diff options
| author | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-02-05 18:31:56 -0800 |
|---|---|---|
| committer | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-02-05 18:31:56 -0800 |
| commit | 4d1ba58fdbdb6378202d9d5d43419be1219e8b39 (patch) | |
| tree | 49c79f7ccf963dd0699d2bc95a41bde2feec10eb /old/51812-0.txt | |
| parent | 8fd4118524099da17367d6c983c3ce0ec2343d64 (diff) | |
Diffstat (limited to 'old/51812-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/51812-0.txt | 30090 |
1 files changed, 0 insertions, 30090 deletions
diff --git a/old/51812-0.txt b/old/51812-0.txt deleted file mode 100644 index c97a2ef..0000000 --- a/old/51812-0.txt +++ /dev/null @@ -1,30090 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of De Architectura, by Marcus Vitruvius Pollo - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most -other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of -the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have -to check the laws of the country where you are located before using this ebook. - -Title: De Architectura - Libri Decem - -Author: Marcus Vitruvius Pollo - -Editor: Valentinus Rose - -Release Date: April 20, 2016 [EBook #51812] - -Language: Latin - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ARCHITECTURA *** - - - - -Produced by Ted Garvin, abi278, Stephen Rowland and the -Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net - - - - - -Transcriber’s Note: It would be wise to approach this book with a -reference guide to Latin scribal abbreviations to hand. The Unicode -characters used to render these are not supported by all fonts and may -not display correctly. Additionally, there are a number of symbols on -pages 232, 263-8, 271, 275-6 that have no Unicode equivalent, in -particular those represented here by ◌ and ⊙ (circles of varying -numbers of dots); these pages are included as images in the HTML -version, to which the reader may refer. - -This key may help. - - ^{superscripted} in original, _{subscripted} - - text printed in two rows [above/below] in original - - =bold= in original - - _italics_ in original - - ~s p a c i n g~ in original - - ≣ text scratched out, text s̶t̶r̶u̶c̶k̶ ̶t̶h̶r̶o̶u̶g̶h̶ but legible, - text ⟦erased⟧, text ⁅written in over an erasure⁆ - - extra spacing between words is intentional, indicating - a missing word or words (lacunae) - - [NT] represents NT ligature. - - ¦ represents a broken forward slash (/) indicating separation - of two words written as one. - -With reference to the MUFI Character Recommendation: - - The character ᷑ (U+1DD1 COMBINING UR ABOVE, _passim_ as t᷑) - represents U+F153 COMBINING ABBREVIATION MARK SUPERSCRIPT - UR ROUND R FORM. - - The character ᷎ (U+1DCE COMBINING OGONEK ABOVE, _passim_ as - t᷎, r᷎) represents U+F1C8 COMBINING ABBREVIATION MARK ZIGZAG - ABOVE CURLY FORM. - - The character K (U+212A KELVIN SIGN, page 68 note to line - 27) represents U+E8A3 LATIN ABBREVIATION SIGN AUTEM. - -In this e-text, page numbers from this edition are given at the head of -each page, page numbers from a previous edition in the right margin (in -bold), chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers -from both editions in the right margin, distinguished e.g. 5 and (5). - -Notes originally split across two pages have been rejoined and placed -onto the most relevant page. - -For this e-text, the text is given twice: first as printed, with all -notes and apparatus, and then as text alone. - - - - - VITRUVII - - DE ARCHITECTURA - - LIBRI DECEM. - - ITERUM EDIDIT - VALENTINUS ROSE. - - [Illustration] - - LIPSIAE - IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI - MDCCCXCIX. - - LIPSIAE. TYPIS B. G. TEUBNERI - -_Ut post triginta annos Vitruvium ex meo Müllerique mei († 14. -Aug. 1893) apparatu iterum ederem, id non mea effecit voluntas sed -editore Lipsiensi postulante (3. I. 1895) imposita quasi necessitas. -necessitatem in studium convertit occasio. nam eodem fere temporis -momento evenit ut amica manu favente codicis Scletstatensis (de -quo a. 1879 A. Giry, Revue de philol. III, 16-18) propter Mappae -claviculam tunc in museum Berolinense delati, mox autem Josepho Gény -bibliothecario Scletstatensi indulgente in bibliothecam translati -amplior notitia suppeteret. quae cum ad ipsum quidem auctoris textum -iuvandum nihil, non nihil tamen faceret ad illustranda textus traditi -fata, prioris editionis supplementum praestare videbatur delectabile. -parum quidem codex ille antiquus est (saeculi X vergentis), immo -magistrali saeculi licentia multo magis etiam ut emendatus ita -deformatus, quam aut Leidensis aut (unde[1] reliqui) Pithoeanus, qui -propaginis Harleianae testes sunt antiquissimi, id tamen peculiare -habet quod licet ad Harleiani codicis exemplar et ipse sit descriptus, -proprio tamen conatu quamvis desultorio nec ultra fere primum librum -pro medii aevi more pertinaci ad alterius stirpis exemplar ipso -quidem codice Gudiano antiquius correctus est, non in margine tantum, -et inter scribendum radendo, sed in ipsa statim prima scriptione. -etenim quod primum promptumque alterius generis indicium olim (praef. -p. VI) quaerenti fore videbatur, in textu ipso sine ullo rasurae -vestigio habet verba quae post ipsum statim operis initium in codice -antiquissimo (H saec. IX^{2}) praetermissa sunt, reliqua autem quae -solus servavit Gudianus (saec. XI^{1}), aeque omnia desiderantur, nisi -quod in eodem fere primo libro parvula quaedam verbis iam scriptis -ipse superaddidit, utriusque generis a librariis postea confusi -quasi princeps quoddam praebens specimen. hoc autem conscriptum est -sex librariorum (sicut octo Leidense) invicem aut scribentium aut -corrigentium festinanti diligentia. qui Germani certe omnes (ut is qui -plumbo solummodo vel graphio impresso passim nonnulla notavit et supra -p. 58, 6 “carpinus” adscripsit “haginbuocha”) non solum ad exemplaria -correxerunt sed ex proprio captu multa et ad saeculi consuetudinem. -atque similiter post egit qui et ipsum Scletstatense exemplar -adhibuisse deprehenditur corrector codicis Gudiani, qui vice versa -lectiones Harleianas infersit stirpi Gudianae._ - -_Utrumque vero librorum genus (H et G) ad codicem Fuldensem (praef. -p. IV. VI. cf. de catalogo saec. XVI N. Kindlinger, Katalog und -Nachrichten von der … Bibliothek in Fulda Lpz. 1812 p. 80 sub IX, 3, -14: de antiquo enim indice ex codice Vat. Pal. 1877 imperfecte edito -non habeo quod referam) redire credo in Germania antiquissimum et ad -“scoticae scripturae” quam qui ex eo produnt “inexperientiam”[2], ita -quidem ut ipsi Fuldensi quibus praestat ea debeat Gudiani pater, -lacunas Harleianus Reginberto atque exemplari quod vel “scripsit vel -scribere fecit” Augiensi (inter a. 838-842 s. G. Becker Cat. ant. 9, -5), quo postea etiam usus est Hermannus Contractus monachus Augiensis -in ipsa Augia mortuus a. 1054 (cf. ad p. 232, 10). in Augia enim -descriptum fuisse Vitruvii exemplar illud quod in monasterium S. -Pantaleonis (a. 964 conditum) translatum Coloniae legebat qui paginae -vacuae iuxta crucis figuram (f. 145^{b}) nomen inscripsit “Goderamnus -propositus” eiusdem monasterii, hoc indicare videtur codicis nunc -foliis quibusdam truncati[3] appendicula atque “sumpta ex phisicis -probamenta” illa aeque truncata, quae ad Augiensem bibliothecam -pertinent et ad Mappae claviculam iam a. 822 ibi servatam (Becker 6, -139), servatam sc. cum alio volumine iuxta collocato (6, 138) “de -architectura” sine nomine tradita eadem fortasse ratione qua in codice -Scletstatensi, quo utrumque opus eodem volumine coniunctum postea in -ipsa Augia repetitum est.[4] istam scilicet appendiculam cuius in -codice Harleiano nunc initium solum extat ab ~altera manu~ adscriptum, -ex integro tunc codice uno tenore et ab ipsa Vitruvii finiti manu -descriptam praebet Leidensis (f. 105^{a}-6^{a}, item Escorialensis -f. 84-86 cf. Haenel, Cat. Mst. p. 958) atque eadem excerpta ad finem -etiam aucta repetit Scletstatensis. contra Pithoeanus (item qui ex eo -Vaticanus) sine nomine auctoris Vitruvio finito addidit Faventinum (qui -et ipse bibliothecae Augiensis testis est: Becker 10, 2). Pithoeanus -quidem omnium qui ex H ut antiquissimus fuit ita feracissimus. nam -ex eo fluxerunt et is ad quem pertinent ~blc~ (et qui ex c, h et -m) et Vaticanus s. XI, cuius integra nunc uti licuit scripturae -collatione ab Augusto Wilmanns olim facta[5], et (ex quo Parisiensis -alter p) Franekeranus (qui nunc est Leuwardiae in bibliotheca Frisiae -provinciali no. 51) belle et antique scriptus saec. X^{2} atque -Scletstatensi si non auctoritate, certe aetate compar.[6] Pithoeani -autem praeter mea nunc usus sum integra librorum I et X collatione a -Friderico Haase († 1867) exemplari editionis Tanchnitianae (Lips. 1836) -pridem adscripta._ - -_Antiquos igitur quos superesse scimus Vitruvii codices id est ante -saec. XII scriptos, ipse vidi omnes (praeter Vaticanum, de quo supra, -et Escorialensem, de quo vid. praef. p. V: post ea autem quae mea -causa olim diligentissime adnotavit F. Jagor a. 1867, de eodem codice -relatum est ex schedis G. Loewe anni 1879 in Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. -ph. h. Kl. 112, 180 et Wiener Stud. 1888/89 IX, 327. X, 168). principes -omnium H et G. qui secundas partes agunt, ex uno omnes pendent codice -Harleiano P, L, e, praeter S, qui Gudiani patrem novit cum E. reliqui -omnes inferioris ordinis sunt et merito negligendi. quorum si origines -sciremus, id est si nomina traderentur monasteriorum quibus scripti -fuerant, architecturam germanicam lepidissima historia illustraremus. -Leidense quidem exemplar monasterii olim fuisse suspicor S. Michaelis -Hildenesheimensis, cui primus praepositus fuit Goderamnus ille qui -codicem Harleianum (id est Coloniensem) manibus versaverat. etenim -ad finem libri quarti (f. 40^{a}) vetus lectoris coaevi manus rudem -quandam sed veram imaginem margini appinxit columnae illius aeneae, -tunc scilicet novae et spectabilis, quam ad exemplum Traiani factam -(scil. inter annos 1001 quo Romae fuerat et quo ecclesia dedicata -est 1022) Christo victori iuxta altare erexerat Bernwardus episcopus -(993-1022)[7]._ - -_Vitruvio, sicut olim, subdidi Faventinum, id est Epitomam, cui nomen -auctoris reddidit Iosephus Haupt anno 1871. eius textum contuli cum -Anonymi cuiusdam compilatione, qua ex ipso Vitruvii textu tunc vulgari -epitoma vetus aucta fuit. hanc scil. unus servavit codex Scletstatensis -ad finem non perscriptam, immo remisso labore aut mutilam aut -imperfectam, sicut qua eiusdem librarii manus voluminis initium fecit -imperfecta est Mappae clavicula. de hac Anonymi opella nuper retulit -S. Krohn a. 1896, de altera autem et recentiore (s. XII) Epitomae -editione, quae est “de architectura valde utilis scientia” (cf. -praef. p. XII et infra ad Faventini initium) disserendum erit ei qui -ipsam edet Claviculam illam summopere memorabilem, id est ei a cuius -benevolentia pauca haec praefari exorsus sum, Ludovico Kaemmerer._ - -_Marginibus adscripsi numeros paginarum quae fuerunt editionis prioris -(anni 1867) eo consilio ut novae quoque editioni servaretur indicis -Nohliani (ab anno 1876) utilitas, quo de Vitruvii sermone ita nituntur -recentiorum studia universa (ipsius Nohl, Praun, Oehmichen, Eberhard -etc.) ut sine eo non existerent omnino._ - -_Scripsi ~Berolini~ 26. Julii 1898 (quae libro impresso nunc relego 14. -Junii 1899)._ - - _=Valentinus Rose.=_ - - [1] _quod demonstravit apparatus prioris editionis criticus. - unum hic exemplum afferam, quod verba p. 149, 24 “et ex - intestino opere lacunariis ornatus” quae leguntur in GHLS, ea - cum P omittunt ~fpv(b)l(ch)~. similiter p. 273, 13. 281, 2 etc._ - - [2] _exemplo utor vitiis ex _p (= r)_ anglosaxonico (e. - g. _per = res_) translato mox in _n: natione (?)_ p. 32, - 3. _contigrationem_ G 52, 18. 24. _remissionibus_ 136, 8. - _spissionibus_ 194, 13. _notatione_ 219, 27. _nostrum_ 230, 22. - _notae_ 255, 14. _voluntatem_ 260, 22. mox in _p: pythmo_ 9, - 13. _desepti_ 63, 20. _hypetri_ 96, 22. _excepto_ 167, 5. cf. - _p_ pro _f: prontibus_ H 100, 15. _porte_ G 168, 13.--_f_ pro - _p: confressione_ H 237, 18.--_r_ pro _p: raribus_ 121, 23. - _saprinea_ G 56, 18 etc. etc. de nota anglosax. pro _autem_ - in G saepe repetita (explicat suprascripto _autem_ G^{c} ad - p. 155, 1. cf. 69, 22. 201, 6.) v. praef. p. VI (vid. etiam - p. 191, 8. 196, 12. 199, 12 etc., pro _vero_ HG^{c} p. 70, - 5).--simillimae sunt notae _r_ et _s_, ut fuerunt in x, vel in - ipso H, unde vitia plurima: sed hoc late patet, sicut _u = a_. - alia ratio est vulgaris apud librarios saec. IX confusionis - vocalium _u = o, a = o, i = e_._ - - [3] _folio 158^{b} finitur ultimus quaternio XX, post quem - volumen claudunt quattuor folia 159-162. ex prioribus duo - quaterniones XIIII et XV septena tantum folia habent, item post - f. 108 et 114 singula folia recisa sunt, quae eadem forte causa - inutilia essent quam quae pagina versa vacua relicta sunt f. - 84^{b}, 103^{b}, 133^{b}, 145^{b}. quem codicem qui et foliorum - forma quadrata et paginarum ambitu effigie quadam minuta - repetit, etiam numero foliorum aequaret textus Scletstatensis, - nisi post f. 116 (quod finitur ed. p. 200, 17 post v. _ferum_, - ut Harl. f. 116 finitur ed. p. 200, 18 post v. _dissolvere_) - in ipso primum folio 117^{a}, ut iterata vice infra, omittendo - peccasset. Harleianus enim grandioribus litteris verbisque - sine compendio (~ex exemplari quidem compendioso~) exscriptus - latiore spatio utitur. specimen scripturae habes in Catal. of - ancient mss. in the British Museum P. II (Lond. 1884) tab. 55._ - - [4] _Scletstatensis codicis ~pars prior~ a duobus manibus - scripta fuit, quarum altera ~Claviculae~, post prologum et - indicem, particulam scripsit (f. 1-12), eadem Faventini - textum, quem inceperat, reliquit imperfectum. altera eiusdem - Mappae aliaque de coloribus etc. ~excerpta~ dedit varia atque - confusa tribus foliorum quaternionibus (sign. I-III, f. 13-38) - quorum tertii in altera parte, post inserta duo illa folia - delineationibus architectonicis destinata, rursus prior manus - scripsit excerptum ex Vitruvii libro III (cf. V. Mortet: - Bibl. de l’éc. des ch. 1896 p. 289, Revue de phil. 1898 p. - 34, aliaque veterum auctorum fragmenta per saecula IX et - X celeberrima saepeque obvia, ad Mappam non pertinentia). - sequitur altera Excerptorum series (m. 2) usque ad Faventinum - (m. 1).--deinde ~altera eiusdem voluminis parte~, sine nomine - _Incipit prologus de architectura_, quo finito ipsius Vitruvii - nomen uno loco comparet in rubrica libri primi (ad p. 2, 17). - hanc partem alii sex librarii scripserunt._ - - [5] _is codex, propter nitorem scil. exemplaris, multis locis - verba auctoris obscura in albo omisit, velut “liacolorum” - illud, de quo Nohl, Ind. Vitr. prf. p. III (cf. p. 72)._ - - [6] _hunc ad bibliothecam Berolinensem missum inspexi ipse m. - Iulio 1898. unde cognovi ex eo ipso descriptum fuisse p, alius - autem suaeque ex P originis esse v._ - - [7] _qua comparata manifestum est alienum esse capitulum quod - nunc spectatur columnae olim fractae restitutum (cf. tabulam - in: Vaterländ. Archiv Jahrg. 1825 Bd. 2 S. 250. Kratz, Dom zu - Hildesheim II S. 60 cum tab. 7 fig. 1 et tab. 12 fig. 3. cf. - tab. 4 fig. 3.--de Bernwardi studiis chemicis Kratz III, 11 - et Pyrgalli carmen apud Leibnitz Scr. Brunsv. II introd. p. - 18. Lüntzel, Gesch. der Diöcese u. Stadt Hildesheim, II, 176. - cf. Mappae inscr. in cat. Aug. “de efficiendo auro” et ipsius - voluminis Scletst. “De chymia Manuscript”). in summa columna - erat Christi statua crucifixi quidem, sed sine cruce (Kratz 2, - 62), manibus supra pectus complicatis, praeter subligaculum - nudi, cum corona spinea et cum ligno suppedaneo._ - - - - -Vitruvii codices antiqui habentur hi - - -[Illustration] - - _=H= = ~Harleianus~ mus. Brit. 2767 (saec. IX^{2})_ - _unde =L= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 88 (s. X)_ - _et =e= = ~Escorialensis~ III F. 19 (s. X/XI)_ - _et =P= = (~Pithoeanus~) Paris. lat 10277 (s. X^{1})_ - _ex quo is unde_ - { _=b= = ~Bruxellensis~ 5253 (s. XI)_ - { _=l= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 107 (s. XI)_ - { _=c= = ~Cottonianus~ mus. Brit. Cleop. D 1 (s. XI)_ - _ex quo_ - _=h= = ~Harl.~ mus. Brit. 3859 (s. XI/XII)_ - _[=m= = ~Morris.~ nunc Berolinensis lat. fol. 601 - (s. XII)]_ - _=f= = (~Franekeranus~) Leuward. 51 (s. X^{2})_ - _ex quo_ - _=p= = ~Paris.~ lat. 7227 (s. XI/XII)_ - _=v= = ~Vaticanus~ reg. Suec. 1504 (s. XI)_ - _et =S= = Scletstatensis 1153^{bis} (s. X^{2})_ - _=G= = Wolfenbuttelensis ~Gudianus~ 69 (s. XI^{1})_ - _=E= = (epitomati Vitruvii) Wolfenb. ~Gudianus~ 132 (s. X)_ - -_itaque in hac editione =x= mihi est pro codicum omnium consensu = -H(S)G(E): de quibus singulis notatur tantum ubi differunt, de reliquis -non curandum._ - - - - -In supplementum editionis prioris (a. 1867) sequitur eorum quae vel -addenda vel corrigenda tunc fuerant adnotatio (cf. praef. p. VII not.). - - -_ad p. 1, 6 lege _gubernaren̤tur_ c (contra dele ad v. 3 _gloriarentur_ -ante corr. c)._ - -_ad p. 9, 19 l. _trigonis_ G(Lp): _tridonis_ H(Plbch) [in p sc. -_trigonis_ est ex f^{c}]._ - -_in p. 16, 8 l. _occidentem_ (pro vit. typ. _accidentem_)._ - -_in p. 16, 13 l. _vitiantur_ (quod volueram, cum codd., pro -_vitiabuntur_, quod inmutatum ex textu vulg. ramansit)._ - -_ad p. 17, 20 adde (quae excidit) notam _compositionis_ rec.: _-nibus_ -G H (Llch)._ - -_ad p. 20, 22 excidit nota haec _passuum_ rec.: _passus_ G H(Llch)._ - -_ad p. 27, 11 l. _ae≣thestę_ (i. e. _aetthestę_) ante ras. G._ - -_ad p. 29, 11 et 15 omisi olim, quae recentes viderentur, correcturas -codicis H. sunt autem negligenti ductu atque inconsueto supra additae, -quas nunc signavi H^{2} (sicut calamo sine atramento impressas codicis -S = S^{2}): _(11) ab .ı. [ad/ab] .k._ et _(15) ab .[l/ı]. ad .n.__ - -_ad p. 30, 22 cf. ed. pr. p. VII not._ - -_ad p. 50, 22 add. _in(im _G^{c}_)pudico_ G H(Llc)._ - -_ad p, 52, 25 l. _despectationes_ G H (non _disp._)._ - -_p. 52, 24 l. _cenaculorum_ (non _coe-_): textum Lor. a me correctum -cum in officinam dederim, fieri potuit ut remaneret _o_ illud, non (ut -p. 150, 12) deletum._ - -_ad p. 55, 14 omisi notam _quem (habent)_: _quae_ H (L, _quę_ Glc)._ - -_ad p. 57, 4 l. _terreni habens_ G H (_habentes_ G^{c}), ubi delevi -_habens_._ - -_ad p. 57, 10 add. _est enim_: _&enim_ H (Llc) = _Et n̶_ G._ - -_ad p. 59, 6 l. _tinia_ ante corr. G (_tenia_ errore G^{c} qui voluit -_tinea_)._ - -_ad p. 60, 6 l. _se dededissent_ H (G^{c}), _sede dedissent_ Llc, -_se¦d̲e̲ dedissent = se dedissent_ L^{c}, _sed|e(d)idissent?_ ante -corr. G._ - -_ad p. 61, 17 l. _amiserint_ G^{c}: _amiserunt_ G H(Llc)._ - -_ad p. 78, 14 adde notam _contracturae iusta_ Joc.: _contractura eius -tali_ G H(Llc)._ - -_ad p. 81, 12 l. _proiecturae cymatium_ H(Llc), _proiecturę cimatiū_ G._ - -_ad p. 85, 18-20 l. _columnas--possent_ om. G etc._ - -_ad p. 96, 4 adde notam _orientis & (et) simulacrum_ G H(Llc)._ - -_ad p. 97, 26 adde notam _altitudinis_ Mar. (ed. pr.): _-ne_ G H(Llc)._ - -_ad p. 98, 8 adde notam _eae_ H(Llc): _hae_ G._ - -_in p. 111, 5 l. _gravis et ex gravi_ (= G H)._ - -_ad p. 113, 18 adde notam _et disdiatesseron et disdiapente_ (G, _& -diatesseron & disdiapente_ H): sic codd._ - -_ad p. 118, 7 add. n. _qua_ Phil.: _quę_ G, _quae_ H (_quę_ Ll, _que_ -c)._ - -_ad p. 124, 2 _hypaethrasque_ Lor.: _hypetrisque_ G H._ - -_ad p. 127, 5 add. n. _ambulationes_ lc._ - -_ad p. 127, 15 adde n. _subdextro_ G H._ - -_ad p. 129, 20 adde n. _exęquanda_ G(Pl): _exaequenda_ H(Lc)._ - -_ad p. 129, 22 adde n. _structura_ Lor.: _structurae(ę)_ G H(Llc)._ - -_ad p. 130, 21 l. _potuerunt_ G(Lc): _poterunt_ H(l)._ - -_ad p. 135, 19 (non ad v. 16) l. _tumore_ H (et ante corr. c)._ - -_ad p. 136, 8 adde n. _remissiores_: _remissionibus_ E G H(Llc)._ - -_ad p. 139, 6 adde n. _species se_ H(lc)._ - -_in p. 140, 4 l. _pronuntiandum_ (pro _c_ ex ed. Tauchn. negligenter -rep.)._ - -_in p. 146, 29 l. _ne minus pedes occupent septenos_ (sic codd.: ubi -_occupent pedes septenos_ edd.)._ - -_ad p. 149, 9 l. _distat_ G (non ad 8 _distantes_): _distant_ H(Llc)._ - -_in p. 151, 7 l. _formatur historia_ (sic codd., non _historia -formatur_, ut edd.)._ - -_ad p. 152, 15 l. _materies_ H(Ll): _matries_ G(ch)._ - -_ad p. 155, 9 adde n. _invidiore_ (sine corr.) G._ - -_ad p. 158, 24 l. _extentionē_ G: _-ne_ H(Llc)._ - -_ad p. 159, 11 l. _De mausoleo_ H (_De maus oleo_ L, _De|manus oleo_ l, -_De man̤us oleo_ c), _demaus oleo_ G. cf. ad p. 50, 27._ - -_ad p. 161, 7 add. n. _servos_ H (L, _-us_ Glc)._ - -_ad p. 163, 6 add. n. _clavis_ G: _clavi (fixi)_ H._ - -_ad p. 170, 15 add. n. _canalis_ G: _-les_ H (Llc)._ - -_ad p. 172, 5 add. n. _e quarum_: _e(ae _H L_)quibus_ G H._ - -_ad p. 176, 13 l. _egraegia_ H._ - -_in p. 181, 10 l. _vocitant_._ - -_ad p. 181, 10 add. n. _vocitant_ G H: _vocant_ edd._ - -_ad p. 182, 7 l. _violacio_ E G H(L, _-tio_ lc et G^{c})._ - -_ad p. 189, 22 l. _percipit_ E G^{c}(lc): _percepit_ G H._ - -_ad p. 190, 4 l. _&tenuatos_ H E, _et tenuatos_ G._ - -_ad p. 190, 17 l. _atlante_ H (_athlante_ lch): _anthlante_ EG(L)._ - -_ad p. 195, 7 add. n. _ammonem (-ē)_ GH._ - -_ad p. 201, 8 not. v. 10 monendum est omissionem illam verborum v. -11-12 quae notatur pertinere ad codd. lc(f), non ad L._ - -_ad p. 219, 5 add. n. _architectata_ EG: _architecta_ H(Llc)._ - -_ad p. 219, 26 add. n. _subiens_ EG: _subic(t _L_)iens_ H(Llc)._ - -_ad p. 220, 18 l. _radios uti ꝑ centrum_ (hoc excidit!) _cum itineribus -coronantes_ EGH._ - -_ad p. 222, 5 l. _is_ E(G^{c} l): _his_ GH(ch), _ubi [ı/hı]s_ G^{c} -(non = _hiis_, sed) = _≣is_ S^{c}._ - -_ad p. 225, 6 l. _linea_ EG (lch): _linia_ H(L)._ - -_ad p. 228, 12 _in s. c. laevo et auriga (&auri|ga _H_) pedes_ GH (unde -addidi _tauri_)._ - -_ad p. 229, 8 add. n. _ophiuchos_ EH(Llc), _ophiychos_ G._ - -_ad p. 232, 4 add. n. _ex_ EG: _&_ H._ - -_ad p. 232, 17 add. n. _enascentiā_ H (_-am_ c)._ - -_ad p. 234, 20 add. n. _altera(-rạ̇ _L^{c}_) aestivus_ H(L)._ - -_ad p. 241, 19 add. n. _spatio_ G (ut sexcenties iste _o_ pro _a_)._ - -_ad p. 249, 3 l. sed ante corr. G (pro G^{c}) _discenderent_._ - -_in p. 255, 19 l. _tunc vero etiam plostra_ (ubi _etiam_ errore -omiserat textus Schneideri)._ - -_in p. 257, 16 l. _tympani eius_ (cum codd., pro _eius tympani_ edd.)._ - -_in p. 258, 16 l. _est eius_ (cum codd., pro _eius est_ edd.)._ - -_in p. 258, 18 l. _tantundem et longitudine_ (sic codd., _t. in l._ -edd.)._ - -_in p. 263, 14 l. _pedum quaternum et sextantis_ (ubi _et sextantis_ -textus Schneideriani errore neglecto excidit)._ - -_ad p. 263, 14 add. n. _sextantes_ EGH(Llc, _-tis_ L^{c}, _-te_ E^{c})._ - -_ad p. 265, 9 add. n. _denticulo_ (Schn.): _-lus_ GH._ - -_ad p. 267, 6 add. n. _habentes_ Phil.: _habens_ GH._ - -_ad p. 274, 15 add. n. _scorpiones_ G: _-nis_ H(Llc)._ - -_ad p. 277, 13 add. n. _gręce_ G (l, _graece_ L): _graeci_ H(Pch)._ - -_ad p. 278, 3 l. _amoxopodes_ G, _-pedes_ H(Llc)._ - -_ad p. 278, 4 l. _pedes XXVIIII._ H(Llc), _pedes XXVIII._ | G._ - - - - -In codd. HG rubricae capitulorum in textu primi libri litt. unc. -scribuntur hae - - -_post tit. _Vitruvii de architectura liƀ. I_ (H, om. G)._ - -_(ad p. 2, 17) _De architectis instituendis_ (litt. min. in m. suppl. -G^{c})._ - -_(ad p. 11, 10) _II. Ex quibus rebus architectura constet.__ - -_(ad p. 12, 19) _III. De aedibus sacris.__ - -_(ad p. 14, 5) _IIII. De osteis_ (_ostiis_ H^{c} G) _operum et -balnearum_ (= PL, _-orum_ H^{c} G) _et fenestris.__ - -_(ad p. 14, 11) _V. De qualitatibus locorum et copiis operum.__ - -_(ad p. 15, 5) _VI. De partibus architecturae.__ - -_(ad p. 15, 27) _VII. De corporatura animalium et locorum salubritate.__ - -_(ad p. 18, 22) _VIII. De iocineribus animalium inspiciendis ad -explorandam aeris qualitatem_ (in m. G^{c})._ - -_(ad p. 20, 9) _VIIII. De municipio_ (sic GL et in textu Pvf et ind. -vf^{c}, _De municio_ H et ante corr. e, unde _De minutio_ ind. P et ex -hoc _De minucio_ in textu vel h et a. c. ind. f, sed _De munitionibus_ -S) _de loco in locum translato.__ - -_(ad p. 20, 24) _X. De fundamentis murorum et turrium -constitutionibus.__ - -_(ad p. 23, 13) _XI. De divisione operum quae intra muros sunt et -dispositione ut ventorum noxii flatus vitentur.__ - -_(ad p. 30, 1 solus numerus restat) _XI._ (= PL, pro _XII._ ut SG^{c}) -usque ad finem, ubi _Liber primus explicit_ (_deo gratias amen_ add. -solus H) _incipit liber secundus.__ - -_quae capitula in indicem capitulorum colliguntur (post praefationem ad -p. 2, 17) in cod. P _Incipiunt capitula I (--XI)_._ - -_ea ex P etiam habent ~fvpblch~, non habent neque L(e) neque S. -reliquorum praeter I librorum nunc non extant rubricae (sed cf. G ad p. -146, 11 et 169, 25)._ - - - - -Quae omittuntur in codice Harleiano (eisque qui hunc sequuntur), -servata autem leguntur in G, haec sunt verba - - -_libri I_ - -_p. 2, 18 _suo indicio probantur omnia_ (GS) ex homoeoteleuto._ - -_p. 15, 16 _locis_ (GS^{1})._ - -_p. 19, 22 _fit_ (G)._ - -_p. 20, 7 _per_ (GS^{1})._ - -_p. 28, 8 _ad Κ_ (_ad h_ G = _ad k_ S, _ad h_ S^{2})._ - - -_libri II_ - -_[p. 31, 11 _ut_ (S, om. HG)._ - -_p. 43, 26 _ad_ (GS) ex h._ - -_[p. 44, 8 _in_ (S, om. HG)._ - -_p. 47, 19 _non enim_ (GS^{1})._ - -_p. 47, 20 _structura_ (G)._ - -_p. 61, 23 _quae_ (G) ex h._ - - -_libri III_ - -_p. 68, 9 _autem_ (EG)._ - -_p. 72, 12-14 _octo et dimidię--columnarum_ (G) ex hom._ - -_p. 72, 17 _invenit_ (G)._ - -_p. 77, 14-15 _quartae reliquae--torus_ (G) ex hom._ - -_p. 79, 14 _ab_ (G) ex h._ - - -_libri IV_ - -_p. 86, 3 _altitudinis_ (G) ex hom._ - -_p. 86, 11-12 _subtilitate--elegantia_ (G) ex hom._ - - -_libri V_ - -_p. 107, 16 _trabes_ (G)._ - -_p. 112, 2 _sunt_ (G)._ - -_p. 122, 19 _autem_ (G)._ - -_p. 123, 5 _una_ (G)._ - - -_libri VI_ - -_p. 140, 1 _cum_ (G)._ - -_p. 145, 28 _pinacothecas_ (G) ex hom._ - -_p. 148, 23 _in_ (G) ex hom._ - -_p. 151, 25 _a_ (G)._ - - -_libri VII_ - -_p. 160, 5-6 _collecta--animad verti_ (GS^{c}) ex hom._ - -_p. 165, 7 _contestateque solidiscendo_ (G)._ - -_p. 165, 29 _se_ (G)._ - -_p. 169, 2 _materia_ (G)._ - -_p. 169, 21 _ita_ (G)._ - -_p. 173, 2 _nam pinguntur_ (G) ex hom._ - -_p. 179, 18 _si_ (EG)._ - - -_libri VIII_ - -_p. 186, 8 _et stabiliores_ (G)._ - -_p. 199, 10 _e quibus ad unum_ (EG) ex hom._ - -_p. 199, 22 _ex qua_ (EG) ex hom._ - -_p. 200, 24 _aquam_ (EG)._ - -_p. 201, 1 _qua_ [lac. S]._ - -_p. 206, 14 _dextra ac sinistra cum librata_ (G) [lac. ES]._ - -_p. 211, 20 _et suaviorem_ (EG)._ - - -_libri IX_ - -_p. 212, 5 _phithia_ (EG)._ - -_p. 217, 16 _itaque neque cum maxime sunt_ (EG) ex h._ - -_p. 219, 2 _et stellarum cursibus_ (EG) ex h._ - -_p. 221, 1-2 _iustum cursum. ita efficitur_ (EG) ex h._ - -_p. 225, 9 _luna--occidentem_ (EG) ex h._ - -_p. 228, 5 _ab eo_ (EG)._ - -_p. 229, 15 _est_ (EG)._ - -_p. 230, 6 _se adtollens reflectitur a_ (EG) ex h._ - -_p. 231, 13 _nodus_ (EG)._ - -_p. 233, 7 _et_ (EG)._ - - -_libri X_ - -_p. 244, 8-9 _et transversariis--conligationibus_ (G) ex h._ - -_p. 255, 10 _alteram_ (G)._ - -_p. 264, 5 _et_ (EG)._ - -_p. 266, 12 _latitudine_ (G) [lac. S] ex h._ - -_p. 269, 21 _pedes_ (G)._ - -_p. 280, 20 _dignitate_ (EG)._ - - - - -Contra quae omittuntur in Gudiano, habentur in H sqq., haec - - - _libri I_ - - { _p. 13, 11 _ab_ (HS)._ - { _p. 15, 27 _ea_ (HSG^{c})._ - _(deficit E)_ { _p. 20, 23 _in_ (HS)._ - { _p. 22, 22 _est_ (HS)._ - { _p. 28, 20 _id_ (HS)._ - - _libri II_ - - { _p. 38, 13 _perrumpit_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 51, 14 _inanibus_ (HSG^{c})._ - - - _libri III_ - - { _p. 71, 23 _in_ (HS)._ - { _p. 72, 3 _si &trastylos facienda fuerit_ (HSG^{c}) - ex hom._ - { _p. 72, 11-12 _ipsarum--modulorum_ (HS) ex hom._ - _(def. E)_ { _p. 74, 16-18 _earumque--septem_ (HSLG^{c}, om. etiam - ~Pfvlch~) ex hom._ - { _p. 77, 1 _ita_ (HS)._ - { _p. 84, 26 _in_ (HS)._ - - _libri IV_ - - { _p. 84, 18-20 _columnas--possent_ (HSG^{c})._ - { _p. 87, 16 _praeter_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 93, 20 _habeat_ (HSG^{c})._ - { _p. 100, 5 _columnas_ (HSG^{c})._ - - _libri V_ - - { _p. 120, 6-8 _allelos linea--regione_ (HS) ex hom._ - { _p. 122, 6 _incensum_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 125, 20 _tegulae_ (HSG^{c})._ - { _p. 130, 9 _pilae_ (HSG^{c})._ - - _libri VI_ - - _p. 135, 19 _capillo_ (EHS)._ - _p. 138, 20 (= E) _et_ (HS)._ - { _p. 142, 17 _latum_ (HS^{1})._ - { _p. 143, 30 _cum_ (HS)._ - _(def. E)_ { _p. 148, 2 _in_ (HS)._ - { _p. 154, 1 _opera constitui_ (HSG^{c}) ex hom._ - - _libri VII_ - - _(def. E)_ { _p. 165, 11 _ex spica_ (HSG^{c})._ - { _p. 165, 17 _in_ (HS)._ - - _libri VIII_ - - _p. 185, 10 _in_ (HSE)._ - _(def. E)_ _p. 186, 2 _ea_ (HS)._ - _p. 189, 7 (= E) _et_ (HSG^{c})._ - _p. 190, 20 _agger_ (EHSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 201, 13/14 _πημηνη--εμην_ (H) [lac. ES]. hic ep. v. - 5 sic scribit G _ΡΑΜΗϹΗΚΑΙΔΥΡΗΙΤΗΓΗΝ_._ - { _p. 207, 25 _ne minus longae_ (H) [lac. S]._ - - _libri IX_ - - _p. 223, 8 _ardere_ (EHS)._ - _p. 229, 1 _supra--aquarii_ (EHSG^{c}) ex hom._ - _p. 230, 25 (= E) _ad_ (HS)._ - { _p. 236, 1 _rationes_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 239, 22 _significat_ (HSG^{c})._ - { _p. 240, 12 _foramen per quod ex cas_ (HSG^{c})._ - - _libri X_ - - { _p. 247, 8 _capite_ (HSG^{c})._ - { _p. 247, 18 _est_ (HS)._ - { _p. 256, 4 _se_ (HS)._ - { _p. 256, 19 _ad_ (HS) ex hom._ - _(def. E)_ { _p. 270, 12 _praeterquam--_ (p. 271, 2) _crassitudo_ - { (HS--notatur quidem a pr. m. _ð_ in G, - { sed deest supplementum ipsum) ex hom._ - { _p. 271, 12-13 _scapos--XII K_ (HSG^{c})._ - { _p. 272, 7 _ea_ (HSG^{c}) ex hom._ - { _p. 273, 9 _iugis_ (HSG^{c})._ - { _p. 274, 18 _autem_ (HS)._ - _p. 281, 10 (= E) _&_ (HSG^{c})._ - -_quorum pleraque omisit ipse G, non is ex quo ductus fuit (cum E), -sicut novas lacunas et proprias plurimas praebet S, locis circiter 80, -quas tamen, praeter 20 mox supplevit S^{c}: in quo S hoc maxime mirum -est quod de magnis illis lacunis librorum VIII (p. 200, 26-208, 25) -et X (p. 258, 2-267, 21) in margine nihil (ne signo quidem _đ_ ut p. -77, 12) apposito[8] notatum est, cum ad manus essent et scribentium -et corrigentium integra exemplaria. eae tales sunt ut dimidiorum fere -quaternionum eius exemplaris ex quo descriptus fuerit S (non Harleiani -qui plenus est sed eius simillimi aut gemelli) defectus significare -videantur. quod cum ab ipso H manifesto pendeat S, equidem non concedo, -quo vero casu factum sit, non explico._ - - [8] _similiter defecit corr. S p. 113, 22-24. 114, 14-16. cf. - etiam p. 283, 5-7. item ad p. 70, 16. 91, 29. 92, 1 etc._ - - - - -Duplices lectiones codicis Gudiani - - -_libri I_ - -_p. 6, 2 _uti canonicam_ H: _uti ꝉ canonicā_ (ex supra scripta -lectione!) G, sed (eraso in textu _ꝉ_) supra G^{c} (solus) _ꝉ canorā_._ - -_p. 8, 4 _prieni_ H (LP etc.): _primus v̲e̲l̲ ̲p̲r̲i̲e̲n̲i̲_ in ipso -textu G (_primus_ S et qui punctis delevit _vel prieni_ G^{c}). cf. G -ad p. 6, 2. 77, 21. S ad p. 257, 7. x ad p. 4, 23. 94, 1. 127, 25. 230, -2. 252, 25. 261, 15._ - -_p. 27, 12 _circlas_ H (LPflcv, _circias_ f^{c}): _cirtius_ G et -(_circius_) S, sed in m. G^{c} _ī aꝉ cirglas_._ - - -_libri II_ - -_p. 32, 8 _ꝉ si quis_ G^{c} (= HS)._ - -_p. 41, 1 _liacolorum_ H (SLPflc): _ꝉ iaculorū_ (hoc unum in -ipso textu ut p. 6, 2 _vel canonicam_, retinuit) G (et inter lin. -adscr. _ꝉ iaculorū_) S^{2} = Fav. p. 295, 14. totum locum (_uti -signinum--recipit_) albo relicto om. v._ - -_p. 43, 21 _materia_ H(S^{c} etc.): _materie_ G, sed supra _ꝉ a_ G^{c} -(_-⁅æ⁆_ S eraso _e_)._ - -_p. 44, 2 _edem oportunitatis_ H(flc), _eędem oportunitates_ Sf^{c} = -_ęedem (_sic_) oportunitates_ v: _[uel eiusdē oportunitatis/e⟦t⟧ędem -opportunitates]_ G (quod supra scripsit G^{c} nunc extat in uno L sic -_eiusdē oportunitatis_)._ - -_p. 46, 2 _scalptos_ H(Lflc): _sculptos_ G(Sv), sed in m. G^{c} _ī aꝉ -scalptos_._ - -_p. 49, 15 _otio_ H(Lflcv) et in ras. S: _octo_ G (et ante corr. S?, _ī -aꝉ otiū_ in m. G^{c})._ - -_p. 56, 18 _sappinea_ H(Lflcv)S: _saprinea_ G (_ī aꝉ sappinea_ G^{c})._ - - -_libri III_ - -_p. 71, 21 _estyli_ H(SLlcv): _eustili_ G (in m. _ꝉ es_ G^{c}, sed in -m. S^{c} _ꝉ eustyli_)._ - -_p. 74, 1 _crassitudinis_ H(SLlcv): _crassitudini_ G, sed supra _ꝉ is_ -G^{c}._ - -_p. 74, 5 _eae_ H (_hæ_ Lfl, _hę_ c, _heę_ S): _hae_ G, sed in m. G^{c} -_ī aꝉ eę_ (hic _quod--aere_ albo relicto om. v)._ - -_p. 76, 25 _lysis_ H (Lflcv et in ras. S^{c}): _lapis_ G (et ante corr. -S?), cui in marg. adscr. G^{c} _ī aꝉ lysis_._ - - -_libri IV_ - -_p. 100, 17 _eum_ (_eū_ S) H(Sfv): _enī_ G (in m. _ī aꝉ eū_ G^{c})._ - -_p. 106, 17 _altitudinibus_ HG (etc.): _altitudinis_ solus S, unde in G -supra adscr. _ꝉ is_ G^{c}._ - - -_libri V_ - -_p. 129, 23 _munus_ H(SLflv, _minus_ ch): _minus_ G, sed in marg. G^{c} -_ī aꝉ munus_._ - - -_libri VI_ - -_p. 132, 8 _labidis_ HS etc.: _lapidis_ G (supra _ꝉ labidis_ G^{c}, qui -tamen postea deleto _vel_ vitium sustulit)._ - -_p. 142, 2 _ad maioribus_ H (lcvf, om. _ad_ L, _ad maiora_ f^{c}): -_ad maiores_ (ex falsa emendatione) G et S, sed in m. G^{c} _ī aꝉ -maioribus_, item in m. S^{c} _ꝉ ibus_._ - -_p. 152, 12 _uti|le ventonus_ H (_utile ventonus_ fS, _uti. levent -onus_ discernit L = v): _uti. Li|ventonus_ G, sed _uti‿le | ventonus_ -G^{c}, qui praeterea inter columnas adscripsit _ī aꝉ uti | ventonꝰ_ -(sic errans)._ - - -_libri VII_ - -_p. 164, 2 _eae_ H (_ea_ S, _eę_ S^{c}): _hę_ G ut Lflc, sed supra _ꝉ -eę_ G^{c}._ - -_p. 166, 13 _tum tomices sparto_ H(SLflcv): _tum tonices sparto_ G, sed -in marg. _ī aꝉ tomices_ G^{c}._ - -_p. 167, 4 _in hisq;_ H (f, _que_ sic Sv): _In his | qu[ꝉ ę/o]_ G (= -_quę_ G^{c}, ut _in his quę_ Llc)._ - -_p. 172, 5 _aequibus finibis_ H (_aequib; finibus_ L, _equibus finibus_ -Sflvc): _equib; finiis_ G, sed in marg. _ī aꝉ finibus_ G^{c}._ - -_p. 172, 18 _megalo graphiam_ H(SL): _melago graphiā_ G (ut lcvf ex P), -sed G^{c} copulae lineolam add. (ut L) et adscripsit in margine _ī aꝉ -megalo_._ - - -_libri VIII_ - -_p. 188, 5 _fructus_ H(Lflc, inde _fluctus_ sua coniectura male S, ut -v): _ructus_ recte EG, sed in marg. G^{c} _ī aꝉ fructus_._ - -_p. 190, 15 _conchis_ H (Lflcv, _ch[⊣/o]nchis_ sic S): _colchys_ recte -EG, sed _[ꝉc̄/co]lchys_ i. e. _vel con_ supra G^{c}_. - - -_libri IX_ - -_p. 217, 24 _pectoribus_ H(SLflcv) = E: _corporibus_ suo errore (ut v. -17) G, sed supra G^{c} _ī aꝉ pectoribus_._ - -_p. 222, 15 _divinationibus_ H(SLflc): _divinitatibus_ EG (et ita -v), sed G^{c} supra _ī aꝉ divinationib;_, ut S (ex EG) in marg. ipse -scripsit _ꝉ divinitatibꝰ_._ - -_p. 230, 22 _nostrum_ H(L = _n̅r̅m̅_ v) G, sed supra _rostrum_ G^{c} -(non tamquam ex _aꝉ._ sed ex manifesta correctura = S et lc, item -f^{c})._ - -_p. 237, 22 _instituit_ H(SLPflcv): _instruxit_ G, sed supra G^{c} _ī -aꝉ instituit_._ - - -_libri X_ - -_p. 250, 7 _bacculis_ H(SLPflc sed f^{c} _baculis_): _buculis_ G (= v), -sed in marg. G^{c} _ī aꝉ baculis_._ - -_p. 250, 16 _trientes_ H(LPflcv, _triantas_ S): _trientes_ etiam G, sed -G^{c} in marg. _ꝉ_ (sic = _vel_, non _ī aꝉ_, ut olim edidi) _trahentes_ -(ex sua fortasse coniectura)._ - -_p. 258, 4 _dicidantur_ H(Pflcv, _decidantur_ Lf^{c}, lac. in S): -_ividantur_ G, sed G^{c} in marg. _ī aꝉ dicidantur_._ - -_p. 258, 16 _in qua prima_ H(SLPflcv): _inprima qua_ G, sed G^{c} in -marg. _ī aꝉ in qua prima_._ - -_p. 274, 4 _CXX_ H(SLPflcv): _CXXX_ G, sed supra G^{c} _ī aꝉ XX_._ - -_p. 274, 5 _XXIII_ H(SLPflcv): _XIII._ G, sed supra G^{c} _ī aꝉ XXIII_._ - -_p. 276, 15; _intercardinatis_ H(SLPflcv): _inter ordinatis_ G, sed -supra _or_ G^{c} _ꝉ car_, contra S^{c} in marg. _ꝉ ordinatis_._ - -_p. 281, 13 _magna facta_ H(LPflcv): _magnificata_ EG, sed G^{c} in -marg. _ī aꝉ magna facta_._ - - - - - * * * * * - -Page XX - - - - -Appendicula codicum Vitruvii Harleiani Leidensis (Escorialensis) -Scletstatensis. - - - (1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios - XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias - VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi - libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios - VIII. 5 - - (2) ~De ponderibus.~ Calculus est ciceris grana duo, et - est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo - oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent. - dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes - statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae 10 - XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam, - CXX libras talentum faciunt. - - (3) ~De liquidis.~ Coclear habet dimidiam dragmam, id - est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae - VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae 15 - II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia - IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt. - urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam. - modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt. - -_c. 1 excerptum est ex initio fragmenti notissimi_ De mensura caerae et -metalli in operibus fusilibus (_quod extat etiam in cod. Scletst. f. -38_). - -2 cipri untias VIII (_sic_) & d. _S_ (& _om. HL_). - -3 XVII: _sic HLS_ (XVI. _legitur vitio typ. ed. pr. p. IX_). | -A[r/n]genti _sic L_. - -5 _hucusque H (mutilus). reliqua dant LeS._ - -_c. 2 = Hultsch, Metrolog. scriptor. rel. II p. 132 (no. 135, 26-34) e -cod. Mutin. s. XIII (cf. p. XXII)._ - -7 Quatuor _S_. | oboli reddunt _S_. - -8 scripulū _S_. - -10 staterā (_sic_) _LS_. - -11 duodecim _S_. | a quibusdam C. X. X. libras t. f. _om. (sed in marg. -sic suppl.) S_. - -_c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-45._ - -14 obulus _S_. - -15 ciatū reddunt. ciati VIIII (_sic LS_): _om. Mut._ - -16 Congiū … Congia .IIII. _LS_: conzum … conzia tria (_vulg._) _Mutin._ - -18 anphorā _L_, amforā _S_. | artabū _LS_. - -19 Modia XV _LS_: modii XIV _Mut._ - - * * * * * - -Page XXI - - (4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est - scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear. - - (5) ~confectio dialthaeas calastica recipit haec~.… - troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam. - haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII 5 - in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde - colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras - II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper - agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic - iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad 10 - focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani - optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non - solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et - quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt - duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et 15 - non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem - quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat - ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam - e stomacho discutit. - - (6) ~Tinctio vitri pratini.~ Tere vitrum bene, limas 20 - aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et - coques per dies tres. ~Alia tinctio.~ Teres vitrum bene, mittes - per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques - per dies tres. ~Alia lactei coloris.~ In libra mittes - -1 XVIII. (_sic_) _LS_ (_pro_ XXIIII). - -2 obulus _S qui om._ coclear. _idem om. (quod seq. in Le) c. 5._ - -_c. 5 ex Antidotario (om. S)._ Conf dialtea calisticū _L_ (_cf._ To -dialtheas _Th. Pr. p. 375, 3_). - -4. ≣roclites _i. e._ myrrae troglodytidis _vel_ -ditis _Th. Pr. ind. p. -546._ | liƀ. [IS/∕∕∕∕∕] · fenugrecu . emina . lini¦semen . emina _sic -cod._ - -5 haec omnia: _multas species (et eam ipsam unde nomen) ab initio -neglectas esse ostendit Escorial., qui post_ recipit haec _sic incipit_ -Euisci radices … (_SB. 112, 180_). | ꝑtriduo _L_. | aqua .SS. VIII. L. - -7 ipsos _L_. | oleo liƀ _L_. - -8 ignis lent⟦o⟧ſ (_cum lac._) _L_. - -9 soluſ oleuſ _sic L._ - -10 in cacabo mundo _L_ (_sed supra_ in cacabū). - -11 galbano optimo ē | IIII _sic L._ | colofoniae _L_ (_sc._ resinae). - -12 multas _L_. - -13 sed & ad d. _L_. | & ad qu. _L_. - -18 antiquissimas squibalas _L cf. Theod. ind. p. 542. 534 et Simon Jan. -s. v._ | magron⁅o⁆‿sia _L_. - -19 aestomacho _L_. - -20 _sequentia scribo, ut leguntur in LS. c. 6 = Exc. (post Mappam) -Scletst. f. 43^{b}._ - -22 tincto _L_. - -23 ae(ę _S_)gyptia _sic LS_ (aluminis ęgyptii _Exc._). - -24 lactis _S_. | In libra m. st.--dies II _haec in marg. suppl. L, qui -in textu om. rubr. sequentem_ T. S. _eamque verbis ad quae pertinet -postponit (item in seqq.). recta servavit S._ - - * * * * * - -Page XXII - - stagni ÷ III et decoques per dies II. ~Tinctio sanguinea.~ - In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. ~Tinctio - rubea.~ In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies - sex. ~Tinctio alithini.~ Absque igne tinctum. ungues subtiles - vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut 5 - rubea. - - (7) ~Crisocolon.~ In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis - olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo - teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim, - et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ 10 - ipsum crisocolon. ~Aliud crisocolon.~ Calcu cecaumenu - libram I, alumen solidos duo. ~Crisocolon.~ Aurum commixtum - cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et - ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres - in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum 15 - sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli. - - (8) ~Argenti gluten.~ Argenti partes II et aeramen partem - I. ~Alia. argenti gluten.~ Argentum mixtum cum argento - vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris - utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua 20 - quod sufficit. ~Aeramenti gluten.~ Aeramen libram I, plumbi - libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes - plumbum et commisces in unum. ~Stagni gluten.~ Stagni - partes II et plumbi unam. ~Petrae gluten.~ Marmoris albi - -2 cinnabarin _L_, -rī _S_. | dies II. _S_. - -3 [v/ḅ]itri _L_. | psimitu _S_. - -4 un[u/ge̦]s _L^{c}_. - -5 vitrea _Exc._ - -6 robea _LS_. - -_c. 7 = Exc. Scl. f. 15^{b}_ (confectio crisocollæ). - -7 In omnıa _L(e)_, In om̅ı̅a _S_ (_om. Exc._). | sapone (-nis _Exc._) -olei(-ea _S_) _LS_. - -8 commiscens _LS_. - -9 calcuc.--(11) crisocollum _S et Exc_.: _om. L_. | utiliter pulver _S_. -| calcitar insemotim _S_ (calcitarı[v/ụ̄] semotim _Exc._). - -10 commiscens _S_, -ce _Exc._ | aqua _Exc._: _om. S_. | 11 ipsu -crisoclon _S_, ad ipsum criso collum _Exc._ - -12 alum̄ soꝉ. II. _S_, aluminis soꝉ II _Exc._ | Item criso collon _Exc. -corr._ - -13 argentu vibu _ante corr. L_. - -14 et post haec intrat in caliclū _LS_: mittitur in calido _Exc._ - -_c. 8 seq. ib. in Exc. f. 15^{b}, ubi_ Argiri confectio _cum suprascr. -corr._ I̅t̅ argenti gluten. - -17 heramen (_semper_) _L_, ęram̄ _S_. - -18 cū argentum vibum _L_. - -19 siccetur _S et ante corr. Exc_. | teris _L_: turris _S_. - -21 quod _LS_: quantum _Exc._ | Heramenti g. _L_, Ęr. g. _S, ut corr. -Exc. supra_ Calcocollae confectio. - -22 commiscens solvens _L_ - -23 commisceṇ̇s _L_. | Stagnicollae confectio _Exc._ (_ubi supra_ gluten -_corr._). - -24 Conf. lithocollae _Exc._ (_ubi supra corr._ Petrae gluten). - - * * * * * - -Page XXIII - - trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes - cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem - marmoris et facies gluten marmoris. ~Petrae gluten.~ Ictiocollon - ÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris, - sicut superius. ~Ligni~ autem ~gluten~. taurocollon semotim, 5 - ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum, - sicut superius docuimus in exaurata. - - (9) ~Compositio brondisino.~ aeraminis partes duas, - plumbi unam, stagni unam. - - (10) ~Compositio cinnabarin~ alithinis et mundissimae 10 - ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam, - argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam - fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum - et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus - habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus 15 - habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii, - ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla - ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem. - dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in - circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum 20 - videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem - facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem - succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum - fuerit, dimittes eam refrigidare. - - (11) ~Lulax~ id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli 25 - -1 tritū pulverē(-re _S_) _LS_. | yctio(yccio- _S_)collon _LS_. - -3 facis _L_. | Lithocolla. Item alia _Exc._ - -5 Ligna _LS_. | glut≣ _L_, glutat _S, ubi Exc._ Ligni autem gluten -＜glutat _sic add. corr._＞ _cf. xylocollam Diosc._ - -6 gluten(-en _in ras._). aurum autem _L_ (_ubi_ glutat _Exc._), Glutat -aū aurū _S_. - -_c. 9 = Exc. f. 22_. - -8 brondisino _L_, -sono _S_ (brundisii _Exc._). - -9 plumbi una ⁛ stagni una _L_ (_et sine p. S_). - -_c. 10 = Exc. f. 22_. - -10 ἀληθινῆϲ mundissimę _LS_: mundi spume a. v. _Exc._ - -11 vi[v/b]i _L_. | sulphuris _S_. | urina munda _om. Exc._ | parte una -_S_. - -12 tollens _LS_ (tolle _Exc._). - -13 qui & _sic LS_ (quia et calor est _Exc._). | sufferịt _L_, -rit -_ante corr._ (-ret) _S_. | sulfhur _L_, sulphur _S_. - -14 vi[v/b]o _L_. | mittis _LS_. | ampula _L_, ampullā n̄ plenv^{s} _S_. - -15 ÷ II _LS_. | tres ÷ _LS_. - -17 dimittis _LS_. | ampullam(-ā _S_) _LS_ (-la _Exc._). - -18 devides _ante corr. L_. - -19 demittes _L_. | flamina _S_. - -21 calorem _LS_. - -22 desinis _S_. - -23 ampullę crepat _LS_. - -_c. 11 sequitur etiam in Exc. f. 22^{b}_ quomodo componatur lulax i. -indicū. - -25 Ludax _S_. | indico _S et ante corr. L_. | iarin _hic L_. - - * * * * * - -Page XXIV - - mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem - guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et - alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam - unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod - pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde 5 - tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum - supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam - requiescere. - - confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I, - et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. 10 - - ~Specierum et ponderum atque colorum sumpta - ex phisicis probamenta finiunt. Amen.~ ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ. - Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris - et aedificiis adservanda.＞ - - (12) ~De rosato.~ 15 - - Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X - sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras - adicies, et uteris. - - ~De oleo liliacio.~ Per olei libras singulas dena lilia - curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare 20 - sub divo. - - ~De oleo roseo.~ In olei libras singulas rosae purgatae - singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis - et luna. - - ~De rodomeli.~ In suci rosae sextariis singulis libras 25 - singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis. - -1 (_et_ 2) gautu _S_ (_ubi_ uuatum _bis Exc._ = herba isatis _cf. -Anecd. II, 117_). - -2 guatū _L_. | semitim _S_. | pisa _L_: ipsa _S_. - -3 sine calce _LS_: sine salē _Exc._ - -4 in ipsa: ipsas _Exc._ - -5 pisas _L_: ipsas _S_ - -6 guatu pisatū _L_, gaittu (_hic_) pisatu _S_ (_ubi_ guuatum _Exc._). - -8 _sic_ (_om._ dimittes, _quod habent Exc._) _LS_. - -9 _sic (om. rubrica) sine lac. LS (item Exc.)_. | urina munda librā I -_L_, ur. mundo libra I _S_. - -10 ipso di(e _S_)spumatum (-u _S_) _LS_. | cum ipsa sis species (_sic -pro_ ipsas ispecies) _etiam Escor._, cum ipsas species _S_. - -11 collorum … phicis _S_. - -12-14 _haec solus (sic) add. S_ (θεῷ δόξα _etc., om. ut Leid., etiam -Escor._). - -13 coguerim (_sic_) _S_. - -_c. 12 ex Palladio (in m. Maio extr. VI, 13-16)._ - -16 Quinque _L_: Quibus _S_. - -17 _pro_ et post triginta dies X … (!). - -19 Per _om. S_. | dena¦lilia _L_, denallia _S_. - -23 septem _S_. - -25 De rodo meli _L_, De rodo melle _S_. - -26 ex (d.) _S_. - - * * * * * - -Page XXV - - (13) ~Si fistulae~ aequalis grossitudinis fuerint et maior - minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis - eius diametrum, ~diapason~ consonantiam ad se invicem - resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem - quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter 5 - mensuram contineat, ~bis diapason~ consonantiam resonabunt. - Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper - longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri - quod in cavo est, ~diatessaron~ consonantiam resonabunt. - Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper 10 - longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri - quod in cavo est, ~diapente~ consonantiam resonabunt. Item - si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper - longitudinis eius octavam partem, ~tonum~ resonabunt. - Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et 15 - insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia - ~semitonium~ erit. - -_c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S (om. L, ubi -sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis manu s. XV). legitur -etiam_ (_inscr_. Iterum de fistulis) _in cod. Bern. B. 56 s. X (Hagen) -post notissimimum fr._ de fistulis organicis (_v. praef. ed. pr. p. -XII_), _quod ex cod. illo denuo edidit A. Schubiger, Musikalische -Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. habetur idem fragmentum in cod. -Einsidl. 319 s. X (Gabriel Meier, Catal. I, 290), initium etiam in -cod. Berlin. Phill. 1817 s. X (Verz. I, 397).--additionem aliam hic -habet post_ Finit _suum et sententiam latinam graecis litteris male -scriptam cod. Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab -congregatione beatorum Medardi et Sebastiani_ K. regi _data (Sitz.-Ber. -d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181)_. - -9 diatesseron _S_. | sonabunt _(hic) S_. - -14 tonus _S_. - -15 fistola _(hic) S_. - -17 _reliquum paginae (versuum 18 ex 23) vacuum in S_. - - * * * * * - -Page XXVI - - - - -_Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D. Alt. N. F. VI, -333) et Appendiculae Harl. c. 1_ (Uncia caerae …) _ex compilatione -chronologica et astronomica saeculi noni incipientis (quae servatur in -codice Vaticano Regin. 309 s. X:[9] cf. Bethmann in Pertz Archiv XII, -273) addo capita duo (l. V c. 1-2) iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl. -Montispess.) gallico (I p. 421 sq.)._ - - -_Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae -(cuius non nisi reliquiae confusae extant in codd. Mon. 210 = Vindob. -387, de quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. in München 1888 cf. -Detlefsen: Hermes XXXII, 328) habetur ~index~ hic in cod. Vat. (qui -fuit “liber sci dionysi in francia” f. 1^{a}) f. 4^{b}(-5^{b}):_ - - -_Lib. I._ - -_“I. Rota quae continet natalicia sc̅o̅rum in k̅l̅ nonis et idibus per -unumquemque mensem” (haec supra f. 2^{b})._ - -_“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)_ - -_III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12^{b})._ - -_IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅i̅ (f. 17-29^{b} usque ad a. -1063, cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58)._ - -_V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. d. lat. -Hss. Berl. I p. 292^{a}. Rück p. 12._ - -_VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63)._ - -_VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum -diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63^{b}-64^{b})._ - -_VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur etc. usque -ad c. XI._ - - * * * * * - -Page XXVII - -_Sequuntur libri II capp. 22, l. III capp. 14, l. IV capp. 27 -(argumenta paschalia)._ - -_Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris habentur in -excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 saec. IX^{2} (praeter V, -10), describo capitula libri V et VI:_ - - -_Lib. V._ - - _I. Excerptum de astrologia (f. 90-91)._ } _cf. Verz. d. lat. Hss. - _II. De ordine ac positione stellarum in } Berlin I p. 292^{b}. - signis (f. 91-99 cum imag. pictis)._ } Rück l. c. p. 7._ - - _III. De positione et cursu septem planetarum (f. 99^{b})._ } - _IIII. De intervallis earum (f. 100)._ } _ex - _V. De absidibus earum (f. 100)._ } Plin. - _VI. De cursu earum per zodiacum (in textu “cotidianum”) } l. II._ - circulum (f. 100^{b})._ } - -_VII. De interlunio (f. 101^{b})._ - -_VIII. De eclypsi lunae (f. 101^{b})._ - -_VIIII. De eclypsi solis (f. 101^{b})._ - -_X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102^{a} cum -enumerat. eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, 810^{bis}, 811, -812!)_ - -_XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102^{a})._ - -_XII. De praesagiis tempestatum (f. 102^{b}-104^{b}) ex Plin. XVIII, -340-365._ - - -_Lib. VI._ - -_I. De ratione unciarum (f. 104^{b}: S̶S̶ scripulus est sex siliquae … -ins. cod. M)._ - -_II. De probatione auri et argenti (f. 105)._ - -_III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105)._ - -_IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine terrae et -circuli per quem solis iter est (f. 105^{b})._ - -_V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106)._ - -_VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107)._ - -_VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa est (f. -107^{b})._ - - -_Deinde Lib. VII._ - -_“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) continens -de rerum naturis” (f. 108-116^{b} cum 51 capp.)._ - -_Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus etc.” -Hultsch no. 137-39, f. 119^{b} De ventis, f. 121 Cursus lunae per XII -signa cum tabulis etc., f. 124^{b}-125^{a} opusc. comput. ad annum 885, -rotae f. 126^{b}-127, f. 128 “horologium viatorum”, f. 128^{b}-140 -calendarium, deinde cum tabulis aliis de computo varia usque ad f. -156^{b}._ - - * * * * * - -Page XXVIII - -_Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae -(quae integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii Par. = Vat. -reg. 309 = V, quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) haec duo veteris -auctoris fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) in cod. Montp. 334 -saec. IX^{2} (de quo supra) = M et (duo sola) cod. Laud. 426^{bis} -(Palladii antiquissimo s. IX f. 120^{b} sq.) = L, item Scletstat. -1151^{bis} s. X (Vitruvii f. 37^{b} sq.) = S et (cum praeced. de -rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos ipse vidi: -de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181^{b} sq.) cf. Rück p. 24. praeterea -prius fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum est in -Epitomam Faventini interpolatam (quae est De architectura valde -utilis scientia), cuius exscripsi cod. Paris. 6842^{c} (s. XIII) = p, -(ubi est cap. ultimum), contuli cod. Laud. 403 (s. XII^{2}) = l (ubi -paenultimum)._ - - [9] _nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f. - 1^{a} (pertin. ad a. 1107). alterius item manus sed fere coaeva - est nota subscripta f. 2^{a}_ Rex chnut devicit anglos et - subiugavit _(c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata - sunt etiam quae habes f. 16^{b} + f. 3^{b}-4^{a}_. - - * * * * * - -Page XXVIII - -De probatione auri et argenti. - - - Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento - similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui - vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra - cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in 5 - statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius - argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si - inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem - inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve - in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum 10 - et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem - massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus - scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito. - si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit. - si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. 15 - -1 _Tit. om. S_. - -2 parum _p_. - -3 tamen ponderis: ponderis tamen _l_. - -4 vicesima: vicesima quarta et insuper ducentesima XL^{ma} _add. solus -S (item infra v. 6)_. - -6 XII: undecim _solus S_. - -7 auro _om. V_. | invenitur _V p_. - -8 aliquod opus _L_. | auro _om. S_. | per commixtionem _S_, permixtum -_p_. - -9 inesse: esse _p_. | quantum vae _L_, quantumque _p_. - -10 contineatur: conveniatur _L_. - -11 exanimato _L_. | suspecti: c̄ suspecti _l_. | pensatū _m_. | -pensante (_sic_) massam _p_, pensante massa _l_. - -12 fabricante _p_. - -14 argea _L_. - -15 alleviato _L_. - - * * * * * - -Page XXIX - - hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem - partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere - fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter - densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum - propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit 5 - adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate - argenti XII denarios significare libram, sicut ~prima - lectionis huius fronte~ praefixum est. - - - - -De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus. - - - In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet 10 - ad certum cerae pondus respondere debeat. - - Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII, - aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII - et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII - et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. 15 - - Item si cerae fuerit libra, ~stagni~ VII librae et unciae X - et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit, - tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit. - et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII - unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii 20 - mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et - denarios IIII. - - si fuerit cerae libra, ~aeris albi~ librae VIII sumendae sunt - -1 inclinabitur (_iterum_) _M_, inclinetur _p_. - -3 solum _V_. | pondus _p_. - -4 laevitatis _L_, lenitatis _V_. - -5 est referendum: con(c̄)ferendum _V_. - -7 XII denarios (dn̅r̅s̅ _L_): denar .XII. _S_. | libram: vicesimam -partem libre _solus l_. | p. huius lectionis f. _S_. - -8 fronte _om. l_. | premissum est _l_. - -9-11 (De mensura--certum) _in vacuo pro rubrica scribenda (2½ versuum) -spatio om. S_ (_qui incipit_ aerae pondus r. d.). - -9 (_etc._)caerae (-rę, -re) _LMVSm semper_. - -11 deb& _S_. - -13 XVI _MVSm_: XVII _L_. | _post_ aeris cypri _lacunam significavi quia -statim subiecta auricalci (v. infra) mensura, aeris cypri_ (VIIII u. + -I d.) _excidit (iam in exemplari ex quo descripta est coll. Vaticana, -unde pendent omnes)_. - -14 unciae (un̅c̅) XII _LMVm_: ÷ I. _S_. - -15 VI _MVSm_: V _L_. | VIII _LMVm_: VIIII _S_. - -17 IIII: quattuor _MV._ | quot: quod _L_. | cae(ę)ra: cęrę _L_. - -18 et XVII: et X et VIII _S_. - -19 VII: XVII _M_. - -20 duodecies: Duę decies _L_. - -21 unciae _M_. - - * * * * * - -Page XXX - - et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt - uncias VIIII et denarios XII. - - in libram cerae ~aeris cypri~ librae VIIII et denarii XII - mittendi sunt. - - sic in libram cerae ~auricalci~ librae VIIII et duodecies 5 - tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI. - - contra libram cerae ~argenti~ librae X et duodecies XII - denarii. - - simili modo in libram cerae ~plumbi~ librae XII et duodecies - VI denarii mittendi sunt. 10 - - in auri fusione contra libram cerae ~auri~ librae XVIIII et - duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI. - -2 VIIII: VIII _V_. - -4 mittende _L_. - -6 tres: III _MS_. | unam: I _LS_. | XVI: VI _L_. - -7 Contra--(11) auri fusione _om. M_. | duodecies XII _LSm_: duodecim _V_. - -11 contrā (_sic_) _L_. - -12 octo: VIII _S_. quod (qđ _L_) sunt _LMVm (ut supra)_: qui faciunt -_S_ (_qui suus est et arbitrarius, ut in Vitruvio et in Faventino -etc._). | unciae: ÷ _S_. | IIII _ego_: III. _LMVSm_. | XVI: XIII. _S_. - - - - -VITRUVII - -DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM - - - * * * * * - -Page 1 =1= - - - - -VITRUVII DE ARCHITECTURA - - - - -LIBER PRIMUS. - - - 1 Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, - imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis - hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur - et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque - | Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 5 - cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, - tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis - cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore - 2 interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero - attenderem te non | solum de vita communi omnium curam 10 - publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate - publicorum aedificiorum, ut civitas per te non - solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas - imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates, - non putavi praetermittendum | quin primo quoque 15 - tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum - parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus. - cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis =2= - eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem - -1 um (_sic sine litt. init., quam_ D _pro_ C _adscr. manus recens_) -divina tua mens _in albo primae lineae suppl. G^{c}_ (Cum--numen _litt. -capital. scr. H primo pag. versu_). | [o/ca]esar _G^{c}_. - -10 [”/c]uram … [”/h]abere _signis mutandae positionis coniungit S^{c} -(ut ed. Lor.)_. - -11 constitutione _S(G^{c})_: constitutionem _H_ (-nē) _G_. - -17 (virtutis) erat _add. S_. - - * * * * * - -Page 2 - - transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens - in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio - et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum - | et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui (5) - praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo 5 - mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem - 3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad - exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi - scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et (10) - nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 10 - privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum - ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi - praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante - facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. (15) - namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 15 - - I Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis - eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae - ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica - et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita (20) - usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque 20 - generis opus est ad propositum deformationis. - ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione - 2 proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque - architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent (25) - exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus 25 - auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis =3= - -3 ballistarum _G_: balistarum _HS_ (_ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi_ -ballistae _H^{c} 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr._ ball- -_ut ego semper, cum rec. PSG praeferant_ bal-). - -4 scorpion[v/e]m _H_. - -5 quae (Quę _S_) cum _HS_: Quęcūq⁊ _G_. - -6 recognotionem _S_. - -7 (servasti) in animo. _add. S_ (_suo errore_). - -10 aedificaviss& _ante ras. H_. - -12 traderentur (_quasi ab_ gestarum) _x_ (_cf. p. 103, 22_). - -14 sunt (_a. c._) _G_. - -17 cuius iudicio probantur omnia _GS_ (_cf. p. 132, 24_): _om. H_. - -18 ex _GS_: & (et) _H_. - -20 quae (quę _SG_) _x_. | cuius cumque _HG_: unius cuiusque _S_ (unius -_ante_ cuius cumque _add. G^{c}_). - -22 quaerés (_sic, cum apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc._) _H_. | sollertiae -(-tię _GS_) ac rationis proportione _x_ (_cf. p. 65, 6. 10, 18_). - - * * * * * - -Page 3 - - confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at - qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati - citius cum auctoritate quod fuit propositum sunt adsecuti. - 3 cum in omnibus enim rebus, tum | maxime etiam in architectura (5) - haec duo insunt, quod significatur et quod significat. 5 - significatur proposita res de qua dicitur, hanc - autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. - quare videtur utraque parte exercitatus esse - debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam - | ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque 10 - enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio - perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit, - peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures - noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, - medicinae | non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, 15 - astrologiam caelique rationes cognitas habeat. - - 4 Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum - scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem - efficere possit. deinde graphidos scientiam habere, quo - facilius | exemplaribus pictis quam velit operis speciem 20 - deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat - architecturae, et primum ea euthygrammi et circini - tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis - expediuntur descriptiones normarumque et librationum et - linearum directio|nes. item per opticen in aedificiis ab =4= - certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen 26 - vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum - rationes explicantur, difficilesque symmetriarum - quaestiones geometricis rationibus | et methodis inveniuntur. (5) - -1 fuerant _G_ (_Eberhard_): fuerunt _HS_. - -10 disciplinā _H^{c}S_: -na _H_, -nas _G_. - -11 aut (_ante corr._) _om. H_. | aut sine ingenio disciplina _G_. - -13 graphidos _HG_: -dis _S_ (_ut x v. 19_) _et in m._ idē. -descriptionibꝰ figurarū vel picturę _S^{c}_ - -17 haec _H_, hęc _S_: hę _G_. - -22 ex euthy(-i _G_)grammis circini _x_. - -23 aeris _S_. - -24 descriptionis _ante corr. H_. - -25 opthicen _HS_, optichen _G_. - -26 dicuntur _G_. | arithmetichen (-[ⱶ/c]en _S^{c}_) _x_. - - * * * * * - -Page 4 - - 5 historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta - saepe in operibus architecti designant, de quibus - argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere - debent. quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres - stolatas, quae caryatides dicuntur, pro | columnis in opere 5 (10) - statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus - ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis - cum Persis hostibus contra Graeciam consensit, - postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi - consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido 10 - | capto viris interfectis civitate desacrata matronas (15) - eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas - neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho - ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia - pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui 15 - tunc architecti | fuerunt aedificiis publicis designaverunt (20) - earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam posteris - 6 nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non - minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico - proelio pauca manu | infinitum numerum exercitus Persarum =5= - cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum 21 - et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis - et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo - constituerunt, ibique captivorum | simulacra barbarico vestis (5) - ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia 25 - tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore - eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis - aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent - -3 argumentis _x_. - -4 si quis _x_ (_ut p. 7, 14_). - -5 cary(i _HS_)atides _x_. - -6 percontantibus _HG_: percuntantibus _H^{c}_, percunctantibus -_S(G^{c})_. - -7 caria _x_. | peloponnessis _H_, -ponensis _GS_. - -10 caryatibus _H_, cariatybus _G_, cariatibus _S_. - -11 declarata _x_. - -13 una (unâ _S_) _sic x_. - -16 (designaverunt) quod _add. S_. - -17 onera _S^{c}_. | ferundo _H_: ferendo _H^{c}GS_. - -18 caryatium _x_. - -19 Agesipolidos: hagest illae (ille _G_, hagestillę _SG^{c}_) polidos -_x_. | Plataico: pitalco _x_. - -23 tropae(ę _G_)o _HG_: tropheo _S_. - - * * * * * - -Page 5 - - parati. itaque ex eo multi statuas Persicas | sustinentes (10) - epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo - argumento varietates egregias auxerunt operibus. item - sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam - 7 architectos tenere oportet. philosophia vero perficit architectum 5 - animo magno et uti non sit adrogans, sed potius - | facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est maximum, (15) - nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest. - ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat - animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur 10 - dignitatem bonam famam habendo. et haec enim philosophia - praescribit. | praeterea de rerum natura quae graece (20) - φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est - studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales - quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus 15 - enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus - spiritus naturales aliter at|que aliter fiunt, quorum (25) - offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia - principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut - Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta 20 - conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his | rebus =6= - 8 a philosophis erit institutus. musicen autem sciat oportet, - uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat, - praeterea ballistarum catapultarum scorpionum temperaturas - possit recte facere. in capitulis enim dextra ac 25 - sinistra | sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur (5) - suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur - nec praeligantur nisi sonitus ad artificis aures - certos et aequales fecerint. bracchia enim quae in eas - tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter 30 - -1 multi _GS_: multis _ante ras. H_. - -5 oporteat _x_. - -13 phy(i _S_)siologia _HS_, phisioloya _G_. | (dicitur.) quę _add. S_. - -16 circuitionibus _x_. - -19 ctesibii: cum(cū _GS_)thesbia _x_. - -23 uti ꝉ (vel) canonicā G (_sed eraso_ ꝉ _supra scr._ ꝉ canorā _G^{c}_). - -26 emitoniorum _HS_. - -27 surculis _x_. - -29 fecerint _GS_: -runt _H_. | bracchia _H_: brachia _GS_. - - * * * * * - -Page 6 - - utraque plagam mittere | debent. quodsi non homotona (10) - 9 fuerint, inpedient directam telorum missionem. item theatris - vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica - ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci - ηχεια appellant, ad symphonias musicas sive concentus 5 - componuntur divisa in circinatione dia|tessaron et diapente (15) - et ＜diapason ad＞ disdiapason, uti vox scaenici sonitus - conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, aucta - cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat - aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae 10 - sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere - 10 | nemo poterit. disciplinam vero medicinae novisse oportet (20) - propter inclinationes caeli, quae Graeci κλιματα dicunt, - et | aeris et locorum qui sunt salubres aut pestilentes =7= - aquarumque usus. sine his enim rationibus nulla salubris 15 - habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet - ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum - ad ambitum stilli|cidiorum, et cloacarum, luminum, item (5) - aquarum ductiones. et cetera quae eiusmodi sunt nota - oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant 20 - aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum - relinquantur et ut legibus scribendis prudentia - caveri possit et locatori et conductori. | namque si lex (10) - perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab - utroque liberetur. ex astrologia autem cognoscitur oriens 25 - occidens meridies septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium - solstitium astrorum cursus. quorum notitiam si qui non - habuerit, horologiorum rationem omnino scire | non poterit. (15) - - 11 Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et - abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse 30 - -1 utrae(ę _GS_)que _x_. | o motonia _HG_, ＜o＞motonia _in ras. S_ (i. -equaliter sonantia _in textu ipso male add. S_). - -2 impedient directam _G et in ras. S_: impediendi | rectam _H_. - -4 sonitum (-tū _GS_) & d. _x_. | 5 echea _x_. | 7 diapason ad _om. x_. - -13 inclinationem (-nē _GS_) _x_. | climata _x_. - -17 communibus _x_. - -23 cavere _x_. - -27 si qui _Praun_: si quis _x_. - - * * * * * - -Page 7 - - se iuste repente profiteri architectos nisi qui ab aetate - puerili his gradibus disciplinarum scandendo, scientia plerarumque - lit|terarum et artium nutriti pervenerint ad summum (20) - 12 templum architecturae. at fortasse mirum videbitur - inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum 5 - perdiscere et memoria continere. cum autem animadverterint - omnes disciplinas inter se coniunctionem - rerum et communicationem | habere, fieri posse faciliter (25) - credent. encyclios enim disciplina uti corpus unum ex - his membris est composita. itaque | qui a teneris aetatibus 10 - eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris =8= - agnoscunt easdem notas communicationemque omnium - disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque - de veteribus architectis Pytheos, qui Priene aedem - Minervae | nobiliter est architectatus, ait in suis 15 (5) - commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere - posse facere quam qui singulas res suis industriis et - exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. id - 13 autem re non expeditur. non enim debet nec potest esse - architectus gram|maticus uti fuerat Aristarchus, sed non 20 (10) - agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, - nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, - nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed - rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, - sed non aniatrologetos, | nec in ceteris doctrinis 25 (15) - singulariter excellens, sed in is non inperitus. non enim - -1 se _om. x_ (_ut G p. 36, 1_). - -2 ẹscandendo _H_. | plerumque _x_. - -4 ac _x_. - -5 hominibus _x_. - -8 haberi _ante corr. G_. - -9 enciclios _G_. - -10 qui a: quia _x_ (qui¦a _G^{c}_). - -14 py(i _G_)thios _HG_, pythius (_ut 9, 7 x_) _S_. | prieni _H_ (_cf. -p. 159, 3_), primus _S_, primus ꝉ̣ p̲r̲i̲e̲n̲i̲ _G_ _i. e._ primus -_G^{c}_ (_cf. ad p. 6, 2_) - -20 fuerat (_cf. p. 252, 2 etc._): fuerit _x_. | aristarcus _G_. - -21 agrammatus _x_. - -25 aniatrologetus _G_, -gecus _H_ (_sed_ -getus _H^{c} = LP_), -gicus -_S(G^{c})_. - -26 is: his _x. ita sexcenties_ (_praevalente pronomine_ hic _apud -recentiores_) _poterit corrigi: cf. mox p. 9, 6. quod raro tentavi, -nisi quod semper scribo_ is qui … _pro_ hic qui … (_quod est rec. et -medii aevi_). | imperitos _H_. - - * * * * * - -Page 8 - - in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam - consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et - 14 percipere vix cadit in potestatem. nec tamen non tantum - architecti non possunt in omnibus rebus | habere summum (20) - effectum, sed etiam ipsi qui privatim proprietates tenent 5 - artium non efficiunt ut habeant omnes sum|mum laudis =9= - principatum. ergo si in singulis doctrinis singuli artifices - neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt - consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus - artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum | et magnum 10 (5) - facere ne quid ex is indigeat, sed etiam ut omnes artifices - superet qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria - 15 summa praestiterunt. igitur in hac re Pytheos errasse - videtur quod non animadvertit ex duabus rebus singulas - artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione. |ex 15 (10) - his autem unum proprium est eorum qui singulis rebus - sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune - cum omnibus doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et - musicis est de venarum rythmo et ad pedem motu, at si - vulnus mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, 20 - non accedet mu|sicus, sed id opus proprium erit medici. (15) - item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut - 16 aures suam cantionibus recipiant iucunditatem. similiter - cum astrologis et musicis est disputatio communis de - sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et 25 - trigonis diatessaron et diapente, | et geometris de visu qui (20) - graece λογοϲ οπτικοϲ appellatur, | ceterisque omnibus doctrinis =10= - -1 eligantias _x_ (_sic etiam 87, 2 et H 36, 17. 145, 21. item G 86, -12--sed_ elegantiam _10, 3 x_). - -6 laudes (_a. c._) _H_. - -11 is _S_: his _HG et_ (_ubi_ ex[ⱶ/ı]ſ) _S^{c}_. - -12 qui _HS_: q[ı/u],ín _S_ (_id est_ quin _S_, qui in _S^{c}_), & qui -_G_. - -16 est: esse (e̅e̅ _GS_) _x_. | rebus _om. S_ (_suppl. S^{2}_). - -18 ratione (-nē _S_) _x_. - -19 est: & _x_. pythmo _x_ (_sed supra S^{c}_ ꝉ rithmo). | pedem motus -_H_, pedū motus _GS_ (s. metricorum _supra add. S^{c}_). | at: ut _x_. - -23 suae (suę _GS_) _x_. | iocunditatem (_sic_) _semel H_ (_semper SEG_). - -25 stillarum _ante corr. H_ (_ut 230, 11 H, qui_ staellae _232, 8_). - -26 trigonis _GS_: tridonis _H_. | et g. de visu: a g. divisus _x_. - -27 logos opticos _x_ | appellat᷎ _H_ = apellat᷑ _S_, appellatur _G_. - - * * * * * - -Page 9 - - multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad - disputandum. operum vero ingressus, qui manu ac tractationibus - ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui - proprie una arte ad faciendum sunt | instituti. ergo satis (5) - abunde videtur fecisse qui ex singulis doctrinis partes et 5 - rationes earum mediocriter habet notas eas quae necessariae - sunt ad architecturam, uti si quid de his rebus et artibus - iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. quibus vero - natura tantum tribuit sollertiae acumi|nis memoriae ut (10) - possint geometriam astrologiam musicen ceterasque disciplinas 10 - penitus habere notas, praetereunt officia architectorum - et efficiuntur mathematici. itaque faciliter contra - eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum - sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut - | aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas 15 - Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, - Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res - organicas et gnomonicas numero naturalibusque rationibus - inventas atque explicatas posteris reliquerunt. - - 17 | Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non 20 - passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, - officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse - exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat - non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias - habere dis|ciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab is =11= - qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum ad regulam 26 - artis grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque - non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus - summis rationibus | artis exercitatus sed ut architectus (5) - -2 ac: aut _x_. - -5 ex _om. S_ (_sed supra suppl._ in _S^{c}_). - -8 deficiat _S^{c}_: -tur _x_ (_cf. p. 184, 14. 132, 20 etc._). - -15 phy(i _S_)lolaus _x_. | architas _GS_. - -17 ab _HG_: a _H^{c}S(G^{c})_ - -18 organicas gnomonicas _G et_ (_ips. corr._) _H S^{c}_ (= _L_), -organicas gnominicas _H^{2}S_ (= _P. cf. not. ed. pr._). - -20 ab _HG_: ac _S_ (_ubi_ naturali＜s＞ _S^{c}_). - -22 deb& _S_. - -24 non ＜summas sed etiam iuxta necessitatem＞ mediocres _in ras. -S^{c}_.| mediocris _H_. - -25 peto: Pro eo _S_ (_ubi post_ lecturi _add. S^{c}_ expostulo). | is: -his _x_. - - * * * * * - -Page 10 - - is litteris imbutus haec nisus sum scribere. de - artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes - polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus - sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate - me sine dubio praestaturum. 5 - - II | Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece (10) - ταξιϲ dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci διαθεϲιν - vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et - distributione, quae graece οικονομια dicitur. - - 2 Ordinatio est modica membrorum operis commoditas 10 - | separatim universaeque proportionis ad symmetriam comparatio. (15) - haec componitur ex quantitate, quae graece - ποϲοτηϲ dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius - operis ＜membris＞ sumptio e singulisque membrorum partibus - universi operis conveniens effectus. 15 - - | Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque (20) - e compositionibus effectus operis cum qualitate. species - dispositionis, quae graece dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia - orthographia scaenographia. ichnographia est - circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur 20 - forma|rum in solis arearum descriptiones. orthographia (25) - autem est | erecta frontis imago modiceque picta rationibus =12= - operis futuri figura. item scaenographia est frontis - et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum - omnium linearum responsus. hae nascuntur ex cogitatione 25 - et inventione. | cogitatio est cura, studii plena et industriae (5) - vigilantiaeque, effectus propositi cum voluptate. - -1 is: his _x_. - -7 taxis _x_. | diathesin _x_. - -8 eyrithmia (_sic_) _HSG_ (_sed infra p. 12, 9_ eurithmia _omnes_). - -9 oeconomia _x_. - -11 proportiones _H_: -nis _S_, proporticionis (_sic_) _G_. - -13 possotes _HS_, posotis _G_. - -14 membris _om. x_. | sumptio. e singulis que _HG_: sumptione. -sinġu̇larisque _S_ (sumptio^{n}e singulisque _G^{c}_), _cui sc. in marg. -adscripsit S^{c}_ in singulis. - -16 eligans _x_ (_praeter S_) et _sic 103, 10_ (_pr. S_). _145, 23. 155, -1_ (_pr. S_). _173, 20. 173, 24_ (_pr. S_). _175, 4. 178, 21_ (_pr. -E_). _182, 25_ (_pr. E^{c}_). _item H 160, 13_ (_ubi_ ele- _GS_). _sed_ -eleg. _x 13, 15. 13, 16, 15, 24. 23, 20_ (_pr. S_). _46, 2. 244, 10._ - -17 e _om. x_. - -18 ideae (-ę _S_) _x_. - -20 equa _G_: aequa _H_, ęqua _SG^{c}_. - -21 solis _G_: soliis _HS_. - - * * * * * - -Page 11 - - inventio autem est quaestionum obscurarum explicatio - ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt terminationes - dispositionum. - - 3 Eurythmia est venusta species commodusque in compo|sitionibus (10) - membrorum aspectus. haec efficitur cum 5 - membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, - latitudinis ad longitudinem et ad summam omnia respondent - suae symmetriae. - - 4 Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens - | consensus ex partibusque separatis ad universae 10 (15) - figurae speciem ratae partis responsus. uti in hominis - corpore e cubito pede palmo digito ceterisque particulis - symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus. - et primum in aedibus sacris aut e columnarum - crassitudi|nibus aut triglypho aut etiam embate, 15 (20) - sed et ballistae e foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον - vocitant, navis interscalmio, quod διαπηγμα dicitur, item - ceterorum operum e membris invenitur symmetriarum - ratiocinatio. - - 5 Decor autem est emendatus operis aspectus probatis 20 - | rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, (25) - quod graece θεματιϲμωι dicitur, seu consuetudine aut - natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et - Lunae aedi|ficia subdiu hypaethraque constituentur. horum =13= - enim deorum et species et effectus in aperto mundo atque 25 - lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi - aedes doricae fient. his enim diis propter virtutem sine - deliciis aedificia | constitui decet. Veneri Florae Proserpinae (5) - Fonti Lumphis corinthio genere constitutae aptas - -6 convenientia _x_. - -7 respondent _G_: -deant _HS_. - -11 ratę _GS_: latę _H_. - -15 embatere ballistae (balistę _H^{c}GS_) foramine quod graeci (greci -_G_) peritreton _x_. - -17 navibus _x_. | quae (quę _GS_) dipheciaca _x_. - -22 thematismo _x_. - -24 sub divo hyphetraque (hip̄hetraque _S_, hypethraque _G_) _x_ (_cf. -p. 124, 2_). | constituentur _HS_: -untur _G_. - -26 videmus _GS^{c}_: vidimus _HS_. - -28 di(e _SG^{c}_)liciis _x_. - -29 fontycum phys _H_, fonty cūphys _S_ (_ubi supra_ ı. nīphıs), -fonticym phis _G_ (phys _G^{c}_). - - * * * * * - -Page 12 - - videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem - graciliora et florida foliisque et volutis ornata - opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni - Dianae Libero Patri cete|risque diis qui eadem sunt similitudine (10) - si aedes ionicae construentur, habita erit ratio 5 - mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab - teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis. - 6 ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum - aedificiis interioribus ma|gnificis item vestibula convenientia (15) - et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus 10 - habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, - non erunt cum decore. item si doricis epistyliis - in coronis denticuli scalpentur aut in pulvinatis columnis - ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, | translatis ex alia (20) - ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur 15 - 7 aspectus, alius ante ordinis consuetudinibus institutis. naturalis - autem decor sic erit, si primum omnibus templis - saluberrimae regiones aquarumque fontes in is locis idonei - eligentur in quibus fana constituantur, deinde maxime - | Aesculapio Saluti, quorum deorum plurimi medicinis aegri 20 (25) - curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem locum =14= - corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus - aquarum usus subministrabuntur, celerius convalescent. - ita efficietur uti ex natura loci maiores auctasque cum - dignitate | divinitas excipiat opiniones. item naturae decor 25 (5) - erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur, - balineis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis - et quibus certis luminibus opus est partibus a - septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque - -6 ab _HS: om. G_. - -7 eorum _x_. - -10 perfectus _x_ (_cf. p. 119, 25_). - -13 sculpentur _x_. | aut in pulvinatis columnis et ionicis -episty(i _GS_)liis capitulis exprimentur triglyphis (_G_, triclyphis -_H_, tricliphis _S_) _x_. - -16 alius: aliis _x_. - -18 is: his _x_. - -20 saluti et eorum deorum quorum pl. _x_. - -25 opinionis _ante corr. H_. - -27 balneis _x_. | pinacothi(e _S^{2}_)cis _S, ubi in m. solo calamo (ut -saepius = S^{2}) impressum legitur_ ubi pingitur. - - * * * * * - -Page 13 - - obscuratur solis cursu | sed est certa inmutabilis die perpetuo. (10) - - 8 Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio - parcaque in operibus sumptus cum ratione temperatio. - haec ita observabitur, si primum architectus ea 5 - non quaeret quae non poterunt inveniri aut parari nisi - magno. | namque non omnibus locis harenae fossiciae nec (15) - caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris - copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes - difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est 10 - ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota, - inopiae quoque | abietis aut sappinorum vitabuntar utendo (20) - cupresso populo ulmo pinu, reliquaque his similiter erunt - 9 explicanda. alter gradus erit distributionis, cum ad usum - patrum familiarum aut ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae 15 - dignitatem aedificia aliter disponentur. namque - aliter urbanas domos opor|tere constitui videtur, aliter (25) - quibus ex possessionibus rusti|cis influunt fructus, non item =15= - feneratoribus, aliter beatis et delicatis, potentibus vero - quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum 20 - conlocabuntur, et omnino faciendae sunt aptae omnibus - personis aedificiorum distributiones. - - III | Partes ipsius architecturae sunt tres, aedificatio, gnomonice, (5) - machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito, - e quibus una est moenium et communium operum in 25 - publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum - explicatio. publicorum autem distributiones sunt tres, e - qui|bus est una defensionis, altera religionis, tertia (10) - opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum - ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, 30 - religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum - -4 cū (_supra add. ips._) _S_ (_unde rec._): _om. HG_ - -6 poterunt _G et_ (_in ras._) _S_: potuerunt _H_ (-rint _P^{c}v_). - -11 lota _x_: loca (_L_) _G^{c}_. - -13 reliqua que _H_ (-quaq⁊ _S_): reliquaq; quę _G_. - -15 f. & ad p. _x_. - -16 alte (-ae _a. r. H_) disp. _x_ (aliter _L_). - -17 urbanas _HS_: -nos _G_. | construi _S_. - -18 idem _x_. - -25 e: ex _S_. - -28 est una _HS_: una est _G_. - -31 sacrorum _x_. - - * * * * * - -Page 14 - - conlocatio, opportunitatis communium locorum ad - usum publicum dis|positio, uti portus fora porticus balineae (15) - theatra inambulationes ceteraque quae isdem rationibus in - publicis locis designantur. - - 2 Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio firmitatis 5 - utilitatis venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum fuerit - | fundamentorum ad solidum depressio et quaque e materia (20) - copiaram sine avaritia diligens electio, utilitatis autem, - cum emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio - et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda 10 - distributio, venustatis vero cum fuerit operis species grata - et elegans | membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum (25) - ratiocinationes. - - IV In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum - electio loci saluberrimi. is autem erit excelsus et non 15 - ne|bulosus non pruinosus regionesque caeli spectans neque =16= - aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur - palustris vicinitas. cum enim aurae matutinae cum - sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae - adiun|gentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos 20 (5) - cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, - efficient locum pestilentem. item si secundum mare erunt - moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem non - erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole - exoriente | calescit meridie ardet, item quod spectat ad 25 (10) - occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet. - 2 igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora quae - in his locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere - etiam ex is quae non sunt animalia. in cellis enim - vinariis tectis | lumina nemo capit a meridie nec ab occidente 30 (15) - -2 uti _HS_: ut _G_. | balinea _H_, balnea _H^{c}SG_ - -3 hisdem _x_. - -4 locis _G et_ (_supra lin. ips. add._) _S_: _om. H_. - -7 et _om. x, ubi pro_ depressio (deprạ̇esio _H_) quaque _HG in rasura -sic_ dispositio & cū erit _libere ut solet ipse corrigit S_. - -9 cum _om. x_. | usu _x_. - -12 ẹ̇membrorūq; _H^{c}_ = membrorumque _G_ (membrorum _S, qui om._ que). - -14 ea (_ante corr._) _om. G_. - -17 si: sic _x_. - -24 quod _HS_: quia _G_. - -28 vitiantur: _sic x_. - -29 is: his _x_. - - * * * * * - -Page 15 - - sed a septentrione, quod ea regio nullo tempore - mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. - ideo etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant - bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma quae non in - ea parte caeli ponuntur quae | est aversa a solis cursu, 5 (20) - 3 non diu servantur. nam semper calor cum excoquit e - rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo - naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes - efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod - quamvis natura sit durum, in fornacibus ab | ignis vapore 10 (25) - percalefactum ita mollescit uti in omne genus formae - faciliter fabricetur, et idem cum molle et candens refrigeretur, - tinctum frigida redurescit et restituitur in antiquam - 4 proprietatem. licet etiam considerare haec ita esse - ex eo quod aestate non solum in pestilentibus locis sed 15 - | etiam in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, (30) - et | per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones =17= - efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur. - non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur - in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur, 20 - quae | autem ex calidis locis sub septentrionum regiones (5) - frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus - 5 sed etiam confirmantur. quare cavendum esse - videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus quae - caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. 25 - namque e principiis, | quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut (10) - omnia corpora sunt composita, id est e calore et umore, - terreno et aere, ita mixtionibus naturali temperatura figurantur - -2 mutationis _ante corr. H_. - -3 ea: & _x_. - -6 e rebus: aeribus _x_. - -7 exugendo _HSG^{c}_ (exsugendo _GS^{c}_). - -11 inomni genus _H et_ (_ante corr.^{2}_) _S_. - -13 redurescat et restituatur _x_. - -22 valitudinibus (_hic_) _x_ (_sed_ val&udo _solus H 32, 23 ubi_ valit. -_SLP vlchEG_). - -24 is: his _x_. | quae caloribus (_sic_) _x_ (a cal. _L_). - -26 e (princ.) _om. x_. | stoechia _x_. - -27 ecalore _HS_: acalore _G_. | [h/u]more _H^{c}_, humore _GS_. _ita -saepius, ut H^{c}, et_ ([ⱶ/u]more) _G^{c}--pro_ umore (umido _etc._) -_x_. humore _etc. semper SPL, haud raro etiam HG_. - -28 ita: & ita _x_ (eṭ _del. G^{c}_). - - * * * * * - -Page 16 - - omnium animalium in mundo generatim qualitates. - 6 ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis - calor, tunc interficit dissol|vitque cetera fervore. haec (15) - autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum, - cum insidit in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus 5 - naturali temperatura corpus. item si umor occupavit - corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia - ut a liquido corrupta diluuntur et dissol|vuntur compositionibus (20) - virtutes. item haec e refrigerationibus umoris - ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. non 10 - minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio - augendo aut minuendo infirmat cetera principia, - terrenum cibi plenitate, aer gravitate caeli. | - - 7 Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, =18= - animadvertat attendatque naturas avium et piscium et 15 - terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae. - aliam enim mixtionem habet genus avium, - aliam | piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres (5) - minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate, - aeris multum. igitur levioribus principiis compositae facilius 20 - in aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium - naturae quod temperatae sunt a calido plurimoque et - aeris et terreni sunt | compositae sed umoris habent oppido (10) - quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in - corpore, facilius in umore perdurant, itaque cum ad terram 25 - perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item terrestria - quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata - minusque habent terreni plurimum|que umoris, quod abundant (15) - umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri. - 8 ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et 30 - -1 qualitatis _ante corr. H_. - -2 cumque _Nohl_: cum _x_ (_cf. p. 232, 21_). | exuperatae _H_ = -exsuperat e _GS_. - -4 certis: cae(ę _GS_)teris _x_. - -8 ut aliquida _H_, ut liquida _G_, aut aliquida _S_. | con(m -_GS_)positionibus (-ibꝰ) _sic x_. - -13 terrena _x_. - -14 si qui _x_ (si quis _in ras. S, unde G^{c}, sed_ si qui _in marg. -S^{2}_). - -15 attendat: tendat _HS_, intendat _G_. - -16 considerabit _GS_: -uit _H_. - -19: temperate _G_, -tae _H_ (-ti _S_). - -22 plurimum(-ū _S_)que ex _x_. - - * * * * * - -Page 17 - - e principiis animalium corpora composita sensu percipimus - et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique - iudicamus, non dubitamus quin dili|gentius quaeri (20) - oporteat uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum - quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. 5 - 9 itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo - rationem. maiores enim pecoribus immolatis quae pascebantur - in is locis quibus aut oppida aut castra stativa - | constituebantur, inspiciebant iocinera, et si erant livida et (25) - vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum morbo 10 - an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant - et probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex - aqua | et pabulo, ibi constituebant munitiones, si autem =19= - vitiosa inveniebant, iudicium transferebant item humanis - corporibus pestilentem futuram nascentem in his locis 15 - aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant - 10 regiones quaeren|tes omnibus rebus salubritatem. hoc autem (5) - fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur, - licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium - qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae 20 - inter duas civitates Gnoson et Gortynam. dextra enim - et sinistra eius fluminis | pascuntur pecora, sed ex his quae (10) - pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem ex - altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem - splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt 25 - in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt - lienes. ita eam herbam colli|gendo curant lienosos (15) - hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον - -2 esuperationibus _x_ (_i. e._ e sup. = _64, 3 cf._ exuperat = -exsuperat _17, 14_). - -6 censeo _GS_: cens& _H_. - -8 is: his _x_. - -14 iudicio transferebant. Idem in humanis _x_. - -18 (terrę) habere _supra add. S^{c}_. - -20 pothereum (-ū _G_) _HG_: potherū _S_. - -21 (24) corty(i _GS_)nam _x_. - -23 Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem: gnoson(. _GS_) si quae (que _G_, -quę _S_) autem _x_ (_ubi ad_ gnoson˸ _in marg. S^{c}_ ˸splenem habent, -_ut rec., inepte_). - -24 proxime _G_ (_S^{2}_): -ma _HS(G^{c})_. - -26 rudendo _HG_ (rodendo _S_, radendo _G^{c}_). - -27 lienosus _H_. - -28 asplenon _x_. - - * * * * * - -Page 18 - - vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates - locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse. - - 11 Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae - paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrio|nem (20) - aut inter septentrionem et orientem, eaeque paludes 5 - excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione videbuntur - esse constituta. fossis enim ductis fit aquae exitus - ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia - motionibus concitata amarique mixtionibus non - patitur bestia|rum palustrium genera ibi nasci, quaeque de 10 (25) - superioribus | locis natando proxime litus perveniunt, =20= - inconsueta salsitudine necantur. exemplar autem huius rei - Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum Ravennam - Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia - sunt proxima paludi|bus, quod his rationibus habent 15 (5) - 12 incredibilem salubritatem. quibus autem insidentes sunt - paludes et non habent exitus profluentes neque per flumina - neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et - umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item - in Apulia oppidum Salpia vetus, quod | Diomedes ab Troia 20 (10) - rediens constituit sive quemadmodum nonnulli scripserunt - Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex - quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando - pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes - impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia trans|ferenda 25 (15) - conquireret eligeretque. tunc is moratus non est, sed - statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus - est possessionem loco salubri ab senatuque populoque - -7 fit _G_: _om. HS_. - -8 mare … aucto _H_ (auctum _Ussing_), mari … aucto _GS_. | paludis _HS_ -(-des _G_). - -9 concitata marique (marisque _GS_) _x_. - -14 aquilegiam _x_. - -17 per (fl.) _GS^{c}_: _om. H et ante ips. corr. S_. - -18 pomptinae _H_: pomtinę _GS_. | putescunt: _sic x_ (putrescunt _L. -cf. Lachmann ad Lucr. p. 188, Keil ad Varr. p. 90_). putṛescunt (_sic_) -_male corr. Plin. Aug. 11, 277--non 12, 96_. - -20 diomedis _H_. - -22 elphias _x_. - -23 quod annis (_semper_) _H_ (_ut_ quod _pro_ quot). - -24 m̄ _H_, M. _S_, marcū _G_. - -25 ut his _HS_, uti his _G_. - -26 elegeret quae _H_. - - * * * * * - -Page 19 - - Romano petiit ut liceret transferre oppidum, constituitque - moenia et areas divisit nummoque sestertio - singulis | municipibus mancipio dedit. his confectis lacum (20) - aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit. - itaque nunc Salpini quattuor milia passuum progressi ab 5 - oppido veteri habitant in salubri loco. - - V Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium - con|locandorum explicatio regionesque electae fuerint fructibus (25) - ad alendam civitatem copiosae et viarum munitiones - aut opportunitates fluminum seu per portus marinae 10 - subvectiones | habuerint ad moenia comportationes expeditas, =21= - tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt - facienda uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in - solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, - crassitudine ampliore | quam parietum qui supra terram 15 (5) - sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura. - 2 item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti - cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus - dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulneretur. - curandumque maxime videtur ut | non facilis aditus sit ad 20 (10) - oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia - et excogitandum uti portarum itinera non sint - directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum - dextrum latus accedentibus quod scuto non erit tectum - proximum erit muro. conlocanda autem | oppida sunt non 25 (15) - quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus, - uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim - anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus - 3 magis hostem tuetur quam civem. crassitudinem autem - muri ita faciendam censeo uti armati homines supra | obviam 30 (20) - -1 romano _GS_, ṝ _H_. | petiit _S(G^{c})_ = petit _HG_. - -5 passus _x_ (_cf. p. 27, 4. 203, 4. al. p. 251, 1_). - -6 veteri _HS_: -re _G_ (_ut x 33, 14_). | in _HS: om. G_. - -7 inmoe(ę _S_)nium con(l _GS_)locandorum _x_ (_cf. p. 17, 8. 18, 21. -108, 15_). - -11 subvectionis (_pro_ -nes) _S^{c}_ (_ut L_) | habuerit _x_. - -13 queant _x_. - -14 videatur _G_: -antur _HS_. - -19 vulneretur _G^{c}_: -rentur _x_. - -23 tum _H_: dum _G_, tunc _S_. - -26 circuitionibus _x_. - -28 quod _S(G^{c})_: quo _HG_. - -29 tuetur _HS_: tueatur _G_. - - * * * * * - -Page 20 - - venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint. - tum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae - quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes - inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam - habeant firmitatem. namque ei materiae nec caries 5 - | nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in (25) - terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis - utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam - in substructionibus quique parietes murali crassitudine - erunt faciundi hac ratione religati non cito vitiabuntur. 10 - 4 intervalla | autem turrium ita sunt facienda ut ne longius =22= - sit alia ab alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur, - tum a turribus quae erunt dextra ac sinistra scorpionibus - reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiamque - contra in|teriora turrium dividendus est murus intervallis 15 (5) - tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint - interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro - fixa. hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui - repugnabunt rescindent et si celeriter administraverint, - non patientur reliquas partes tur|rium murique hostem 20 (10) - penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque - 5 rotundae aut polygoniae sunt faciendae. quadratas enim - -2 tum: dum _x_. | taleae: tabulae _x_. - -3 creberrimae _H_ = -me (_adv. sine unc._) _GS_. - -5 neceſ̣ſ̣^{c}arieſ _H^{c}_, ne[.c/c̣] aries _G^{c}_, neccaries _S_. - -6 tempestates _HS_: -tas _G_. - -7 permanet _G_: -nent _H et_ (_ubi_ utiles) _S_. - -12 sagitta emissionis _x_. - -13 ac _om. x_ (_ut 29, 5_). - -14 hostis _a. c. H_. - -15 inferiores _x_. - -22 rutundae _H, qui sic--item_ rutunditas, rutundare, -rutundatio--_semper solus_ (_raro sequente uno L, ut p. 208, 6. 243, -26. 271, 14_). _scil. e 37 locis_ (_ind. Nohl._) _corrigendo litt._ -u _in_ o _mutatur his septem 22, 11. 13. 66, 2. 4. 79, 4. 94, 4. -6_. r&undationi _legitur 25, 26_ (_cf. ital._ ritondo). _at_ (_sine -corr., ut videtur_) o _non legitur nisi duobus 29, 2 et 264, 6_. -alteratutunditatis _H 252, 13 ut repetunt L et P_ (_l--sed corr. c_) -_ex H, ita ex antiquiore fonte G_ (_qui, ut EPS, ipse numquam habet_ -ru-) _sic scribens_ altera rotutunditatis. _sic etiam in antiquissimo -Plinii Augiensi semper_ ru- _11, 275. 12, 127. 13, 47. 14, 30_ (_sed -11, 58_ rotonditatum _sic_!) _etc. item cod. Marcianus SRR. et Lucretii -vett. cf. Lachmann ad Lucr. 2, 402. Keil ad Cat. p. 43 et ad Varr. p. -6_. | poly(i _S_)gonea _x_. - - * * * * * - -Page 21 - - machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo - frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum - adigendo laedere non possunt. item munitiones | muri (15) - turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, - quod neque arietes neque suffossiones neque machinae 5 - 6 ceterae eis valent nocere. sed non in omnibus locis est - aggeris ratio facienda nisi quibus extra murum ex alto - loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. - itaque in eius|modi locis primum fossae sunt faciendae (20) - latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde 10 - fundamentum muri deprimendum est intra alveum fossae - et id extruendum est ea crassitudine ut opus terrenum - 7 facile sustineatur. item interiore parte substructionis fundamentum - distans ab exte|riore introrsus amplo spatio ita (25) - uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad 15 - defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum - autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, - tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori - fundamento, pectinatim dis|posita, quemadmodum (30) - serrae dentes solent esse conlocentur. cum enim sic erit 20 - factum, tunc ita oneris terreni magnitudo | distributa in =23= - parvas partes neque universa pondere premens poterit ulla - 8 ratione extrudere muri substructiones. de ipso autem - muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est - praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus co|pias, 25 (5) - eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata - sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his - erit utendum. non enim uti Babylone abundantes liquido - bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent - -2 cuneos _GS_: cuneus _H_. - -3 munition＜is＞ _in ras. S_ (_ex_ -ibꝰ). - -8 munia _x_. - -12 est (ea) _HS: om. G_. - -20: solentes se _G_, solventes se _HS(G^{c})_. - -22 pondere _HS_: -ra _G_. - -29 harena _H^{c}SG_ (_ut p. 14, 15. 19 x_): arena _H, qui ante corr. -sic saepius scripsit_ (_item G_), _sicut_ arenoso _HG 38, 1_. arenariis -_G 40, 18_. [h/a]rena _G^{c} 40, 1_. [h/a]renaria _H^{c} 40, 9. 43, -25_. [ⱶ/a]renę _G^{c} 41, 1_. [h/a]renę _H^{c} 41, 3_. [h/a]renosa -_H^{c} 43, 21 etc._ (harena _etc. semper S_). | ex: & _x_. - - * * * * * - -Page 22 - - murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum pro|prietates (10) - habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex - his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur - sine vitio murus. - - VI Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum 5 - divisiones platearumque et angiportorum ad caeli regionem - | directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt (15) - ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt laedunt, - si calidi vitiant, si umidi nocent. quare vitandum videtur - hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis civitatibus 10 - usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo - oppidum | Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, (20) - sed positum non prudenter. in qua civitate auster - cum fiat, homines aegrotant, cum corus, tussiunt, cum - septentrio, restituuntur in salubritatem sed in angiportis 15 - et plateis non possunt consistere propter vehementiam - 2 frigoris. ventus | autem est aeris fluens unda cum incerta (25) - motus redundantia. nascitur cum fervor offendit umorem - et impetus calefactionis exprimit vim spiritus flantis. id - autem verum esse ex aeolipilis aereis licet aspicere et de 20 - latentibus caeli rationibus | artificiosis rerum inventionibus =24= - divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae - aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo - aqua infunduntur conlocanturque ad ignem, et antequam - -2 utilitatis _H_. - -5 secuntur _H_: sequntur _G_ (sequuntur _SG^{c}_). - -6 angiportuum (-uū) _x_ (_pro_ -tûm?). _cf. p. 26, 17. 22. 29, 23_ -[plinthuum _H_ = plinthum _G 78, 3_]. - -7 de(i _G_)rectione(i _G_)s dirigentur. haec (Hęc _GS_) _x_. - -10 avertendum _x_. - -11 usu _HS_ usus _G_. - -14 chorus (_ut infra_) _x_. - -19 calfactionis (= fervoris _rec._) _Lorentzen_ (tactionis _olim ego, -cf._ impetu tangit _p. 189, 10 190, 1. 188, 8. 123, 27. 27, 19_): -factionis _x_ (= ἡ τῆϲ ζέϲεωϲ ῥύμη _apud Gal. XVI, 398 cf. G. Kaibel_: -_Hermes 20, 581_). | vim _x_: vi _S^{c}_. | flantis _Lor._ (φυϲοῦντοϲ -_Gal._): flatus _H et_ (_ante ras._) _S_, flatum _G_ (-ū _S^{c}_). - -20 ex acolis aeris _H_, ex … ris _G_ (ex eolypylis aereis _in ras. -G^{c}_), ex eolis aereis _S_ (_ubi_ aereis _in ras. et in marg._ ꝉ -eolippilis _S^{c}_). _itaque_ ex eolis aeris _ante ras. GS_ (_corr. ex -p. 24, 2_). - -23 quo aqua: quae qua _H_, quę aqua _GS_. - - * * * * * - -Page 23 - - calescant non habent ullum spiritum, | simul autem fervere (5) - coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. ita - scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo - de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus. - 3 ＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, 5 - non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem, - sed etiam si | qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui (10) - in ceteris salubribus locis habent curationes medicinae - contrariae, in his propter temperaturam exclusione ventorum - expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter 10 - curantur in regionibus quae sunt supra scriptae - haec, gravido, arteriace, | tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis (15) - eiectio et cetera quae non detractionibus sed adiectionibus - curantur. haec ideo difficulter medicantur primum quod - ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis morbo 15 - viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus extenuatur - unaque a vitiosis | corporibus detrahit sucum et (20) - efficit ea exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui - perflatus non habet neque crebras redundantias, propter - inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit 20 - eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis. - - 4 | Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente (25) - aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente - aequinoctiali | favonium, ab septentrionibus septentrionem. =25= - sed qui diligentius perquisierunt tradiderunt eos esse octo, 25 - maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum - -1 s. a. ut f. _x_ (ut _del. Stock_). - -4 rationibus exclusi fuerint (_sine albo_) _x_ (_ex Gal XVI, 398 sic -lacunam, de qua v. not. ed. pr., certius explet G. Kaibel: Hermes 20, -582 cf. infra p. 26, 19_). - -9 exclusiones _x_. - -12 gravitudo arteria ca&ussis _H_, gravitudo arteriacę (-ce _S_) tussis -_GS_ (κόρυζα ἀρθρῖτιϲ? βήξ _Gal. XVI, 399_). _ubi gravitudo librariorum -est_ (_cf. Theod. Prisc. p. 515_) _ex forma_ gravido = gravedo _scil. -narium_ = κόρυζα _Cels. 4, 5 etc. de arteriaca autem passione i. e. -brancho vid. Paul. 3, 28 f. 39 Ven. 1528_ (_Gal. XIII, 4_) _quem citat -Simon Ian. s. v._ | pleuri(e _S_)tis tiphisis _x_. - -16 e (ex _S_): est (_ex_ é) _H_, ē _G_ (ē ex _G^{c}_). | extenuabitur -_x_. - -21 is: his _x_. - -22 ventos _GS^{c}_: -tus _HS_. - -24 ab septentrionali _x_ (_cf. ad p. 144, 26_). - - * * * * * - -Page 24 - - conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in - singulis lateribus octa|goni singulorum ventorum imagines (5) - excalptas contra suos quosque flatus designavit, supraque - eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem - aereum conlocavit dextra manu virgam porrigentem, 5 - et ita est machinatus uti vento circumageretur et semper - contra flatum consisteret supraque | imaginem flantis venti (10) - 5 indicem virgam teneret. itaque sunt conlocati inter solanum - et austrum ab oriente hiberno eurus, inter austrum - et favonium ab occidente hiberno africus, inter favonium 10 - et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter - septentrionem et solanum aquilo. hoc modo vi|detur esse (15) - expressum uti capiat numeros et nomina et partes unde - flatus certi ventorum spirent. quod cum ita exploratum - habeatur, ut inveniantur regiones et ortus corum sic erit 15 - 6 ratiocinandum. conlocetur ad libellam marmoreum amussium - mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regula - et li|bellam ut amussium non desideretur, supraque eius (20) - loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator - umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana 20 - circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra - et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum - quod est gno|monis umbrae longitudinis signum, ex eo a (25) - centro circumagenda linea rotundationis. itemque observanda - postmeri|diana istius gnomonis crescens umbra, et =26= - cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem 26 - -1 turrem _HG_ (-rim _S = G^{c}, ut v. 6 x_). - -2 octagonon _HS_: octogonon _G_ (_item p. 29, 17. 23_) _sed 25, 4_ -octagoni _x_. - -3 excalpas _H_, exscaptas _G_, exsculp[n/a]s _S_. | quosque (_Faventini -cod. S p. 288, 18_): cuiusque _x_. - -11 caurus _HS_: chaurus _G_. - -13 numerus _x_ (-ros _S^{c}_). - -16 libellum _HG^{c}_ (-lam _G et in ras._ -lā _S et G^{2} = v. 20_). | -marmoream _ante corr. H et supra S^{2}_. | amusium _HS_, hamusium _G_. - -18 hamusium _HG_ (amusium _S_). - -19 aeneos _H_. - -20 sciotheres (ciotheres _S_) _x_. | ante meridianā c. horā quinta (-tā -_SG^{c}_) _x_. - -21 (_non_ 23) gnominis _ante corr. S_. - -23 ex eoque _x_. - -24 ro(e _H_)tundationi _x_ (-ne _S^{c}_, -nis _G^{2}_). - -25 gnominis _HS_. - -26 tetiger& _HS_ (-rit _GS^{c}_). - - * * * * * - -Page 25 - - 7 antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto. ex - his duobus signis circino decussatim describendum, et per - decussationem et | medium centrum linea perducenda ad (5) - extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. - tum postea sumenda est sexta decima pars circinationis 5 - lineae totius rotundationis, centrumque conlocandum in - meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum - dextra ac sinistra in circinatione | et meridiana et (10) - septentrionali parte. tunc ex signis his quattuor per centrum - medium decussatim lineae ab extremis ad extremas circinationes 10 - perducendae. ita austri et septentrionis habebitur - octavae partis designatio. reliquae partes dextra tres ac - sinistra tres aequales his distribuendae sunt | in tota (15) - rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae - sint in descriptione. tum per angulos inter duas ventorum 15 - regiones et platearum et angiportorum videntur debere - 8 dirigi descriptiones. is enim rationibus et ea divisione - exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis | molesta. (20) - cum enim plateae contra directos ventos erunt - conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus 20 - frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus - viribus pervagabitur. quas ob res convertendae - sunt ab regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes - ad angulos | insularum frangantur repulsique dissipentur. 25 (25) - - 9 Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina - noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse - venti. si autem animadverterint orbis terrae circumitionem - -2 (10, _etiam 28, 25. 29, 15_) decusatim _x_. - -3 decusationē _HS_ (decussacionē _G_). - -4 septentrionales _H_. - -5 tum _HS_: tunc _G_. - -7 qua&angit _H_ (quę t. _GS_). - -12 dextra ac sinistra tres aequales et tres his _x_. - -16 debere _G_: -ri _HS_ (_cf. 134, 23_). - -17 is: his _x_. - -18 excluserit _H_ (-sa erit _GS_). | vis molesta _HS_: molesta vis _G_. - -19 derectos _x_. | ventus _HS_ (-tos _G_). - -23 ad (_pro_ ab) regionibus _HG_ (a reg. _S_). | derectiones _HS_ (_non -G_). - -26 i (ei): hi (hi≣ _H_) _x. cf. p. 117, 17. 217, 3_. - -28 venti _G(S^{c})_: ventis _H_, -tos _S_. | animadverterint _HS_: -adverterint _G_. | circum(-ū _S_)itionē _HS_: circuitionē _G_. - - * * * * * - -Page 26 - - per solis | cursum et umbras gnomonis aequinoctiales et =27= - inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus - mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum - quinquaginta duum milium stadium, quae fiunt - passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, | huius autem octava pars quam 5 - ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta septem - milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam - magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus - 10 varietates mutatione flatus faciat. itaque dextra - et sinistra austrum leuconotus | et altanus flare solet, 10 - africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes - et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et - corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac - sinistra aquilonem supernas et caecias, circa solanum - carbas et certo tempore ornithiae, euri vero medias | partes 15 - tenentis in extremis eurocircias et volturnus. sunt autem - et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus - 11 aut montium procellis tracta. praeterea aurae - matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte versando - pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens 20 - ex|primit aurarum antelucano spiritu flatus. qui =28= - cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes, - et ea re quod ex auris procreatur ab Graecis ευροϲ videtur - -1 gnominis _HS_. | ae(e _S_)quinoctialis _x_. - -2 inclinatione _x_ (-nē _G^{c}_). | erat(h _G_)osthenin _HG_ -(eratostene _SG^{c}_). - -3 methodiis _H(G^{c})_, -dus _GS_. - -4 stadium _HG_: -diorum _S(G^{c})_. - -5 passus _x_. | trecenties et decies quinquaginta milia _x_ (_cf. Plin. -2, 247_). - -6 triciens _HG_: -cies _S_. - -9 varietatis _ante corr. G_ (_non HS_). - -11 subvesperos _x_. | ergastes _x_. - -12 aet | thestae (aetthestę _G_) _HG_ (ethesie _SG^{c}_). | chauri _x_. -| circlas _H(S)_, circ(t _G_)ius _GS^{c}_ (ī aꝉ cirglas _G^{c} in -marg._). - -15 ornitiae _H_ (-tię) _S_, -thiae _G_ (-t[ⱶ/ı]ę) _S^{c}_ (-ciae -_G^{c}_). - -16 tenentes _x_. | euri cert(c _S_)ias _HS_, euri circias _GS^{c}_. | -uol[.tur/ṇus] _HS_ (vulturnus _G_). _servavi_ (_cf. H 158, 5. 160, 23_) -uo- _pro_ uu- _in solis nom. propriis cf. p. 30, 15. 45, 16. frequens -enim in H litt._ u _et_ o _confusio in nom. sg. praecipue decl. II_ --os: _itaque et_ -uos _velut 161, 7. 190, 16. 205, 3. 230, 24 etc._. - -19 qua: quas _x_. - -20 profundens: prudens _HG_ (procedens _in ras. S et_ -p[.ce/rụ]dens -_G^{c}_, prodens _e^{c}_). - -23 ab _HG_: a _S_. | aurus _x_. - - * * * * * - -Page 27 - - esse appellatus crastinusque dies propter auras matutinas - αυριον fertur esse | vocitatus. sunt autem nonnulli (5) - qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis - terrae colligere. quae sive est certa sive non vera, non - potest nostra scriptura non veras habere terminationes 5 - 12 regionum unde spiritus ventorum oriuntur. ergo si ita - est, tantum erit uti non certam mensurae | rationem sed (10) - aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti. - - Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius - intellegantur visum est mihi in extremo volumine 10 - formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, unum - ita de|formatum ut appareat unde certi ventorum spiritus (15) - oriantur, alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis - directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus. - erit autem in exaequata planitie centrum ubi est littera A, 15 - gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est B, et a - centro ubi est A | diducto circino ad id signum umbrae (20) - ubi est B, circumagatur linea rotundationis. reposito - autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est dum decrescat - faciatque iterum crescendo parem antemeridianae 20 - umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis - ubi erit littera C. tunc a signo ubi | est B et a signo ubi (25) - est C circino decussatim describatur ubi erit D, deinde - per decussationem ubi est D et centrum perducatur linea - ad extremum, in qua linea erunt litterae | E et F. haec =29= - linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. 26 - -2 aurion _x_. | autem _HS_: enim _G_. - -3 eratostenem (_H_, -ē _GS_) _x_. - -10 intelle(i _G^{c}, ut 104, 19. 111, 4. 252, 16. 263, 5_)gatur _x_. - -11 formā _x_. | sch(sc _S_)emata _x_ | explicare _HG_: explanare _S_. - -12 _in marg. H fol. 16^{b} extat octo ventorum rota in_ XVI partes -_descripta cf. p. 64, 23_. - -16 ubi est .b. et .a. centro (a centro _GS_) ubi est .a. et .b. deducto -_x_. - -17 id _HS: om. G_. - -20 parem _G_: partem _HS(G^{c})_. - -22 .c. _G(H^{2})_: .e. _H_ (vel e-- _pro_ c-- _in marg. S^{2}_), d -_S(G^{c})_. - -23 .c. _HG_ (vel c _supra S^{2}_): d _S(G^{c})_. | .d. _HG_ (vel d -_S^{2} in m._): e _S(G^{c})_. - -24 per decusationem et centrum ubi est .d. (_HG_, e _SG^{c}_, vel d -_S^{c} in m._) perducatur _x_. - -25 ad _S_: ab (extremum) _HG_. | er̄ litterę _S(G^{c})_: erit littera -_HG_. - -26 index _HG_: indextra _S_. | septentrionales _H_. - - * * * * * - -Page 28 - - 13 tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, - circinique centrum ponendum est in meridiana linea qua - tangit rotundationem ubi est littera E, et signandum | dextra (5) - ac sinistra ubi erunt litterae G H. item in septentrionali - parte centrum circini ponendum in rotundatione 5 - et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum - dextra ac sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K - et ab H ad I per centrum lineae perducendae. ita quod - erit spatium | ab G ad H, erit spatium venti austri et (10) - partis meridianae, item quod erit spatium ab I ad K, erit 10 - septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres - dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in - quibus litterae L M et ab occidente in quibus sunt litterae - N et O. ab M ad O et | ab L ad N perducendae sunt lineae (15) - decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia 15 - in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis - angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum - et austrum in angulo erit littera G, inter austrum et - africum H, inter africum et favonium N, | inter favonium (20) - et caurum O, inter caurum et septentrionem K, inter septentrionem 20 - et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L, - inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos - octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum - divisiones. | - - VII Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio =30= - ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda 26 - aedibus sacris foro reliquisque locis communibus. - et si erunt moenia secundum mare, area ubi forum - -2 qua: quae (quę _GS_) _x_. - -4 ac _om. x_. - -5 ro(u _H_)tundationis et _x_. - -7 ab .g. ad .k. (h _supra S^{2}_) et ab .h. ad .i. _S_ (= _ed._): -ab .g. ad .h. et ab .h. ad .i. _G(S^{2})_, ab .g. et ab .h. ad .i. -_H(LP)_. - -10 ab .i. ad .k. _(H^{2}) S(G^{c})_: ab .i. ab .k. _HG_. - -11 dextra tres. ac sinistra tres _HS(G^{c})_: dextrates ac -sinistrates _G(S^{2}_). - -14 ab .l. ad .n. _H^{2}_ (= _ed._): ab .i. ad .n. _x_. - -16 circumitione _S_: -nem _H_, -nē _G_. - -20 chaurum _x_. | caurum _H_: chaurum _H^{c}GS_. - -23 angiportu(o_^{c}_)rū _H_. - -24 divisiones. XI. divisis _H(LP)G_, divisiones. XII. Divisis -_S(G^{c})_. _sequitur enim cap. XII_ (_sine rubr._). - - * * * * * - -Page 29 - - constituatur | eligenda proxime portum, sin autem mediterranea, (5) - in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum - maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni - et Minervae in excelsissimo loco unde moenium maxima - pars conspiciatur areae distribuantur. Mercurio autem in 5 - foro, aut etiam ut | Isidi et Serapi in emporio, Apollini (10) - Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus - civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad - circum, Marti extra urbem sed ad campum, itemque Veneri - ad portum. id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum 10 - scripturis ita est dedicatum, extra | murum Veneris (15) - Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in - urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, - Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata - ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis 15 - vero divinitas cum sit extra moenia dedi|cata, non erit (20) - inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa - 2 a belli periculo conservabit. item Cereri extra urbem - loco, quo non omnes semper homines nisi per sacrificium - necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque moribus 20 - is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum - | rationes aptae templis areae sunt distribuendae. (25) - - De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum - symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes, - quia | in secundo visum est mihi primum de materiae =31= - copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus 26 - et quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus - aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum - peragere et in sin|gulis voluminibus explicare. (5) - -1 mediterraneo _x_. - -3 et (iovi) _HG_: ut _S_. - -10 &hruscis _H_. - -12 (14) uolcani _H_: uulcani _GS_. | ideo: deo _(ante corr. ^{2}) S_. -| insuescant _x_ (-cat _S^{2}_). - -13 adolescentibus _GS_. - -14 vis _x_. - -15 ab (timore) _HS_: a _G_. - -17 defensa _G(S^{2})_: -si _HS_. - -18 cereri _GS_: cerei _H_. - -19 non omnes: nomine _x_ (_scil. ex_ n̄omnesemper …). - -20 religione _x_. - -21 deb& _x_. - -23 earum: arearum _x_. - -27 habent (_ante corr._) _H_. | deinde _om. x_. - - * * * * * - -Page 30 - - - - -LIBER SECUNDUS. - - - 1 Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, - cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia - ad exercitum regiae cupidus commendationis. is e patria - | a propinquis et amicis tulit ad primos ordines et purpuratos 5 (10) - litteras ut aditus haberet faciliores, ab eisque exceptus - humane petiit uti quamprimum ad Alexandrum - perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum - tempus expectantes. itaque Dinocrates ab his se - existimans ludi ab | se petiit praesidium. fuerat enim 10 (15) - amplissima statura, facie grata, forma dignitateque summa. - his igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit in - hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea - fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque - clavam tenens incessit contra | tribunal regis ius dicentis. 15 (20) - 2 novitas populum cum avertisset, conspexit eum - Alexander. admirans ei iussit locum dari ut accederet, - interrogavitque quis esset. at ille, Dinocrates, inquit, - architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas adfero - dignas tuae claritatis. namque Athon montem formavi 20 - | in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi (25) - civi|tatis amplissimae moenia, dextra pateram quae =32= - exciperet omnium fluminum quae sunt in eo monte aquam, - 3 ut inde in mare profunderetur. delectatus Alexander narratione - formae statim quaesiit, si essent agri circa qui 25 - possent frumentaria | ratione eam civitatem tueri. cum (5) - invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus, Dinocrates, - inquit, attendo egregiam formae compositionem - -3 e (mac.) _HS_: a _EG_. - -6 ut (_add._) _S_: _om. HEG_. - -7 (10) petit _x_. - -10 exestimans _H_. - -14 [h/u]merum _H^{c}_ = hum. _SEG, ut semper S_ (um- _H, ut semper HL -et infra p. 101. 228. 229 etiam G_). - -17 ei iussit _HS_: iussit ei _EG_. - -20 tuę (tuae _E_) claritati _x_. - -24 narratione: natione _HS_, ratione _EG_ (deratione _in marg. S^{c}_). -_cf. p. 87, 5_. - -25 quaesiit _HE_: quęsivit _SG_. - -26 possent _EG_: possint _HS_. - - * * * * * - -Page 31 - - et ea delector, sed animadverto si qui deduxerit eo loci - coloniam fore ut iudicium eius vituperetur. ut enim - natus infans sine nutricis lacte non potest | ali neque ad (10) - vitae crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et - eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere 5 - nec sine abundantia cibi frequentiam habere populumque - sine copia tueri. itaque quemadmodum formationem - puto probandam, sic iudico locum inprobandum, teque - 4 volo | esse mecum, quod tua opera sum usurus. ex eo (15) - Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum 10 - persecutus. ibi Alexander cum animadvertisset portum - naturaliter tutum, emporium egregium, campos circa totam - Aegyptum frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas - utilitates, iussit eum | suo nomine civitatem Alexandriam (20) - constituere. ita Dinocrates a facie dignitateque corporis 15 - commendatus ad eam nobilitatem pervenit. mihi autem, - imperator, staturam non tribuit natura, faciem deformavit - aetas, valetudo detraxit vires. itaque quoniam ab his - praesidiis sum desertus, per | auxilia scientiae scriptaque (25) - ut spero perveniam ad commendationem. 20 - - 5 Quoniam autem primo volumine de officio architecturae - terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et | - intra moenia arearum divisionibus, cum sequatur ordo de =33= - aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis quibus - proportionibus et symmetriis debeant esse uti explicentur, 25 - non putavi ante ponendum nisi prius de materiae copiis, - e | quibus conlatis aedificia structuris et materiae rationibus (5) - perficiuntur, quas habeant in usu virtutes exposuissem - quibusque rerum naturae principiis essent temperatae dixissem. - sed antequam naturales res incipiam explicare, 30 - -1 siqui deduxerit _EG_: siquid deduxerit _H_, siquid eduxerit _S_ -(_unde G^{c} in marg._ vel siquid). | eo loco _x_. - -2 fore _EG(S^{2})_: forte _HS_. - -8 iudicio _H et (ante ras.) S_. - -10 abcessit _S_. - -15 dignitate _EGS_: -tis _H_. - -18 valitudo _GS (cf. ad 17, 6)_. - -19 auxilia _HS_: -um _EG_. - -21 Quoniam: Cum _x_. - -23 cum sequatur: insequatur _x_. - -29 temperate _G_ (-tę _G^{c}_): -ta _HS_. - - * * * * * - -Page 32 - - de aedificiorum rationibus unde initia ceperint et uti creverint - eorum inven|tiones ante ponam, et insequar ingressus (10) - antiquitatis rerum naturae et eorum qui initia humanitatis - et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt. - itaque quemadmodum ab his sum institutus exponam. 5 - - I Homines veteri more ut ferae in silvis et speluncis et - | nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. (15) - interea quodam in loco ab tempestatibus et - ventis densae crebritatibus arbores agitatae et inter se 10 - terentes ramos ignem excitaverunt, et eo flamma vehementi - perterriti qui circa eum locum fuerunt sunt fugati. post - ea re|quieta propius accedentes cum animadvertissent commoditatem (20) - esse magnam corporibus ad ignis teporem, ligna - adicientes et ita conservantes alios adducebant et nutu 15 - monstrantes ostendebant quas haberent ex eo utilitates. - in eo hominum congressu cum profundebantur aliter spiritu - voces, cotidiana | consuetudine vocabula ut obtigerant (25) - constituerunt, deinde significando res saepius in usu ex - eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter se 20 - 2 procreaverunt. ergo cum propter ignis inventionem conventus - initio apud homines et | concilium et convictus =34= - esset natus, et in unum locum plures convenirent habentes - ab natura praemium praeter reliqua animalia ut non - proni sed erecti ambularent mundique et astrorum magnificientiam 25 - aspicerent, item manibus et arti|culis quam (5) - vellent rem faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii - de fronde facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus, - nonnulli hirundinum nidos et aedificationes earum imitantes - -1 ceperint _GS_: coeperint _H(G^{c})_. - -3 humanitatis _GS_: -tes _H_. - -7 vetere _x_ (_cf. p. 20, 22_). - -8 ex[g/ı]ebant _H^{c}_, exi＜ge _in ras._＞bant _S^{c} i. e._ exiebant -_HS_: eigebant _G_. - -9 quodam _GS_: quondam _H_. | ab _HS_: a _G_. - -11 eo _GS_ (ea _S^{c}_): eos _H_. - -12 effugati _S_. - -13 requieta _HS_ (re¦quieta _S^{c}_): requie data _G_. | proprius _H et -ante ras. S_. | cum--(15) adicientes _om. S_ (_sed in ima pagina calamo -impressa supplet S^{2}_). - -15 ita: id _x_. - -17 espiritu _x_. - -18 obtigerant _S(G^{c})_: optegerent _H(G)_. - - * * * * * - -Page 33 - - de luto et virgulis facere loca quae subirent. tunc - observantes aliena tecta et adicientes suis cogitationibus - res | novas, efficiebant in dies meliora genera casarum. (10) - 3 cum essent autem homines imitabili docilique natura, - cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant 5 - aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in - dies melioribus iudiciis efficiebantur. primumque furcis - erectis et | virgulis interpositis luto parietes texerunt. alii (15) - luteas glaebas arefacientes struebant parietes, materia eos - iugumentantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus 10 - et fronde. posteaquam per hibernas tempestates - tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes - luto inducto, proclinatis | tectis stillicidia deducebant. (20) - - 4 Haec autem ex is quae supra scriptae sunt originibus - instituta esse possumus sic animadvertere quod ad hunc 15 - diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur, - ut in Gallia Hispania Lusitania Aquitania, scandulis robusteis - aut | stramentis. apud nationem Colchorum in Ponto (25) - propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis - dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto 20 - quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in - extremis partibus earum supra alterae transversae, quae - circumcludunt | medium spatium habitationis. tum insuper (30) - alternis trabibus ex quattuor partibus angulos iugumentantes - et ita parietes | arboribus statuentes ad perpendiculum =35= - imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, 26 - quae relinquuntur propter crassitudinem materiae, - schidiis et luto obstruunt. item tecta, recidentes ab extremo - transtra, traiciunt gradatim contra|hentes, et ita ex (5) - -5 cotidie: _sic_ (_et_ cotidianus) _semper H_ (_sed 33, 24 et 35, 25 -H^{c}_) _et G, rec._ cottidie _SL_. | aliu(o _H_)s alii _x_ (alii aliis -_G^{c}_). - -9 glebas _x_ (_sic etiam_ glebe _x 165, 15 ut semper SG, numquam -praeterea H, nisi quod_ glebulae _x 197, 22_). - -14 is: his _x_. | scripta _x_. - -16 his (_GS_, [h/ı̣]is _H^{c}_): iis _H_. | constituuntur _G_: -antur -_HS_. - -17 utigallia _x_. | hispania _S_: spania _HG_ (ispania _H^{c}_). | æ(e -_S_)quitania _GS_. | scandulis _G_: scandalis _HS_. - -23 tum _HS_: tunc _G_. - -28 adextremos _x_. - - * * * * * - -Page 34 - - quattuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, - quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico more - 5 testudinata turrium tecta. Phryges vero, qui campestribus - locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum egentes - materiae eligunt tumulos naturales eosque medios fossura 5 - dis|tinentes et itinera perfodientes dilatant spatia quantum (10) - natura loci patitur. insuper autem stipites inter se religantes - metas efficiunt, quas harundinibus et sarmentis - tegentes exaggerant supra habitationes e terra maximos - grumos. ita hiemes calidissimas, aestates frigidissimas 10 - efficiunt tectorum | rationes. nonnulli ex ulva palustri (15) - componunt tuguria tecta. apud ceteras quoque gentes ad - nonnulla loca pari similique ratione casarum perficiuntur - constitutiones. non minus etiam Massiliae animadvertere - possumus sine tegulis, subacta cum paleis terra, tecta. 15 - Athenis Areopagi antiquitatis exemplar | ad hoc tempus luto (20) - tectum. item in Capitolio commonefacere potest et significare - mores vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum - 6 stramentis tecta. ita his signis de antiquis inventionibus - aedificiorum sic ea fuisse ratiocinantes possumus iudicare. 20 - - | Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum (25) - profecissent et sollertia ingenia exercendo per - consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria - in animos eorum adiecta perfecit ut qui fuerunt in his - studio|siores fabros esse se profiterentur. cum ergo haec =36= - ita fuerint primo constituta et natura non solum sensibus 26 - ornavisset gentes quemadmodum reliqua animalia, sed etiam - cogitationibus et consiliis armavisset mentes et subiecisset - -5 materiae _H_ (-ę _S_): materia _G_. | fossura _G_: -rae _H_ (-rę) _S_. - -6 detinentes _x_. | quantum _HS_: inquantum _G_. - -8 quas _GS_: qua _H_. - -9 exaggerabant _x_. | habitationis _H_ (-nes _GS_). - -10 crumos _x_. | aestatis _H_ (-tes _GS_). - -11 efficiunt _GS_: -cit _H_. - -12 tiguria _ante corr. H_. | ad _Praun_: et (&) _x_. | 16 areopagi -_HS_: ariopagi _G_. - -18 vetustates _H_ (-tis _GS_). - -21 tritiores _GS^{c}_ (tristiores _ante ras. S_): tritores _H_. - -22 profecissent _S^{2}_ (_qui et_ edificantium _antea scr. pro_ ad -aed.): per(ꝑ)fecissent _x_. | ingenia _HS_: -nii _G_. - -25 esse se _H_ (e̅e̅ se) _S_: esse _G_. - -26 solum _HS(G^{c})_: plus _G_. - - * * * * * - -Page 35 - - cetera | animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus (5) - aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, - e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt - 7 humanitatem. tum autem instruentes animo se et eprospicientes - maioribus cogitationibus ex varietate artium 5 - natis, non casas sed etiam | domos fundatas et latericiis (10) - parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula - tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum - e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum - perduxerunt rationes. posteaquam animadverterunt profusos 10 - esse partus ab natura materiae et abun|dantiam (15) - copiarum ad aedificationes ab ea comparatam, tractando - nutrierunt et auctam per artes ornaverunt voluptatibus - elegantiam vitae. igitur de his rebus quae sunt in aedificiis - ad usum idoneae, quibus sint qualitatibus et quas 15 - habeant virtutes ut potuero dicam. - - 8 | Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, (20) - quod putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet - me erravisse sic reddam rationem. cum corpus architecturae - scriberem, primo volumine putavi quibus eruditionibus 20 - et disciplinis esset ornata exponere finireque terminationibus - | eius species et e quibus rebus esset nata (25) - dicere. itaque quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. - ergo in primo ＜dixi＞ de artis officio, in hoc - de naturalibus materiae rebus quem habeant usum disputabo. 25 - namque hic liber non profitetur unde architectura - nascatur, sed unde origines aedifi|ciorum sint institutae et =37= - quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad - 9 hanc finitionem. ergo ita suo ordine et loco huius erit - voluminis constitutio. 30 - -1 ex: & (et _G_) _x_. - -4 tum _HS_: tunc _G_. | e(ae _ante ras. H_)prospicientes _x_ -(≣prospicientes _S^{c}_). - -8 tectas _G_: tecta _HS_. - -11 ab natura materiae: ab naturae materia _H_, ≣ naturę materia _S_, -naturę admateriā _G(S^{2})_. | abundantē _x_. - -12 copiarum _H et_ (_ante ras._) _S_: copiā _G(S^{2})_. - -15 quibus sint: quibusque sunt _x_. - -24 dixi _om. x_. - -27 sunt _x_. - -29 ita _om. S_. - - * * * * * - -Page 36 - - - Nunc revertar ad propositum et de copiis quae aptae - | sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur (5) - esse ab natura rerum procreatae quibusque mixtionibus - principiorum congressus temperentur, ne obscura sed perspicua - legentibus sint ratiocinabor. namque nulla materiarum 5 - genera neque corpora neque res sine principiorum - coetu na|sci neque subici intellectui possunt, neque aliter (10) - natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere - explicationes, nisi causae quae insunt in his rebus quemadmodum - et quid ita sint subtilibus rationibus habeant 10 - demonstrationes. - - II | Thales primum aquam putavit omnium rerum esse (15) - principium. Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem - scriptorum a Graecis ϲκοτεινοϲ est appellatus, ignem. Democritus - quique est eum secutus Epicurus atomos, quas 15 - nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt. - Pytha|goreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem (20) - aera et terrenum. ergo Democritus etsi non proprie res - nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo - ea ipsa dixisse videtur quod ea cum sint disiuncta nec 20 - laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus dividuntur - sed | sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent in (25) - 2 se soliditatem. ex his ergo congruentibus cum res omnes - coire nascique videantur ut eae in infinitis generibus rerum - natura essent disparatae, putavi oportere de varietatibus 25 - et discriminibus usus earum quasque haberent in aedificiis - qualitates exponere, | uti cum fuerint notae, non habeant (30) - qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum copias - aedificiis comparent. - - III Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos 30 - -2 s[v/ı]nt _H_. - -4 ne _G_: nec _H_ (_cf. p. 180, 9_), n̄ (non) _S_. | sed ut p. _S_. - -12 Tales _x_. - -14 scotinos _x_. - -15 quique _HG_: quoque _S(G^{c})_. | quos _x_. - -17 pythari eorum _H_, pythareorū _G_, phitagoreorū _S_ (pythagoreorū -_G^{c}_). - -18 aera _G_: aerea _HS_. - -20 nec leguntur _HG_, negleguntur _S(G^{c})_. - -24 ut eae: et [h/ạ̶ẹ̶]ae _H_, ethę _G_, & hę _S_. - -29 cōpararent _S_. - - * * * * * - -Page 37 - - | oporteat dicam. non enim de harenosa neque calculosa =38= - neque sabulone soluto sunt ducendi, quod ex his generibus - cum sint ducti primum fiunt graves, deinde cum ab imbribus - in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur - pa|leaeque in is non cohaerescunt propter asperitatem. 5 - faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de - rubrica aut etiam masculo sabulone. haec enim genera - propter levitatem habent firmitatem et non sunt in opere - 2 ponderosa et faciliter aggerantur. ducendi autem sunt - per vernum tempus et | autumnale, ut uno tenore siccescant. 10 - qui enim per solstitium parantur ideo vitiosi fiunt quod - summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit ut - videatur aridus, interior autem sit non siccus. et cum - postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea quae erant - arida. ita rimosi facti efficiuntur in|becilli. maxime autem 15 - utiliores erunt, si ante biennium fuerint ducti. namque - non ante possunt penitus siccescere. itaque cum recentes - et non aridi sunt structi, tectorio inducto rigideque obsolidato - permanente ipsi sidentes non possunt eandem altitudinem - qua est tectorium tenere, contractione|que moti 20 - non haerent cum eo, sed ab coniunctione eius disparantur. - igitur tectoria ab structura seiuncta propter tenuitatem - per se stare non possunt sed franguntur, ipsique - parietes fortuito sidentes vitiantur. ideo etiam Uticenses - latere si sit aridus et ante quinquennium ductus, cum 25 - arbi|trio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in (25) - 3 parietum structuris. fiunt autem laterum genera tria. - unum quod graece Lydium appellatur, id est quo nostri - -1 harenosa neque calculosa (_sc._ terra, _ut v. 6_ = solo _Plin. 35, -170_) neque sabulone soluto: harenoso neque calculoso luto (_H_, luto -_om. S_, calculo soluto _G_) neque sabulonoso luto _x_. - -3 ab imbribus in p. _G(S^{2})_: ab intribus in p. _HS^{c}_, in tribus -p. (_om._ ab _et_ in) _S_. - -5 is: his _x_. - -10 tenore: tempore _x_. - -12 corium _GS_: chorium _H_. | effecit _H_. - -13 aridum (-ū) _x_. | 14 perrumpit (_a. c._) _om. G_. - -18 ri(e _H_)gidoque obsolidati permanent _x_. - -20 qua est tectorium _HS_ (_ubi_ ē tector⟦ı⟧ū _cum ras. S^{c}_): quę ē -tectorū _G_. - -24 fortuito _HG_ (_ut 33, 26 x_): -tu (_H^{c}_)_S(G^{c})_ | sidentes -(_ut v. 18 x_) sedentes _x_. - -25 laterem _H_ (-rē) _GS_. - -27 lidiū _GS_. - - * * * * * - -Page 38 - - utuntur, longum | sesquipede, latum pede. ceteris duobus =39= - Graecorum aedificia struuntur. ex his unum πενταδωρον, - alterum τετραδωρον dicitur. δωρον autem Graeci appellant - palmum, quod munerum datio graece δωρον appellatur, id - autem semper | geritur per manus palmam. ita quod est 5 - quoquoversus quinque palmorum pentadoron, quod quattuor - tetradoron dicitur, et quae sunt publica opera πενταδωροιϲ, - 4 quae privata τετραδωροιϲ struuntur. fiunt autem - cum his lateribus semilateria, quae cum struuntur, una - parte lateribus ordines, | altera semilateres ponuntur. ergo 10 - ex utraque parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis - parietes alligantur et medii lateres supra coagmenta conlocati - et firmitatem et speciem faciunt utraque parte non - invenustam. - - Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua, item 15 - | Callet, in Asia Pitane, ubi lateres cum sunt ducti et (15) - arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos posse - ideo videtur quod terra est de qua ducuntur pumicosa. - ita cum est levis, aere solidata non recipit in se nec - combibit liquorem. igitur levi raraque cum sint proprietate 20 - nec patiantur pene|trare in corpus umidam potestatem, (20) - quocumque pondere fuerint cogitur ab rerum natura quemadmodum - pumex uti ab aqua sustineantur. sic autem - magnas habent utilitates, quod neque in aedificationibus - sunt onerosi, et cum ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur. 25 - - IV | In caementiciis autem structuris primum est de harena =40= - -2 pentadoron … (3) tetradoron _x_. - -3 (4) doron _x_. - -5 palmam: palmum _x_ (_ut v. 4_). - -6 quinque _G(S^{c})_: equinque _HS_. - -7 pentadoros _HS_, -toros _G_. - -8 tetradoros _GS_, -doro _H_. - -11 cum (cū _S_) struuntur _HS_: construuntur _G_. | coriis _S_: choriis -_H et_ (_ubi_ chorus) _G_ (chorı¦iſ _G^{c}_). - -12 collocati _HS_: collecti _G_ (_et in marg. S^{2}_ vel collecti). - -15 Maxilua … Pitane (_Plin. 35, 171_): maxima et in galliis et in asia -ita ne _x_. - -16 sint _ante corr. S_. - -20 sint _G^{c}_: sit _x_. - -21 nec: non _H_, n̄ _GS_. | patiantur _HS_: patiuntur _G_. - -22 fuerit _x_. | cogitur (_sic_) _x_ (= cogit rerum natura, necessitas). - -23 sustineatur _x_. - - * * * * * - -Page 39 - - quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam - neque habeat terram commixtam. genera autem harenae - fossiciae sunt haec, nigra, cana, rubra, carbunculus. ex - his | quae in manu confricata fecerit stridorem erit optima, (5) - quae autem terrosa fuerit non habebit asperitatem. item 5 - si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea excussa - vel lota id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, - 2 erit idonea. sin autem non erunt harenaria unde fodiatur, - tum de flumi|nibus aut e glarea erit excernenda, non minus (10) - etiam de litore marino. sed ea in structuris haec habet 10 - vitia, difficulter siccescit, neque onerari se continenter paries - patitur nisi intermissionibus requiescat, neque concamarationes - recipit. marina autem hoc amplius quod etiam - parietes, cum in is | tectoria facta fuerint, remittentes (15) - 3 salsuginem corium dissolvunt. fossiciae vero celeriter in 15 - structuris siccescunt, et tectoria permanent, et concamarationes - patiuntur, sed eae quae sunt de harenariis recentes. - si enim exemptae diutius iacent, ab sole et luna - et pruina concoctae resolvuntur et | fiunt terrosae. ita cum (20) - in structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, 20 - sed ea ruunt et labuntur onera quae parietes non possunt - sustinere. recentes autem fossiciae cum in structuris tantas - habeant virtutes, eae in tectorio ideo non sunt utiles quod - -3 carbunculus _G(S^{2})_: -lum _HS_. - -6 coniecta _GS_: contecta _H_. - -7 vel lota: vel icta _x_. | subsiderit: _sic x_. - -9 tum _HG_: tunc _S_. - -11 sicces(r _G_)sit _HG^{c}_ (-scit _S_) | continenter | recipit -paries patitur … recipit. marina _H_ (_item Lch, sed l ante corr.--qui -inter lineas adscripsit--omisit ea quae fuerunt inter duo illa_ -recipit _deditque_ continenter recipit . marina, _atque idem sine -dubio fecerat S, ubi nunc S^{c}_ continenter ＜⁖paries _in ras._＞ -Marina _cum suppletis in ima pagina verbis_ ⁖patitur … recipit. _sine -lapsus vestigio G. itaque sic statuo_ continentes paries _G(S^{c})_: -continenter recipit paries _HS_. - -12 (16) concamerationes _x_. - -14 is: his _x_. | remittentes (remittentese _G, unde ad Fav. p. 295, 5 -An. S_ salsugine sua se remittente) salsuginem (-nē _etiam G_) eorum -dissolvuntur _x_. - -17 eae: hae _H_, hę _S_, hęc _G_. - -21 ea ruunt _GS_: earunt _H_. | oneraque _x_. - -23 eae _H_: hae _G_, heę _S_. | tectorio (_ut p. 41, 2_): -riis _x_. - - * * * * * - -Page 40 - - pinguitudine eius calx palea com|mixta propter vehementiam (25) - non potest sine rimis inarescere. | fluviatica vero, propter =41= - macritatem inutilis signino, liaculorum subactionibus in - tectorio recipit soliditatem. - - V De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam 5 - de calce diligentia est adhibenda uti de albo saxo aut - silice | coquatur. et quae erit ex spisso et duriore, erit (5) - utilis in structura, quae autem ex fistuloso, in tectoriis. - cum ea erit extincta, tunc materia ita misceatur ut si - erit fossicia, tres harenae et una calcis infundantur, si 10 - autem fluviatica aut marina duae harenae et una calcis - coiciantur. ita enim erit | iusta ratio mixtionis temperaturae. (10) - etiam in fluviatica aut marina si qui testam tunsam et - succretam ex tertia parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam - 2 ad usum meliorem. quare autem cum recipit 15 - aquam et harenam calx tunc confirmat structuram, haec - esse causa videtur quod e principiis | uti cetera corpora (15) - ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent aeris - sunt tenera, quae aquae lenta sunt ab umore, quae terrae - dura, quae ignis fragiliora. itaque ex his saxa si antequam 20 - coquantur, contusa minute mixta harenae in structuram - coiciantur, non solidescunt nec eam poterunt | continere. (20) - cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi - fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, - tunc exustis atque exhaustis eorum viribus relinquuntur 25 - patentibus foraminibus et inanibus. ergo liquor qui est - in eius lapidis corpore et aer cum exustus et ereptus - fuerit, habuerit|que in se residuum calorem latentem, intinctus (25) - in aqua, priusquam ea ignis vim recipit, umore - -1 pinguitudine (eius _sc._ operis tectorii _Fav. p. 295, 12_): -pinguitudini _HG_ (_ut Anon. ed. Fav. S_), pinguedini _S_ (_ut ipse -Fav. p. 295, 13_). - -3 inutilis signino (_ex Fav. cf. p. 211, 10_): uti signinū _x_. | -liacolorum _HS_: l iaculorum (_in ipso textu_) _G_ (_et inter lin. -S^{2}_), _item_ (iac.) _codd. Faventini_. | subactionibus _HS_: -nes -_G_. - -5 habeatur _HG_: sit _S_. - -10 infundatur _x_. - -11 duo harenę una _x_. - -12 coiciatur _x_. - -20 dura _GS_: durae _H_. - -21 insṭructuram _G_: in instructuram _HS_ - -22 potuer̄ _ante corr. S_. - -29 ea ignis: ex igni _x_. - - * * * * * - -Page 41 - - penetrante in foraminum raritates confervescit et ita refrigeratus - 3 reicit ex calcis corpore fervorem. ideo autem - quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur - non possunt ad id | respondere, sed cum expenduntur, permanente =42= - ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia 5 - parte ponderis inminuta esse inveniuntur. igitur cum patent - foramina eorum et raritates, harenae mixtionem in se corripiunt - et ita cohae|rescunt siccescendoque cum caementis (5) - coeunt et efficiunt structurarum soliditatem. - - VI Est etiam genus pulveris quod efficit naturaliter res 10 - admirandas. nascitur in regionibus Baianis et in agris - municipiorum quae sunt circa Vesuvium montem. quod - com|mixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis (10) - praestat firmitatem, sed etiam moles cum struuntur - in mari, sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione 15 - videtur quod sub his montibus et terrae ferventes sunt et - fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent aut - e sulphure | aut alumine aut bitumine ardentes maximos (15) - ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia - permanans et ardens efficit levem eam terram, et 20 - ibi qui nascitur tofus turgens est sine liquore. ergo cum - tres res consimili ratione ignis vehementia formatae in - unam pervenerint mixtionem, | repente recepto liquore una (20) - cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque - 2 eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. ardores 25 - autem esse in his locis etiam haec res potest indicare - quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus - excavata, in quibus vapor fervidus ab imo | nascens (25) - ignis vehementia perforat eam terram per eamque manando - -11 et _om. x_. - -14 firmitate | (_pro_ -tē) _G_: -tes _HS(G^{c})_. - -18 sulphure _GS_: sulpure (_sic hoc solo loco_) _H_. - -19 inter vena (venī̱a) _S^{2}_. - -21 qui: quod (qđ _GS_) _x_ (_cf. p. 44, 23_). | tophus _S_ (_qui 44, -12_ thophus) _ut 44, 24 et Plin. 11, 203_. | exurgens _H_ (exsurgens -_GS_) _scil. pro_ &urgens (= _sive simpl._ turgens _sive_ et turgens). - -25 dissolvere _HS_: dies solvere _G_. - -27 cūanorū _G_: cum | annorum _H_, cumannorū _S_. - -29 _post_ manando _iterum_ fervidus ab imo nascens _rep. x_. - - * * * * * - -Page 42 - - in his locis oritur et ita sudationum egregias efficit utilitates. - non minus etiam memorantur antiquitus crevisse - ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse - circa agros flammam. ideoque tunc quae spongia - sive pumex | Pompeianus vocatur excocto ex alio genere 5 (30) - lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. - 3 id autem genus | spongiae quod inde eximitur non in =43= - omnibus locis nascitur, nisi circum Aetnam et collibus - Mysiae quae a Graecis κατακεκαυμενη nominatur et si - quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. si ergo in 10 - his locis aquarum ferventes | inveniuntur fontes et montibus (5) - excavatis calidi vapores, ipsaque loca ab antiquis - memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur - esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum - in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse 15 - 4 liquorem. igitur dissimilibus et dis|paribus rebus correptis (10) - et in unam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas - aquae repente satiata communibus corporibus latenti calore - confervescit et vehementer efficit ea coire celeriterque unam - soliditatis percipere virtutem. 20 - - Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria - | ex aqua calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur (15) - pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat. - itaque visum est antequam desideraretur de his - 5 rebus quemadmodum esse videantur exponere. omnibus 25 - locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides - nascuntur, sed | nonnulla sunt terrena alia sabulosa itemque (20) - glareosa aliis locis harenosa non minus materia, et - omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus - -2 memorantur _G(S^{c})_: -rentur _HS_. - -5 ponpeianus _HS_. | excocto _HS_: -ta _G(S^{c})_. - -8 aetnam _H_: aethnam _G_, ethnam _S(G^{c})_. - -9 catacae | caumae (-me _S_) nominatur _H_, cata cecaumenos nom. _G_ -(_lig. add. G^{c}_), cata | cecaum[nos/eno]minatur _S^{2}_. - -11 montibus (_Jocundus, ut p. 42, 23_): in omnibus _x_. - -14 ex (tofo): & _x_. - -15 & acalce _x_. - -18 aquae _H_: aqua _GS_. - -21 item: ita _x_. - -28 glareosa _G_: glariosa _HS_. | materia _HS(G^{c})_: -rie _G_. - - * * * * * - -Page 43 - - qualitates insunt in terra. maxime autem id sic licet - considerare quod qua mons Appenninus regiones Italiae - Etruriaeque circa cingit, prope | in omnibus locis non desunt (25) - fossicia harenaria, trans Appenninum vero quae pars - est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia 5 - Asia omnino trans mare nec nominan|tur quidem. igitur =44= - non in omnibus locis quibus effervent aquae calidae crebri - fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere, - sed omnia uti natura rerum constituit, non ad voluptatem - 6 hominum sed ut fortuito disparata pro|creantur. ergo quibus 10 (5) - locis non sunt terrosi montes sed tenerae materiae, ignis - vis per eius venas egrediens adurit eam. quod est molle - et tenerum exurit, quod autem asperum relinquit. itaque - uti in Campania exusta terra cinis, sic in Etruria excocta - materia efficitur carbunculus. utraque autem | sunt egregia 15 (10) - in structuris, sed alia in terrenis aedificiis alia etiam in - maritimis molibus habent virtutem. est autem materiae - potestas mollior quam tofus, solidior quam terra, qua - penitus ab imo vehementia vaporis adusta, nonnullis locis - procreatur id genus harenae quod dicitur carbunculus. 20 - - VII | De calce et harena quibus varietatibus sint et quas (15) - habeant virtutes dixi. sequitur ordo de lapidicinis explicare, - de quibus et quadrata saxa et caementorum ad - aedificia eximuntur copiae et comparantur. haec autem - inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. sunt 25 - enim aliae | molles, uti sunt circa urbem Rubrae Pallenses (20) - Fidenates Albanae, aliae temperatae, uti Tiburtinae Amiterninae - -1 sic licet (_L_): silicet _G_, scilicet _HS(G^{c})_, licet (_del._ -sci) _S^{c}_. - -2 regionis _HS_ (-nes _G_). - -5 ē ad adriaticū _GS_: est adriaticum _H. sed infra_ hadrianum _bis H_. - -6 nec nominatur _x_. - -8 eędem (ęedē _S^{c}_) op(p _G_)ortunitates _GS^{c}_ (vel eiusdem -oportunitatis _G^{c} ex L_): edem oportunitatis _HS_. - -10 fortuito _HG_: -tu (_H^{c}_)_S(G^{c})_. - -11 tenerae: genere _x_. - -14 uti campania (in _om._) _HG, ubi S_ Itaq[.uti/ue] ịn campania (_ipse -sic addens quod omiserat_ uti). _cf. v. 23_. - -18 quo … 19 adusto _x_. - -20 procrearetur _S^{2}_. - -22 lapidicinis _HG_: lapidibus _S_ (_sed in marg. ipse add._ vel -lapiditinis). - -24 haec (hęc _GS_) _sic x_. - -27 tiburtinae _G_: tibertinae _H et_ (_ante ips. corr._) _S_. | ame(i -_S^{c}_)terninae _x_. - - * * * * * - -Page 44 - - Soractinae et quae sunt his generibus, nonnullae - durae, uti siliceae. sunt etiam alia genera plura, uti in - Campania rubri et nigri tofi, in Umbria et Piceno et in - Venetia albus, qui | etiam serra dentata uti lignum secatur. (25) - 2 sed haec omnia quae mollia sunt hanc habent utilitatem 5 - quod ex is saxa cum sunt exempta in opere faciliter tractantur. - et si sunt | in locis tectis, sustinent laborem, si =45= - autem in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina contacta - friantur et dissolvuntur. item secundum oram maritimam - ab salsugine exesa diffluunt neque perferunt aestus. 10 - Tiburtina vero et quae eodem | genere sunt omnia sufferunt (5) - et ab oneribus et a tempestatibus iniurias, sed ab - igni non possunt esse tuta simulque sunt ab eo tacta - dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura naturali - parvo sunt umore itemque non multum habent terreni sed 15 - aeris plurimum et ignis. igitur cum et | umor et terrenum (10) - in his minus inest, tum etiam ignis, tactu et vi - vaporis ex is aere fugato, penitus insequens et interveniorum - vacuitates occupans fervescit et efficit ea suis ardentia - 3 corporibus similia. sunt vero item lapidicinae complures 20 - in finibus Tarquiniensium, quae dicuntur Anicianae, - | colore quemadmodum Albanae, quarum officinae maxime (15) - sunt circa lacum Volsiniensem, item praefectura Statonensi. - haec autem habent infinitas virtutes. neque enim is - gelicidiorum tempestas neque ignis tactus potest nocere, 25 - -1 quae (-ę) _HSG^{c}_: si quę _G et S^{2}_. - -2 silice≣ę (_pro_ -cetę) _G_: siliciae _H_, -tię _S_. - -3 rubrum et nigrum tofum (tophū _S_) _x_. | umbria . picens _S_. - -4 albus (alb; _GS_) quod (qđ _S_) _x_ (_cf. Plin. 36, 167_). - -6 is: his _x_. - -7 sustineant _x_. - -8 (contecta _pro--cf. v. 7_) contacta (_cf. p. 53, 16. 46, 13_): -congesta _x_ (_cf. etiam ad p. 40, 7_). - -9 friantur _H_: fricantur _(H^{c})GS_ (_ut ap. Plin. 36, 166_). | ora -maritima _x_. - -10 exesa: exea _x_. - -11 tibertina _ante corr. S_. - -13 igni: _sic semper x_ (_nisi quod bis_ igne _E 179, 18 181, 8 et -semel S 200, 18_). | tacta _HS_: tecta _G_. - -16 terrenus _x_. - -18 is: his _x_. | insequens intervenarum vacue(_HS_, i _G_)tates _x_. - -19 ea suis: asuis _x_. - -22 quorum _x_. - -23 uulsiniensem _x_. | statonensi. haec (hęc _GS_) _x_. - -24 is: his _x_. - - * * * * * - -Page 45 - - sed sunt firmae et ad vetustatem ideo permanentes quod parum - habent e | naturae mixtione aeris et ignis, umoris autem (20) - temperate plurimumque terreni. ita spissis comparationibus - solidatae neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia - 4 nocentur. id autem maxime iudicare licet e monumentis 5 - quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta - lapidicinis. namque | habent et statuas amplas factas =46= - egregie et minora sigilla floresque et acanthos eleganter - scalptos. quae cum sint vetusta, sic apparent recentia uti - si sint modo facta. non minus etiam fabri aerarii de his 10 - lapidicinis in aeris flatura | formis comparatis habent ex (5) - is ad aes fundendum maximas utilitates. quae si prope - urbem essent, dignum esset ut ex his officinis omnia opera - 5 perficerentur. cum ergo propter propinquitatem necessitas - cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt 15 - urbi proximae copiis uti, si qui vo|luerit sine vitiis perficere, (10) - ita erit praeparandum. cum aedificandum fuerit, - ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur, - et iacentia permaneant in locis patentibus. quae autem - eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea in fundamenta 20 - coiciantur. cetera quae non erunt vitiata, ab - | natura rerum probata durare poterunt supra terram (15) - aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda - sed etiam in caementiciis structuris. - - VIII Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo nunc 25 - omnes utuntur, et antiquum quod incertum dicitur. ex - his | venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo (20) - paratum quod in omnes partes dissoluta habet cubilia et - coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia - inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam 30 - -1-5 sed est (ē _GS_) firma … permanens … habet … solidata … nocetur _x_. - -3 con(_HG_, cō _SG^{c}_)parationibus (_sic recte_) _x_. - -6 ferentis _x_. - -8 achanthos _H_ (-tos _GS_). - -9 scalptos _H(G^{c})_: sculptos _GS_. - -10 sunt _ante ras. G_. - -11 formis con(cō _SG^{c}_)paratas _HS_, formas conparatas _G_. - -12 is: his _x_. - -15 palliensibus _x_. - -16 urbę _S_. | qui _HS_: quis _G_. - -28 cubilia _HS_: cubicula _G_. - -30 inbricata _H_. - - * * * * * - -Page 46 - - 2 reticulata praestant structuram. utraque autem ex minutis|simis (25) - sunt instruenda, uti materia ex calce et harena - crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim - et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia - sucum. cum autem superarit et abundarit copia calcis et 5 - harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus, - sed ab his | continetur. simul autem umida potestas e =47= - materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque - ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non - possunt cum his cohaerere, sed in vetustatem parietes 10 - 3 efficiunt ruinosos. id | autem licet animadvertere etiam (5) - de nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e - marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata - structuris, vetustate evanida facta materia caementorumque - exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab 15 - 4 ruina dissolutis iuncturis dissi|pantur. quodsi qui noluerit (10) - in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas, - intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut - ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum - his ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim 20 - non acervatim sed ordine structum | opus poterit esse sine (15) - vitio sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter - se sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque - orthostatas inter se religatos labi patiuntur. - - 5 Itaque non est contemnenda Graecorum structura. non 25 - | enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum (20) - discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro - ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum - -2 rebus (_ante_ sunt) _add. S_. | et inharena _ante ras. G_. - -4 e _HG_: a _S_. - -6 paries: partes _H et_ (_ips. in marg._) _S(G^{c})_, -tis _G_. - -7 si (_ante_ humida) _add. S_. - -8 exsuta _HG_, exuta _S_. - -9 discedat (_sed ips. corr._ -it) et dissolvitur _S_. - -11 ruinosos _HS_: rimosos _G_. - -15 exstructa _x_. - -16 qui _HG_: quis _S_. - -17 orchostatas _HS_ (ortho- _G_). - -21 acervati _x_. - -24 orto statas _HG_ (ortho- _S_). - -25 non enim _G_ (_et qui ipse addit post finem lineae_) _S_: _om. H_. - -26 structura _G_: _om. HS_. - -27 discesserunt (-ser̄ _S_) _HS_: -rint _G_. | lapide: de lapide _S_. - - * * * * * - -Page 47 - - alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem - firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus - struuntur. ex his | unum isodomum, alterum pseudisodomum (25) - 6 appellatur. isodomum dicitur cum omnia coria aequa - crassitudine fuerint structa, pseudisodomum cum inpares 5 - et inaequales ordines | coriorum diriguntur. ea utraque =48= - sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa - et solida proprietate neque de materia possunt exsugere - liquorem sed conservant eam in suo umore ad summam - vetustatem, ipsaque eorum cubilia | primum plana et librata 10 (5) - posita non patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum - crassitudine religata continent ad summam vetustatem. - 7 altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam nostri - rustici utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt - nata cum materia conlocata alternis al|ligant coagmentis. 15 (10) - sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes - frontibus serviunt et in medio farciunt fractis separatim - cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea structura - crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci - vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines | eorum 20 (15) - alternis in crassitudinem instruentes, non media farciunt - sed e suis frontibus perpetuam et unam crassitudinem - parietum consolidant. praeterea interponunt singulos crassitudine - perpetua utraque parte frontatos, quos διατονουϲ - appellant, qui maxime religando confirmant parietum 25 - 8 solidi|tatem. itaque si qui voluerit ex his commentariis (20) - animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit - rationem habere. non enim quae sunt e molli caemento - subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate - -3 (4) hisodomum _x_. | (_et_ 5) speudisodomum _S et_ (_ante ras._) _G_. - -8 exsugere _SG_: exugere _H_. - -9 eam: ea _x_. - -13 enplecton _x_. - -14 quorum (_ante corr. marg._) _om. S_. - -16 celeritate _ante corr. G_. - -17 faciunt (_sed S^{c}_ farciunt) factis _x_. - -18 structurę _S_. - -22 frontibus: frontatis _x_. | et unam: et in unam _HG, om. S_. - -23 preterea _GS^{c}_: praecaetera _H_, p̄cętera (_ante corr._) _S_. - -24 parte _SG^{c}_ (porte _G_): partes _H_. | diatonos _HG_, diatanos -_S_. - -29 eae _H et_ (eę) _S(G^{c})_: hae _G_. | venustate _x_. - - * * * * * - -Page 48 - - non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum - su|muntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum (25) - ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretio praeteritorum - annorum singulorum deducunt octogensimas et ita ea reliqua - summa pacta reddi pro his parietibus sententiam 5 - pronuntiant eos non posse plus quam annos LXXX durare. - - 9 | De latericiis vero dummodo ad perpendiculum sint =49= - stantes nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti - esse semper aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et - publica opera et privatas domos etiam regias e latere 10 - structas licet | videre, et primum Athenis murum qui spectat (5) - ad Hymettum montem et Pentelensem, item Patris - in aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea - in aede epistylia sint et columnae, in Italia Arretio - vetustum egregie factum murum, Trallibus domum regibus 15 - Attalicis factam quae ad | habitandum semper datur ei (10) - qui civitatis gerit sacerdotium. item Lacedaemone e quibusdam - parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus - inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad - ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae. 20 - 10 Croesi domus, quam Sardiani civibus ad | requiescendum (15) - aetatis otio, seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. item - Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus cum Proconnesio - marmore omnia haberet ornata, parietes habet - latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem 25 - ita tectoriis operibus expoliti uti vitri perlucidi|tatem (20) - videantur habere. neque is rex ab inopia id - fecit. infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat - 11 Cariae toti. acumen autem eius et sollertiam ad - -1 arbitrio _x_. - -3 pretia _x_. - -4 octogesimas _x_. | ea: ex _x_. - -5 pacta: parte _x_. - -9 nonnullis: n̄[ba/ın]ıllıſ (_sic_) _S_. - -12 hy(i _S_)mectiū _HS_, himettiū _G_. | tentelensem _x_. | item paries -_HG_, itaque paries _S_. - -13 lapideae (-ee _G_, -eę _S_) _x_. - -14 arretio (_sic_) _x_. - -15 tralibus _x_. | domus … (16) facta _x_. - -20 murrenę _G_. - -22 otio _H et_ (_in ras._) _S_: octo _G_ (ī aꝉ otiū _G^{c} in m._). - -23 alicarnasso _HS(G^{c})_: helicarnassio _G_. | proconnensio _x_. - -28 ininfinitis _x_. - -29 toti _om._ (_in albo_) _S_. - - * * * * * - -Page 49 - - aedificia paranda sic licet considerare. cum esset enim - natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter - esse munitum em|poriumque idoneum portum utilem, (25) - ibi sibi domum constituit. is autem locus est theatri curvaturae - similis. itaque in imo secundum portum forum 5 - est constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam - praecinctionemque platea ampla lati|tudine facta, in qua =50= - media Mausoleum ita egregiis operibus est factum ut in - septem spectaculis nominetur. in summa arce media Martis - fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu 10 - Leocharis factam. hanc autem statuam | alii Leocharis (5) - alii Timothei putant esse. in cornu autem summo dextro - Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem. - 12 is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare - eos qui ex eo biberint. sed haec opinio quare per orbem 15 - terrae falso rumore sit pervagata non pigebit ex|ponere. (10) - non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua - fieri, id potest esse, sed est eius fontis potestas perlucida - saporque egregius. cum autem Melas et Arevanias ab - Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, 20 - barbaros Caras et Lelegas eiecerunt. hi autem ad mon|tes (15) - fugati inter se congregantes discurrebant et ibi latrocinia - facientes crudeliter eos vastabant. postea de colonis unus - ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus causa - tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos 25 - barbaros allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus - | convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum (20) - consuetudinem et suavitatem sua voluntate reducebantur. - ergo ea aqua non inpudici morbi vitio sed humanitatis - -2 my(i _S_)lasus _HS_ (-sis _H^{c}S^{c}G, sed_ -sus _G^{c}_). | -alicarnasso (-naso _S_) _x_. | locū _G_: loco cum _H_, lo≣͜cū _S_. - -10 colossicam: colossi (colosi _G_) quam _x_. - -11 telocharis _HS(G^{c})_, telo claris _G_. | teleocharis -_HS(G^{c})_, teleo claris _G_. - -13 mercuri _H_ (-rii _GS_). - -15 biberint _HS_: -runt _G_. - -16 falsorum (-oꝝ _S_) ore _x_. - -19 (saporque) eius. e̶i̶u̶s̶ _add. S_. - -20 troezen _x_. - -21 eiecerunt _S_: eicerunt _HG_. - -26 allectabat _HG_: -tavit _S_. | singillatim _HG_: singulatim _S_. - -27 feroque _S^{c}_: ferroque _x_. - -29 in(m _S_)pudico _x_. | morbo _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 50 - - dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam - est adepta. - - 13 Relinquitur nunc quoniam ad explicationem moenium - | eorum sum invectus, ut tota uti sunt definiam. quemadmodum (25) - enim in dextra parte fanum est Veneris et fons 5 - supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam - rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur - enim ex ea | ad dextram partem forum et portus moeniumque =51= - tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens - portus ita ut nemo posset quid in eo gereretur aspicere 10 - 14 nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus - sine ullo sciente | quae opus essent imperaret. itaque (5) - post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii - indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, - armata classe profecti sunt uti id regnum occuparent. 15 - tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu - abstrusam classem celatis remigibus | et epibatis comparatis, (10) - reliquos autem cives in muro esse iussit. cum autem - Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, - plausum iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum 20 - tradituros. qui cum penetravissent intra murum relictis - navibus inanibus, Artemisia repente fossa facta in | pelagus (15) - eduxit classem ex portu minore et ita invecta est in - maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum - inanem abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo 25 - se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati. - 15 ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et - -4 ut tota: tota (_GS^{c}_, totā _HSG^{c}_) _x_ (_om._ ut). - -7 mausolus _GS_: manu solus _H_. - -8 portus _H^{c}S_: portum _HG_. - -9 sinistram _x_ (-tra _S^{c}_). | moenibus: montibus _x_. - -10 geratur _x_. - -11 at: ut _x_. - -12 imperaret: sperarent _S_, spirarent _HGS^{c}_ (-ret _G^{c}_). - -13 artemi(e _ante corr. S, item v. 8. 19_)siam (-ā _S_) uxorē eius -regnantem (-tē _GS_) _x_ (-re … te _S^{c}_). | rhodii _HG_ (≣[ⱶ/ro]dii -_S^{c}_): throdii (_ante ras., et sic semper exc. v. 24. 25_) _S_. - -16 (_item v. 22_) tum _HS_: tunc _G_. - -19 hrodii (_hic ante corr._) _G_. | ornatam classem _G_ (_non HS_). - -20 dare _G_: darent _HS_. - -22 inanibus (_ante corr._) _om. G_. | pelagum (-ū _GS_) _x_ (-us _L_). - - * * * * * - -Page 51 - - remigibus | inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem (20) - cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes - cives victores reverti hostes receperunt. tum Artemisia - Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo - suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam 5 - Rhodiorum civita|tis alteram suae imaginis. eam ita figuravit (25) - Rhodiorum | civitati stigmata inponentem. ideo autem =52= - postea Rhodii religione inpediti quod nefas est tropaea - dedicata removeri, circa eum locum aedificium struxerunt - et ita erecta Graia statione texerunt ne qui posset aspicere, 10 - et id αβατον voci|tari iusserunt. (5) - - 16 Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint - latericiorum parietum structuras, quibus et vectigalibus et - praeda saeptis licitum fuerat non modo caementicio aut - quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto oportere 15 - | inprobari quae sunt e latericia structura facta aedificia, (10) - dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita - populo Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque - sint eius rei causae et rationes non praetermittam. - 17 leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam 20 - sesquipedales constitui | loco communi. ceteri autem parietes, (15) - ne spatia angustiora fiant, eadem crassitudine conlocantur. - latericii vero nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali - crassitudine non possunt plus unam sustinere contignationem. - in ea autem maiestate urbis et civium infinita 25 - frequentia innumerabiles habitationes | opus est explicare. (20) - ergo cum recipere non possent areae planatae - -1 throdum (_et sic ante ras. semper exc. v. 23_) _S_, [ⱶ/r]odum _H_ -(_S^{c}_), rhodū _G_. - -4 tropeum _HG_, [⊣/th]ropheū (_sic_) _S_. | in urbem (-bē _GS_, -be -_S^{c}_) rhodo _x_. - -6 eam: et (&) _x_. - -7 ideo: id _x_. - -8 tropea _HG_, trophea _S_. - -10 ita: id _x_. - -11 abathon _x_. - -12 regis _x_. | contempserint _H_: -rit _S_, -runt _G_. - -14 saeptis _Nohl_: sae(e)pius _x_. - -16 in(m _S_)probare _x_. - -17 sint _H(G^{c})_: sunt _GS_. | ita p. _HS_: ita a p. _G_. - -19 sunt _x_. - -20 Legis (_a. c._) _H_. - -22 fierent _x_. - -24 plus unam _HS_: plusquā unā _G_ (_Plin._). - -26 habitationis (_a. c._) _H_. - -27 possunt area planata _HS_, possunt areæ planatę _G_, posset (_supra -S^{2}_) area plana _S^{c}_. - - * * * * * - -Page 52 - - tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium - altitudinis aedificiorum res ipsa coegit devenire. itaque - pilis lapideis structuris testaceis parietibus caementiciis - altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae - cenaculorum ad | summas utilitates perficiunt dispertitiones. 5 (25) - ergo moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis - populus Romanus egregias habet sine inpeditione - habitationes. - - 18 | Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe =53= - propter necessitatem angustiae arearum non patiuntur esse 10 - latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti, sine - vitiis ad vetustatem sic erit faciendum. summis parietibus - structura | testacea sub tegulas subiciatur altitudine circiter (5) - sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari - poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto 15 - tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit - ex imbribus aqua perpluere, non patietur lorica testacea - laedi laterem, | sed proiectura coronarum reiciet extra (10) - perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum - 19 latericiorum structuras. de ipsa autem testa si sit 20 - optima seu vitiosa ad structuram statim nemo potest - iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum - est conlocata, tunc si est firma | probatur. namque quae (15) - non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi se - ostendit esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. ergo 25 - quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in - structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex - veteribus tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt - 20 | habere. craticii vero velim quidem ne inventi essent. (20) - -3 cae(ę _S_)mentaciis _H et_ (_ante corr._) _S_. - -4 altitudinis _HS_ (-nes _G_). | et _om. x_. - -5 cae(ę _S_, e _G_)naculorum _H_. | dispertitiones: despectationes -(_sic_) _x_. - -6 e: & _S_. - -10 angustiae arearum _Mar._: angustiarum _x_. | patiuntur _HS_: -antur -_G_. - -13 tegula _x_. - -14 vitari _HS_: -re _G_. - -16 possint _x_. - -17 aqua _HS_: aque(ę _G^{c}_) _G_. - -19 integras _GS_: -gris _H_. - -22 ae(e _GS_)state _x_. - -25 ostendit _HS_: -det _G_. - -28 testa structi: tecta structa _x_. - -29 gratic(t _S_)ii _H et_ (_ante ras._) _S_. - - * * * * * - -Page 53 - - quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto - maiori et communi sunt calamitati, quod ad incendia uti - faces sunt parati. itaque satius esse videtur inpensa testaceorum - in sumptu quam compendio craticiorum esse in - periculo. etiam|que in tectoriis operibus rimas intus faciunt 5 (25) - arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim - linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo - contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. - sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut - in pendenti loco | dissaeptio cogit, sic erit faciundum. solum =54= - substruatur alte, ut sint intacti ab rudere et pavimento. (11) - obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt, - deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum. - - | De parietibus et apparatione generatim materiae 15 (5) - eorum, quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui - exposui, de contignationibus autem et copiis earum, quibus - comparentur ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura - rerum monstrat explicabo. - - IX | Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus 20 (10) - quod erit antequam flare incipiat favonius. vere enim - omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis - virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. cum - ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum | fuerint, (15) - vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora 25 - muliebria cum conceperint, ad fetus partum non iudicantur - integra, neque in venalibus ea cum sunt praegnantia praestantur - sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens - -1 prosint _S_. - -4 gratic(t _S_)iorum _HS_. - -5 etiamque _Schn._: etiam qui _x_. | intus: inhis _x_ (_cf. p. 55, 8_). - -7 sicciscendo _x_. - -10 disseptio _HS_: deseptio _G_. | faciundum _H_: faciendum _GS_. - -11 alte: aliae (alię _GS_) _x_ (_del. S^{c}_). | sit intactum _x_. - -12 obruta _x_. | marcida _x_. - -13 subsidentiâ: _sic_ (_abl._) _x_ (_cf. 200, 8_). - -15 apparitione _x_. - -18 con(cō _S_)parentur _HS_: cōparantur _G_. | ut: et (&) _x_. | sint -_HS_: sunt _G_. - -24 tumidae: umidae (-ę _H_) _HG_, humidę _H^{c}S_. | necessitates _x_. - -26 ad fae(ę _GS_, oe _H^{c}G^{c}_)tus apartu _x_. - - * * * * * - -Page 54 - - ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et - | quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus (20) - patitur esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque - edito fetu quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur - cum ab disparatione procreationis est liberatum, inanibus 5 - et patentibus venis in se recipient lambendo sucum - et ita soli|descunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem. (25) - 2 eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum - flaccescente | fronde, ex terra recipientes per radices =55= - arbores in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam 10 - soliditatem. at vero aeris hiberni vis comprimit et - consolidat eas per id quod supra scriptum est tempus. - ergo si ea ratione et eo tempore | quod est supra scriptum (5) - 3 caeditur materies, erit tempestiva. caedi autem ita oportet - uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, et 15 - relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita - qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non - patietur emori in saniem nec corrumpi | materiae qualitatem. (10) - tum autem cum sicca et sine stillis erit arbor, - 4 deiciatur et ita erit optima in usu. hoc autem ita esse 20 - licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum - suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt - e medullis quem habent in se superantem et vitiosum - | per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt (15) - in se diuturnitatem. qui autem non habent ex arboribus 25 - exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt - inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo - non senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur, - -3 ipsum (-ū) _x_. - -5 ad di(e _GS_)sperationē _x_. - -6 recipient (_sc._ corpora mul.) _HS_: -piet _G_. - -7 &iā (et ita _Oehmichen_) solidescit et redit _x_. - -9 ex: & (et _G_) _x_. | recipientes radices arborum _x_. - -12 id quod _Oehmichen_: id ut _x_. - -17 intus (_cf. p. 58, 15_): inhis _x_. - -18 emori in eo saniem _x_. | necorumpi _H et_ (_ante corr._) _S_. | -materiae(e _G_, ę _S_) ae(e _G_, ę _SG^{c}_)qualitatem _x_. - -21 animum (-ū _S_) advertere _x_ (animum‿advertere _G^{c}_). - -23 quem: quae (quę _GS_) _x_. - -25 qui: quae (quę _GS_) _x_. - -27 et (vit.) _om. x_. - -28 non: [con/ṉ] (_male_) _S^{2}_ (_i. e._ consenescunt). | eadem -materiam (-ā _G_) _HG_, eadem materia _H^{c}S(G^{c})_. - - * * * * * - -Page 55 - - cum ea | ratione curatae fuerint, habere poterunt magnas (20) - in aedificiis ad vetustatem utilitates. - - 5 Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent - virtutes, uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque - quae maxime in aedificiis sunt idoneae. namque non 5 - potest | id robur quod abies, nec cupressus quod ulmus, (25) - nec ceterae | easdem habent inter se natura rerum similitates, =56= - sed singula genera principiorum proprietatibus comparata - alios alii generis praestant in operibus effectus. - 6 et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque 10 - umoris et terreni le|vioribus rerum naturae potestatibus (5) - comparata non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta - non cito flectitur ab onere, sed directa permanet in - contignatione. sed ea quod habet in se plus caloris, procreat - et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter 15 - accenditur quod quae inest | in eo corpore aeris (10) - raritas, ea ut est patens accipit ignem et ita vehementem - 7 ex se mittit flammam. ex ea autem antequam est excisa - quae pars est proxima terrae per radices recipiens ex - proximitate umorem enodis et liquida efficitur. quae vero 20 - est superior, vehementia caloris eductis in aera | per nodos (15) - ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter - nodationis duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum - excisa quadrifluviis dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore - ad intestina opera comparatur et ita sappinea vocatur. 25 - 8 contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus - | abundans parumque habens umoris et aeris et ignis, cum (20) - in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem. - ex eo cum tangitur umore non habens foraminum raritates - propter spissitatem non potest in corpus recipere liquorem, 30 - -3 eae: ea _HS_, hae _G_. - -4 ce(ę _GS_)tera _x_. - -5 idonea _x_. - -6 abeis _H_. - -7 ce(ae _G_, ę _S_)tera _x_. | natura _HG_: naturæ _H^{c}_, -rę _S_. - -12 ponderosa _G et_ (_in ras._) _S^{c}_: ponderata _HS_. - -14 ea: eo _S_. - -15 cariem: pariē _G_, partem _H_, -tē _S(G^{c})_. | abea quae (quę -_GS_) _x_. - -17 raritas et (&) est patens _x_. - -23 durit(c _S_)iem _HS_: -tiam _G_. - -24 dispertitur (_Plin. 16, 195_): disparatur _x_. - -25 et ita sappinea: et intima fusternea sappinea _x_ (saprinea _G_). - - * * * * * - -Page 56 - - sed fugiens ab umore resistit et torquetur et efficit in - 9 quibus | est operibus ea rimosa. aesculus vero quod est (25) - omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas - utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur, recipiens penitus - per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione 5 - umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter - habent mix|tionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, =57= - per huius raritates umores penitus recipiendo celeriter - marcescunt. populus alba et nigra, item salix tilia - vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, 10 - parum autem terreni, | leviore temperatura comparatae (5) - egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum - non sint durae terreni mixtione, propter raritatem sunt - candidae et in scalpturis commodam praestant tractabilitatem. - 10 alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur 15 - et minime materies utilis videtur, habet | in se (10) - egregias rationes. est enim aere et igni plurimo temperata, - non multum terreno, umore paulo. itaque in palustribus - locis infra fundamenta aedificiorum palationibus - crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore 20 - liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet - inmania | pondera structurae et sine vitiis conservat. ita (15) - quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea - 11 in umore obruta permanet ad diuturnitatem. est autem - maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera 25 - et publica et privata sub fundamentis eius generis habent - -6 cerrus et fagus: cerrus quercus fagus _x_. - -8 per huius: ꝑuisa (_cf. 56, 10 et 27_). | u(hu- _HS_)moris _x_. - -10 temperata _HS(G^{c})_, -te _G_, -tæ _S^{c}_ (-tę _G^{2}_). - -11 (terreni) habens (habentes _G^{c}_) _add. x_ | comparata -_HS(G^{c})_, temperata _G_. - -12 videntur _G^{c}_: videtur _x_. | rigiditatem: vel ariditatem -_suprascr. S^{2}_. - -13 dura … (14) candida _x_. - -14 sculpturis _x_. - -15 proxima _HG_: -mę _S_. - -16 materies _HS_: admateries _G(S^{2})_. - -17 est enim: & (et _GS_) enim _x_. - -18 Itaque non (ṅȯṅ _G^{c}_) minus habent (habeṇ̇t _G^{c}_) incorpore (h -_H^{c}S_)umoris inpalustribus (inplaustribus _H_) locis _x_. - -22 Itaque (-q: _H_, -q⁊ _GS_) _x_. - -23 paulolū _S_. - -25 maximum (-ū _HS_) _x_. - -26 habeant _x_. - - * * * * * - -Page 57 - - palos. ulmus | vero et fraxinus maximos habent umores (20) - minimumque aeris et ignis, terreni temperate mixtione - comparatae. sunt in | operibus cum fabricantur lentae et =58= - ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant. - simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto 5 - qui inest eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores - et in commissuris et | coagmentationibus ab lentitudine (5) - 12 firmas recipiunt catenationes. item carpinus quod est - minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris - summa continetur temperatura, non est fragilis sed habet 10 - utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea - materia iuga iumentis comparant, quod apud | eos iuga (10) - ζυγα vocitantur, item zygiam eam appellant. non minus - est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes - umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, propter 15 - umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed - in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor | qui (15) - inest penitus in corporibus earum habet amarum saporem, - qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque - eas bestiolas quae sunt nocentes. ideoque quae ex 20 - his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam - 13 diuturnitatem. item cedrus et iunipirus easdem habent - virtutes | et utilitates, sed quemadmodum ex cupresso et (20) - pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium dicitur nascitur, - quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, a tineis 25 - et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis - -1 maximos … umoris (-res _G^{c}_) _HG_: maximū … humoris _S_. - -2 temperate mixtione _G_: temperata | emixtione _H_, temperata -emixtione _S_. - -4 pandant _HS_: pandunt _G_. - -5 ꝑfecto qui est eis liquor _x_. - -12 iuga zy(i _GS_)za _x_. - -13 zigaeam (_H_, ziga eam _G_, zigeā _S_) appellant _x_. - -14 pin[v/o] _H_. | eae _H_: hae _G_, hęc _S_. - -17 is: his _x_. - -20 bestiolas _etc._: _cf. p. 147, 25_. - -22 iuniperus _x_ (_sed cf. H^{c} 166, 11_). - -23 ex cupr(ae _H_)essu pinu _x_ (_cf. 105, 19_). - -24 cidreum _x_ (cedri oleo _Plin. 16, 197_, cedrino _32, 76. cf. 24, -17. 16, 52_: _lat._ citrus _et_ citreum = gr. κέδροϲ, κέδριον, -ινον). - -25 co(quo _SG_)reliquę _H_. | iunctę _S_. - -26 arbores autem eius sunt similes (-lis _G_) cupresseae foliaturae -(_sic H_, cupresse aefoliaturae _G_, cupressę ęfoliaturę _S, sed_ -cupresseę _S^{c}_) _x_ (_ubi_ arbores autem similes cupressę ac folia -_G^{c}_). - - * * * * * - -Page 58 - - cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in - aede simulacrum | Dianae, etiam lacunaria et ibi et in =59= - ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. - nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et - 14 nonnullis Syriae regionibus. larix vero, quae non est nota 5 - nisi is municipalibus | qui sunt circa ripam fluminis Padi (5) - et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi - amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam - ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere - nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis lignis 10 - uratur. nec tamen tunc flam|mam recipit nec carbonem (10) - remittit, sed longo spatio tarde comburitur. quod est - minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore - autem et terreno est spisse solidata, non habet spatia - foraminum qua possit ignis penetrare, reicitque eius vim 15 - nec patitur ab eo sibi cito noceri, propterque pon|dus ab (15) - aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in navibus aut - supra abiegneas rates conlocatur. - - 15 Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam - cognoscere. divus Caesar cum exercitum habuisset 20 - circa Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus - ibi|que esset castellum munitum quod vocabatur Larignum, (20) - tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi - noluerunt imperio parere. itaque imperator copias iussit - admoveri. erat autem ante eius castelli portam turris ex 25 - hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se - composita alte, uti | possent de summo sudibus et lapidibus (25) - accedentes repellere. tunc vero cum animadversum - est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse - longius a muro propter pondus iaculari, imperatum est 30 - fasciculos ex virgis alligatos et faces ardentes ad eam - -1 materies: _sic x_ (_i. e._ materiei _ut p. 60, 12_). | ea _om. x ubi_ -aephesi _H_. - -4 eae (eę _S_) _HS_: hę _G_. - -5 qui … notus _x_ (_masc. ut nunc ital. hisp._). - -6 is: his _x_. - -7 hadriani _H_: adriani _GS_. | suci (_G^{c}_): suco _x_. - -9 ipse _x_. - -18 abiegnas _HG_, abigenas _S_ (_cf. p. 166, 5_). - -19 causam: causa _x_. - -22 vocaretur _x_. - -27 posset (_G_, poss& _HS_) _x_. - - * * * * * - -Page 59 - - munitionem accedentes mittere. itaque ce|leriter milites (30) - 16 congesserunt. posteaquam flamma circa illam | materiam =60= - virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem - uti videretur iam tota moles concidisse. cum autem ea - per se extincta esset et requieta turrisque intacta apparuisset, 5 - admirans Caesar iussit extra telorum missionem - | eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se (5) - dedidissent, quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni - non laederentur. tunc ei demonstraverunt eas arbores, - quarum in his locis maximae sunt copiae. et ideo ut id 10 - castellum Larignum ita materies larigna est appellata. - haec autem | per Padum Ravennam deportatur, in colonia (10) - Fanestri Pisauri Anconae reliquisque quae sunt in ea - regione municipiis praebetur. cuius materies si esset facultas - adportationibus ad urbem, maximae haberentur in aedificiis 15 - utilitates, et si non in omne, certe tabulae in subgrundis - circum in|sulas si essent ex ea conlocatae, ab (15) - traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod - eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec - 17 facere per se. sunt autem eae arbores foliis similibus 20 - pini, materies earum prolixa, tractabilis ad intestinum opus - non minus quam sappinea, | habetque resinam liquidam (20) - mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis. - - De singulis generibus quibus proprietatibus e natura - rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur 25 - rationibus exposui. insequitur animadversio quid ita quae - -3 sublata _G(S^{c})_: sublatā _H(G^{c})_, -tam _S_. | efficit _x_. - -4 moles _HGS_: molis _H^{c}S^{c}_. | concidisse _GS_: concediss& _H_ -(-se _H^{c}_). - -5 turrisque: turris _x_. - -7 se dededissent _H(G^{c})_, sed | eı⁞ıdissent (_sic_) _G_ (_littera -post_ e _radendo incerta_), se dedissent _S_ (= _L^{c}_). - -10 ut id … (11) ita _Nohl_: id … item _x_. - -12 coloniā _x_. - -14 materies si: _sic x. cf. ad p. 233, 21_. - -16 in omnạ̇e _H_, -ne _S_: -ni _G_. | subgrundiis _x_ (_cf. p. 277, 7. -Fav. 297, 10._ sugrundis _Plin. codd. 25, 160._ sugrundas _Varro r. r. -274, 10 Keil._ sugrunda, suggrunda, sugurunda _CGL. II, 192. 290. 520. -594._ grunda _ib. II, 36. Dig. 39, 2. cf._ suggrundatio _Vitr. p. 88, -15_). - -18 traiectionis: -nib; _x_. - -19 ea _x_. - -20 eae _H_: heę _S_, hae _G_. - -22 sappina _HS(G^{c})_: saprina _G_. - -23 thisicis _x_. - -24 e: ea _G_. - -26 itaque _x_. - - * * * * * - -Page 60 - - in | urbe supernas dicitur abies deterior est, quae infernas (25) - |egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et =61= - de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus - habere vitia aut virtutes, uti sint considerantibus - X apertiora exponere. montis Appennini primae radices 5 - ab Tyrrenico | mari inter Alpes et extremas Etruriae regiones (5) - oriuntur. eius vero montis iugum se circumagens - et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani - pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior - eius curvatura quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones 10 - apricis est potestatibus. | namque impetus habet (10) - perpetuos ad solis cursum. ulterior autem quae est proclinata - ad superum mare, septentrionali regioni subiecta - continetur umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque quae - in ea parte nascuntur arbores umida potestate nutritae 15 - non solum ipsae augentur amplissimis | magnitudinibus, (15) - sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes - liquoris abundantia saturantur. cum autem excisae et - dolatae vitalem potestatem amiserunt, venarum rigore permanente - siccescendo propter raritatem fiunt inanes et evanidae, 20 - ideoque in aedificiis non possunt habere diu|turnitatem. (20) - 2 quae autem ad solis cursum spectantibus locis - procreantur, non habentes interveniorum raritates siccitatibus - exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra lambendo - sed etiam ex arboribus educit umores. itaque quae 25 - sunt in apricis regionibus spissis venarum crebritatibus - solidatae, | non habentes ex umore raritatem cum in materiem (25) - perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem. - -4 essent (e̅e̅nt _GS_) _x_. - -5 exponerem(. _S_) montes _HS_, exponerē(. _G^{c}_) mortis (_sic_) _G_ -(_cf. p. 259, 20_). - -6 tyrrhenico _H_, ty(i _S_)rrenico _H^{c}S_, thyrhenico _G_. | inalpis -et inextremas _x_. - -8 hadriani _H_: adriani _GS_. - -10 regionis (_a. c._) _H_. - -13 regione _x_ (-ni _G^{c}_). - -17 repletae (-te _G_, -tę _S_) urgentes (-tis _G^{c}_) _x_. - -19 amiserunt (-r̄ _S_) _x_ (-rint _G^{c}S^{c}_). | permanentes _x_. - -20 sicci(e _H^{c}S_)scendo _HG_. - -23 inter venarum _x_. - -24 exsuctę _x_ (exsucatę _S^{c}_). - -25 umoris (_a. c._) _H_. | itaque quę _G_: itaque _HS_. - -27 cum in: quae cum in _H_, que(ę _SG^{c}_)cū in _GS_. - - * * * * * - -Page 61 - - ideo | infernates, quod ex apricis locis adportantur, meliores =62= - sunt quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur. - - 3 Quantum animo considerare potui, de copiis quae sunt - necessariae in aedificiorum comparationibus et quibus tem|peraturis - e rerum natura principiorum habere videantur 5 - mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes - et vitia, uti non sint ignota aedificantibus exposui. ita - qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones - erunt prudentiores, singulorumque generum usum eligere - poterunt in | operibus. ergo quoniam de apparationibus 10 - est explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis - exponetur, et primum de deorum inmortalium aedibus - sacris et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo - postulat, insequenti perscribam. | - - - - -LIBER TERTIUS. 15 - - - 1 Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum - Pythiae responsis est professus. is autem memoratur prudenter - doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora - fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus - sed patentes | ad considerandum. utinam vero rerum natura 20 - sententiam eius secuta explicata et apparentia ea constituisset. - si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia - animorum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum - scientiae sub oculorum consideratione subiectae non incertis - iudiciis probarentur, sed | et doctis et scientibus auctoritas 25 - egregia et stabilis addere|tur. igitur quoniam haec non =63= - ita sed uti natura rerum voluit sunt constituta, non efficitur - ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis - -2 ad | ḍueuntur _H_, advehuntur _S_: adducuntur _G_. - -8 praeceptor[v/e]m _H_. - -10 apparitionibus _x_. - -12 exponitur _x_. - - * * * * * - -Page 62 - - scientias artificiorum penitus latentes quemadmodum sint - iudicare. ipsique artifices si | pollicentur suam prudentiam, (5) - si non pecunia sint copiosi seu vetustate officinarum habuerint - notitiam, aut etiam gratia forensi et eloquentia non - fuerint parati, pro industria studiorum auctoritates ＜non＞ 5 - possunt habere ut eis quod profitentur scire id credatur. - 2 maxime autem id animadvertere | possumus ab antiquis (10) - statuariis et pictoribus, quod ex his qui dignitatis notas - et commendationis gratiam habuerunt, aeterna memoria - ad posteritatem sunt permanentes, uti Myron Polycletus 10 - Phidias Lysippus ceterique qui nobilitatem ex arte sunt - consecuti. namque ut civitatibus magnis aut | regibus aut (15) - civibus nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. at - qui non minore studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus, - et humili fortuna civibus non minus egregie perfecta 15 - fecerunt opera, nullam memoriam sunt adsecuti, quod - hi non ab industria neque artis sollertia sed a felici|tate (20) - fuerunt deserti, ut Teleas Atheniensis, Chion Corinthius, - Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius - etiamque alii plures. non minus item pictores, uti Aristomenes 20 - Thasius, Polycles et ＜Andron Ephesii＞, Theo Magnes - ceterique, quos neque industria neque artis studium neque - | sollertia defecit, sed aut rei familiaris exiguitas aut =64= - inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum - 3 superatio obstitit eorum dignitati. nec tamen est admirandum 25 - si propter ignotitiam artis virtutes obscurantur. sed - maxime | indignandum, cum etiam saepe eblandiatur gratia (5) - conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. ergo uti - -2 artifices pollicerentur _x_. - -3 seu: sed _x_. - -4 non _Joc._: cum _x_. - -5 non _om. x_. - -6 crederetur _x_. - -8 dignitates _x_ (-te _E_). - -10 posteritatem _HS^{c}(G^{c})_: potestatem _EG et_ (_ante ras._) _S_. - -14 minore _EG_: -ri _HS_. - -17 hi _H^{c}SEG_: hii _H(G^{c})_. - -18 deserti: diserti _S_, desepti _HEG_ (_scil._ r = p _in x_) _cf. p. -9, 13_. | Teleas (= Telesias?): thellas _EG_, hellas _HS_ (Hegias?). - -19 boedas: _sic x_. - -21 andramithes (-tes _S_) nitheo magnis _x_. - -22 ceterisque _x_. - -25 superati _x_. - -27 blandiatur _HS(G^{c})_, -antur _G_. - -28 adfalsam _x_. - - * * * * * - -Page 63 - - Socrati placuit si ita sensus et sententiae scientiaeque - disciplinis auctae perspicuae et perlucidae fuissent, non - gratia neque ambitio valeret, sed si qui veris certisque - laboribus doctri|narum pervenissent ad scientiam summam, (10) - eis ultro opera traderentur. quoniam autem ea non sunt 5 - inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus oportuisse, - et animadverto potius indoctos quam doctos gratia - superare, non esse certandum iudicans cum indoctis ambitione, - potius his prae|ceptis editis ostendam nostrae scientiae (15) - virtutem. 10 - - 4 Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et - quas habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse - auctum architectum exposui, et subieci causas quid ita - earum oporteat eum esse peritum, rationesque summae - architectu|rae partitione distribui finitionibusque 15 (20) - terminavi. deinde quod erat primum et necessarium, de moenibus - quemadmodum eligantur loci salubres ratiocinationibus explicui, - ventique qui sint et e quibus ＜regionibus＞ singuli - spirent deformationibus grammicis ostendi, platearumque et - vicorum uti emendate | fiant distributiones in moenibus docui 20 (25) - et ita finitionem primo volumine constitui. item in secundo - de materia quas habeat in operibus utilitates et quibus - virtutibus e natura reram sit comparata peregi. nunc in - tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et uti - oportet perscriptas ex|ponam. 25 (30) - - I | Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem =65= - diligentissime architecti tenere debent. ea autem - paritur a proportione, quae graece αναλογια dicitur. proportio - est ratae partis membrorum in omni opere totiusque - -4 doctrinarum _HS^{c}EG^{c}_: -nam _G_, -na _S_ (_ubi_ rū _in ras. -S^{c} pro_ ꝑ). - -15 partitione: paratione _S_. - -17 locis _x_. | salubres _HEG_: salubris _S_ (_ubi supra S^{2}_ vel bus -_i. e._ salubribus). | ratiotinationibusq⁊ _S_ (_sed_ q̄⁊ _del. S^{2}_). - -18 sint _HEG_: sunt (ſ̄) _S_. | regionibus _add. Joc._ - -19 spirant _x_. | grammatic̅i̅s _x_. - -25 oporteat _x_. - -27 teneri _H_. - -28 paritura (paratura _E_) proportione _x_. | analogia -_HE(S^{c}G^{c})_: -loia _GS_. - -29 est ratae (-tę _S_) _HS_: strate (-tę _G_) _EG_. | totaque _x_. - - * * * * * - -Page 64 - - com|modulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. (5) - namque non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione - rationem habere compositionis, nisi uti ad hominis - bene figurati ＜speciem＞ membrorum habuerit exactam - 2 rationem. corpus enim hominis ita natura composuit uti 5 - os capitis a | mento ad frontem summam et radices imas (10) - capilli esset decimae partis, item manus palma ab articulo - ad extremum medium digitum tantundem, caput a mento - ad summum verticem octavae, cum cervicibus imis ab - summo pectore ad imas radices capillorum sextae, ＜a medio 10 - pectore＞ ad sum|mum verticem quartae. ipsius autem oris (15) - altitudinis tertia est pars ab imo mento ad imas nares, - nasus ab imis naribus ad finem medio superciliorum tantundem, - ab ea fine ad imas radices capilli frons efficitur - item tertiae partis. pes vero altitudinis corporis sextae, 15 - cubitus quartae, pectus | item quartae. reliqua quoque (20) - membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam - antiqui pictores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas - 3 laudes sunt adsecuti. similiter vero sacrarum aedium - membra ad universam totius magnitudinis summam ex 20 - partibus singulis convenientissimum de|bent habere commensus (25) - responsum. item corporis centrum medium naturaliter - est umbilicus. namque si homo conloca|tus fuerit =66= - supinus manibus et pedibus pansis circinique conlocatum - centrum in umbilico eius, circumagendo rotundationem 25 - utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. non - -1 ex qua ratio _HS(G^{c})_: ex quadrato _EG_. - -4 sꝑeciem (_cf. 66, 13. 68, 19_): _om. x_. - -7 palma _x_: pansa (_sic_) _Exc. Vitr. de eumetria cod. Scletst. f. 35_. - -9 octavę _EG_ (_S^{c} in ras._ [taue/VIII]): octae _H_ (_et fort. ante -ras. S_). - -10 a medio pectore _om. x_ (_item Exc. Scl._). - -13 nasus (_S^{c}, item Exc. Scletst._): nasum _x_ (_HEG et ante ras._ -nasū _S_). | medio: medium (-ū) _x_. - -14 ea (_sic_) _x_. | capillis _H_. - -15 corporis sextę _EG_: corporis extae _H_, corpori sextę _S_. - -16 cubitum (_H_, -tū _EGS, item Exc. Scl.) x_. - -17 suos _x_. | commens[v/o]s _H_. | proportionis _E^{c}_ (-nes _x_). - -24 sopinus _H_ (_G^{c} et ante ras. S_) | spansis _E_. - -26 utrarumque manuum et p. _HS_: utrarumque rerum(. _E_) manuum et p. -_EG_. - - * * * * * - -Page 65 - - minus quemadmodum schema rotundationis in corpore | efficitur, (5) - item quadrata designatio in eo invenietur. nam si - a pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque - mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem - latitudo uti altitudo, quemadmodum areae quae ad normam 5 - 4 sunt quadratae. ergo si ita natura composuit corpus hominis - uti | proportionibus membra ad summam figurationem (10) - eius respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui - ut etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum - ad universae figurae speciem habeant commensus exactionem. 10 - igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, - ＜tum＞ maxime in aedi|bus deorum, ＜quorum＞ operum et (15) - laudes et culpae aeternae solent permanere. - - 5 Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus - operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris 15 - collegerunt, uti digitum palmum pedem cubitum, et eas - distri|buerunt in perfectum numerum, quem Graeci τελειον (20) - dicunt, perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui - decem dicitur. namque ex manibus digitorum numero ab - palmo pes est inventus. si autem in utrisque palmis ex 20 - articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni - placuit esse | eum numerum ea re perfectum qui ex (25) - singularibus rebus, quae μοναδεϲ apud Graecos dicuntur, - perficitur decussis. | simul autem undecim aut duodecim =67= - sunt facti, quod superaverint, non possunt esse perfecti, 25 - donec ad alterum decussim perveniant. singulares enim - 6 res particulae sunt eius numeri. mathematici vero contra - disputantes ea re perfectum | dixerunt esse numerum qui (5) - sex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum rationibus - -1 scaema _H_ (scema _EGS_). - -4 spansas _H_. - -10 universae (_cf. 12, 15_): -sam _x_ (_cf. 68, 18_). - -12 tum _om. x_. | quorum (= corum) _om. x_. | et laudes sculptę _E_ -(_ut L_). - -15 necessaria _H_. - -16 colligerunt _G et ante corr. H_ (_non EH^{c}S_). - -17 teleon _x_. - -19 numerum (-rū _HSE_) _x_. - -22 qui: quod (_in ras. S_) _x_. - -23 monades _x_. - -24 decusisq: s. _HS_ (_ubi_ q; _del. S^{2} qui in marg. adscr._ Quę), -decusis. Quae(ę _G_) s. _EG_. - -26 decusis _x_. - -29 is: his (_ante corr._) _E_. - - * * * * * - -Page 66 - - numero convenientes sic, sextantem unum, trientem - duo, semissem tria [bessem quem διμοιρον dicunt quattuor, - quintarium quem πενταμοιρον dicunt quinque, perfectum - sex. cum ad superlationem | crescat, supra sex adiecto (10) - asse εφεκτον, cum facta sunt octo quod est tertia adiecta 5 - tertiarium alterum qui επιτριτοϲ dicitur, dimidia adiecta - cum facta sunt novem sesquialterum qui ημιολιοϲ - appellatur, duabus partibus additis et decussi facto bessem - alterum quem επιδιμοιρον vocitant, in undecim | numero (15) - quod adiecti sunt quinque quintarium quem επιπεμπτον 10 - dicunt, duodecim autem quod ex duobus numeris simplicibus - 7 est effectus διπλαϲιον]. non minus etiam quod pes - hominis altitudinis sextam habet partem, id est ex eo - quod perficitur pedum numero corporis sexis altitudinis - | terminatio, eum perfectum constituerunt, cubitumque 15 (20) - animadverterunt ex sex palmis constare digitisque XXIIII. - ex eo etiam videntur civitates Graecorum fecisse et quemadmo|dum - cubitus est sex palmorum, in drachma qua =68= - nummo uterentur aereos signatos uti asses ex aequo sex, - quos obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii 20 - dichalca nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor - -1 numero: sex numero _x_ (ἔχειν μέρη ἐκεῖνα τὰ ἐνθεωρόυμενα τοῖϲ -ἀριθμοῖϲ ἐξ ὧν ϲυνέϲτη _Nicom. ar. I, 16, 4. cf 2. cf. Mart. Cap. 753 -etc._). | trientes duos _x_. - -2 besem _H_ (Besem _S et in m._ vel bissem _S^{c}_), Bosem _E: om. G. -hic sequitur interpolatio quasi librarii cuiusdam antiqui mathematici -inepte luxuriantis usque ad v. 16_ [bessem--diplasiona], _quam -delevissem nisi ipsius etiam esset Vitruvii explicatio non modo otiosa -sed vitiosa VIII, 6, 4 p. 207, 24_ (_Tannery: Rev. de phil. XXI, 125_). -| dimoeron _x_ (dimeron _G^{c}_). - -3 pentemeron _HS(G^{c})_, pente moeron _EG_. - -4 superlationem (ἐπιϲώρευϲιν): supplicationem _x_ (suppletionem -_G^{c}_). - -5 e(ae _H_)ffectum _x_. | quod: quę _S_. - -6 tertiarū _EG_. | alterum: autem _x_. | epitritos _x_. - -7 hemiolius (_H_, emiolius _EGS_) _x_. - -8 decusis _x_ (cusis _E_). | bes alterum _x_. - -9 epidimoeron _x_. - -10 epipempton _x_. - -12 diplasiona _x_. - -13 habet partem _HS_: partem habet _EG_. | id est: ita etiam _x_. - -14 sexis: seies _HE_, sexies _H^{c}SG_. - -15 terminavit _x_. - -17 et _om. x_. - -18 drachma _HG_: dracma _E_, dragma _S(G^{c})_. | nummo: numero _x_. - -21 XXIIII _EGS_. - - * * * * * - -Page 67 - - 8 in drachma | constituisse. nostri autem primo fecerunt (5) - antiquum numerum et in denario denos aeris constituerunt, - et ea re compositio nominis ad hodiernum diem - denarium retinet. etiamque quarta pars quod efficiebatur - ex duobus assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. 5 - postea autem quam anim|adverterunt utrosque numeros (10) - esse perfectos et sex et decem, utrosque in unum coiecerunt - et fecerunt perfectissimum decussis sexis. huius autem - rei auctorem invenerunt pedem. a cubito enim cum dempti - sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus 10 - autem habet quattuor digitos. | ita efficitur uti habeat (15) - pes sedecim digitos et totidem asses aeris ratius denarius. - - 9 Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum - esse et ex membris separatis ad universam corporis - speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur 15 - | ut suspiciamus eos qui etiam aedes deorum inmortalium (20) - constituentes ita membra operum ordinaverunt ut - proportionibus et symmetriis separatae atque universae convenientes - efficerentur eorum distributiones. - - II Aedium autem principia sunt e quibus constat figura|rum 20 (25) - aspectus. et primum in antis, quod graece ναοϲ - εν παραϲταϲιν dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos, - peripte|ros, pseudodipteros, ＜dipteros,＞ hypaethros. horum =69= - 2 exprimuntur formationes his rationibus. in antis erit aedis, - cum habebit in fronte antas parietum qui cellam circumcludunt, 25 - et inter antas in medio columnas duas, supraque - fastigium | symmetria ea conlocatum quae in hoc libro (5) - fuerit perscripta. huius autem exemplar erit ad tres Fortunas - -1 dragma (_hic_) _x_. - -4 quarta pars _HS_: pars quarta _EG_. - -6 autem _EG_: _om. HS_. - -8 decusis sexis _x_ (_sed_ sex eis _EG_). - -9 auctorem _HG_: ductorem _E_, inventorem _S_. - -12 sedecim _HS_, XVI _EG^{c}_ (XIII _G_). | asses (ases _G_) aerac(t -_G_)ius d. (_sic_) _x_. - -15 partes _H_. - -16 suscipiamus _x_ (_corr. Perr._). - -18 convenientesque _x_. - -19 eorum _H(S)_: operum _EG et_ (_in ras._) _S^{c}_. - -21 et (_ante corr._) _om. G_. | naosen parastasin _x_. - -23 dipteros _om. x_. | hypetros _x_. - -24 _post_ rationibus _in x anticipantur verba seq. v. 9_ -quemadmodum--(_10_) exemplar (_bis posita_). | ae(ę)des (_hic_) _x_. - -27 quae: quod _x_. - - * * * * * - -Page 68 - - 3 ex tribus quae est proxime portam Collinam. prostylos - omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem - contra antas angulares duas, supraque epistylia quemadmodum - et in antis, et dextra | ac sinistra in versuris (10) - singula. huius exemplar est in insula Tiberina in aede 5 - 4 Iovis et Fauni. amphiprostylos omnia habet ea quae prostylos, - praetereaque habet in postico ad eundem modum - 5 columnas et fastigium. peripteros autem erit quae habebit - in fronte et postico senas columnas, in lateribus cum - | angularibus undenas. ita autem sint hae columnae conlocatae 10 (15) - ut intercolumnii latitudinis intervallum sit a parietibus - circum ad extremos ordines columnarum, habeatque - ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum est in - porticu Metelli Iovis Statoris Hermodori et aedis Mariana - 6 Honoris | et Virtutis sine postico a Mucio facta. 15 (20) - pseudodipteros autem sic conlocatur ut in fronte et postico sint - columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae - denae. sint autem parietes cellae contra quaternas columnas - medianas in fronte et postico. ita duorum intercolumniorum - et imae crassitu|dinis columnae spatium erit 20 (25) - ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. huius - exemplar Romae non est sed | Magnesiae ＜aedis＞ Dianae =70= - Hermogenis, Alabandis etiam Apollinis a Menesthe facta. - 7 dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa - aedem duplices habet ordines columnarum, uti est aedis 25 - Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica | a Chersiphrone (5) - 8 constituta. hypaethros vero decastylos est in pronao et - -5 tiberina _S_; -riana _HG(S^{c})_. - -7 posticio (-tio _S_) _x_. - -8 peripteros: Peripsū _S_. - -10 autem: ut _x_. - -14 statoris _G(S^{c})_ = (sta[a/r]toris) _H^{c}_: startoris _H et_ -(_ubi_ toris _in ras._) _S_. | hermodi _x_. | aedis Mariana: admariana -_x_. - -15 mucio _H_: mutio _GS_. - -20 imae: unae (ę _GS_) _x_. - -21 ab parietibus _G_, aṗ̣parietibus _H_ (a parietibus _H^{c}S_). - -22 aedis _om. x_. - -23 alabandi _G et_ (_in ras._) _S^{c}_, alaba＜rinthi _in ras. litt. -tenuiss._＞ _H^{c}_. | etiam: et _x_. | menesthe _H_, -te _G_ (tę _S_). - -25 aedem: eadem (_ante ras._) _H_. - -26 ather | si frone _G_, a＜chre＞ si frone (_in ras._) _H^{c}_, -achrisifone _S_. - -27 hypethros _H_ (-tros _S_, -dros _G_). | vero _HS(G^{c})_: K -(autem) _G_. - - * * * * * - -Page 69 - - postico. reliqua omnia eadem habet quae dipteros, sed - interiore parte columnas in altitudine duplices, remotas - a parietibus ad circumitionem ut porticus peristylorum. - medium autem subdiu est sine tecto. aditus valvarum ex - | utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar 5 (10) - Romae non est, sed Athenis octastylos est templo Olympii. - - III Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt - vocabula, pycnostylos id est crebris columnis, systylos - paulo remissioribus intercolumniorum spatiis, diastylos amplius - | patentibus, rarius quam oportet inter se diductis 10 (15) - 2 araeostylos, eustylos intervallorum iusta distributione. ergo - pycnostylos est cuius intercolumnio unius et dimidiatae - columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est - divi Iuli et in Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic - sunt compositae. | item systylos est in qua duarum columnarum 15 (20) - crassitudo in | intercolumnio poterit conlocari, et =71= - spirarum plinthides aeque magnae sint ei spatio quod - fuerit inter duas plinthides, quemadmodum est Fortunae - Equestris ad theatrum lapideum reliquaeque quae eisdem - 3 rationibus sunt compositae. haec | utraque genera vitiosum 20 (5) - habent usum. matres enim familiarum cum ad supplicationem - -3 circumitionem _HG_: circuitionem _S_. | peristy(i)liorum _x. cf. ad -p. 149, 6_. - -4 sub divo _x_. - -6 octasty(i _G_)los et (_sic HG_, & _S_) templo oly(i _GS_)mpio _x_ (_ubi -praeter rem--nam nihil hic refert regio--L. Gerlach_ ectos asteos -_Philol. XXXII, 189. cf. etiam p. 161, 16_). _cf. p. 84, 20_. - -8 pigna(o _G^{c}_)sty(i _GS_)los _x_. - -9 remissioribus inter esty(i _G_)los amplius patentibus rare quam -oportet inter se di(e _H^{c} et ante corr. S_)ductis. Areosty(i -_GS_)los et stilos intervallorum _x_ (_ubi G_ deductis. A̲r̲e̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ -s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲t̲e̲r̲c̲o̲l̲u̲m̲n̲i̲o̲r̲ū̲ | p̲i̲g̲n̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲d̲i̲a̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ areosti|los -et stilos intervall[o/a]rū _sic linea subducta a G^{c}, contra S post v. -15_ Areostilos _plane omisit_ et stilos--pignastilos _i. e. v. 16_). - -12 est _om._ (_ante corr._) _G_ (_non S, ubi_ Areostilos ē cuius …). - -14 iuli _ante corr. H_: iulii _H^{c}GS_. - -15 patentibus rare(ę _S_) _post_ con(_HG_, cō _S_)positae(ę _GS_) -_iterum add. x_. | Itē sistilos _G_: Item stylos _HS_. | qua: quo _x_. - -17 (18) plinthides _H_: -tides _GS_. | ei: eo _GS_, & _H_ (_G^{c}_). - -19 ad _om. S_. | reliqueq⁊ quę _G_: reliquae (q: _ante corr. H_, -quę -_S_) quae(ę _S_)que _HS_. - - * * * * * - -Page 70 - - gradibus ascendunt, non possunt per intercolumnia - amplexae adire nisi ordines fecerint, item valvarum aspectus - abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur, - item circa aedem propter angu|stias inpediuntur (10) - 4 ambulationes. diastyli autem haec erit compositio, cum 5 - trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere - possumus, tamquam est Apollinis et Dianae aedis. haec - dispositio hanc habet difficultatem quod epistylia propter - 5 intervallorum magnitudinem franguntur. | in araeostylis (15) - autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis uti datur, sed 10 - inponendae de materia trabes perpetuae. et ipsarum aedium - species sunt barycephalae humiles latae, ornanturque signis - fictilibus aut aereis inauratis earum fastigia tuscanico more, - uti est ad Circum Maximum Cereris et | Herculis Pompeiani, (20) - item Capitolii. 15 - - 6 Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis - et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes - habet explicatas. namque facienda sunt in intervallis spatia - duarum columnarum et quartae partis columnae crassitudinis, - | mediumque intercolumnium unum quod erit in 20 (25) - fronte, alterum quod in postico, trium columnarum crassitudine. - sic enim habebit et figurationis aspectum venustum - et aditus | usum sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio =72= - 7 auctoritatem. huius autem rei ratio explicabitur - sic. frons loci quae in aede constituta fuerit, si tetrastylos 25 - facienda fuerit, dividatur in partes XI S praeter - crepidines et proiecturas | spirarum, si sex erit columnarum, (5) - in partes XVIII. si octastylos constituetur, dividatur - in XXIV et semissem. item ex his partibus sive tetrastyli - -2 abspectus _H_. - -12 barycephalae: baryce parycefale _H_, baricę paryce (paricę _S_) fale -_GS_. - -14 ce(ę _SG^{c}_)reris _GS_: ca&eris _H_. - -15 capituli _HS_ (-tulı^{ı} _S^{c}_, -tolii _G_). - -16 eustili _G_ (_in m._ vel es _G^{c}_): estyli _HS_ (_in m._ vel -eustyli _S^{c}_). - -18 in _HS_: _om. G_. - -25 si--(26) fuerit _HS_: _om. G_ (_in m. suppl G^{c}_). | &trastylos -_H_ (erastylos _S_, etrasylos _G^{c}_). - -26 XI S: decusas semis _x_. - -27 protecturas _HS_ (proiecturas _H^{c}G_). | spinarum (_ante ras._) -_S_. - -28 XVIII: dece(i _H^{c}_)m (& _add. G^{c}_) novem _x_. - -29 viginti quinque _HS_, XXV _G_. - - * * * * * - -Page 71 - - sive hexastyli sive octastyli una pars sumatur eaque erit - modulus. cuius moduli unius erit crassitudo columnarum. - intercolumnia singula, praeter | media, modulorum duorum (10) - et moduli quartae partis. mediana in fronte et postico - singula ternum modulorum. ipsarum columnarum altitudo 5 - modulorum VIIII et dimidiae moduli partis. ita ex ea - divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt - 8 iustam rationem. huius exemplar Ro|mae nullam habemus, (15) - sed in Asia Teo hexastylon Liberi Patris. - - Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam 10 - primus octastylon pseudodipteri invenit rationem. ex dipteri - enim aedis symmetria distulit interiores ordines columnarum - XXXVIII eaque ratione sumptus operasque com|pendii (20) - fecit. is in medio ambulationi laxamentum egregie - circa cellam fecit, de aspectuque nihil inminuit sed sine 15 - desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius - 9 operis distributione. pteromatos enim ratio et columnarum - circum aedem dispositio ideo est inventa ut aspectus propter - | asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, =73= - praeterea si ex imbribus aquae vis occupaverit et intercluserit 20 - hominum multitudinem, ut habeat in aede circaque - cellam cum laxamento liberam moram. haec autem - ita explicantur in pseu|dodipteris aedium dispositionibus. (5) - quare videtur acuta magnaque sollertia effectus operum - Hermogenes fecisse reliquisseque fontes unde posteri possent 25 - haurire disciplinarum rationes. - -2 crassitudinis (-es _ante corr. S_) _x_. - -3 media: mediam (-ā _S_) _HS_, mediū _G_. - -5 ipsarum--(6) modulorum _HS_: _om. G_. - -6 octo (_pro_ VIIII) et dimidię moduli partis. Ita ex ea d. i. a. -columnarum _G_: _om. HS_. - -9 theo _x_. | exastilon _x_. - -10 hermogenis _S_ (-nes _HG_). - -11 primus _HS_: primus invenit _G_. | octastylon: exosty(i _S_)lum -_HS_, exastilū _G_. | speudo dipteri uerationem _H_, speudo dipteriue -(dipteri¦ue _S^{c}_) rationē _S_, pseudo dipteriuerationē -(dipteriue,rationē _G^{c}_) _G_. - -12 symmetriae (-ę _S_) _x_. | distulit _HS_: sustulit _G_. - -19 habeat _G_: hab& _HS_ (haber& _L_). - -20 imbrium (-ū _GS_) _x_. - -23 ita: ut _x_. | speudo dipteris S. - -25 hermogenis _x_. - - * * * * * - -Page 72 - - 10 Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae uti - | crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. (10) - item in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes - octo et dimidiam et unius partis columnae crassitudo conlocetur. - in systylo altitudo dividatur in novem et dimidiam 5 - partem et ex eis una ad crassitudinem columnae - detur. item in | pycnostylo dividenda est altitudo in decem (15) - et eius una pars facienda est columnae crassitudo. - eustyli autem aedis columnae, uti systyli, in novem partes - altitudo dividatur et dimidiam partem et eius una pars 10 - constituatur in crassitudine imi scapi. ita habebitur pro - 11 rata parte intercolumnio|rum ratio. quemadmodum enim (20) - crescunt spatia inter columnas, proportionibus adaugendae - sunt crassitudines scaporum. namque si in araeostylo - nona aut decima pars crassitudini fuerit, tenuis et exilis 15 - apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer - consumit et inminuit aspectu | scaporum crassitudinem. (25) - contra vero pycnostylis, si octava | pars crassitudini fuerit, =74= - propter crebritatem et angustias intercolumniorum tumidam - et invenustam efficiet speciem. itaque generis operis oportet 20 - persequi symmetrias. etiamque angulares columnae - crassiores faciendae sunt ex sua | diametro quinquagensima (5) - parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur - esse aspicientibus. ergo quod oculus fallit, ratiocinatione - 12 est exaequandum. contracturae autem in summis 25 - columnarum hypotracheliis ita faciendae videntur uti si - columna sit ab minimo ad pedes quinos de|nos, ima crassitudo (10) - -1 areosty(i _G_)lis _H^{c}SG_: aureostylos (_a. c._) _H_. - -2 altitudinis (_a. c._) _H_. - -4 dimidium (_HG_, -ū _S_) _x_. - -6 eis _HG_: his _S_. - -7 py(i _G_)cnosty(i _G_)lo _HG_: pignostylo _S_. - -9 Eusty(i _G_)li _GS_: Custyli _H_. | partes (_i. e._ -tis): -tibus _x_. - -14: crassitudines _G_: -nis _HS_. | simare ostylo (_sic_) _H_. - -15 crassitudini: -nis _x_. - -17 aspectuscaporum (aspectu[s/s]caporum _H^{c}_, aspectus caporū _G_, -aspectus scaporū _S_) _x_. - -18 pignostylis _HS_, pinostilis _G_. | crassitudini _G_: -nis _HS_ (vel -is _supra G^{c}_). - -22 suo _x_. | quinquagesima _x_. - -23 eae _H_ (ī aꝉ eę _in m. G^{c}_): hae _G_, heę _S_. - -25 exequandū _G_: exạ̇equendum _H^{c}_, exequendū _S_. - -26 hypotrachelis _HG_, ypotrachelis _S_. - - * * * * * - -Page 73 - - dividatur in partes sex et earum partium quinque - summa constituatur. item quae erit ab quindecim pedibus - ad pedes viginti, scapus imus in partes sex et semissem - dividatur earumque partium quinque et semisse superior - crassitudo columnae fiat. item quae erit a pedibus | viginti 5 (15) - ad pedes triginta, scapus imus dividatur in partes septem - earumque sex summa contractura perficiatur. quae autem - ab triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima dividatur - in partes septem et dimidiam, ex his sex et dimidiam in summo - habeat contracturae ratione. quae erunt ab | quadraginta 10 (20) - pedibus ad quinquaginta, item dividendae sunt in - octo partes et earum septem in summo scapo sub capitulo - contrahantur. item si quae altiores erunt, eadem ra|tione =75= - 13 pro rata constituantur contracturae. haec autem propter - altitudinis intervallum, scandente oculi specie, adiciuntur 15 - crassitudinibus temperaturae. venustatem enim persequitur - visus, cuius si non blandimur voluptati proportione et - mo|dulorum adiectionibus, uti quod fallit temperatione adaugeatur, (5) - vastus et invenustus conspicientibus remittetur - aspectus. de adiectione quae adicitur in mediis columnis, 20 - quae apud Graecos ενταϲιϲ appellatur, in extremo libro - erit forma et ratio eius quemadmodum mollis et conveniens - efficiatur sub|scripta. (10) - - IV Fundationes eorum operum fodiantur si queat inveniri - ab solido et in solidum quantum ex amplitudine operis 25 - pro ratione videbitur, extruaturque structura totum solum - quam solidissima. supraque terram parietes extruantur - sub co|lumnas, dimidio crassiores quam columnae sunt (15) - futurae uti firmiora sint inferiora superioribus. qua et - -2 itemq: (q⁊ _GS_) _x_. - -3 viginti capus _H_, XX scapus _GS_. | _post_ partes _add. x_ septem -superior crassitudo columnae (_deinde_ sex et semissem _etc._, _ubi_ in -_ante_ sex _suppl. S^{c}_). - -5 itemque (q: _H_, q⁊ _GS_) erunt (er̅t̅ _S_) _x_. - -6 imus _G et in ras. S^{c}_: is _H_. - -7 earumque--(9) septem _HS(LG^{c})_: _om. G(P)_. - -10 rationem (-nē _GS_) _x_. - -14 constituatur _x_. - -15 scandentis oculis species _x_. - -16 venustates _x_. - -18 fallitur _x_. - -21 ent(h _S_)asis _x_. - -22 forma et: formata _x_. - -29 quae est (quę ē _G_) ereobates _HG_, quę estereobates _S_, quę ē -stereobates _G^{c}_. - - * * * * * - -Page 74 - - stereobatae appellantur, nam excipiunt onera. spirarumque - proiecturae non procedant extra solidum. item supra - parietis ad eundem modum crassitudo servanda est, intervalla - autem concama|randa aut solidanda festucationibus (20) - 2 uti distineantur. sin autem solidum non invenietur, sed 5 - locus erit congesticius ad imum aut paluster, tunc is locus - fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis aut - robusteis ustilatis configatur, | sublicaeque machinis adigantur =76= - quam creberrimae, carbonibusque expleantur intervalla - palorum et tunc structuris solidissimis fundamenta 10 - impleantur. extructis autem fundamentis ad libramentum - 3 stylobatae sunt conlocandi. supra sty|lobatas columnae (5) - disponendae quemadmodum supra scriptum est, sive in - pycnostylo quemadmodum pycnostyloe, sive systylo aut - diastylo aut eustylo quemadmodum supra scriptae sunt 15 - et constitutae. in araeostylis enim libertas est quantum - cuique libet constituendi. sed ita columnae in peripteris - | conlocentur uti quot intercolumnia sunt in fronte, totidem (10) - bis intercolumnia fiant in lateribus. ita enim erit duplex - longitudo operis ad latitudinem. namque qui columnarum 20 - duplicationes fecerunt erravisse videntur, quod unum intercolumnium - in longitudine plus quam oportet procurrere - 4 vi|detur. gradus in fronte constituendi ita sunt uti sint (15) - semper inpares. namque cum dextro pede primus gradus - ascendatur, item in summo templo primus erit ponendus. 25 - crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo - ut neque crassiores dextante nec tenuiores dodrante sint - conlocatae. | sic enim durus non erit ascensus. retractiones (20) - -3 parietes _x_. - -4 concamaranda _HG_ (-meranda _S_). - -5 destineantur _x_. - -6 congesticius _G_: coniesticius _HS_. | paluster _G_: plaı≣ter _H_, -plauster _S_. - -7 alneis (_p. 130, 22_): saligneis _x_. | aut (rob.) _om. x_. - -8 configatur _G_: configuratur _HS_. | subligaque … adigatur _x_. - -12 con(l _SG^{c}_)locandae (-ę _GS_) _x_. - -14 py(i _GS_)gnosty(i _GS_)lo _x_. | py(i _GS_)gnosty(i _G_)la _x_. - -15 euastilo _S_. | scripta … (16) constituta _x_. - -18 quot _G(S^{c})_: quod _HS_. - -22 oporteat _x_. - -23 (ita) sunt _G_: sint _HS_. | ut _S_. - -26 crassitudinis _a. c. H_. - -27 dextante _G_: extantạe (-tę _S_) _HS_. - -28 retractiones _G_ (_et ante ips. corr. S_): retractationes _HS^{c}_. - - * * * * * - -Page 75 - - autem graduum nec minus quam sesquipedales nec plus - quam bipedales faciendae videntur. item si circa aedem - 5 gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. sin - autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum - erit, ad id con|stituatur uti quadrae spirae trunci coronae 5 (25) - lysis ad ipsum stylobatam qui erit sub columnarum spiris - conveniant. sty|lobatam ita oportet exaequari uti habeat =77= - per medium adiectionem per scamillos inpares. si enim - ad libellam dirigetur, alveolatus oculo videbitur. hoc - autem ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo 10 - libro forma et demonstratio | erit descripta. (5) - - V His perfectis in suis locis spirae conlocentur eaeque - ad symmetriam sic perficiantur uti crassitudo cum plintho - sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam - Graeci εκφοραν vocitant, habeant aeque tantam. ita tum 15 - lata et | longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae. (10) - 2 altitudo eius si atticurges erit, ita dividatur ut - superior pars tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum - plintho relinquatur. dempta plintho reliquum dividatur - in partes quattuor fiatque superior torus quartae, 20 - reliquae tres aequaliter dividan|tur et una sit inferior torus, (15) - altera pars cum suis quadris scotia, quem Graeci τροχιλον - 3 dicunt. sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae - earum sic erunt constituendae uti latitudo spirae quoqueversus - sit columnae crassitudinis adiecta crassitudinis quarta 25 - -4 aedem; eadem (_ante corr._) _H_ (_ut 70, 3_). - -5 spinę _S_. - -6 lysis _H et in ras. S^{c}_: lapis _G_ (ī aꝉ lysis _G^{c}_). | ipsum -_H_: ipsam _G et_ (-ā _in ras._) _S^{c}_. | stylobata (_sic_)] qui--(7) -stylobata (_sic_) _om. S_. (_sed adscr_ đ _suppl. in m._ ħ _S^{c}_). | -columna\ _H_, -na≣ (_in ras._) _S^{c}_, columnę _G_. - -7 ita _HS_: _om. G_. - -8: scamillos _H et in ras. S_: scanullos (_ante corr._) _G_. - -9 alveolatum (-ū) _x_. - -12 eae _HG_: heę _S_. - -15 eΚΦΟΡΑΝ _graece scr._ (_hoc primo loco_) _x_ (_sine_ Ο _G_). | aeque -tantam _Oehmichen_: sextantem _x_. | tum (tū _S_) _HS_: dū _G_. - -17 atti(adti _ante corr. G_)gurges _x_. - -18 reliquum] plintho--(19) reliquum _HG_: _om. S_ (đ _adscr. S^{c}, nil -ultra_). - -20 torus] quartae--(21) torus _G_: _om. H et_ (_sine nota_) _S_. - -22 quem: quam _x_. | trochilon _x_. - -24 quoque (q̅q̅ _ante corr. G_, [o∕/ꝗꝗ] _S^{c}_) versus _x_. - -25 crassitudine _x_. - - * * * * * - -Page 76 - - et octava, altitudo ita uti atti|curges, ita et eius plinthus, (20) - reliquumque praeter plinthum, quod erit tertia pars - crassitudinis columnae, dividatur in partes septem. inde - trium partium torus qui est in summo, reliquae quattuor =78= - partes dividendae sunt aequaliter et una | pars fiat cum 5 - suis astragalis et supercilio superior trochilus, altera pars - inferiori trochilo relinquatur, sed inferior maior apparebit - ideo quod habebit ad extremam plinthum proiecturam. - astragali faciendi sunt octavae partis trochili. proie|ctura (5) - erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis 10 - columnae. - - 4 Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae - in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, - angulares autem quaeque e regione earum futurae - sunt | in lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes 15 (10) - interiores quae ad parietes cellae spectant ad perpendiculum - latus habeant conlocatum, exteriores autem partes uti - dictum ante de earum contractura. sic enim erunt figurae - compositionis aedium contracturae iusta ratione exactae. - - 5 | Scapis columnarum statutis capitulorum ratio ＜sic 20 (15) - erit.＞ si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur - uti quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma - parte scapi abacus habeat longitudinem et latitudinem, - crassitudinem cum volutis eius dimidiam. recedendum - autem est ab extremo abaco | in interiorem partem frontibus 25 (20) - volutarum parte duodevicensima et eius dimidia. - -1 adti(atti _G^{c}_)gurges _x_. | ita et: ita ut _x_. | plinthos _x_. - -2 erit tertia: ei ad tertia _HS_, erit ei tercia _G_. - -4 thorus (_hic_) _x_. - -7 inferiori _S^{c}G_: inferior _HS_ - -8 extremam _H^{c}GS_: -mum _H_. | plinthū _G_: plinthuum _H et_ (-thuū) -_in ras. S^{c}_. - -10 decuma apars _H et ante corr. S_ (_scil. ex_ XVIa pars): decima pars -_S^{c}G_. - -14 futurę _S_: -ra _HG_. - -16 ad perpendiculum ＜medii _supra add. S^{c}_＞. - -17 uti dicant se earum contracturam (-ā _S_) _x_. - -19 contractura eius tali ratione _x_ (_corr. Joc._). - -20 ratio si pulvinata erunt (si e̅r̅ pulvinata _S_) h. s. -conformabuntur _x_ (_cf. p. 123, 6. 80, 9. 130, 29_). - -21 hys _H_ (his _GS_). - -22 cra[ſu/ſſ]imꝰ _H_. | octava decuma _HS_: nona decima _G_. - -26 parte _G_: -tem _H_ (-tē _S_). | duodevicensima _HG_: -gesima _S_. - - * * * * * - -Page 77 - - tunc crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam, - et secundum abacum in quattuor partibus volutarum secundum - extremi abaci quadram lineae demittendae quae cathetoe - dicuntur. tunc ex novem parti|bus et dimidia una (25) - pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo 5 - 6 volutis constituantur. tunc ab linea quae secundum abaci - extremam partem demissa erit, in interiorem partem ＜alia＞ - recedat unius et dimidiatae partis lati|tudine. deinde eae =79= - lineae dividantur ita ut quattuor partes et dimidia sub - abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui locus dividit 10 - quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum - oculi ＜ponatur＞ signeturque ex eo centro rotunda cir|cinatio (5) - tam magna in diametro quam una pars ex octo - partibus est. ea erit oculi magnitudo et in ea catheto - respondens diametros agatur. tunc ab summo sub abaco 15 - incepto in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi - spatium minuatur, doneque in eundem tetrantem qui est - 7 sub abaco | veniatur. capituli autem crassitudo sic est (10) - facienda ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant - infra astragalum summi scapi, cymatio, adempto 20 - abaco et canali, reliqua sit pars. proiectura autem cymatii - habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. pulvinorum - baltei ab abaco | hanc habeant proiecturam uti (15) - circini centrum unum cum sit positum in capituli tetrante - et alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum 25 - balteorum extremas partes tangat. axes volutarum ne - crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae - succidantur ad altitudinis suae duo|decimam partem. haec (20) - -3 dimittendae(ę _GS_) _x_. | cathetoe _x_. - -7 dı(e _G^{c}_)missa _x_. | alia _om. x_. - -8 ae (_ubi_ deinde aelineae) _H_: hę _GS_. - -10 relinquantur _G_: -quatur _HS_. - -12 ponatur _om. x_. - -14 magnitudine _x_. | catheton _S_, cathecton _GH_. - -15 ab _HG_: a _S_. - -16 inceptum (-tū) _x_. | tetrantorum: (_sic_) _x_. - -17 doneque (_Hermes II, 468_): denique _x_ (deinque _G^{c}_). - -18 sub abaco (subco _G_) veniat _GS_: suba[a/bc]con veniat _H_. - -20 adepto _x_. - -21 cymati _H_ (-tii _GS_). - -22 habet _ante corr. S_. - -23 ab _G_: _om. HS_. - -25 diducatur _G_: deducatur _HS_ (_ubi_ t. deducatur & alterū _S_). - -26 ne: nec _x_. - -27 i. sic ce(ę _G^{c}_)dantur altitudinis _x_. - -28 haec (hęc _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 78 - - erunt symmetriae capitulorum, quae columnae futurae sunt - ab minimo ad pedes XXV. quae supra erunt reliquas - habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem - erit longus et latus quam crassa columna est ima adiecta - parte VIIII, uti quo minus habuerit altior | columna 5 - contractum, eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae =80= - 8 proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem. de - volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae - quemadmodum describantur, in extremo libro | forma (5) - et ratio earum erit subscripta. 10 - - Capitulis perfectis, deinde ＜pro ratione＞ columnarum - non ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut - quae adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus - membris respondeat, epistyliorum ratio sic est habenda uti - si columnae fuerint | a minima XII pedum ad quindecim 15 (10) - pedes, epistylii sit altitudo dimidiae crassitudinis imae - columnae, item si ab XV pedibus ad XX, columnae altitudo - dimetiatur in partes tredecim et unius partis altitudo - epistylii fiat, item si a XX ad XXV pedes, dividatur altitudo - in partes XII et semissem | et eius una pars epistylii in 20 (15) - altitudine fiat, item si ab XXV pedibus ad XXX, dividatur - in partes XII et eius una pars altitudo fiat. item ＜si - altiores＞, rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum - 9 expediendae sunt altitudines epistyliorum. quo altius - enim scandit oculi species, non facile | persecat aeris 25 (20) - crebritatem. dilapsa itaque altitudinis spatio et viribus exsucta - incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem. - -1 capitulorumque _HS_ (·quę _G_). - -2 reliqua _x_. - -7 latitudine: altitudine _x_. | suae (suę _S_, sue _G^{c}_) partis -_H^{c} S(G^{c})_: repartis _HG_. - -11 deinde columnarum (_sic_) _x_ (_om._ ratione _vel_ pro ratione). -_cf. p. 123, 12_. - -14 respondeat sy(i _G_)mmetria aepystiliorum (epystiliorū _G_, -epistylioꝝ _S_). Epystiliorum (Epistyliorū _GS_) ratio … _x_ (_cum -rubr._). - -16 dimidia _x_. - -17 si _om. x_. - -18 demetiatur _x_. - -20 episty(i _G_)lium (-iū _GS_) _x_. - -23 si altiores (_vel_ si quae supra altiores fuerint _cf. p. 74, 22. -79, 21_) _om. x_. | ratā partē (-tem _H_) _x_. - -25 candit _ante corr. H_. - -26 exsucta (_ut p. 47, 8 cf. 137, 22. 47, 2_): extructam _H_, exstructā -_S_, exstructa _G_. - - * * * * * - -Page 79 - - quare semper adiciendum est rationis supplementum in - symmetriarum membris, ut cum fuerint aut altio|ribus =81= - locis opera aut etiam ipsa colossicotera, habeant magnitudinum - rationem. epistylii latitudo in imo quod supra - capitulum erit quanta crassitudo summae columnae sub 5 - capitulo erit tanta fiat, summum quantum imus scapus. - 10 cy|matium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, (5) - et in proiectura tantundem. reliqua pars praeter - cymatium dividenda est in partes XII et earum trium ima - fascia est facienda, secunda IIII, summa V. item zophorus 10 - supra epistylium quarta parte minor quam epistylium, sin - autem | sigilla designari oportuerit, quarta parte altior (10) - quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. cymatium - suae altitudinis partis septimae, proiectura cymatii - 11 quantum crassitudo. supra zophorum denticulus est faciendus 15 - tam altus quam epistylii media fascia, proiectura eius - quantum altitudo. | intersectio, quae graece μετοπη dicitur, (15) - sic est dividenda uti denticulus altitudinis suae dimidiam - partem habeat in fronte, cavum autem intersectionis huius - frontis e tribus duas partes, huius cymatium altitudinis 20 - eius sextam partem. corona cum suo cymatio, praeter - simam, quantum media fascia | epistylii, proiectura coronae (20) - cum denticulo facienda est quantum erit altitudo a zophoro - ad summum coronae cymatium, et omnino omnes ecphorae - venustiorem habent speciem quae quantum altitudinis tantundem 25 - 12 habeant proiecturae. tympani autem quod est in - fastigio altitudo sic est facienda | uti frons coronae ab =82= - extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex - -1 rationis _G_: rationi _HS_. | sublementū _G_. - -2 ut cum fuerint aut: cum fuerint ut aut _x_. - -3 colossi(| _H_)cae(ę _S_)tera _HS_, colosi. ce(ę _G^{c}_)tera _G_. - -7 cymatiū epistilii _S^{c}_: cimatiū epistiliū _G_, cymatii epy(i -_S_)stilii _HS_. - -9 ima: iam _x_. - -11 minus _x_. - -12 altiorem (-ē _GS_) _x_. - -14 proiecturae cymatium _H_, proiecturę cy(i _G_)matiū _GS_. - -15 quantum: quam (quā _GS_) _x_. - -16 fascia: fastigia _x_. - -17 metoce _HS_, meta(o _G^{c}_)che _G_. - -19 cavus _x_. | intersectionis _G_: -nes _HS_. - -20 &tribus _S_, et tribus _G_ (ettribus _G^{c}_). - -22 fasci≣a _H_. - -25 habeant _x_. | altitudinis _GS^{c}_: -nes _HS_. - -27 uti _HG_: ut _S_. - - * * * * * - -Page 80 - - eis una pars in medio cacumine tympani constituatur, - dum contra epistylia columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum - respondeat. coronaeque supra | aequaliter imis (5) - praeter simas sunt conlocandae. insuper coronas simae, - quas Graeci επαιετὶδαϲ dicunt, faciendae sunt altiores 5 - octava parte coronarum altitudinis. acroteria angularia - tam alta quantum est tympanum medium, mediana altiora - octava parte quam angularia. - - 13 | Membra omnia quae supra capitula columnarum sunt (10) - futura id est epistylia zophoroe coronae tympana fastigia 10 - acroteria inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis - parte XII, ideo quod cum steterimus contra frontes, ab - oculo lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit - imam | operis partem, altera summam, quae summam tetigerit (15) - longior fiet. ita quo longior visus linea in superiorem 15 - partem procedit, resupinatam facit eius speciem. cum - autem, uti supra scriptum est, in fronte inclinata fuerint, - tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et normam. - 14 columnarum | striae faciendae sunt XXIIII ita excavatae (20) - uti norma in cavo striae cum fuerit coniecta, 20 - circumacta anconibus striarum dextra ac sinistra ＜angulos＞ - tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo - pervagari possit. crassitudines striarum faciendae sunt - quantum adiectio in media columna ex | descriptione invenietur. (25) - 15 in simis quae supra coronam in lateribus sunt 25 - aedium, capita leonina sunt scalpenda, disposita | ita uti =83= - contra columnas singulas primum sint designata, cetera - aequali modo disposita uti singula singulis mediis tegulis - respondeant. haec autem quae erunt contra columnas - -2 epi(y _H_)sty(i _G_)lii _x_. - -3 respondeant _x_. | coronae(ę) quae (quę _G_, q̄ _S_) _x_. - -6 epi(y _S_)tidas _x_. - -10 zophora _x_. | corona & ty(i _G_)mpana _x_. - -11 fronte _S(G?)_: frontis _HG^{c}_ (fronte＜s＞ _ante ips. corr. G_). - -12 c[v/o]m _H_. - -14 alterā _S et ante ras. H_. - -15 lineae (-eę) _x_. - -16 procedit _HSG^{c}_: -det _G_. | resopinatam _S et ante corr. H_. - -17 fuerit _x_. - -21 angulos _om. x_. - -22 acumen quae (quę _G_, q̄ _S_) _x_ (cac. _Ussing ex p. 92, 10_). | -ro(u _ante corr. H_)tundatione _x_. - -23 crassitudinis _H_ (-nes _GS_). - -26 ita _om. x_. - -29 autem _om. S_. - - * * * * * - -Page 81 - - perterebrata sint ad canalem qui excipit e tegulis aquam - | caelestem, mediana autem sint solida, uti quae cadit vis (5) - aquae per tegulas in canalem ne deiciatur per intercolumnia - neque transeuntes perfundat, sed quae sunt contra columnas - videantur emittere vomentia ructus aquaram ex ore. 5 - - Aedium ionicarum quam apertissime potui dispositiones - | hoc volumine scripsi, doricarum autem et corinthiarum (10) - quae sint proportiones insequenti libro explicabo. - - - - -LIBER QUARTUS. - - - 1 Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura 10 - praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed - | incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et (15) - utilissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam - ordinationem perducere et praescriptas in singulis - voluminibus singulorum generum qualitates explicare. itaque, 15 - Caesar, primo volumine tibi de officio eius et quibus - eruditum | esse rebus architectum oporteat exposui. secundo (20) - de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, disputavi. - tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et - de earum generum varietate quasque et quot habeant 20 - species earumque quae sint in singulis generibus distributiones, - 2 ex tribus ge|neribus, quae subtilissimas haberent (25) - proportionibus modulorum quantitates, ionici generis moribus - docui. nunc hoc volumine de dorici corinthiique constitutis - rationibus dicam eorumque discrimina et proprietates 25 - explicabo. - -1 perterebrata _HS_: ꝑteri brate _G_ (-tæ _S^{c}, sed_ -t[a/ẹ] _G^{c}_). - -4 perfundant _x_. - -12 errabundos _x_. - -13 tantae: antea _x_. - -19 disputationibus _S_. - -20 quot _GS_: quod _H_ (_qui sic semper_). - -21 sunt (ſ̄ _S_) _x_. - -24 doricis corinthiisque constitutis & omnibus _x_. - -25 proprietatis _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 82 - - I | Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias =84= - habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt - eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli - altitudo tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii - tota | crassitudo scapi. igitur quod duae partes e crassitudine 5 - ＜in altitudine＞ corinthiorum adiciuntur, efficiunt - 2 excelsitate speciem earum graciliorem. cetera membra - quae supra columnas inponuntur aut e doricis symmetriis - aut ionicis moribus in corinthiis columnis conlocantur, - quod ipsum co|rinthium genus propriam coronarum reliquorumque 10 - ornamentorum non habuerat institutionem, sed - aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis et in - epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex ionicis - institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis - 3 distribuuntur. ita e ge|neribus duobus capitulo interposito 15 - tertium genus in operibus est procreatum. e columnarum - enim formationibus trium generum factae sunt - nominationes, dorica, ionica, corinthia, e quibus prima et - antiquitus dorica est nata. - - Namque Achaia Peloponnesoque tota Dorus Hellenos 20 - et | Pthias nymphae filius regnavit, isque Argis vetusta (20) - civitate Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito - formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae - civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum ratio - nata. postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis 25 - 4 Del|phici, communi consilio totius Hellados, XIII colonias (25) - uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque in - singulis coloniis | constituerunt et summam imperii potestatem =85= - -1 omnis (omīſ) _S_ - -4 corinthię _x_. - -6 in altitudine _om. x_. - -10 propria _x_. - -12 &rygiliphorum _H_, etrigili(gli _G_)phorum _GS_. | in (ep.) _om. x_. - -14 zophoro escalpturis _x_. - -15 capituloꝝ _H^{c} et ante ras. S_ (capitulo _HGS^{c}_). - -20 peloponnesso _H_, -ponnenso _S_, -ponenso _G_. | helenidos -(hellenidos _S_) & exptidos (ex‿ptidos _S^{c}_, expetidos _G_) _x. cf. -Apollod. I, 7, 4, 6_. - -22 templo: templum (-ū _S_) _x_. | fortuitu _S_ (-to _S^{c} HG_). - -23 hisdem _x_. - -24 ratio nata _HS(G^{c})_: ratio,nata _G_, ratio‿nata _S^{c}_. - -25 ex: & _S_. - -27 in singulis _HS_: singulis _G_. - - * * * * * - -Page 83 - - Ioni Xuthi et Creusae filio dederunt, quem etiam - Apollo Delphis suum filium in responsis est professus, isque - eas colonias in Asiam deduxit et Cariae fines occupavit - ibique civitates amplissi|mas constituit Ephesum, Miletum, (5) - Myunta, quae olim ab aqua est devorata, cuius 5 - sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt, Prienen, - Samum, Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam, - Clazomenas, Lebedon, Meliten. istaec Melite propter civium - adrogantiam ab is civitatibus bello | indicto communi consilio (10) - est sublata, cuius loco postea regis Attali et Arsinoes 10 - 5 beneficio Zmyrnaeorum civitas inter Ionas est recepta. hae - civitates cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem - a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum - inmortalium templa constituentes coeperunt | fana aedificare, (15) - et primum Apollini Panionio aedem uti viderant 15 - in Achaia constituerunt et eam Doricam appellaverunt, - quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere viderant. - 6 in ea aede cum voluissent columnas conlocare, - non habentes symmetrias earum et quaerentes quibus rationibus - | efficere possent uti et ad onus ferendum essent 20 - idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, dimensi - sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. - cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis - in homine, idem in columnam transtulerunt et qua - crassitudine fecerunt | basim scapi, tantas sex cum capitulo 25 - in altitudinem extulerunt. ita dorica columna virilis corporis - -1 ionix uthi &(et | _G_)ereuso _x_. - -5 my(i _GS_)anta _x_. - -6 milesius _x_. | pre(ę _G_)nem (-ē _S_) _x_. - -7 theon _x_. | coloponachium _x_. | ery(i _GS_)tras _x_. | phocea _x_. - -8 glazomenum (-ū _S_) _x_. | lebedon _HS_: glebedē _G_ (vel on _supra -G^{c}_). | meletenis. haec (hęc GS) melite _x_. - -9 is: his _x_. - -10 atali _G_ - -11 zmirnae(ę _H_, e _S_)orum _x_ (smirneorum _G^{c}_). | est--(12) -caras _om._ (_sed in ima m. suppl._ /.) _S_. - -14 coeperunt _H(G^{c})_: cęperunt _GS_. - -15 apolloni _S_. | pandionio _x_. - -17 doricon _G_, -chon _HS_. | viderunt _x_. - -18 colūnas--(20) potuissent (_om. G_) _in ima m. suppl. G^{c}_. - -20 essent: ẹ̄̇ eēnt _G_. - -24 idem: item _x_. - -25 tantas _G_: tanta _HS_. - - * * * * * - -Page 84 - - proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis - praestare coepit. - - 7 | Item postea Dianae constituere aedem quaerentes novi =86= - generis specie, isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt - gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem 5 - altitudinis octava parte, ut haberet speciem excelsiorem. - basi | spiram supposuerunt pro calceo, capitulo volutas uti (5) - capillamento concrispatos cincinnos praependentes dextra - ac sinistra conlocaverunt et cymatiis et encarpis pro crinibus - dispositis frontes ornaverunt truncoque toto strias 10 - uti stolarum rugas matronali more demiserunt. ita duobus - discriminibus co|lumnarum inventionem, unam virili (10) - sine ornatu nuda specie, alteram muliebri subtilitate et - 8 ornatu symmetriaque sunt mutuati. posteri vero elegantia - subtilitateque iudiciorum progressi et gracilioribus modulis 15 - delectati septem crassitudinis diametros in altitudinem columnae - doricae, ionicae | novem constituerunt. id autem (15) - ＜genus＞, quod Iones fecerunt primo, Ionicum est nominatum. - - Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet - gracilitatis imitationem, quod virgines propter aetatis 20 - teneritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt - 9 in | ornatu venustiores. eius autem capituli prima inventio (20) - sic memoratur esse facta. virgo civis Corinthia iam matura - nuptiis inplicata morbo decessit. post sepulturam - eius, quibus ea virgo viva pauculis delectabatur, nutrix 25 - collecta et composita in calatho pertulit ad monumentum - et in summo | conlocavit et, uti ea permanerent diutius (25) - subdiu, tegula texit. is calathus fortuito supra acanthi - -4 speciem (-ē _S_) _x_. | isdem _S(G^{c})_: hisdem _HG_ (ḥ̇[ı/ı]sdē -_G^{c}_). - -6 altitudinis _G_: _om. HS_. - -9 encarpis (_sic_) _x_. - -10 strias _G_: istrias _HS_. - -11 rugus _HS_. | di(e _G^{c}_)miserunt _x_. - -13 nudam (_-ā GS_) speciem (-ē _G_)_x_. | subtilitate--(14) eligantia -_G_: _om. HS_. - -18 genus _om. x_. | quod (_ante corr._) _om. S_. - -19 virginales _H_. - -25 pauculis: poculis _x_ (ioculis _Salmas._ = _ital._ giocoli). _ad rem -Plautus Rud. IV, 4_. - -26 mom̄tū _S_. - -27 sūm[o/ạ] _G^{c}_ - -28 sub diu _HG_: sub divo _H^{c}S(G^{c})_. | fortuito _HG_: -tu -_H^{c}S_ | achanti _x_ (_item v. 27_). - - * * * * * - -Page 85 - - radicem fuerat conlocatus. interim pondere pressa radix - acanthi media folia et cauliculos circum vernum tempus - profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes - et ab angulis tegulae | ponderis necessitate expressi flexuras (30) - 10 in extremas partes vo|lutarum facere sunt coacti. tunc =87= - Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis 6 - marmoreae ab Atheniensibus catatexitechnos fuerat nominatus, - praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum - et circa foliorum nascentem te|neritatem, delectatusque (5) - genere et formae novitate ad id exemplar columnas 10 - apud Corinthios fecit symmetriasque constituit, et ex eo in - 11 operum perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes. eius - autem capituli symmetria sic est facienda uti quanta fuerit - crassitudo imae columnae, tanta | sit altitudo capituli cum (10) - abaco. abaci latitudo ita habeat rationem ut quanta fuerit 15 - altitudo, tanta dua sint diagonia ab angulo ad angulum - spatia. ita enim iustas habebunt frontes quoquoversus latitudinis. - frontes sinuentur introrsus ab extremis angulis - abaci suae frontis latitudinis nona. ad | imum capitulum (15) - tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna 20 - praeter apothesim et astragalum. abaci crassitudo - 12 septima capituli altitudinis. dempta abaci crassitudine, - dividatur reliqua pars in partes tres, e quibus una imo - folio detur. secundum folium mediam altitudinem - te|neat. cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus 25 (20) - folia nascuntur proiecta uti excipiant quae ex cauliculis - natae procurrunt ad extremos angulos volutae, minoresque - helices intra suum medium qui est in abaco flori - -1 fuerat _G_: -rit _HS_. - -2 cauliculos: _sic x_. - -7 catatexitechnos _Plin._: catatechnos (-thecnos _G_) _x_. - -11 et _om. x_. - -12 operis _x_. - -13 faciunda (_ante corr._) _G_. | uti _HG_: ut _S_. - -17 spatia. ita enim _Oehmichen_: spatia enim ita _x_. - -18 frontes--(19) latitudinis _om. S_ (_sed infra in m. suppl. S^{c}_). -| simentur _x_ (_ut p. 89, 4_). - -19 non (n̄ _GS_) ad imum (-ū _S_) capituli _x_. - -21 praeter _om. G_ (_sed_ p̄t̄ _suppl. G^{c}_). | apothesim (_sic HG_, --sin _S_) et abaci astragalum (-ū _GS_) cr. _x_. - -25 coaliculi _HS_, coliculi _G_ (= 26 coliculis _x, ut infra p. 173 et -in cod. Varr. r. r._). - -28 flores _x_. - - * * * * * - -Page 86 - - subiecti scalpantur. flores in quattuor partibus quanta - erit abaci crassitudo tam | magni formentur. ita his symmetriis (25) - corinthia capitula suas habebunt exactiones. - - Sunt autem quae isdem columnis inponuntur capitulorum - genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates 5 - | symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare =88= - possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata - ex corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum - symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae - subtilitatem. 10 - - II | Quoniam autem de generibus columnarum origines et (5) - inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur - isdem rationibus de ornamentis eorum quemadmodum sunt - prognata et quibus principiis et originibus inventa dicere. - in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio variis 15 - | vocabulis nominata. ea autem uti in nominationibus, ita (10) - in re varias habet utilitates. trabes enim supra columnas - et parastaticas et antas ponuntur, in contignationibus tigna - et axes. sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et - capreoli, si commoda, columen et cantherii prominentes 20 - ad | extremam suggrundationem. supra cantherios templa, (15) - deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes uti - 2 parietes proiecturis eorum tegantur. ita unaquaeque res - et locum et genus et ordinem proprium tuetur. e quibus - rebus et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis 25 - aedium sacrarum | aedificationibus artifices dispositiones (20) - eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones persequendas - putaverunt. ideo quod antiqui fabri quodam in loco - aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas - partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna 30 - struxerunt supraque coronas | et fastigia venustiore specie (25) - -4 hisdem _x_. - -13 hisdem _x_ (hiisdem _G^{c}_). - -17 re: res _x_. - -18 parastaticas _HG_: parasticas _S_. - -19 &ranstra _S_. - -20 capręoli _G_, capreoli _S^{c}_: caprae(e _S_)olis _HS_. - -23 protecturis _x_ (proiecturis _G^{c}_). - -26 dispositiones _HG_: disputationes _S_ (_item 89, 1_ et _ante ips. -corr. 89, 4_). - - * * * * * - -Page 87 - - fabrilibus operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum - quantum eminebant ad lineam et perpendiculum parietum - praesecuerunt, quae species cum invenusta is visa esset - tabellas ita formatas uti nunc fiunt triglyphi contra tignorum - praecisiones in fronte fixerunt et | eas cera caerulea 5 (30) - depinxerunt ut praecisiones tignorum tectae non - offenderent visum. ita divisiones tignorum imitati tri|glyphorum =89= - dispositionem et intertignia metoparum habere in - 3 doricis operibus coeperunt. postea alii in aliis operibus - ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt 10 - eorumque proiecturas simaverunt. ex eo uti e - tignorum | dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum (5) - proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita - fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis - scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum. 15 - etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. - ergo et triglyphorum et | mutulorum in doricis operibus (10) - ratio ex ea imitatione inventa est. - - 4 Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt - fenestrarum imagines esse triglyphos ita potest esse, quod 20 - in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi - consti|tuuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras (15) - fieri. dissolvuntur enim angulorum in aedificiis iuncturae, - si in is fenestrarum fuerint lumina relicta. etiamque ubi - nunc triglyphi constituuntur si ibi luminum spatia fuisse 25 - iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis - fenestra|rum occupavisse loca videbuntur. utraque enim et inter (20) - denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla metopae - nominantur. οπαϲ enim Graeci tignorum cubilia et - -1 proiecturis _S_ (_ubi_ proiectura | stignorum _H_). - -2 l. adꝑp. _G_ (& _suppl. G^{c}_). - -3 is: his _x_. - -7 imitati _Nohl_: tectae (ę) _x_. - -8 dispositione (disputatione _S_). | inter(in _a. c. G_)tignum (-ū _GS_) -& oparum (-ū _S_, et apharū _G_) _x_. - -10 (17. 20) tryclyphorum _H_. - -11 simaverunt (_sic_) _x_ (_ut 87, 13_). | uti tignorum _x_. - -12 e: et (cant.) _S_. - -13 coronulis _x_. - -18 ex _G_: & _HS_. - -24 is: his _x_. - -26 hisdem _x_. | denticulis _x_. - -27 utrique _x_. - -28 trycluphos _H_. | metophe _x_ (methophe _S_, _sed_ intervallā &ophe -_sic H_). - -29 ophas _x_. | cubilia _Mar._: cubicula _x_ (_ut G p. 46, 21_). - - * * * * * - -Page 88 - - asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. ita quod - inter duas opas est intertignium, id μετοπη est apud eos - nominatum. - - 5 | Uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est (25) - inventa ratio, ita in ionicis denticulorum constitutio propriam 5 - in operibus habet rationem, et quemadmodum mutuli - cantheriorum proiecturae ferunt imaginem, sic in ionicis - | denticuli ex proiecturis asserum habent imitationem. itaque =90= - in graecis operibus nemo sub mutulos denticulos constituit. - non enim possunt subtus cantherios asseres esse. 10 - quod ergo supra cantherios et templa in veritate debet - esse conlocatum, | id in imaginibus si infra constitutum (5) - fuerit mendosam habebit operis rationem. etiamque antiqui - non probaverunt neque instituerunt in fastigiis ＜mutulos - aut＞ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod 15 - nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur - nec possunt prominere, sed | ad stillicidia proclinati (10) - conlocantur. ita quod non potest in veritate fieri, id - non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem - 6 habere. omnia enim certa proprietate et a veris 20 - naturae deducta moribus transduxerunt in operum perfectiones, - et ea probaverunt quorum explicationes in - dispu|tationibus rationem possunt habere veritatis. itaque ex (15) - eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque - generis constitutas reliquerunt. quorum ingressus persecutus 25 - de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi, nunc - vero doricam rationem summamque eius speciem breviter - exponam. - - III | Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere (20) - aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes 30 - in his symmetriae conficiebantur. itaque negavit - -1 caba _x_. - -2 ophas & (et _G_) inter tignū id metopha est (ē _GS_) … nominata _x_. - -4 uti: ita uti _x_. - -5 ita (_a. c._) _H_: itǣ _H^{c}_, itē _GS_. - -7 fuerunt _x_. - -8 denticulis & (et _G_) pr. _x_. - -9 mutulo _x_. - -11 veritate _G_: -tem _H_, -tē _S_. - -13 etiam quod (qđ _GS_) _x_. - -14 mutulos aut _om. x_. - -17 stillicia _HS_ (-cidia _G_). - -19 p[v/o]t^{a}uerunt _H_. - -21 deductis _x_. - -30 disconvenientis _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 89 - - Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. nam is - cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae aedis - perfectionem, ＜rationem＞ com|mutavit et eadem copia aedem (25) - ionicam Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta - est species aut genus aut formae dignitas, sed 5 - quod inpedita est et incommoda in opere triglyphorum et - 2 lacunariorum distributio. namque necesse est triglyphos - constitui contra medios tetrantes co|lumnarum, metopasque (30) - quae inter triglyphos fient aeque lon|gas esse quam altas. =91= - contraque in angulares columnas triglyphi in extremis 10 - partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. ita - metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non - exeunt quadratae sed oblongiores triglyphi | dimidia latitudine. (5) - at qui metopas aequales volunt facere, intercolumnia - extrema contrahunt triglyphi dimidia latitudine. 15 - hoc autem sive in metoparum longitudinibus sive intercolumniorum - contractionibus efficietur, est mendosum. quapropter - antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae - | symmetriae rationem. (10) - - 3 Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum 20 - a praeceptoribus accepimus, uti si qui voluerit his - rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas, - quibus emendatas et sine vitiis efficere possit - aedium sacra|rum dorico more perfectiones. frons aedis (15) - doricae in loco quo columnae constituuntur dividatur, si 25 - tetrastylos erit, in partes XXVII, si hexastylos, XXXXII. ex - his pars una erit modulus, qui graece εμβατηϲ dicitur, - cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur omnis - 4 operis distribu|tiones. crassitudo columnarum erit duorum (20) - -1 tarchesius _x_. | pytheus _HG_, protheus _S_. - -3 rationem _om. x_. | et … aedem: ex … et eam (& eā) _x_. - -6 in(m _S_)pedita est distributio et inc. in o. tr. et lacunariorum -(lucaniorum _sic S_) distributione. namque n. e. _x_. - -8 (_etc._) metophas _x_. - -13 dimidia altitudine _x_. - -15 dimidia (demedia _H^{c} S_) altitudine _x_ (al^{a}titudine _sine -puncto ips. corr. H_) - -16 methopharū _S_. - -17 effic(t _S_)ietur _HS_: -ciatur _G_. - -21 qui _HS_: quis _G_. - -26 XXVIII … XXXII _x_. - -27 embates _x_. - - * * * * * - -Page 90 - - modulorum, altitudo cum capitulo XIIII. capituli crassitudo - unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis. - crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus una - plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia - hypotrachelion. con|trahatur columna ita uti in tertio 5 (25) - libro de ionicis est scriptum. epistylii altitudo unius moduli - cum taenia et guttis, taenia moduli septima, guttarum - longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum regula - parte sexta moduli praependeat. item epistylii latitudo - ima respondeat hypotrachelio summae | columnae. supra 10 (30) - epistylium conlocandi sunt triglyphi cum | suis metopis, =92= - alti unius et dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli, - ita divisi ut in angularibus columnis et in mediis contra - tetrantes medios sint conlocati, et in intercolumniis reliquis - bini, in mediis pronao et postico terni. | ita relaxatis 15 (5) - mediis intervallis, sine inpeditionibus aditus accedentibus - 5 erit ad deorum simulacra. triglyphorum latitudo dividatur - in partes sex, ex quibus quinque partes in medio, duae - dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. una in - medio deformetur femur, quod graece μεροϲ dicitur. | secundum 20 (10) - eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur. - ex ordine eorum dextra ac sinistra altera femina constituantur. - in extremis partibus semicanaliculi intervertantur. - triglyphis ita conlocatis, metopae quae sunt inter triglyphos - aeque altae sint quam longae, item in extremis angulis 25 - semi|metopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. ita (15) - enim erit ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum - et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt, - 6 emendentur. triglyphi capitula sexta parte moduli sunt - -3 tres _HS_, III _G_. - -5 ypotrachelio _x_. | columna _HS_: colūnę _G_. - -7 tae(ę _S_)nia (thenia _G_) … thae (the _GS_)nia, (_item 27_) _x_. - -9 item--(10) respondeat _om. S_ - -12 unius--fronte _om. S_. | unius dimidiati _x_. - -14 & intercolumnīis (-nis _S_) _x_. - -15 binis _x_. - -17 latitudo: altitudo _x_. - -18 quinque partibus _x_. - -20 graecạ̇e (_H_, grece _GS_) eros _x_. - -22 earum _x_. - -24 methophe _S_. | intertrigliphos (_in ras._) _G_: inter (t̄ _S_) -glyphos _HS_. - -25 semi memphia _x_. - -26 dimedia _H^{c}_. - -27 methopharū _S_. - - * * * * * - -Page 91 - - faciunda. supra triglyphorum capitula corona est conlocanda - in pro|iectura dimidiae et sextae partis habens cymatium (20) - doricum in imo, alterum in summo. ita cum - cymatiis corona crassa | ex dimidia moduli. dividendae =93= - autem sunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum 5 - et medias metopas viarum directiones et guttarum distributiones, - ita uti guttae sex in longitudinem, tres in latitudinem - pateant. reliqua spatia, | quod latiores sunt metopae (5) - quam triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur, - ad ipsumque mentum coronae incidatur linea quae 10 - scotia dicitur. reliqua omnia, tympana et simae coronae, - quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita perficiantur. - - 7 | Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si (10) - vero systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons - aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes XVIIII S, si 15 - hexastylos erit, dividatur in partes XXVIIII S. ex his pars - una erit modulus, ad quem uti supra scriptum est dividatur. - 8 ita supra | singula epistylia et metopae et triglyphi (15) - bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius - dimidiatus et quantum est spatium hemitriglyphi id accedit. 20 - in mediano contra fastigium trium triglyphorum et trium - metoparum spatium distabit, quo latius medium intercolumnium - accedentibus ad | aedem habeat laxamentum et (20) - adversus simulacra deorum aspectus dignitatem. - -2 dimidiae (-ę _S_) et sextae (ę _S_) parte _HS_, dimidię et sexta -parte _G_. | habens--(5) perpendiculum: _haec eadem verba repetunt -infra post_ (21) in mediano _x_. - -3 ita: item (-ē) _x_. - -4 moduli: _hoc infra in rep. om. HS_ (_non G_). - -5 corona (_sic infra rep._) _x_: (_hic_) columna _x_. - -6 de(i _S_)rectiones _x_. - -7 latitudinem _H^{c} GS_: altitudinem _ante_ (_ips._) _corr. H_. - -8 quod (qđ _S_) _HS_: quo _G_. | sunt _GS^{c}_: sint _H et_ (ſ̄int) _S_. - -9 flumina _x_. - -10 incidantur _x_. | linia _HS_. - -11 et simae (_coronae cf. p. 82, 6_): et imae (e _G_, ę _SG^{c}_). - -12 perficiantur _G_: -atur _HS_. - -13 diasty(i _G_)liis _x_. - -15 tetrasty(i _G_)lo _x_. | XVIII … XXVIIII _x_. - -17 dividantur _x_ (_corr. Ussing_). - -18 metopha _x_. - -19 amplius quantum dimidiatum est (ē _GS_) spatium _x_. - -21 in mediano habens cymatium _etc. add. x_ (_= v. 2-5_). - -22 quo: quod (qđ _GS_) _x_. - -23 habeat _om. G_ (hebeat _suppl. in m. G^{c}_). | laxiamentum _H_ -(_non GS_). - - * * * * * - -Page 92 - - 9 Columnas autem striari XX striis oportet. quae si - planae erunt, angulos habeant XX designatos. sin autem - | excavabuntur, sic est forma facienda uti quam magnum =94= - est intervallum striae, tam magnis striaturae paribus lateribus - quadratum describatur, in medio autem quadrato 5 - circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, - quae qua|drationis angulos tangat, et quantum erit curvaturae (5) - inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum - ad formam excaventur. ita dorica columna sui generis - 10 striaturae habebit perfectionem. de adiectione eius 10 - qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est - perscripta, ita et in his transferatur. - - | Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et (10) - doricorum et ionicorum est perscripta, necesse est etiam interiores - IV cellarum pronaique distributiones explicare. distribuitur 15 - autem longitudo aedis uti latitudo sit longitudinis - | dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior (15) - sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries valvarum - habuerit conlocationem. reliquae tres partes pronai ad - antas parietum procurrant, quae antae columnarum crassitudinem 20 - habere debent. et si aedis erit latitudine maior - quam pedes XX, | duae columnae inter duas antas interponantur, (20) - quae disiungant pteromatos et pronai spatium. - item intercolumnia tria, quae erunt inter antas et columnas, - pluteis marmoreis sive ex intestino opere factis intercludantur 25 - ita uti fores habeant, per quas itinera pronao - 2 fiant. item si maior erit latitudo | quam pedes XL, columnae (25) - contra regiones columnarum, quae inter antas sunt, - introrsus conlocentur. et eae altitudinem habeant aeque - quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum 30 - -3 uti: ita uti _x_ (_cf. p. 89, 25_). - -6 centrū _S(G^{c})_: centum (-tū _G_)_HG_. - -8 descriptionem (-ē) _HS(G^{c})_: destructionē _G_. - -11 qua: quae (-ę _GS_)_x_. - -19 habuerit _G_: hab&erit _HS_. - -20 antę _G_: ante _HS(G^{c})_. - -21 ędis _S_: aedes _HG_ (ędes _S^{c}_). - -23 pteromotos _HS_ (-matos _G_). - -27 latitudo: altitudo _x_. - -28 regiones (_L_): religiones _x_. - -29 eae: heę _S_, hae _HG_. - - * * * * * - -Page 93 - - extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae - sunt in fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII | aut decima, =95= - pro rata parte. in concluso enim aere si quae extenuatae - erunt, non discernentur. sin autem videbuntur - graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜XX aut＞ XXIIII, 5 - in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. ita quod de|trahitur (5) - de corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur - ratione quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari - 3 ratione columnarum crassitudo. hoc autem efficit ea - ratio quod oculus plura et crebriora signa tangendo maiore 10 - visus circumitione pervagatur. namque si duae columnae - | aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit (10) - non striata et altera striata, et circa striglium cava et - angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae - aeque crassae fuerint, lineae quae circumdatae erunt ＜non 15 - erunt＞ aequales, quod striarum et striglium circumitus - maiorem efficit lineae | longitudinem. sin autem hoc ita (15) - videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso - spatio graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, - cum habeamus adiutricem striaturae temperaturam. 20 - 4 ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte - magnitudinis fieri oportet, dum antae | eorum crassitudinibus (20) - columnarum sint aequales. et si ex structis futuri - sunt, quam minutissimis caementis struantur, sin autem - quadrato saxo aut marmore, maxime modicis paribusque 25 - videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides - continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem, - item | circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones (25) - graphicoteran efficient in aspectu delectationem. - -2 fiant. X. partes. sin autem VIIII ([a/VIIII] _G^{c}_) aut decima _x_. - -5 XX aut _om. x_. - -8 videtur _x_. - -10 signat tangendo _x_. - -11 circuitione _x_. - -12 crasse _G_ (-ę _G^{c}_): crassi _HS_. - -13 et (circa) _om. x_. - -15 non erunt _om. x_. - -16 circuitus _x_. - -17 efficit _HS_: -ciet _G_. - -20 striatarum (-ū _S_) _x_. - -21 parietū _G et in ras. S^{c}_: parte tum _H(S)_. - -22 magnitudinis _GS_: -nes _H_ - -23 exstructi _GS_, extructi _H_. - -26 faciundum _GH_, -endum _S_. | lapidis _x_. - -29 graphicoteran (_sic_) _x_. - - * * * * * - -Page 94 - - V Regiones autem quas debent spectare aedes sacrae - deorum inmortalium, sic erunt constituendae uti si nulla - ratio | inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque =96= - quod erit in cella conlocatum spectet ad vespertinam - caeli regionem, uti qui adierint ad aram immolantes aut 5 - sacrificia facientes spectent ad partem caeli orientis ad - simulacrum quod | erit in aede, et ita vota suscipientes (5) - contueantur eadem exorientem caelum ipsaque simulacra - videantur exorientia contueri supplicantes et sacrificiantes. - 2 sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae 10 - sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima - pars moenium e templis deo|rum conspiciatur. item si (10) - secundum flumina aedes sacrae fient, ita uti Aegypto circa - Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. similiter - si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita 15 - constituantur uti praetereuntes possint respicere et in conspectu - salutationes facere. - - VI | Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus (15) - hae sunt rationes uti primum constituantur quo genere - sint futura. genera sunt enim thyromaton haec, doricum, 20 - ionicum, atticurges. - - Dorici symmetriae conspiciuntur his rationibus uti co|rona (20) - summa, quae supra antepagmentum superius inponitur, - aeque librata sit capitulis summis columnarum quae in - pronao fuerint. lumen autem thyretri constituatur sic uti 25 - quae altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur - in partes tres semis et ex eis duae partes ＜semis＞ lumini - -4 incellae(ę _GS_) _x_. - -6 orientis & sim. _x_. - -8 eadem (= eâdem _simul cf. Varr. r. r. 2, 5, 2_) _HS_: aedē _GS^{c}_ | -& orientem (et orientē _G_) caelum _sic x_. - -9 _post_ sacrificantes _ex rubrica marg. addunt x_ quod aras omnes -deorum necesse esse videantur ad orientem spectare. (sin autem …) - -12 e: & _S_. | deorum: eorum _x_. - -13 aedis sacra fiet _x_ (_sed_ fiēt _ante ras. G_). - -15 circa (vias) _ante corr._ (-ū) _G_. - -19 quo _GS_: quod _H_. - -20 futurae _x_ (_corr. Nohl_). | thiromaton _G_, thyromathon _HS_. - -21 attigurges _x_. - -22 Dorici: Horum _x_. - -23 in(m _S_)ponetur _HS i. e._ inponitur _G_. - -25 thyretri: hypetri _x_. - -27 III. semis _G_ | duae (ę _GS_) partes (-is _H_) lumine _x_. - - * * * * * - -Page 95 - - valvarum alti|tudine constituantur. haec autem dividatur =97= - in partes XII et ex eis quinque et dimidia latitudo luminis - fiat in imo. et in summo contrahatur si erit lumen ab - imo ad sedecim pedes, antepagmenti III parte, si XVI pedum - ad XXV, su|perior pars luminis contrahatur antepagmenti 5 - parte IIII, si ab pedibus XXV ad XXX, summa pars - contrahatur antepagmenti parte VIII. reliqua quo altiora - 2 erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. ipsa - autem antepagmenta contrahantur in summo suae crassitudinis - XIIII parte. su|percilii crassitudo quanta antepagmentorum 10 - in summa parte erit crassitudo. cymatium - faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura autem - quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium - lesbium cum astragalo. supra cymatium quod erit in - supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassi|tudine supercilii, 15 - et in eo scalpendum est cymatium doricum, astragalum - lesbium. summa scalpatur corona plana cum cymatio, - proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii - quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque - sinistra proiecturae sic sunt faciundae uti crepidines excurrant 20 - | et in unguem ipso cymatio coniungantur. (20) - - 3 Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad - eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. - latitudo constituatur ut altitudo dividatur in partes duas - et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. 25 - | contracturae ita uti in doricis. crassitudo antepagmentorum (25) - altitudinis luminis in fronte XIIII parte, cymatium - huius | crassitudinis sexta. reliqua pars praeter =98= - cymatium dividatur in partes XII. harum trium prima - -2 latitudo _H^{c} S(G^{c})_: altitudo _a. c. HG_. - -4 III ([tia/III] _S^{c}_) parte. XVI. _x_. - -6 parte IIII ([ta/IIII] _S^{c}_) _HS_: quarta parte _G_. | ad pedibus -_H_, apedibus _GS_. - -12 faciundum _H_: -endum _GS_. - -13 sculpendum (_hic_) _x_. - -14 (_et_ 17) lespiū _S_. - -15 est _om. S_ (ē _suppl. S^{c}_). | hy(i _G_)perthy(i _GS_)rum _x_. - -17 summa scalpatur: sima scalptura _x_. - -19 atque _HS_: ac _G_. | 20 faciundae _HS_: -endae _G_. - -21 ungue _x_. - -25 ima luminis _G et_ (_in ras._) _S^{c}_: simalum in his _H_. - -27 altitudinis: -ne _x_. - -29 dividitur _x_. | horum _x_. - - * * * * * - -Page 96 - - corsa fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, - 4 et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant. hyperthyra - autem ad eundem mo|dum componantur quemadmodum (5) - in doricis, pro ratis partibus. ancones, sive parotides - vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant 5 - ad imi supercilii libramentum praeter folium. eae habeant - in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus - ＜duarum＞, in imo quarta parte gracilio|rem quam superiora. (10) - - Fores ita compingantur uti scapi cardinales sint ex 10 - latitudine luminis totius XII parte. inter duos scapos tympana - 5 ex XII partibus habeant ternas partes. inpagibus - distributiones ita fient uti divisis altitudinibus in partes V - | duae superiori, tres inferiori designentur. super medium (15) - medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo alii 15 - in imo compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia - parte, cymatium sexta parte inpagis. scaporum latitudines - inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et - sexta parte. | scapi qui sunt secundum antepagmenta, dimidium (20) - inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, 20 - altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius - foris latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur. - - 6 Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur quibus - | dorica. praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis (25) - | circumdantur, quae ita distribui debent uti antepagmenti =99= - praeter cymatium ex partibus VII habeant duas partes. 26 - ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et - aperturas habent in exteriores partes. - -2 et eae: ex ea _x_. | hyperthyra: hypetra _HS_, hipetre _G_ (-ę -_G^{c}_). - -4 in _om. S_. | doricis protis (ꝓtis _S_) pedibus _x_. | sive protides -(ꝓtides _S_) _x_. - -5 excalpta (exsc- _S_, etsc- _G_) _x_. - -6 eae _H_, eę _S_: hae _G_. - -7 ante pagmentis _x_. - -8 duarum _om. x_. | graciliore _x_. - -12 (ex) XII. _HG_: duodecī _S_. | inpaginibus _x_. - -14 tres _HS_: III. _G_. | 15 ex: et _x_. - -17 scaphorum _HS_ (-porum _G_). - -19 secundum antepagmenta: ante secundum pagmentum _x_. - -23 Adti(Atti- _G_)gurges _x_ (_corr. Nohl_) | isdem _SG_: hisdem _H_. - -24 corsę _G_ (_ut x v. 2, 3_): gorsae (ę _S_) _HS_ - -25 ante pagmenta _x_. - -27 clostrata (_i. e._ claustrata = _gr._ clatrata _CIL I, 577 cf. Keil -ad Cat. p. 21_): caelostrata _H_, cęlo strata _GS_ (_coni. G^{c}_). - - * * * * * - -Page 97 - - | Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat (5) - fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, quoad - potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc - de tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat - VII dicam. locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit 5 - in longitudine | sex partes, una adempta reliquum (10) - quod erit latitudini detur. longitudo autem dividatur bipertito - et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, - quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni - 2 relinquatur. item latitudo dividatur in partes X. ex his 10 - ternae partes dextra ac sinistra cellis | minoribus sive ibi (15) - alae futurae sunt dentur, reliquae quattuor mediae aedi - attribuantur. spatium quod erit ante cellas in pronao, - ita columnis designetur ut angulares contra antas, parietum - extremorum e regione, conlocentur, duae mediae e 15 - regione parietum qui inter antas et mediam aedem | fuerint, (20) - ita distribuantur, et inter antas et columnas priores - per medium isdem regionibus alterae disponantur. eaeque - sint ima crassitudine altitudinis parte VII, altitudo tertia - parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte 20 - 3 crassitudinis imae contrahatur. spirae earum altae dimidia - | parte crassitudinis fiant. habeant spirae earum plinthum (25) - ad circinum altam suae crassitudinis dimidia parte, torum - in|super cum apophysi crassum quantum plinthus. capituli =100= - altitudo dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta 25 - ima crassitudo columnae. capitulique crassitudo dividatur - in partes tres, e quibus una plintho, quae est abaco, detur, - -2 doricis _om. x_. - -6 adempta _HS_: dempta _G_. - -9 dispositioni _G_: -ne _HS_. - -12 alae: aliae (-ę _GS_) _x_. - -15 e (_post_ extr.) _om. x_. - -16 antas | _G_: anta _H_ (_ubi_ anta | & med.) _et S_. - -18 hisdem _x_. | altera ae(ę _GS_)dis ponatur aeques intima (_ubi_ aequę -sint ima _G_, ęq⁊ sint ima _S_) _x_. - -19 VII. _x_ (= [ma/VII.] _G^{c}_). | tertia … quarta _HG_: .III … IIII. -_S_. - -21 ima _x_. | altae: alia _x_. - -24 apopysi _HS_, apopisi _G_. | capituli--[(_v._ 26) capitulique _om. -S_ (_in m. suppl. S^{c}_). - -27 tres _HS_: III. _G_. | abaco: inabaco _x_. - - * * * * * - -Page 98 - - 4 al|tera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. supra (5) - columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis - is qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam - habeant crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, - et ita sint compactae subscudibus et | securiculis 5 (10) - ut compactura duorum digitorum habeant laxationem. - cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et perflatum - venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt. - 5 supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum - parte IIII altitudinis columnae proiciantur, item in | eorum 10 (15) - frontibus antepagmenta figantur, supraque tympanum fastigii - structura seu de materia conlocetur. fastigium, columen, - cantherii, templa ita sunt conlocanda ut stillicidium tecti - absoluti tertiario respondeat. - - VIII Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe 15 - | sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe (20) - dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum - ex sua diametro tertiae partis. insuper stylobatas - columnae constituuntur tam altae quanta ab extremis parietibus - est diametros stylobatarum, crassae altitudinis 20 - suae cum capi|tulis et spiris decumae partis. epistylium (25) - altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorus et - reliqua quae in|super inponuntur, ita uti in III volumine =101= - de symmetriis scripsi. - - 2 Sin autem peripteros ea aedis constituetur, duo gradus 25 - -1 apophysi _HS_, apopisi _G_. - -2 columnas _om. G_ (_suppl. G^{c}_). | inponantur ut altitudinis _x_. - -3 is qui a: his (hi _ante corr. S_) qua _x_. | postulabantur _x_. | -eaeque _H_ (eęque) _S_: ea ęque _G_. | trabes conpactiles ponantur ut -eam _x_ (_verbis a Lorentzen deletis etiam alterum_ conpactiles _add. -Ussing_). - -5 securiclis _HG_, -dis _S_. - -6 habeant (_sic_) _x_. - -7 inter se tangunt _x_. - -11 frontibus _G_ (_et in ras. S^{c}_): prontibus _HS_. | ficantur _H_ -(_non GS_). supraque id t. _x_ (id _del. Ussing coll. p. 69, 4_). - -12 conlocetur. supraque eum (_HS_, enī _G ubi_ ī aꝉ eū _G^{c}_) -fastigium _x_ (supraque eum _del. Ussing_). - -15 monopteroe … peripteroe (_sic_) _x_. - -18 sua _HS_: suo _G_. | sty(i _GS_)lobata _x_. - -19 constituuntur _HG_: -antur _S_. - -21 decumae (ę _S_) _H et ante ras. S_: decimę _G(S^{c})_. - -22 zophorum _x_. - -23 III: quarto (_sic_) _x_. - -25 ae(ę)des (_hic_) _x_. - - * * * * * - -Page 99 - - et stylobata ab imo constituantur, deinde cellae paries - con|locetur cum recessu eius a stylobata circa partem latitudinis (5) - quintam, medioque valvarum locus ad aditus relinquatur, - eaque cella tantam habeat diametrum praeter - parietes et circumitionem quantam altitudinem columna 5 - supra stylobatam. columnae circum cellam isdem ＜proportionibus＞ - 3 symme|triisque disponantur. in medio tecti (10) - ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis erit - futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem - tantam habeat magnitudinem quantam habuerit in columna 10 - capitulum, praeter pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt, - isdem proportionibus | atque symmetriis facienda videntur. (15) - - 4 Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis - ordinatae et alio genere dispositiones habentes, uti - est Castoris in circo Flaminio, et inter duos lucos Veiovis, 15 - item argutius Nemori Dianae columnis adiectis dextra - ac | sinistra ad umeros pronai. hoc autem genere primo (20) - factae sunt Athenis in arce et in Attica Sunio Palladis Minervae. - earum non aliae sed eaedem sunt proportiones. cellae - enim longitudinibus duplices sunt ad latitudines uti reliquae, 20 - sed is omnia quae solent esse in | frontibus, ad latera sunt (25) - 5 translata. nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes - columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum - operum ordinationes, | et quibus in locis in pronao procurrunt =102= - antae, in isdem e regione cellae parietum columnas 25 - binas conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum - 6 communem ratiocinationem. alii vero removentes - -3 relinquantur _x_ (-at᷑ _in ras. S^{c}_, -aṇ̇tur _G^{c}_). - -4 tantum (-ū _S_) _x_. - -6 sty(i _G_)lobata _x_. | proportionibus _om._ (hisdem symmetriis -que--quę _GS_--) _x_. - -9 autem _HS_: enim _G_. - -10 hab& (-et _G_) _x_. | columnae (-ę _GS_) _x_. - -11 uti: ita _S_. - -12 isdem _Oehmichen_: ea _x_. | videntur--(17) pronai _om. S_ (_in ima -m. suppl. S^{c}_). - -13 hisdem ([ⱶ/ı]sdē _S_)_x_. - -15 lucosue | iovis _H_, lucosue iovis _SG^{c}_: luco suę | iovis _G_. - -16 nemori (_sic_) _x_. - -18 facta est (ē _GS_) uti est (ē) castoris in circo athenis _x_ (_ubi -repetitionem del. Ussing_). | sunio (_sic_) _x_. - -19 eędē _S_ (eadē _G^{c}_): eadem _HG_. - -20 latitudines: altitudines _x_. | reliqua exisona quae (ę) _x_. - -24 et quibus: equibus _x_. - -25 (p. 100, 3. 6) hisdem _x_. - - * * * * * - -Page 100 - - parietes aedis et adplicantes ad inter|columnia, pteromatos (5) - spatiis sublatis efficiunt amplum laxamentum cellae, reliqua - autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes - aliud genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum - procreavisse. haec autem genera propter usum sacrificiorum 5 - convertuntur. non enim omnibus diis | isdem rationibus (10) - aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum - religionum habet effectus. - - 7 Omnes aedium sacrarum ratiocinationes uti mihi traditae - sunt exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus 10 - distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus - discri|minibus inter se sunt disparatae quoad potui (15) - significare scriptis exposui. nunc de aris deorum inmortalium - uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum - IX rationem dicam. arae spectent ad orientem et semper 15 - inferiores sint conlocatae quam simulacra quae fuerint - in aede, uti suspiciant | divinitatem qui supplicant et (20) - sacrificant. ＜eae＞ disparibus altitudinibus ad sui cuiusque - dei decorem componantur. altitudines autem earum sic - sunt explicandae uti Iovi omnibusque caelestibus quam 20 - excelsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles - conlocentur. ita idoneae his institutionibus | explicabuntur (25) - in meditationibus ararum deformationes. - - Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc - libro, insequenti de communium operum reddemus distributionibus 25 - explicationes. | - -1 ae(ę _S_)des _x_ (aed[i/ẹ]es _G^{c}_). | pleromatos spatii sublati -_x_. - -4 videtur _x_. - -7 faciundae _H_ (_S^{c}_): faciendę _GS_. - -10 eorum _x_. - -11 quorum _x_. - -13 areis _x_. | d. inmortaliū immo potius demonū (_sic in ipso textu_) -_S_ (_unde apud Mar. Vat. 2. 4. 6. Flor. 2_). _cf. codicis Cottoniani -(c) lectiones_ deorum mortalium _p. 62, 12. 64, 28. 68, 20 eiusdemque -p. 14, 25_ ex oppressionibus(!) rusticis (_Mülleri mei gaudia_). - -17 suspicientes d. q. s. et sacrificant disparibus _x. lacunam ostendit -Nohl ut sic fere expleret_ suspicientes … contueantur, ipsae autem -(_simplicius, ut supra, Ussing_). - -21 marique _x_ (_ubi_ terrae matrique = et terrae matri. _cf. p. 204, -10 sicut simplicius 236, 13. 212, 10. 123, 9. 20, 17. 12, 15 etc._). - -23 arearum _x_. - -24 explicantis _H_ (-atis _GS_). - - * * * * * - -Page 101 - - - - -LIBER QUINTUS. =103= - - - 1 Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes - praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias - adiecerunt suis scriptis auctoritates. quod etiam velim - nostris | quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus 5 - auctoritas et in his praeceptis augeretur, sed id non est - quemadmodum putatur expeditum. non enim de architectura - sic scribitur uti historia aut poemata. historiae - per se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias - expectationes. poema|torum vero metra et pedes ac verborum 10 - elegans dispositio et sententiarum inter personas - distinctas ad versum pronuntiatio prolectando sensus legentium - perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem. - 2 id autem in architecturae conscriptionibus non - potest fieri, quod vocabula ex artis | propria necessitate 15 - concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. - cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum - in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late - vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et perlucidis - sententiis explicentur, frequentia multitudine|que 20 - sermonis inpediente incertas legentium efficient cogitationes. - itaque occultas nominationes commensusque e membris - operum pronuntians, ut memoriae tradantur, breviter exponam. - sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. - 3 non minus cum animadvertissem distentam occupationibus 25 - | civitatem publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi (25) - scribendum, uti angusto spatio vacuitatis ea legentes breviter - percipere possent. - -4 velim _Nohl_ (_cf. p. 53, 20_): vel (ꝉ) in _x_. - -10 poematorum vero carminum metra _x_. - -12 distinctas versuum _x_. | proiectando _ante corr. G_. - -17 ergo ea _HS_: ea ergo _G_. - -18 late vagantes _G(S^{c})_: lata evagantes _H et ante corr._ (latæ -⁅e⁆vag.) _S_. - -19 contrahentur _x_. - -25 non aut̄ minus _S_. | cū _G(S^{c})_: eum _H et_ (eū) _S_. - - * * * * * - -Page 102 - - | Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerant =104= - secuti placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus - scribere, constitueruntque cybum CCXVI versus eosque non - plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt. - 4 | cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine 5 - planitiarum perquadratum. is cum est iactus, quam in - partem incubuit dum est intactus inmotam habet stabilitatem, - uti sunt etiam tesserae quas in alveolo ludentes - iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur - quod is nume|rus versuum uti cybus in quemcumque 10 - sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. - graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum - diviserunt spatia fabularum. ita partes cybica ratione - facientes intercapedinibus levant actorum pronuntiationes. - - 5 | Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata 15 - animoque advertam inusitatas et obscuras multis - res esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium - pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere. - ita enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque ordina|tiones - institui uti non sint quaerentibus separatim colligenda, 20 - sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum - haberent explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto - volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum - locorum expediam dispositiones. primumque forum - uti opor|teat constitui dicam, quod in eo et publicarum 25 - et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur. - - I Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus - fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmo|reis =105= - epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus - faciunt. Italiae vero urbibus non eadem est 30 - ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita - -1 etiam qui pythagorae _x_. | quique _G_: quinque _H(G^{c})_, _om. S_ -(_qui scripsit_ [ⱶ/py]tagorā eiusque, _sed ante corr._ pytagore). - -3 .C̅C̅. & .L. _x_. - -5 corpus ex l. (_sic_) _x_. - -6 per(ꝑ _GS_)quadratus (_sic_) _x_ (figura ex omni latere quadrata -_Varro ap. Gell. 1, 20. cf. M. Thiel: J. f. Phil. 155, 367_). - -8 alveo _HG_ (alea _S_, alveolo _Varro l. c._). - -12 echoro _HS(G^{c})_: et horo _G_. - -14 auctorum _x_. - - * * * * * - -Page 103 - - 2 est gladiatoria munera in foro dari. igitur circum spectacula - | spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in (5) - porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus - coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia - publica recte erunt disposita. 5 - - Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri, - | ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam (10) - populi vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur - uti longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae - partes ei dentur. ita enim erit oblonga eius formatio et 10 - 3 ad spectaculorum rationem utilis dispositio. columnae - superiores | quarta parte minores quam inferiores sunt (15) - constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt inferiora - firmiora debent esse quam superiora, non minus - quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in 15 - arboribus teretibus, abiete cupresso pinu, e quibus nulla - non crassior est ab radicibus, | deinde cum crescendo procedit (20) - in altitudinem naturali contractura peraequatur nascens - ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat, - recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus 20 - superiora inferiorum fieri contractiora. - - 4 Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis parti|bus (25) - oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium - se conferre in eas negotiatores possint, earumque - latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ＜quam＞ 25 - ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura - inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sin - autem locus | erit amplior in longitudine, chalcidica in (30) - extremis consti|tuantur, uti sunt in Iulia ＜et＞ Aquiliana. =106= - -3 moenianaque _H_, męnia | naque _G_, moenia nāque _S_ (_et sic fort. -G^{c} = L_). - -6 magnitudinis _S_. - -10 ei dentur: iubentur _x_. - -11 utilis: et (_ante corr._) _G_. - -16 cupresso _GS_ (_ut x 58, 11. 156, 11_): cupraessu _H_ (_ut x 58, -20_). - -17 cum _om. x_. | proceditur (-t᷑ _S_) _HS_, progreditur _G_. - -18 perae(ę _GS_)quata _x_. - -23 tempestatium _H_: -tum _GS_. - -25 plus ex (_om._ quam) _x_. - -26 nisi si loci _H_, nisi ＜si _in ras._＞ loci _S_, nisi sili _G_ (_ubi_ -sıl[·ci/o·] _G^{c}_). - -28 chal(cal- _S_)cidica _x_. - -29 et _om. x_. - - * * * * * - -Page 104 - - 5 columnae basilicarum tam altae quam porticus latae fuerint - faciendae videntur, porticus, quam medium spatium futurum - est, ex tertia finiatur. columnae superiores minores - quam inferiores, uti supra | scriptum est, constituantur. (5) - pluteum quod fuerit inter superiores et inferiores columnas, 5 - item quarta parte minus quam superiores columnae fuerint - oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem - ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia, - zophoroe, coronae ex symmetriis | columnarum, uti in tertio (10) - libro diximus, explicentur. 10 - - 6 Non minus summam dignitatem et venustatem possunt - habere comparationes basilicarum quo genere Coloniae - Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones - et symmetriae sic sunt constitutae. mediana - testudo inter | columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. 15 - porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas - lata pedes XX. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis - pedum L, crassitudinibus quinum, habentes post se - parastaticas altas pedes XX, latas pedes II S, crassas I S, - quae sustinent trabes | in quibus invehuntur porticuum 20 - contignationes. supraque eas aliae parastaticae pedum XVIII, - latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes - sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa - 7 infra testudinem, tecta. reliqua spatia inter parastaticarum - et columnarum trabes per | intercolumnia luminibus sunt 25 - relicta. columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus - dextra ac sinistra quaternae, in longitudine quae - est foro proxima cum isdem | angularibus octo, ex altera =107= - -2 quā ([a/q]m _S_): _sic x_. - -8 ne _HS_: nec _G_. - -9 zophora _x_. | e[x/ṭ] simmetriis _G^{c}_. - -12 colonię _G_: columniae _H_, colūnę _S_. - -13 faciendum _G_ (-dam _H_, -dā _S_). - -17 altitudinis _S_ (_ex quo supra_ -ib; _G^{c}_ ꝉ is). - -18 pedes . L. _x_. - -19 latae (-ę _GS_) _x_. | II. Ꞩ ([os/II] Ꞩ _supra G^{c}_) … I Ꞩ _x_. - -21 pedum XVIII (_GH_, pedū X&VIII. _S_) _x_. - -22 binum (-ū _GS_) _x_. - -23 porticum (-cū _GS_) _x_. - -26 latitudine _G_: altitudine _HS_. - -28 ē in foro _S_. | isdē _G_: hisdem _HS_. - - * * * * * - -Page 105 - - parte cum angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea - parte non sunt positae ne inpediant aspectus pronai aedis - Augusti, quae est in medio latere parietis basilicae conlocata - 8 spectans medium forum et aedem | Iovis, item tribunalis, (5) - quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris 5 - curvatura formatum. eius autem hemicyclii in fronte est - intervallum pedum XLVI, introrsus curvatura pedum XV, - uti qui apud magistratus starent negotiantes in basilica - ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis | bipedalibus (10) - compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab 10 - tertiis columnis quae sunt in interiore parte, revertuntur - ad antas quae a pronao procurrunt dextraque et sinistra - 9 hemicyclium tangunt. supra trabes contra capitula ex - fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae altae pedes III, - latae | quoqueversus quaternos. supra eas ex duobus tignis 15 - bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. quibus - insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora - et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen - perpetuae basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis. - 10 | ita fastigiorum duplex T uti notae dispositio extrinsecus 20 - tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam. - item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque - superiorum distributio operosam detrahit molestiam - sumptusque inminuit ex magna parte summam. - ipsae vero columnae | in altitudine perpetua sub trabes 25 - testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem - operi adaugere videntur. - -1 VI. _HS_: sex _G_. - -3 angusti _S_. - -4 tribunal _x_. - -5 (_et_ 6) hemicycli _HG_, hemiciclyi (_hic_, hemicicly _v._ 6) _S_. | -scematis _x_. - -7 pedes (_bis_) _x_. - -10 eaeque _H(G^{c})_, ęeque (_sic_) _S_, ea eque _G_. - -13 hemicyclium _HG_, hemi ciclyū _S_. - -15 quoque (q̅q̅ _G_, [o/qq]⁊ _SG^{c}_) versus _x_. | quaternis _x_. - -16 trabes _G_: _om. HS_. | euerganeae (-ę _GS_) _x_ (= everganeae _cf. -Quicherat: Rev. arch. N. S. III, 71_). - -17 transtra (_L_): trasta _x_. - -18 conlocatae (-ę _G_) _HG_, collocatę _S(G^{c})_. - -20 T uti notae: tectinata _H_, tecti | nata _G_, tecti nata _S_ (_ubi_ -tecti _del. Quicherat_). - -25 trabes _G_: trabe _HS_. - - * * * * * - -Page 106 - - II Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita - | uti magnitudo symmetriae eorum foro respondeat. maxime =108= - quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii - sive civitatis. et si quadrata erit, quantum habuerit - latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, sin autem 5 - ob|longa fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa (5) - composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur. - 2 praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino - opere aut albario ad dimidiam partem altitudinis. - quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in altitudinem 10 - | intellectui non poterit esse audientibus. cum autem (10) - coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, morata - priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta. - - III Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium - diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus 15 - | theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus (15) - in moenium conlocationibus est scriptum. per - ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus - detinentur et corpora propter voluptatem inmota - patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, 20 - qui si a re|gionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis (20) - advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque - 2 si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. etiamque - providendum est ne impetus habeat a meridie. sol - enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura 25 - neque | habens potestatem vagandi versando confervescit (25) - et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus - umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae - 3 regiones et eligendae salubres. fundamentorum autem, si - in montibus fuerint, facilior erit ratio, sed si necessitas 30 - coegerit in plano aut pa|lustri loco ea constitui, solidationes (30) - -1 coni(l _G_)ungenda _HG_: adiungenda _S_. - -2 respondeant _x_. - -6 con(m)ponatur _x_. | summae(-ę _GS_) con(cō _S_)posita _x_ (cōpositæ -_G^{c}_). - -7 lacunaris altitudine _x_ (-ni _G^{c}_) - -15 ex(s _GS_)pectationibus _x_. - -16 uti primo (_om._ in _et_ libro) _ante corr. S_. - -17 immoeniū _G_. - -20 insiduntur (-t᷑ _GS_) _x_. - -23 eligitur _ante corr. G_. - -24 ne _GS_: nene _H_. - -30 fuerit _x_. - - * * * * * - -Page 107 - - substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum - de fundationibus aedium sa|crarum in tertio libro est =109= - scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis - 4 gradationes ab substructione fieri debent. praecinctiones - ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, 5 - neque altiores quam quanta | praecinctionis itineris (5) - sit latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient - e superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis, - quae sunt supra praecinctiones, verborum casus certa significatione - ad aures pervenire. et ad summam ita est gubernandum 10 - uti linea cum ad imum gra|dum et ad summum (10) - extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat. - 5 ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos - oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus - sed ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris 15 - faciendos, uti cum populus dimittatur | de spectaculis, ne (15) - comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos - sine inpeditione. - - Etiam diligenter est animadvertendum ne sit locus - surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. 20 - hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non - 6 inpedia|tur resonantia. vox autem est spiritus fluens aeris, (20) - tactu sensibilis auditu. ea movetur circulorum rotundationibus - infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso - nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes, a centro 25 - quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci - interpellaverit | aut aliqua offensio quae non patitur (25) - designationes earum undarum ad exitus pervenire. itaque - cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium - 7 disturbant | designationes. eadem ratione vox =110= - uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua circuli planitie 31 - -6 eicient e superiore parte _GS_: eicientem superiorem partem _H_. - -8 pedibus _ante corr._ ([s/p̣]) _G^{c}_. | summis: suis _x_. - -9 sunt _om. x_ (_add. L_). - -15 sine: siue _HS et ante ips. corr. G_. - -22 in(m _SG^{c}_)pediantur _x_. | est: ut _x_. - -23 tactu: &(et _G_)actu _x_. - -26 possint & vagantes _x_. - -31 uti: ita _x_. | ininaqua _H_, inaquaẹ _G^{c}_. - - * * * * * - -Page 108 - - in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur - et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut - in aqua undarum designationibus, item | in voce cum (5) - offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat - secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia 5 - perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo - 8 veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus - vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, - | et quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam (10) - rationem ut quaecumque vox esset in scaena, clarior 10 - et suavior ad spectatorum perveniret aures. uti enim - organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum - sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen - ad | augendam vocem ratiocinationes ab antiquis (15) - sunt constitutae. 15 - - IV Harmonice autem est musica litteratura obscura et - difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt - notae. quam si volumus explicare, necesse est etiam - graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non - habent appella|tiones. itaque ut potuero quam apertissime 20 - ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma - subscribam finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius - 2 attenderit facilius percipere possit. vox enim mutationibus - cum flectitur alias fit acuta alias gravis, duobusque - modis movetur, | e quibus unus effectus habet continuatos 25 - alter distantes. | continuata vox neque in finitionibus =111= - consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes - non apparentes, intervalla autem media apparentia, uti - -1 moventur _HS_ (_G^{c}_): -etur _G_ (_vox sc. non_ κυκλικῶϲ, _sed_ -ϲφαιρικῶϲ, _ut Stoici in Plac. phil. 4, 20 adn. M. Thiel: J. f. Phil. -155, 368_). - -2 in _om._ (et alt.) _x_. - -3 item (-ē _GS_) _x_: ita _G^{c}_. - -5 secundā _G_: -dum _HS_. - -7 prosecuti _G^{c}_. - -8 voces (-is _G^{c}_) scandentes (-is _G^{c}_) _x_. - -12 inaeneis _x_. ηχειοιϲ: haeae (heae _H^{c}_, hæae _G_, heę _S_) _sic -x_. | cordarum sonitū _x_. - -13 harmonicen _H_, armonicen _GS_. - -16 Harmonice: Harmonia _HG_, Armonia _S_. - -19 nonnullae (_H_, -le _G_, -lę _SG^{c}_) _x_. - -20 potero _S_. - -21 aristoxenis _x_. | diagragma _G_. - -24 fiat _x_. - -26 distantis _H_. - -28 media parentia _x_. - - * * * * * - -Page 109 - - sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc enim nec - unde incipit nec ubi desinit intel|legitur, sed quod ex (5) - acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. - per distantiam autem e contrario. namque cum flectitur - inmutatione vox statuit se in alicuius sonitus finitione, 5 - deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo constans - apparet sensibus, uti in cantionibus | cum flectentes (10) - vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis - ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet - in sonorum patentibus finitionibus, mediana autem 10 - latentia intervallis obscurantur. - - 3 Genera vero sunt modulationum tria, primum quod - | Graeci nominant αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium (15) - διατονον. est autem harmoniae modulatio ab arte concepta, - et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam 15 - habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate - modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero - quod na|turalis est, facilior est intervallorum distantia. (20) - in his tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, - quod harmonia tetrachordum et tonos et diheses 20 - habet binas. dihesis autem est toni pars quarta, ita in - hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati duo - hemitonia in ordine sunt | composita, tertium trihemitonium (25) - est intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium 24 - hemitonium finit te|trachordi magnitudinem. ita in =112= - -2 sed quod (quid _a. c. G_) _sic x_. - -3 gravis et (&) ex (_sic_) _x_. - -5 inmutatione (_i. e._ immutatione _sec. S_) _anceps x_. | finitionem -(-nē _GS_) _x_ (ἵϲτηϲιν αὑτὴν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ _Aristox._). - -6 crebre _HS_: crebro _G_. - -7 cum: circum _G^{c}_. - -8 intervalles _H et a. c. S_. - -11 latentia: patentia (potentia _a. c. G_) _x_. - -13 armoniam (-ā _GS, sic et 16. 22 etc._ arm. _x_) … chroma … diatonon -_x_. - -14 ab arte _G_: ad arte (_solus_) _H_ (_unde_ ad artē _S_, ab arte -_LP_). - -15 ea re cantio _G(S^{c})_: ea recantio _HS_. - -19 tetrachordarū (_sic_) _S_. - -20 (harmoniâ) tetrachordum: -dorum (-ū _GS_) _iterum x_ (_del. A. -Wilmanns_). | dihesis _H_, diheris _G_, diesis _S_ (dieses _G^{c}_). - -21 diesis _x_. - -22 heminotio _H_. | diesis _HS_, dihesis _G_ (dieses _G^{c}_). - -23 trihemitonium (_Perrault_): trium hemitoniorum _x_. - -24 diatono toni: diatoni _x_. - - * * * * * - -Page 110 - - tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis et hemitonio - sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque - generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum - 4 designationem. igitur intervalla | tonorum et hemitoniorum (5) - tetrachordo in voce divisit natura finiitque terminationes 5 - eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque - certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam - artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo - comparant ad concentus convenientes eorum | perfectiones. (10) - - 5 Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque 10 - genere sunt X et VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus - perpetui et stantes, reliqui X cum non uniter modulantur - sunt vagantes. stantes autem sunt qui inter mobiles - | interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et (15) - e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, 15 - appellantur autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton, - hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete - diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles autem sunt qui - in te|trachordo inter inmotos dispositi in generibus ex (20) - locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate 20 - hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos - meson, trite | synhemmenon, ＜paranete synhemmenon,＞ trite =113= - diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon, - 6 paranete hyperbolaeon. ei autem qua moventur, recipiunt - -2 sunt _G: om. HS_. - -4 intervallo (intuallo _S_) _x_. - -5 tetrachordo: et(&)tetrachordorum _x_. | finitque _x_. - -8 fabricant: faciunt _S_. - -10 pthongi _HS_, ptongi _S_. - -11 VIII _HG_: octo _S_. - -12 non uniter (_qui sc._ οὐ μένουϲιν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ): com(con)muniter -_x_. - -13 mobiles sunt inter (ſ̄ int̄ _in ras. S^{c}_) positi _x_. - -16 proslambanomenos _GS_: iros lambanomenos _H_. | hypate hypato (_H_, -hipaton _G_, ypaton _S_) _x_. - -17 hypate meson _G_: hypateon meson _HS_. | nete synemmene (-emene _S_) -_GS_: netesyn exemmene _H_. - -18 diezeucmene _x_. | hyperboleon _x_ (-laeon _infra 113, 2 et 15 H_). - -19 ex: et (&) _x_. - -20 parhypatae (-te _GS_) hypate _x_. - -21 lichanos (licanos _G_) phalon _x_. - -22 trite (-re _H_) sy(i _G_)nemenu tritediezeu(y _H_)gmenu (-n[o/u]s -_G_) paranete paranetediezeugmenu _etc. x_. | paranete synhemmenon _om. -x_. - -24 recipi[v/ẹ]nt _S^{c}_. - - * * * * * - -Page 111 - - virtutes alias, intervalla enim et distantias habent crescentes. - itaque | parhypate, quae in harmonia distat ab hypate (5) - ＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet - hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate - distat hemitonium, in chroma translata progreditur duo 5 - hemitonia, in diatono distat ab hypate tria hemitonia. - ita X sonitus propter trans|lationes in generibus efficiunt (10) - 7 triplicem modulationum varietatem. tetrachorda autem - sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur - υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium 10 - coniunctum, quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum, - quod διεζευγμενον nomi|natur, quintum, quod (15) - est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. concentus - quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι - dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ 15 - 8 et diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason. ideoque - et a numero nomina ceperunt, quod cum | vox constiterit (20) - in una sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit - et pervenerit in quartam terminationem, appellatur - diatessaron, in quintam diapente [in sextam diapason, in 20 - octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in nonam - et dimidiam diapason et diapente, in XII disdiapason]. - 9 non | enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus (25) - aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut VI aut VII 24 - pos|sunt consonantiae fieri, sed uti supra scriptum est, =114= - -2 (_etc._) armonia _x_. - -3 dimidium _om. x_. | inchroma transmutata _G_, inchromatra mutata _H_, -incromata mutata _S_. - -4 quae: qui _x_. | lichanus _x_. - -5 traslata _G_. - -10 hypaton … meson … sinhemmenon (_HG_, sinemmenon _G^{c}_, synemenon -_S_) … diezeu(i _H_)gmenon … hyperboleon _x_. - -14 graeceque (-q⁊) syn(m _GS_)phoniae(e) _x_. - -15 sex _HG_: VI. _S_. | diapason et diatessaron, diapason et diapente: -& diatessaron & disdiapente _H_, et disdiatessa(e _S_)ron et dis(bis- -_S_)diapente _GS(LP)_. - -16 & bisdiapason _S_. - -17 coeperunt _x_. - -20 in sextam--(22) XII disdiapason: _est additio interpolatoris_ (_A. -Wilmanns: Comm. in hon. Mommseni 1877 p. 259_) _cf. supra ad p. 67, 7_. -| in octavam et dimidiam--(22) XII. disdiapason _om. S_. - -22 et (diapente) _om. x_. - -24 nec intertia aut sexta aut septem (_sic HG_, septi^{ma} _S_) _x_ -(_corr. Wilmanns_). - - * * * * * - -Page 112 - - diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason convenientiae - ex natura vocis congruentis habent finitiones, - et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui - graece φθογ|γοι dicuntur]. (5) - - V Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant 5 - vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri eaque ita - fabricentur ut cum tangantur, sonitum facere possint inter - se diatessaron diapente et ex ordine ad disdiapason. postea - | inter sedes theatri constitutis cellis, ratione musica ibi (10) - conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant 10 - locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque - inversa et habeant in parte quae spectat ad scaenam - suppositos cuneos ne minus altos semipedem, contraque - eas cellas | relinquantur aperturae inferiorum graduum (15) - 2 cubilibus longae pedes duo, altae semipedem. designationes 15 - autem eorum, quibus in locis constituantur, sic explicentur. - si non erit ampla magnitudine theatrum, media - altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim - cellae duodecim aequa|libus intervallis distantes confornicentur, (20) - uti ea echea quae supra scripta sunt ad neten 20 - hyperbolaeon sonantia in cellis quae sunt in cornibus extremis, - utraque parte prima conlocentur, secunda ab extremis - diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron - ad paramesen, quarta ad neten | synhemmenon, quinta diatessaron =115= - -3 concentus: coventus _H_, conventus _G_, c̄uentꝰ _S_. | qui--(4) -dicuntur _del. Reber_ (_cf. p. 112, 11_). - -4 pthongi _H_, ptongi _GS_. - -6 ita _om. G_ (_suppl. G^{c}_). - -8 diatesseron (_hic et in seqq. semper_) _G_. | et _om. x_. - -11 locum--(12) habeant _bis scripta in H_ (_priora del. H^{c}_). - -13 semipede _x_. | contraque--(15) semipede _om. S_. - -14 inferior[v/e]m _H_. | graduū _G_: gradibus _HS_. - -15 semipede _x_. | 17 si aū (autem) non _S_. - -20 ea echea: eae (eę _S_) echo _x_. | ad netḥ̇en _G^{c}_: adnetent _H_, -ad nete _S_. - -21 sonentia _H_ (_non GS_). - -23 ad neten diezeugmenon: ad neten (_H_, nete _S_, netḥ̇en _G^{c}_) sy(i -_G_)nhemmenu (_HG_, synemenu _S_) _x_. - -24 ad paramesen: adnethen (_HG_, neten _S_, netḥ̇en _G^{c}_) ad -paramesen (-son _S_) _x_. | adneten (nethen _H_) sin hemmenu (_H_, -sinhemenu _G_, synemenu _S_) _x_. | quinta ad diatessaron _S_. - - * * * * * - -Page 113 - - ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in - 3 medio unum diatessaron ad hypaten hypaton. ita hac ratiocinatione - vox a scaena uti ab centro profusa se circumagens - tactuque feriens singulorum vasorum | cava excitaverit (5) - auctam claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. 5 - sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo - dividatur in partes IIII, uti tres efficiantur regiones - cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos, - tertia diatoni. et ab imo quae erit prima, | ea ex (10) - harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum 10 - 4 est. in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen - hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis - ab his diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis - ad chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad | chromaticen (15) - meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, 15 - sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen - hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon - 5 diatessaron habet consonantiae communitatem. in medio - nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia - qualitas in chromatico | genere symphoniae consonantiam 20 - potest habere. in summa vero divisione et regione cellarum - in cornibus primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata - vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon - ＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis - diatessaron ad diatonon me|son, quintis diatessaron ad 25 - diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon, - in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon - diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum - 6 communitates. haec autem | si qui voluerit ad =116= - perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro 30 - -5 et: ex _x_. - -13 diezeugmenon _S_: -nu _HG_. | intert(c _G_)iis diatessa(e _G_)ron ad -chr. sy(i _G_)nhemmenu (synemenu _S_) _x_. - -16 parames[e/ọ]n _G^{c}_. | ea _om. x_. | ad (chr.): in _x_. - -17 hyperboleū _S_. | synemmenon _Wilmanns_: meson _x_. - -18 habeant _x_. - -19 sonitum (-ū _S_) _x_. - -22 (_et seqq. exc. v. 24_) diatonum (-ū _S_) _x_. - -24 diezeugmenon _om. x_. | tertiis diatessa(e _G_)ron addiatonon (-n̄ -_G_) sy(i _G_)nhemenon (_HG_, synemenon _S_) _x_. - -28 diapson _H_. - - * * * * * - -Page 114 - - diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus - magno vigore et industria generatim divisis modulationibus - constitutum reliquit. de quo si qui ratiocina|tionibus his (5) - attenderit, ab natura vocis ad audientium delectationes - facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones. 5 - - 7 Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae - facta esse neque ullam rationem harum rerum in his - fuisse, sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra - tabulatio|nes habent complures, quas necesse est sonare. (10) - hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui 10 - superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae - valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam - vocis. cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur, - id est ex structura | caementorum, lapide, marmore, quae (15) - sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt explicandae. 15 - 8 sin autem quaeritur in quo theatro ea sint - facta, Romae non possumus ostendere sed in Italiae regionibus - et in pluribus Graecorum civitatibus, etiamque auctorem - habemus Lucium Mum|mium, qui diruto theatro Corinthiorum (20) - ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad 20 - aedem Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti, - qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter - inopiam fictilibus doliis ita sonantibus electis hac ratiocinatione - compositis perfecerunt utilissimos | effectus. (25) - - VI Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti 25 - quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato - circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor - | scribantur trigona paribus lateribus et intervallis, quae =117= - -4 ad naturas vocis & audientium _x_. - -6 quod (_H_, [đ/q] _S_) annis _HS_, quot annis _G_. - -8 errauit _x_. - -9 tribulationes _G_. - -10 citharo edis _H_, citharoedis _S_, -rędis _G_. - -12 valbas _x_ (valvas _S^{c}_). - -14 lapido _H_ (-de _GS_). - -15 echeis: exhis _x_. | hac rationes (_sic H_, hac ratione _GS_, hę -rationes _L_) sunt (ſ̄ _S_) explicandae (-ę _S_, -e _G_) _x_. - -17 regiones _HG_, regione _S_ (= _L ex corr._). - -19 lucium: _sic x_. - -20 ea ae(ę _S_)nea (_sc._ echea _v. 16_) _sic x_. - -21 etiam _HG_: aū (autem) _S_. - -22 propter _om. S_. - -23 doleis _x_. - -27 rotundationis _GS_: rutundationes _H_. - -28 paribus _GS_: partibus _H_. | et _om. x_. | quae _om. x_. - - * * * * * - -Page 115 - - extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim - signorum caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex musica - convenientia astrorum ratiocinantur. ex his trigonis - cuius latus fuerit | proximum scaenae, ea regione qua praecidit (5) - curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et 5 - ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, quae - 2 disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem. ita - latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes - artifices in scaena | dant operam, in orchestra autem (10) - senatorum sunt sedibus loca designata. et eius pulpiti 10 - altitudo sit ne plus pedum quinque, uti qui in orchestra - sederint, spectare possint omnium agentium gestus. cunei - spectaculorum in theatro ita dividantur uti anguli trigonorum, - qui currunt circum curvaturam cir|cinationis, dirigant (15) - ascensus scalasque inter cuneos ad primam praecinctionem, 15 - supra autem alternis itineribus superiores cunei - 3 medii dirigantur. i autem qui sunt in imo et dirigunt - scalaria, erunt numero VII, reliqui quinque scaenae designabunt - compositionem, et unus medius contra se | valvas (20) - regias habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra hospitaliorum 20 - designabunt compositionem, extremi duo spectabunt - itinera versurarum. gradus spectaculorum ubi subsellia - componantur ne minus alti sint palmipedem, ＜ne - plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum ne plus - 4 pedes duo semis, | ne minus pedes duo constituantur. tectum 25 - porticus quod futurum est in summa gradatione, cum - scaenae altitudine | libratum prospiciatur, ideo quod vox =118= - crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet. - namque si non erit aequale, quo minus fuerit - -1 circinnationes (_hic_) _HS_ (circinationis _G_). | duodecim _HS_: -XII. _G_. - -2 descriptione _om. x_ (_add. Joc._). | astro(a _G_)logi _x_. - -4 quae(ę _G_) prae(ę _G_)cidit _HG_, quę p̄cedit _S_. - -5 finiatur _GS_: -antur _H_. - -9 in caena _H_. - -14 circinationes _HS_ (-nis _G_). - -17 i: hi _x_ (_cf. p. 26, 26. 217, 3. sed_ ei _p. 113, 3. 114, 3. 222, -3. 276, 13_). - -20 ac _om. x_. - -23 con(ō _S_)ponantur gradus ne minus _x_. | alti sint palmo pede (| -_H_) et dig. _x_. - -24 digito^{s} sex (_ante ras._) _G_: digito sex (.VI. _S_) _HS(G^{c})_. - -27 per(ꝑ _GS_)spiciatur _x_. - - * * * * * - -Page 116 - - altum, vox praeripietur ad eam altitudinem ad quam perveniet - 5 primo. orchestra inter | gradus imos quam diametron (5) - habuerit, eius sexta pars sumatur, et in cornibus - utrimque ad aditus eius mensurae perpendiculo inferiores - sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi constituantur 5 - itinerum supercilia. ita enim satis altitudinis habebunt - 6 eorum confornicationes. scaenae longi|tudo ad orchestrae (10) - diametron duplex fieri debet. podii altitudo ab libramento - pulpiti cum corona et lysi duodecuma orchestrae diametri. - supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta 10 - parte eiusdem diametri, epistylia et ornamenta earum - columnarum altitudinis quinta parte. plu|teum insuper (15) - cum unda et corona inferioris plutei dimidia parte. supra - id pluteum columnae quarta parte minore altitudine sint - quam inferiores, epistylia et ornamenta earum columnarum 15 - quinta parte. item si tertia episcenos futura erit, mediani - plutei summum sit dimidia parte, columnae | summae medianarum (20) - minus altae sint quarta parte, epistylia cum coronis - earum columnarum item habeant altitudinis quintam - partem. 20 - - 7 Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes - rationes et effectus possunt respondere, sed oportet - archi|tectum animadvertere quibus proportionibus necesse sit (25) - sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magnitudinem - operis temperari. sunt enim res quas et in 25 - -1 ad (quam) _om. x_. - -2 grados _HS_. | quam: quod (qđ _G_, [o/q]d _S_) _x_. - -3 sumatur _G_: sum|matur _H_, sūmatur _S_. - -4 utrum(ū- _GS_)que aditus _x_. | perpendiculum (-ū _GS_) _x_ | -interiores _x_. - -5 qua _Phil._: quae (quę _GS_) _x_. - -6 altitudinem (-ē) _x_. - -8 duplex _G_: dupl& _H_, dupla _S_. - -9 duodecu(i _S_)mam (-ā _GS_) _x_. | orchistrę _S_. | diametris (_ante -corr._) _G_. - -12 quinta _HS(G^{c})_: quarta _G_. - -14 quarta _HS^{c} G^{c2}_: quarte _GS_ (-tę _G^{c1}_). - -15 epi(y _HS_)sti(y _S_)lium (-ū _GS_) _x_. - -16 episcenos _HG_, episkenos _S_ (_qui in seqq. scribit_ skenam _quam -antea_ scęnam). - -17 (d. p.) columnae. summae media parte columnae. summae medianarum -minus _H_, colūnę sūmę media parte colūnę. sūmę medianarū minus _S_, -colūnę summę media parte. colūnę sūmę medianarū minus _G_. - -22 oport&S: oportere _HG_. - -25 temperari: _cf. p. 277, 12_. - - * * * * * - -Page 117 - - pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine - fieri pro|pter usum, uti gradus diazomata pluteos itinera =119= - ascensus pulpita tribunalia et si qua alia intercurrunt ex - quibus necessitas cogit discedere ab symmetria ne inpediatur - usus. non minus si qua exiguitas copiarum, id est 5 - marmoris, ma|teriae reliquarumque rerum quae parantur, (5) - in opere fuerit, paulum demere aut adicere, dum id ne - nimium inprobe fiat sed cum sensu, non erit alienum. - hoc autem erit si architectus erit usu peritus, praeterea - ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus. 10 - - 8 | Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicatas (10) - ita uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra - ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus - comparata, quae loca Graeci περιακτουϲ dicunt ab eo - quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe habentes 15 - sin|gulae tres species ornationis, quae cum aut fabularum (15) - mutationes sunt futurae seu deorum adventus cum - tonitribus repentinis, versentur mutentque speciem ornationis - in fronte. secundum ea loca versurae sunt procurrentes, - quae efficiunt una a foro, altera a peregre aditus 20 - 9 in scaenam. genera | autem sunt scaenarum tria, unum (20) - quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium satyricum. - horum autem ornatus sunt inter se dissimili disparique - ratione, quod tragicae deformantur columnis et - fastigiis et signis reliquisque regalibus rebus, comicae 25 - autem aedificiorum privatorum et mae|nianorum habent (25) - speciem prospectusque fenestris dispositos imitatione, communium - aedificiorum rationibus, satyricae vero ornantur - arboribus speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus - in topiodis speciem deformatis. 30 - -2 diazumata _x_. - -3 qualia _S_. - -7 fuerit: defuerint _x_. - -10 nobili _S_. - -11 explicitas _x_. - -14 periactus _x_. - -15 trigonos _HS_, trigones _G_. - -16 singulae: insingula _x_. | ornationisque _G_, -nesque _HS(G^{c})_. - -17 mutationis _H_ (-nes _GS_). - -18 repentinise aversentur _H_, repentinis ea versentur _GS_. - -19 infrontes _x_. - -26 moenianorum _HS_. - -27 profectus _x_. - -30 intopeodi speciem (-ē _GS_) deformati _x_. - - * * * * * - -Page 118 - - VII In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus - sunt | facienda, quod primum in ima circinatione ut in =120= - latino trigonorum IIII, in eo quadratorum trium anguli - circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus est - proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, 5 - ea regione de|signatur finitio proscaenii. et ab ea regione (5) - ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea designatur, - in qua constituitur frons scaenae, per centrumque - orchestrae a proscaenii regione parallelos linea describitur - et qua secat circinationis lineas dextra ac sinistra 10 - in cornibus hemicyclii | centra signantur, et circino conlocato (10) - in dextro ab intervallo sinistro circumagitur circinatio - ad proscaenii sinistram partem, item centro conlocato - in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur - 2 ad proscaenii dextram partem. ita e tribus centris hac 15 - descriptione ampliorem habent orchestram Graeci | et scaenam (15) - recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod λογειον - appellant, ideo quod eo se tragici et comici actores - in scaena peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram - praestant actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici 20 - graece separatim nominantur. eius logei altitudo non - -1 hisdem _x_. - -5 curvaturā _G_: -ra _HS_. - -7 curvaturę | par ꝑ̇allelos linea describitur (_om._ allelos--regione -7-9) _G_. - -9 orchistrę _S_. | a _om. x_. | per allelos _H et_ (ꝑallelos) _G_, -parallelos _S(G^{c})_. - -10 qua: quae (quę _GS_) _x_ (_ut 118, 7. 117, 5_). | circinationis -_GS^{c}_: -nes _HS_. - -11 hemi(_HS_, emi- _G_)cycli _x_. - -12 dextra _x_. | circumagatur _x_. - -13 sinistram: dextram _x_, _ubi sic_ ad proscaenii dextram partem ita -tribus centris hac describtione ampliorem habent. Item centro conlocato -in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad proscaenii -dextram partem orchestram … _H et appositis compendiis vulg. GS id est -omnes codices: sc. quod ait K. Dumon_ (_Mnemosyne 1892 p. 427 et 424_), -_ad optimos codices Iocundum--sic iste appellatur, non Iucundus--textum -constituisse_ (_quem praeter eos id est suo arbitrio constituit_), _hoc -nihili est_. - -15 e _om. x_. - -17 longion _x_. - -18 eos tragici _HG_, eo stragici _S_ (_cf. p. 241, 14. 17. 21_). - -19 orchistrā _S_. - -20 et thimelici _G_: & hymelici _H_, & himelici _S_. - -21 logei: loci _x_. | no|minis _ante corr. G_ (n̄ minꝰ _S_). - - * * * * * - -Page 119 - - | minus debet esse pedum X, non plus duodecim. gradationes (20) - scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum - angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione - inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam - quotiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur. 5 - - VIII | Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata =121= - sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum uti sit - electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa - resiliens incertas auribus referat significationes. sunt enim 10 - nonnulli | loci naturaliter inpedientes vocis motus, uti (5) - dissonantes qui graece dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes - qui apud eos nominantur περιηχουντεϲ, item resonantes - qui dicuntur αντηχουντεϲ, consonantesque quos appellant - ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt in quibus vox prima cum 15 - est elata in altitu|dinem, offensa superioribus solidis (10) - corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis - 2 vocis elationem, circumsonantes autem in quibus circumvagando - coacta exsolvens in medio, sine extremis casibus - sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione, resonantes 20 - vero in quibus cum | in solido tactu percussa resiliat, (15) - imagines exprimendo novissimos casus duplices faciat - auditu. item consonantes sunt in quibus ab imis auxiliata - cum incremento scandens egrediatur ad aures diserta verborum - claritate. ita si in locorum electione fuerit diligens 25 - animadversio, emendatus erit | prudentia ad utilitatem (20) - in theatris vocis effectus. formarum autem descriptiones - inter se discriminibus his erunt notatae uti quae ex quadratis - -1 duodecim _H_: XII. _GS_. - -5 amplificantur _HS_: -cabuntur _G_. - -8 enī | advertendum _H_. | utiselectus (-os _H_) _HG_ (ut is electus -_G^{c})_, uti sit lectus _S_. - -12 greci _a. c. G_. | caticontes (-[ⱶ/c]ontes _S_) _x_. - -13 periechontes (-[ⱶ/c]ontes _S_, -contes _G_) _x_. - -14 antechontes _x_. - -15 synechontas _HS_: sinechontes _G_. - -17 residens _GS_: -dent _H_. | inimū _ante corr. G_. - -19 exsolvens (_sic_) _x_ (_sc._ διαϲπείρουϲα τὰ ϲυνεχόμενα). - -21 resiliant _x_. - -22 faciunt _x_. - -24 disserta _x_. - -28 uti quae: itaque (-ę _G^{c}_) _x_. - - * * * * * - -Page 120 - - designentur, Graecorum habeant usus, latina e paribus - lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui - voluerit uti, emendatas efficiet theatrorum perfectiones. - - IX | Post scaenam porticus sunt constituendae, uti cum (25) - imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus quo 5 - se reci|piat ex theatro choragiaque laxamentum habeant ad =122= - comparandum. uti sunt porticus Pompeianae itemque - Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum, et - exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles - | columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis 10 (5) - e spoliis Persicis pertexit, idem autem etiam incensum - Mithridatico bello rex Ariobarzanes restituit, - Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus ex utraque parte - scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae diligentiores - habuerunt architectos | circa theatra sunt porticus et 15 (10) - 2 ambulationes. quae videntur ita oportere conlocari uti - duplices sint habeantque exteriores columnas doricas cum - epistyliis et ornamentis ex ratione modulationis perfectas. - latitudines autem earum ita oportere fieri videntur uti - quanta altitudine columnae fuerint exterio|res, tantam 20 (15) - latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum - ad medias et a medianis ad parietes qui circumcludunt - porticus ambulationes. medianae autem columnae - quinta parte altiores sint quam exteriores, sed aut ionico - 3 aut corintho genere deformentur. columnarum autem 25 - | proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus (20) - quibus in aedibus sacris scripsi. aliam enim in deorum - templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus et - -1 designentur … habeant _HS_: designantur … habent _G_. - -2 latine (-ę _G^{c}_) raribus _x_. - -8 eumenici _HS(G^{c})_, eum meneci _G_. | fanum (_sic_): _cf. -Dörpfeld: Mitteilungen des arch. Inst. Athen. Abt. XIII_ (_1888_), -_102_. - -10 milis _x_. | antemnis (_non_ antennis) _sic omnes_ (_GHSLPvlch_) -_etiam p. 254, 7_. - -13 smyrnae (-ę _S_) _HS_, smirne _G. cf. p. 85, 11 etc._ | -sirationiceum (si ration[i/e] ceū _S_, siratio niceum _G_) _x_. | -trabibus _HS_, tradibus _G_. | parte ut scaene (_H_, skęnę _S_, scene -_G_) _x_. - -18 modulationis _S_: -nes _HG_. - -20 altitudo _x_. | fuerit _x_. - -25 autem _G: om. HS_. - -26 hisdem _x_. - - * * * * * - -Page 121 - - ceteris operibus subtilitatem. itaque si dorici generis - erunt columnae, dimetiantur earum altitudines cum capitulis - in partes XV. | ex eis partibus una constituatur et (25) - fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis erit - explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum 5 - modulorum, intercolumnium quinque et moduli dimidia - parte, altitudo columnae praeter capitulum XIIII modulorum, - capituli altitudo moduli unius, | latitudo modulorum =123= - duorum et moduli sextae partis. ceteri operis modulationes - uti in aedibus sacris in libro IIII scriptum est ita 10 - 4 perficiantur. sin autem ionicae columnae fient, scapus - praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem - di|vidatur et ex his una crassitudini columnae detur, (5) - ＜spira＞ cum plintho dimidia crassitudine constituatur, - capituli ratio ita fiat uti in libro tertio est demonstratum. 15 - si corinthia erit, scapus et spira uti in ionica, capitulum - autem quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita - habeant rationem. in stylo|batisque adiectio quae fit per (10) - scamillos inpares, ex descriptione quae supra scripta est - in libro tertio sumatur. epistylia coronae ceteraque omnia 20 - ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum - explicentur. - - 5 Media vero spatia quae erunt subdiu inter porticus, - | adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes (15) - habent magnam salubritatem, et primum oculorum 25 - quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter motionem - corporis influens perlimat speciem et ita auferens - -2 demeṇ̇tiantur _G^{c}_: demetriantur _HS_. - -5 in imo: in primo _x_. | [c/g]rassitudo (_sic_) _S_ (_ut_ grassior _S -105, 19 etc._). - -10 IIII. _HG_: quarto _S_. - -11 scaphus _HS_ (_P_, scapus _GL_), _sed v. 7_ scapus _HLG_ (_ubi_ -scaphus _retinent SP_). scaphorum _HS(L)_ _etiam 98, 18. diff. 238, -3_. - -12 octo _HG_: VIII. _S_. - -13 una _G: om. HS_. - -14 spira _om. x_. | constituantur _x_. - -18 in (styl.) _om. x_ (_cf. p. 80, 7_). - -19 scabillos (_HG_, scabyllos _S_) inpartes _x_ (_cf. p. 77, 2. 3, ubi_ -scabellos _cod. P_. scabilla _Cato 10, 5_. scabellum ὑποπόδιον _CGL II, -179_). - -23 subdiu (_sic_) _x_ (_ut 124, 2. 143, 21. 164, 10 ubi rec._ sub divo). - -24 hyp&(et _G_) rę _x_. - -26 subtilis _G_: sub(p _S_)tiles _HS_. - - * * * * * - -Page 122 - - ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem - relinquit. | praeterea cum corpus motionibus in ambulatione (20) - calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit - plenitates extenuatque dissipando quod plus inest - 6 quam corpus potest sustinere. hoc autem ita esse ex eo 5 - licet animadvertere, quod sub tectis cum sint aquarum - fontes aut etiam sub terra | palustris abundantia, ex his (25) - nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque - locis cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis - et abundantibus excitat umores et conglobatos in altitudinem 10 - tollit. ergo si ita videtur uti in hypaethris locis - ab aere umores ex corporibus exsu|gantur molestiores, (30) - quemadmodum ex terra per nebulas vi|dentur, non puto =124= - dubium esse quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque - conlocari oporteat in civitatibus ambulationes. 15 - 7 eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit - faciendum. fodiantur et exinaniantur quam | altissime. (5) - dextra atque sinistra structiles cloacae fiant inque earum - parietibus qui ad ambulationem spectaverint, tubuli instruantur - inclinati fastigio in cloacas. his perfectis compleantur 20 - ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone eae - ambulationes sternantur et exaequentur. ita propter | carbonum (10) - raritatem naturalem et tubulorum in cloacas instructionem - excipientur aquarum abundantiae, et ita siccae - et sine umore perfectae fuerint ambulationes. 25 - - 8 Praeterea in his operibus thesauri sunt civitatibus in - necessariis rebus a maioribus constituti. in conclusionibus - | enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam (15) - lignorum. sal enim facile ante inportatur, frumenta publice - -2 relinquit _G_: reliquit(d _H_) _HS_. - -3 exsugendo (_G_, exugendo _H_): exuendo _S_. - -4 extenuatque _G(S^{c})_: extenuatique _H et ante ras. S_. - -10 abundantibus (_L_): -tius _H et_ (_qui om._ et) _S_. | et -exconglobatos _x_ (ex _del. ed._). - -12 exsugantur _G_: exugantur _HS_. - -14 hyp&(et _G_)risque _x_ (_cf. p. 150, 27. 23. Cass. Fel. p. 14, 6. -15, 4. 16, 7. 177, 20, Theod. Pr. p. 57, 2 etc._) - -16 eae (ee _G_, eę _SG^{c}_) _sic x_. - -20 cloacis _x_. - -21 eae _HS_: hę _G_. - -26 thensauri _x_. - -27 a maioribus: amoribus _x_. - - * * * * * - -Page 123 - - privatimque expeditius congeruntur et si defit, holeribus - carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris - puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis - excipiuntur. de ligna|tione quae maxime necessaria est (20) - ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, 5 - 9 quod et tarde comportatur et plus consumitur. in eiusmodi - temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et - mensurae tributim singulis capitibus designantur. ita - duas res egregias hypaethroe ambulationes | praestant, unam (25) - in pace salubritatis, alteram in bello salutis. ergo his 10 - rationibus ambulationum explicationes non solum post - scaenam theatris sed etiam omnium deorum templis effectae - magnas civitatibus praestare poterunt utilitates. - - Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc - | insequentur balinearum dispositionum demonstrationes. 15 (30) - X pri|mum eligendus locus est quam calidissimus, id est =125= - aversus ab septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria - tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, sin autem - natura loci inpedierit, utique a meridie, quod maxime - tempus la|vandi a meridiano ad vesperum est constitutum. 20 (5) - et item est animadvertendum uti caldaria muliebria et - virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata. - sic enim efficietur ut in vasaria et hypocausis communis - sit eorum utrisque. aenea supra hypocausim tria sunt - componenda, unum | caldarium, alterum tepidarium, tertium 25 (10) - frigidarium, et ita conlocanda uti ex tepidario in - caldarium quantum aquae calidae exierit, influat de frigidario - in tepidarium ad eundem modum, testudinesque - 2 alveolorum ex communi hypocausi calefaciantur. suspensurae - caldariorum ita sunt faciendae ut | primum sesquipedalibus 30 (15) - -1 conger[v/e]ntur _H^{c}_ | sidefit (fide fit _ante ras. G_) _x_: side -sit _G^{c}_. - -6 conportatur _HG_: cōparatur _S_. - -7 eae _HS_: hae _G_. - -9 hyp&(et _G_)ra ambulationem (-ē _GS_) _x_. - -12 theatri _x_. - -15 balinearum _HS_: balnearum _G_. - -17 ab(ḍ̇ _G^{c}_) septem(n _S_)trione _x_. - -18 sin: si _x_. - -21 calcaria _H et ante corr. S_. - -22 hisdem _x_. - -27 caldae (-e _G_, -ę _S_) _x_ (calidę _S^{c}_). - -29 calfaciantur _H_: -æntur _H^{c}_, -entur _GS_ (calefacientur -_G^{c}_). - - * * * * * - -Page 124 - - tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, - uti pila cum mittatur non possit intro resistere sed - rursus redeat ad praefurnium ipsa per se. ita flamma facilius - pervagabitur sub suspensione. supraque laterculis - bessalibus pilae struantur ita dispositae uti bipedales 5 - | tegulae possint supra esse conlocatae. altitudinem autem (20) - pilae habeant pedes duo eaeque struantur argilla cum - capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales - 3 quae sustineant pavimentum. concamarationes vero si ex - structura factae fuerint, erunt utiliores, sin autem 10 - contignationes fue|rint, figulinum opus subiciatur, sed hoc ita (25) - erit faciendum. regulae ferreae aut arcus fiant eaeque uncinis - ferreis ad con|tignationem suspendantur quam creberrimis, =126= - eaeque regulae sive arcus ita disponantur uti - tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique possint, 15 - et ita totae concamarationes in ferro nitentes sint - perfectae. earumque camararum superiora | coagmenta ex (5) - argilla cum capillo subacta liniantur, inferior autem pars, - quae ad pavimentum spectat, primum testa cum calce - trullissetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur. 20 - eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint, - meliorem habebunt usum. non enim a vapore umor corrumpere - | poterit materiem contignationis, sed inter duas (10) - 4 camaras vagabitur. magnitudines autem balinearum videntur - fieri pro copia hominum, ＜dummodo＞ sint ita dispositae. 25 - quanta longitudo fuerit, tertia dempta, latitudo - -5 besalibus _x_. | tegulę _om. G_ (_suppl. G^{c}_). - -6 altitudinem (-nē _S_) _HS_: -nes _G_. - -7 pedes duo _x_ (duo semis _Fav. p. 300, 8_). - -9 (_item 126, 3_) concamarationes _HG_, -merationes _S_. - -11 figlinum _x_. - -12 regula (_sic_, -lę _GS_) ferreae (-ręe _G_, -reę _SG^{c}_) _H_. | -eaeque _HS_: haeque _G_. - -17 camararum _HG_ (_sed_ camerarum _S, ut x v. 8. 10_). _ego nunc -semper scripsi_ camaram (_ut habet x etiam 170, 21 et G 207, 19. cf. -75, 19. 125, 23. 126, 3. Plin. Aug. 12, 79. Keil ad Varr. p. 251_). - -18 inferior (_Fav. p. 301, 5_): interior _x_. - -20 trulizetur _G_, tulizetur _HS_ (trulliss- _infra semper x, nisi -quod_ trulissetur _HS 170, 2_). - -24 balneorum _x_. - -25 dummodo (_Fav._): _om. x_. | dispositae _Fav._: compositae _x_. - - * * * * * - -Page 125 - - sit praeter scholam labri et alvei. labrum utique sub - lumine faciundum videtur, ne stantes | circum suis umbris (15) - obscurent lucem. scholas autem labrorum ita fieri oportet - spatiosas uti cum priores occupaverint loca, circum spectantes - reliqui recte stare possint. alvei autem latitudo 5 - inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, ut - 5 gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. | laconicum (20) - sudationesque sunt coniungendae tepidario, eaeque - quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad - imam curvaturam hemisphaerii. mediumque lumen in 10 - hemisphaerio relinquatur ex eoque clupeum aeneum catenis - pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur - sudationis tem|peratura. ipsumque ad circinum fieri oportere (25) - videtur, ut aequaliter a medio flammae vaporisque - vis per curvaturae rotundationes pervagetur. 15 - - XI | Nunc mihi videtur, etiamsi non sint italicae consuetudinis =127= - palaestrarum aedificationes, traditas tamen explicare - et quemadmodum apud Graecos constituantur monstrare. - in palaestris peristyla quadrata sive oblonga ita - sunt facienda | uti duorum stadiorum habeant ambulationis 20 (5) - circumitionem, quod Graeci vocant διαυλον, ex quibus - tres porticus simplices disponantur, quarta quae ad meridianas - regiones est conversa, duplex, uti cum tempestates - ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem - 2 pervenire. constituantur | autem in tribus porticibus 25 (10) - exhedrae spatiosae, habentes sedes in quibus philosophi rhetores - reliquique qui studiis delectantur sedentes disputare - possint. in duplici autem porticu conlocentur haec membra. - -1 scolam _x_ (_sed 15_ scholas _H_). - -2 faciu(e _GS_)ndum _H_. - -3 fieri _GS_: fuerit (_sic_) _H_. - -10 hemisperii _x_. - -11 hemisperio _x_. | clype[v/o]m _H_, clypeū _S_, clipeum _G_. - -12 di(e _G_)missiones _HS_. - -16 iam &(et _G_)si non _HG_, [·ſı/&·ıā] n̄ (= et si iam non) _S^{c}_. - -17 (_etc._) palestrarum _x_. | aedificationes (-es _G_) traditae (-ę -_GS_) _x_. - -18 _post_ constituantur monstrare _continuo subdit x v. 9-12_ -constituantur--disputare possint. - -19 peristy(i _G_)lia _x_. - -20 sunt _G_: sint _HS_. - -21 circuitionem _x_. | diaulam (-ā _S_) _x_. - -25 exedrae (-ę _GS_) _x_. - - * * * * * - -Page 126 - - ephebeum in medio, hoc autem est exhedra amplissima - cum sedibus, quae tertia parte longior | sit quam lata. (15) - sub dextra coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio - in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci λουτρον - vocitant. ad sinistram ephebei elaeothesium, proxime 5 - autem elaeothesium ＜tepidarium＞, ab eoque iter in propnigeum - in versura porticus. proxima autem introrsus | e (20) - regione frigidarii conlocetur concamarata sudatio longitudine - duplex quam latitudo, quae habeat in versuris ex una parte - laconicum ad eundem modum quam supra scriptum est, 10 - compositum, ex adverso laconici calidam lavationem. in - palaestra peristyla, quemadmodum supra scriptum est, ita | (25) - 3 debent esse distributa. extra autem disponantur | porticus =128= - tres, una ex peristylo exeuntibus, duae dextra atque - sinistra stadiatae, ex quibus una quae spectaverit ad 15 - septentrionem, perficiatur duplex amplissima latitudine, - altera simplex ita facta uti in partibus quae fuerint - circa | parietes et quae erunt ad columnas, margines habeat (5) - uti semitas non minus pedum denum mediumque - excavatum uti gradus sint in descensu a marginibus sesquipedem 20 - ad planitiem, quae planities sit non minus - pedes XII. ita qui vestiti ambulaverint circum in marginibus, - 4 non inpedientur | ab unctis se exercentibus. haec (10) - autem porticus ξυϲτοϲ apud Graecos vocitatur, quod athletae - -1 exedra _S_ (_non HG_). - -2 quae _om. x_. - -3 dextro _x_. | coryceum (-ū _S_) _HS_, corriceum _G_. | conisterium -_HG_: conistrū (_item v. 16_ conistro) _S_. - -4 lytron _HS_, litron _G_. - -5 eleothesium (-seum _ante corr. S_) _HS^{c}_, elaeo thesium _G_. - -6 alaeothesium _H_, aleothesiū _S_, ala|eothesium _G_. | tepidarium -_Marini_ (_W. A. Becker_): frigidarium _x_. | propnigeum _HS_, propnı -^{g}ẹ̇um _G_. - -7 proxima _GS_: -mā _H_. - -8 concamerata _x_. - -9 hab& _S_. - -10 quam: uti quam (-ā _S_) _x_ (_cf. p. 145, 29_). - -11 caldam (cal^{ı}dā _S^{c}_) _x_. - -12 per(ꝑ _S_)stylia _HS_, peristilia _G_. - -13 esse perfecta distributa _x_ (perf. _del. Oehmichen. cf. p. 148, 28. -138, 16_). - -14 peristylo _HS_: peristilio _G_. - -18 erit _x_. | habeant _x_. - -20 a _om. x_. - -23 abcunctis _x_. - -24 xy(i _G_)stos _x_. | athl&ae _H_, adl[ⱶ/e]|thę _S_, atheletę _G_. - - * * * * * - -Page 127 - - per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. - proxime autem xystum et duplicem porticum designentur - hypaethroe ambulationes, quas Graeci παραδρομιδαϲ, nostri - xysta appellant, in quas per hiemem | ex xysto sereno (15) - caelo athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem 5 - xysta sic videntur ut sint inter duas porticus silvae aut - platanones et in his perficiantur inter arbores ambulationes - ibique ex opere signino stationes. post xysta - autem stadium ita figuratum ut possint hominum copiae - cum | laxamento athletas certantes spectare. 10 (20) - - Quae in moenibus necessaria videbantur esse ut apte - XII disponantur, perscripsi. de opportunitate autem portuum - non est praetermittendum, sed quibus rationibus tueantur - naves in is ab tempestatibus explicandum. hi autem natu|raliter =129= - si sint bene positi habeantque acroteria sive promuntoria - procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive 16 - versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas utilitates - videntur habere. circum enim porticus sive navalia - sunt | facienda sive ex porticibus aditus ad emporia, turresque (5) - ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae 20 - traduci per machinas possint. - - 2 Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad - tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur - esse fa|ciendum uti si nullum flumen in his locis inpedierit (10) - sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte 25 - structuris sive aggeribus expediantur progressus. et ita - conformandae portuum conclusiones. eae autem structurae - -1 stadiis _H_: studiis _H^{c}SG_. | _post_ exercentur _subdit x v. -15-18_ Faciunda--stationes. - -3 hypaethroe: hyp&(et _G_)ro eae _HG_, hyp&roee _S_. | paradromidas -_HS_, parathromidas _G_. - -4 xysta (_sic_) _x_. - -5 atl&ae _H_, adl[ⱶ/e]thę _S_. athlete _G_. | faciunda: _sic x_. - -6 xy(i _G_)sta _x_. - -7 platanones et: plata non ess& (_HS_, e̅e̅t _G_) _x_. - -8 signino _HG_: signorum (_sed in m. ipse_ vel signinos) _S_. | xystum -_x_. - -10 athletas _GS_: athl&an _H_. - -14 is: his _x_. | Hi _G_: hii _HS(G^{c})_. - -15 (_item infra_) promunturia _HG_, promunctoria _S_. - -18 sivenalia _H_, si venalia _S_, sive nalia _G_. - -19 ad _om. x_. - -27 eae _HS_: hae _G_. - - * * * * * - -Page 128 - - quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae uti - portetur pulvis a re|gionibus quae sunt a Cumis continuatae (15) - ad promuntorium Minervae, isque misceatur uti in - 3 mortario duo ad unum respondeant. deinde tunc in eo - loco qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et catenis 5 - inclusae in aquam demittendae destinandaeque firmiter, - deinde intra ex trastillis inferior | pars sub aqua exaequanda (20) - et purganda, et caementis ex mortario, materia - mixta quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum, - doneque compleatur structura spatium quod fuerit inter 10 - arcas. hoc autem munus naturale habent ea loca quae - supra scripta sunt. - - | Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi (25) - destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra - sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque 15 - pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae - partis, reliquum quod est proxime litus, proclinatum - 4 latus habeat. | deinde ad ipsam aquam et latera pulvino =130= - circiter sesquipedales margines struantur aequilibres ex - planitia quae est supra scripta, tunc proclinatio ea impleatur 20 - harena et exaequetur cum margine et planitia - pulvini. deinde insuper eam | exaequationem pila quam (5) - magna constituta fuerit ibi struatur, eaque cum erit extructa, - relinquatur ne minus duos menses ut siccescat. - tunc autem succidatur margo quae sustinet harenam. ita 25 - harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem. - hac ratione quotienscumque | opus fuerit, in (10) - aquam poterit esse progressus. - -3 isque: his quae (que _GS_) _x_. - -5 robustis _S_. - -7 intra: interea (_HG_, inter ea _S_) _x_. | extrastilis _x_. | -exęquanda _G_: exae(e _S_)quenda _HS_. - -10 doneque: denique _x_ (deinque _G^{c}_). | structurae (_H_, -ę _GS_) -_x_ (_corr. Lor._). - -11 munus _HS_: minus _G_ (_sed in m._ ī aꝉ munus _G^{c}_). - -14 poterint _ante corr. S_. - -16 planitia: _sic x_. - -20 planitia _HG_: -tię _S_. - -21 exequæ(_ex_ a)tur _H^{c} = ante corr. S_, exequetur _S^{c}_ -(_G^{c})_, exequentur _G_. | planitia: _sic x_. - -24 relinquaṇ̇tur _G^{c}_. | mensis _H_. | sic‿cessat _S_. - -26 pilę (_ante corr._) _om. G_. - - * * * * * - -Page 129 - - 5 In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus - erit faciendum uti arcae duplices ustilatis taleis et - catenis conligatae in eo loco qui finitus erit constituantur, - et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis - | calcetur. cum ita bene calcatum et quam densissime 5 (15) - fuerit, tunc cocleis rotis tympanis conlocatis locus qui ea - saeptione finitus fuerit exinaniatur sicceturque, et ibi inter - saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena erunt, usque - ad solidum crassiora quam qui murus supra futurus erit - exinaniantur | siccenturque, et tunc structura ex caementis 10 (20) - 6 calce et harena compleantur. sin autem mollis locus erit, - palis ustilatis alneis aut oleagineis configatur et carbonibus - compleatur, quemadmodum in theatrorum et muri - fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo - murus ducatur iuncturis | quam longissimis, uti maxime 15 (25) - medii lapides coagmentis contineantur. tunc qui locus - erit inter murum ruderatione sive structura compleatur. - ita erit uti possit turris insuper aedificari. - - 7 His perfectis navaliorum ea erit ratio ut constituantur - | spectantia maxime ad septentrionem. nam meridianae =131= - regiones propter aestus cariem tineam teredines reliquaque 21 - bestiarum nocentium genera procreant alendoque conservant, - eaque aedificia minime sunt materianda propter - incendia. | de magnitudinibus autem finitio nulla debet (5) - esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti etsi 25 - maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento - ibi conlocationem. - - Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum - locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum - -2 ustilatis taleis: relatis tabulis _x_ (_cf. p. 21, 23_). - -4 ineronibus: _sic x_ (aero κόϊξ _CGL II, 12 sub A_). | plaustri _G_. - -6 clocleis _ante ras. H_. - -7 septione _x_. - -8 septiones _x_. | terrea _ante corr. G_. - -10 exinaniatur sicceturque _x_. | tunc _HS_: nunc _G_. - -11 conpleantur _G_: compleatur _HS(G^{c})_. | erit _HS_: fuerit _G_. - -12 configantur … (13) com(n _G_)pleantur _x_. - -22 materienda _HS_ (-anda _G_). - -25 faciunda _HG_: facienda _S_. - -29 potuerunt _G_: poterunt _HS_. - - * * * * * - -Page 130 - - con|stituantur et perficiantur in hoc volumine scripsi, (10) - privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias - insequenti volumine ratiocinabor. - - - - -LIBER SEXTUS. - - - 1 Aristippus philosophus Socraticus naufragio cum eiectus 5 - | ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica schemata (15) - descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur ‘bene - speremus, hominum enim vestigia video’ statimque in oppidum - Rhodum contendit et recta gymnasium devenit, - ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, ut 10 - non tantum | se ornaret sed etiam eis qui una fuerunt et (20) - vestitum et cetera quae opus essent ad victum praestaret. - cum autem eius comites in patriam reverti voluissent interrogarentque - eum quidnam vellet domum renuntiari, tunc - ita mandavit dicere, eiusmodi possessiones et viatica liberis 15 - oportere pa|rari quae etiam e naufragio una possent enatare. (25) - 2 namque ea vera praesidia sunt vitae quibus neque fortunae - tempestas iniqua neque publicarum rerum mutatio neque - belli vastatio | potest nocere. non minus eam sententiam =132= - augendo Theophrastus, hortando doctos potius esse quam 20 - pecuniae confidentes ita ponit, doctum ex omnibus solum - neque in alienis locis peregrinum neque amissis familiaribus - et necessariis | inopem amicorum sed in omni civitate (5) - esse civem difficilesque fortunae sine timore posse despicere - casus, at qui non doctrinarum sed felicitatis praesidiis 25 - putaret se esse vallatum, labidis itineribus vadentem - 3 non stabili sed infirma conflictari vita. Epicurus vero non - -6 hrodiensium _E_ (_non G_). | schemata _H_ (scemata _EGS_). - -9 rodum _HS_, hrodum _EG_. | recta _H_ (recta via _S_): recte _EG_. - -10 ut non tantum: in tantum ut non solum _S_. - -16 enatare _EG_: enarrare _H_, enavigare _S_. - -20 theofrastus _EG_. - -26 labidis _HS(G^{c})_: lapidis _EG_. - -27 stabilis _H et ante ras. S_. - - * * * * * - -Page 131 - - dissimiliter ait pauca sapientibus | fortunam tribuere, quae (10) - autem maxima et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus - gubernari. haec ita etiam plures philosophi - dixerunt. non minus poetae qui antiquas comoedias graece - scripserunt, easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, 5 - ut Eucrates Chionides Aristophanes, | maxime (15) - etiam cum his Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo - laudari quod omnium Graecorum leges cogunt parentes - ＜ali＞ a liberis, Atheniensium non omnes nisi eos qui - liberos artibus erudissent. omnia enim munera fortunae 10 - cum dantur ab ea faciliter adimuntur, disciplinae vero - coniunctae cum | animis nullo tempore deficiunt, sed permanent (20) - 4 stabiliter ad summum exitum vitae. itaque ego - maximas infinitasque parentibus ago atque habeo gratias, - quod Atheniensium legem probantes me arte erudiendum 15 - curaverunt, et ea quae non potest esse probata sine litteratura - encyclioque doctrinarum | omnium disciplina. cum (25) - ergo et parentium cura et praeceptorum doctrinis auctas - haberem copias disciplinarum, philologis et philotechnis - rebus commentariorumque scripturis me delectans eas possessiones 20 - animo paravi, e quibus haec | est fructuum summa, =133= - nullas plus habendi esse necessitates eamque esse proprietatem - divitiarum maxime, nihil desiderare. sed forte - nonnulli haec levia iudicantes putant eos esse sapientes - qui pecunia sunt copiosi. itaque plerique ad id | propositum 25 (5) - contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam - 5 notitiam sunt consecuti. ego autem, Caesar, non ad - pecuniam parandam ex arte dedi studium, sed potius - tenuitatem cum bona fama quam abundantiam cum infamia - sequendam probavi. ideo notities parum est adsecuta. 30 - sed tamen his vo|luminibus editis, ut spero, etiam (10) - -1 ait _S_: aut _HEG_. - -3 etiam plures: esse plures etiam _S_. - -6 eucrates: _sic_ (_pro_ Eu … Crates) _x_. - -9 ali _om. x_. - -11 facile _S_. - -16 litteraturae (-ę _EGS_) _x_. - -18 parentium _HG_: -tū _ES(G^{c})_. - -19 philotechinis _x_. - -22 nullas _EG_: nulla _HS_. - -24 putantes eo | esse _H_, putantes eos esse _EG_, putant eos tantum -esse _S_. - -30 notities: _sic_ (_gen._) _x cf. ad. p. 233, 21_. | adsecuta: _cf. p. -63, 18_. - - * * * * * - -Page 132 - - posteris ero notus. neque est mirandum quid ita pluribus - sim ignotus. ceteri architecti rogant et ambiunt ut architectentur, - mihi autem a praeceptoribus est traditum rogatum - non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus - color movetur pudore petendo | rem suspiciosam. 5 (15) - nam beneficium dantes non accipientes ambiuntur. quid - enim putemus suspicari qui rogetur de patrimonio sumptus - faciendos committere gratiae petentis, nisi praedae compendiique - 6 eius causa iudicet faciundum? itaque maiores - primum a genere probatis operam tradebant | architectis, 10 (20) - deinde quaerebant si honeste essent educati, ingenuo pudori - non audaciae protervitatis committendum iudicantes. ipsi - autem artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos - et eos viros bonos instituebant, quibus tantarum rerum - fides sine dubitatione permitteretur. 15 - - | Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis tantae (25) - disciplinae magnitudinem iactari et ab is qui non - modo ＜non＞ architecturae sed omnino ne fabricae quidem - notitiam habent, non possum non laudare patres familiarum - eos qui litteraturae fiducia confirmati per se aedificantes 20 - ita iudicant, si | inperitis sit committendum, ipsos =134= - potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam - 7 pecuniae consumere summam. itaque nemo artem ullam - aliam conatur domi facere, uti sutrinam fullonicam aut - ex ceteris quae sunt faciliores, | nisi architecturam, ideo 25 (5) - quod qui profitentur non arte vera sed falso nominantur - architecti. quas ob res corpus architecturae rationesque - eius putavi diligentissime conscribendas, opinans id munus - omnibus gentibus non ingratum futurum. igitur quoniam - in quinto de opportunitate communium ope|rum perscripsi, 30 (10) - -1 cur ita sim pluribus ignotus _S_. - -2 ambigunt _HS_. | architentent _H_, -tectent _SEG_. - -8 pet(a& _H_)entes _x_. - -9 faciundum _HS_: -endum _EG_. - -10 tradebant: dabant _S_. - -11 ingenio _E_. - -12 permittendum _S_. - -15 fidei pecuniae s. d. permitterentur _x_ (_ubi glossam, ex v. 23_, -pecuniae _delevit, reliqua ut supra mutavit Müller-Strübing_). - -17 is: his _x_. - -18 _alterum_ non _om. x_. - -28 id munus: ın munus _HS_, iṅ|munus _G^{c}_, ınmunus _E_. - - * * * * * - -Page 133 - - in hoc volumine privatorum aedificiorum ratiocinationes - et commensus symmetriarum explicabo. - - I Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum - fuerit quibus regionibus aut quibus inclinationibus - mundi constituantur. namque aliter Aegypto, aliter Hispania, 5 - | non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item (15) - ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere videntur - constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis - cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per - medium temperatur. igitur uti constitutio mundi ad terrae 10 - spatium in|clinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus (20) - qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem - modum etiam ad regionum rationes caelique varietates - 2 videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes. sub - septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et 15 - non patentia sed conversa ad | calidas partes oportere fieri (25) - videntur. contra autem sub impetu solis meridianis regionibus, - quod premuntur a calore, patentiora conversaque - ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. ita quod - ultra natura laedit, arte erit emendandum. item reliquis 20 - regionibus ad eundem modum ＜debet＞ temperari, | quemadmodum (30) - caelum est ad inclinationem mundi conlocatum. - - 3 Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et - consideranda atque etiam ex membris corporibusque gentium - | observanda. namque sol quibus locis mediocriter =135= - profundit vapores, in his conservat corpora temperata, 26 - quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo temperaturam - umoris. contra vero refrigeratis regionibus, - quod absunt a meridie | longe, non exhauritur a caloribus (5) - umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umorem 30 - efficit ampliores corporaturas vocisque sonitus graviores. - ex eo quoque quae sub septentrionibus nutriuntur - -5 hispanię _S_. - -11 in inclinatione _x_. - -18 quod: quia _S_. - -19 faciunda _HG_: -enda _ES_. - -20 ultra _HEG_: ultro _S_. - -21 debet _om. x_ (_cf. p. 118, 27. 277, 12_). - -27 deflagrant _x_. - -28 contra refrigeratas vero regiones quia … _S_. - -29 coloribus _H_. - -30 fundans _H_. - -32 quae _om. x_. - - * * * * * - -Page 134 - - gentes inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo - capillo et rufo, oculis caesiis, san|guine multo ab umoris (10) - 4 plenitate caelique refrigerationibus sunt conformati. qui - autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis - cursui, brevioribus corporibus, colore fusco, crispo capillo, 5 - oculis nigris, cruribus squalidis, sanguine exiguo solis impetu - perficiuntur. itaque etiam propter san|guinis exiguitatem (15) - timidiores sunt ferro resistere, sed ardores ac febres - sufferunt sine timore, quod nutrita sunt eorum membra - cum fervore. itaque corpora quae nascuntur sub septentrione 10 - a febri sunt timidiora et inbecilla, sanguinis autem - abundantia ferro resistunt sine timore. - - 5 | Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares (20) - et varias habet qualitates. ideo quod terminatio orientis - et occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars 15 - superior et inferior mundi, habere videtur libratam naturali - modo circumitionem, quem etiam mathematici οριζοντα - dicunt. | igitur cum id habemus certum animo sustinentes, (25) - ab labro quod est in regione septentrionali, linea traiecta - ad id quod est supra meridianum axem ab eoque altera 20 - obliqua in altitudinem ad summum cardinem qui est post - stellas septen|trionum, sine dubitatione animadvertemus ex =136= - eo esse schema trigoni mundo, uti organi quam ϲαμβυκην - 6 graeci dicunt. itaque quod est spatium proximum imo - cardini ab axis linea in meridianis finibus, sub eo loco 25 - quae sunt nationes propter | brevitatem altitudinis ad mundum (5) - sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, uti in - organo chorda quae est proxima angulo. secundum eam - -1 de(i _E_)recto _HEG_: dimisso _S_ (_sed in m._ vel derecto _S^{c}_). - -2 cae(ę _GS_)sis _x_ (caecis _E_). - -6 squalidis (_sc. macie, ut ciris v. 506 cf._ αὐχμηρόϲ _CGL II, 187. -252_): validis _x_ (invalidis _Joc._). - -7 sicantur _S_ (_sed in m._ vel perficiuntur _S^{c}_). - -9 subferunt _x_ (sufferunt _SG^{c}, ut x p. 45, 5_). - -12 tumore _H_. - -16 et inferior _om. S_. - -17 circuitionem _S_. | quem: quam _x_. | orizonta (rizonta _E_) _x_. - -19 ab _HEG_: a _S_. - -20 alteram obliquam (ā _bis SEG_) _x_. - -22 sine dubitatione: procul dubio _S_. - -23 scaema _H^{c}_ (scema _EGS_): scaena ante _corr. H_. | trigonii _x_. -| sambucen _x_. - -25 cardine _x_ (-ni _L_). - - * * * * * - -Page 135 - - autem reliquae ad mediam Graeciam remissiores efficiunt - in nationibus sonorum scansiones, item a medio in ordinem - crescendo ad extremos septentriones sub | altitudines caeli (10) - nationum spiritus sonitibus gravioribus a natura rerum - exprimuntur. ita videtur mundi conceptio tota propter 5 - inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad - 7 harmoniam esse composita. igitur quae nationes sunt inter - axis meridiani cardinem ac septentrionalis medio positae, - uti | in diagrammate musico medianae vocis habent sonitum (15) - in sermone, quaeque progredientibus ad septentrionem 10 - sunt nationes, quod altiores habent distantias ad mundum, - spiritus vocis habentes umore repulsos ad hypatas et proslambanomenon, - a natura rerum sonitu graviore coguntur - uti. eadem | ratione e medio progredientibus ad meridiem (20) - gentes paranetarum ＜netarum＞que acutissimam sonitus 15 - 8 vocis perficiunt tenuitatem. hoc autem verum esse, ex - umidis naturae locis graviora fieri et ex fervidis acutiora, - licet ita experiendo | animadvertere. calices duo in una =137= - fornace aeque cocti aequoque pondere ad crepitumque uno - sonitu sumantur. ex his unus in aquam demittatur, postea 20 - ex aqua eximatur, tunc utrique tangantur. cum enim ita - factum fuerit, largiter inter | eos sonitus discrepabit aequoque (5) - pondere non poterunt esse. ita et hominum corpora - uno genere figurationis et una mundi coniunctione concepta - alia propter regionis ardorem acutum spiritum aeris 25 - exprimunt tactu, alia propter umoris abundantiam gravissimas - effundunt sonorum qualitates. - -1 autem: axem _E_ (_non G_). | remissionibus _x_. - -2 cansiones _HS_, cassiones _G_, concisiones _E_. - -4 sonitus gravioribus _HEG_: sonitu graviori … (exprimitur) _S_. - -8 ac: ab _x_. - -9 india grammate (grāmatę _E_) _EGS_: india grā|mata _H_. - -11 ad mundi _x_. - -12 hypatas _HS^{c}_: hyp(b _E_)atos _EG et ante corr. S_. | pros -lambanomenos _x_. - -14 e _om. x_. - -15 paranetarumque (-rū quae _E_) _x, sed cum albo_ para |rūq⁊ _S_. - -18 experimento _S_. - -20 demittatur _HS(G^{c})_: dimittatur _EG_. - -21 eximatur: sumatur _S_. - -22 largiter: multum _S_. | discrepauit _H_ (-bit _EGS_). - -23 hominum corpora _HS_: corpora hominum _EG_. - -26 tactu _HEG_: actu _S_ (_ut L^{c}_). - - * * * * * - -Page 136 - - 9 | Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex (10) - acuta fervore mente expeditius celeriusque moventur ad - consiliorum cogitationes. septentrionales autem gentes infusae - crassitudine caeli, propter obstantiam aeris umore - refrigeratae stupentes habent mentes. hoc autem ita esse 5 - a serpentibus | licet aspicere, quae per calorem cum exhaustam (15) - habent umoris refrigerationem, tunc acerrime moventur, - per brumalia autem et hiberna tempora ab mutatione - caeli refrigeratae, inmotae sunt stupore. ita non - est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum 10 - 10 mentes, refrigeratus autem contra tardio|res. cum sint (20) - autem meridianae nationes animis acutissimis infinitaque - sollertia consiliorum, simul ad fortitudinem ingrediuntur - ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum - virtutes. qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad 15 - armorum vehementiam paratiores sunt magnis virtutibus - | sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes (25) - sine sollertia suis consiliis refragantur. cum ergo - haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et - omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros 20 - inter spatium to|tius orbis terrarum regionesque medio =138= - 11 mundi populus Romanus possidet fines. namque temperatissimae - ad utramque partem et corporum membris animorumque - vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes. - quemadmodum enim Iovis | stella inter Martis ferventissimam 25 (5) - et Saturni frigidissimam media currens temperatur, - eadem ratione Italia inter septentrionalem meridianamque - ab utraque parte mixtionibus temperatas et invictas habet - -1 Item--(3) cogitationes _om. S_ (_suppl._ ħħ _in ima pag. S^{c} qui ad -v._ qualitates _adscr._ deē). - -2 acuta _HS_: -to _EG_. - -6 quae: qui ([ı/q]) _S_ (_unde G^{c}_ qu[ı/ę⃓]). - -9 refrigerata in(m _SG^{c}_)mota _x_. - -13 simul ad _HS_: simul ut ad _EG_. - -14 habent _om. S_ (_in m. suppl. S^{c}_). | exuctas _H_ (exustas _S_), -exsuctas _E_: exutas _G_ (_cf._ nimio calore siccatas _Veget. ep. r. -mil. I, 2_). - -16 virtutibus sunt(. _S_) sine _x_. - -18 refragantur _HSG_: refranguntur _E_. | ergo haec (hęc _S_) _HS_: -haec (hęc _G_) ergo _EG_. - -20 vero _x_. - -21 regionisque _x_. - -28 utraque _EGS_: utroque _H_. - - * * * * * - -Page 137 - - laudes. itaque consiliis refringit barbarorum virtutes, forti - manu meridianorum cogitationes. | ita divina mens civitatem (10) - populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, - 12 uti orbis terrarum imperii potiretur. quodsi ita est - uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli variis generibus 5 - sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus - animis et corporum figuris qualitatibusque na|scerentur, (15) - non dubitemus aedificiorum quoque rationes ad nationum - gentiumque proprietates apte distribuere, cum habeamus - ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam monstrationem. 10 - - Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab - na|tura rerum dispositas animadvertere exposui et quemadmodum (20) - ad solis cursum et inclinationes caeli oporteat - ad gentium figuras constituere aedificiorum qualitates dixi. - itaque nunc singulorum generum in aedificiis commensus 15 - symmetriarum et universos et separatos breviter explicabo. - - II | Nulla architecto maior cura esse debet nisi uti proportionibus (25) - ratae partis habeant aedificia rationum exactiones. - cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit - et commensus | ratiocinationibus explicati, tum etiam acuminis =139= - est proprium providere ad naturam loci aut usum 21 - aut speciem ＜et detractionibus aut＞ adiectionibus temperaturas - efficere, cum de symmetria sit detractum aut adiectum, - uti id videatur recte esse | formatum in aspectuque (5) - 2 nihil desideretur. alia enim ad manum species esse 25 - videtur, alia in excelso, non eadem in concluso, dissimilis - in aperto, in quibus magni iudicii est opera quid tandem - sit faciundum. non enim veros videtur habere visus effectus, - sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. | quemadmodum (10) - etiam in scaenis pictis videntur columnarum 30 - -2 manu: manu consiliis _x_ (_pro repetito praecedens_ consiliis _delet -G^{c}_). - -3 populi romani _HS_: romani populi _EG_. | egregiam(ā) -temperatam(ā)que regionem(ē) _x_. - -4 imperii _HS_: -rio _EG_. - -8 nationum(-ū _E_) _EG_: -nē _HS_. - -9 gentiū & pr. _S_. - -12 et _HS(G^{c})_: _om. EG_. - -17 Nulla _HS_: -lo _G_. - -22 et detractionibus aut _om. x_. - -25 species se v. _H_. - -28 faciundum _HG_: -endū _S_. - -30 scęnis _G_: cae(ę _S_)nis _HS_. - - * * * * * - -Page 138 - - proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum figurae prominentes, - cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. similiter - in navibus remi cum sint sub aqua directi, tamen oculis - infracti videntur, et quatenus eorum partes tangunt summam - | planitiem liquoris, apparent uti sunt directi, cum 5 (15) - vero sub aqua sunt demissi, per naturae perlucidam raritatem - remittunt enatantes ab suis corporibus fluentes imagines - ad summam aquae planitiem atque eae ibi commotae - efficere videntur infractum remorum oculis aspectum. - 3 hoc autem sive simu|lacrorum inpulsu seu radiorum ex 10 (20) - oculis effusionibus uti physicis placet videmus, utraque - ratione videtur ita esse uti falsa iudicia oculorum habeat - 4 aspectus. cum ergo quae sunt vera falsa videantur et - nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non puto - oportere esse dubium quin ad locorum na|turas aut 15 (25) - necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant - ita uti nihil in his operibus desideretur. haec autem - etiam ingeniorum acuminibus non solum doctrinis efficiuntur. - 5 igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, a - qua sumatur sine dubitatione commutatio. deinde ex|plicetur 20 (30) - operis futuri locorum imum spatium longitudinis - | ＜et latitudinis＞, cuius cum semel constituta fuerit magnitudo, =140= - sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, uti - non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. de - qua quibus rationibus efficiatur est mihi pronuntiandum, 25 - primumque de | cavis aedium uti fieri debent dicam. (5) - - III Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum - ita figurae nominantur, tuscanicum, corinthium, tetrastylon, - displuviatum, testudinatum. tuscanica sunt in quibus trabes - in atrii latitudine traiectae habent interpensiva et 30 - -1 ecphorę _G_: esphorae _H_, ęs[ⱶ/p]orę _S_ - -3 sint sub (_ante corr._) _om. S_. - -5 liquoris _G_: -res _HS_. - -6 dimissi _x_. - -8 eae _H_ (eę _S_): hae _G_. - -10 siue _HS_: sine _G_. - -11 utramque (utrāque _GS_) rationem (-ē _GS_) _x_. - -15 quin _G_: quam (quā _S_) _HS_. - -17 ita _Müller-Strübing_: sed ita _x_. - -19 aqua _HS_ (_G^{c}_): ęque _G_. - -21 imum: unum (-ū _S_) _x_. - -22 et latitudinis _om. x_. | cum _G_: _om. HS_. - -24 ęrithmię _S_. - -26 debent _H_: debeant _H^{c} SG_. - -30 habeant _x_ (_corr. Mar._). - - * * * * * - -Page 139 - - collicias | ab angulis parietum ad angulos tignorum (10) - intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in medium compluvium - deiectus. in corinthiis isdem rationibus trabes et - compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes - in circumitione circa columnas componuntur. tetrastyla 5 - sunt quae subiectis sub | trabibus angularibus columnis et (15) - utilitatem trabibus et firmitatem praestant, quod neque - ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab interpensivis - 2 onerantur. displuviata autem sunt in quibus deliquiae - arcam sustinentes stillicidia reiciunt. haec hibernaculis 10 - maxime praestant utilitates, quod | compluvia eorum (20) - erecta non obstant luminibus tricliniorum. sed ea habent - in refectionibus molestiam magnam, quod circa parietes - stillicidia defluentia continent fistulae, quae non celeriter - recipiunt ex canalibus aquam defluentem, itaque redundantes 15 - restagnant et intestinum et parietes in eis | generibus (25) - aedificiorum corrumpunt. testudinata vero ibi fiunt, - ubi non sunt impetus magni et in contignationibus supra - spatiosae redduntur habitationes. - - 3 Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus 20 - generi|bus formantur. et primum genus distribuitur uti longitudo =141= - cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini - dentur, alterum cum in tres partes dividatur, duae - partes latitudini tribuantur, tertium uti latitudo in quadrato - pari|bus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios 25 (30) - linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea - 4 linea diagonios, tanta longitudo atrio detur. altitudo eorum - quanta latitudo fuerit quarta dempta sub trabes extollatur, - reliquo lacunariorum et arcae supra trabes ratio - habeatur. 30 - -1 intercurrentes _G_: incurrentes _HS_. - -3 deiectus _HS_ (_Nohl_): deictis _G_ (deiectis _G^{c}_). | corinthiis -_G_: -thii _HS_. | hisdem _x_. - -4 trabes (traues _H_) _ante corr. om. S_. - -5 terrastyla _H_. - -10 hibernaculis: in tabernaculis _S_. - -11 maximae _H_: -mas _GS_. | earum _x_. - -15 aquam: quam _ante corr. H_. - -25 diagonius _x_. - -27 diagonii _HS_, -ni _G_. - -28 latitudo: longitudo _x_. - -29 reliquum (_G_, -quū _HS_) _x_. - - * * * * * - -Page 140 - - | Alis dextra ac sinistra latitudo, cum sit atrii longitudo (10) - ab XXX pedibus ad pedes XL, ex tertia parte eius - constituatur. ab XL ad pedes L longitudo dividatur in - partes tres ＜semis＞, ex his una pars alis detur. cum - autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, 5 - quarta pars | longitudinis alis tribuatur. a pedibus (15) - LX ad LXXX longitudo dividatur in partes quattuor et - dimidiam, ex his una pars fiat alarum latitudo. a pedibus - octoginta ad pedes centum in quinque partes divisa longitudo - iustam constituerit latitudinem alarum. trabes earum 10 - liminares ita altae ponan|tur ut altitudines latitudinibus (20) - sint aequales. - - 5 Tabulino, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta - tertia eius spatio, reliquum tribuatur. si erit ab pedibus - XXX ad XL, ex atrii latitudine tabulino dimidium tribuatur. 15 - cum autem ab XL ad LX, latitudo dividatur in partes - | quinque, ex his duae tabulino constituantur. non enim =142= - atria minora ab maioribus easdem possunt habere symmetriarum - rationes. si enim maiorum symmetriis utemur in - minoribus, neque tabulina neque alae utilitatem poterunt 20 - habere, sin | autem minorum in maioribus utemur, vasta (5) - et inmania in his ea erunt membra. itaque generatim - magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui - 6 conscribendas putavi. altitudo tabulini ad trabem adiecta - -1 alia _G_: aliis _HS_ (aleis _H^{c} G^{c}_). | latitudinis _x_. - -2 ab XXX _GS_: ad .XXX. _H_. - -3 ab quadraginta ad L (_om._ pedes) _G_. - -4 semis _om. x_. | alis _G(S^{c})_: aliis _H_ (aleis _H^{c} et ante -corr. S_). _sed v. 15_ alis _x_. - -5 L … LX _S_. - -6 ^{IIIIa} pars _H_: quarta pars _GS_. | tribuatur: detur _S_. - -8 dimidiam _G_: -a _H_, -ū _S_. - -9 octoginta _H_: LXXX _GS_. | c … v _G_. - -10 earum: autem (aū) _S_. - -11 altitudines _S_: -ne _HG_. - -13 tablinum (-ū _G_) _HG_ (ęquale ſtabilinū. Si _S_). | atrii _S_: -atrium (-ū _G_) _HG_. | viginti _H_: XX _GS_. - -14 ab _G_: ad _H_, a _S_. - -15 tablino _x_. - -17 duo (_i. e._ .II.) _x_ (_cf. p. 41, 9_). | tablino _x_ (_cf. x p. -145, 16. Plin. 35, 7 etc._). - -18 ad maioribus _H_: ad maiores _GS_ (_in m._ ī aꝉ maioribꝰ _G^{c}_, ꝉ -ibꝰ _S^{c}_). - -19 maiorum: maioribus _x_. | utemur _HS_: utamur _G_. - -20 tablino _HS_, -ni _G_. - -21 minorum _HG_: minoribus _S_. | utemur _om. S_. - -22 ea _om. S_. - -24 tablini _x_. | abiecta _x_. - - * * * * * - -Page 141 - - latitudinis octava constituatur. lacunaria eius tertia latitudinis - ad altitudinem ad|iecta extollantur. fauces minoribus (10) - atriis e tabulini latitudine dempta tertia, maioribus - dimidia constituantur. imagines item alte cum suis ornamentis - ad latitudinem alarum sint constitutae. 5 - - Latitudines forum ad altitudinem si doricae erunt uti - | doricae, si ionicae erunt uti ionicae perficiantur, quemadmodum (15) - de thyromatis in quarto libro rationes symmetriarum - sunt expositae. compluvii lumen latum latitudinis - atrii ne minus quarta, ne plus tertia parte relinquatur, 10 - longitudo uti atrii pro rata parte fiat. - - 7 | Peristyla autem in transverso tertia parte longiora (20) - sint quam introrsus, columnae tam altae quam porticus - latae fuerint. peristylorum intercolumnia ne minus trium, - ne plus quattuor columnarum crassitudine inter se distent. 15 - sin autem dorico more in peristylo columnae erant faciundae, - uti in | quarto libro de doricis scripsi ita moduli =143= - sumantur et ad eos modulos triglyphorumque rationes - disponantur. - - 8 Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo 20 - fieri debebit. altitudines omnium conclavium, quae ob|longa (5) - fuerint, sic habere debent rationem uti longitudinis et - latitudinis mensura componatur et ex ea summa dimidium - sumatur et quantum fuerit tantum altitudini detur. sin - antem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis dimidia 25 - addita altitudines educantur. pinacothecae uti exhedrae - amplis | magnitudinibus sunt constituendae. oeci corinthii (10) - tetrastylique quique aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis - -1 eius _HS_: ei _G_. - -3 &ablinii _H_, et tablini _G_, e tablini _S_. - -4 constituantur _G_: -atur _HS_. | item: ita _x_. - -6 forum: eorum _HG_, earū _S_. | dorica … (7) dorica … ionica … ionica -_x_. - -8 ty(i _G_)romatis _HG_, cyromatis _S_. | in quarto: in quibus quarto -_x_. - -9 conpluu (_sic_) _H_. | latum _om. G_. - -12 peristyla _HS_: peristilia _G_. - -13 Columna | &amaltae _H_. - -14 peristy(i)liorum _x_. - -16 peristylo (_sic_) _x_. | faciunde(-ę _S_) _x_. - -21 conclaviorum _x_ (-vium _Fav. ut infra 178, 15_). - -25 (_non_ 26) exedrę _S_. - -26 altitudine seducant turpina cothecae(-ę _S_) _sic HS_ (_non G_). - -28 latitudines et longitudines _x_. - - * * * * * - -Page 142 - - uti supra tricliniorum symmetriae scriptae sunt, - ita habeant rationem, sed propter columnarum interpositiones - 9 spatiosiores constituantur. inter corinthios autem - et aegyptios hoc erit | discrimen. corinthii simplices habeant (15) - columnas aut in podio positas aut in imo, supraque habeant 5 - epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, - praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum - delumbata. in aegyptiis autem supra columnas epistylia - et ab epistyliis ad parietes qui sunt | circa inponenda est (20) - contignatio, supra coaxationem pavimentum, subdiu ut sit 10 - circumitus. deinde supra epistylium ad perpendiculum - inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta - parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis - ornantur et inter columnas superiores | fenestrae (25) - conlocantur. ita basilicarum ea similitudo, non corinthiorum 15 - 10 tricliniorum, videtur esse. fiunt autem etiam non italicae - consuetudinis oeci, quos Graeci cyzicenos appellant. hi - conlocantur spectantes ad septentrionem et maxime viridia - prospicientes, valvasque habent in medio. ipsi autem - sunt | ita longi et lati uti duo triclinia cum circumitionibus 20 (30) - inter | se spectantia possint esse conlocata, habentque =144= - dextra ac sinistra lumina fenestrarum valvata, uti de lectis - per spatia fenestrarum viridia prospiciantur. altitudines - eorum dimidia latitudinis addita constituuntur. - - 11 | In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae 25 (5) - earum symmetriarum rationes quae sine inpeditione loci - fieri poterunt, luminaque parietum altitudinibus si non - obscurabuntur, faciliter erunt explicata, sin autem inpedientur - ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit - ut ingenio et acumine de | symmetriis detractiones aut 30 (10) - -4 habent _x_ (-eant _L_). - -11 circumitus _H_: circuitus _GS_. - -13 columnę _S_: -na _HG_. - -17 Hii _H_. | cy(i _S_)zicenos: _sic x_. - -19 valbas _HS_. | habent _HS_: habentes _G_. - -20 cum _om. G_. | circuitionibus _S_ (circum- _H_, circū- _G_). - -22 atque _ante corr. H_. | f. viridia valvata uti _x_. | lectis: tectis -_x_. - -23 altitudinis _H_ (-nes _GS_). - -26 earum _HS_ (_G^{c}_): eadē _ante corr. G_. | locis _x_. - -28 facile _S_. - -29 tunc erit _G_: tenerit _HS_. - - * * * * * - -Page 143 - - adiectiones fiant, uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur - venustates. - - IV Nunc explicabimus quibus proprietatibus genera aedificiorum - ad usum et caeli regiones apte debeant spectare. - hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum 5 - spectent, | ideo quod vespertino lumine opus est uti, praeterea (15) - quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, - calorem remittens efficit vespertino tempore regionem tepidiorem. - cubicula et bybliothecae ad orientem spectare - debent, usus enim matutinum postulat lumen, item in 10 - bybliothecis libri non | putrescent. nam quaecumque ad (20) - meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri - vitiantur, quod venti umidi advenientes procreant eas et - alunt infundentesque umidos spiritus pallore volumina corrumpunt. - 2 triclinia verna et autumnalia ad orientem. 15 - ei enim praetentis luminibus | adversus solis impetus (25) - progrediens ad occidentem efficit ea temperata ad id tempus - quo his solitum est uti. aestiva ad septentrionem, - quod ea regio non ut reliquae per solstitium | propter =145= - calorem efficitur aestuosa, eo quod est aversa a solis cursu 20 - semper refrigerata et salubritatem et voluptatem in usu - praestat. non minus pinacothecae et plumariorum textrina - pictorumque officinae, uti colores eorum in opere propter - | constantiam luminis inmutata permaneant qualitate. (5) - - V Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc 25 - etiam animadvertendum est quibus rationibus privatis aedificiis - propria loca patribus familiarum et quemadmodum - -3 explicauimus _x_ (-bimus _G^{c}_). - -4 apte _Fav._: actae(ę _GS_) _x_. | spectare: ex(s _G_)pectare _x_. - -5 ad (occ.): uti _x_. - -9 bibly(i _GS_)othecae _H_. - -11 bibly(i _GS_)othecis _H_. - -12 ab tiniis _H_ (ab tineis _S_), abtinẛ̣is _G^{c}_ (_rel. locis_ -tinea _semper x exc._ tinia _G 59, 6 ubi_ tenia _G^{c}_). - -15 orientem cum (.Cū _GS_) _x_. - -16 prae(p̄ _GS_)tenta _x_. - -18 his solitum (_Fav._): opus solitum _x_. | ad septentrionem _HS_: ad -septentrionalem _G_. - -19 regione _G_. - -20 efficitur ęstuosa _S_: efficiuntur (_sic etiam suppl._ un _S^{c}_) -aestuosae _HG_. | eo _S_: ea _HG_. - -22 textrina _S_ (= _L_): extrina _HG_. - -24 constantia _H_ (-ā _GS_). - - * * * * * - -Page 144 - - communia cum extraneis aedificari debeant. namque ex - his | quae propria sunt, in ea non est potestas omnibus (10) - intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt cubicula - triclinia balineae ceteraque quae easdem habent usus rationes. - communia autem sunt in quibus etiam invocati 5 - suo iure de populo possunt venire, id est vestibula cava - aedium peristyla quae|que eundem habere possunt usum. (15) - igitur is qui communi sunt fortuna, non necessaria magnifica - vestibula nec tabulina neque atria, quod magis aliis - 2 officia praestant ambiundo quam ab aliis ambiuntur. qui 10 - autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis stabula - tabernae, in aedibus cryptae horrea | apothecae ceteraque (20) - quae ad fructus servandos magis quam ad elegantiae - decorem possunt esse, ita sunt facienda. item feneratoribus - et publicanis commodiora et speciosiora et ab insidiis 15 - tuta, forensibus autem et disertis elegantiora et spatiosiora - ad conventus excipiundos, nobilibus vero qui hono|res (25) - magistratusque gerundo praestare debent officia civibus, - faciunda sunt vestibula regalia alta, atria et peristyla - amplissima, silvae ambulationesque laxiores ad decorem 20 - maiestatis perfectae, praeterea bybliothecae pinacothecae - basilicae non dissimili modo quam publicorum operum - magnificentia | comparatae, quod in domibus eorum saepius =146= - et publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur. - 3 ergo si his rationibus ad singulorum generum 25 - personas, uti in libro primo de decore est scriptum, ita - disposita erunt aedificia, | non erit quod reprehendatur. (5) - habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas explicationes. - earum autem rerum non solum erunt in urbe - aedificiorum rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod in 30 - -4 balneae (-ę _GS_) _x_. - -5 sunt quibus (_om._ in) _x_ (_cf. p. 148, 24_). - -7 (_et_ 19) peristy(i)lia _x_. - -8 is: his _x_. - -9 tabulina _HG_: tablina _S_ (_ut rel. locis x_). | magis aliis … quam: -in aliis … quae (quę _S_) _x_. - -12 criptae (-ę _GS_) _x_. - -16 disertis _HS(G^{c})_: desertis _G_. - -19 faciunda _HG_: -enda _S_. - -21 by(i _GS_)bliothecas ＜pinacothecas _habet solus G_＞ basilicas -con(cō- _S_)paratas _x_. - -24 conficiuntur (-ciu^{[NT]} ᷎) _H_: -ciunt _GS_. - - * * * * * - -Page 145 - - urbe atria proxima ianuis solent esse, ruri autem pseudourbanis - statim peristyla, deinde | tunc atria habentia circum (10) - porticus pavimentatas spectantes ad palaestras et - ambulationes. - - Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim 5 - perscribere, proposui, nunc rusticorum expeditiones ut sint - ad usum commoda quibusque rationibus conlocare oporteat - | ea dicam. (15) - - VI Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de - moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur et 10 - ita villae conlocentur. magnitudines earum ad modum - agri copiasque fructuum comparentur. cohortes magnitudinesque - | earum ad pecorum numerum atque quot iuga (20) - boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. in cohorte - culina quam calidissimo loco designetur, coniuncta autem 15 - habeat bubilia, quorum praesepia ad focum et orientis - caeli regionem spectent, ideo quod boves lumen et ignem - spectando hor|ridi non fiunt. item agricolae regionum (25) - inperiti non putant oportere aliam regionem caeli boves - 2 spectare nisi ortum solis. bubilium autem debent esse 20 - latitudines nec minores pedum denum nec maiores quindenum, - longitudo uti singula iuga ne minus pedes occupent - septenos. balnearia item con|iuncta sint culinae, ita enim =147= - lavationi rusticae ministratio non erit longe. torcular - item proximum sit culinae, ita enim ad olearios fructus 25 - commoda erit ministratio, habeatque coniunctam vinariam - -1 autem (aū): ab _x_. - -2 peristy(i)lia _x_. - -3 pavimenta _x_. - -4 ambulationes .VIII. Quo adpotui … (_cum capituli numero servato_) _G_. - -6 expeditionum (-nū _S_) _x_. - -7 commodae (-ę _S_, -e _G_) _x_. | collocari _S_. - -8 eas _x_. - -12 chortes _x_ (_cf. v. l. Varr. p. 146, 11. 14. 19. 147, 2. 217, 18. -274, 16 Keil_). - -13 quot _S_: quod _HG_. - -14 fuerint _x_. | chorte _x_. - -15 designetur _GS_: desi|netur _H_. - -16 bubilia _HG_: buuilia _S_. - -18 fiunt _HS_: fiant _G_. - -19 in(m _S_)periti (_sic_) _x_. - -20 buuilium _x_ (bubilium _G^{c}_). - -21 quindenum _S_: v. denum _HG_. - -22 pedes occupent _x_ (_non_ occupent pedes, _ut edd._). - -23 sint _HS_: sunt _G_. - -24 torcular _S(G^{c}, ut v. 12 x)_: torclar _HG_. - - * * * * * - -Page 146 - - cellam haben̶tem ab septentrione lumina | fenestrarum. (5) - cum enim alia parte habuerit qua sol calefacere possit, - vinum quod erit in ea cella confusum ab calore efficietur - 3 inbecillum. olearia autem ita est conlocanda ut habeat - a meridie calidisque regionibus lumen. non enim debet 5 - oleum congelari sed tepore caloris extenuari. magni|tudines (10) - autem earum ad fructuum rationem et numerum doliorum - sunt faciundae, quae cum sint cullearia, per medium occupare - debent pedes quaternos. ipsum autem torcular si - non cocleis torquetur sed vectibus et prelo premitur, ne 10 - minus longum pedes XL constituatur, ita enim erit - vectia|rio spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum (15) - senum denum, nam sic erit ad plenum opus facientibus - libera versatio et expedita. sin autem duobus prelis loco - opus fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini dentur. 15 - 4 ovalia et caprilia ita sunt magna facienda uti singula - pecora areae ne | minus pedes quaternos et semipedem, (20) - ne plus senos possint habere. granaria sublimata et ad - septentrionem aut aquilonem spectantia disponantur, ita - enim frumenta non poterunt cito concalescere, sed ab flatu 20 - refrigerata diu servantur. namque ceterae regiones procreant - curculionem et reliquas | bestiolas quae frumentis (25) - solent nocere. equilibus quae maxime in villa loca calidissima - fuerint constituantur, dum ne ad focum spectent. - cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, horrida 25 - 5 fiunt. item non sunt inutilia praesepia quae | conlocantur =148= - extra culinam in aperto contra orientem. cum enim in - hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves, - -1 ab (_H_, a _S_) septentrione _HS_: ad septentrionem _G_. - -2 cum--(4) inbecillum _om. S_ (_infra in m. suppl. S^{c}_), _qui -mox post_ extenuari _v. 9 addit_ vinaria enī cella cū aliunde quā a -septentrione habuerit fenestrarū lumina. qua sol … imbecillū (_quae -linea perducta delet S^{c}_). | qua _GS_: quę _HS^{c}_. | calefacere -_S_: calfacere _HG_. - -6 tem(ē _S_)pore _x_. - -10 premet(& _HS_)ur _x_. - -14 loco _S(G^{c})_: locu _H_, locti _G_. - -15 viginti _HS_: XX. _G_. - -18 sublimata _G_: sublinata _HS_. - -20 poterunt _S_: -rint _HG_. | abflatu (_sic_) _x_. - -22 curculionem _HG_: gurgulionem _S_. | quae: quā _in ras. S^{c}_. - -26 inuestilia _ante corr. G_. - -27 in _om. G_ (_non HS_). - - * * * * * - -Page 147 - - ad solem pabulum capientes fiunt nitidiores. horrea fenilia - farraria pistrina extra villam facienda videntur, ut | ab (5) - ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius in - villis faciundum fuerit, ex symmetriis quae in urbanis - supra scriptae sunt constituta ita struantur uti sine inpeditione 5 - 6 rusticae utilitatis aedificentur. omniaque aedificia - ut luminosa sint oportet curari, sed quae sunt ad villas, - faciliora | videntur esse ideo quod paries nullius vicini (10) - potest obstare, in urbe autem aut communium parietum - altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. 10 - itaque de ea re sic erit experiundum. ex qua - parte lumen oporteat sumere linea tendatur ab altitudine - parietis qui videtur obstare ad | eum locum quo oporteat (15) - inmittere, et si ab ea linea in altitudinem cum prospiciatur - poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco 15 - 7 lumen erit sine inpeditione. sin autem officient trabes - seu limina aut contignationes, de superioribus partibus - aperiatur et ita inmittatur. et ad summam ita | est (20) - gubernandum ut ex quibuscumque partibus caelum prospici - poterit, per eas fenestrarum loca relinquantur, sic 20 - enim lucida erunt aedificia. cum autem in tricliniis ceterisque - conclavibus maximus est usus luminum, tum etiam - in itineribus clivis scalis, quod in is saepius alii aliis - obviam ve|nientes ferentes sarcinas solent incurrere. (25) - - Quoad potui distributiones operum nostratium, ut sint 25 - aedificatoribus non obscurae, explicui. nunc etiam quemadmodum - Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur, - uti non sint ignota, summatim exponam. - - VII | Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed =149= - ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non 30 - spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas, - -5 scripta _x_. | uti _HS_: ut _G_. - -13 quo _G_: qui _HS_. - -15 videre _S_. - -16 officient _x_ (_sed_ e _in ras. S_). - -17 lumina _x_. - -20 ea _x_. - -23 in _G_: _om. HS_. | clivis _HG^{c}_: clauis _G_, diuisis _S_. | his -_x_ (_sed_ [h/ı]s _H_). | alii aliis _GS_: ali|us aliis _H_. - -31 ae(ę _GS_)qualia _x_. | osteariis _x_. - - * * * * * - -Page 148 - - statimque ianuae interiores finiuntur. hic autem locus - inter | duas ianuas graece θυρωρειον appellatur. deinde (5) - est introitus in peristylon. id peristylon in tribus partibus - habet porticus inque ea parte quae spectat ad meridiem - duas antas inter se spatio amplo distantes in quibus trabes 5 - invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia - adempta spatium | datur introrsus. hic locus apud nonnullos (10) - 2 prostas, apud alios pastas nominatur. in his locis - introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum - cum lanificis habent sessionem. in prostadis autem 10 - dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum - thalamos, alterum amphi|thalamos dicitur. circum autem (15) - in porticibus triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae - familiaricae constituuntur. haec pars aedificii gynaeconitis - 3 appellatur. coniunguntur autem his domus ampliores habentes 15 - lautiora peristyla, in quibus pares sunt quattuor - porticus altitudinibus, aut una quae ad | meridiem spectat (20) - excelsioribus columnis constituitur. id autem peristylon - quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. - habent autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias 20 - cum dignitate porticusque peristylorum albariis et - tectoriis et ex intestino opere lacunariis ornatas, | et in (25) - porticibus quae ad septentrionem spectant triclinia cyzicena - et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, exhedras - ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos 25 - | quadratos tam ampla magnitudine uti faciliter in eis =150= - -2 thyroron _x_. - -3 peri(y _G_)stylon id peristy(i _H_)lum _x_. _sic etiam 128, 1_ -(_HS_). _142, 20_ (_HS_). _142, 24_ (_x_). _149, 21_ (_x_). _172, 2_ -(_x_). _item Varro_. _unde semper_ τὸ περίϲτυλον _sic reddidi in hac -editione_. - -4 in quae (_H_, qua _GS_) parte quae(ę _GS_) _x_. - -6 distat _G_: distant _HS_. | eo _HS_: ea _G_. - -7 adempta _HS_: dempta _G_. - -8 prostas: _ante corr._ postas _S_. pastas _HS(G^{c})_: partes _G_. - -10 lanificis _HS_: -ciis _G_. | prostadii _x_. - -12 thalamus _x_. | amphithalamos _x_: -mus _ante corr. H_. - -14 constituantur _S_. | ginae(ę _GS_, e _G^{c}_) conitis _x_. - -16 peristylia _x_. - -18 peristylum _x_. - -19 rhodiacum _SG^{c}_ (rhodia cum _HG_). - -20 eae (eę _S_) _HS_: hę _G_. - -21 peristyliorum _x_. - -24 by(i _S_)bliothecas _G_, biblyothecas _H_. - -25 oecos quadrata(| _G_) ostia ampla _x_. - -26 eis: eo _x_. - - * * * * * - -Page 149 - - quattuor tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis - 4 locus possit esse spatiosus. in his oecis fiunt virilia convivia. - non enim fuerat institutum matres familiarum - eorum mori|bus accumbere. haec autem peristyla domus (5) - andronitides dicuntur, quod in is viri sine interpellationibus 5 - mulierum versantur. praeterea dextra ac sinistra domunculae - constituuntur habentes proprias ianuas triclinia - et cubicula commoda, uti hospites advenientes non in - peristyla sed in ea | hospitalia recipiantur. nam cum (10) - fuerunt Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus 10 - advenientibus instruebant triclinia cubicula cum penu - cellas primoque die ad cenam invitabant, postero mittebant - pullos ova holera poma reliquasque res agrestes. ideo - pictores ea quae mittebantur hospi|tibus picturis imitantes (15) - xenia appellaverunt. ita patres familiarum in hospitio 15 - non videbantur esse peregre, habentes secretam in his - 5 hospitalibus liberalitatem. inter duo autem peristyla ad - hospitalia itinera sunt quae mesauloe dicuntur, quod inter - duas aulas media sunt interposita, nostri autem | eas andronas (20) - appellant. 20 - - Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec - latine potest id convenire. Graeci enim ανδρωναϲ appellant - oecos, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres - non accedunt. item aliae res sunt similes, uti xystus - prothyrum | telamones et nonnulla alia eius modi. ξυϲτοϲ 25 - enim est graeca appellatione porticus ampla latitudine, in - qua athletae per hiberna tempora exercentur. nostri autem - hypaethrus am|bulationes xysta appellant, quas Graeci =151= - -1 operas _G_. - -3 matris _HS_: -es _G_. - -4 peristy(i)lia _x_ (_item v. 9. 18_). - -5 andronitides _x_. | is: his _x_. - -12 postero _HG_: postero die _S_. - -14 imitant᷎ _H_, -t᷑ _S_ (-tes _G_). - -17 ad: & (_HS_, et _G_) _x_. - -18 quem | esaulo edicuntur _H_ (quę mesauloe dn̄r _S_), q; me‿saulę -dicuntur _G_. - -22 (= 19) andronas _x_. - -23 oecus _x_ (oecos _G^{c}_). - -24 accedunt _HS_, -dent _G_. | res sunt _H^{c} GS_: sunt res _ante -corr. H_. - -25 protyrum _x_ (prot[ⱶ/y]rū _S_). | thalamones _x_. | xystos _x_. - -28 hyp&rus _GS_, hy[.e/p̣t]rus _G^{c}_. | xysti _x_. - - * * * * * - -Page 150 - - παραδρομιδαϲ dicunt. item προθυρα graece dicuntur quae - sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra - quae graece dicuntur διαθυρα. item si qua virili figura - signa mutulos aut coro|nas sustinent, nostri telamones (5) - appellant, cuius rationes quid ita aut quare dicantur ex 5 - historiis non inveniuntur, Graeci vero eos ατλανταϲ vocitant. - Atlas enim formatur historia sustinens mundum, - ideo quod is primum cursum solis et lunae siderumque - omnium versationum rationes vigore | animi sollertiaque (10) - curavit hominibus tradendas, eaque re a pictoribus et 10 - statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens mundum, - filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem - πλειαδαϲ nominant, cum sideribus in mundo sunt dedicatae. - nec tamen ego ut mutetur consuetudo nominatio|num (15) - aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti non sint 15 - ignota philologis exponenda iudicavi. - - Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Graecorum - institutis conformantur exposui, et de symmetriis - singulorum generum proportiones perscripsi. ergo quoniam - | de venustate decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus 20 - de firmitate quemadmodum ea sine vitiis permanentia - ad vetustatem conlocentur. - - VIII Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta - eorum facta fuerint ita ut in prioribus libris de muro et - | theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt 25 - sine dubitatione firma. sin autem hypogea concamarationesque - | instituentur, fundationes eorum fieri debent crassiores =152= - -1 paradromidas _x_. | prothy(i _G_)ra _x_. - -2 ante ianuas _S_: ante inianuas _HG_. | prothyra _x_. - -3 graeci _H et_ (greci) _ante corr. S_. | diathyra _x_. - -4 telamones (_hic_) _x_. - -5 cuius _HG_: quorū _S_ (_sed in m._ ꝉ cuıꝰ _S^{c}_). | rationes _GS_: --ne _H_. - -6 atlantas _GS_: &lantas _H_. | vocitant: appellant _S_. - -7 formatur historia: _sic x_ (_non_ historia formatur). - -8 is _GS_: his _H_. - -10 tradenda _x_. | res _x_. - -13 pliadas _x_. - -15 sermonis _G_: -nes _HS_. | uti (utei): ut ei _HG_ (ut _S_, ut ea -_G^{c}_). - -19 perscripsi. Ergo _GS_: perscribsi ero _H_. - -24 ut _GS_: aut _H_. - -25 a _G_: _om. HS_. | eae (eę _S_) _x_ (ea _G^{c}_). - -26 ypogea _x_. | concama rationes inst. _ante corr. S_ (-me‿ra- _S^{c} -qui add. omissum_ q⁊ = _x_). - - * * * * * - -Page 151 - - quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt - futurae, eorumque parietes pilae columnae ad perpendiculum - inferiorum medio conlocentur, uti solido respondeant. - nam si in pen|dentibus onera fuerint parietum aut columnarum, (5) - 2 non poterunt habere perpetuam firmitatem. praeterea 5 - inter limina secundum pilas et antas postes si supponentur, - erant non vitiosae. limina enim et trabes structuris - cum sint oneratae, medio spatio pandantes frangunt - sublisas structuras. | cum autem subiecti fuerint et subcuneati (10) - postes, non patiuntur insidere trabes neque eas 10 - 3 laedere. item administrandum est uti levent onus parietum - fornicationes cuneorum divisionibus et ad centrum respondentes - earum conclusurae. cum enim extra trabes aut - liminum capita arcus cuneis erunt | conclusae, primum non (15) - pandabit materies levata onere, deinde si quod vetustate 15 - vitium ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur. - 4 itemque quae pilatim aguntur aedificia, cum cuneorum - divisionibus coagmentis ad centrum respondentibus - fornices concluduntur, extremae pilae in his latiores | spatio (20) - sunt faciundae, uti vires eae habentes resistere possint, 20 - cum cunei ab oneribus parietum pressi per coagmenta ad - centrum se prementes extrudent incumbas. itaque si angulares - pilae erunt spatiosis magnitudinibus, continendo - cuneos firmitatem operibus praestabunt. - - 5 | Cum in his rebus animadversum fuerit uti ea 25 - dili|gentia in is adhibeatur, non minus etiam observandum =153= - est uti omnes structurae perpendiculo respondeant neque - habeant in ulla parte proclinationes. maxima autem esse - -5 poterunt _G_: -rint _HS_. - -6 lumina _x_. | sub(p _S^{c} G^{c}_)ponentur _GS_: suppona(e -_H^{c}_)ntur _H_. - -9 subly(i _G^{c}_)si _x_. - -10 inside|ra _H_. - -11 utile ventonus _HS(G^{c})_: uti. Li|ventonus _G_ (_ubi in m. -G^{c}_ ī aꝉ uti ventonus). - -12 cuneorum _H_: cum eorum (_sic_) _GS_. - -14 Cumeis _ante corr._ (Cun≣̮eis) _G_. | conclusae (-ę _G_) _x_. - -15 matries _G_. - -16 ceperit _G_: coeperit _H et_ (c[o/e]perit) _G^{c}_, cęperit _S_. - -17 cum (cuneorum): et (& _HS_) _x_. - -22 extruderent _x_. - -26 is: his _x_. - -27 perpendicula _G_. - - * * * * * - -Page 152 - - debet cura substructionum, quod in his infinita vitia so|let (5) - facere terrae congestio. ea enim non potest esse semper - uno pondere quo solet esse per aestatem, sed hibernis - temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem - crescens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit 5 - 6 structurarum saeptiones. itaque ut huic vitio medeatur, - sic erit | faciundum ut primum pro amplitudine congestionis (10) - crassitudo structurae constituatur, deinde in frontibus - anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter - se distent tanto spatio quanta altitudo substructionis est 10 - futura, crassitudine eadem qua substructio. procurrant autem - ab imo pro | quam crassitudo constituta fuerit substructionis, (15) - deinde contrahantur gradatim ita uti summam - 7 habeant prominentiam quanta operis est crassitudo. praeterea - introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim 15 - struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent - quanta altitudo futura erit substru|ctionis, crassitudines (20) - autem habeant dentium structurae uti muri. item in extremis - angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo - spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur 20 - et ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab - ea media altera coniuncta cum angulo muri. | ita dentes (25) - et diagonioe structurae non patientur tota vi premere - murum, sed dissipabunt retinendo impetum congestionis. - - 8 | Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et =154= - uti caveatur incipientibus exposui. namque de tegulis aut 26 - tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura quemadmodum - de his, quod ea quamvis sint vitiosa, faciliter - mu|tantur. itaque quae nec solida quidem putantur esse, (5) - -6 septiones _x_ (p _in ras. S_). - -9 erismae(-ę _S_) _HS_, aerismae _G_. - -11 crassitudinis _x_. | (--14) procurrat … contrahatur … habeat _x_. - -12 pro quam: per quam (quem _ante corr. H_) _x_. | fuerit _HS_: -rat -_G_. - -17 crassitudines _GS_: -nis _H_. - -21 diagonius _HS_, -niis _G_ (-nii _G^{c}_). - -23 diagoniae _H_, -nie _G_, -nię _S(G^{c})_. - -24 retinendum (-ū _G_) _x_ (-do _L_). | congestionis _G_: -nes _HS_. - -25 opera constitui _(ante corr.) om. G_. | oport& _ante corr. S_. - -28 sunt _x_. - -29 itaque nec solidi _x_. - - * * * * * - -Page 153 - - quibus rationibus haec potuerint esse firma et quemadmodum - 9 instituantur exposui. quibus autem copiarum generibus - oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod - non in omnibus locis omnia genera copiarum nascuntur, - ut in primo volu|mine est expositum. praeterea in domini 5 (10) - est potestate utrum latericio an caementicio an saxo - quadrato velit aedificare. itaque omnium operum probationes - tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate - et magnificentia et dispositione. cum magnificenter opus - perfectum aspicietur, a domini po|testate inpensae 10 (15) - laudabuntur, cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio, cum - vero venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, - 10 tunc fuerit gloria architecti. haec autem recte - constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis patiatur - accipere se consilia. namque omnes homines, | non solum 15 (20) - architecti, quod est bonum possunt probare, sed inter - idiotas et eos hoc est discrimen quod idiota nisi factum - viderit, non potest scire quid sit futurum, architectus - autem simul animo constituerit, antequam inceperit et - venustate et usu et decore quale sit futurum habet definitum. 20 - - | Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum (25) - sint faciundae quam apertissime potui perscripsi. - de | expolitionibus autem eorum uti sint elegantes et sine =155= - vitiis ad vetustatem ＜permanentes＞, insequenti volumine 25 - exponam. - -1 poterint _x_. - -5 ut _HS_: uti _G_. | primo: proximo _x_. - -10 a domini: ab omni _x_. - -13 gloria architecti _S(G^{c})_: gloria aria architecti _HG_. - -14 is _HS(G^{c})_: his _G_. - -19 incoeperit _G_. - -24 expolitionibus _S_: expoliationibus _HG_. - -25 permanentes _om. x_ (_cf. p. 151, 21. 168, 21. 146, 13_). - - * * * * * - -Page 154 - - - - -LIBER SEPTIMUS. - - - 1 Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, - | per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, (5) - ut ea non interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus - edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam 5 - doctrinarum subtilitatem. itaque non mediocres sed - infinitae sunt is agendae gratiae, quod non invidiose silentes - prae|termiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus (10) - 2 memoriae tradendos curaverunt. namque si - non ita fecissent, non potuissemus scire quae res in Troia 10 - fuissent gestae, nec quid Thales Democritus Anaxagoras - Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura - quasque Socrates Platon | Aristoteles Zenon Epicurus aliique (15) - philosophi hominibus agendae vitae terminationes - finissent seu Croesus Alexander Darius ceterique reges 15 - quas res aut quibus rationibus gessissent fuissent notae, - nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae - 3 ad posteritatem commentariis extu|lissent. itaque (20) - quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra qui eorum - scripta furantes pro suis praedicant sunt | vituperandi, =156= - quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed 21 - invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt - reprehendendi, sed etiam quia impio more vixerunt, poena - condemnandi. nec tamen haec res non vin|dicatae curiosius (5) - ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudiciorum 25 - qui fuerint, non est alienum quemadmodum sint - -2 Maioris _S_. - -7 is: his _x_. - -11 nequid _x_ (N[c/e]quid _sic S ipse_). | tales _ante corr. H_. - -13 platon … zenon (_sic, sed_ philo _bis_) _x_. - -15 croessus _x_. - -16 fuissent notae _HS_: non fuissent noctę _G_ (notę _G^{c}_). - -17 praeceptorem _ante corr. H_. - -18 itaque _HS(G^{c})_: ita _G_. - -19 sunt agendae, contra (_L_): sunt agendaest contra _H_, agendę ſ̄. -ſic ec̄tra _S_, sunt agendę ＜sic _add. G^{c}_＞ | econtra _G_. - -23 repraehendi (_sic_) _H_. | quia: qui _x_. - -24 condempnandi (_ut 157, 14_ condempnatos) _scr. HSG^{c}_ (_non G_), -_ut_ dampnati _SG^{c} 158, 2_ (_non HG_). | haec _H_ (hęc) _G_: hę _S_. - - * * * * * - -Page 155 - - 4 nobis traditi explicare. reges Attalici magnis philologiae - dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami - ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus - | infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non (10) - minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae 5 - comparare. cum autem summa diligentia perfecisset, - non putavit id satis esse nisi propagationibus inseminando - curaret augendam. itaque Musis et Apollini ludos dedicavit - et quem|admodum athletarum sic communium scriptorum (15) - 5 victoribus praemia et honores constituit. his ita 10 - institutis cum ludi adessent, iudices litterati qui eos probarent - erant legendi. rex cum iam sex civitatis lectos - habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit - ad eos qui supra | bybliothecam fuerunt et quaesiit si (20) - quem novissent ad id expeditum. tunc ei dixerunt esse 15 - quendam Aristophanen, qui summo studio summaque diligentia - cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque - conventu ludorum cum secretae sedes iudicibus essent - distributae, cum ceteris Aristophanes | citatus quemadmodum (25) - 6 fuerat locus ei designatus sedit. primo poetarum 20 - ordine ad certationem inducto cum recitarentur | scripta, =157= - populus cunctus significando monebat iudices quod probarent. - itaque cum ab singulis sententiae sunt rogatae, - sex una dixerunt et quem maxime animadverterunt multitudini - placuisse, ei primum praemium, insequenti secundum 25 - | tribuerunt. Aristophanes vero cum ab eo sententia (5) - rogaretur, eum primum renuntiari iussit qui minime populo - 7 placuisset. cum autem rex et universi vehementer indignarentur, - surrexit et rogando impetravit ut paterentur - -1 Regis _H_ (-es _GS_) - -2 by(i _GS_)bliothecam _H_. - -3 pto(ptho- _G_, p[t/h]o _S_)lomeus _H_. - -4 incitatis _H_ (-tus _GS_). - -5 contenderet _G_ (-rat _HS_). - -8 apolloni _G_. - -11 eos: ea _x_. - -12 rex _HG_: sex _S_. | sex civitatis: ex civitatis (_H_, -tes _ante -ras. S_, -te _S^{c}_, -tibus _G_) _x_. - -13 septu(y _G_, i _S_)mum _H_. | r&ullit (_sic_) _H_ (rettulit _solus -S_). _cf._ retulerunt _x 85, 22_. - -14 by(i _S_)bliothecam _HG_. - -16 aristophanen _HS^{c}_: -nē _G et ante ras. S_. - -24 dixerunt _HS_: direxerunt _G_. - -27 eum: cū _S_. - -29 imperavit _x_. - - * * * * * - -Page 156 - - se dicere. itaque silentio facto docuit unum ex his eum - esse poetam, | ceteros aliena recitavisse, oportere autem (10) - iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo - et rege dubitante, fretus memoria e certis armariis - infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo 5 - coegit ipsos furatos de se confiteri. itaque rex iussit cum - his agi furti condemnatosque | cum ignominia dimisit, (15) - Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra - 8 bybliothecam constituit. insequentibus annis a Macedonia - Zoilus, qui adoptavit cognomen ut Homeromastix vocitaretur, 10 - Alexandriam venit suaque scripta contra Iliadem et - Odyssean comparata regi recitavit. Pto|lomaeus vero cum (20) - animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis - ducem absentem vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta - suspicerentur ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit 15 - responsum. Zoilus autem cum diutius in regno fuisset, - inopia pressus summisit ad regem postulans ut | aliquid (25) - 9 sibi tribueretur. rex vero respondisse dicitur Homerum, - qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa - milia hominum pascere, item debere qui meliore in|genio =158= - se profiteretur non modo unum sed etiam plures alere 21 - posse. et ad summam mors eius ut parricidii damnati - varie memoratur. alii enim scripserunt a Philadelpho - esse in crucem fixum, nonnulli Chii ei lapides esse coniectos, - alii Zmyr|nae vivum in pyram coniectum. quorum 25 (5) - utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. non - enim aliter videtur promereri qui citat eos quorum responsum, - quid senserint scribentes, non potest coram indicari. - 10 ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito - -2 oportere[autem/ạṭ᷑] _G^{c}_. - -4 memoriae certis (_id est_ memoria e certis) _H_: memoria. certis _S_, -memorię certis _G_. - -7 dimisit _HS_: demisit _G_. - -8 aristophanen (_sic_) _x_. - -9 byblio(biblyo- _S_, biblio- _G_)thecam _H_. | machedonia _x_. - -10 homero mastix _x_. - -11 iliaden et odissian _x_. - -12 pto(phto- _S_)lomeus _HG_. - -15 indignans _G_: -nus _HS_. - -17 pressum (-sū _S_) summisit _HG_, pressus misit _G_. - -24 cruce _S_. | Chii ei: cııeı _HG_, cuneı _S_. - -25 zmirnae(-ę _S_, -e _G_) _sic x_. | vivom _H_. - -29 alienas _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 157 - - nomine meo id profero | corpus neque ullius cogitata (10) - vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus - scriptoribus infinitas ago gratias quod egregiis ingeniorum - sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio genere - copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes 5 - aquam et ad propria proposita traducen|tes facundiores et (15) - expeditiores habemus ad scribendum facultates talibusque confidentes - auctoribus audemus institutiones novas comparare. - - 11 Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei - rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi 10 - coepi. | namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo (20) - docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium - reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem - re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum - radiorumque extentionem certo loco centro constituto lineas 15 - ratione | naturali respondere, uti de incerta re certae imagines (25) - aedificiorum in scaenarum picturis redderent speciem - et quae in directis planisque frontibus sint figurata, alia - 12 abscedentia alia prominentia esse videantur. postea Silenus - de symme|triis doricorum edidit volumen, de aede Iunonis =159= - quae est Sami dorica Theodorus, de ionica Ephesi quae 21 - est Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae - quod est Priene ionicum Pytheos, item de aede Minervae - dorica quae | est Athenis in arce Ictinos et Carpion, Theodorus (5) - Phocaeus de tholo qui est Delphis, Philo de aedium 25 - sacrarum symmetriis et de armamentario quod fecerat - Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae - -4 alııſ (alı≣ıſ _S_) alıo _x_. - -9 quia: quae(-ę _GS_) _x_ (que _G^{c}_). - -11 agatarcus _HS_, -tharcus _G_. | eschyle _HS_, aeschilo _G_. - -12 scaenam: ad caenam _H_, adcę|nā _G_, ad scaenam _H^{c}_, adscenā -_S(G^{c})_. - -15 extentionē _GS_: -ne _H_. | lineas: adlineas _x_. - -21 samii _HG_, sann＜i＞ _S^{c}_. | zeodorus _HS_, zeodoricus _G, sed v. -5_ theodorus _x_. | de ionica: ionicae (-ce _S_) _x_. - -22 c(ch _S_)resiphon _x_. - -23 prienae _H_, -ne _GS_ (-nę _G^{c}_). _cf. p. 8, 4_. | phy(i -_G_)leos _x_. - -24 doricae (-ce _SG^{c}_, dorie _G_) _x_. | ictionos _x_. - -26 armentario _x_. | fecerat: fuerat _x_. - -27 pi(y _G_)raei _HG_, pirei _S_ (pyrei _G^{c}_). | deae | dianae -_ante corr. H(L)_: deae | ＜de＞ dianae _H^{c}_, deaede dianę _GS_. | -ionicae(-ę _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 158 - - est Magnesiae pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros, - item Arcesius | de symmetriis corinthiis et ionico (10) - Trallibus Aesculapio quod etiam ipse sua manu dicitur - fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero felicitas - 13 maximum summumque contulit munus. quorum enim 5 - artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno - florentes habere iudicantur, | excogitatis egregias operas (15) - praestiterunt. namque singulis frontibus singuli artifices - sumpserunt certatim partes ad ornandum et probandum - Leochares Bryaxis Scopas Praxiteles, nonnulli etiam putant 10 - Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad - 14 septem spectaculorum eius operis perve|nire famam. praeterea (20) - minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt, - uti Nexaris Theocydes Demophilos | Pollis Leonidas =160= - Silanion Melampus Sarnacus Euphranor. non minus 15 - de machinationibus, uti Diades Archytas Archimedes Ctesibios - Nymphodorus Philo Byzantius Diphilos Democles - Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. quorum ex com|mentariis (5) - quae utilia esse his rebus animadverti, collecta - in unum coegi corpus, et ideo maxime quod animadverti 20 - in ea re ab Graecis volumina plura edita, ab nostris - oppido quam pauca. Fuficius nimirum de his rebus - primus instituit edere volumen, item Terentius Varro de - novem disciplinis | unum de architectura, P. Septimius duo. (10) - -1 magnesia _x_. | teo: &eo _HS_, et eo _G_. | monopteros _G_: -monocteros _HS_. - -2 arcesius: argelius _x_. - -4 Demausoleo _H_: Demaus oleo _S_, demaus oleo _G_. | saturus _x_. | -phiteus _x_. - -6 sempiternos _G_. - -7 & cogitatis _x_. - -8 singulis _H_. - -10 bryaxes _HS_, brixes _G_. | scaphas _x_. | praxitelis _x_. - -11 cogit _G_. - -13 multa _G_. - -14 ut inexaris _H_, utinex | aris _S_, uti nexaris _G_. | theoci(y -_G_)des _x_. | leonidas _G_: -des _HS_. - -16 utidiates _G_. | ar⟦cy⟧chytas _H_, archytas _GS_. | archymedes _GS_, -archimedas _G_. | &esibios _HS_, et esibios _G_. - -17 phylob(p _S_)yzanteos _HS_, philobizant eos _G_. | diphylos _HS_. | -demodes _G_. - -18 charidas _x_. | poliydos _S_. | phy(i _G_)rros _x_. | agesistratas -_x_. - -19 collecta--(29) animadverti _G(S^{c} in m.)_: _om. HS_. - -22 fuficius _HG_: sufficus _S_. | nimirum: enim mirum _x_. | primus -_HS_: inprimus _G_. - -23 terrentius _G_. - -24 pseptimi|us _H_, Pſ┃ep|timius _S_: septimis (_sine_ p) _G_. - - * * * * * - -Page 159 - - 15 amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse - videtur, cum fuissent et antiqui cives magni architecti, - qui potuissent non minus eleganter scripta comparare. - namque Athenis Antistates et Callaeschros et Antimachides - et Pormos architecti | Pisistrato aedem Iovi Olympio 5 (15) - facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius - propter interpellationem rei publicae incepta reliquerunt. - itaque circiter annis ＜quadringentis＞ post Antiochus rex cum - in id opus inpensam esset pollicitus, cellae magnitudinem - et columnarum circa | dipteron conlocationem epistyliorumque 10 (20) - et ceterorum ornamentorum ad symmetriam distributionem - magna sollertia scientiaque summa civis Romanus - Cossutius nobiliter est architectatus. id autem opus non - modo vulgo sed etiam in paucis a magnificentia nominatur. - 16 nam quattuor locis sunt | aedium sacrarum marmoreis =161= - operibus ornatae dispositiones, e quibus proprie de is 16 - nominationes clarissima fama nominantur. quarum excellentiae - prudentesque cogitationum apparatus suspectus - habent in deorum caerimonio. primum|que aedis Ephesi (5) - Dianae ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius 20 - Metagene est instituta, quam postea Demetrius ipsius - Dianae servus et Paeonius Ephesius dicuntur perfecisse. - Mileti Apollini item ionicis symmetriis idem Paeonius - Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine | Cereris et (10) - Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more 25 - sine exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum - -4 antistates (_sic_) _x_. | callescheros _HS_, calle | cheros _G_. - -5 pormos _HS_, porinos _G_. - -7 rei publicę _GS_: regi publice _H_. - -8 quadringentis: ducentis _x_. anthi | ocus _H_. - -9 impinsam _H_, impensam _H^{c} G_, inpensam _S_. - -12 civis: cuius _S_. - -14 volgo _H_. - -16 de is (_ut p. 1, 16_): dehis _x_. - -17 quorum _x_. - -18 prudentis _HS_ (-tes _G_). - -19 caerimonio: sesemaneo _HG_, se se man& _S_ (sese,mane[t/ọ] _G^{c}_). -| aedes _x_. - -20 ab cresiphone _x_. - -21 metagine _HS_ (-gene _G_). - -22 servus (-os _H_) _sc._ παῖϲ τῆϲ θεοῦ _Haussoullier_ (_Rev. de phil. -XXI, 112_). | poeonius _G_ (pae- _H_, pe- _S_). - -23 meleti _x_. | apolloni _G_. | idem _GS_: eidem _H_. - -24 daphnis _G_: daphinis _HS_. | cereris _GS_: ca&eris _H_. - -25 icti . nos _H_, icti nos _S_, ictinus _G_. - - * * * * * - -Page 160 - - 17 pertexit. eam autem postea cum Demetrius Phalereus - Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte - columnis constitutis prostylon fecit. ita aucto vesti|bulo (15) - laxamentum initiantibus operique summam adiecit auctoritatem. - in asty vero Olympio amplo modulorum comparatu 5 - corinthiis symmetriis et proportionibus, uti supra - scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memoratur, - cuius commentarium nullum est inventum. nec - tamen a Cossutio | solum de his rebus scripta sunt desideranda (20) - sed etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus 10 - aedis Honoris et | Virtutis Marianae cellae columnarumque =162= - et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis - perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet - quemadmodum ab arte subtilitatem sic ab magnificentia - et inpensis auctoritatem, in primis et | summis operibus 15 (5) - nominaretur. - - 18 Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus - quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria - satis multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non - putavi silendum sed disposite singulis voluminibus de 20 - singulis expo|nere. itaque quoniam sexto volumine privatorum (10) - aedificiorum rationes perscripsi, in hoc qui septimum - tenet numerum de expolitionibus quibus rationibus et - venustatem et firmitatem habere possint exponam. - - I Primumque incipiam de ruderatione, quae principia 25 - tenet | expolitionum, uti curiosius summaque providentia (15) - -1 pertexit _HS_: pertexuit _G_. | eam: ea _HG_, Ei _S_. - -4 initiantibus _G_: init(c _S_)ientibus _HS_. | adiecit _G_: adfecit -_HS_. - -5 asty _HS_, asti _G_. | Olympio (_sc._ aedem): ạ̶̇ḍ̶̇aðolympı[v/o]m -_H^{c}_ = adolȳpiū _S_, adolimpiū _G_. - -6 uti .s.s. est _HS_, uti .ss. est _G_. - -7 cossutius _GS_, qu[ſ/o]ſutiuſ _H^{c}_. - -9 acussutio _G_. - -10 .A.G. mutio _HS_, ACI. mutio _G_. - -11 aedes _x_. | marinianae (-ę _S_) _HS_, mariniiane _G_. - -12 legitimas _a. c. H_. - -13 ꝑficit _H_ (-ecit _GS_). - -18 n̅r̅ę̅ memorię _G_. - -20 silendum _H^{c} S(G^{c})_: sidendum _ante ras. H_, sidiendū _ante -ras. G_. - -21 exponere (_cf. p. 36, 24. 37, 28 etc._): exponeremus _x_. | sexto -_H^{c} S(G^{c})_: secto _H_, ręcto _G_. - -23 numerum: murū _ante corr. G_. | expoliationibus _a. c. G_. - -24 vetustatē _a. c. G_. - - * * * * * - -Page 161 - - solidationis ratio habeatur. et si plano pede erit eruderandum, - quaeratur solum si sit perpetuo solidum, et ita - exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem - omnis aut ex parte congesticius locus fuerit, festucationibus - cum magna | cura solidetur. in contignationibus vero diligenter 5 (20) - est animadvertendum ne qui paries qui non exeat - ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed potius - relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum - enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione - sidentibus, per|manens structurae soliditate dextra 10 (25) - ac sinistra secundum se facit in pavimentis necessario - 2 rimas. item danda est opera | ne commisceantur axes =163= - aesculini quercu, quod quercei simul umorem perceperunt - se torquentes rimas faciunt in pavimentis. sin autem - aesculus non erit et necessitas coegerit, propter inopiam 15 - querceis sic videtur esse faciundum ut se|centur tenuiores. (5) - quo minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur - deinde in singulis tignis extremis partibus - axes bini clavis figantur, uti nulla ex parte possint se - torquendo angulos excitare. namque de cerro aut fago 20 - seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. coaxatio|nibus (10) - factis si erit, filex, si non, palea substernatur, - 3 uti materies ab calcis vitiis defendatur. tunc insuper - statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum - implere. statuminationibus inductis rudus si novum erit, 25 - -2 quae|ratur non solum _ante ras. H_ (non _del. H^{c}_). - -3 statum inerudus _GG_, statu minerudus _S_ (_sed in m. S^{c}_ ꝉ in -erudiis), statum‿ine,rudns _G^{c}_. - -4 congesticius _G_: coniesticius _HS_. | fistucationibus _x_. - -6 non _om. S_. - -10 sedentibus _x_. - -13 querco _x_. | querqui _HG_, quercui _S(G^{c})_. | perceperunt (-r̄ -_S_) _HS_: -rint _G_. - -16 quaercis _H_, quercis _GS^{c}_ (-cı≣ſ = cuſ _ante ras. S_). | -faciendū _G_. - -17 minum| _H_. | clavis fixi _G_: clavi fixi _HS_. | contenebuntur _H_. -_hic lacunam significavi quam explet Faventinus sic p. 301, 24_ ＜et -primum in directo iactatis axibus, sequentibus in transverso stratis＞. -_cf. p. 302, 18_. - -19 axes bini clavis: axis bini (boni _G^{c}_, _ut Fav. cod. v p. 301, -25_) clavi _x_. - -20 anguli _x_. - -22 filex _HG_: silex _S_ (filix _Fav._). _cf. Mayhoff ad Plin. 24, 85_. - -24 qui _x_ (_ut Fav._). - -25 inductus _x_. - - * * * * * - -Page 162 - - ad tres partes una calcis misceatur, si redivivum fuerit, - quinque ad duo mix|tionis habeant responsum. deinde (15) - rudus inducatur et vectibus ligneis, decuriis inductis, crebriter - pistatione solidetur, et id ne minus pistum absolutum - crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus 5 - inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, - ne minore crassitudine pavimenti digi|torum senum. supra (20) - nucleum ad regulam et libellam exacta pavimenta struantur - 4 sive sectilia seu tesseris. cum ea structa fuerint et - fastigia sua structione habuerint, ita fricentur uti si 10 - sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis aut - quadratis seu favis extent, sed coagmento|rum compositio =164= - planam habeat inter se directionem. si tesseris structura - erit, ut eae omnes angulos habeant aequales. cum enim - anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta 15 - ut oportet fricatura. item testacea spicata ti|burtina sunt (5) - diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes - tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad regulam perfricata. super, - fricatura levigationibus et polituris cum fuerit perfecta, - incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena 20 - inducantur. - - 5 | Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, (10) - quod contignationes umore crescentes aut siccitate decrescentes - seu pandationibus sidentes movendo se faciunt - vitia pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae non patiuntur 25 - integra permanere. itaque si necessitas coegerit, ut - minime | vitiosa fiant sic erit faciundum. cum coaxatum (15) - fuerit, super altera coaxatio transversa sternatur clavisque - fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. deinde - -2 adduum (-ū _GS_) mixtiones _x_. - -3 rudus _GS_: inrudus _H_. - -4 piscatione _HS_, pinsatione _G_. | ne: non _x_ (_cf. p. 128, 6. 8_). -| pinsum _x_ (_cf. p. 164, 20_). - -5 nucle[v/o]s _H_, -us _S(G^{c})_: nedeus _G_. - -7 pavimentum (-ū) _x_. - -8 nedeum _ante corr. G_. - -9 structa: exstructa (_sic_) _x_. - -10 sua exstructionē _HS_, sua exstrutionē _G_ (_cf. p. 164, 23. 165, -11_). - -12 favis: pauis _ante corr. G_. - -14 eae _H_ (eœ) _S^{c}_ (ea _S_): hę _G_. - -15 pleni _x_. | 17 ut ne _HG_: ut non _S_. - -18 sint _om. x_. - -19 fricaturam (-ā) _x_. | fuerint _x_. - -24 sedentes _x_. - - * * * * * - -Page 163 - - ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur calcisque - duae partes ad quinque mortarii mixtionibus praestent - 6 responsum. statumi|natione facta, rudus inducatur, idque (20) - pistum absolutum ne minus pede sit crassum. tunc autem - nucleo inducto, uti supra scriptum est, pavimentum e tessera 5 - grandi circiter binum digitum caesa struatur fastigium - habens in pedes denos digitos binos, quod si bene temperabitur - et recte frica|tum fuerit, ab omnibus vitiis erit (25) - tutum. uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis - ne laboret, fracibus quotannis ante hiemem saturetur. ita 10 - 7 non patietur in se recipere | gelicidii pruinam. sin autem =165= - curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter - se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur - habentes singulis coagmentorum frontibus excisos canaliculos - digitales. quibus iunctis | impleantur calce ex oleo 15 (5) - subacta confricenturque inter se coagmenta compressa. ita - calx quae erit haerens in canalibus durescendo contexteque - solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per - coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita perstratum, - supra nucleus inducatur et virgis | caedendo subigatur. 20 (10) - supra autem sive ex tessera grandi sive ex spica testacea - struatur fastigiis quibus est supra scriptum, et cum sic - erunt facta, non cito vitiabuntur. - - II Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de - albariis operibus est explicandum. id autem erit recte, 25 - si | glaebae calcis optimae ante multo tempore quam opus (15) - fuerit macerabuntur, uti si qua glaeba parum fuerit in - fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere - coacta uno tenore concoquatur. namque cum non penitus - macerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens 30 - la|tentes crudos calculos pustulas emittit. qui calculi in (20) - -4 pystū _S_. | grassum _H_. - -5 nudeo _ante corr. G_. | uti .s.s. est _HS_, uti .ss. ē _G_. - -7 digitus _HS_ - -10 fragibus _x_. - -14 excelsos _x_. - -15 impletur calx (calix _S_) _x_. - -17 calix _S_. | contestateque solidiscendo _G_: _om. HS_ (_del. G^{c}_). - -20 nucreus _H_. - -21 expica _H_, exspica _S(G^{c})_: _om. G_. - -22 struantur _x_. - -28 in _om. G_. - -29 tem(ē)pore _x_. - - * * * * * - -Page 164 - - opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et dissipant - 2 tectorii politiones. cum autem habita erit ratio macerationis - et ita curiosius operi praeparatum erit, sumatur - ascia et quemadmodum materia dolatur, sic calx in lacu - macerata ascietur. | si ad eam offenderint calculi, non erit 5 (25) - temperata. cumque siccum et purum ferrum educetur, - indicabit eam evanidam et siticulosam. cum vero pinguis - fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti glutinum - haerens omni ratione probabit se esse temperatam. - tunc autem machinis compa|ratis camararum dispositiones =166= - in conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata. 11 - - III Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic erit faciundum. - asseres directi disponantur inter se ne plus spatium - | habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod (5) - abiegnei ab carie et ab vetustate celeriter vitiantur, hique 15 - asseres cum ad formam circinationis fuerint distributi, - catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, crebriter - clavis ferreis fixi religentur, eaeque catenae ex ea - materia compa|rentur cui nec caries nec vetustas nec umor (10) - possit nocere, id est e buxo iunipiro olea robore cupresso 20 - ceterisque similibus praeter quercum, cum ea se torquendo - 2 rimas faciat quibus inest operibus. asseribus dispositis - tum tomice e sparto hispanico harundines graecae tunsae - ad eos uti forma | postulat religentur. item supra camaram (15) - materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, 25 - ut si quae stillae ex contignationibus aut tectis ceciderint - -3 ita: id _x_. | opere _x_. - -9 probauit _G_. | se _G_: _om. HS_ (_cf. p. 179, 20_). | temperata _S_. - -10 camerarum _x_ (_item 3. 15. 24_). - -11 fuer̄ _S_ (-rint _in m. S^{c}_). - -12 faciundū _ante ras. S_: -da _HG_ (_S^{c}_). - -14 cupre(ae _H_)ssi _x_. - -15 abiegnei: _sic HG_, ab[e/ı]gnei _S^{c}_ (_ut CIL I, 577_). - -17 tecta erunt _G_: tecteȓ (= tecter̄, -terunt, _rec._ tecterus) _H_, -tectoꝝ _S_ (tectorum _G^{c}_). | crebriter _GS_: crebiter _H_. - -19 conparatur _ante corr. G_. - -20 iunipero (-pera _G_) _x_ (iunipiro _H^{c}_). | oleo _ante corr. G_. - -21 ea se: eas _x_. - -22 faciant _HS_, -unt _G_. - -23 tomice e: tomices _HS_, tonices _G_ (ī aꝉ tomices _G^{c}_). - -25 inducantur _G_. - -26 si qua est ille (ē illę _S_) _HS_, si quę astulę _G_. - - * * * * * - -Page 165 - - sustineantur. sin autem harundinis graecae copia non - erit, de paludibus tenues colligantur et mataxa aut tomice - ad iustam longitudinem una | crassitudine alligationibus (20) - temperentur, dum ne plus inter duos nodos alligationes - binos pedes distent, et eae ad asseres, uti supra scriptum 5 - est, tomice religentur cultellique lignei in eas configantur. - 3 cetera omnia uti supra scriptum est expediantur. camaris - dispositis et intextis, imum cae|lum earum trullissetur, (25) - deinde harena dirigatur, postea autem creto marmore - poliatur. 10 - - | Cum camarae politae fuerint, sub eas coronae sunt =167= - subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri - videbitur. cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec - possunt se sustinere. in hisque minime gypsum debet - ad|misceri, sed ex creto marmore uno tenore perduci, uti 15 (5) - ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere. - etiamque cavendae sunt in camaris priscorum dispositiones, - quod earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere - 4 inpendentes sunt periculosae. coronae autem sunt ＜aliae - purae＞ aliae cae|latae. conclavibus autem ubi ignis aut 20 (10) - plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eae - facilius extergeantur. in aestivis et exhedris, ubi minime - fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt - faciendae, semper enim album opus propter superbiam - candoris non modo ex propriis sed | etiam alienis aedificiis 25 (15) - concipit fumum. - - 5 Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, - -2 tenues: _sic x_. | colligantur _G_: -gatur _HS_. | mataxae (-e _S_) -tomicae (-æ _S_) _x_ (_corr. Schneider ad Pall. p. 21_). - -4 duos _G_: uos _H_, .II.os (_ubi_ .II. _in ras._) _S^{c}_. | -alligationes (= -nis): -nibus _x_. - -5 eae _ante ips. corr. S_: hae _HG(S^{c})_. - -6 tomicae _H_, -ce _G_ (-cę _G^{c}_), tonicæ _S^{c}_. - -9 derigatur _x_. | creto: creta aut _x_. - -11 (_item_ 17) camerae _x_. - -12 quas: quam (quā _GS_) _x_. | subtilis _HS_ (-les _G_). - -14 inhisq; _H_ (-que _S_): inhis | quo _G_ (_supra_ ꝉ ę _G^{c}_). - -15 ex creto: excepto _x_. - -18 coronarum gravi (_om._ figurae) _x_. - -19 coronarum autem sunt figurae (-rę _GS_) aliae (-ę _GS_) cae(ce -_S_)latae (-te _H_, -tę _GS_) _x_. - -21 pure _S_: pura _HG_. | eæ _S^{c}_: ea _HG et ante corr. S_. - -22 exedris _S_. - -27 quā _GS_: quem _H_. - - * * * * * - -Page 166 - - postea autem supra, trullissatione subarescente, deformentur - directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad - lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam - re|spondentes exigantur. namque sic emendata tectoriorum (20) - in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio inducatur. 5 - ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo - 6 firmior erit ad vetustatem soliditas tectorii. cum ab harena - praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum, - | tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, (25) - dum ita | materies temperetur uti cum subigatur =168= - non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario 11 - liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum corium - mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum, - subtilius inducatur. ita | cum tribus coriis harenae (5) - et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas 15 - 7 neque aliud vitium in se recipere poterunt. sed et liaculorum - subactionibus fundata soliditate marmorisque candore - firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis - nitidos expriment splendores. colores autem, | udo tectorio (10) - cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt 20 - perpetuo permanentes, quod calx in fornacibus excocto - liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit - in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis - potestatibus conlatis seminibus seu principiis una soli|descendo, (15) - in quibuscumque membris est formata cum fit 25 - arida redigitur uti sui generis proprias videatur habere - 8 qualitates. itaque tectoria quae recte sunt facta neque - vetustatibus fiunt horrida, neque cum extergentur remittunt - colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti. - -1 trullissationem (-nē _G_) _HG_ (-ne _S_). - -2 derectiones _x_. | uti _HG_: ut _S_. - -4 tectorum _x_. - -6 c[v/o]mfundatior _H_. | ha(a- _S_)renata (-to _G_) derectura _x_. - -9 graneo (granio _Fav._): grandio _x_. | derectiones _x_. - -12 graneo: grandi _x_. - -16 liaculorum (_sic_) _x_. - -17 candorem (-ē _GS_) _x_. - -18 levigate (-ae _G_) _x_. - -19 udo: nudo _x_. - -22 evanida _G_: & evanida _HS(G^{c})_. - -23 forte: porte _G_. - -26 videtur _x_. - -27 rectae _H_ = recte _G_: -ta _S_. - -29 nisi ＜si＞ _supra add. S^{c}_ (_ut in ras. p. 105, 28_). | inducta -_x_. - - * * * * * - -Page 167 - - cum ergo ita | in parietibus tectoria facta fuerint (20) - uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad - vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum - vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit - inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur 5 - nec splendorem politionibus pro|pter inbecillitatem crassitudinis (25) - 9 proprium obtinebit. quemadmodum enim speculum - argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus - habet remissiones splendoris, quod autem e solida temperatura - fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem 10 - fulgentes in aspectu certasque con|siderantibus =169= - imagines reddit, sic tectoria quae ex tenui sunt ducta - materia non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt, - quae autem fundata harenationis et marmoris - soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus 15 - | crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines (5) - 10 expressas aspicientibus ex eo opere remittunt. Graecorum - vero tectores non solum his rationibus utendo - faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce - et harena ibi confusa, decuria hominum inducta, ligneis 20 - vectibus pisunt mate|riam, et ita ad certamen subacta tunc (10) - utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes - pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum - et speculorum divisionibus circa se prominentes habent - expressiones. 25 - - 11 Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus - | necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, (15) - ideo quod luto cum linuntur necessario recipiunt umorem, - cum autem arescunt extenuati in tectoriis faciunt rimas, - id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto inquinatus 30 - fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis - -1 itaq⁊ _x_. - -7 optinebit _HG_: habebit _S_. - -8 incertas et _GS_: incerta . sed _H_. - -9 remissiones splendoris _G_: remissiores splendores _HS_. - -12 redd& (-et _G_) _x_. - -13 materia _G_: _om. HS_. - -15 soliditate _HG_: solidate _S_ (_cf._ -datæ _L_). | crassitudines -| pissa _G_, -ne pissa (_sic_) _S_, -ne | spissa (-neẛ̣ | ＜ſ＞pissa) -_G^{c}_ (= _HL_). | polutionibus _H_ (poli- _GS_). - -21 pisant _x_. - -29 arescent _x_. - - * * * * * - -Page 168 - - perpetuae | figantur, deinde iterum luto inducto si priores (20) - transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis - figantur et ita, uti supra scriptum est, harenatum et - marmor et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex - in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec 5 - segmina nec rimam ullam | fieri patietur. (25) - - IV Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri - dixi, nunc quemadmodum umidis locis politiones expediantur - ut permanere possint sine vitiis, exponam. et primum - concla|vibus quae plano pede fuerint, in imo pavimento =170= - alte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur 11 - et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitientur. - sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, - paululum ab eo | recedatur et struatur alter tenuis distans (5) - ab eo quantum res patietur, et inter duos parietes canalis 15 - ducatur inferior quam libramentum conclavis fuerit, habens - nares ad locum patentem. item cum in altitudinem perstructus - fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non per - nares umor et in imo | et in summo habuerit exitus, non (10) - minus in nova structura se dissipabit. his perfectis paries 20 - testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur. - 2 sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant - et nares exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales - ex una parte supra mar|ginem canalis inponantur, (15) - ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞ pilae substruantur, 25 - in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita - a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde - insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum - -4 ita _G_: _om. HS_. - -6 segmina: tegmina _H_, tecmina _GS_. | _post_ patietur _in ipso textu -G_ (_non HS_) _leguntur quae rubricae olim fuerant verba haec_ Quomodo -tectoria in humidis locis fiant. - -8 polutiones _H_ (poli- _GS_). - -11 trulissetur _HS_. - -12 eae _H_: hęe _S_, hae _G_. - -13 aliqui _HS_: aliquis _G_. - -16 conclavi _G_. - -17 perstructus _S_: perstrictus _HG_. - -21 de(i _S_)rigatur _x_. - -23 exeant _GS_: exeunt _H_. - -24 canalis _GS_: -les _H_. - -25 besalibus pilae _x_ (_cf. p. 125, 19_). - -26 angulis _G^{c}_. - -27 distent _GS^{c}_: distant _HS_. - -28 mammatae (_Plin._): amatae (-tę _S_) _HS_, ammatę _G_. - - * * * * * - -Page 169 - - ad parietem figantur, quarum interiores partes | curiosius (20) - picentur ut ab se respuant liquorem. item in imo et in - 3 summo supra camaram habeant spiramenta. tum autem - calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam 5 - non respuant. namque propter ieiunitatem quae est - a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, - | nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et (25) - cogat coire. trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, - et | cetera omnia uti supra scripta sunt in tectoriorum =171= - rationibus perficiantur. 10 - - 4 Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent - habere decoris rationes, uti et ex locis aptas et generum - | discriminibus non alienas habeant dignitates. tricliniis (5) - hibernis non est utilis compositione nec megalographia - nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea 15 - et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. - in his vero supra podia abaci ex atramento - sunt subigendi et | poliendi, cuneis silaceis seu miniaceis (10) - interpositis. - - Explicata camara pura et polita, etiam pavimentorum 20 - non erit displicens, si qui animadvertere voluerit, Graecorum - ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis - 5 apparatus. foditur enim infra libramentum triclinii altitu|dine (15) - circiter pedum binum, et solo festucato inducitur - aut rudus aut testaceum pavimentum ita fastigatum ut 25 - -3 camaram _HS_: cameram _G_. | spiramenta: stramenta _x_. - -4 testaceam (_L_): testaetam _H_, testetam _ante ras. S_, testeā -_G(S^{c})_. _ut corruptae hic lectioni subest_ --ceam (_pro_ --etam), -_sic H(x)_ _servat scripturam per_ -ce- _etiam p. 164, 4. 171, 16 -licet reliquis tradat_ (-ci _vel_ ti- _cum rec._). - -8 cogat coire _GS_: cogitat quoire _H_. - -7 tectorio _HG_, -rii _S_. - -10 perficiuntur _x_. - -11 politionibus (-b; _G_) … proprios … addecoris _x_. - -14 conpositione _HG_: cōpositio. _S_. | melographia _x_. - -15 camerarum _x_. - -16 fulginibus _G_. - -17 e[a/x]·tram̄|to _H^{c}_. - -18 sileceis _H_, siliceis _S_, silceis _G_. | se ominia | ceis _H_. - -20 (_sine interp._) explicatae (-ę _GS_) camere (-ę _GS_) purae (-ræ -_S_, -re _G_, -rę G^{c}) politae (-ę _GS_) &iam (_sic H_, Etiam _S_, -etiam _sine interp. G_) _x_. - -22 utilis est apparatus _x_. - -23 intra _x_. | triclinii _GS_: -ni _H_. | altitudo _x_. - - * * * * * - -Page 170 - - in canali habeat nares. deinde congestis et spisse calcatis - carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta - materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam - summo libra|mento cote despumato redditur species nigri (20) - pavimenti. ita conviviis eorum et quod poculis et pytismatis 5 - effunditur simul cadit siccescitque, quique versantur - ibi ministrantes etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt - frigus ab eius modi genere pavimenti. - - V | Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, =172= - etiam atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex 10 - certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura - imago fit eius quod est seu potest esse, uti hominis aedifi|cii (5) - navis reliquarumque rerum, e quibus, finitis certisque - corporibus, figurata similitudine sumuntur exempla. ex eo - antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati sunt 15 - primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, - deinde coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias - 2 | distributiones. postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum (10) - figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas - imitarentur, patentibus autem locis uti exhedris propter 20 - amplitudines parietum scaenarum frontes tragico more aut - comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter - spatia | longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis (15) - locorum proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur - enim portus promuntoria litora flumina fontes euripi 25 - fana luci montes pecora pastores, nonnullis locis item - -1 incanalis _ante corr. G_. | habeant _x_. - -2 esabulone _G_: & sabulone _HS_. - -5 sputismatis effundetur _x_. - -6 siccessit _G_. - -8 fragus _H_. | pavimento _ante corr. G_. - -10 peristy(i _G_)lis (_sic_) _x_. | ex certis: & certis _x_. - -11 certę rationes _G_: ca&erationes _H_, ceteræ rationes _S_. - -12 homines aedificia (ędifitia _GS_) naves _x_. - -13 ae(e _GS_)quibus finibis (_H_, finibus _S_, finiis _G et in m. -G^{c}_ ī aꝉ finibus). - -17 coronarum siliculorum (-loꝝ _GS_) cuneorum _x_. | interse se _G_ - -19 prolecturas _H_. - -20 imitentur _HS(G^{c})_, iminentes _G_. | exedris _S_. - -22 ambulationibus _x_. - -23 adcertis _x_. - -25 promunturia _HG_, promunctoria _S_ (promu[c/n]turia _G^{c}_). | -eurypi _HG_, eyripi _S_. - -26 nonnullis _S_: -li _HG_. - - * * * * * - -Page 171 - - signantur megalographiae habentes deorum simulacra seu - fabularum dispositas | explicationes, non minus troianas (20) - pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae - sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata. - 3 sed haec quae ex veris | rebus exempla sumebantur, =173= - nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur tectoriis 6 - monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae. pro - columnis enim statuuntur calami, pro fastigiis appagineculi - striati cum crispis foliis et volutis, | item candelabra (5) - aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum surgentes 10 - ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes - in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi - dimidiata habentes sigilla alia humanis alia bestiarum - 4 capitibus. haec autem nec sunt nec fieri possunt nec - | fuerunt. ergo ita novi mores coegerunt uti inertiae 15 (10) - mali iudices convincerent artium virtutes. quemadmodum - enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum - ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis - sustinere sedens sigillum aut de radicibus et cauliculis ex - parte flores | dimidiataque sigilla procreari? at haec falsa 20 (15) - videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque - animadvertunt si quid eorum fieri potest nec ne. iudiciis - autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod - potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque - enim picturae probari | debent quae non sunt similes veritati, 25 (20) - nec si factae sunt elegantes ab arte, ideo de is - statim debet recta iudicari, nisi argumentationis certas - 5 rationes habuerint sine offensionibus explicatas. etenim - etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu - -1 signorum megalo graphiam (_HS_, melago graphiam _G ubi in m._ ī aꝉ -megalo _G^{c}_, _qui addidit copulam in textu_) _x_. - -3 ulixsis _H_. - -5 veris: v&eris _HS_, veteribus _G_. - -6 nam pinguntur _G_: _om. HS_. - -8 appagineculi striaticum (-cū _S_) _HS(G^{c})_, appagine cu|liculi -triaticū _G_. - -10 eorum _x_. - -11 voluteis teneri p. _x_. - -12 coliculi _x_. - -18 culiculus _HS_, coliculus _G_. - -19 culiculis _H_, coliculis _H^{c} SG_. - -20 procreari (_sic_) _x_. | at: ad _x_. - -26 is: his _x_. - -27 rectae _H_, -te _GS_. | argumentationis _G_: -nes _HS_. - -29 alabandius _x_. - - * * * * * - -Page 172 - - finxisset scaenam in minusculo theatro, | quod εκκληϲιαϲτηριον (25) - apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas - signa Centauros sustinentes epistylia, tholorum | rotunda =174= - tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque capitibus - leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis 5 - habent rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium, - in quo tholi pronai semifastigia omnisque tecti - varius | picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius (5) - scaenae propter asperitatem eblandiretur omnium visus et - iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius mathematicus 10 - 6 prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes - res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae - insipien|tes eos esse iudicatos, quod in gymnasio (10) - eorum quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro - discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. ita indecens 15 - inter locorum proprietates status signorum publice - civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc - ne Apaturii scaena | efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. (15) - qui enim vestrum domos supra tegularum tecta - potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? 20 - haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum - tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem - habere facti in picturis proba|verimus, accedemus et nos (20) - his civitatibus quae propter haec vitia insipientes sunt - 7 iudicatae. itaque Apaturius contra respondere non est 25 - ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam - postea correctam adprobavit. utinam dii inmortales - -1 eglesinterion _HS_, egles interī _G_. - -3 tholorum: pholumorum (-ū) _HS(G^{c})_, pholurū _G_. - -5 leonis _ante corr. G_. | omnino: omnia _x_. - -6 eam: ea _x_. | episcae(ę _G_)nium _HG_, epscæniū _S_. - -7 qua _x_. | proni _G_. - -10 lichinius _HG_, liclinus _S_. - -11 alabandas _G_, -dis _HS_. - -12 haberi _G_: re _HS_. | indecentiae _HS_: -tia _G_. - -13 iudicatus _x_. | gy(i _G_)mnasio _SG_: gipnasio _H_. - -14 causas _GS^{c}_: causa _HS_. - -17 civitatis _x_. | existimationis _G_: -nes _HS_. - -18 apaturii: apicturis _x_. alabandas _x_. - -20 aut (col.) _G_: ad _HS_. | explicationes _G_: explitionis _H_, -expoliticionis (_sic_) _S_. - -21 contignationes _G_: -nis _HS_ - -23 accedimus _x_. - -27 adprobauit _G_: -bit _HS_. - - * * * * * - -Page 173 - - fecissent uti Licymnius revivisceret et | corrigeret (25) - hanc amentiam tectoriorumque errantia instituta. | sed =175= - quare vincat veritatem ratio falsa, non erit alienum exponere. - quod enim antiqui insumentes laborem et industriam - probare contendebant artibus, id nunc coloribus et 5 - eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas - artificis adicie|bat operibus auctoritatem, nunc dominicus (5) - 8 sumptus efficit ne desideretur. quis enim antiquorum non - uti medicamento minio parce videtur usus esse? at nunc - passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc 10 - chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur - etsi non ab arte sunt | posita, fulgentes oculorum reddunt (10) - visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut - ab domino non a redemptore repraesententur. - - VI Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in 15 - opere tectorio satis exposui, nunc de apparationibus ut - suc|currere potuerit dicam, et primum quoniam de calce (15) - initio est dictum, nunc de marmore ponam. - - Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, - sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas 20 - habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant - ope|ribus utilitatem. quibus autem locis eae copiae (20) - non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae - marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, - -1 uti licinius _HG_: utlicinius _S_. - -6 eliganti _GS_: aliganti _H_. - -9 at _GS_: ad _H_. - -11 armoeniū _G_. - -12 non ab arte _HS_: nonȧ ṗarte (_sic_) _G^{c}_. - -15 cummonefacere _H_, cōmone | facere _G_: cōmune facere _S(G^{c})_. - -16 apparitionibus _x_. - -21 mollitę _S_. - -22 eae _HG_: heę _ES_ (hę _E^{c}_). - -23 assilae _HG_, -le _E_ (alsilę _S_). - -24 deitiunt᷑ _S_. | moluntur. ＜et cum＞ est (ē _G_) subcretum (_etc. -uti vulgo post_ aridus _p. 178, 25_); molliuntur. | & (Et _G_) is -qui ex his _etc._ (_p. 177, 10--p. 178, 25_) _x_. _foliorum rerumque -ordinem restituit Iocundus primus, deinde perspecta causa correctius C. -Lorentzen. versus hic sic scribitur in H_ (_f. 102^{b}_). _ut extrema -pars circiter quarta lineae vacua relicta sit sic_ - - . . . . . . ex operibus dei | - ciunt contunduntur & molliuntur. | - & is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur.| - -_in sequentibus autem H f. 104^{a} et 105^{a} nullum restat hiatus -vestigium. G habet sic (f. 55^{a})_ deiciunt contundunt᷑ et molliunt᷑ -| Etiſ qui ex hiſ … (_post_ molliunt᷑ _interpunxit corrector_). - - * * * * * - -Page 174 - - ＜et cum＞ est subcretum in operibus utuntur. aliis locis, - ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca unde foditur - parata | quam nec molere nec cernere opus est, sed sic =176= - est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et - subcreta. 5 - - VII Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur - et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus - aut | mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, (5) - 1 uti praestent eandem in operibus utilitatem. primum - autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, 10 - quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam - in Italia invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo - nunc non habetur quod | Athenis argentifodinae cum habuerunt (10) - familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argentum - inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, nihilominus 15 - uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia - 2 copia silis ad politionem operum sunt usi. item rubricae - copiose multis locis eximuntur, | sed optimae paucis, uti (15) - Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non - minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus 20 - 3 senatus populusque Romanus concessit fruenda. paraetonium - vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem - ratione melinum, quod eius metallum insu|la cycladum (20) - 4 Melo dicitur esse. creta viridis item pluribus locis nascitur, - sed optima Zmyrnae. hanc autem Graeci θεοδοτειον 25 - vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in fundo id - -4 subtilius _x_. - -6 aliissunt _H_ | procreantur _EGS_: procrehentur _H_. - -8 mixtionibus temperaturis _x_ (_corr. Nohl, cf. p. 180, 2_). - -9 ineandem _HS_: eandem _EGS^{c}_. - -10 sil, quae: siquod _x_. - -11 ochras _x_. - -12 atica _HS_. - -16 persequebantur _EG_: -batur _HS_. - -17 usu _EG_ (usi _G^{c} = HS_). - -18 uti (Uti _S_, Ut _E_) ponto sinope _EGS_: uti pontos inope _H_. - -21 paretonium _HS_: parethonium _G_, parthonium _E_. - -23 metalli insulae (_HS^{c}_, -ę _EG_, -a _ante ips. corr. S_) cy(i -_EGS_)cladi melo _x_ (_cf. Fav. 306, 12_). - -25 optime _S_. | zmirne _HSG_: smyrne _E_. | theodoteū _HS_ (theo doteū -_H_); theothoteū _EG_ (theodote _Fav._). - - * * * * * - -Page 175 - - 5 genus cretae primum est inventum. auripigmentum, quod - αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca | item (25) - pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim - habet metallum. - - VIII | Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem =177= - agris Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum, 6 - cuius et res et ratio satis magnas habet admirationes. - foditur enim glaeba quae dicitur, antequam tractationibus - ad | minium perveniant, vena uti ferrum, magis (5) - subrufo colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id 10 - foditur, ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas - 2 argenti vivi, quae a fossoribus statim colliguntur. hae - glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris - plenitatem coiciuntur in for|nacem ut interarescant, et is (10) - qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur cum resedit 15 - in solum furni, invenitur esse argentum vivum. exemptis - glaebis guttae eae quae residebunt propter brevitates non - possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi inter - se congruunt et una confunduntur. | id autem cum sit (15) - quattuor sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur 20 - 3 esse pondo centum. cum in aliquo vase est confusum, - si supra id lapidis centenarium pondus inponatur, natat - in summo neque eum liquorem potest onere suo premere - nec elidere nec dissipare. centenario sublato | si ibi auri (20) - scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se 25 - deprimetur. ita non amplitudine ponderis sed genere - -2 arsenicon _x_. | pontos andarea _H_, ponto . sandarea _S_ (ponto -sanda raca _EG_). - -6 cliuianis _HS(G^{c})_, diuianis _G_, cluii | annis _E_. - -9 ferro _x_. - -13 officina _EG_: -nam (-ā _S_) _HS_. - -14 interarescant fuerit (. Fuerit _EG_) caeram (ceram _ES_) pumicam -_etc. (p. 178, 25) x_. - -17 eaeq; _H_, eaequę _G_: heę que _S_, heę quae _E_. | resedebunt _HSG_ -(resi- _E_). - -18 in vasa quae (quę _GS_, q; _E_) _x_. | convertuntur _G_ (_non E_). - -19 sit _Oehmichen_: sint _x_ (_cf. Fav. p. 306, 25_). - -20 invenientur _x_. - -21 confusus _x_. - -22 lapidē (-ē| _HG ad finem versus uterque_, -em _E_) _x_ (saxi _Fav._). - -25 scripulū inponatur _G_ (scrupulū imp. _E ubi_ scriptulus _E^{c}_): -scripulum (-ū _S_) ponatur _HS_. - - * * * * * - -Page 176 - - 4 singularum rerum gravitatem esse non est negandum. id - autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim - argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. cumque - | in veste intextum est aurum eaque vestis contrita =178= - propter vetustatem usum non habeat honestum, panni in 5 - fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis - coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id - autem omnes | micas auri corripit in se et cogit secum (5) - coire. aqua defusa cum id in pannum infunditur et ibi - manibus premitur, argentum per panni raritates propter 10 - liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra - purum invenitur. - - IX Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim - glae|bae cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et (10) - lotionibus et cocturis crebris relictis stercoribus efficiuntur 15 - ut adveniant colores. cum ergo emissae sint ex minio - per argenti vivi relictionem quas in se naturales habuerat - 2 virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. itaque - cum est in expo|litionibus conclavium tectoriis inductum, (15) - permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis 20 - aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo - sol et luna possit splendores et radios inmittere, cum ab - his locus tangitur, vitiatur et amissa virtute coloris denigratur. - itaque cum et alii multi | tum etiam Faberius (20) - scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter 25 - expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui - post dies XXX facti sunt invenusto varioque colore. itaque - 3 pro minio locavit inducendos alios colores. at si qui - subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum - colo|rem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, 30 (25) - -1 non est negandum _HS_: non neg. est _EG_. - -4 veste _S_: vestē _HEG_. | constrita _H_. - -7 coicitur _EG_: coigitur _H_, cogitur _S_ (_ut L_). - -8 omnis _H_. - -9 diffusa _x_. | 16 emissa esset (e̅e̅t _S_) ex minii (| _H_) _x_. - -17 se: sese _E_. - -19 tectis _x_ (_corr. Joc._). - -20 peri(y _H_)stiliis _x_. - -21 exedris _S_. - -25 adventino _x_ (av. _L_). - -26 peristyliis _x_. - -27 .xxx. _HSG_: triginta _E_. - -28 pro minio: primo _x_. | at _EG_: ad _HS_. - -29 miniac(t _S_)iam _x_. - -30 expolitus et aridus est subcretum _etc._ (_p. 175, 22_) _x_. - - * * * * * - -Page 177 - - ceram | ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam =179= - saeta inducat, deinde postea carbonibus in ferreo vase - compositis eam ceram a proximo cum pariete calefaciundo - sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela - linteisque puris | subigat, uti signa marmorea nuda curantur. 5 - 4 haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans - cerae ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem - nec solis radios lambendo eripere ex his politionibus colorem. - quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt officinae, - nunc traiectae sunt ideo Romam | quod id genus venae 10 - postea est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis - glaebae portantur et per publicanos Romae curantur. eae - autem officinae sunt inter aedem Florae et Quirini. - - 5 Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit - ex|periri id sine vitio esse, sic erit faciendum. ferrea 15 - lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur - donec lamna candescat. cum e candore color mutatus - fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic refrigeratum - si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse - probabitur, sin | autem permanserit nigro colore, significabit 20 - se esse vitiatum. - - 6 Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla - adportatur a Macedonia, foditur autem ex is locis - qui sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum - nominibus ipsis indicatur quibus in locis procreantur. 25 - -1 ponticam: pumicam _x_ (_unde vulgo_ punicam, _quod apud omnes ubique -auctores delendum est_: _cf. Theod. Prisc. p. 501_). - -3 a proximo: a primo _x_. | calfaciundo _x_. - -4 atque: fiatque _x_. - -5 linteisque puris (_Plin._): cunctisque pluris _x_. | uti: ut _S_. - -6 gnosis _x_. - -7 pumicae (-ceę _EG_) _x_. - -8 labendo _x_. - -11 e _om. x_. - -12 eae _H_, eę _S(G^{c})_: hec _G_, heę _E_. - -14 minimum _H_. - -15 faciendum _HSE_: -undū _G_. - -16 (17, 18) lamina _E_. | inponatur _HG_ (imponi _E_): adponatur _S_ -(apponatur _G^{c}_). - -18 igne _E_ (_solus_). - -19 si _EG_: _om. HS_. - -20 probabitur _EG_: -bit _HS_. - -22 chryssocolla _H_ (chriso- _GE_, [ⱶ/c]riso- _S_). - -23 is: his _x_. - -24 proxime _G_. | armenium: minium _x_ (argentum _Fav._). - -25 nominibus _EG_: inomnibus _HS_. | procreantur _E_: -atur _HSG_. - - * * * * * - -Page 178 - - X | Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum =180= - temperaturis commutata recipiunt colorum proprietates, - et primum exponam de atramento, cuius usus in - operibus magnas habet necessitates, ut sint notae quemadmodum - prae|parentur certis rationibus artificiorum ad 5 - 2 id temperaturae. namque aedificatur lacus uti laconicum - et expolitur marmore subtiliter et levigatur. ante id fit - fornacula habens in laconicum nares, et eius praefurnium - magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur. - in fornace resina | conlocatur. hanc autem ignis potestas 10 - urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem, - quae circa parietem et camarae curvaturam adhaerescit. - inde collecta partim componitur ex cummi subacta ad usum - atramenti librarii, reliqua tectores glutinum admiscentes - 3 in parietibus utuntur. | sin autem hae copiae non fuerint 15 - paratae, ita necessitatibus erit administrandum, ne expectatione - morae res retineatur. sarmenta aut taedae schidiae - comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in - 4 mortario cum glutino terantur. ita erit atramentum tectoribus - non invenustum. non minus | si faex vini arefacta 20 - et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in - opere inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet - colorem, et quo magis ex meliore vino parabitur, non - modo atramenti sed etiam indici colorem dabit imitari. - - XI | Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, 25 - postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum. - ratio autem eius e quibus est inventa satis habet admirationis. - harena enim cum nitri flore conteritur adeo subtiliter - ut efficiatur quemadmodum farina, et aes cyprium - -6 lacus _Nohl_ (lacusculus _Fav. 307, 16_): locus _x_. - -9 ne _EGS^{c}_: nec _H_ et _ante ras. S_. - -10 collocatur _EG_: collocetur _HS_. - -12 camerae (-re _GS_) _x_. - -13 gummi _x_ (_cf. Cass. Fel. p. 230, Theod. Prisc. p. 505 ind._). | -subacto _x_. - -14 reliquum (-ū) _x_. - -15 sin: si _x_. - -17 tedae (_H_, tede _SE_, tędę _E^{c} G_) schidiae (scidię _E_) _x_. - -20 fex _x_. - -22 superque (q;) atramenti _x_. - -25 cae(ce- _ES_)ruli _x_. - -26 faciendum _E_. - -29 cy(i _ES_)prum _x_. - - * * * * * - -Page 179 - - limis crassis | uti scobe facta mixtae conspargitur ut (30) - conglomeretur. deinde | pilae manibus versando efficiuntur =181= - et ita conligantur ut inarescant. aridae componuntur in - urceo fictili, urcei in fornace. simul autem aes et ea - harena ab ignis vehementia confervescendo coaluerint, inter 5 - se dando et accipiendo su|dores a proprietatibus discedunt (5) - suisque rebus per ignis vehementiam confectis caeruleo - 2 rediguntur colore. usta vero, quae satis habet utilitatis - in operibus tectoriis, sic temperatur. glaeba silis boni - coquitur ut sit in igni candens. ea autem aceto extinguitur 10 - et efficitur purpureo colore. - - XII | De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant (10) - non est alienum quemadmodum comparetur dicere. Rhodo - enim doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sarmenta - conlocant plumbeas massas, deinde ea operculis 15 - obturant ne spiramentum emittatur. post certum tem|pus (15) - aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam. - eadem ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt aeruginem - 2 quae aeruca appellatur. cerussa vero cum in fornace - coquitur, mutato colore ad ignem efficitur sandaraca. 20 - id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et - ea multo melio|rem usum praestat quam quae de metallis (20) - per se nata foditur. - - XIII Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et - excellentissimam habet praeter hos colores aspectus suavitatem. 25 - id autem excipitur e conchylio marino, e quo - purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum - -1 scobis (scopis _S_) factam (-ā _E_) mixta c. _x_ (_cf. Is. ex Fav. p. -308, 7_). - -3 ut inarescant aride _S(G^{c})_: uti nares cantaridae (-de _G_, -dę -_E_) _HEG_. - -4 simul autem: sit aut _GE(S^{c})_, sita ut _H_, sit ut _S_. - -5 coaluerint: cum (cū) coaruerint _HSG_, cum c[a/o]luerint _E_. - -7 confecto _x_. - -9 silix _HSG_, silicis _E_ (ſiliẋ̣ | ciſ _G^{c}_). - -10 igne _E_. - -12 erucam _x_ (_item infra, sicut_ erugo _semper x_) = afrugum _Fav._ | -vocitant (_sic_) _x_. - -14 doleis _x_. - -16 (_post_ sp.) obturatum (-tū) _add. x_ (_del. Schneider_). - -20 (_post_ ignem) incendi (_HS_, -dii _EG_) _add. x_ (_del. Nohl_). - -25 pra&erosco|lores _H_. - -26 & conchilio _E_. - -27 purpora _HS_. | efficitur _S_: inficitur _HEG_. - - * * * * * - -Page 180 - - ＜rerum＞ | naturae considerantibus admirationes, quod habet =182= - non in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem, - 2 sed solis cursu naturaliter temperatur. itaque quod legitur - Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae ad - septentrionem, | est atrum. progredientibus inter septentrionem 5 - et occidentem invenitur lividum. quod autem - legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, invenitur - violaceo colore. quod vero meridianis regionibus excipitur, - rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo etiam insula - creatur ceterisque | eiusmodi regionibus quae proximae 10 - 3 sunt solis cursui. ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis - circa scinduntur, e quibus plagis purpurea sanies uti - lacrima profluens excussa in mortariis terendo comparatur, - et quod ex concharum marinarum testis eximitur, ideo - ostrum est vocitatum. id autem | propter salsuginem cito 15 - fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum. - - XIV Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice - et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. itaque - tectores cum volunt sil atticum imitari, violam aridam - coi|cientes in vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, 20 - deinde cum est temperatum coiciunt in linteum, et inde - manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex - violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes - 2 efficiunt silis attici colorem. eadem ratione vaccinium - temperantes et lacte | miscentes purpuram faciunt elegantem. 25 - item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti, - herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞ - utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur. - item propter inopiam coloris in|dici cretam selinusiam aut =183= - -1 rerum _om. x_. - -4 heę _S_. - -8 violacio (-tio _G^{c}=S_) _x_. - -17 rubiae: rubra _x_ (_et Fav._). - -18 et hysgino (_Plin., Is._): & excygno _x_. - -19 tectores (_ut p. 180, 14. 19_) _x_: pictores _Fav._ | silacticum -_ante corr. H_ (= _E^{c}, ut_ silactici _E v. 23_). - -20 vas cum aqua _EG_: vas cum quā _H_, vas quā _S_. | confervere -faciunt _x_. - -21 coiciunt linteum (-ū) _x_. - -25 lactem (_HE_, -tē _GS_) _x_. - -27 luteū _HSE_, -um _G_ (lutear _Fav. cf. Plin. 33, 87. 91, ubi lego_: -luteum putant a luto herbam dictam …). | ita _om. x_ (_add. Oehmichen_). - -28 viridissimū (-um _H_) colorē (-em _H_) _x_. - -29 sinysiam _H_, synisiā _S_, sinisiam (-ā _G_) _EG_. - - * * * * * - -Page 181 - - anulariam vitro, quod Graeci ιϲατιν appellant, inficientes, - imitationem faciunt indici coloris. - - 3 Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates - ＜perveniatur＞ quibusque decoras oporteat fieri picturas, - item quas habeant | omnes colores in se potestates, ut 5 - mihi succurrere potuit in hoc libro perscripsi. itaque - omnes aedificationum perfectiones quam habere debeant - opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt - finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non - fuerit, quemadmodum inveniatur et qua ratione | ducatur 10 - quibusque rebus si erit salubris et idonea probetur explicabo. - - - - -LIBER OCTAVUS. - - - 1 De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum - principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum - | sacerdotes aquam et ignem, Euripides auditor Anaxagorae, 15 - quem philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt, - aera et terram eamque e caelestium imbrium - conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium - in mundo procreavisse, et quae ex ea essent - prognata cum dissolve|rentur temporum necessitate coacta, 20 - in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item in - caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione - mutata in eam recidere | in qua ante fuerant proprietatem. =184= - Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique - -1 vitroque (q: _HE_, q⁊ _S_) quod _x_. | insallim (-ī _S_) _x_. - -3 addispositionem firmitatis (_sic sine lac. sed in fine ut versus G -ita ipsius folii 107^{a} H_) _x_ (_corr. et suppl. Nohl_). - -7 aedificationum _HS_: edifitiorū _G_. - -10 ducatur _HS_: inducatur _G_. - -17 e _HSG_: & _E_. - -20 necessitate _ES_: -tē _HG_. - -21 eandem _EG_: eadem _HS_. | de aere nascentur _EG_, de hacre -nascentur _H_, de hac renascerentur _S_ (_ut L_). - -23 fuerant _G_: fuerat _H_, fuit _S_. | proprietates _G_. - -24 epi(ephy- _S_)charmos _x_. - - * * * * * - -Page 182 - - physici et philosophi haec principia esse quattuor - proposuerunt, aerem ignem terram aquam, eorumque inter - se cohaerentiam naturali figuratione e gene|rum discriminibus (5) - 2 efficere qualitates. animadvertimus vero non solum - nascentia ex his esse procreata sed etiam res omnes non 5 - ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque - corpora sine spiritus redundantia non possunt habere - vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus et - | remissiones continenter. caloris vero si non fuerit in (10) - corpore iusta comparatio, non erit spiritus animalis neque 10 - erectio firma, cibique vires non poterunt habere coctionis - temperaturam. item si non terrestri cibo membra corporis - alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt - 3 de|serta. animalia vero si fuerint sine umoris potestate, (15) - exsanguinata et exsucata a principiorum liquore interarescent. 15 - igitur divina mens quae proprie necessaria - essent gentibus non constituit difficilia et cara, uti sunt - margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus - nec natura desiderat, | sed sine quibus mortalium vita non (20) - potest esse tuta, ea fudit ad manum parata per omnem 20 - mundum. itaque ex his, si quid forte defit in corpore - spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. apparatus - autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus - tutiorem efficit vitam. item ter|renus fructus escarum (25) - praestans copiis supervacuis desiderationes alit et 25 - nutrit animales pascendo continenter. aqua | vero non =185= - solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, gratas - 4 quod est gratuita praestat utilitates. ex eo etiam qui - sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes - res e liquoris potestate consistere. itaque cum hydria 30 - -3 coherentia _x_. - -7 spiritu (sp̅u̅ _S_) _x_. - -13 deficient _EGS_: -tur _H_. - -19 nec n. _HS_: neque n. _EG_. - -20 tutaefudit _H_ (tuta effudit _S_), tuta fudit _EG_. - -21 defit _HSG_: desit _E_. - -23 coloris _H_. - -25 desiderationibus (_H_, -nib; _EGS_) _x_. - -27 usu _HEG_: usui _S_. - -30 hidria quā _G_, idria quam _E_, hydrio quem _H_, ydria quę _S_. - - * * * * * - -Page 183 - - aqua | ad templum aedemque casta religione refertur, tunc (5) - in terra procumbentes manibus ad caelum sublatis inventionis - gratias agunt divinae benignitati. - - Cum ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus - iudicetur ex potestate aquae omnes res constare, 5 - putavi | quoniam in prioribus septem voluminibus rationes (10) - aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de inventionibus - aquae quasque habeat in locorum proprietatibus - virtutes quibusque rationibus ducatur et quemadmodum - ante probetur scribere. est enim maxime necessaria 10 - et ad vitam et ad delectationes | et ad usum (15) - cotidianum. - - I Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et - fluentes. sin autem non profluent, quaerenda sub terra - sunt capita et colligenda. quae sic erunt experienda uti 15 - procumbatur in dentes antequam sol exortus fuerit, in - locis quibus erit | quaerendum, et in terra mento conlocato (20) - et fulto prospiciantur eae regiones. sic enim non errabit - excelsius quam oporteat visus, cum erit inmotum mentum, - sed libratam altitudinem in regionibus certa finitione designabit. 20 - tunc in quibus locis videbuntur umores concrispantes - et in aera surgen|tes, ibi fodiatur. non enim (25) - in sicco loco hoc potest signum fieri. - - 2 Item animadvertendum est quaerentibus aquam quo - genere sint loca. certa enim sunt in quibus nascitur. in 25 - creta tenuis et exilis et non alta est copia. ea erit non - optimo | sapore. item sabulone soluto tenuis sed inferioris =186= - loci invenietur. ea erit limosa et insuavis. terra autem - nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis - tempestatibus collectae in spissis et solidis locis subsidunt. 30 - haec | habent optimum saporem. glarea vero mediocres (5) - -2 inventionibus (-b; _EGS_) _x_. - -4 ab _HEG_: a _S_. - -5 ex _EGS_: & _H_. - -6 in _om. G_ (_non E_). | prioribus septem _HEG_: supiorib; .VII. _S_. - -10 ante: inte _H_, int̄ _E_, inter _G_, in terra _S_. - -11 delectationes _ES(G^{c})_: delectiones _HG_. - -28 ea (_ante corr._) _om. G_. - -29 sudores _GS_: -ris _H_. - -31 hec _H_, hęc _S_: hę _G_. - - * * * * * - -Page 184 - - et non certae venae reperiuntur. hae quoque sunt egregia - suavitate. item sabulone masculo harenaque carbunculo - certiores et stabiliores sunt copiae, eaeque sunt bono - sapore. rubro saxo et copiosae et bonae, si non per - intervenia dila|bantur et liquescant. sub radicibus autem 5 (10) - montium et in saxis silicibus uberiores et affluentiores, - eaeque frigidiores sunt et salubriores. campestribus autem - fontibus salsae graves tepidae, non suaves nisi quae ex - montibus sub terra submanantes erumpunt in medios - campos ibique arboram umbris | contectae praestant montanorum 10 (15) - 3 fontium suavitatem. signa autem quibus terrarum - generibus supra scriptum est ea invenientur nascentia, - tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera - aliaque quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per - se sine umore. solent autem eadem in lacunis | nata esse 15 (20) - quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt ex imbribus - et agris per hiemem propterque capacitatem diutius conservant - umorem. quibus non est credendum, sed quibus - regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur non - 4 sata sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda. | in 20 (25) - quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt experiundae. - fodiatur quoquoversus locus latus ne minus - pedes | ＜tres, altus pedes＞ quinque, in eoque conlocetur =187= - circiter solis occasum scaphium aereum aut plumbeum aut - pelvis. ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo 25 - unguatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur - -1 non certae (incertae _Fav._): non (n̄ _S_) incerte (_H_, -tę _SG_) -_x_. | repperiuntur _HG_ (_L_, reper. _Sl_), _ut 194, 22. 213, 17_ -repperitur _HSG_ (_L, non l_) _et 204, 1_ repperientur _HEG_ (_L, non -l_). | hae _H_, heę _S_: hęc _G_. - -2 harenaque carbunculo (_sic_) _x_ (_restituit Detlefsen_). - -3 et stabiliores _G_: _om. HS_. | aeque _H_, eęque _G_: hęque _S_. - -8 suaves _GS_: -vis _H_. - -9 medios campos ibique _G_: medio campo | sibique _H_, medio -campo . sibique _S_. - -12 ea _om. S_. | invenient _ante corr. G_. - -16 sedentes _x_ (_cf. p. 38, 23. 18 etc._). - -21 eae _HS_: hę _G_. - -23 tres altus pedes (_Fav._): _om. x_ (_ubi_ ne minus pedes quinque -_HG_, ne minus quinque pedes _S_). - -24 scaphium _HS_: scapiū _G_. - -25 id _S_: idque _HG_. - -26 unguatur _S_: ungatur _HG_. - - * * * * * - -Page 185 - - harundinibus aut fronde, | supra terra obruatur, tum postero (5) - die aperiatur, et si in vase stillae sudoresque erunt, is - 5 locus habebit aquam. item si vas ex creta factum non - coctum in ea fossione eadem ratione opertum positum - fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum fuerit, 5 - vas umidum erit et iam dissolvetur | ab umore. vellusque (10) - lanae si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autem - die de eo aqua expressa erit, significabit eum locum habere - copiam. non minus si lucerna concinnata oleique plena - et accensa in eo loco operta fuerit conlocata et postero 10 - die non erit exusta, sed habuerit reliquias olei | et enlychnii (15) - ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum - habere aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores. - item in eo loco ignis factus si fuerit et percalefacta terra - et adusta vaporem nebulosum ex se suscitaverit, is locus 15 - 6 habebit aquam. cum haec ita erunt pertemptata et quae - supra | scripta sunt signa inventa, tum deprimendus est (20) - puteus in eo loco et si erit caput aquae inventum, plures - circa sunt fodiendi et per specus in unum locum omnes - conducendi. 20 - - Haec autem maxime in montibus et regionibus septentrionalibus - sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et - | salubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt (25) - solis cursui, et in his locis primum crebrae sunt arbores - et silvosae ipsique montes suas habent umbras obstantes 25 - et radii solis non directi perveniunt ad terram nec possunt - 7 umores | exurere. intervallaque montium maxime recipiunt =188= - imbres et propter silvarum crebritatem nives ab umbris - arborum et montium ibi diutius conservantur, deinde - liquatae per terrae venas percolantur et ita perveniunt 30 - -1 sup[e]ra terrā _S^{c}_. - -2 vaso _x_. | sudores _GS_: -ris _H_. - -3 vas _S_: vasum _HG_. - -5 cum apertum fuerit _om. S_ (_itaque del. G^{c}_). - -6 erit & iā _S_ (_ut L_): erit &iam (etiā _G_) _HG_. | ab _om. S_. - -7 autem _om. S_. - -8 eo loc[v/o]m _H^{c}_. - -11 inlychni _HS_, ≣lychni _G^{c}_. - -13 ducit _HG_: trahit _S_ (_Fav._). - -14 percalefacta _S(G^{c})_: percalfacta (_sic hoc uno loco_) _HG_. - -19 ꝑ specuus _S_: perspicuus _H_, ꝑ psicuus (_sic_) _G_. - - * * * * * - -Page 186 - - ad infimas montium ra|dices, ex quibus profluentes fontium (5) - erumpunt ructus. campestribus autem locis contrario non - possunt habere copias. nam quaecumque sunt non possunt - habere salubritatem, quod solis vehemens impetus propter - nullam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo fervens 5 - ex planitie camporum | umorem, et si quae sunt aquae (10) - apparentes, ex his quod est levissimum tenuissimumque et - subtili salubritate aer avocans dissipat in impetum caeli - quaeque gravissimae duraeque et insuaves sunt partes, - II eae in fontibus compestribus relinquuntur. itaque quae 10 - ex imbribus aqua colligitur salubriores | habet virtutes, (15) - quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque - tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempestatibus - liquescendo pervenit ad terram. etiamque non - crebriter in campis confluunt imbres sed in montibus aut 15 - ad ipsos montes, ideo quod umores ex terra matu|tino (20) - solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque partem - caeli sunt proclinati, trudunt aera, deinde cum sunt moti - propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis - 2 undas. aer autem qui ruit trudens quocumque umorem 20 - per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum. - a ventis | autem quocumque feruntur umores conglobati (25) - ex fontibus | et fluminibus et paludibus et pelago cum =189= - tepore solis colliguntur et exhauriuntur et ita tolluntur - in altitudinem nubes, deinde tum aeris unda nitentes, cum 25 - perventum ad montes, ab eorum offensa et procellis propter - plenitatem et gravita|tem liquescendo disparguntur et ita (5) - diffunduntur in terras. - -2 ructus _EG_: fructus _H_ (ī aꝉ fructus _G^{c}_), fluctus _S_ (_ut v_). - -8 aerauocans _H_: aera vocans _EGS_. | impetum (-ū _G_) _HEG_: -tu -_S(G^{c})_. - -9 quę(æ _S^{c}_)que _EG(S^{c})_: quaque _HS_. | durę (_om._ que) _S_. - -12 quod _HEG_: eo quod _S_. | elegitur _G_. | fontibus _EGS_: frontibus -_H_. - -13 per aeris _EGS_: per[a/ ̣]eris _H^{c}_. - -19 ruentes _x_. - -22 feruntur _H^{c}SE^{c}G^{c}_: feruuntur _H_, ferentur _EG_. - -23 & fl. _S_: ex fl. _HEG_. - -24 tæpore _E_: tempore _HG_, tēpore _S_. | colligunt … exhauriunt -(exauriunt _H_) … tollunt _x_. - -25 tum: cum (cū) _x_. - -27 disparguntur _ante ras. E_: dispargunt _HSE^{c}G_ (dispergunt -_G^{c}_). - -28 diffunditur _x_. - - * * * * * - -Page 187 - - 3 Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci - haec videtur efficere ratio, quod ea habet in se et calores - fervidos et spiritus inmanes refrigerationesque et aquarum - magnam multitudinem. ex eo cum refrigeratum nocte sol - | oriens impetu tangit orbem terrae et ventorum flatus 5 (10) - oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in altitudinem - nubes. aer autem quod a sole percalefactus conversationibus - 4 tollit ex terra umores, licet ex balineis - exemplum capere. nullos enim camarae quae sunt caldariorum - supra se possunt | habere fontes, sed caelum quod 10 (15) - est ibi ex praefurniis ab ignis vapore percalefactum corripit - ex pavimentis aquam et aufert secum in camararum - curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in - altitudinem se trudit. et primo non remittit propter - brevitatem, simul autem plus umoris habet | congestum, 15 (20) - non potest sustinere propter gravitatem, sed stillat supra - lavantium capita. item eadem ratione caelestis aer cum - ab sole percipit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit - umores et congregat ad nubes. ita enim terra fervore - | tacta eicit umores, ut etiam corpus hominis ex calore =190= - 5 emittit sudores. indices autem sunt eius rei venti, ex 21 - quibus qui a frigidissimis partibus veniunt procreati septentrio - et aquilo extenuatos siccitatibus in aere flatus spirant, - auster | vero et reliqui qui a solis cursu impetum faciunt, (5) - sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod percalefacti 25 - ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus terris - -2 & (cal.) _HS(G^{c})_: _om. EG_. - -6 oriundus (_sic_) _E_ (_solus_). - -7 nubes _HS_: -bis _EG_. | percalefactus _ES^{c}_ (-fectus _S_): -percalcefactus (ꝑ calce‿factus _G_) _HG_. | conversationibus -(_cf. p. 219, 27_): cum(cū)rationibus (= c̅u̅sationib.) _x_. - -8 balineis (_sic_) _x_ (balneis _G^{c}_). - -9 nullae (-ę _EGS_) _x_. | camerae (-rę _S_, -re _E_) _x_. - -11 ibi: ubi _x_. | ꝑ calce factū (_ut supra_) _ante corr._ (-le‿f.) _G_. - -12 camararum _HEG_: camerarum _S_. - -17 item _S_: idem _HEG_. - -18 a sole _S_. | percipit _ES(G^{c})_: percepit _HG_. - -20 ut _om. S_. - -21 emittit _S(G^{c})_: emit ut _HEG_. - -23 &(et _G_)tenuatos _x_. | spirant _HS(G^{c})_: spirans _EG_. - -25 ad(p _S_)portant _EGS_: adportent _H_. - -26 et: ex _x_. - - * * * * * - -Page 188 - - lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad septentrionales - regiones. - - 6 | Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita (10) - fluminum, quae orbe terrarum chorographiis picta itemque - scripta plurima maximaque inveniuntur egressa ab septentrione. 5 - primumque in India Ganges et Indus ab Caucaso - monte oriuntur, Syria Tigris et Euphrates, Asiae item - Ponto Bory|sthenes Hypanis Tanais, Colchis Phasis, Gallia (15) - Rhodanus, Celtica Rhenus, citra Alpes Timavus et Padus, - Italia Tiberis, Maurusia quam nostri Mauretaniam appellant 10 - ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex septentrionali regione - progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum et mutato - nomine dici|tur Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes (20) - desertos sub|terfluens per meridiana loca manat et influit =191= - in paludem quae appellatur circumcingit Meroen, 15 - quod est Aethiopum meridianorum regnum, ab hisque paludibus - se circumagens per flumina Astasobam et Astoboam - et alia plura pervenit | per montes ad cataractam ab eoque (5) - se praecipitans per septentrionem pervenit inter Elephantida - et Syenen Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi 20 - 7 Nilus appellatur. ex Mauretania autem caput Nili profluere - ex eo maxime cognoscitur quod ex altera parte - -1 labentes _x_. - -5 ad septentrionem (-ē) _x_. - -6 ab (cauc.) _HEG_: a _S_. - -7 asiae _sic_ (asiæ _E_, asię _S_, ası[a/ẹ] = asiae _G^{c}_) _x_. | -item _S(G^{c})_: idem _HEG_. - -8 colchys _EG_: conchis _H_, ch[ⱶ/o]nchis _S_ (ꝉ c̄ _supra G^{c} i. e._ -vel conchys). - -9 alpes _ES_: alpis _HG_. | timauos _x_. - -10 maurusia _HS_: maurussia _E_, marusṣia _G^{c}_. | mauretaniam _HEG_: -mauritaniam _S_. - -11 atlante _HS_: anthlante _EG_. | dryis (drys _E_) _x_. | 12 eptagonum -_et_ (13) eptabolo (_sic._) _x_ (eptalobo _L_). - -13 agger (_sic codd. omnes nisi quod in fine versus omiserat G, suppl. -G^{c}_) = ger, niger, nigris (_Plin. cf. H. Kiepert, Alte Geogr. 224_). - -15 appellatur circumcingit _HG_ (_post_ app. _punctum add. H^{c}SE_, ⁜ -_supra punctum add. E^{c}, album reliquit S_). Coloe _suppl. Iocundus_. - -17 hastansobam (-ā _S_) _HS_, astansoban _EG_. | adstoboam _x_ (_sed_ -aḍ̇stoboam _G^{c}_). - -19 septentrionalem(ē) _x_ (_cf. p. 144, 27. 25, 1_). - -20 suenen _x_. | ęgypti _S_. - -21 mauritania _S_. - -22 ex _om. S_. - - * * * * * - -Page 189 - - montis Atlantis ＜sunt＞ alia capita item | profluentia ad (10) - occidentem in Oceanum, ibique nascuntur ichneumones crocodili - aliae similes bestiarum pisciumque naturae praeter - hippopotamos. - - 8 Ergo cum omnia flumina ＜amplis＞ magnitudinibus in 5 - orbis terrarum descriptionibus a septentrione videantur profluere - Afri|que campi, qui sunt in meridianis partibus subiecti (15) - solis cursui, latentes penitus habeant umores nec - fontes crebros amnesque raros, relinquitur uti multo meliora - inveniantur capita fontium quae ad septentrionem 10 - aut aquilonem spectant, nisi si inciderint in sulphurosum - locum aut aluminosum seu | bituminosum. tunc enim permutantur =192= - et aut calidae aquae aut frigidae odore malo - 9 et sapore profundunt fontes. neque enim calidae aquae - est ulla proprietas, sed frigida aqua cum incidit percurrens 15 - in ardentem locum effervescit et percale|facta egreditur (5) - per venas extra terram. ideo diutius non potest permanere, - sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter - esset calida, non refrigeraretur calor eius. sapor autem - et odor et color eius non restituitur, quod intinctus et 20 - commixtus est propter naturae raritatem. - - III | Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus (10) - profluit aqua sapore optimo, quae in potione ita est suavis - uti nec fontalis ab Camenis nec Marcia saliens desideretur. - haec autem ab natura perficiuntur his rationibus. 25 - cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis - excitatur, | ardore percandefacit terram quae est supra, a (15) - -11 atlantis _HS(G^{c})_: antlantis _EG_. | sunt _om. x_. - -2 occidentem oceanum _x_. | crocodili (-doli _ante corr._) _H_, -dilli -_EG_, -drilli _S_. - -4 hippopotamos _HS_: hippotamos _E_, inpropotamos _G_. - -5 flumina magnitudinibus (-nib;) _sic x_ (_inserendum_ amplis). - -6 a septentrionē _H_ (_non EGS_). - -8 habent _x_. - -9 amnesque _HS(G^{c})_: amnosque _EG_. - -12 aluminatosum _E et ante corr. GH_ (_non S_). - -13 et _om. x_. - -14 pro(ꝓ _G_)fundunt _HG_, per(ꝑ)fundunt _S_, produnt _E_. - -18 sed _HS(G^{c})_: sub _EG_. - -19 calor eius _EGS_: calcoleius _H_. - -20 color _E_: calor _HSG_. - -22 etiam _om. S_. - -23 est suavis _H_: suavis est _EGS_. - -24 abcamenis _HEG_: de camenis _S_. - -27 supra se autem _HEG_, supra . se autem _S(G^{c})_. - - * * * * * - -Page 190 - - se autem fervidum emittit in superiora loca vaporem, et - ita si qui in is locis quae sunt supra, fontes dulcis aquae - nascuntur, offensi eo vapore effervescunt inter venas et - 2 ita profluunt incorrupto sapore. sunt etiam odore et - sapore non bono frigidi fontes, | qui ab inferioribus locis 5 (20) - penitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per - longum spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt - supra terram sapore odore coloreque corrupto, uti in - Tiburtina via flumen Albula et in Ardeatino fontes frigidi - eodem odore qui sulphurati dicuntur et reliquis | locis 10 (25) - similibus. hi autem cum sunt frigidi, ideo videntur aspectu - fervere quod cum in ardentem locum alte penitus inciderunt, - umore et igni inter se congruentibus, offensa vehementi - fragore validos recipiunt in se spiritus, et ita - in|flati vi venti coacti bullientes crebre per fontes =193= - egrediuntur. ex his autem qui non sunt aperti sed ab saxis 16 - continentur, per angustas venas vehementia spiritus extruduntur - 3 ad summos grumorum tumulos. itaque qui - putant ea se altitu|dine qua sunt grumi capita fontium (5) - fossa habere, cum aperiunt fossuras latius decipiuntur. 20 - namque uti aeneum vas non in summis labris plenum - sed aquae mensurae suae capacitatis habens e tribus duas - partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi - fervore tangatur percale|fieri cogit aquam, ea autem (10) - propter naturalem raritatem in se recipiens fervoris validam 25 - inflationem non modo implet vas sed spiritibus extollens - operculum et crescens abundat, sublato autem - operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad - suum locum residit, ad eundem modum ea capita | fontium (15) - cum sunt angustiis compressa, ruunt in summo spiritus 30 - aquae bullitus, simul autem sunt latius aperti, exanimati - -2 his _x_. | quae: qui _x_. - -8 supra _HS_: super _EG_. - -11 Hii _H_. - -13 offensa _HEG_: -si _S_. - -14 et: ut _x_. - -15 crebrae (_H_, crebrę _EGS_) _x_. - -16 ab: aut _x_. - -18 qui putant ea (_Oehmichen_) se: quutant se _HG_ (qui tanta se -_SG^{c}_, qui putant se _L_). - -20 fosse (_H_, -sę _GS_) _x_. - -22 e _om. x_. - -23 opertumque _x_. - -29 resedit _x_. - -30 cōpressa ruunt _G_: conpraesserunt _H_, cōpresserunt _S_. - - * * * * * - -Page 191 - - per raritates liquidae potestatis residunt et restituuntur - in libramenti proprietatem. - - 4 Omnis autem aqua calida ideo quidem est medicamen|tosa (20) - quod in pravis rebus percocta aliam virtutem recipit - ad usum. namque sulphurosi fontes nervorum labores 5 - reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e corporibus - umores vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta membra - corporum paralysi aut tali qua vi morbi receperunt, fovendo - | per patentes venas refrigerationem contraria caloris vi (25) - reficiunt, et hoc continenter restituunt antiquam membro|rum 10 - conversationem. bituminosi autem interioris corporis =194= - 5 vitia potionibus purgando solent mederi. est autem - aquae frigidae genus nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis, - aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per - alvumque trans|eundo etiam strumarum minuit tumores. 15 (5) - ubi vero auram argentum ferrum aes plumbum reliquaeque - res earum similes fodiuntur, fontes inveniuntur copiosi, - sed hi maxime sunt vitiosi. habent enim, uti aquae calidae - sulphur alumen bitumen eademque per potiones - cum in corpus iniit et per | venas permanando nervos 20 (10) - attingit et artus, eos durat inflando. igitur nervi inflatione - turgentes e longitudine contrahuntur et ita aut - nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex - durissimis et spissioribus frigidissimisque rebus intinctas - 6 habent venarum raritates. aquae autem species est, | quae 25 (15) - cum habeat non satis perluciditatis, ex ipsa uti flos natat - -2 proprietate _x_. - -3 quidem: quod _x_. - -4 pravis (_sic_) _x_ (ἀτόποιϲ _Gal._). - -8 aut aliqua _x_ (aut tali aliqua _Detlefsen coll. Plin. 31, 59_ simili -modo). - -9 refrigeratione _x_. | calores ui _G_, calore sui _HSE_. - -10 recipiunt _S_. | restituuntur (-t᷑) in ant. _x_. - -11 curationem _x_ (_i. e._ c̅u̅sationem _cf. p. 189, 12_). - -13 _cf. de_ (_aquis_) Albensibus _et_ Vestinis Pinnensibus _Rhet. ad -Her. II, 28_. - -18 uti aquae: vitia aquae _x_. - -19 _sine albo x, scil._ bitumen . eaedemque (Eędemque _S_) _HS_, -bitumen. | Ea denique _G_ (Eæ demque _G^{c}_), bitumen . hædenique _E. -cf. Hipp. I, 534 Lips., Oribas. I, 330 Par._ - -20 iniit _HSEG_, _sed_ init _E^{c}_. - -22 turgentes e _EG_: turgente se _HS_. - -24 & (et _EG_)spissionibus (_sic_) _x_. | 26 perlucidas _x_ (_corr. -Ussing_). | ex: & _x_. - - * * * * * - -Page 192 - - in summo, colore similis vitri purpurei. haec maxime - consideratur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus - in asty et ad portum Piraeeum ductae sunt salientes, - e quibus bibit nemo propter eam causam sed lavationibus - et reliquis | rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita 5 (20) - vitant earum vitia. Troezeni non potest id vitari, quod - omnino aliud genus aquae non reperitur nisi quod Cibdeli - habent, itaque in ea civitate aut omnes aut maxima - parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso - flumen est nomine Cyd|nos, in quo podagrici crura macerantes 10 (25) - levantur dolore. - - 7 | Sunt autem et alia multa genera quae habent suas =195= - proprietates, ut in Sicilia flumen est Himeras, quod a - fonte cum est progressum dividitur in duas partes. quae - pars profluit contra Etruriam, quod per terrae dulcem 15 - sucum per|currit, est infinita dulcedine, quae altera pars (5) - per eam terram currit unde sal foditur, salsum habet - saporem. item Paraetonio et quod est iter ad Ammonem - et Casio ad Aegyptum lacus sunt palustres, qui ita sunt - salsi ut habeant insuper se salem congelatum. sunt autem 20 - et aliis pluribus | locis et fontes et flumina et lacus, qui (10) - per salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur. - 8 alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo - fontes erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae, - flumen nomine Liparis, in quo natantes aut lavantes ab 25 - ipsa aqua unguntur. simi|liter Aethiopia lacus est qui (15) - unctos homines efficit qui in eo nataverint, et India qui - -2 considerantur _x_ (-ratur _G^{c}_, _non S_). - -3 inasty(i _E_) _x_. | piraeum (-ū _G_) _HG_, pireū _S(G^{c})_, -pureum _E_. | ducti _x_. - -4 eam: hanc _S_. - -6 eorum _x_. | quod: quia _S_. - -7 cibdeli _HSE_: cibi | deli _G_. - -8 habeant _x_. - -9 civitas tharso (_HG_, thirso _E_, tarso _S_) _x_ (civitate _Joc._, -_cf. p. 195, 13_). - -16 quae (aū _add. S_) altera parte _x_. - -18 paret(& _H_, e | c _S_)onio _x_. | ammonem (-ē) (_sic_) _x_. - -19 casio _EG_: cassio _HS_. - -21 flumina lacus (_om._ et) _x_. - -26 unguntur _HEG_: unguuntur _S_. | aethiopiae (_HE_, -ę _S_, -e _G_) -_x_. - -27 nataverit _H_ (-rint _GS_). | india _HEG_: in india _S_. | qui _HS_: -quę _EG_. - - * * * * * - -Page 193 - - sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item - Carthagini fons in quo natat insuper oleum, odore uti - scobis citrea, quo oleo etiam pecora solent ungui. Zacyntho - et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes | sunt (20) - qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. 5 - Babylone lacus amplissima magnitudine qui λιμνη αϲφαλτιτιϲ - appellatur, habet supra natans liquidum bitumen, - quo bitu|mine et latere testaceo structum murum Samiramis =196= - circumdedit Babyloni. item Iope in Syria Arabiaque - Nomadum lacus sunt inmani magnitudine qui 10 - emittunt bituminis maximas moles, quas diripiunt qui - 9 habitant circa. id autem non | est mirandum. nam (5) - crebrae sunt ibi lapidicinae bituminis duri. cum ergo - per bituminosam terram vis erumpit aquae, secum extrahit, - et cum sit egressa extra terram secernitur et ita 15 - reicit ab se bitumen. etiamque est in Cappadocia in - itinere quod est inter Mazaca et Tyana lacus amplus, in - quem | lacum pars sive harundinis sive alii generis si (10) - demissa fuerit et postero die exempta, ea pars quae fuerit - exempta invenietur lapidea, quae autem pars extra aquam 20 - 10 manserit permanet in sua proprietate. ad eundem modum - Hierapoli Phrygiae effervet aquae calidae multitudo, e - qua circum hor|tos et vineas fossis ductis inmittitur, haec (15) - autem efficitur post annum crusta lapidea. itaque quotannis - dextra ac sinistra margines ex terra faciundo inducunt 25 - eam et efficiunt his crustis in agris saepta. hoc autem - ita videtur naturaliter fieri, quod in is locis et ea terra - -2 fons in quo _HEG_: fons ē in quo _S_. | uti scobe citreo _x_ (s. -citrea = cedrea _Mir. Arist. 113_: κέδροϲ _lat._ citrus). - -3 ungui _S_: ungeri _H_, ungueri _EG_ (_cf. Theod. Prisc. ind. p. -547_). | zachinto _x_. - -4 dirrachium _x_. - -5 aquae vomunt _H_ (_non EGS_). - -6 babilone _x_. | limnea spartacis _x_. - -8 quo _SE^{c}G^{c}_: quod _HEG_. | sameram(n _S_)is _x_. - -9 baby(i _HE_)lonē (-em _E_) _x_. | tope _x_. - -10 Nomadum: numidarum _x_. - -16 a se _S_. | capodocia _EG_. - -17 & tuana (et^{.t}ụana _G_) _x_. | inquā lacū (quo lacu _G^{c}_) _G_ -(_non E_). - -19 dimissa _x_ (demissa _G^{c}_). | postera _G_ (_non E_). - -22 e qua: equibus _x_. - -24 ita q. _x_. - -26 his: in his _x_. | septa _x_. - -27 is: his _x_. - - * * * * * - -Page 194 - - quibus nascitur, sucus | subest coaguli naturae similis, (20) - deinde cum commixta vis egreditur per fontes extra terram, - a solis et aeris calore cogitur congelari, ut etiam in - 11 areis salinarum videtur. item sunt ex amaro suco terrae - fontes exeuntes vehementer amari, ut in Ponto est flumen 5 - Hypanis. is a capite profluit circi|ter milia XL sapore (25) - dulcissimo, deinde cum pervenit ad locum | qui est ab =197= - ostio ad milia CLX, admiscetur ei fonticulus oppido quam - parvulus. is cum in eum influit, tunc tantam magnitudinem - fluminis facit amaram, ideo quod per id genus 10 - terrae et venas unde sandaracam fodiunt ea aqua manando - perfici|tur amara. (5) - - 12 Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprietate - perficiuntur, uti etiam in fructibus videtur. si enim - radices arborum aut vitium aut reliquorum seminum non 15 - ex terrae proprietatibus sucum capiendo ederent fructus, - uno genere | essent in omnibus locis et regionibus omnium (10) - sapores. sed animadvertimus insula Lesbo vinum protropum, - Maeonia catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia - Mamertinum, Campania Falernum, inter Terracinam et 20 - Fundos Caecubum reliquisque locis pluribus innumerabili - multitudine genera vini | virtutesque procreari. quae non (15) - aliter possunt fieri nisi cum terrenus umor suis proprietatibus - saporis in radicibus infusus enutrit materiam, per - quam egrediens ad cacumen profundat proprium loci et 25 - 13 generis sui fructus saporem. quodsi terra generibus umorum - non esset dissimilis et dispa|rata, non tantum in Syria (20) - et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus - -1 quibus (ꝉ qua _S^{c}_) is nascitur _x_. - -3 calor _H_ - -4 salinarum (-ē) _HS_: -riis _EG_. - -6 hipanis _HS(G^{c})_: inpanis _EG_. | is _om. x_. | XL … CLX (_sic_) -_x_ (_sed cf. Herod. 4, 52_). - -9 tanta magnitudine _H_. - -11 venas _HSG_: vena _E_ (venæ _E^{c}_). | sandaracā (-ca _EG_) -fodiuntur (-t᷑) _x_. | ea: & (et _G_) _x_. - -18 insulam (-ā) lesbon _x_. | protyrum maloniam (-ā) catace (-cae _H_) -caumen. Item lidiam moliton siciliam _x_. - -20 campaniam (-ā) _x_. | interracinā (inter racinā _G_) & (et _G_) -fundis cac(ę _S_)sibum (-ū) _x_. - -23 proprietatis _EG_ (-tibus _HSG^{c}_). - -24 sapores _x_. | infusus: sit infusus _x_. - -28 iuncis: uineis _x_. - - * * * * * - -Page 195 - - essent odores neque arbores turiferae, neque piperis darent - bacas nec murrae glaebulas, nec Cyre|nis in ferulis laser =198= - nasceretur, sed in omni terra regionibus eodem genere - omnia procrearentur. has autem varietates regionibus et - locis inclinatio mundi ＜efficit＞ et solis impetus ＜qui＞ 5 - propius aut longius cursum faciendo tales efficit terrae - umorisque | qualitates. nec solum in his rebus sed etiam (5) - in pecoribus et armentis. haec non ita dissimiliter efficerentur, - nisi proprietates singularum terrarum ＜umorum＞ generibus - 14 ad solis potestatem temperarentur. sunt enim Boeotia 10 - flumina Cephisos et Melas, Lucania Crathis, Troia Xanthus - inque agris Clazomeniorum | et Erythraeorum et Laodicensium (10) - fontes. ad ea flumina, cum pecora suis temporibus - anni parantur ad conceptionem partus, per id tempus - adiguntur cotidie potum, ex eoque quamvis sint alba procreant 15 - aliis locis leucophaea aliis locis pulla aliis coracino - colore. ita proprietas liquoris cum iniit | in corpus, proseminat (15) - intinctam sui cuiusque generis qualitatem. igitur - quod in campis Troianis proxime flumen armenta rufa - et pecora leucophaea nascuntur, ideo id flumen Ilienses 20 - Xanthum appellavisse dicuntur. - - 15 Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae - -2 murrae _H_, my(i _S_)rrę (-æ _E_) _EGS_. | glebulae (-ę _EGS_) _x_. - -3 eodem genere _EG_: eodem genera _H_, eadem genera _S_. - -5 efficit … qui _add. Mar._ - -6 proprius _x_ (ꝓ[i/pu]s _S_, _unde_ ꝓp[i/ri]us _sic G^{c}_ = propius -_E^{c}_). | aut _E_: ut _HSG_. | terrae (h _S_)umores . quae (quę _S_, -Quę _EG_) qualitates _x_. - -7 nec: n̄(non) _S_. - -8 armentis . Haec _H_, armentis hęc (hæc _E_) _EG_: armentis discernunt᷑. -Hęc _S_ (_unde rec. apud Mar. cum ed._). | similiter _x_ (_corr. ed._). - -9 umorum generibus: in generibus _HS_, in regionibus _EG_ (_et in marg. -S^{c}_ ꝉ regionibus). - -10 temperarentur _S(G^{c})_: perarentur _H_, pararentur _EG_ (_sed -G^{c}_ ī aꝉ temperarentur). | enim: &iā _S_. | bo&iae _H_, boetię(æ -_E_) _SEG_. - -11 lucanis aeraris _x_. - -12 clazomoeniorum _x_. - -13 ea _om. x_. - -15 adiguntur _E_, adicuntur _HG_: adiciuntur _S_. | cotidie: eo (eó -_S_) cotidie (-æ _HE_) _x_. | quamvis _E_, quā vis _S_: quavis _H_, qua -vis _G_. - -16 caracino _S_. - -17 init _x_. - -20 flumen ilienses _EG_: flumen | nilienses _H_, flum̄ nilienses _S_. - - * * * * * - -Page 196 - - per | maleficum sucum terrae percurrentia recipiunt in se (20) - vim | venenatam, uti fuisse dicitur Terracinae fons qui =199= - vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant inprudentes vita - privabantur. quapropter antiqui eum obstruxisse dicuntur. - et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui biberint 5 - moriuntur sed | etiam qui laverint. item in Thessalia (5) - fons est profluens, ex quo fonte nec pecus ullum gustat - nec bestiarum genus ullum propius accedit, ad quem - 16 fontem proxime est arbor florens purpureo colore. non - minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, 10 - dextra ac sinistra monumenti advenientes | duo rivi concurrunt (10) - in unum, e quibus ad unum accumbentes viatores - pransitare solent propter aquae bonitatem, ad rivum autem - qui est ex altera parte monumenti nemo accedit quod - mortiferam aquam dicitur habere. item est in Arcadia 15 - Nonacris nominata terrae regio, quae habet in monti|bus (15) - ex saxo stillantes frigidissimos umores. haec autem aqua - Ϲτυγοϲ υδωρ nominatur, quam neque argenteum neque - aeneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et - dissipatur. conservare autem eam et continere nihil aliud 20 - potest nisi mulina ungula, qua etiam memoratur ab Antipatro - in | provinciam ubi erat Alexander per Iollam filium (20) - 17 perlata esse et ab eo ea aqua regem esse necatum. item - Alpibus in Cottii regno est aqua ex qua qui gustant - statim concidunt. agro autem Falisco via Campana in 25 - campo Corneto est lucus in quo fons oritur, ibique avium - -2 terrae cinae _H_, terrę cînę _E_, terręcinę _GS_. - -3 _cf._ Neptunias lacunas _Rhet. ad Herenn. 4, 10, 15_ (_Thiel_). - -5 chrobsithratia _HS_ (-cia) _G_, crobsithracia _E_ (gr. ἐν ＜κυ＞χρωψι -_etc._, apud cychros _Plin._). - -7 fonte _om. S_ (_suppl. S^{c}_). - -8 propius _EGS_: proprius _H_. - -10 quo loci _S_: quodloci _H_, quo loco _EG_. - -12 e quibus ad unum _EG_: _om. HS_. - -13 transitare _x_. - -14 quod _HG_: quia _ES_. - -16 nonagris _E_, n̄ | agris _H_, n̄ agris _SG_. - -17 aqua styglos hydor _GS_: aquas tyglos hydor _HE_. - -21 qua: quae (quę) _x_. - -22 provinc(t _S_)ia _x_. - -23 perlatā _S_, perlatum _HE_ (-tū) _G_. - -24 Cottii: crobi _x_ (_cf. Amm. 15, 10, 3_). | exqua _EG_: _om. HS_. - -26 ibique _EG_: ubique _H_, ubi _S_. - - * * * * * - -Page 197 - - et lacertarum reliquarumque | serpentium ossa iacentia (25) - apparent. - - | Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti Lyncesto =200= - et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis - pluribus, quae hanc habent virtutem uti calculos in vesicis 5 - qui nascuntur in corporibus hominum potionibus discutiant. - 18 fieri autem | hoc naturaliter ideo videtur quod (5) - acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes - venae intinguntur acritudine, et ita cum in corpus - inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia in corporibus 10 - exconcrescentia offenderunt. quare autem discutiantur - ex acidis eae res, sic pos|sumus animadvertere. (10) - ovum in aceto si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet - et dissolvetur. item plumbum, quod est lentissimum - et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in eo 15 - acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur - 19 uti plumbum dissolvatur, et fiet cerussa. eisdem - | rationibus aes, quod etiam solidiore est natura, similiter (15) - curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. item margarita. - non minus saxa silicea, quae neque ferrum neque 20 - ignis potest per se dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta, - aceto sparso dissiliunt et dissolvuntur. ergo cum - has res ante oculos ita | fieri videamus, ratiocinemur isdem (20) - rationibus ex acidis propter acritudinem suci etiam - calculosos e natura rerum similiter posse curari. 25 - - 20 Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum - est unus Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine - -3 ly(i _EG_)ncesto (_sic_) _x_ (_ut_ λυγκηιϲτω _Ecl. Flor. de mir._). - -4 velino (_Plin._): uienna _x_. | theano _x_. - -5 uti _HS_: ut _EG_. | vessicis _S_. - -9 intinguntur _HEG_: -guuntur _S_. | in (_a. c._) _om. S_. - -10 inierunt _x_ (-int _S^{c} E^{c}_). - -11 &(et _G_)concre(i _ante corr. H_)scentia _x_. | offenderint _E^{c}_. - -12 eae _HEG_: hę _S_. - -13 mollescit _H_ (-cet _EGS_). - -15 vasae _H_ (-sạ̇e _L^{c}_, -sę _El_, -se _GS^{c}_, -so _v_). - -17 fiat _x_. | ceros _S_ (_ut codd. med. rec. cf. Theod. Prisc. p. -501_). - -19 fiet _HS_: fiat _EG_. | margarita: _sic x_ (_sc._ dissipabitur). - -20 silice | aquae _H_, silicea quę _EG_. - -21 igne _S_. - -23 hisdem _x_. - -26 autem _om. S_. - -27 eam aquam _EG_: eam _H_, _om. S_ (_ubi_ ex quo potantes sine vino f. -t.). - - * * * * * - -Page 198 - - vino potan|tes fiunt temulenti. Aequiculis autem in Italia (25) - et in Alpibus natione Medullorum est genus aquae quam - 21 qui bibunt efficiuntur turgidis gutturibus. Arcadia vero - civitas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca - profluens | aqua e qua qui biberint fiunt abstemii. ad =201= - eum autem fontem epigramma est in lapide inscriptum 6 - hac sententia versibus graecis, eam non esse idoneam ad - lavandum sed etiam inimicam vitibus, quod apud eum - fontem Melampus sacrifi|ciis purgavisset rabiem Proeti (5) - filiarum restituissetque earum virginum mentes in pristinam 10 - sanitatem. epigramma autem est id quod est subscriptum - - ἀγρότα, ϲὺν ποίμναιϲ τὸ μεϲημβρινὸν ἤν ϲε βαρύνῃ - δίψοϲ ἀν’ ἐϲχατιὰϲ Κλείτοροϲ ἐρχόμενον, - | τῆϲ μὲν ἀπὸ κρήνηϲ ἀρύϲαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαιϲ 15 (10) - ὑδριάϲιν ϲτῆϲον πᾶν τὸ ϲὸν αἰπόλιον· - -2 natione] medullorum--(_p. 208, 25_) rationibus [bellissime … _om. S -(in medio fol. 118^{b}), quae extant in H folio 117^{a} (post init.) -usque ad finem folii 121^{a} (i. e. in 4½ foliis H, quae faciunt versus -196 ed. pr. meae)_. - -4 clitori _x_. - -5 aquae . quaqui _E_, aquę . quo qui _G_, aquae qui _H_. - -7 haec sententiae (hęc sententię _G_) _x_. - -13 _Epigrammata quae sequuntur eadem graece extant in Eclogis -Florentinis (de mirabilibus) quae sub ficto Sotionis nomine (ex cod. -Laur. LVI, 1) olim edidit H. Stephanus (cf. V. Rose, Anecdota I, 9 sqq. -et ed. prioris praef. p. VII). ea hic plane omisit E. affero autem -quae exhibent HG, litteris quidem scripta semigraecis vel potius ex -graecis litteris latinisque mixta. graecas litteras melius conservavit -H, qui et inter α et λ clare distinguit, G autem multo saepius peccavit -confusis Η et Ν, Α (quod scribitur Λ nec distinguitur α λ) et Δ et -semper fere pro π positis τι vel ιτ. pro η et ε semper fere scribitur -_e_. cum H proxime faciunt P et L.--singulas litteras quibus discedit G -ab H adscripsi supra singulas lectionum codicis H._ | ΑΓΡaτa _H_ (_et -om._ a _fin._) _G_. | [Ν/Η]ΝeeΒaΡΥΗΝ. - -14 διψοϲ: ΛΙΥΟϹ _G_. | Κ[Λ/a]ιτΟΡΟϹ. - -15 τηϲ: τaϲ _HG_. | απο: aτιο _G_. | ΚΡΗΝΗΚaΡΥϹaι _HG_. | ΚaΠaΡa _G_. - -16 υδριαϲιν: Υ[a/Δ]ΡeaϹιΝ _H_. | ϲτηϲον: ϹτΠ|ΝϹΟΝ _G_. | παν: τιaΝ _G_. -| aιΠΟΟΛιΟΝ _H_ (_ubi_ Λ _ex_ Α _rasura factum est_. aιΝΟ ΟΜΟΝ _G_). | -αιπολιον ταμεθηϲ _lc(f), qui omittunt verba v. 12-13_ αλλα--εον(τα), -_quae tamen leguntur (ex H) etiam in P(v) et L._ - - * * * * * - -Page 199 - - ἀλλὰ ϲὺ μήτ’ ἐπὶ λουτρὰ βάλῃϲ χροί, μή ϲε καὶ αὔρη - πη＜μή＞νῃ ＜τερπνῆϲ＞ ἐντὸϲ ἐόντα μέθηϲ· - φεῦγε δ’ ἐμὴν πηγὴν μιϲάμπελον, ἔνθα Μελάμπουϲ - | λυϲάμενοϲ λύϲϲηϲ Προιτίδαϲ ἀργαλέηϲ, (15) - | πάντα καθαρμὸν ἔκοψεν ἀπόκρυφον ＜εὖτ ἄρ’ ἀπ’ Ἄργουϲ =202= - οὔρεα τρηχείηϲ ἤλυθεν Ἀρκαδίηϲ＞. 6 - - 22 item est in insula Cia fons e quo qui inprudentes biberint - fiunt insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea senten|tia, (5) - iucundam eam esse potionem fontis eius, sed qui - biberit saxeos habiturum sensus. sunt autem versus hi 10 - - ἡδεῖα ψυχροῦ πόματοϲ λιβὰϲ ἣν ἀναβαίνει - ＜πηγή, ἀλλὰ νόῳ＞ πέτροϲ ὁ τῆϲδε πιών. - - 23 Susis autem in qua civitate est regnum Persarum, fonticu|lus (10) - est ex quo qui biberint amittunt dentes. item in - eo est scriptum epigramma quo significant hanc sententiam, 15 - egregiam esse aquam ad lavandum, sed ea si bibatur - excutere e radicibus dentes. et huius epigrammatos - sunt versus graece - -1 Ν[Λ/a]Μ[Λ/a]ϹιΜΗτe[Ν/Π]ιaΟΥτΡaΒaτιτeΧΡaΜΗϹΗΚaιΔΥΡΗ. - -2 πημηνη--εμην _om. G_. | ΠΗΝΗϹΝτΥϹ _H(PL)_ _i. e._ πη＜μη＞νη ＜τερπνηϲ＞ -εντοϲ. - -3 δ’ εμην: ΔeΓΗ _H_. | πηγην: ιτΗΓΗΝ _G_. | ΜeιϹaΜ[ιτ/Π]e[a/Λ]ΟΝ. | -μελαμπουϲ: ΜeaΛμΙ|τΟΥϹ _G_. - -4 λυϲαμενοϲ λυϲϲηϲ: aΥϹaΜeΝΟ | ϹaΥϹeΗϹ _H_, aΜeΝΟ Ϲaτ ϹeΝϹ _G_ -(λουϲάμενοϲ _Laur._). | [ιτ/Π]ΡΟιΤΙaaϹaΡΤeΜeιaϹ. - -5 παντα: ιτaΝτa _G_. | Κ[a/Λ]ΘaΡΜΟΝϹΚΟΨeΝe[τι/Π]aΧΡΥΨΟΝ (_hoc verbo -finitur epigr. in HG, reliqua ex Ecl. Flor.--ubi sic_ α γὰρ … -ἤλυθον--_addiderunt edd._). - -7 chia _HEG_ (cea _Plin._). | equo _H_: exquo _EG_. - -9 iucundā eam _H_: iocundum (-dū _G_) eam (eā _G_) _EG_. - -10 sensus _E_: sensos _HG_. | hii _H_. - -11-12: Ηae[a/Λ]ΠΟΨΥΧΡΟΥΠΟΜΛ[ΤΟςaΒτaϹaaΝ^{(_om. -G_)}ΙΝϹιΝeΝ/ΤΟϹaιΒaϹaaΝaΒaιΝϹΙΠeΠ] | ΡΟϹΟΤ[Ν/Η]ΝaeΠιωΝ (πηγη αλλα νοω -_om. HG_.) ἀναβάλλει _praebet cod. Laur. pro_ αναβαινει _Vitr._ (ἢν -ἀναβάλλῃ _Joc._, ἣν ἀνίηϲι _Steph._). - -13 susis _EG_: suesis _H(LP)_. - -15 quo: quod _x_. | significant _HG_, -cat _E_. - - * * * * * - -Page 200 - - | ὕδατα κρανάεντα βλέπειϲ, ξένε, τῶν ἄπο χερϲὶν (15) - λουτρὰ μὲν ἀνθρώποι＜ϲ ἀβλαβῆ ἔϲτιν ἔχειν·＞ - ἢν δὲ βάλῃϲ κοίληϲ ποτὶ νηδύοϲ ἀγλαὸν ὕδωρ - ＜ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεοϲ ἁψάμενοϲ,＞ - αὐτῆμαρ πριϲτῆρεϲ ἐ＜πὶ χθονὶ δαιτὸϲ ὀδόντεϲ＞ 5 - | πίπτουϲιν, γενύων ὀρφανὰ θέντεϲ ἕδη. (20) - - 24 Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates quae - procreant qui ibi nascuntur egregiis vocibus ad cantandum, - | uti Tarso Magnesiae aliis eiusmodi regionibus. =203= - etiamque Zama est civitas Afrorum cuius moenia rex Iuba 10 - duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi constituit. - ab ea milia passuum XX est oppidum Ismuc, cuius - agrorum | regiones incredibili finitae sunt terminatione. (5) - cum esset enim Africa parens et nutrix ferarum bestiarum - maxime serpentium, in eius agris oppidi nulla nascitur 15 - et si quando adlata ibi ponatur statim moritur, neque id - solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit, - et ibi. id genus terrae | etiam Balearibus dicitur esse. (10) - sed aliam mirabiliorem virtutem ea habet terra, quam - 25 ego sic accepi. Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant 20 - totius oppidi agrorum possessiones, cum patre Caesari - militavit. is hospitio meo est usus. ita cotidiano convictu - necesse fuerat de philologia disputare. | interim cum (15) - -1 Υ[Μ/aΛ]τα ΚΡaΝaeΝΤa Βae[τι/Π]eιϹ ξeΝϹΤωΝ a[τι/ΠΟ]ΧeΡϹιΝ _sic HG_ (ὕδ. -ταῦτα βλέπειϲ φοβερά _Laur. et sic Joc._) - -2 [a/Λ]ΟΥτΡa ΜeΝ aΝΤΡΟΠΟιΗΝaeΜΒ[Ν/Η]ΟΚΟ | -ιΛΟΥΒΟΤaΝ[Νa/ΗΛ]eΟϹa[τΟΜ/τΜΟ]ΝΥΔωΡ (αβλαβη εϲτιν εχειν _om. HG_). - -4 _om. HG_. - -5 aΥΤ[Ν/Η]ΜeΡΠΡιϹ | Τ[Ν/Η]ΡeϹeΠeιΠΤΟΥϹιΝΤeΝΥωΝΟΡΦaΝΛ[e/Θ]eΝΤeϹeaΝ (πι -χθονι δαιτοϲ οδοντεϲ _om. HG_). - -9 uti tharso _HG_: ut intharso _E_. - -11 sepsit _x_. - -12 passus .xx. (_sic_) _x_. - -13 regiones _H_: -nis _EG_. | finiti _x_. - -17 fuerit | & ibi id _H_, fuerit . & ibi id _EG_. - -20 gaius . iulius masinissae (_sine punctis EG_) _x i. e._ Masinthae -(_qui Caesaris_ stipendiarius _ab a. 693_) filius. _is ab a. circiter -714, natus sc. annos XX, illo hospitio potuerit usus esse_ (_Suet. -Caes. 71, cf. 18_). - -21 patres (_H et a. c. G_, patre _EG^{c}_) cae(e _G_)sare _x_. - - * * * * * - -Page 201 - - esset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo, - exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes ut qui ibi procrearentur - voces ad cantandum egregias haberent, ideoque - semper transmarinos catulastros emere formosos et puellas - maturas eosque coniungere, ut qui nascerentur ex | his non 5 (20) - solum voce egregia sed etiam forma essent non invenusta. - - 26 Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura - distributa, quod humanum corpus est ex aliqua parte - terrenum, in eo autem multa genera sunt umorum, uti - sanguinis | lactis sudoris urinae lacrimarum, ergo si in 10 (25) - parva particula terreni tanta discrepantia invenitur saporum, - non est mirandum si etiam in magnitudine terrae - innumerabiles sucorum | reperientur varietates, per quarum =204= - venas aquae vis percurrens tincta pervenit ad fontium - egressus, et ita ex eo dispares variique perficiuntur in 15 - propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam - et regionum qualitates terrarumque | dissimiles proprietates. (5) - 27 ex his autem rebus sunt nonnulla quae ego per - me perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quorum - scriptorum hi sunt auctores Theophrastus Timaeus 20 - Posidonius Hegesias Herodotus Aristides Metrodorus, qui - magna vigilantia et infinito studio locorum pro|prietates, (10) - aquarum virtutes, ab inclinatione caelique regionum qualitates - ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum - secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse 25 - putavi de aquae varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus - eligant homines aquae fontes, e quibus ad usum - salien|tes possint ad civitates municipiaque perducere. (15) - 28 nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad - usum necessitates quantas aqua, ideo quod omnium animalium 30 - -4 catlastros _x_. | formonsos _H_. - -9 genera sunt morum _H_, sunt genera morum (umorū _G^{c}_, humorū -_E^{c} supra lin. add._ v _et_ hu). - -12 si tam (tā _G_) in _x_. - -13 innumerabilis _H_. - -14 venas quaevis (quae | vis _E_, quę vis _G_) _x_. - -20 hii _H_. | theophrastos _x_. - -21 posidonios _x_. | hegesias _x_ (Ctesias _Plin._). | arystides _H_. - -23 abinclinatione caelique (cęliquę _G_) _sic x_ (_ubi_ caelıq̇u̇ė -_E^{c}_). - -24 esse distributas _H_: distributas esse _EG_. - -27 e _om. x_. - -29 videretur _G_ (_non E_). - - * * * * * - -Page 202 - - natura si frumenti fructu privata fuerit arbustive - aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex his, reliquis - rebus escarum | utendo poterit tueri vitam, sine aqua (20) - vero nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest - nasci nec tueri nec parari. quare magna diligentia industriaque 5 - quaerendi sunt et eligendi fontes ad humanae - vitae salubritatem. - - IV Expertiones autem et probationes eorum sic sunt provi|dendae. (25) - si erunt profluentes et aperti, antequam duci - incipiantur, aspiciantur animoque advertantur qua membratura 10 - | sint qui circa eos fontes habitant homines, et =205= - si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus - non vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. item - si fons novus fossus fuerit et in vas corinthium sive alterius - generis quod | erit ex aere bono ea aqua sparsa 15 (5) - maculam non fecerit, optima est. itemque in aeneo si - ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit - neque in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea - 2 aqua erit item probata. item si legumina in vas cum - ea aqua coniecta ad ignem posita cele|riter percocta fuerint, 20 (10) - indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non - minus etiam ipsa aqua quae erit in fonte si fuerit limpida - et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit muscus - non nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo - inquinamento is locus fuerit sed puram habuerit speciem, 25 - | innuitur his signis esse tenuis et in summa salubritate. (15) - - V Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque ut - fieri oporteat explicabo. cuius ratio est prima perlibratio. - libratur autem dioptris aut libris aquariis aut chorobate, - sed diligentius efficitur per chorobaten, quod dioptrae 30 - -1 arbustive: arbustiuo _H_, arbustino _EG_. - -4 ciui _H_. - -6 ele(i _E_)gendi _x_. - -14 si _ante corr. om. G (non E)_. | novos _ante corr. H_. - -15 quod: quia _E_ (_sed_ quod _supra E^{c}_). - -20 coiecta _H_. - -21 non etiam minus _x_. - -22 limpida--(23) profluxerit _bis deinceps posuit H (item L)_. - -24 iuncum (-cū _G_) _x_. - -25 is: his _H_. - -26 innuitur: inbuitur _H_, imbuitur _EG_. - -29 diobtris _x_. - -30 diobtrae (-ę _G_) _x_. - - * * * * * - -Page 203 - - libraeque | fallunt. chorobates autem est regula longa circiter (20) - pedum viginti. ea habet ancones in capitibus extremis - aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad - normam coagmentatos, et inter regulam et ancones a - cardinibus compacta transversaria, quae habent lineas ad 5 - perpendiculum recte descriptas | pendentiaque ex regula (25) - perpendicula in singulis partibus | singula, quae, cum =206= - regula est conlocata eaque tangent aeque ac pariter lineas - 2 descriptionis, indicant libratam conlocationem. sin autem - ventus interpellaverit et motionibus lineae non potuerint 10 - certam significationem facere, tunc habeat in | superiore (5) - parte canalem longum pedes V latum digitum altum sesquidigitum - eoque aqua infundatur, et si aequaliter aqua - canalis summa labra tanget, scietur esse libratum. item - eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur quantum 15 - 3 habuerit fastigii. fortasse qui Archimedis libros legit dicet - non | posse fieri veram ex aqua librationem, quod ei (10) - placet aquam non esse libratam sed sphaeroides habere - schema et ibi habere centrum quo loci habet orbis terrarum. - hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, 20 - necesse est, ad extrema capita dextra ac sinistra cum - librata regula erit pariter susti|nere regulam aquam, sin (15) - autem proclinata erit ex una parte, qua erit altior non - habere regulae canalem in summis labris aquam. necesse - est enim quocumque aqua sit infusa in medio inflationem 25 - curvaturamque habere, sed capita dextra ac sinistra inter - -1 librequae _H_, librę tiuę _G_ (_sed G^{c} supra_ q⁊ = que). - -2 viginti _H_: XX _G_. - -3 aequali modo _H_: aequalis | modi _G_. - -4 coagmentatus _H_. - -5 conpacta _G_: conpactat _H_. - -7 partibus: _fort. l._ pedibus. - -8 eaquae (ea quę _G_) tangentur _x_. | aeque ac pariter l. _H_: ęquę -(ęque _G^{c}_) pariter ac l. _G_. - -9 descriptionis _G_: -nes _H_. - -12 V: _sic x_. - -14 libra _x_. | ita _x_. - -18 phaeroides (pheroides _G_) _x_ (_sed G^{c}_ spheroides _et infra v. -13_ spheroides _x_). | habere _H_: haberi _G_. - -19 schema (scema _G_) sed ibi _x_. - -21 necesse est extrema _x_. | dextra ac sinistra cum librata _G_: _om. -H, ubi sic_ extrema capita regula erit. - -23 proclinatum (-tū _G_) _x_. | quae erit altior non habuerit regulae -canalem _x_. - -24 aquam . necesse | ē enim _G_: aquam nenesse (_sic, unde_ non esse -_vel_ e̅e̅ _PL_). est enim _H_. - - * * * * * - -Page 204 - - se librata esse. exemplar autem chorobatae | erit in extremo (20) - volumine descriptum. et si erit fastigium magnum, - facilior erit decursus aquae. sin autem intervalla erunt - lacunosa, substructionibus erit succurrendum. - - VI Ductus autem aquae fiunt generibus tribus, rivis per 5 - canales structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis fictilibus. - | quorum hae sunt rationes. si canalibus, ut (25) - structura fiat | quam solidissima solumque rivi libramenta =207= - habeat fastigata ne minus in centenos pedes sicilico, eaeque - structurae confornicentur ut minime sol aquam tangat. 10 - cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello - coniunctum ad | recipiendam aquam triplex inmissarium, (5) - conlocenturque in castello tres fistulae aequaliter divisae - intra receptacula coniuncta, uti cum abundaverit ab extremis, - 2 in medium receptaculum redundet. item e medio 15 - ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero in - balineas ut vectigal quotannis | populo praestent, exque (10) - tertio in domos privatas ne desit in publico. non enim - poterunt avertere, cum habuerint a capitibus proprias - ductiones. haec autem quare divisa constituerim, eae sunt 20 - causae et uti qui privatim ducent in domos vectigalibus - 3 tueantur per publicanos aquarum ductus. sin | autem medii (15) - montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit - faciendum uti specus fodiantur sub terra librenturque ad - fastigium quod supra scriptum est, et si tofus erit aut 25 - saxum, in suo sibi canalis excidatur, sin autem terrenum - aut harenosum erit solum, parietes cum camara in specu - | struantur et ita perducatur, puteique ita sint facti uti (20) - inter binos sint actus. - -1 chorobati _x_. - -2 et si _G_: et sic _H_. - -6 ficti | _G_ (fictibꝰ _G^{c} pro_ fictilibus). - -9 sicilico (_Plin. 31, 57_): semipede _x notis_ (S _et_ 𐆓) _ut videtur -confusis_ (pede semis _Fav._, sesquipede _Pall._). | eaeque: aeque _H_, -ęque _G_. - -15 item e: ita in _x_. - -17 balneas _x_. | ut _om. x_. | exque: exquibus (-b;) _x_. - -18 domus _x_. - -19 poterint _x_. - -20 eae: hae (hę _G_) _x_. - -21 causae uti qui (causę . uti qui _G_) _x_. - -24 fodientur _H_. | liberenturque _G_. - -27 solum & (et _G_) parietes _x_. | camara _G_: camera _H_. - -29 binos sint: duos (_ex_ .II.) sit _x_. - - * * * * * - -Page 205 - - 4 Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum - ad caput struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum - constituatur, eaeque fistulae e castello conlocentur - ad castellum | quod erit in moenibus. fistulae ne minus (25) - longae pedum denum fundantur. quae si centenariae 5 - erunt, pondus habeant | in singulas pondo MCC, si octogenariae =208= - pondo DCCCCLX, si quinquagenariae pondo DC, - quadragenariae pondo CCCCLXXX, tricenariae pondo CCCLX, - vicenariae pondo CCXL, quinum denum pondo CLXXX, - denum pondo CXX, octonum pondo C, | quinariae pondo LX. 10 (5) - e latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint, - antequam in rotundationem flectantur, magnitudinum ita - nomina concipiunt fistulae. namque quae lamna fuerit - digitorum quinquaginta, cum fistula perficietur ex ea - 5 lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae. ea 15 - | autem ductio quae per fistulas plumbeas est futura hanc (10) - habebit expeditionem. quodsi caput habeat libramenta ad - moenia, montesque medii non fuerint altiores ut possint - interpellare sed intervalla, necesse est substruere ad libramenta - quemadmodum in rivis et canalibus. sin autem 20 - non | longa erit circumitio, circumductionibus, sin autem (15) - valles erunt perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur. - cum venerit ad imum, non alte substruitur, ut sit libramentum - quam longissimum. hoc autem erit venter quod - Graeci appellant κοιλιαν. deinde cum venerit adversus 25 - clivum, ex | longo spatio ventris leniter tumescit ut exprimatur (20) - 6 in altitudinem summi clivi. quodsi non venter in - -2 adcopia quae (quę _G_) _x_. - -3 eaeque: aeq; _H_, ęque _G_. | fistulae (-lę _G_) castello _x_. - -4 neminus longae _H_: _om. G_. - -6 pondo .MCC. _H_: pondo[·m̑/·]CC. _G^{c}_. - -7 DCCCCLX _HG_: DCCCCXL _Fav._, octingenta XL _Pall._ (_S Fav._). - -8 .CCCLX. _HG_: CCCC.L. _Fav., Pall._ - -10 CXX _G_ (_S Fav._): CCXX _H_. | pondo C: _sic HG_ (_Plin._, _Fav._, -_Pall._) _pro_ XCVI. - -11 lamnarum _H_: lāminarū _G_. | quod _HG_. - -12 magnitudinē _ante corr. G_. - -13 (_et_ 15) lamna _H_: lāmina _G_. - -14 quinquaginta _H_: L _G_. | fistula _H_: -lę _G_. - -15 reliqua _x_. - -23 venerint _x_. | libratū _x_. - -25 coe(ę _G_)lian _x_. - -26 ut _om. x_. - -27 cle([i/ẹ] _G^{c}_)ui _x_. - - * * * * * - -Page 206 - - vallibus factus fuerit nec substructum ad libram factum - sed geniculus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras. - etiam in ventre colliviaria sunt facienda, per - quae vis spiritus relaxetur. ita | per fistulas plumbeas (25) - aquam qui ducent, his rationibus bellissime poterunt efficere, 5 - quod et decursus et circumductio|nes et ventres et =209= - expressus hac ratione possunt fieri, cum habebunt a capitibus - 7 ad moenia fastigii libramenta. item inter actus - ducenos non est inutile castella conlocari, ut si quando - vitium aliqui locus fecerit, non totum omneque opus 10 - | contundatur et in quibus locis sit factum facilius inveniatur, (5) - sed ea castella neque in decursu neque in ventris - planitia neque in expressionibus neque omnino in vallibus - sed in perpetua aequalitate. - - 8 Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est faciendum. 15 - | tubuli crasso corio ne minus duorum digitorum (10) - fiant, sed ita hi tubuli ex una parte sint lingulati, ut - alius in alium inire convenireque possint. coagmenta - autem eorum calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda, - et in declinationibus libramenti ventris lapis est ex saxo 20 - rubro in ipso geniculo | conlocandus isque perterebratus, (15) - uti ex decursu tubulus novissimus in lapide coagmentetur - et primus etiam librati ventris, ad eundem modum adversus - clivum et novissimus librati ventris in cavo saxi - rubri haereat et primus expressionis ad eundem modum 25 - 9 coagmentetur. ita librata plani|tia tubulorum ad decursus (20) - et expressiones non extolletur. namque vehemens spiritus - in aquae ductione solet nasci, ita ut etiam saxa perrumpat, - nisi primum leniter et parce a capite aqua inmittatur - et in geniculis aut versuris alligationibus aut pondere 30 - -2 commixturas _x_. - -3 colliviaria: _sic x_. - -7 exprae(_H_, ę _G_, e _GS^{c}_)ssis _x_. - -8 fastigii: adfastigii _HG_, ad fastigia _S_. - -9 ducentos _x_. - -10 aliqui _HG_: -quis _S_. - -13 (26) planitia: (_sic_) _x_. - -14 fiant _post_ perpetua _add. Joc._ - -15 faciundum (_solus_) _S_. - -17 ita _Oehmichen_: uti _x_. - -23 etiam: ex _x_. | adversum (-ū) _x_. - -24 novissimum (-ū) _x_. - -26 ad: aut _HS(G^{c})_, ut _G_. - -27 et _om. S_. | expre(ae _H_)ssionis _x_. - -28 sol& _S_: solent _HEG_. - -29 a capite _om. S (i. m. suppl. S^{c})_. - - * * * * * - -Page 207 - - saburra contineatur. reliqua omnia uti | fistulis plumbeis (25) - ita sunt conlocanda. item cum primo aqua a capite inmittitur, - ante favilla inmittetur, uti coagmenta si | qua =210= - 10 sunt non satis oblita favilla oblinantur. habent autem - tubulorum ductiones ea commoda. primum in opere quod 5 - si quod vitium factum fuerit, quilibet id potest reficere. - etiamque multo salubrior est ex tubulis aqua quam per - fistu|las, quod plumbum videtur esse ideo vitiosum quod (5) - ex eo cerussa nascitur, haec autem dicitur esse nocens - corporibus humanis. itaque quod ex eo procreatur ＜si＞ id 10 - est vitiosum, non est dubium quin ipsum quoque non sit - 11 salubre. exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus - accipere, quod | palloribus occupatos habent corporis (10) - colores. namque cum fundendo plumbum flatur, vapor ex - eo insidens corporis artus et in diem exurens eripit ex 15 - membris eorum sanguinis virtutes. itaque minime fistulis - plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere salubrem. - saporemque meliorem ex | tubulis esse cotidianus (15) - potest indicare victus, quod omnes structas cum habeant - vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis integritatem 20 - fictilibus utuntur. - - 12 Sin autem fontes ＜non sunt＞ unde ductiones aquarum - faciamus, necesse est puteos fodere. in puteorum autem - | fossionibus non est contemnenda ratio, sed acuminibus (20) - sollertiaque magna naturales rerum rationes considerandae, 25 - quod habet multa variaque terra in se genera. est enim - uti reliquae res ex quattuor principiis composita. et - primum est ipsa terrena habetque ex umore aquae fontes, - item calores | unde etiam sulphur alumen bitumen nascitur, (25) - aerisque spiritus inmanes, qui cum graves per intervenia 30 - fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum - -4 oblinentur _x_. - -8 quod per plumbum _x_. | quod: quia _ES_. - -9 eo: plumbo _S_. | cerusa _EG_, cerosa _S_. - -10 ita quod _HG_, itaque _E_, ita ergo cū quod _S_. | si _om. x_. | id: -_om. S_. - -11 quin _GE^{c}S_: qui in _H_. - -15 indie _x_. - -19 structas (_Fav._): ex(s _EGS_)tructas _x_. - -22 non sunt: _om. x_. - -24 fossionibus (_in ras._) _E^{c}_: possessionibus _HSEG_. - -30 intervena _EG_ (-nia _HS_). - - * * * * * - -Page 208 - - et ibi homines offendunt fodientes vi naturali vaporis obturant - eorum naribus spiritus animales, uti qui non - 13 celerius inde effugiunt ibi intere|mantur. hoc autem (30) - quibus rationibus caveatur sic erit | faciendum. lucerna =211= - accensa demittatur, quae si permanserit ardens sine periculo 5 - descendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis, - tunc secundum puteum dextra ac sinistra defodiantur - aestuaria. ita quemadmodum per nares spiritus ex | aestuariis (5) - dissipabuntur. cum haec sic explicata fuerint et ad - aquam erit perventum, tunc saepiatur astructura ne obturetur 10 - 14 vena. sin autem loca dura erunt aut nimium - venae penitus fuerint, tunc signinis operibus ex tectis aut - superioribus locis excipiendae sunt copiae. in signinis - autem | operibus haec sunt facienda. uti harena primum (10) - purissima asperrimaque paretur, caementum de silice frangatur 15 - ne gravius quam librarium, calce quam vehementissima - mortario mixta ita ut quinque partes harenae ad - duas respondeant. eorum fossa ad libramentum altitudinis - quod est futurum | calcetur vectibus ligneis ferratis. (15) - 15 parietibus calcatis in medio quod erit terrenum 20 - exinaniatur ad libramentum infimum parietum. hoc exaequato - solum calcetur ad crassitudinem quae constituta - -1 vi: ut _x_. | obt(d _EG_)urante eorum _x_. - -2 uti: ita _x_. - -3 interemuntur _HG_ (-imuntur _ES_). | hoc quibus autem r. _EG_. - -7 defodianturque| (_H_, -q⁊| _etiam S_) ae(ę _S_)stuaria _HS_: def. que -ē | varia _G_, def. quæ | est uaria _E_ (= _L_). - -10 saepiaturas structura | nec opturentur venas _H_, sepiatur structura -nec obturentur (obdurentur _EG_) venas _SEG_ (_cf._ parietes struantur -_Fav. p. 291, 25_ = latera puteorum structura suscipiat _Pall._). - -12 signinis _EGS_: signis _H_. | ex testis _x_. | aut _H_: a _EGS_ (_cf. -Varro r. r. p. 144, 14 K_ cisternae sub tectis et lacus sub diu). - -13 Insigni|is _G_, Insignis _E_ (-ninis _G^{c}E^{c} = HS_). - -16 calx _x_. - -17 adduas _EG_: adduos _HS_. - -18 respondeant eorum fossa: _sic x_ (_textu confuso, nam seq. de -puteis_). _post_ resp. _exciderunt qualia indicat Faventinus_ (_Pall._) -puteum ergo fodere debebis latum pedes octo ut a binis pedibus -structura in circuitu surgat (surgit _etiam Plin. 31, 49 ubi legendum -est_ signino harenato) et quattuor cavo relinquat.… - -21 infimum _HS_: infirmum _EG_. - - * * * * * - -Page 209 - - fuerit. ea autem si duplicia aut triplicia facta fuerint - uti percolationibus transmutari possit, multo | salubriorem (20) - et suaviorem aquae usum efficient. limus enim cum habuerit - quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit - saporem, si non, salem addi necesse erit et 5 - extenuari. - - Quae potui de aquae virtute et varietate quasque - habeat | utilitates quibusque rationibus ducatur et probetur =212= - in hoc volumine posui, de gnomonicis vero rebus - et horologiorum rationibus insequenti perscribam. 10 - - - - -LIBER NONUS. - - - 1 | Nobilibus athletis qui Olympia Pythia Isthmia Nemea (5) - vicissent, Graecorum maiores ita magnos honores - constituerunt uti non modo in conventu stantes cum palma - et corona ferant laudes, sed etiam cum revertantur in 15 - suas civitates cum victoria triumphantes quadrigis in - moenia et in patrias | invehantur e reque publica perpetua (10) - vita constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id - animadvertam, admiror quid ita non scriptoribus eidem - honores etiamque maiores sint tributi, qui infinitas utilitates 20 - aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. id enim - magis erat institui dignum, quod | athletae sua corpora (15) - exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum - -1 fuerit . ea (.Ea) autem: _sic x_ (_in lacuna. de cisternis, quae -spectent ad v. 7 sqq., cf. Plin. 36, 173. Pall. 1, 17_). - -2 possit (_sc._ aqua): possint _x_ (possunt _ante corr. H_). - -3 et suaviorem _EG: om. HS_. - -4 quo _om. G_ (_non E_). - -9 gnominicis _x_. - -12 phithia _EG: om. HS_ (_i. m._ pithia _S^{c} gr._). | nemaea _HG_, -nemea _E_, ne mea _S_. - -15 fuerant _x_ (ſerant _supra gr. S^{c}_). - -17 inve|hanturereq; _H_, invehant᷑ . ęreque _S_: invehantur . reque (. -|req⁊ _G_) _EG_. - -19 eidem _H(G^{c})_: idem _EGS_. - -22 athla&e _H_, adletę _S_ (athletę _EG_). - - * * * * * - -Page 210 - - suos sensus sed etiam omnium, ＜cum＞ libris ad discendum - 2 et animos exacuendos praeparant praecepta. quid - enim Milo Crotoniates quod fuit invictus prodest hominibus - aut ceteri qui eo genere fuerunt victores, nisi quod - | dum vixerunt ipsi inter suos cives habuerunt nobilitatem. 5 (20) - Pythagorae vero praecepta Democriti Platonis Aristotelis - ceterorumque sapientium cotidiana perpetuis industriis culta - non solum suis civibus sed etiam omnibus gentibus recentes - et floridos edunt fructus. e quibus qui a teneris - aetatibus | doctrinarum abundantia satiantur, optimos habentes =213= - sapientiae sensus instituunt civitatibus humanitatis 11 - mores aequa iura leges, quibus absentibus nulla potest - 3 esse civitas incolumis. cum ergo tanta munera ab scriptorum - prudentia pri|vatim publiceque fuerint hominibus (5) - praeparata, non solum arbitror palmas et coronas his tribui 15 - oportere sed etiam decerni triumphos et inter deorum - sedes eos dedicandos iudicari. - - Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad vitam - ex|plicandum e pluribus singula paucorum uti exempla ponam, (10) - quae recognoscentes necessario his tribui honores 20 - 4 oportere homines confitebuntur. et primum Platonis e - multis ratiocinationibus utilissimis unam quemadmodum - ab eo explicata sit ponam. locus aut ager paribus lateribus - si erit quadra|tus eumque oportuerit duplicari, quod (15) - opus fuerit genere numeri quod multiplicationibus non 25 - invenitur, ex descriptionibus linearum emendatis reperitur. - est autem eius rei haec demonstratio. quadratus locus - qui erit longus et latus pedes denos efficit areae pedes C. - si ergo opus fuerit eum dupli|care et pedum CC item e (20) - paribus lateribus facere, quaerendum erit quam magnum 30 - latus eius quadrati fiat ut ex eo CC pedes duplicationibus - areae respondeant. id autem numero nemo potest invenire. - -1 cum _om. x_. - -5 inter suos _EGS_: interuos _H_. - -7 sapientium _HEG_: -tū _S_. - -10 habent _x_. - -24 duplicari _EG_: -re _HS_. | quod (o.): quo ([o/q]) _S_. - -25 quod (m.) _HS_: quo _EG_. - -26 ex: eo _x_. - -29 duplicari pedum (-ū) _x_. - - * * * * * - -Page 211 - - namque si XIIII constituentur, erunt multiplicati pedes - 5 CXCVI, si XV, pedes CCXXV. ergo quoniam | id non explicatur (25) - numero, in eo quadrato longo et lato pedes X - quod fuerit, linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur, - uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, 5 - singula areae pedum quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis - longitudinem locus quadratus paribus lateribus - de|scribatur. ita quam magna duo trigona in minore quadrato (30) - | quinquagenum pedum linea diagonio fuerint designata, =214= - eadem magnitudine et eodem pedum numero quattuor in 10 - maiore erunt effecta. hac ratione duplicatio grammicis - rationibus ab Platone, uti schema subscriptum erit in ima - pagina, ex|plicata est. (5) - - 6 Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus - inventam ostendit, et quod magno labore fabri normam 15 - facientes vix ad verum perducere possunt, id rationibus - et methodis emendatum ex eius praeceptis explicatur. - namque | si sumantur regulae tres e quibus una sit pedes III (10) - altera pedes IIII tertia pedes V, eaeque regulae inter se - compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis 20 - schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam. - ad eas autem regularum singularum longitudines si singula - quadrata pari|bus lateribus describantur, quod erit trium (15) - latus, areae habebit pedes VIIII, quod IIII, XVI, quod V erit, - 7 XXV. ita quantum areae pedum numerum duo quadrata 25 - ex tribus pedibus longitudinis laterum et quattuor efficiunt, - aeque tantum numerum reddidit unum ex quinque descriptum. - id Pytha|goras cum invenisset, non dubitans a (20) - Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias agens - hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio quemadmodum 30 - -4 quod _HGS_: que _E_. | diagonis _x_. - -9 designatae (-ę _EGS_) _x_. - -12 scema _x_ (_item v. 12_). | subscriptum est (ē.) explicata est in -ima pagina _x_. - -15 quod: quam _x_. - -19 tertia _EGS_: terua _H_. | eaeque (eęque _S_) _HS_: haeque (hęque -_G_) _EG_. - -21 ≣trigoni (_cum ras._) _HS_. - -23 quod: cum (cū) _x_. - -26 longitudinis _EGS_: -nes _H_. - -27 reddidit (_sic_) _x_. | quinque _HS_: .V. _EG_ - -28 amusise _H_, amusisse _EGS_ (_separant_ se _E^{c} G^{c} S^{c}_). - -30 immolavisse _HEG_: immolasse _S_. - - * * * * * - -Page 212 - - in multis rebus et mensuris est utilis, etiam in - aedificiis scalarum aedificationibus uti temperatas habeant - 8 graduum librationes est ex|pedita. si enim altitudo (25) - contignationis ab summa coaxatione | ad imum libramentum =215= - divisa fuerit in partes tres, erit earam quinque in scalis 5 - scaporum iusta longitudine inclinatio, ＜uti＞ quam magnae - fuerint inter contignationem et imum libramentum altitudinis - partes tres, quattuor a perpendiculo rece|dant et (5) - ibi conlocentur inferiores calces scaporum. ita si erunt, - temperatae et graduum et ipsarum scalarum erunt conlocationes. 10 - item eius rei erit subscripta forma. - - 9 Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia - fuerint, ex omnibus etiam infinita sollertia id quod exponam - | videtur esse expressum. nimirum Hiero Syracusis (10) - auctus regia potestate, rebus bene gestis cum 15 - auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam - fano constituisset ponendam, manupretio locavit faciendam - et aurum ad sacoma adpendit redemptori. is ad tempus - opus manu factum subtiliter regi | adprobavit et ad sacoma (15) - 10 pondus coronae visus est praestitisse. posteaquam indicium 20 - est factum dempto auro tantundem argenti in id - coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se contemptum - esse neque inveniens qua ratione id furtum deprehenderet, - rogavit Archimeden uti in|sumeret sibi de (20) - eo cogitationem. tunc is cum haberet eius rei curam, 25 - casu venit in balineum ibique cum in solium descenderet, - animadvertit quantum corporis sui in eo insideret tantum - -3 librationes _S_: -nis _HEG_. - -4 coaxatione _S(G^{c})_: coaxitione _HEG_. - -5 quinque _HS_: .V. _EG_. - -6 iusta longitudine _HS_: iuxta longitudinem (-ē _G_) _EG_. | -inclinatio quam _x_. - -8 tres (. _S_) quattuor _HS_: .III.IIII. _EG_. - -9 interiores _x_. | si: sic _x_. - -10 graduum ipsarum (_om._ et) _x_. - -14 nimirum: nimium est (nimiū ē. _S_) _x_ (_i. m gr._ n̄ minimū est -_S^{c}_). | enim (_post_ hiero) _add. x_. | sy(i _E_)racussis _EG_. - -18 (19) sacomā (-am _H_ 19) _x_. | redemptoriis (ad t.) _x_ (-ri,is -_S^{c}_). - -22 contemtum _H et ante corr. E_. - -23 furtum _HS(G^{c})_: futurum _EG_. | reprae (_H_, prę _G_, p̄ -_ES_)henderet _x_. - -24 archimeden _HEG_: -dē _S_. | inse sumeret _x_. - -25 is _S_: his _HEG_. - -26 balineum _HS_: balneum _EGS^{c}_. - -27 corporis _S_: incorporis _HEG_. - - * * * * * - -Page 213 - - aquae extra solium effluere. idque cum eius rei rationem - explicationis ostendisset, non est moratus sed | exsiluit (25) - gaudio motus de solio et nudus vadens domum | versus =216= - significabat clara voce invenisse quod quaereret. nam - 11 currens identidem graece clamabat ευρηκα ευρηκα. tum 5 - vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas - aequo pondere quo etiam fuerat corona, unam ex auro et - alteram | ex argento. cum ita fecisset, vas amplum ad (5) - summa labra implevit aqua, in quo demisit argenteam - massam. cuius quanta magnitudo in vase depressa est, 10 - tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto minus - factum fuerat refudit sextario mensus, ut eodem modo - quo prius fuerat ad labra | aequaretur. ita ex eo invenit (10) - quantum pondus argenti ad certam aquae mensuram responderet. - 12 cum id expertus esset, tum auream massam 15 - similiter pleno vase demisit et ea exempta eadem ratione - mensura addita invenit deesse aquae non tantum sed minus, - quanto minus magno corpore eodem pon|dere auri massa (15) - esset quam argenti. postea vero repleto vase in eadem - aqua ipsa corona demissa invenit plus aquae defluxisse in 20 - coronam quam in auream eodem pondere massam, et ita - ex eo quod defuerit plus aquae in corona quam in massa, - ratiocinatus deprehendit argenti in auro mixtio|nem et manifestum (20) - furtum redemptoris. - - 13 Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Eratosthenis 25 - -1 idque: itaque _x_. | eius rei _HS(G^{c})_: eius ei _G_, ei eius _E_. - -2 exiluit _H_, exiliuit _ES_, exsiluit _G_. - -3 versus: verius _x_. - -5 ΕΥΡΗΚΑ (_bis_) _H et_ (e _pro_ ε) _GS et_ (Λ pro Α) _E_. - -9 libra _H_ (labra _EGS_). | aque _H_, aquę _EGS_. | dimisit _x_ -(demisit _G^{c}_). - -10 vasū _HG_, vasum _E_ (vas _S_). - -12 mensus est (ē. _EGS_) ut _x_. - -14 q. ad certum pondus _x_. - -16 (19) vaso _x_ (-se _S_). | demisit _HS_: dimisit _EG_. - -17 deesse aquae: ex aquae (-ę _EGS_) _x_. | sed minus: se (sed _S^{c} -gr._) minore _x_. - -20 demissa _HS_: dimissa _EG_. - -21 coronam (-nā _EGS_) _sic x_. | aurea … massa _S^{c}_ (-ā _ante ras. -S_), aureā … |massa (_sic_) _G_ (_sed_ massā _G^{c} = HES_). - -22 quod fuerit plus aquae _x_. - -23 rep̄(_sic HS_, prę _EG_)hendit _x_. | mittionem _H_. - -25 tarenti _S_, taremtim (_ante corr._) _E_. | a(e _G^{c}_)ratosthen(m -_E_)is _EG_. - - * * * * * - -Page 214 - - Cyrenaei cogitata. hi enim multa et grata a - mathematicis rebus hominibus invenerunt, itaque cum in - ceteris inventionibus fuerint grati, in eius rei cogitationibus - maxime | sunt suspecti. alius enim alia ratione explicaverunt =217= - quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae 5 - eius quantum haberent pedum quadratorum id duplicaretur - et ita fore ut i qui essent in ea insula tunc religione - 14 liberarentur. itaque | Archytas hemicylindrorum descriptionibus, (5) - Eratosthenes organica mesolabi ratione idem explicaverunt. - cum haec sint tam magnis doctrinarum iucunditatibus 10 - animadversa et cogamur naturaliter inventionibus - singularum rerum considerantes effectus moveri, multas - res attendens admiror etiam Demo|criti de rerum natura (10) - volumina et eius commentarium quod inscribitur χειροκμητων, - in quo etiam utebatur anulo ut signaret cera molli 15 - quae esset expertus. - - 15 Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores - corrigendos sed etiam ad omnium utilitatem perpetuo sunt - prae|parata. athletarum autem nobilitates brevi spatio (15) - cum suis corporibus senescunt. itaque neque cum maxime 20 - sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapientium - 16 cogitata homimum vitae, prodesse possunt. cum vero - neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus - tribuantur | honores, ipsae per se mentes aeris altiora (20) - prospicientes memoriarum gradibus ad caelum elatae, aevi 25 - inmortalitate non modo sententias sed etiam figuras eorum - -1 hii _H_. - -3 fuerint _HS(G^{c})_: fuerunt _EG_. | concitationibus _x_. - -4 explicarentur _x_ (-rent _S^{c}_). - -5 impet(& _H_)raverat _x_ (_sed_ t _erasit S^{c}_). | arae(ę _S_) _HS_: -areę _EG_. - -6 duplicarentur _x_ (-rent _S^{c}_). - -7 fore ut i: forenti _HS_, forent hi _EG_. - -8 archy(i _EGS_)tas cylindrorum _x_. - -9 mesolabi (_sic_) _x_ (_Hultsch: Berl. phil. Woch. XVII, 771_). - -14 quod (| _H_) scribitur ΧειΡΟΤΟΜΗΤΟΝ _H et_ (_cum_ e _pro_ ε) _EG_, -χeιroτomeτon _S_. - -15 anulo signaretur amolcie (a molḷı̇cıe _S_) est (ē _GS_) expertus _x_. - -20 itaque neque cū maxime sunt _EG_: _om. HS_. - -21 hii _H_. | sapientū _S_. - -24 autem (aū) _post_ ipsae(e) _add. x_. | aeris _HG_, aerı≣s _E_, ęris -_S_. - -25 elati _x_. | aeuum imor(euū īmor- _S_)talitati _HS_, ae(ę _E_)uo -inmortali _EG_. - - * * * * * - -Page 215 - - posteris cogunt esse notas. itaque qui litterarum iucunditatibus - intinctas habent mentes non possunt non in suis - pectoribus dedicatum habere | sicuti deorum sic Ennii poetae =218= - simulacrum. Accii autem carminibus qui studiose - delectantur non modo verborum virtutes sed etiam figuram 5 - 17 eius videntur secum habere praesentem. item plures post - nostram memoriam nascentes cum | Lucretio videbuntur (5) - velut coram de rerum natura disputare, de arte vero rhetorica - cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent - sermonem de lingua latina, non minus etiam plures 10 - philologi cum Graecorum sapientibus multa deliberantes - secretos cum his videbuntur habere sermones, | et ad summam (10) - sapientium scriptorum sententiae corporibus absentibus - vetustate florentes cum insunt inter consilia et - disputationes, maiores habent quam praesentium sunt 15 - 18 auctoritates omnes. itaque, Caesar, his auctoribus fretus - sensibus eorum adhibitis et consiliis ea volumina conscripsi, - et prio|ribus septem de aedificiis, octavo de aquis, (15) - in hoc de gnomonicis rationibus quemadmodum de radiis - solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae quibusque 20 - rationibus dilatentur aut contrahantur explicabo. - - I Ea autem sunt divina mente comparata habentque - ad|mirationem magnam considerantibus, quod umbra gnomonis (20) - aequinoctialis alia magnitudine est Athenis alia - Alexandriae aliae Romae non eadem Placentiae ceterisque 25 - orbis terrarum locis. itaque longe aliter distant descriptiones - horologiorum locorum mutationibus. umbrarum - enim aequinoctialium mag|nitudinibus designantur analemmatorum (25) - formae, e quibus perficiuntur ad rationem locorum - -2 instinctas _x_. - -3 pectoribus: corporibus _G_ (_sed supra_ ī aꝉ pectoribus _G^{c}_). | -dedicatas _x_. | enni _H_. - -4 acci (_ante corr._) _E_. - -6 prae(prę- _E_, p̄- _GS_)sentem esse (| _H_, . _EGS_) Item _x_. - -13 sapientū _S_. - -18 septem _HS_: VII. _EG_ (_scil._ dixi). - -20 inventa . equibꝰq⁊ _S_ (_unde_ invent[a/ę] . q. _G^{c}_). - -25 placentine _S_. - -26 descrip(b _H_)tionis _HS_ (-nes _EG_). - -28 designantur _EG_: desidesignantur _H_, si designantur _S(G^{c})_. - -29 locorum: longorum _x_ (_ubi i. m. S^{2}_ ꝉ horologiorū). - - * * * * * - -Page 216 - - et umbrae gnomonum horarum descriptiones. αναλημμα - est ratio conquisita solis cursu et umbrae crescentis - ad brumam observatione inventa, e qua per rationes architectonicas - circinique descriptiones est | inventus effectus =219= - 2 in mundo. mundus autem est omnium naturae rerum 5 - conceptio summa caelumque sideribus et stellarum cursibus - conformatum. id volvitur continenter circum terram atque - mare per axis cardines extremos. namque in | his locis (5) - naturalis potestas ita architectata est conlocavitque cardines - tamquam centra, unum a terra et mari in summo 10 - mundo ac post ipsas stellas septentrionum, alterum trans - contra sub terra in meridianis partibus, ibique circum eos - cardines orbiculos circum centra uti in torno perfecit, qui - | graece πολοι nominantur, per quos pervolitat sempiterno (10) - caelum. ita media terra cum mari centri loco naturaliter 15 - 3 est conlocata. his natura dispositis ita uti septentrionali - parte a terra excelsius habeat altitudinem centrum, in - meridiana autem parte in inferioribus locis subiectum a - terra | obscuretur, tunc etiam per medium transversa et (15) - inclinata in meridiem circuli lata zona XII signis est conformata, 20 - quorum species stellis dispositis XII partibus - peraequatis exprimit depictam ab natura figurationem. - itaque lucentia cum mundo reliquisque sideribus ornatu - circum terram | mareque pervolantia cursus perficiunt ad (20) - 4 caeli rotunditatem. omnia autem visitata et invisitata 25 - temporum necessitate sunt constituta. ex quis sex signa - numero supra terram cum caelo pervagantur, cetera sub - terram subeuntia ab eius umbra obscurantur. sex autem - -1 gnomoniū _HS_ (-nū _EG_). | Λ(Α _S_)ΝΑΛΗΜΜΑ _HS_, ΛΝΛΛΗΜΜΑ _G_, -ΛΝΛΗΜΜΛ _E_. - -3 ad brumam: abrumae _H_, a,brumę _S_, abrume _E_, abruinę (_sic_) _G_. - -6 et stellarum cursibus _EG_: _om. HS_. - -7 conformatus (-tꝰ _S_) _x_ (-tū _G^{c}_). - -9 architecta _HS_ (-tata _EG_). - -10 et mari: in(m _EG^{c}_)mani _x_. - -12 circa _S_. - -14 πολοι: paſde _x_ (_i. m._ pali _S^{2}_). - -17 altitudinē _HS(G^{c})_: -ne _EG_. - -20 lata: delata _x_. - -21 quorum: quae eorum _x_. - -23 ornatū (_HSG_, -tum _E_) _x_. - -24 circa _S_. - -26 ex quis (q^{ı}ſ _S_) sex (_sic_) _x_. - -28 eius _EG_ (eiꝰ) _S_: eis _H_ (eiụ̇s _G^{c}_). - - * * * * * - -Page 217 - - ex his semper supra terram nitun|tur. quanta pars enim (25) - novissimi signi depressione coacta versatione subiens sub - terram occultatur, tantundem eius contrarii conversationis - necessitate supergressum rotatione | circumacta trans locis =220= - patentibus ex obscuris egreditur ad lucem. namque vis 5 - una et necessitas utrimque simul orientem et occidentem - 5 perficit. ea autem signa cum sint numero XII partesque - duodecumas singula possideant mundi versentur|que ab (5) - oriente ad occidentem continenter, tunc per ea signa contrario - cursu luna stella Mercurii Veneris ipse sol itemque 10 - Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem - percurrentes alius alia circumitionis magnitudine ab occidente - ad orientem in mundo pervagantur. luna die octavo - et vi|censimo et amplius circiter hora caeli circumitionem (10) - percurrens ex quo signo coeperit ire ad id signum revertendo 15 - 6 perficit lunarem mensem. sol autem signi spatium - quod est duodecuma pars mundi mense vertente vadens - transit. ita XII mensibus XII signorum intervalla pervagando - cum redit | ad id signum unde coeperit, perficit (15) - spatium vertentis anni. ex eo quem circulum luna terdecies 20 - in XII mensibus percurrit, eum sol eisdem mensibus - semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae circa - solis radios utique centrum eum itineribus coronantes regressus - retrorsus et retardationes | faciunt, et ita stationibus (20) - propter eam circinationem morantur in spatiis signorum. 25 - 7 id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris - -2 subiens _EG_: subic(t _S_)iens _HS_. - -3 contrariae con(c̄ _S_)versationis n. sup(b _G_)pre(ae _H_)ssa -notatione _x_. - -4 trans: _sic x_ (_ut_ trans contra _219, 7_). - -5 ex: & _x_. | vis una & n. _H_: vis una n. _E_, vis et n. _G_. - -8 duodecumas _H_: -cimas _EGS_. - -9 continenter _HS(G^{c})_: -tes _EG_. - -10 (_et_ 22) mercuri _H_. - -11 ascensione _H_. - -14 vicesimo _HSE_, vicessimo _G_. | hora _HS(G^{c})_: horā (-am _E_) -_EG_. | circuitionem (_hic, non v._ 12) _x_. - -15 coeperit _HE(G^{c})_: cęperit _H_, ceperit _S_. - -17 duodecuma _H_: -cima _EGS_. - -19 coeperit _H(G^{c})_, ceperit _S_: coepit _E_, cępit _G_. - -21 eū sol eisdem _EGS_: cum sole isdem _H_. - -23 uti ꝑ centrum (|| _H_ -ū _GS_) cum (cū) iti(e⃓ _S^{c}_)neribus _x_. - -24 retardationes _EG_: -ne _H_, -nē _S_. | et ita _Oehmichen_: etiam -(&ıā) _x_. - - * * * * * - -Page 218 - - stella, quod ea cum solem sequatur, post occasum eius - apparens in caelo clarissimeque lucens vesperugo vocitatur, - aliis autem temporibus eum antecurrens et | oriens ante (25) - lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnumquam plures - dies in uno signo commorantur, alias celerius ingrediuntur 5 - in alterum signum. itaque quod non aeque peragunt - numerum dierum in singulis signis, quantum sunt moratae - | prius transiliendo celerioribus itineribus perficiunt iustum =221= - cursum. ita efficitur uti quod demorentur in nonnullis - signis, nihilo minus cum eripiant se ab necessitate morae, 10 - 8 celeriter consequantur iustam circumitionem. iter autem - in | mundo Mercurii stella ita pervolitat uti trecentesimo (5) - et sexagensimo die per signorum spatia currens perveniat - ad id signum ex quo priore circumlatione coepit facere - cursum, et ita peraequatur eius iter ut circiter tricenos 15 - 9 dies in singulis signis habeat numeri rationem. Veneris - autem cum est libe|rata ab inpeditione radiorum solis, (10) - XXX diebus percurrit signi spatium. quo minus quadragenos - dies in singulis signis patitur, cum stationem fecerit - restituit eam summam numeri in uno signo morata. ergo 20 - totam circinationem in caelo quadringentesimo et octogensimo - et quinto die permensa iterum | init signum ex (15) - 10 quo signo prius iter facere coepit. Martis vero circiter - sexcentesimo octogensimo tertio siderum spatia pervagando - pervenit eo ex quo initium faciendo cursum fecerat ante, 25 - et in quibus signis celerius percurrit, cum stationem fecit - explet dierum numeri rationem. Iovis autem | placidioribus (20) - gradibus scandens contra mundi versationem, circiter - -2 vesperugo _litt. unc. scr. S_. - -5 uno _om. x_. - -8 iustum cursum. Ita efficitur _EG_: _om. HS_. - -11 circuitionem _x_. | Iter (It̄ _S_) _HSG_: Item _E_. - -12 mercuri _H_. | trecentissimo _G_ (_non E_). - -13 sexagensimo _H_: -gesimo _ES_, -gessimo _G_. - -14 circulatione _x_. - -15 trecenos _S_. - -18 quo _HSG_: qm̄ _E_. - -20 Ergo totam (ā) _EGS_: ergotam _H_. - -21 circitionem (-nē _G_) _HG_, circionē _S_, circuitionem _E_. - -22 (24) octogensimo _HG_: -gesimo _ES_ (24 _etiam G^{c}_). | permensa -_EGS_: permansa _H_. | inid (_H_, in id _EGS_) _x_. - -24 sescentesimo _H(G^{c})_, sexc. _EGS_. - - * * * * * - -Page 219 - - CCCLX diebus singula signa permetitur, et consistit post - annum XI et dies CCCXIII et redit in id signum in quo - ante XII anno fuerat. Saturni vero, mensibus undetriginta - et amplius paucis diebus pervadens per signi spatium, - anno | nono et vicensimo et circiter diebus CLX in quo 5 (25) - ante | tricensimo fuerat anno in id restituitur, ex eoque =222= - quo minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem circinationem - 11 rotae percurrendo tardior videtur esse. ei autem - qui supra solis iter circinationes peragunt, maxime cum - in trigono fuerint | quod is inierit, tum non progrediuntur 10 (5) - sed regressus facientes morantur, doneque cum idem sol - de eo trigono in aliud signum transitionem fecerit. id - autem nonnullis sic fieri placet quod aiunt solem, cum - longius absit abstantia quadam, non lucidis itineribus errantia - per eam sidera obscuritatis | morationibus inpedire. 15 (10) - nobis vero id non videtur. solis enim splendor perspicibilis - et patens sine ullis obscurationibus est per omnem - mundum, ut etiam nobis appareant cum faciant eae stellae - 12 regressus et morationes. ergo si tantis intervallis nostra - species potest id animadvertere, quid ita | divinitatibus 20 (15) - splendoribusque astrorum iudicamus obscuritates - obici posse? ergo potius ea ratio nobis constabit quod - fervor quemadmodum omnes res evocat et ad se ducit, - ut etiam fructus e terra surgentes in altitudinem per calorem - videmus, non minus aquae vapores a fontibus ad 25 - nubes per ortus ex|citari, eadem ratione solis impetus (20) - -1 CCC.LX _HS_: CCCXL _EG_. | singula _G^{c}_: in singula _HSEG_. - -2 annū XI (_i. e._ undecimum) _HS_: annos .XI. _EG_. | CC.XXIII _x_. - -3 (duodecimo) anno: annos _HS_, annis _EG_. | unde . XXX _EG_. - -4 ꝑ̇ſıgnı _G^{c}_. - -5 vicensimo _H_: -cesimo _EGS_. - -6 tricensimo _HG_: tricesimo _ES_. - -10 is _E et_ (_in ras._) _S(G^{c})_: his _HG_. - -11 denique (deinque _G^{c}_) cū _x_ (_ut in Scribon. 47_ donec cum -_Ruellius ex cod. unico, ubi Marcellus Scribonii compilator omisit_ cum -_p. 108, 14 Helmr._). - -15 ea _x_. | in(m _SG^{c}_)pediri _x_. - -16 perspicibilis _HS_: -cabilis _EG_. - -18 facient _x_. | eae _HS_: hae _EG_. - -20 divinitatibus _EG_ (_sed supra G^{c}_ ī aꝉ divinationib;): -divinationibus _HS_ (_sed in m. ipse add. S_ ꝉ divinitatibꝰ) - -21 obscuritatis _x_. - -22 ratio nobis (noƀ _S_) _HS_: rationibus (-nib; _G_) _EG_. - -26 ortus: arcus _x_ (_sed_ artus _ante ras. S_). - - * * * * * - -Page 220 - - vehemens radiis trigoni forma porrectis insequentes stellas - ad se perducit et ante currentes veluti refrenando retinendoque - non patitur progredi sed ad se ＜cogit＞ regredi - ＜dum＞ in alterius trigoni signum exeat. - - 13 Fortasse desiderabitur quid ita sol quinto a se signo 5 - | potius quam secundo aut tertio quae sunt propiora facit (25) - in his fervoribus retentiones? ergo quemadmodum id fieri - vi|deatur exponam. eius radii in mundo uti trigoni paribus =223= - lateribus forma lineationibus extenduntur. id autem - nec plus nec minus est ad quintum ab eo signum. igitur 10 - si radii per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur - neque exten|tionibus porrecti ad trigoni formam linearentur, (5) - propiora flagrarent. id autem etiam Euripides Graecorum - poeta animadvertisse videtur. ait enim quae longius - a sole essent haec vehementius ardere, propiora vero 15 - eum temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte - 14 sic καιει τα πορρω, | ταγγυθεν δ’ ευκρατ’ εχει. si ergo (10) - res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit, - non puto aliter oportere iudicari nisi quemadmodum de - ea re supra scriptum habemus. 20 - - Iovis autem inter Martis et Saturni circinationem cur|rens (15) - maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat - cursum. item reliquae stellae quo maiore absunt - spatio ab extremo caelo proxumamque habent terrae - -1 vehemensadiis tr. _H_, v. adiis tr. _EG_, v. a distrigoni _S_ (_corr. -L_). - -2 p. et ante: p. tantae (-ę _EG_) _HEG_, p. ante _S_. - -3 sed--(4) exeat: sed ad se (sed se _S_, _ubi in m. ipse suppl._ ȧ) -regredi in alterius tr. s. esse (e̅e̅ _S_) _x_. - -6 propiora _S_: propriora _HEG_. - -9 lateribus _EG_: lateribusque _HS(G^{c})_. | formae (-ę _GS_, -e -_E_) _x_. | liniationibus _x_. - -10 ad quintā ab eo signo _x_. - -12 liniarentur _x_. - -13 propiora _H^{c}S_: propriora _HEG_. - -15 ardere _om. G_ (_non E_). | propiora _SE^{c}_: propriora _HEG_. - -16 phaetonte _H_, phetonte _EGS_. - -17 ΚaΙeΙτaτΓΟΡΡωτaΝΓyΓΝaΙeΙeyΧΡaτaeΧeΙ _EGH nisi quod_ Λ _pro_ a -_semper habet E semel G_ ΚaΙeΙΤΛ …, _et quod dimidias litt._ Π _partes, -quae postea factae sunt_ ΤΓ (_in S_ ΤΤ, _qui mox et_ τ _pro_ Γ _bis_), -_clarius monstrat H sic_: ꞀΓ. - -21 circinationem _EGS_: circitionem _H_. - -24 proxumam _H_: proximam _EGS_. - - * * * * * - -Page 221 - - circinationem, celerius ＜pervagari＞ videntur, quod quaecumque - earum minorem circinationem peragens saepius subiens - 15 praeterit su|periorem. quemadmodum si in rota qua figuli (20) - utuntur inpositae fuerint septem formicae canalesque totidem - in rota facti sint circum centrum imo adcrescentes 5 - ad extremum, in quibus hae cogantur circinationem facere, - verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra - rotae versa|tionem nihilominus adversus itinera perficere (25) - et quae proxi|mum centrum habuerit celerius pervagari =224= - quaeque extremum orbem rotae peragat, etiamsi aeque 10 - celeriter ambulet, propter magnitudinem circinationis multo - tardius perficere cursum. similiter astra nitentia contra - mundi cursum suis itineribus | perficiunt circumitum, sed (5) - caeli versatione redundationibus referuntur cotidiana temporis - circumlatione. 15 - - 16 Esse autem alias stellas temperatas alias ferventes - etiamque frigidas haec esse causa videtur quod omnis - ignis in superiora loca habet scandentem flammam. ergo - sol aethera | qui est supra se radiis exurens efficit candentem, (10) - in quibus locis habet cursum Martis stella, itaque 20 - fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem quod est - proxima extremo mundo et tangit congelatas caeli regiones, - vehementer est frigida. ex eo Iovis cum inter utriusque - circumitiones ha|beat cursum, a refrigeratione caloreque (15) - earum medio convenientes temperatissimosque habere videtur 25 - effectus. - - De zona XII signorum et septem astrorum contrario - opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeant e - signis in signa et circumitum eorum uti a praeceptoribus - ac|cepi exposui. nunc de crescenti lumine lunae deminutioneque 30 (20) - uti traditum est nobis a maioribus dicam. - -1 pervagari _om. x_. - -2 eorum _x_. - -4 formicae: μύρμηκεϲ (_Posidonii_) _apud Cleomedem_ (_Schneider ad h. -l._). - -5 imo: inimo _x_. - -8 nihilo minus _EG_: nihil minus _HS_. - -13 circuitum _x_ (_praeter E_ circumitū). - -19 effecit _H_. - -22 et _om. x_. - -24 circuitiones _x_. | hab& _x_. - -25 eorum _x_. - -28 transeunte signis _HS_, transeunt esignis _EGS^{c}_. - -29 circuitum _x_. - - * * * * * - -Page 222 - - II Berosus qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus - in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, - ita est professus pilam esse ex dimidia parte candentem, - reliqua | habere caeruleo colore. cum autem cursum itineris (25) - sui peragens subierit sub orbem solis, tunc eam 5 - radiis et impetu caloris corripi convertique candentem - propter eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem - evocata ab solis orbi superiora spectet, tunc inferiorem - partem eius quod candens | non sit propter aeris similitudinem =225= - obscuram videri. cum ad perpendiculum ea sit 10 - ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri - 2 et tunc eam vocari primam. cum praeteriens vadat - ad orientis caeli partes, relaxari ab im|petu solis extremamque (5) - eius partem candentiae oppido quam tenui linea - ad terram mittere splendorem et ita ex eo eam secundam 15 - vocari. cotidiana autem versationis remissione tertiam - quartam in dies numerari. septimo die ＜cum＞ sol sit ad - occidentem, luna autem inter orientem et occidentem me|dias (10) - caeli teneat regiones, quod dimidiam partem caeli - spatio distet a sole, item dimidiam candentiae conversam 20 - habere ad terram. inter solem vero et lunam cum distet - totum mundi spatium et lunae orienti sol trans contra - sit ad occidentem, eam quo longius absit a radiis remissam, - XIIII die | plena rota totius orbis mittere splendorem, (15) - reliquosque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem 25 - lunaris mensis versationibus et cursu a sole revocationibus - subire sub rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum - efficere rationes. - -2 asia _H_: asiam (_sic_) _EGS_. | chaldaicā _S_: chaldaeicam _H_, -caldeicam (-ā _G_) _EG_. - -5 subiret _x_. - -7 cū aū (aut̄ _G_) ea vocata ad solis orbis superiora spectent _x_. - -10 ea sit: esset (e̅e̅t _GS_) _x_. - -14 oppido quāquam (_H_, quamquā _S_, quāquā _EG_) _x_. | linia _H_. - -17 cum _om. x_. - -18 luna--occidentem _EG_: _om. HS_. - -19 dimidia parte _x_. - -20 distaret (-r& _HS_) _x_. | dimidia _x_ (-am _E_). - -22 orienti _E_: -tis _HSG_. | sol trans cū (cum _S_) transit _HS_: sol -cū transit (_sed_ cū _in ras._) _G_, sol transit _E_. - -23 absit _EG_: arsit _HS_. - -27 et ita: &iā (_HS_, &ıam _E_, etiam _G_) _x_ (_corr. Oehmichen_) _cf. -p. 226, 20_. - - * * * * * - -Page 223 - - 3 Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore - | magno rationes varietatis disciplinis de eadem re reliquit, (20) - exponam. non enim latet lunam ＜non＞ suum propriumque - habere lumen sed esse uti speculum et ab solis impetu - recipere | splendorem. namque luna de septem astris circulum =226= - proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. 6 - ita quotmensibus sub rotam solis radiosque uno die antequam - praeterit latens obscuratur, et cum est cum sole - nova vocatur. postero | autem die, quo numeratur secunda, (5) - praeteriens ab sole visitationem facit tenuem extremae 10 - rotundationis. cum triduum recessit ab sole, crescit et - plus inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad - diem septimum, distans a sole occidente circiter dimidias - caeli regiones, dimidia lucet, et | eius quae ad solem pars (10) - 4 spectat ea est inluminata. quarto autem decumo die cum 15 - in diametro spatio totius mundi absit ab sole, perficitur - plena et oritur cum sol sit ad occidentem, ideo quod - totum spatium mundi distans consistit contra et impetu - solis totius orbis in se recipit splendorem. | septumo decumo (15) - die cum sol oriatur, ea pressa est ad occidentem. 20 - vicensimo et altero die cum sol est exortus, luna tenet - circiter caeli medias regiones et ita quod spectat ad solem - id habet lucidum reliquis obscura. item cotidie cursum - faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub ra|dios (20) - solis, et ita menstruas perficit rationes. 25 - - Nunc ut in singulis mensibus sol signa pervadens auget - -1 aristarchus _G_ (-cus _ES_): arhistartus _H_. - -2 varietatis _SG_: -tes _HE(G^{c})_. | de eadem reliquid (-t -_SG^{c}_, re aliquid _E_) _x_. - -3 lunā suū propriumque (proprium _S_) habere l. _x_. - -7 quot _EG_: quod _HS_ (quotmensibus: _cf. p. 252, 6_). - -8 prodierit _E_. | et _om. x_. - -9 quo _EGS_: qđ _H_. - -10 a sole _E_. - -13 asole (_hic_) _x_. | dimidias (_cf. p. 225, 10_): medias _x_. - -14 luce & (et _G_) _x_. - -15 quarto … decu(i _S_)mo _HS_: quarta … decima _EG_. - -16 asole _EG_. - -18 contra | et _G_, contra´& _E^{c}_: contrah& _HS_. | impetu _H_: -tus -_EGS_. - -19 totiusque (-q⁊) _S_. | recipit _E_: recepit _HSG_. | septumo decumo -_H_: -imo (_bis_) _EGS_. - -21 (_et_ 24) vicensimo _H_: -cesimo _EGS_. - -22 ita _Oehmichen_: id _x_. - -23 reliquis _S(G^{c})_: -quus _HEG_. - -24 subit _HS_: subiit _EG_. - -26 auget _EG_: augit _HS_. - - * * * * * - -Page 224 - - III et minuit dierum et horarum spatia dicam. namque cum - arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, perficit - aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam - tauri | sidusque vergiliarum e quibus eminet dimidia pars (25) - prior tauri, in maius spatium mundi quam dimidium procurrit 5 - procedens ad septentrionalem partem. e tauro cum - ingreditur in geminos exorientibus vergiliis magis crescit - supra | terram et auget spatia dierum. deinde e geminis =227= - cum iniit ad cancrum, quo longissimum tenet caeli spatium, - cum pervenit in partem octavam, perficit solstitiale 10 - tempus, et peragens pervenit ad caput et pectus leonis, - 2 quod eae partes | cancro sunt attributae. e pectore autem (5) - leonis et finibus cancri sol exitu percurrens reliquas partes - leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis reditque - in geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone transiens 15 - in virginem progrediensque ad sinum vestis eius - contrahit circinationem | et aequat ad eam quam taurus (10) - habet cursus rationem. e virgine autem progrediens per - sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae - parte VIII perficit aequinoctium autumnale. qui cursus 20 - aequat eam circinationem quae fuerat in arietis signo. - 3 scorpionem autem cum sol ingressus fuerit | occidentibus (15) - vergiliis, minuit progrediens ad meridianas partes longitudines - dierum. e scorpione cum percurrendo init in - sagittarium ad femina eius, contractiorem diurnum pervolat 25 - cursum. cum autem incipit a feminibus sagittarii, - quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam, - bre|vissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate (20) - -2 iniit _HS_: init _EG_. - -8 auget _EG_: augit _HS_. | deinde geminis _x_. - -9 iniit _HSG_: init _E_. | c. qui brevissimum t. _x_. - -11 per(ꝑ)agens per(ꝑ)veniens _x_. - -12 quia _S_. | eae (eę _S_) _HS_: hæ _E_, hę _G_. | cancro _S_: cancero -_HEG_. - -13 solis exitus _x_. - -14 (_item_ 17. 21) circinationis _S_: circitionis _HE^{c}G_, circionis -_E_. - -16 sinum _E_: signū _HSG_. - -17 contrahit _HS_: contra(| _G_)id _EG_ (-it _E^{c}G^{c}_). - -18 cursus _EG_: -sū _HS_. - -20 .VIII. _HEG_: octava _S_. | autūnale _S_ (autē‿tale _G^{c}_): autē -tale _HEG_. - -23 ad _om. x_. - -24 init _HEG_: iniit _S_. - - * * * * * - -Page 225 - - diurna bruma ac dies brumales appellantur. e capricorno - autem transiens in aquarium adauget ex aequa sagittarii - longitudine diei spatium. ab aquario cum ingressus est - in pisces favonio flante, scorpionis comparat aequalem - cursum. ita | sol ea signa circum pervagando certis temporibus 5 (25) - auget aut minuit dierum et horarum spatia. - - | Nunc de ceteris sideribus quae sunt dextra ac sinistra =228= - zonam signorum meridiana septentrionalique parte mundi - IV stellis disposita figurataque dicam. namque septentrio, - quem Graeci nominant αρκτον sive ελικην, habet post se 10 - conlocatum | custodem. ab eo non longe conformata est (5) - virgo, cuius supra umerum dextrum lucidissima stella - nititur, quam nostri provindemiatorem, Graeci προτρυγητην - vocant. candens autem magis spica eius est. conlocata - item alia contra est stella media genuum custodis arcti, 15 - 2 qui arcturus dicitur ibi | dedicatus. e regione capitis (10) - septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga stat - in summo cornu tauri, itaque in summo cornu laevo - ＜tauri＞ et aurigae pedis ＜dextri＞ una tenet partem stella. - et adplicantur aurigae manui haedi, capra laevo umero. 20 - tauri quidem et arietis insuper Perseus ＜habens a＞ dex|terioribus (15) - subter currentis basi vergilias, a sinisterioribus - caput arietis, et manu dextra innitens Cassiepiae - simulacro, laeva supra arietem tenens gorgoneum ab summo - -2 adauget(-& _HE_) exae(ę _EGS_)quat _x_. - -8 zona _S_. - -10 aretum (-ū _SG_) sive helicen (-em _E_) _x_. - -11 ab eo _EG_: _om. HS_. - -13 nostri (nr̅i̅) providentiā maiores gr. propygethon (_HG_, -propygedion _S_, propigeton _E_) _x_. - -14 spica: species _x_. | conlocata _Mar._: colorata _x_. - -15 genuorum (genorum _E_) _sic x_ (_pro_ genum). | custodes (_ante -corr._) _H_. - -16 dicitur. est ibi delicatus. E regione _x_ (_cf. G. Kaibel: Hermes -XXIX, 93_). - -17 auriga stat in s. c. tauri. itemque in s. c. lae(ę _GS_)vo (. _EGS_) -&(et _G_)auriga pedes una tenet parte stellam (-ā _G_, -ā. _SG^{c} sc._ -εἷϲ ἀϲτὴρ ἐπέχει) & appellantur (-lat᷑ _S_) aurigae (-ę _GS_) manus -hae(ę _GS_)di _x_. - -21 perseus dexterioribus subter currens basem v. asinisterioris (v. -sinisterioris _EG_) _x_ (_cet._ basem _hoc uno loco omnes_). - -23 innitens _HS_: inmittens _EG_. cassiopiae (-ię _G_) _HEG_, cassiepię -_S_. - -24 supra arietem: supra aurigā (-am _E_) _x_. | ten& _HS_ (-et -_G^{c}_), tenent _EG_. | g. ad summum c. subiciensque a. pedibus. -Item pisces supra andromedam et eius ventris et equique (quę _ES_, qui -_G^{c}_) sunt _x_ (_ubi_ p. supra ȧu̇ṙiġȧ andromedā _G, non E_). - - * * * * * - -Page 226 - - 3 caput subiciensque Andromedae pedibus. item pisces supra - Andromedam et equi venter saetaeque quae sunt supra - spinam equi, cuius | ventris lucidissima stella finit ventrem (20) - equi et caput Andromedae. manus Andromedae dextra - supra Cassiepiae simulacrum est constituta, laeva ＜supra＞ 5 - aquilonalem piscem. item | aquarii supra equi caput est. =229= - equi ungulae attingunt aquarii genua. Cassiepia media - est dedicata. capricorni supra in altitudinem aquila et - delphinus. secundum eos est sagitta. ab ea autem volucris, - cuius pinna dextra Cephei manum attingit et scep|trum, 10 (5) - laeva supra Cassiepiae innititur. sub avis cauda pedes - 4 equi sunt subiecti. inde sagittarii scorpionis librae insuper - serpens summo rostro coronam tangit. ab eo mediam - ophiuchos in manibus tenet serpentem, laevo pede calcans - mediam frontem scorpionis. a parte ophiuchi capitis non 15 - | longe positum est caput eius qui dicitur nisus in genibus. (10) - eorum autem faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum, - 5 quod non obscuris stellis sunt conformati. pes - ingeniculati ad eius fulcitur capitis tempus serpentis, cui - arctoe sunt qui septentriones dicuntur inplicati. parvus 20 - prae equo | flectitur delphinus. contra volucris rostrum (15) - est proposita lyra. inter umeros custodis et geniculati - -5 cassiopae _H_, -opię _EG_, -epię _S_. | supra (_Schn._, _Joc._) _om. -x_. - -6 caput est _G. Thiele_: capitis _x_. - -7 cassiope _H_, -opię _EG_, -epię _S_. - -9 volucris _S_: volueris _HEG_. - -10 pinna _HEG_: penna _E^{c}S(G^{c})_ _cum vlh, non Lc_; _sic_ penna -_etiam infra p. 257, 6 Pvl et p. 265, 18 et 24 Pvlch_, pinna _S et -reliqui omnes_. | cephei _H_: cephęa _S_, zephei _E^{c}G_. - -11 cassiopiae (-ę _SEG_) _x_. - -12 subtecti _x_. - -13 adeum (-ū) medium (-ū) _x_. - -14 ophiuchos _HE_, ophiychos _G_: ophiucus _S_. - -15 scorpionis partem (-ē _SEG_) ophiuci _x_. - -16 nessus. in genibus autem (aū _HS_) eorum f. _x_. - -19 ad eius: ad id _x_. | timpus _S^{c}(G^{c})_. | s. cuius (Cuiꝰ _S_) -arcturū (_HS_, -um _EG_) qui _x_ (_ubi_ serpentis ⁚ cuius … _E cum vitii -signo_). - -20 inplicatus parve pereos fl. (_sic_) _x_. - -21 volucris _S_: volueris _HEG_. - -22 est (-ē _G_) _EG_: _om. HS_ (_ubi_ rostrū; proposita _H_). | -geniculati _S_ (_ut v._ 19 ingeniculati _x_): genuclati _HEG_. - - * * * * * - -Page 227 - - corona est ordinata. in septentrionali vero circulo duae - positae sunt arctoe scapularum ossis inter se compositae - et pectoribus aversae, e quibus minor κυνοϲουρα maior - ελικη a Graecis | appellatur, earumque capita inter se (20) - dispicientia sunt constituta. caudae capitibus earum adversae 5 - contra dispositae figurantur. utrarumque enim - 6 superando eminent in summo. | per caudas earum esse =230= - dicitur item serpens exporrecta et qua stella quae dicitur - polus elucet, circum caput maioris septentrionis. namque - qua est proxuma [draconem,] circum caput eius involvitur, 10 - una vero circum cynosurae caput iniecta est | flexu porrectaque (5) - proxime eius pedes. hac autem intorta replicataque - se attollens reflectitur a capite minoris ad maiorem - circa rostrum et capitis tempus dextrum. item supra - caudam minoris pedes sunt Cephei ibique ad summum 15 - cacumen facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus - [in|super arietis signum]. septentrionis autem minoris et (10) - Cephei simulacri complures sunt stellae confusae. - - Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum - et septentrionum sidera in caelo disposita dixi. nunc explicabo 20 - quae ad sinistram orientis meridianisque partibus - ab | natura sunt distributa. (15) - - V Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus caudam - prospiciens ceti. ab eo ad sagittarium locus est - -1 coronatā (-am _E_) est (ē _ES_) orinata (_HS_, ornata _EG_) _x_. - -2 arctoe _HS_: -tę _EG_. | ossis (ὠμοπλάταιϲ): dorsis _x_. - -3 cynosura … (4) helice _x_. - -5 di(e _S^{c}_)spicientia (_sic_) _x_. - -6 utrorumque _x_. - -7 eorum _x_. - -8 s. est porrecta aequa (e[a/q] _S_) stella _x_. - -9 polus: post (poſt≣ | _S_) plus _x_. - -10 quae (quę _EGS_) est (ē _G_) proxu(i _EGS_)ma draconem _x_ (draconem -_del. Her._). - -11 cynossurę _EG_. | fluxu _x_. - -12 hac: haec (hęc _EGS_) _x_. - -13 se adtollens reflectitur a _EG_: _om. HS_. - -14 timpus _S^{c}(G^{c})_. - -15 coephei _H_. - -17 insuper arietis signum _delevi_ (_sc. glossam cogitantis de altero -triangulo inter Andromedam et arietem_). - -18 Cephei _Gal._: cassiopae _H et_ (_in ras._) _S_, -opię _EG_. | -stillae _H_. - -20 septen(ē _S_)trionum _HS_ (-n[v̄/ẹ̄] _G_): septentrionē (-em _E_) -_EG_. | dixi esse nunc (esse. Nunc _EG_, .e͠e. nunc _S_) _x_. - -22 ob natura _H_, ob naturā _SG_, a natura _E_. - -24 ceti: cephei _x_. | ad _om. S_. - - * * * * * - -Page 228 - - inanis. turibulum sub scorpionis aculeo. centauri priores - partes proximae sunt librae et scorpioni. tenet in manibus - si|mulacrum id quod bestiam astrorum periti nominaverunt. (20) - virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen - stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, 5 - ad leonem medioque corpore sustinens cratera ad manumque - virginis caudam subiciens, in qua inest corvus. quae sunt - 2 | autem supra scapulas peraeque sunt lucentia. ad anguis (25) - | inferius ventris sub caudam subiectus est centaurus. iuxta =231= - cratera et leonem navis est quae nominatur Argo, cuius 10 - prora obscuratur, sed malus et quae sunt circa gubernacula - eminentia videntur, ipsaque naviculae puppis per - summam | caudam cani iungitur. geminos autem minusculus (5) - canis sequitur contra anguis caput. maior item sequitur - minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus 15 - ungula tauri, manu laeva tenens clavam, alteram ad geminos - 3 tollens. apud eius vero basim canis parvo intervallo - insequens leporem. arieti | et piscibus cetus est (10) - subiectus, a cuius crista ordinate utrisque piscibus disposita - est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur 20 - αρπεδοναι. magnoque intervallo introrsus pressus nodus - haerentium attingit summam ceti cristam. per speciem - stellarum flumen profluit, initium fontis capiens a laevo - | pede Orionis. quae vero ab aquario fundi memoratur (15) - aqua, profluit inter piscis austrini caput et caudam ceti. 25 - -2 scorpionem (-ē _GS_) tenent _x_. - -4 Ad virginem _x_. - -5 rostrum _S(G^{c})_: nostrum (n̅r̅m _EG_) _x_. - -6 ad leonem (_sic_) _x_. _cf. Arat. 446_ (_Kaibel l. c._). | craterem -(-ē _GS_) _x_. - -7 corvos _H_. - -8 lugentia _x_. | ad _om. EG_. - -9 interius _x_. | iusta _H_. - -10 cratera _HEG_: -rā _S_. - -12 navicula & puppis (pubpis _H_) _x_. - -13 minusculos _x_ (-lus _E^{c}_). - -16 u. centauri _x_. | tenens clavā alterā _x_. - -17 t. Caput eius vero (vero eius _S_) _x_. - -18 (22. 25) coetus (co&us _H_) _x_. - -20 graeci _H_. - -21 hermedonae (-ne _S_) _HS_, hermae donae _E_, herme‿donę _G^{c}_. | -introsus _S_. | nodus _EG_: _om. HS_. - -22 haerentium : serpentium _x_. | cristam esse (e̅e̅ _SG_) fuit ꝑ -speciem _x_. _delevi_ esse fuit, _ut_ esse futurum _illud p. 266, 2_ -(_cf._ esse _p. 230, 13. 218, 4_. futurum _p. 253, 26_). - - * * * * * - -Page 229 - - 4 Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo - simulacra, natura divinaque mente designata, ut Democrito - physico placuit, exposui, sed tantum ea quorum ortus et - oc|casus possumus animadvertere et oculis contueri. namque (20) - uti septentriones circum axis cardinem versantes non 5 - occidunt neque sub terram subeunt, sic circa meridianum - cardinem, qui est propter inclinationem mundi subiectus - terrae, sidera versabunda latentiaque non habent egressus - orientes | supra terram. itaque eorum figurationes propter (25) - obstantiam terrae non sunt notae. huius autem rei index 10 - est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, renuntiant - autem | negotiatores, qui ad extremas Aegypti regiones =232= - proximasque ultimis finibus terrae terminationes - fuerunt. - - VI De mundi circa terram pervolitantia duodecimque 15 - signorum ex septentrionali meridianaque parte siderum - dispositione | ut sit perspecta docui. namque ex ea mundi (5) - versatione et contrario solis per signa cursu gnomonumque - aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur descriptiones. - 2 ceterum ex astrologia quos effectus habeant 20 - signa XII, stellae V, sol, luna ad humanae vitae rationem, - Chaldaeoram ratiocinatio|nibus est concedendum, quod propria (10) - est eorum genethlialogiae ratio uti possint antefacta - et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. eorum - autem inventiones reliquerunt inque sollertia acuminibusque 25 - fuerunt magnis qui ab ipsa natione Chaldaeorum profluxerunt, - primusque Berosus in in|sula et civitate Coo (15) - -5 septem(-ē _S_)trionis _HS_: septentriones _EG_. | versantur (-t᷑ -_GS_) _x_. - -6 sic circa _EG_: sicirca _H_, si circa _S_. - -8 terrae (-rę _S_) _HS(G^{c})_: terra _EG_. - -9 orientis _x_. - -15 XII. _EG_. - -16 ex _EG_: & _HS_. - -17 ꝑ spectus _x_ (_cf. p. 37, 7 etc._). - -18 gnominum _x_. - -19 analemnatorum _HS(G^{c})_, analē | natorum _E_, analē natorū _G_ -(-lē‿na- _G^{c}_). - -20 ce(ę)tera _x_. - -21 ad humanā v. r. _x_ (_ubi S_ ad humanę vitę ē rationē). - -23 quia _E_. | gentililogiae (-ę) _x_ (_item v. 17_). _verbo corrupto -ex Vitruvio utitur Hermannus Contractus_ (_Dümmler: Anz. f. K. D. -Vorzeit XVI. 1869 S. 137_). - -25 inque _EGS_: in quae _H_ (inquę _G^{c}_). - -26 magnis: magis _S_. - -27 coo (choo _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 230 - - consedit ibique aperuit disciplinam, post ei studens Antipater - iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia - sed ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit. - 3 de naturalibus autem rebus Thales Milesius, Anaxagoras - Clazomenius, Pythagoras Samius, Xenophanes 5 - | Colophonius, Democritus Abderites rationes, quibus eae (20) - res natura rerum gubernarentur, quemadmodumcumque - effectus habeant excogitatas reliquerunt. quorum inventa - secuti sideram ＜ortus＞ et occasus tempestatiumque significatus - Eudoxus Euctemon Callippus Meto Philippus Hipparchus 10 - Aratus ce|terique ex astrologia parapegmatorum =233= - disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas reliquerunt. - quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, quod tanta - cura fuerunt ut etiam videantur divina mente tempestatium - significatus post futu|ros ante pronuntiare. quas ob 15 (5) - res haec eorum curis studiisque sunt concedenda. - - VII Nobis autem ab his separandae sunt rationes et explicandae - menstruae dierum brevitatis itemque dilatationis. - namque sol aequinoctiali tempore ariete libraque versando, - quas | e gnomone partes habet novem, eas umbrae facit VIII 20 (10) - in declinatione caeli quae est Romae. itemque Athenis - quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, umbrae - sunt tres, ad VII Rhodo V, ad XI Tarenti IX, ad quinque - ＜Alexandriae＞ tres, ceterisque omnibus locis aliae alio - modo umbrae gno|monum aequinoctiales a natura rerum 25 (15) - -1 postea s. _x_. - -2 Athenodorus (_Stoicus cf. Hermes I p. 371_): achinapolus -(archinapolus _S_) _x_. | enascentiā _HS_. - -5 glagomeus _x_. | zenophanes _x_. - -6 quibus erebus natura (-rę _S_) _x_. - -8 habeat excogitatus _x_. - -9 ortus _om. x_. | tempestatumque _x_. | significatus _HS_: -tos _EG_. - -10 euchemon _HS_, euzemon _EG_. | callistus. mello. _x_. hyp(p -_EGS_)arcus _x_. - -12 disciplinas _x_. - -14 tempestatium _H_: -tum _EGS_. - -15 significatos _x_. - -17 et _EG_: _om. HS_. - -18 brevitates idemque depalationes (_HS_, depalatationes _EG_) _x_. - -20 habent _x_. - -21 idemque a. quae (quę _EGS_) m. _x_. - -22 .IIII. _EG_. - -23 .III. _EGS_. | adquinq⁊ II. (_HS_, ad V. | II. _G_, ad V·II· _E_) -rhodo XV. (| _H_) adtaranti . XI (undecim. _E_) quinque (V. _EG_) -adtres (III. _EG_) _x_. - -24 coterrisque _HS_ (_sed in m. S^{c}_ ꝉ cęteris, _ut L^{c}_), -terrisque _EG_. | locis _EGS_: lonis _H_. - - * * * * * - -Page 231 - - 2 inveniuntur disparatae. itaque in quibuscumque locis horologia - erunt describenda, eo loci sumenda est aequinoctialis - umbra, et si erunt quemadmodum Romae gnomonis partes - novem, umbrae octonae, describatur ＜linea＞ in planitia et - e media προϲ ορθαϲ erigatur | ut sit ad normam quae 5 (20) - dicitur gnomon, et a linea quae erit planities in linea - gnomonis circino novem spatia dimetiantur, | et quo loco =234= - nonae partis signum fuerit centrum constituatur ubi erit - littera A, et diducto circino ab eo centro ad lineam planitiae - ubi erit littera B, circinatio circuli describatur, 10 - 3 quae dicitur meridiana. deinde ex novem partibus, quae - sunt a | planitia ad gnomonis centrum, VIII sumantur et (5) - signentur in linea quae est in planitia ubi erit littera C. - haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo - signo et littera C per centrum ubi est littera A linea perducatur, 15 - ubi erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro - diducto circino ad | lineam planitiae aequilatatio signetur (10) - ubi erit littera E sinisteriore parte et I dexteriore in extremis - lineae circinationis, et per centrum perducenda - ＜linea＞, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem 20 - 4 linea a mathematicis dicitur horizon. deinde circinationis - totius sumenda pars est XV, | et circini centrum conlocandum (15) - in linea circinationis quo loci secat eam lineam - aequinoctialis radius ubi erit littera F, et signandum - dextra ac sinistra ubi sunt litterae GH. deinde ab his 25 - lineae usque ad lineam planitiae perducendae sunt, ubi - erunt litterae TR. ita erit solis radius unus hibernus - -4 VIIII. _EG_. | octogenae (ę) _x_. | describantur inplanitia & emedia -prosorthas (_HS_, porthas _EG_) _x_. - -6 q. erit planities _x_ (_gen._, _ut_ materies _p. 58, 24. 60, 12_. -notities _p. 133, 9. cf. ap. Gell. 9, 14 Verg. georg. 1, 208_). - -7 circini _HG_, circū _S_. | demetiantur _x_. - -8 partis _G_: -tes _HS_. - -9 (_non_ 17) deducto _x_. | ablinea planitia _x_. - -11 q. s. inplanitia _x_. - -13 qua est _H_. - -18 littera . e . _HS_: .e . littera _G_. | p. et inde alteriore _x_. - -19 lineis c. _x_ (_cf. p. 235, 3_). | ꝑducendū ut _x_. - -21 l_i_nea _GS_: lineā _H_. | horı⟦o⟧zon _H_, horizon _G_: orizon _S_. - -22 .XV. _HG_: .XII. _S_. - -23 quo _G_: quod (qđ _S_) _HS_. - -24 F: .C. _x_. - -25 ac _om. x_. | ab his lineis u. _x_; (_scil._ ab his et a centro A). - - * * * * * - -Page 232 - - | alter aestivus contra autem E littera I erit quo secat (20) - circinationem linea quae est traiecta per centrum ubi est - littera A, et contra G et H litterae erunt L et K, et - 5 contra C et F et A erit littera N. tunc perducendae sunt - diametroe ab G ad L et ab H ad K. quae erit superior, 5 - partis erit | aestivae, inferior hibernae. eaeque diametroe =235= - sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae M et O, - ibique centra signanda, et per ea signa et centrum A - linea ad extrema lineae circinationis est perducenda ubi - erunt litterae P Q. | haec erit linea προϲ ορθαϲ radio 10 (5) - aequinoctiali, vocabitur autem haec linea mathematicis rationibus - axon. et ab eisdem centris diducto circino ad extremas - diametros describantur hemicyclia, quorum unum - 6 erit aestivum alterum hibernum. deinde in quibus locis - secant lineae paralleloe | lineam eam quae dicitur horizon, 15 (10) - in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore V, et ab - extremo hemicyclio ubi est littera G, ducatur linea parallelos - axoni ad sinistrum hemicyclium ubi est littera H. - haec autem parallelos linea vocitatur logotomus. et tum - -1 altera ae(ę _S_)stivus _HS_. | contra aū (_HS_, autē _G_) littera .I. -erit (erit _om. G, add. G^{c}_) qui secat _x_. - -2 lineae (_HS_, -ę _G_) quę est _x_. | ubi erunt (er᷎ _H_) litterae(ę -_GS_) I . K . L . M. & (et _G_) contra K . lineae (-ę _G_) erunt -(er̅t̅ _G_) K . H . X . I (XI _ante corr. G_). - -5 diametro ab C. ad I. et ab H. (| _H_) quae erit inferior partis . -erit aestive (_H_, ęstivę _GS_) superior hibernae. _x_. - -7 aequae (ęque _GS_) diametro _x_. | M et O: .O. & (et _G_) .P. _x_. - -8 centrum .C. lineae ad extremas lineae circinationes | sunt ꝑducendae -ubi er᷎ litterae . G . R . F . R. ◌ Hęc erit | (_sic_) _H_, _item_ -(_sine punctis tamen_ . q . p . t . r. Hęc) _SG_. - -10 prosorthas _H_: proshorthas _S_, pros horthas _G_. - -11 heę (_sic_) _S_. | ọ̇rationibus _G^{c}_. - -12 deducto _x_. - -13 emiciclia ꝉ icydia (_sic in ipso textu_) _S_: | icyclia _H_, iciclya -_G_. - -15 parallelon & lineā eā _x_. - -16 littera e (littera¦e. _G^{c}_) | in sinisteriore .T. ◌ & ab littera -S. ducatur linea paralle|los axon ad extremum hemicycliū ubi erit -littera .V. ◡ & ab C. ad sinistrā hemicyclii ⊙ item parallelos linea -| ducatur ad littera .X. (_sic_) _H_ (_et LP_) _et similiter_ (_sine -punctis tamen_) _SG_ (_ubi_ ad litterā .X.). - -19 lineae (-ę _GS_) vocitantur locothomus (loco‿thomus _G^{c}_) _x_. - - * * * * * - -Page 233 - - circini centrum conlocandum est eo | loci quo secat eam (15) - lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et diducendum - ad eum locum quo secat circinationem aestivus - radius ubi est littera H. e centro aequinoctiali intervallo - aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus 5 - 7 dicitur. ita habebitur analemmatos deformatio. | cum hoc (20) - ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas - sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam | per =236= - menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex - analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae 10 - varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus - his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque - | earum effectus unus, uti dies aequinoctialis (5) - brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter - sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi 15 - sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa - sunt genera descriptionesque horologiorium exponam. - neque enim nunc | nova genera invenire possum nec aliena (10) - pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita - sunt et a quibus sint inventa dicam. 20 - - VIII Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque - succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive - | hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum (15) - in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt - Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in circo 25 - -1 eam lineam: circinationem _x_. - -2 D: .e. _x_. | deducendum _x_. - -5 manaeus (mana|eus _S_) _HS_, maneus _G_. - -6 analematos _HG_ (ánalemmatos _S_). - -7 sive ꝑhibernas lineas sive aequinoctialis radius ubi|erit littera -e. sed deducendū ad eū locū quo secat circi|nationem ꝑaestivas sive -ꝑaequinoctiales _etc._ (_sic repetendo_) _H, item S et_ (_ubi_ sed | -ducendū) _G_. - -9 rationes _HS(G^{c})_: _om. G_. - -10 anallēatios _H_, analematios _G_, analemmatios _S_. | subicianturque -_x_. - -14 idemque _x_. | XII. _G_. - -15 divisus _G(S)_: -sū . _H_ (_et ante ips. corr. S, ubi pro_ -ſu · -_nunc videtur_ ſuſ _i. e. per punctum et pro puncto inseritur_ ſ). | -p̄(pre _S_)termissis _x_. - -20 inventi _H_. | 22 berosus _GS_: berossus _H_. | scaphen _HS_: scapen -_G_. - -23 hemisphe(spe _G_)rium _x_. | aristharcus _H_, -tarcus _GS_. - -24 arachanen _x_. - -25 panthium (-ū _G_) _x_. | lacunar _G et_ (_ubi_ r _ex_ s _ras._) -_S^{c}_: -nas _HS_. - - * * * * * - -Page 234 - - Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα - Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas, - Patrocles | pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius (20) - pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt - et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum 5 - plinthium, antiboreum. | item ex his generibus viatoria =237= - pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex - quorum libris si qui velit subiectiones invenire poterit, - dummodo sciat analemmatos descriptiones. - - 2 Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus 10 - | horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, (5) - qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res - invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum est studiosis - agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre - tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos 15 - excellens dictus | est artificiosis rebus se delectare. namque (10) - cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere - ut cum duceretur sursumque reduceretur, linea latens - 3 pondus reduceret, ita conlocavit machinationem. canalem - ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per 20 - canalem lineam in angulum | deduxit ibique tubulos struxit. (15) - in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit. - ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret - caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam - caeli compressione solidatam extrudens in aerem 25 - -1 prosta historumena _HS_, ꝓtha hystoromena _G_. - -2 prospanclema _x_. | andrias _x_. - -3 pelecinum _x_: pelignum _Fav._ (_p. 309, 18. 17_). | dioniso | ◌ -porusconū _H_, dionisius. | porusconū _S_, dioniso porusconum _G_. - -4 paretram (-ā _G_) _x_. - -5 alia _S_. | conarchenen conatum (-ū) plinthium (-ū) antiboraeum (-reū -_SG^{c}_) _x_. - -6 idem _x_. - -7 pensilia _GS_: pen̄silia _H(G^{c})_. | ut _S_. - -8 subiectionis _S_ (-nes _HGS^{c}_). - -11 aclesbio _x_. - -12 qui &ıā spiritus naturalis ineū atticasque _x_. - -13 est _om. x_. - -14 clesbius _x_. - -16 seḍ̇electare _G^{c}_. - -18 susumque _x_ (_usu romanico, qui ubique delendus est, ut p. 253, 26 -et apud Varronem: Keil ad Cat. p. 61, ad Varr. p. 135, Lachm. ad Lucr. -p. 144_.--introsus _semel S p. 231, 12_). | deduceret _x_. - -21 lineam _G_: lıg̸neā _H^{c}_, ligneam _S_. - -22 demittendam _HS_: dim- _G_. - -25 conpressione _G_: confressione _HS_. - - * * * * * - -Page 235 - - patentem offensione tactus sonitus ex|presserat claritatem. (20) - 4 ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus - spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis - usus hydraulicas machinas primus instituit. item - aquarum expressiones automatopoeetasque machinas multaque 5 - deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua - | comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex (25) - | auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec =238= - teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur. - 5 namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat 10 - scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive - tympanum | dicitur. in quo conlocata est regula versatili (5) - tympano denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius - alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones. - item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum 15 - dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque - mo|tionum, in quibus moventur sigilla, vertuntur (10) - metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt, - 6 reliquaque parerga. in his etiam aut in columna aut - parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab 20 - imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates - aut crescentias cuneorum adiectus aut | exemptus in singulis (15) - diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones - aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae - fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae 25 - ut alia in aliam inire convenireque possit, et eadem regula - laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem - | aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his (20) - -1 offensıonē tactu _x_. - -2 clesbius _HS_, -bies _G_. | extractu _x_. - -3 spiritus vocesque nasci _x_. - -4 instituit _HS(G^{c})_: instruxit _G_ (_sed supra_ ī aꝉ instituit -_G^{c}_). - -5 automato pictasque _HS_, a. pitasque _G_. - -8 terre brata _G_. - -9 terentur (_ante corr._) _S_. | percussu _x_. | aquę sordes nec rec. -(_sic ante corr._) _G_. | opturentur _HS_: obdurentur _G_. - -11 scaphum (-ū _GS_) _x_. - -12 ē regula versatile tympanū d. ae. sunt perfecta _x_. - -18 bucinae (-ę): _sic x_. - -20 quae (quę _GS_) sigillum _x_. - -21 quorum _x_. - -28 leuē _G_. | vasa aquę _S_: vasaquae _H_, vas aquę _G_. - - * * * * * - -Page 236 - - rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum - 7 ad hibernum usum conlocationes. sin autem adiectionibus - et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae - ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei - saepissime vitia fa|ciunt, sic erit explicandum. in columella 5 (25) - horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque - lineae columella signentur. eaque columna versatilis - perficiatur, uti ad si|gillum virgulamque, qua virgula egrediens =239= - sigillum ostendit horas, columna versando continenter - sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. 10 - - 8 Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana|phorica (5) - dicuntur perficiunturque rationibus his. horae disponuntur - ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione - ab centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati - menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, 15 - in quo descriptus et depictus est mundus signiferque - circulus, | descriptioque ex XII caelestium signorum fit (10) - figura, cuius ex centro deformatur unum maius alterum - minus. posteriori autem parti tympano medio axis versatilis - est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est 20 - involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab - aqua sublevatur, altera aequo | pondere phelli sacoma (15) - 9 saburrale. ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum - saburrae pondus infra deducens versat axem, axis - autem tympanum. cuius tympani versatio alias efficit uti 25 - maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus - suis temporibus designet horarum proprietates. | namque (20) - -2 sin autem cuneorum adiectionibus … ex cuneis … fieri _x_. - -3 correptionis _ante corr. G_. - -8 qua: quia _ante corr. G_. - -9 continentur (-t᷎ _H_) _HS_ (-ter _G_). - -10 suis cuiusque mensibus (-bꝰ _HG_) _x_. | facer& (-et _G_) _x_. - -11 anaporica _x_. - -12 perficiuntque _x_. - -13 aenis _G_. - -17 ex duodecim _S_. | fit (_HS_, sit _G_) figurata . cuius & (et _G_) -centro deformatio _x_. - -19 posteri autē (_ante corr._) _G_. | parti _HS_: parte _G_. - -20 inque _GS_: inquae _H_. | axi _x_. - -21 phellos sive tympanum. qui _x_. | abaq⁊ (_ante corr._) _G_. - -22 altero _x_. | phellis _G_. - -23 saburrali _x_ (_cum L, sed_ phellis acomasa brumali _Plcv_). - -26 signi fieri _H_. | minus _x_. - -27 honorarū _H_ (_ubi_ hoṇọrarum _etiam P^{c}l^{c} et sine corr. cm, -non hv_). - - * * * * * - -Page 237 - - in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava - sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis - tenere videtur, significat horarum spatia. ea translata | ex =240= - terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum. - 10 itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens 5 - dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis - ingrediens per puncta contra centri tympani versationem, - | cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis (5) - per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit - horarum et dierum. 10 - - De administratione autem aquae quemadmodum se - 11 temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem - horo|logii intra conlocetur castellum in idque per fistulam (10) - saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum - sit ex aere tympanum habens foramen, per quod 15 - ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum - includatur cardinibus ex torno masculo et femina - inter se coartatis, ita | uti minus tympanum quemadmodum (15) - epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur. - 12 maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV 20 - puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema - circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat - ad punctorum regiones, in|que eo orbiculo temperatum sit (20) - foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat - administrationem. cum autem in maioris tympani labro 25 - fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit - inmotum, in summo habeat deformatum cancri signum, ad - -1 sui usque _x_. - -3 tinere _H_. | significat _ante corr._ (_i. m._) _om. G_. - -4 cursum suum . itaque _x_. - -9 imagines _G_: -nis _HS_. - -14 saliat aqua _GS_: saliata quae _H_. - -15 habens tello in | id _etc. ante corr._ (_qui supra supplevit -omissa_) _G_. - -17 & (et _G_) torno _x_. - -18 coartis (_ante corr._) _G_. - -19 epitonium (_sic et infra p. 261, 20. 262, 25_) _x_ (_cf. Goppert, -Bedeut. von ferruminare Bresl. 1869 p. 38, Keil ad Varron. p. 247, R. -Cagnat: Revue de phil. 1894 p. 170_). - -20 maioris _GS_: -res _H_. - -21 designata _S_. - -22 ligulam _x_. - -24 quia _HS_: qua _G_. - -25 labro _G_: libro _HS_. - -27 inmotum & in s. _x_. | cancri signū _S_: cancri signorū _G_, caneri -(_sic et ante corr. L_) signorū _H_. - - * * * * * - -Page 238 - - perpendiculum eius in imo capricorni, | ad dextram spectantis (25) - librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter - 13 eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. igitur - cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula | in maioris =241= - tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, 5 - ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, - celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas, - quod excipiens eam, cum brevi spatio impletur, corripit - et | contrahit dierum spatia et horarum. cum autem (5) - cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur 10 - in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et - aqua e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem. - ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat - 14 horarum spatia. | aquarii vero pisciumque punctis uti (10) - gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo 15 - octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales - horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia - ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani - versationibus peragens et in | altitudinem eo rediens (15) - viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando 20 - spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro - cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae - partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo - spatia contrahit horas, et ita perveniens | ad puncta librae (20) - 15 aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero 25 - spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque - circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur - celeritate salientis ad brumales horarum brevitates. - -1 spectantes _x_. - -2 signi _x_. - -4 in capricorni orbiculo ligula _x_. - -5 parte & (et _G_) c. _x_. - -7 advastū excipiens _x_. - -9 dierum minoris spatia _x_. - -10 maioris tympani lingula (_sic HG_, ligula _S_) ingrediatur in -aquario cuncta descendent (-dænt _H^{c}_) foramina perpendiculo & aq⁊ -(-ę _GS_) v. c. cogitur _x_. - -13 ita comminus _S_. - -15 formamen _H_. - -16 aquae (-ę _GS_) _x_. - -18 se: seu _x_. - -20 dilatat _G_: -tet (-t& _H_) _HS_. - -21 cancri _GS^{c}_: cancris _HS_. - -24 spatio _G_. - -25 aequinoctiales _G_: -lis _HS_. - -26 radiensque _G_. - -27 VIII. _HG:_ octavam _S_. - - * * * * * - -Page 239 - - | Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et (25) - apparatus ut sint ad usum expeditiores quam aptissime - potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et de - | earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus =242= - emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine 5 - incipiam scribere. - - - - -LIBER DECIMUS. - - - 1 | Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta (5) - dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse - non iniquo constituta. nam architectus cum publicum 10 - opus curandum recipit, pollicetur quanto sumptu id sit - futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur, - donec opus | sit perfectum. absoluto autem, cum (10) - ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur. - item si non amplius quam quarta ad aestimationem 15 - est adicienda, de publico praestatur, neque ulla - poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere - consumitur, ex eius bonis ad | perficiendum pecunia exigitur. (15) - 2 utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam - P. R. non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset 20 - constituta. namque non sine poena grassarentur inperiti, - sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes, - sine dubitatione profiterentur architecturam, | neque patres (20) - familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones - ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore 25 - coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent, - -8 graegorum _H_. - -11 sumptui adsit (assit _G^{c}_) _x_. - -15 _post_ quarta _ex v. 17 praesumit x_ (_HSPvlG_) in opere consumitur -(_del. Schneider, sicut cod. c et qui ex hoc, h et m_). - -19 ut _om. x_. | &(et)iam P̅R̅. _x_ (populo romano _ed._). - -24 sumptū (_ante corr._) _G_. | p. & (et) ut ebonis _x_. - -25 eiecerentur _G_ (eic. _G^{c} EHS_). | ipsique _HS(G^{c})_: ipsisque -_EG_. | poenae (poene _S_) _HS_: poena _E_, pęna _G_ (pe̳næ _G^{c}_). - - * * * * * - -Page 240 - - uti patres familiarum ad id quod praeparavissent, - seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. | nam =243= - qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient - centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur, - qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu 5 - onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et - 3 animis desi|stere coguntur. nec solum id vitium in aedificiis (5) - sed etiam in muneribus quae a magistratibus foro - gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora - neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore 10 - perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones - et ea | omnia quae scaenicis moribus per machinationem (10) - ad spectationes populo comparantur. in his vero - opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitatum, - quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque 15 - 4 vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita - sunt tradita et constituta, | non videtur esse alienum uti (15) - caute summaque diligentia, antequam instituantur opera, - eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex - neque morum institutio id potest cogere et quotannis et 20 - praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare - debent, visum mihi est, imperator, | non esse alienum, (20) - quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui, - in hoc quod finitionem summam corporis habet constitutam, - quae sint principia machinarum ordinata praeceptis 25 - explicare. - - I Machina est continens e materia coniunctio maximas - | ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte (25) - circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν - appellant. est autem unum genus scansorium quod graece 30 - ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos - -3 quadraginta _x_. - -9 scenicisque _x_. - -11 inductiones sunt. & ea _x_ (-nes. sunt & ea _E_). - -13 spectationes _EG_: -nis _HS_. - -14 cogitata _x_. - -21 machinationis (_ips. corr._) _S^{c}_. - -24 quod: qui _x_. - -27 emateria _HEG_: [·ex/ ̣]materia _S_ (ex _supra S^{c}_). - -28 arce _S_. - -29 quam _EG_: quē _H_ (q. gr. _om. S_). | cyclicen cinesin _x_. - -31 acrobaticon _x_. - - * * * * * - -Page 241 - - πνευματικον appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci - | βαρουλκον vocitant. scansorium autem ＜est cum＞ machinae =244= - ita fuerunt conlocatae ut ad altitudinem tignis statutis - et transversariis conligatis sine periculo scandatur ad apparatus - spectationem. at spirabile, cum spiritus est expressionibus 5 - | inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. (5) - 2 tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur - ut ad altitudinem sublata conlocentur. scansoria - ratio non arte sed audacia gloriatur. ea catenationibus - et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum 10 - fulturis continetur. quae autem | spiritus potestate adsumit (10) - ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur - effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas - habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia - 3 summas virtutes. ex his sunt quae μηχανικωϲ 15 - alia οργανικωϲ moventur. inter machinas et organa | id (15) - videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac - vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque - prela. organa autem unius operae prudenti - tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu 20 - anisocyclorum versationes. ergo et organa et machinarum - ratio ad | usum sunt necessaria, sine quibus nulla res (20) - 4 potest esse non inpedita. omnis autem est machinatio - rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi - versatione instituta. | namque animadvertamus primum et =245= - aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum 26 - -1 pneumaticon _x_. - -2 baruıſon _x_. | scansorū autē (aū _S_) machinae(ę) _x_. - -4 scandaṇ̇tur _G_. - -5 spectatione ut spirabile (_G_, -lē _H_, -lem _S_) _x_. | est: & (et -_G_) _x_. - -6 ut: & _x_. | organicos _x_. - -7 tracṭạ̈torıū _H_. - -8 ut _S(G^{c})_: aut _HG_. - -10 et transversariis et plexis conligationibus _G_: _om. HS_. | -chrismatorū _x_. - -11 continentur _x_. | potestatē _x_. - -12 consequetur _G_: -entur _HS_. - -15 me([e/ạ] _G_)chanicos _x_. - -16 organicos _x_. - -17 operibus (-ib;) ut vi _x_. - -18 hab& (-et _G_) uti _SG_, habeuti _H_. | uallistae _HG_ (balistę _S_). - -20 scorpiones (_ante ips. corr._) _S_. | seu latinis osci(y _S_)clorū -_x_ (_sc. HLlcGS, sed_ lationis osciclorum _P_, lationis cyclorum _v_). - -25 Namque enim (enī _H_) advertamus _HG_, Nam ni adv. _S_. - - * * * * * - -Page 242 - - naturam, ＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus - interdum lucem nec fructuum maturitates. cum - ergo maiores haec ita esse ani|madvertissent, e rerum (5) - natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus - divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque 5 - comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et - earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt - ad usum utilia esse studiis artium | institutis, (10) - 5 gradatim augenda doctrinis curaverunt. attendamus - enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quemadmodum 10 - telarum organicis administrationibus conexus - staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur - sed etiam ornatus adiciat honestatem. cibi vero non habuis|semus (15) - abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumentisque - omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum 15 - et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque - olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad - iucunditatem, portationesque eorum non essent nisi plostrorum - | seu serracorum per terram, navicularum per (20) - 6 aquam inventae essent machinationes. trutinarum vero 20 - librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab iniquitate - iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili - modo rationes machinationum, de quibus non necesse - videtur disputare, quoniam | sunt ad manum cotidianae, ut (25) - sunt molae folles fabrorum raedae cisia torni ceteraque quae 25 - communes ad usum consuetudinibus habent opportunitates. - -1 natura machinata _HG_, naturam quam machinata _S_. - -2 fructū (-tum _S_) maturitatis _x_. - -8 artibus (-b;) _x_. - -12 subtemen _HS_ (_L_, subtegmen _Pvlc_), suptemen _G_. | tueantur _x_. - -14 bubus: _sic x_ (_i. e. HLSG_, bobus _Pvlc--item infra 250, 16. 251, -14_). - -16 torcularis (= riis) _x_. - -18 plostrorum _H_ (_et ante ips. corr._) _S(LP)_: plaustrorum -_GS^{c}_. - -19 serracorum: _sic x_. _cf._ sarraca αμαξα _CGL II, 678_. - -21 exanimatio _G_. - -22 minus quae (quę _SG_) _x_. | innumerabiles moderationes _G_. - -24 quoniam: qđ non _H(LP)_, quod n̄ _G_. - -25 motae (-ę _GS_) _x_. | raedę _G_ (redę _G^{c}_): redae _HS_. _sic -iidem et 255, 20. deinde p. 263, 11_ reda _EG ubi_ raeda _H_. _sed -infra p. 263, 13. 20. 264, 4. 9 per_ ae _scribunt HG_ (reda _G^{c}_). - -26 oportunitates _G(S^{c})_: opportunitatib; _H(L)_ _et_ (oport.) -_S(Pvlc)_. - - * * * * * - -Page 243 - - | Itaque incipiemus de is quae raro veniunt ad manus =246= - II ut nota sint explicare. primumque instituemus de is quae - aedibus sacris ad operumque publicorum perfectionem necessitate - comparantur, quae fiunt ita. tigna duo ad onerum - | magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula 5 - coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus - conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. alligatur - in summo troclea, quem etiam nonnulli rechamum - dicunt. in trocleam induntur orbiculi ＜II＞ per axiculos - versationes habentes. | per orbiculum ＜summum＞ traicitur 10 - ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum - trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum - imum trocleae superioris et ita descendit ad inferiorem - et in foramine eius religatur. altera pars funis refertur - 2 inter imas machinae partes. in quadris autem | tignorum 15 - posterioribus, quo loci sunt divaricata, figuntur chelonia, - in quae coiciuntur sucularum capita ut faciliter axes versentur. - eae suculae proxime capita habent foramina bina - ita temperata ut vectes in ea convenire possint. ad rechamum - autem imum ferrei forfices religantur, quorum | dentes 20 - in saxa forata accommodantur. cum autem funis habet - caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam versant, - funis se involvendo circum suculam extenditur et - ita sublevat onera ad altitudinem et operum conlocationes. - 3 haec autem ratio machinationis quod per tres orbiculos 25 - circum|volvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima (25) - troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston - dicitur. | sin autem maioribus oneribus erunt machinae =247= - -1 his _x_. - -2 sint _S_: sunt _HG_. | his _x_. - -4 duo (_sic_) _x_: _cf. Heron. mech. arab. Journ. Asiat. 1893 II, 486_. - -5 magnitudinē _G et_ (_ante ras._) _S_: -ne _HS^{c}_. | a capite -afibula _x_. - -7 disposita (_ante corr._) _G_. | alligantur in summo trocleae (-ę _S_) -quae (q⁊ _G_, quę _SG^{c}_) _x_ (_ubi_ in summo motro cleae _H cum uno -P, ex quo vlc_) - -9 induuntur _x_. | II. _om. x_. - -10 summum _om. x_. - -11 dimittitur _G_. - -12 inferiores (_ante corr._) _H_. - -14 religantur _x_. - -15 interimas _H^{c}(LP)_: interim has _HSG_. - -16 helonia _x_. - -22 ad: ac _S_. - -23 se _om. x_. - -27 pentas paston _HS_, pentes paston _G_. - - * * * * * - -Page 244 - - comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus - et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in summo - fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum. - his explicatis antarii | funes ante laxi conlocentur, retinacula (5) - super scapulas machinae longe disponantur, et si non 5 - erit ubi religentur, pali resupinati defodiantur et circum - 4 festucatione solidentur, quo funes alligentur. troclea in - summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis - perducatur ad palum et quae | est in palo troclea inligata. (10) - circa eius orbiculum funis indatur et referatur ad 10 - eam trocleam quae erit ad caput machinae religata. circum - autem orbiculum ab summo traiectus funis descendat - et redeat ad suculam quae est in ima machina ibique - religetur. vectibus autem coacta sucula versa|bitur et eriget (15) - per se machinam sine periculo. ita circa dispositis funibus 15 - et retinaculis in palis haerentibus ampliore modo - machina conlocabitur. trocleae et ductarii funes uti supra - scriptum est expediuntur. - - 5 Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus - | onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, 20 - sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis includatur - habens in medio tympanum amplum, quod nonnulli - rotam appellant, Graeci autem αμφιεϲιν alii περιθηκιον - 6 vocant. in his autem machinis trocleae non eodem - sed alio | modo comparantur. habent enim et in imo et 25 - in summo duplices ordines orbiculorum. ita funis ductarius - traicitur | in inferioris trocleae foramen uti aequalia =248= - -2 grassitudinibus _H_. | utendum (. _GS_) eadē _x_. - -3 venationibus _x_. succularum (_hic_) _H_: _sic et 247, 13 H_ (_cum P, -non L_). _item G p. 272, 4. 267, 10. 247, 13. S p. 247, 14. praeterea_ -sucula _ubique omnes_. - -4 anterii _S_. - -6 religet(& _G_)ur _x_. - -7 fistucatione _x_. - -8 capite (_ante corr._) _om. G_. | funes ꝑducantur _x_. - -9 trocleā (_HG_, -am _S_) _x_. - -10 indatur _HS_: inducatur _G_. - -11 religatę (_ante corr._) _G_. - -12 ad summo _x_ (a summo _G^{c} = LP_). - -14 versabitur eriget _x_. - -18 est _om. G_. - -19 colossicotera (_H_, colos si cotera _S_): colosico terra (_ante -corr._) _G_. - -21 chelonis _x_. - -22 mediū _x_. - -23 amphieren _HG_ (_L_, -sen _P_), amphien _S_. | peritheciū _x_. - -27 inferioris _G_: -res _H_, inferius _S_. - - * * * * * - -Page 245 - - duo capita sint funis cum erit extensus, ibique secundum - inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta - utraeque partes funis continentur, ut neque ＜in dextram - neque＞ in sinistram partem | possint prodire. deinde capita (5) - funis referuntur in summa troclea ab exteriore parte et 5 - deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad imum coiciunturque - infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte - et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa orbiculos - 7 summos redeunt. traiecti autem | ab exteriore parte (10) - feruntur dextra ac sinistra tympanum in axe ibique ut 10 - haereant conligantur. tum autem circa tympanum involutus - alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus - tympanum et axem se involvendo pariter extendunt, - et ita leniter levant onera sine periculo. quodsi - | maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una 15 - parte extrema fuerit sine ergata, calcantes homines expeditiores - habere poterunt operis effectus. - - 8 Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et - ad usum celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non - | possunt nisi periti. est enim tignum quod erigitur et 20 - distinetur retinaculis quadrifariam. sub retinaculis chelonia - duo figuntur, troclea funibus supra chelonia religatur, - sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata - digitos sex, crassa quattuor supponitur. trocleae ternos - ordines orbiculorum in | latitudine habentes conlocantur. 25 - ita tres ductarii funes in ＜summa＞ machina religantur. - deinde referuntur ad imam trocleam et | traiciuntur ex interiore =249= - parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur - -2 contenta _x_. - -3 in dextram neque _om. x_. | 6 coniciuntur (_hic_) _HS_ (coic- _G_). - -7 ad orbiculos exteriore parte _S_. - -8 dextra sinistra ad caput _x_. - -9 exteriori _G_. | 10 ac _om. x_. - -11 inuoluitur _S_. - -12 is _GS^{c}_: his _HS_. | circū auctus _x_. - -13 t. et axem se involvendo pariter extendunt (_sic_) _x_ (_sine -lac._). _cf._ (_Joc._) _Mar._ - -16 expeditores _x_. - -17 poterit _x_. - -21 distenditur _x_ (_corr. Joc._). | sub retinaculo celonia _x_. - -22 troclea funis supra celonia _x_. - -23 troclea aregula _x_. - -24 .IIII. _G_. - -26 .III. _G_. | summa (_Joc._) _Bywater_ (_cf. Heron. mech. Journ. As. -1893 II, 485_): _om. x_. - - * * * * * - -Page 246 - - ad superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte - 9 in interiorem per orbiculos imos. cum descenderint ad - imum, ex interiore parte et per secundos | orbiculos traducuntur (5) - in extremum et referuntur in summum ad orbiculos - secundos, traiecti redeunt ad imum, ex imo referuntur 5 - ad caput, traiecti per summos redeunt ad machinam imam. - in radice autem machinae conlocatur tertia troclea. eam - autem Graeci επαγοντα, nostri artemonem appel|lant. ea (10) - troclea religatur ad machinae radicem habens orbiculos - tres, per quos traiecti funes traduntur hominibus ad ducendum. 10 - ita tres ordines hominum ducentes sine ergata - 10 celeriter onus ad summum perducunt. hoc genus machinae - polyspaston appellatur, quod multis orbiculorum circumitio|nibus (15) - et facilitatem summam praestat et celeritatem. - una autem statutio tigni hanc habet utilitatem quod ante 15 - quantum velit et dextra ac sinistra ab latere proclinando - onus deponere potest. - - Harum machinationum omnium quae supra sunt scriptae - | rationes non modo ad has res sed etiam ad onerandas (20) - et exonerandas naves sunt paratae, aliae erectae, 20 - aliae planae in charchesiis versatilibus conlocatae. non - minus sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem - ratione et temperatis funibus et trocleis subductiones navium - effi|ciuntur. (25) - - 11 Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingeniosam 25 - rationem exponere. is enim scapos columnarum e - lapidicinis cum deportare vellet Ephesi ad Dianae fanum, - propter mag|nitudinem onerum et viarum campestrem =250= - mollitudinem non confisus carris ne rotae devorarentur - sic est conatus. de materia trientales scapos duos, duobus 30 - -1 adexteriore _x_. - -2 ininteriore _S_. | descenderint _H^{c} S_: de(i _ante corr. -G_)scenderent _HG_. | adimū exteriore p. _x_. - -5 ex imo: & (et _G_) primo (pimo _H_) _x_. - -7 collocantur (_ante corr._) _G_. - -8 epagonta _x_. - -9 ad trocleae (-ę _GS_) radicem _x_. - -13 polyspasion _x_. - -16 adlatere _x_ (adlatera _G^{c} = L_, alatere _P_). - -21 carchesis _H_, carthesis _GS_. - -25 crestiphonos _x_. - -26 is _GS^{c}_: his _HS_. - -29 carris _S(PG^{c})_: caris _H(L)G_. - -30 trientali scapos _x_. | duos duobus (II . II): quattuor (quatuor -_S_, .IIII. _G_) duos _x_. - - * * * * * - -Page 247 - - transversariis interpositis, quanta longitudo scapi fuerat - complectit et compe|git et ferreos cnodacas uti subscudes (5) - in capitibus scaporum inplumbavit et armillas in materia - ad cnodacas circumdandos infixit, item bucculis stagneis - capita religavit. cnodaces autem in armillis inclusi liberam 5 - habuerant versationem. trientes itaque cum boves ducerent - subiuncti, scapum versando | cnodacibus et armillis (10) - 12 sine fine volvebant. cum autem scapos omnes ita vexerant - et instabant epistyliorum vecturae, filius Chersiphronos - Metagenes transtulit ＜idem＞ e scaporum vectura etiam in 10 - epistyliorum deductione. fecit enim rotas circiter pedum - duodenum et epistyliorum capita in medias | rotas inclusit. (15) - eadem ratione cnodacas et armillas in capitibus infixit. - ita cum trientes a bubus ducerentur, in armillis inclusi - cnodaces versabant rotas, epistylia vero inclusa uti axes 15 - in rotis eadem ratione qua scapi sine mora ad opus pervenerunt. - exemplar autem erit eius quemadmodum in - | palaestris cylindri exaequant ambulationes. neque hoc (20) - potuisset fieri nisi primum propinquitas esset. non enim - plus | sunt ab lapidicinis ad fanum milia passuum octo, =251= - nec ullus est clivus sed perpetuus campus. 21 - - 13 Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano - -1 transversarios inter (int‾ _H_) postios _x_ (-tios _in ras. S^{c} -pro_ .. os). | fuerit _x_. - -2 con(m _S_)plect& & con(m _S_)pegit _HS_, conplectet et cōṇpeget _G_. -chodacas _HS_, codacas _G_. - -4 chodacas _HG_, chodacos _S_. | bacculis _HS^{c}_, bucculis (_ante -corr._) _S_, buculis _G_ (_in m._ ī aꝉ baculis _G^{c}_). | tigneis -_HS_, digneis (_ante ras._) _G_ (ligneis _G^{c}_). - -5 chodaces _x_. - -6 habuerunt _x_ (_cf. p. 278, 3. 19. 279, 10 etc._). | v. tantam ita (| -ita _G_, . Ita _S_) cū _x_. - -7 subiunctis(| _S_) scapo _HS_, subiuncti scapo _G_. | v. incodac(t -_S_)ibus _x_. - -8 volvebantur _x_. | vexerunt _x_. - -9 cresiphonos _x_. - -10 transtulit excaporum _x_ (ex^{.ſ}c̣aporū _S^{c}_). - -13 codaces (_ante ips. corr._) _H_, chodaces _H^{c}SG_. | infixit: -inclusit (_iterum_) _x_. - -14 trientes _HG_: triantas _S_ (ꝉ trahentes _in m. G^{c}_). - -15 chodaces _x_. | versabant᷑ (-tur _S_) _x_. | 16 eadē rationem (-nē -_S_) _HS_ (-ne _H^{c} G_, ea de ratione _S^{c}_). - -19 ess& _G_: esse _H_, e̅e̅. _S_. - -20 ablapidicines _x_ (-nis _G^{c}_). | milia passuū octo (.VIII. _G_) -_sic G_ (_cf. Schn. ad h. l._). - -21 est (ē _S_) _om. G_. - -22 apollonis _x_ (_Apollinis sc. a Myrone facti et ab Antonio sublati_). - - * * * * * - -Page 248 - - basis esset a vestutate diffracta, metuentes ne caderet - ea | statua et frangeretur, locaverunt ex eisdem lapidicinis (5) - basim excidendam. conduxit quidam Paeonius. haec autem - basis erat longa pedes duodecim, lata pedes VIII, alta - pedes sex. quam Paeonius gloria fretus non uti Metagenes 5 - adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit machinam - 14 facere. | rotas enim circiter pedum XV fecit et in (10) - his rotis capita lapidis inclusit, deinde circa lapidem fusos - sextantales ab rota ad rotam ad circinum compegit ita - uti fusus a fuso non distaret pedem nisi unum. deinde 10 - circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebat. - ita cum explica|retur volvebat rotas, sed non poterat ad (15) - lineam via recta ducere sed exibat in unam partem. ita - necesse erat rursus retroducere. sic Paeonius ducendo et - reducendo pecuniam contrivit, ut ad solvendum non esset. 15 - - 15 Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis quemad|modum (20) - sint inventae exponam. Pixodarus fuerat pastor. - is in his locis versabatur. cum autem cives Ephesiorum - cogitarent fanum Dianae ex marmore facere decernerentque - a Paro Proconneso Heraclea Thaso uti marmor repeteretur, 20 - propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus - pasce|bat, ibique duo arietes inter se concurrentes alius (25) - alium | praeterierunt et impetu facto unus cornibus percussit =252= - saxum, ex quo crusta candidissimo colore fuerat - deiecta. ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquisse 25 - et crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re - ageretur, detulisse. ita statim | honores decreverunt ei et (5) - nomen mutaverunt ut pro Pixodaro Euangelus nominaretur. - -1 d. & met. _x_. | caderet _S_ (= _L_): cederet _HG_ (_caderet sc. ea -statua quam “divus Augustus” Ephesiis restituerat tunc denuo erigenda, -sec. Plin. 34, 58 cf. Strabon. XIV p. 637, 640_). - -3 (_et_ 5) paconius _x_. - -4 .XII. _GS_. - -9 sextantes _x_. - -10 pedē esse (e̅e̅ _S_) unū _x_. - -11 et: ut _x_. | ducebant _x_. - -14 paeonius (_hic_) _HG_, peonius _S_ (paconius _G^{c}_). - -15 contricavit _x_. - -20 proco(n _S_)nesso _x_. thasii _HG_, _sed_ thasu (_sic_) _S_. | marmo -| rep&at᷑ _H_: marmore petatur _GS_. - -23 petierunt _G^{c}_. - -24 fuerat: _sic x_ (_cf. praef. ed. pr. p. VII not._) - -25 reliquiss& | crustam _H_ (_non GS_). - -28 ut _om. x_. - - * * * * * - -Page 249 - - hodieque quotmensibus magistratus in eum locum - proficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit poena - tenetur. - - III De tractoriis rationibus quae necessaria putavi breviter - | exposui. quarum motus et virtutis duae res diversae et 5 (10) - inter se dissimiles congruentes uti principia pariunt eos - perfectus, una porrecti, quam Graeci ευθειαν vocitant, - altera rotunditatis, quam Graeci κυκλωτην appellant, sed - vere neque sine rotunditate motus porrecti nec sine porrecto - ro|tationis versationes onerum possunt facere levationes. 10 (15) - 2 id autem ut intellegatur exponam. inducuntur uti - centra axiculi in orbiculos et in trocleis conlocantur, per - quos orbiculos funis circumactus directis ductionibus et - in sucula conlocatus vectium versationibus onerum facit egressus - in | altum. cuius suculae cardines uti centra porrecti 15 (20) - in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi capitibus - ad circinum circumactis torni ratione versando - faciunt onerum elationes. quemadmodum etiam ferreus - vectis cum est admotus ad onus, quod manuum multitudo - non potest movere, | supposita uti centro porrecta pressione, 20 (25) - quod Graeci | υπομοχλιον appellant, et lingua sub =253= - onus subdita, caput eius unius hominis viribus pressum - 3 id onus extollit. ideo autem quod brevior pars prior - vectis ab ea pressione quod est centrum subit sub onus, - quod longius ab eo centro distans | caput eius deducitur, 25 (5) - per id faciundo motus circinationis cogit pressionibus examinari - paucis manibus oneris maximi pondus. item si sub - -1 quot _G_: quod _HS_. - -5 quorū _x_. | virtutes _x_. - -6 diss. uti congruentes uti _x_. - -7 unā _x_. | eutheiam (-ā _S_) _x_. - -8 altera rotunditatis _S(L^{c})_: alteratutunditatis _H(LP)_, -altera rotutunditatis _G ex_ [ro/t̲u̲]tund. _ut L^{c}_. | cycl&(et -_G_)oen _HG_ (cycleteon _P, unde vlc_), cycleon _S_. - -9 vere: vero _x_. - -16 cheloniis _S_: cae(ę _G_)loniis _HG_. - -18 oneris elationes _x_. - -19 vectis _G_: vectes _HS_. - -20 centro cito (_ex dupl. lect._) porrecta _x_ (cito _del. Schn._). - -21 hypamocli(y _S_)on _x_. | subdita: subposita (_iterum_) _S_. - -23 ideo: id _x_ (_ut p. 273, 12. 52, 1. cf. p. 200, 5 etc._). - -24 onus & quo l. _x_ (_sc._ caput eius quod … deducitur cogit …). - -25 deducitur, per id: per id deducitur _x_. - -26 examinare _x_. - - * * * * * - -Page 250 - - onus vectis ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput - pressione in imum sed adversus in altitudinem extolletur, - lingula fulta in areae solo habebit | eam pro onere, oneris (10) - autem ipsius angulum pro pressione. ita non tam faciliter - quam per oppressionem sed adversus nihilominus id 5 - pondus oneris erit excitatum. igitur si plus lingula vectis - supra hypomochlion posita sub onus subierit et caput eius - propius centrum pressiones habuerit, non pote|rit onus (15) - elevare, nisi quemadmodum supra scriptum est examinatio - vectis longitudinis per capitis deductiones fuerit facta. 10 - - 4 Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare. - cum enim ansa propius caput unde lancula - pendet, | ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in (20) - alteram partem scapi, per puncta vagando quo longius - aut etiam ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere 15 - amplissimam pensionem parem perficit per scapi - librationem examinatio. ita longius ab centro recedens - inbecillior aequipondii | brevitas maiorem vim ponderis (25) - momento deducens sine vehementia molliter ab imo sursum - 5 versum egredi cogit, quem|admodum etiam navis onerariae =254= - maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, qui 21 - οιαξ a Graecis appellatur, una manu momento per centrum - pressionibus ratione artis agitans, versat eam amplissimis - et inmanibus mercis et penus pon|deribus oneratam. (5) - eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam 25 - mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum, - -1 ferreis _S et_ (_ante corr._) _G_. - -2 extollitur _x_. - -5 id: in _x_. - -6 exercitatum _x_. - -7 hypomocliū _x_. - -8 propius _GS_: proprius _H_. - -9 exanimatio _H_. - -10 per caput neque ductionibus _x_. - -12 lancula _H_: lanuncula _S_, lingula _G_. - -13 ibi: ubi _x_. - -15 paulo &(et _G_)iā pari _x_. - -16 p. parte perfe(i _G_)cit _x_. - -17 l. & examinatio longius abcentro recedens. ita in(m -_SG^{c}_)becilliora e(ę _GS_)quipondii _x_. - -19 abimo sursū _G_ (susū _G^{c}_): abimos usū _HS_. - -20 cogit futurum. Q. (_sic_) _x_. | navis _HG^{c}_: naves _H^{c}SG_. | -onerari (_ante corr._) _G_. - -21 quinoxagraecis _H_, qui noxa grecis _G_, qui nox agrecis _S_ (quę -nox agrecis _G^{c}_). - -23 pressionibus ratione: ratione pre(ae _H_)ssionibus _x_. - -24 pinus _x_. - -25 mediā ali _H_, media mali _GS_. - - * * * * * - -Page 251 - - cum autem in summo cacumine antemnae subductae sunt, - tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime - calcem mali, quod est loco centri, sed in summo lon|gius (10) - 6 ab eo progressa recipiunt in se vela ventum. itaque uti - vectis sub onere subiectus si per medium premitur, durior 5 - est neque incumbit, cum autem caput eius summum - deducitur, faciliter onus extollit, similiter vela cum sunt - per medium temperata, minorem habent virtutem, quae - autem | in capite mali summo conlocantur discedentia (15) - longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione 10 - cacuminis vehementius cogunt progredi navem. etiam - remi circa scalmos strophis religati cum manibus inpelluntur - et reducuntur, extremis progredientibus a centro - palmis maris undis spu|mati inpulsu vehementi protrudunt (20) - 7 porrectam navem, secante prora liquoris raritatem. onerum 15 - vero maxima pondera cum feruntur a phalangariis hexaphoris - et tetraphoris, examinantur per ipsa media centra - phalangarum, uti diviso oneris solido pondere certa quadam - divisionis ratione aequas | partes collis singuli ferant (25) - operarii. mediae enim partes phalangarum quibus lora 20 - tetraphororum invehuntur clavis sunt finitae, ne labantur - in unam partem. cum enim extra | finem centri promoventur, =255= - premunt eum locum ad quem propius accesserunt, - quemadmodum in statera pondus, cum examine progreditur - 8 ad fines ponderationum. eadem ratione iumenta, cum iuga 25 - eorum subiugiis loris per medium tem|perantur, aequaliter (5) - trahunt onera. cum autem inpares sunt eorum virtutes - et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto fit - una pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur iumento. - -4 ab: & (et _G_) ab _x_. | in se velamentū _x_. - -12 strophis _x_ (struppis _G^{c}_). - -14 palmis: parmis _x_. | spumā inpulsu _x_. - -16 exaphoris &(et _G_)raphoris _x_. - -18 uti indiviso _x_. - -19 partes _G_: -tis _HS_. - -20 mediae enim _G^{c}_: media enim _x_. | lorat‿et‿raphororū _G^{c}_ (= -_HS_). - -21 nec labuntur _x_. - -23 propius _GS^{c}_: proprius _HS_. - -26 subiugiorum l. _x_ (_cf. Cato 63. 135_). - -29 inbecillior _x_ (-ori _G^{c} = Pvlc_). | auxiliatꝰ _H_ (-tuſ -_LPvl_, -toſ _ch_, -tur _GS_). - - * * * * * - -Page 252 - - ita in phalangis et iugis cum in medio lora non sunt - conlocata sed in una parte, qua progreditur lorum ab - | medio unam breviorum alteram efficit partem longiorem. (10) - ea ratione si per id centrum, quo loci perductum est - lorum, utraque capita circumagentur, longior pars ampliorem 5 - 9 brevior minorem aget circinationem. quemadmodum - vero minores rotae duriores et difficiliores habent motus, - sic pha|langae et iuga in quibus partibus habent minora (15) - a centro ad capita intervalla, premunt duriter colla, qua - autem longiora habent ab eodem centro spatia, levant 10 - oneribus et trahentes et ferentes. cum haec ita ad centrum - porrectionibus et circinationibus recipiant motus, - tunc vero etiam plostra | raedae tympana molae cocleae (20) - scorpiones ballistae prela ceteraeque machinae isdem rationibus - per porrectum centrum et rotationem circini versando 15 - faciunt ad propositum effectus. - - IV Nunc de organis quae ad hauriendam aquam inventa - | sunt quemadmodum variis generibus comparentur exponam, (25) - | et primum dicam de tympano. id autem non =256= - alte tollit aquam sed exhaurit expeditissime multitudinem 20 - magnam. ad tornum aut circinum fabricatur ＜axis,＞ capitibus - lamna ferratis, habens in medio circa se tympanum - ex tabulis inter | se coagmentatis. conlocatur in stipitibus (5) - habentibus in se sub capita axis ferreas lamnas. in eius - tympani cavo interponuntur octo tabulae transversae tangentes 25 - axem et extremam tympani circumitionem, quae - -2 progredit _HS^{c}_, -tur (_ante ras.!_) _S et_ (-t᷑) _G_. | admedio -_H et_ (_ante ras._) _S_: amedio _S^{c} G_. - -3 alteram _G_: _om. HS_. - -5 circumagentes _HG_, -gantes _S_. - -6 agit _x_. - -7 rotae: notae (-ę _GS_) _x_. - -8 minora centro _x_. - -9 collaq⁊ (= que) autem _x_. - -11 o. extrahentes _x_. - -12 reciperent _x_. | motos _H_. - -13 tunc vero etiam plostra (_sic_) _x_ (_ubi_ etiam _errore om. Schn._) -| molae (_p. 245, 25_): rotae (-ę _GS_) _x_. - -14 machinae isdem _H_: machinę eisdem _GS_. - -15 versando (_L^{c} ut p. 252, 22_): versan(| _H_)tu _HS(L)_, -versantur | tū _G_ (versantum _Pvlc_). - -21 fabricatus _x_. | axis _om. x_. - -22 lamna _HG_: lamina _S_. | se _om. G_ (_non HS_). - -24 capite _P_ (_vlc_). | lamminas _HG_, laminas _S_. - - * * * * * - -Page 253 - - 2 dividunt aequalia in tympano spatia. circa frontem eius - figuntur tabulae, relictis | semipedalibus aperturis ad aquam (10) - intra concipiendam. item secundum axem columbaria - fiunt excavata in singulis spatiis ex una parte. id autem - cum est navali ratione picatum, hominibus calcantibus 5 - versatur et hauriendo per aperturas quae sunt in frontibus - tympani reddit per columbaria se|cundum axem supposito (15) - labro ligneo habente una secum coniunctum canalem. ita - hortis ad inrigandum vel ad salinas ad temperandum - 3 praebetur aquae multitudo. cum autem altius extollendum 10 - erit, eadem ratio commutabitur sic. rota fiet circum axem - ea magnitudine ut ad altitudinem quae | opus fuerit convenire (20) - possit. circum extremum latus rotae figentur modioli - quadrati pice et cera solidati. ita cum rota a calcantibus - versabitur, modioli pleni ad summum elati rursus 15 - ad imum revertentes infundent in castellum ipsi per se - 4 quod extulerint. sin autem magis altis locis erit prae|bendum, (25) - in eiusdem rotae axe involuta duplex ferrea - catena demissaque ad imum libramentum conlocabitur, - habens situ|los pendentes aereos congiales. ita versatio =257= - rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in summum, 21 - qui ＜cum＞ super axem pervehuntur, cogentur inverti - et infundere in castellum aquae quod extulerint. - - V | Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus (5) - quibus supra scriptum est. circa earum frontes adfiguntur 25 - pinnae, quae cum percutiuntur ab impetu fluminis, cogunt - progredientes versari rotam, et ita modiolis haurientes et - in summum referentes sine operarum calcatura ipsius fluminis - | inpulsu versatae praestant quod opus est ad usum. (10) - - 2 Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus 30 - -1 ęqualia _GS^{c}_: ae(ę _S_)quali _HS_. - -7 reddit & (et _G_) p. _x_. - -11 commu(i _S_)nicabitur _x_. - -12 ea: eadē _x_. | ad _om. G_ (_non HS_). - -15 elati: &lati _HS_, adlati _G_ (allati _G^{c}_). - -17 extul(l _H_)erint _HS_: -runt _G_. | altis: aliis _x_. - -18 involuta _HS_: voluta _G_. - -22 cum _om. x_. - -24 eiusdē (eiꝰ| dē _H_) _x_ (iisdē _G^{c}_). - -25 suꝑ _G_. - -26 ab impetu foraminis fluminis (_sic sine corr._) _S_. - -27 haurientes _G_: -tis _HS_. - -30 hydraulae (_HG_, ydraulę _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 254 - - eadem sunt omnia praeterquam quod in uno capite axis - tympanum dentatum est inclusum. id autem ad perpendiculum - conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter. - | secundum id tympanum maius ＜minus＞ item dentatum (15) - planum est conlocatum, quo continetur ita dentes tympani 5 - eius quod est in axe inclusum inpellendo dentes - tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. in qua - machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum - et eadem versatione | subigitur farina. (20) - - VI Est autem etiam cocleae ratio quae magnam vim haurit 10 - aquae sed non tam alte tollit quam rota. eius autem ratio - sic expeditur. tignum sumitur, cuius tigni quanta ratiocinatur - pedum longitudo, tanta digitorum expeditur crassi|tudo. (25) - id ad circinum rotundatur. in capitibus circino - dividentur circumitiones eorum tetrantibus et octantibus 15 - in | partes octo, eaeque lineae ita conlocentur ut plano =258= - posito tigno utriusque capitis ad libellam lineae inter se - respondeant et quam magna pars sit octava circinationis - tigni, tam magna spatia decidantur in longitudinem. item - tigno plano | conlocato lineae ab capite ad alterum caput 20 (5) - perducantur ad libellam convenientes. sic et in rotundatione - et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo loci - describuntur lineae quae sunt in longitudine, sectantes - facient decussationes et in decussationibus finita puncta. - 2 his ita emendate descriptis | sumitur salignea tenuis aut 25 (10) - -2 est: & (et _G_) _x_. - -4 t. maius item (_sic_) _x_ (_suppl._ minus). - -5 continetur(. _S_) ita dentes _x_. _cf. p. 263. 265_. _lacunam sic -explevit Jocundus_ quo continetur axis habens in summo capite subscudem -ferream, qua mola continetur. | tympani eius (_sic_) _x_: eius tympani -_edd._ - -7 plane _x_. | molarū _S_ (= _L^{c}_): malarum _HG_. - -8 infunibulū _x_. - -12 quanta ratur (ratus _S_) p. _x_. - -16 partes: pedes _x_. - -17 utriusque--[crassitudo (_p. 267, 21_) _om._ (_post init. f. 144^{a}_) -_S_. _quae sunt circa 5¼ foliorum codicis H a f. 148^{a} fin.--153^{b} -med._ (= _ed. meae versuum 240_). - -16 (_item 21_) adlibellū (_ante corr._) _G_. - -18 octavae (-ę _G_) _x_. - -19 dicidantur _H_: dividantur _G_ (_ubi i. m. G^{c}_ ī aꝉ dicidant᷑). - -22 quo _G_: quod _H_. - -23 spectantes _x_. - -24 decusationes _x_ (_item 9. 14. 20 nisi quod 14_ decuss. _G_). - -25 aut _G_: ut _H_. - - * * * * * - -Page 255 - - de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur in - primo decussis puncto. deinde traicitur oblique ad insequentes - longitudinis et circumitionis decusses, item ex ordine - progrediens singula puncta praetereundo et circum - involvendo conlocatur in singulis decus|sationibus, et ita 5 (15) - pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in - octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. eo - modo quantum progreditur oblique spatii et per octo - puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum - punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis 10 - | et rotunditatis singulis decussationibus oblique fixae regulae (20) - per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt - 3 canales et iustam cocleae naturalemque imitationem. ita - per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice - liquida, et exaggerantur ad id uti longitudinis octava pars 15 - fiat summa cras|situdo. supra eas circumdantur et figuntur (25) - tabulae quae | pertegant eam involutionem. tunc eae =259= - tabulae pice saturantur et lamminis ferreis conligantur, - ut ab aquae vi ne dissolvantur. capita tigni ferrea. dextra - autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus 20 - utraque parte haben|tia transversaria confixa. in his foramina (5) - ferrea sunt inclusa inque ea inducuntur styli, et ita - 4 cocleae hominibus calcantibus faciunt versationes. erectio - autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda uti quemadmodum - Pythagoricum trigonum orthogonium describitur, 25 - sic id habeat respon|sum, id est uti dividatur longitudo (10) - in partes V, earum trium extollatur caput cocleae, ita erit - ab perpendiculo ad imas nares spatium earum partium IIII. - qua ratione autem oporteat id esse, in extremo libro eius - forma descripta est in ipso tempore. 30 - -1 iuncta (_ante ras._) _G_. - -2 decusis _x_. - -3 longitudines et circumitiones decusis (decussis _G_) _x_. - -4 singuli _x_. | puncto _G_. - -7 inprima qua p. _G_ (_sed G^{c} i. m._ ī aꝉ in qua prima = _H_). | est -eius (_sic_) _x_: eius est _edd._ - -8 spatiū & (et _G_) _x_. - -9 tantundē & (et _G_) long. (_sic_) _x_. - -19 ferr&(et. _G_) dextra _x_. - -22 styli (_sic_) _x_ (_sed p. 167, 1_ stilis _x_). - -28 adꝑpendiculū _x_. | naris _x_. | earū (| _H_) pedes .IIII. _x_. - -30 in ipso tempore (_sic_) _x_. - - * * * * * - -Page 256 - - - | Quae de materia fiunt organa ad hauriendam aquam (15) - quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus recipientia - praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent - VII notiora quam apertissime potui perscripsi. insequitur nunc - de Ctesibica machina, quae in altitudinem aquam edu|cit 5 (20) - monstrare. ea fit ex aere, cuius in radicibus modioli fiunt - gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae figura - similiter cohaerentes, in medium catinum concurrentes. in - quo catino fiunt asses in superioribus naribus fistularum - coagmentatione subtili conlocati, qui | praeobturantes 10 (25) - foramina narium non patiuntur ＜redire＞ quod spiritu in catinum - 2 est expressum. supra catinum paenula ut infundibulum - inversum est attemperata et per fibulam | cum =260= - catino cuneo traiecto continetur, ne vis inflationis aquae - eam cogat elevari. insuper fistula, quae tuba dicitur, 15 - coagmentata in altitudine fit erecta. modioli autem habent - infra nares inferiores fistularum asses interpositos supra - 3 foramina | eorum quae sunt in fundis. ita de supernis (5) - in modiolis emboli masculi torno politi et oleo subacti - conclusique regulis et vectibus commoliuntur qui erit aer 20 - ibi cum aqua, et assibus obturantibus foramina cogentes - trudunt inflando pressionibus per fistularum nares aquam - in catinum, e quo re|cipiens paenula spiritus exprimit per (10) - fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello - conlocato ad saliendum aqua subministratur. 25 - - 4 Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita, - sed etiam plures et variis generibus ab eo liquoris - -3 adinfinitas _x_. - -4 perscripta sunt inillo tempore. Insequitur _x_ (_cf. v. 13_). - -5 decte sibica _a. c. G_ (_ut a. c. L, in P sic_ [depte/decte] sibi -camachina _unde v_ [clepte/decte] sibi c.). - -6 fit: sit _x_. - -7 gememelli _x_ (gemelli _G^{c} = LP_). | h. f. furcillae sunt -figura _x_. - -9 fiant _x_. - -10 prae(p̄ _G_)obdurantes _x_. | foraminariū _H_. - -11 non patiuntur quod spiritus (qđ s̅p̅s̅ _G_) _x_. - -12 infudibulū _x_. - -15 elevare _x_. - -16 altitudinē _G_. - -20 conmoluntur qui erit aer. ibi cum aqua assibus obdurantibus _x_. - -21 cogent (. _G_) extrudent _x_. - -24 interiore _x_. - -25 sumministratur (_hic_) _x_ (= _HLPvlchG_). - -26 & hesibi _H_ (et hesibi _L_, &hesibi _P_), et hę sibi _G_ (_uno -verbo_ hęſıbı _G^{c}_). - -27 liquore _x_. - - * * * * * - -Page 257 - - pressionibus | coacto spiritu efferre ab natura mutuatos effectus (15) - ostenduntur, uti merularum aquae motu voces atque angobatae - bibentiaque et eadem moventia sigilla, ceteraque - quae delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur. - 5 e quibus quae maxime utilia et necessaria iudicavi 5 - selegi, et in priore | volumine de horologiis, in hoc (20) - de expressionibus aquae dicendum putavi. reliqua quae - non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum voluptatem - qui cupidiores erunt eius subtilitatis ex ipsius Ctesibii - commentariis poterunt invenire. 10 - - VIII | De hydraulis autem quas habeant ratiocinationes quam =261= - brevissime proximeque attingere potero et scriptura consequi, - non praetermittam. de materia compacta basi, arca - in ea ex aere fabricata conlocatur. supra basim eriguntur - re|gulae dextra ac sinistra scalari forma compactae, quibus 15 (5) - includuntur aerei modioli, fundis ambulatilibus ex - torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos - ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque - lanatis involutis. item in summa planitia foramina circiter - digitorum | ternum. quibus foraminibus proxime in 20 (10) - verticulis conlocati aerei delphini pendentia habent catenis - 2 cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata. intra - arcam, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum - inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum - ternum suppositi, librant | spatium ima inter labra pnigeos 25 (15) - -1 coactae (-te _G_) spiritus _x_. - -2 ostendentur _x_. | merularūque (_H_, -rū quae _G_) motu _x_. | vocis -_G_. | angubatae _H_, angabatę _G_. - -3 bibentiaque & (et _G_) eadem movent (| _H_) ea s. _x_. - -5 iudicauis (-bis _G_) elegi _x_. - -8 voluntatem _x_. - -9 ethesibi (_sic_) _H_ (_L_, &hesibi _P_), et hęs ibi _G_. - -11 hydraulicis _x_. - -13 arca _G_: aerea _H(G^{c})_. - -15 scalar[ū/ı̣] form[a/ę] _G^{c}_. - -16 modu(o _G_)li fundulis _x_. - -18 angones _x_. - -19 involutos _x_. - -21 dulpini _x_. - -22 cymbali _x_. | modiorū _x_. - -23 aram quo (_G_, quod _H_) l. _x_. | inest inidge | nus _H_, inē . -inid genus _G_. - -24 quem (quē _G_) suꝑ t. _x_. - -25 imum una inter l. phiga eos (phigaeos _H^{c}_) & (et _G_) arae (-ę -_G_) _x_ (_ubi_ imum una _recte est Schneidero pro duplici lectione in -ipso textu iuxta posita_ imum vel una _pro_ ima. _cf. p. 8, 4_). - - * * * * * - -Page 258 - - et arcae fundum. supra autem cerviculam eius coagmentata - arcula sustinet caput machinae, qui graece κανων - μουϲικοϲ appellatur. in cuius longitudine canales, si tetrachordos - est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octachordos, - 3 octo. singulis autem ca|nalibus singula epitonia 5 (20) - sunt inclusa, manubriis ferreis conlocatis. quae manubria - cum torquentur, ex arca patefa|ciunt nares in canales. ex =262= - canalibus autem canon habet ordinata in transverso foramina - respondentia naribus quae sunt in tabula summa, - quae tabula graece πιναξ dicitur. inter tabulam et canona 10 - regulae sunt interpositae ad eundem mo|dum foratae (5) - et oleo subactae ut faciliter inpellantur et rursus introrsus - reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque appellantur. - quarum itus et reditus alias obturat alias aperit - 4 terebrationes. haec regulae habent ferrea choragia fixa et 15 - iuncta cum pinnis, quarum pinnarum tactus | motiones (10) - efficit regularum continenter. supra tabulae foramina, qua - ex canalibus habent egressum spiritus, sunt anuli adglutinati, - quibus lingulae omnium includuntur organorum. - e modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae 20 - pnigeos cervicibus pertinentesque ad nares quae sunt in - arcula. in | quibus asses sunt ex torno subacti et ibi (15) - conlocati, qui cum recepit arcula animam, spiritum non - 5 patientur obturantes foramina rursus redire. ita cum - vectes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum 25 - ad imum delphinique qui sunt in verticulis inclusi, calantes - in eos cymbala, aere implent | spatia modiolorum, (20) - atque ancones extollentes fundos intra modiolos vehementi - -1 cervicula _x_. - -2 quae g. canon musicus _x_. - -3 l. si canalis (sicanales _H_) tetrachordos _x_. - -4 exachordos … octochordos _x_. - -5 octo. Canalib; autē singulis s. _G_. | singulae⃓ (e _sic del._) -_H^{c}_. - -6 con(col _G_)locata _x_. - -10 pinax _x_. - -12 ex oleo _x_. - -14 operit _x_. - -15 haec _H_: hae _G_. | choragia (_sic_) _x_ (_fort._ χαράκια). - -17 continentur (-t᷑) _x_. | tabulam _x_. | quae (quę _G_) ex _x_. - -20 coniunctae (coniuntę _G_) ligneis ce(i _H_)rvicibus _x_. - -23 recipit _x_. - -24 patiet(& _H_)ur _x_. - -25 deducuntur (-t᷑ _H_, -t᷑ _G_) _x_. - -26 calcantes _G_. - -27 cymbaliare implent _x_. - -28 modiolus v. pulsos (_ante corr._) _H_. - - * * * * * - -Page 259 - - pulsus crebritate et obturantes foramina cymbalis superiora, - aera qui est ibi inclusus pressionibus coactum in fistulas - cogunt, per quas in pnigea concurrit et per eius cervices - in arculam. motione vero vectium vehemen|tiore spiritus (25) - frequens compressus epitoniorum aperturis influit et replet 5 - 6 anima canales. itaque cum pinnae manibus tactae propellunt - et reducunt continenter regulas alternis | obturando =263= - foramina alternis aperiundo, e musicis artibus multiplicibus - modulorum varietatibus sonantes excitant voces. - - Quantum potui niti ut obscura res per scripturam 10 - dilucide pronuntiaretur contendi, sed haec non est facilis - ratio | neque omnibus expedita ad intellegendum praeter (5) - eos qui in his generibus habent exercitationem. quodsi - qui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam rem cognoscet - profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata. 15 - - IX Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non - | inutilem sed summa sollertia a maioribus traditam, qua (10) - in via raeda sedentes vel mari navigantes scire possimus - quot milia numero itineris fecerimus. hoc autem erit sic. - rotae quae erunt in raeda sint latae per mediam diametron 20 - pedum quaternum et sextantis, ut cum finitum - locum habeat in se rota ab eoque | incipiat progrediens in (15) - solo viae facere versationem, perveniendo ad eam finitionem - a qua coeperit versari certum modum spatii habeat - 2 peractum pedum XII S. his ita praeparatis tunc in rotae 25 - modiolo ad partem interiorem tympanum stabiliter includatur - habens extra frontem suae rotundationis | extantem (20) - denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae loculamentum - firmiter figatur habens tympanum versatile in - cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tympani 30 - -2 ibi clusus _x_. - -3 ꝑquas inlignea _x_. - -4 arcam _x_ (_corr. Buttmann_). | vehementiores _x_. - -6 animae (-ę _G_) _x_. - -7 opturant (obdurant _G_) f. _x_. - -8 aperiendo _G_. - -11 delucide _x_. - -14 ex: et (_ante corr._) _G_. - -19 quod _x_. - -20 erunt (_ante corr._) _om. G_ (_non E_). | medium diametrū _x_. - -21 pedū quaternū & (et _EG_) sextantes (-te _E^{c}_) _x_ (_ubi_ et -sext. _deleverat Schn. cum Perr. etc._). - -25 pedes .XII (XV _E_) .S. _x_. | 26 inferiorē _x_. - -29 versatilem (-ē _G_) _x_. - - * * * * * - -Page 260 - - fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero - quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris. - | praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus (25) - 3 prominens extra dentes. super autem ＜tympanum＞ - planum | eadem ratione dentatum inclusum in altero loculamento =264= - conlocetur, convenientibus dentibus denticulo qui 6 - in secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano - foramina fiant quantum diurni itineris miliariorum numero - raeda possit | exire. minus plusve rem nihil inpedit. et (5) - in his foraminibus omnibus calculi rotundi conlocentur, 10 - inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat - foramen unum habens canaliculum, qua calculi qui in eo - tympano inpositi fuerint, cum ad eum locum venerint, in - raedae capsum et vas aeneum | quod erit suppositum singuli (10) - 4 cadere possint. ita cum rota progrediens secum agat 15 - tympanum imum et denticulum eius singulis versationibus - tympani superioris denticulos inpulsu cogat praeterire, - efficiet ut cum CCCC imum versatum fuerit, superius tympanum - semel circumagatur et denticulus qui est | ad latus (15) - eius fixus unum denticulum tympani plani producat. cum 20 - ergo CCCC versationibus imi tympani semel superius versabitur, - progressus efficiet spatia pedum milia quinque - id est passus mille. ex eo quot calculi deciderint, sonando - singula milia exisse monebunt. numerus vero calculorum - | ex imo collectus summa diurni ＜itineris＞ miliariorum 25 (20) - numerum indicabit. - - 5 Navigationis vero similiter paucis rebus commutatis - eaedem rationes efficiuntur. namque traicitur per latera - -1 frontem (-ē _G_) _x_. - -2 denticulos _x_. - -4 super autem planum _x_. - -5 in alterū loculamentū _H_. - -8 diuturni _x_. - -9 cum rae(ę _G_, -e _E_)dae (redaẹ̇ _G^{c}_) possit exire _x_. - -10 & (_H_) _om. EG_. - -11 est _om. E_ (sive ıd l. foramen ē. fiat _sic G, non E_). - -14 singula _EG_. - -17 tympanis _E et_ (_ante corr._) _G_. | denticulas _E et_ (_ante -corr._) _G_. - -18 ut _om. x_. | CCCC (_sic infra x_): ecce (_hic_) _x_. - -19 circumagitur _x_. - -21 v. intympani _EG_. | simul _x_ (semel _L_). - -23 quod _x_. - -25 ex uno _x_. | summa (-ā _G^{c}_) diurni m. _x_. - -27 navigationibus (-b;) _x_. - -28 eadem ratione _x_. - - * * * * * - -Page 261 - - parietum axis habens extra navem prominentia capita, in - quae | includuntur rotae diametro pedum quaternum et (25) - sextantis | habentes circa frontes adfixas pinnas aquam =265= - tangentes. item medius axis in media navi ＜habet＞ tympanum - cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatem. 5 - ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum - in se tympanum, perae|quatis dentibus CCCC convenientibus (5) - denticulo tympani quod est in axe inclusum, praeterea - ad latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum - 6 dentem unum. insuper in altero loculamento cum eo confixo 10 - inclusum tympanum planum ad eundem modum dentatum, - convenientibus dentibus denticulo | qui est ad latus (10) - fixus tympano quod est in cultro conlocatum, ita ut eos - dentes qui sunt plani tympani singulis versationibus singulos - dens inpellendo in orbem planum tympanum verset. 15 - in plano autem tympano foramina fiant, in quibus foraminibus - conlocabuntur calculi rotundi. in theca | eius (15) - tympani, sive loculamentum est, unum foramen excavetur - habens canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia - 7 cum ceciderit in vas aereum sonitu significet. ita navis 20 - cum habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu, - pinnae quae erunt in rotis tangentes aquam adversam - vehementi | retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas, eae (20) - autem involvendo se agent axem, axis vero tympanum, - cuius dens circumactus singulis versationibus singulos secundi 25 - tympani dentes inpellendo modicas efficit circumitiones. - ita cum CCCC ab pinnis rotae fuerint versatae, - semel tympanum circum|actum inpellet dente qui est ad (25) - latus fixus, plani tympani dentem. igitur circumitio tympani - plani quotienscumque ad foramen perducet calculos, 30 - -1 inquae (-quę _HG^{c}_, -q⁊ _G_) _x_. - -3 sextantae (-ę _EG_) _x_. - -4 habet _om. x_. - -10 dentem (_ante corr._) _om. G_ (_non E_). - -12 convenientibus: quibus (-b; _H_) _x_. | denticulus _x_. - -13 ita ut eos: ineos _x_. - -15 dens: dentes _x_. | plenum _x_. - -17 eius tympano _E et_ (_ante corr._) _G_. - -20 sonitum (-ū _G_) _x_. - -26 circuitiones _x_. - -29 circuitio _x_. - - * * * * * - -Page 262 - - emittet per canaliculum. ita et sonitu et numero indicabit - miliaria spatia navigationis. - - | Quae pacatis et sine metu temporibus ad utilitatem =266= - et delectationem paranda quemadmodum debeant fieri peregi. - X nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem 5 - salutis sunt inventa, id est scorpionum et ballistarum - rationes qui|bus symmetriis comparari possint exponam. (5) - - Omnes proportiones eorum organorum ratiocinantur e - proposita sagittae longitudine quam id organum mittere - debet, eiusque nonae partis fit foraminum in capitulis 10 - magnitudo, per quae tenduntur nervi torti qui bracchia - 2 continent. ipsa | tum debet eorum foraminum capituli deformari (10) - altitudo et latitudo. tabulae quae sunt in summo - et in imo capituli, peritretoe quae vocantur, fiant crassitudine - unius foraminis, latitudine unius et eius dodrantis, 15 - in extremis foraminis unius et eius S. parastaticae dextra - ac sinistra praeter cardines altae | foraminum IIII, crassae (15) - foraminis quinum cardines foraminis dimidii. a parastatica - ad foramen spatium foraminis S9, a foramine ad - medianam parastaticam item foraminis S9. latitudo parastados 20 - -4 ꝑegi esse futurum. Nunc _x_ (futurum _cf. p. 253, 26_). - -5 _in capp. seqq. 10 et 11 notas numerosque posui quales fere tradunt -codices (HG), non mutato scil. fundamento necessario emendationis -omnis rationabilis, qualem (in: Jahrb. f. class. Phil. 1876 t. CXIII -p. 251-261) lectori praestabit Fridericus Hultsch, palaeographice -quidem non explicatam. puncta sive simplicia sive in cumulos circulosve -composita, ut in codd. Aethiopicis, quibus notae vel distinguuntur vel -supplentur, sicut olim, delevi. de_ Κ _vid. Hultsch_. - -7 possunt _ante corr. H_. - -8 proportione (|_HG_) eorum _x_. | ratiocinatorum & prop. _x_. - -10 fit foraminis _x_. - -11 ꝑquas _x_. | nervi torti: e nervo torti funes _p. 6, 6. cf. p. 269, -6_. | brachia continere (.| _G_) ipsum tamen debent _x_. - -12 deformatur _x_. - -14 capituli operae (-re _G_) relique(-q; _H_, -quę _G_) v. _x_. - -15 latitudine _G_: _om. H_. - -16 foraminibus unius et eius (& eıꝰ _H_, et | eius _G_) parastatice -(parastice _G_, _sed in m. G^{c}_ ī aꝉ parastaticę) _x_. - -17 cr. foraminum quinum cardinis foraminis dimidia parastatica ad f. -_x_ (_ubi_ ἡμίϲουϲ δὲ καὶ ἔτι ὀγδόου _Philo_, quincuncis _Hultsch_). - -18 (_et_ 19) foraminis .s̄9̄ (_H_, s̄.7̄ _G_) _x_. - -20 parastados medius _x_. - - * * * * * - -Page 263 - - mediae unius foraminis et eius ΤΚ, crassitudo foraminis - 3 unius. intervallum, ubi sagitta conlocatur | in media (20) - parastade, foraminis partis quartae. anguli quattuor, qui - sunt circa, in lateribus et frontibus lamnis ferreis aut - | stylis aereis et clavis configantur. canaliculi, qui graece =267= - ϲυριγξ dicitur, longitudo foraminum XVIIII. regularum, 6 - quas nonnulli bucculas appellant, quae dextra ac sinistra - canalem figuntur, foraminum XVIIII ＜longitudo,＞ altitudo - foraminis unius | et crassitudo. et adfiguntur regulae duae, (5) - in quas inditur sucula, habentes longitudinem foraminum 10 - trium, latitudinem dimidii foraminis. crassitudo bucculae - quae adfigitur, et vocitatur scamillum seu quemadmodum - nonnulli loculamentum, securiculatis cardinibus fixa, foraminis - I, altitudo foraminis S‾. | suculae longitudo foraminum - 4 , crassitudo suculae foraminis VIIII. epitoxitidos 15 - longitudo foraminis S‾, crassitudo ÷. item chelonii. cheles, - sive manucula dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo - et crassitudo S÷ canalis fundi longitudo foraminum XVI, - crassitudo foraminis , altitudo S÷. | columellae basis (15) - in solo foraminum VIII, latitudo in plinthide, in qua statuitur 20 - columella, foraminis S.̅.̅, crassitudo FZ, columellae - longitudo ad cardinem foraminum XII, latitudo foraminis - -1 & eius | τΚ _H_, et eius. ΤΚ _G_. - -4 lamnis _H_: lamminis _G_. - -5 graece strix _x_. - -7 bucculas: _sic x_ (_etiam G_). - -8 XVIIII. altitudo _x_. - -10 indit᷑ _H_ = inditur _G_. | habens _x_. - -11 dimidium (-ū) f. (_item infra v. 19_) _x_. | bucculae (_sic HS_, -buculę _G_). - -12 ad(f _G_)figit᷎ (_H_, -t᷑ _G_) vocitatur (-t᷑ _G_) camillū _x_. - -13 securi clatis _x_. | fixā (_H_, -am _G_) _x_. | .S.̅ _H_, .̅S̅. _G_. - -14 suculae (suc|culę _G_) longitudo ◌ (◌ _G_) foraminum :: (_sic HG_) -crassitudo scutulae (-lę _G_) foraminum .VIIII. epitoxidos _x_. - -16 foraminum .S.̅ (= _G_) crassitudo :— (crassitudo. _G_) item chelo. -item geloni sive manucla d. _x_. - -18 crassitudo .S:— (_H_, | _G_) canalis _x_. | foraminis .XVI ⊙ (_H_, -| XVI. _G_, _sed G^{c} add. ⊙ supra p. simpl._) cr. foraminis ◌ (_p. -circ. om. G, add. G^{c}_) latitudo .S÷ - -19 columella & (et _G_) basis _x_. - -20 foraminū .VIII. (_H = G_) _x_. | inplenthidē _G_. - -21 c. foraminis (| _HG_) S.̅.̅.̅ crassitudo .FȤ. (_H_, FZ _G_). - -22 l. ad c. f. XII ◌ (⁝˙⁝ _G_). | l. foraminis S÷ (= _G_) crassitudo -.C̅C̅9 (= _G_) eius c. _x_. - - * * * * * - -Page 264 - - S÷, crassitudo CC9. eius capreoli tres, quorum longitudo - foraminum VIIII, latitudo dimidii foraminis, crassi|tudo Z. (20) - cardinis longitudo foraminis, columellae capitis longitudo - 5 ISK. antefixi latitudo foraminis ΑS9, crassitudo I. posterior - minor columna, quae graece dicitur αντιβαϲιϲ, foraminum 5 - VIII, latitudo foraminis SI, crassitudo FZ. subiectio - foraminum XII, latitudinis et crassitudinis eiusdem cuius - | minor columna illa. supra minorem columnam chelonium, (25) - | sive pulvinus dicitur, foraminum IIS altitudinis IIS =268= - latitudinis SI‾. cherolabae scutularum foraminum II S I, 10 - crassitudo foraminis SII, latitudo IS. transversariis cum cardinibus - longitudo foraminum , latitudo IS et crassitudo - | bracchii longitudo IS foraminum VII, crassitudo ab radice (5) - foraminis FZ, in summo foraminis CCZ, curvatura foraminis - 6 VIII. haec his proportionibus aut adiectionibus aut 15 - detractionibus comparantur. nam si capitula altiora quam - erit latitudo facta fuerint, quae anatona dicuntur, de - bracchiis | demetur, ut quo mollior est tonus propter altitudinem (10) - capituli, bracchii brevitas faciat plagam vehementiorem. - si minus altum capitulum fuerit, quod catatonum 20 - dicitur, propter vehementiam bracchia paulo longiora - -2 l. d. foraminis ◌ (_H_, ::· _G_) crassitudo .L. (_H_, .L. _G_) _x_. - -3 c. longitudinis foraminis ◌ _x_. | c. c. longitudo .L. S . K. (K. -_G_) antefixa l. f. Α . S ◌ 9 crassitudo .L. (.̅L. _G_) _x_. - -5 ante basis _x_. - -6 .S.I. crassitudinis F Z. (F Ŀ _G_) subiecto _x_. - -9 .II.S ◌ altitudinis IIS ◌ (_circ. p. om. G, add._ ⁙ _G^{c} supra_ -S) latitudinis .S̅I̅ .̅ carchebi suc(c _G_)ularū foraminum .IIS.I ◌ -(.II.|SI ⁝⁘ _G_) crassitudo foraminis SI͠I ◌ (S̅I̅I̅⁝:· _G_) latitudo -.IS. _x_. - -12 l. foraminum ◌ latitudo IS ◌ (_circ. om. G_) & (et _G_) crassitudo -bracchi (brachii _S_) longitudo .IS. (.I̅S̅. _G_) foraminū VII. _x_. - -13 r. f. F∠ (F7̰ _G_). in summo foraminis (-nes _ante corr. H_) .C̅C̅7̰. -(.C̅C̅Ŀ _G_). curvaturae foraminis .VIII. _x_. _num._ VIII _om. S, -cuius hic non addo varietatem in punctis appingendis arbitrariam. qui, -ut L et P, pro_ 7̰ _H_ et Z _G assumit_ L _aut (ut aliquoties et G)_ レ. -_H autem sine dubio reddit notam_ ∠. - -16 detractationibus _G_. | capituli _x_ (-la _G^{c}_). - -18 bracchiis _H_: brachiis _GS_ (_item v. 11. 13. 16_). - -19 vehementiorē minus (-rem. Minus _GS_) _x_. - -20 catonū (-um _G_) _x_. - - * * * * * - -Page 265 - - constituentur, uti facile ducantur. namque quemadmodum - vectis cum est | longitudine pedum V, quod onus IIII hominibus (15) - extollit, id cum est X duobus elevat, eodem modo - bracchia quo longiora sunt mollius, quo breviora durius - ducuntur. 5 - - Catapultarum rationes e quibus membris et proportionibus - XI componantur dixi. ballistarum autem rationes - variae sunt et | differentes unius effectus causa comparatae. (20) - aliae enim vectibus et suculis, nonnullae polyspastis, aliae - ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur rationibus. 10 - sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam - magnitudinem ponderis | saxi, quod in organum mittere =269= - debet. igitur de ratione earum non est omnibus expeditum - nisi qui geometricis rationibus numeros et multiplicationes - 2 habent notas. nam quae fiunt in capitibus foramina, per 15 - quorum spatia contenduntur | capillo maxime muliebri vel (5) - nervo ＜torti＞ funes, magnitudine ponderis lapidis quem debet - ea ballista mittere et ratione gravitatis proportione sumuntur, - quemadmodum catapultis de longitudinibus sagittarum. - itaque ut etiam qui geometriam non noverunt habeant 20 - expeditum, ne in periculo bellico cogita|tionibus detineantur, (10) - quae ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte - accepi a praeceptoribus finita exponam, et quibus rebus - Graecorum pensiones ad modulos habeant rationem, ad - eam ut etiam nostris ponderibus respondeant tradam explicata. 25 - 3 nam quae ballista II pondo saxum mittere | debet, (15) - foramen erit in eius capitulo digitorum V, si pondo IIII - digitorum sex et digitorum VII, decem pondo digitorum - -2 pedum .IIII. quod onus quinque h. _x_. - -3 idque (-q⁊ _S_) est (ē _GS_) ex duobus elevatum (-tū _GS_) eodem -(-tū. eodem _G^{c}_) _x_. - -4 bracchia (brachia _S_) quo _HS_: brachii ạ̇quo _G^{c}_. | quod (qđ -_S_) br. _x_ (quo _G^{c}_). - -6 m. exportionibus _x_ (prop. _Marini_). - -9 vectib; suc(c _G_)ulis _x_. | poly(i _SG_)spastis: polis partis _ante -corr. G_. - -10 ergastis _x_. - -15 (_et_ 26) namq; _x_. - -17 torti _om. x_. - -18 et (r.): ex _x_. - -20 geometricę _x_. | habent _x_. - -23 accepta pr. _S_. - -26 duo (_i._ II) pondo _x_. - -28 sex & digitorū. _H_ (_ubi_ .VI. _SG_). _puncta vel circulo (ut -in HS) vel (quae codicis G arbitraria ratio est) angulari partim -forma composita in sequentibus respondent punctis simplicibus eis -quibus numeri notaeque vulgo distinguuntur (in maiorem ubique numerum -circulorum puncta auxit S)._ _de numeris corruptis vid. Köchly_ (_cf. -Philon. belop. p. 51, 36-44 Schoene_). | .VII ⊙ _H_, .VII. | ◌ _G_. - - * * * * * - -Page 266 - - VIII, viginti pondo digitorum X, XL pondo digitorum - XII S K, LX pondo digitorum XIII et digiti octavae partis, - LXXX pondo digitorum XV, CXX pondo I S et sesquidigiti, - C et LX pedis II, C et | LXXX pedis et digitorum V, CC (20) - pondo pedis et digitorum VI, CC et X pedis I S et digitorum 5 - 4 VI, CCCLX pedis I S. cum ergo foraminis magnitudo - fuerit instituta, describatur scutula, quae graece περιτρητοϲ - appellatur, cuius longitudo foraminum , | latitudo II et =270= - sextae partis. dividatur medium lineae descriptae, et cum - divisum erit contrahantur extremae partes eius formae, ut 10 - obliquam deformationem habeat longitudinis sexta parte, - latitudinis ubi est versura quarta parte. in qua | parte (5) - autem sunt curvaturae in quibus procurrent cacumina - angulorum, et foramina convertantur, et contractura latitudinis - redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius 15 - sit tanto quantam epizygis habet crassitudinem. cum - deformatum fuerit, circum delinatur extremum, ut habeat - 5 curva|turam molliter circumactam. crassitudo eius foraminis (10) - -1 .VIII. ◌ _H_, VIII ⁝⁝ _G_ (_ubi puncta suppl. G^{c}_). | X ◌ XL pondo -_H_, ·X· ◌ XL pondo _G_. - -2 XII. | S . K . LX pondo _H_, .XII. S. K. Ŀ. X. pondo _G_. | digiti -octava parte ◌ _H_, digit[i/o] octava| parte ◌ _G_. - -3 .XV. ◌ CXX. pondo .IS. & sesqui | digiti ◌ C & LX pedes .II. -◌ C & LXXX. pes (_sic_, pedes _SG_) et digiti CV. (_ubi_ C -_scripturus H ante_ V se _ipse continuit: sed qui eum secuti sunt -certi scripserunt_ C V _et L et S, imitatus est P_ CV.) _H, ubi G_ -XV ˙⁝⁝ _et_ sesqui digiti ˙.˙.˙ _et_ II ::: _et_ pedes et digiti -u (_i. e._ V). - -4 pedes _x_. - -6 CC. &. X. peđ. I.S. & digitorum | .VI ◌ CCCLX .LS. Cum _H_, CCX. -pedes .I̅S̅. et digitorum .VI. ˙.̇˙ CCCLX. pedes .IS. Cū | _G_. - -7 peritr&os _H_, peritreos _SG_. - -8 foraminum (-nū _H_) vel latitudo (_sic_) _x_. | l. duo et s. p. _x_. - -9 descripta& cū _H(S)_, disscripta . et cum _G_. - -10 contrahatur _x_. - -12 quartā partem (_H_, -tam -tē _S_, -tā -tē _G_) _x_. - -13 est (ē _G_) curvatura _x_. - -14 convertuntur _x_. - -15 redeant _x_. - -16 opytigis _HS_, opizigiis _G_. - -17 circū(-um _G_)dividatur extremā(-am _G_) _x_. - -18 circum actam ◌ cr. (Cr. _GS_) _x_. | foraminis .S̅I̅. _x_. - - * * * * * - -Page 267 - - SI constituatur. modioli foraminum II, latitudo IS9, - crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis - SⱵ, ad extremum autem latitudo foraminis IΓ. parastatarum - longitudo foraminis VSF, curvatura foraminis partis - dimidiae, cras|situdo foraminis CC et partis LX. adicitur 5 (15) - autem ad mediam latitudinem quantum est prope foramen - factum in descriptione, latitudine et crassitudine foraminis - 6 V, altitudo parte IIII. regulae quae est in mensa longitudo - foraminum VIII, latitudo et crassitudo dimidii foraminis. - cardines II Z, cras|situdo foraminis I99. curvatura 10 (20) - regulae ⱵↅK. exterioris regulae latitudo et crassitudo - tantundem, longitudo quam dederit ipsa versura deformationis - et parastaticae latitudo ad suam curvaturam K. - superiores autem regulae aequales erunt inferioribus K. - 7 mensae transversarii foraminis CCC K. clima|cidos scaporum =271= - longitudo foraminum XIII, crassitudo I K, intervalli medii 16 - latitudo foraminis et partis quartae, crassitudo partis - VIII K. climacidos superior pars quae est proxima bracchiis - atque coniuncta est mensae, tota longitudine divi|datur in (5) - partes V. ex his dentur duae partes ei membro quod 20 - Graeci χελωνιον vocant, latitudo Ⱶ, crassitudo 9, longitudo - foraminum III et S K, extantia cheles foraminis S, - -1 f. duo latitudo | I.S9 ⁝⁝⁝ _H_ (_et in ras. S_), d l. | IS9 ⁝⁝⁝^{ð} -_G_ (_ubi sequitur_ crassitudo pars .VIII. K _p. 271, 3_). - -2 inditur foraminis .SⱵ. _H_ (S.Γ. _S_). - -3 l. foraminis | I̅I̅ ‾ (IΓ. _S_) parastatorum l. foraminū V.S.Ⱶ̄ -(V.S.Γ. _S_) _H_. _ubi fort. leg._ parastados, _ut p. 266, 18, vel_ -parastadorum. - -4 pars dimidia _HS_. - -8 parte .IIII _H_ (.III. _S_). - -9 dimidium(ū) _HS_. - -10 cardines I̅I̅Ȥ::: (I̅I̅.L.◌ _circ. S_) cr. foraminis I̅9̅9̅::: -(I.9̅9̅.·⊙ _S_, _ubi_ 9̅9̅ _in ras., ut supra v. 11_) curvatura (-rę -_S_) regulae (-ę _S_) Ⱶ̄ↅ.K. (Ⱶ̄GK. _S_). - -13 & suam _HS_. - -15 scapi l. foraminū | XIII ::: _H_ (⁝·⁝ _S_). - -16 .IK. intervallum medium _H(S)_. - -17 ex parte quarta ⊙ crassitudo pars .VIII. | K. _H_ (_cf. ad p. 270, -11_). - -18 superioris _x_. | bracchiis quae (brachiis quę _GS_) coniuncta _x_. - -20 partis .V. _H_ = partis .u. _G_ (ubi partes _SG^{c}_). - -21 chelon vocant ·⊙ (·⊙ _G_) latitudo Ꝩ (K _G_) crassitudo 9 ·◌ -(◌ S, ⟟ ◌ _G_). - -22 & semis .K. _x_ (semissis = S _Nohl_). - - * * * * * - -Page 268 - - plentigomatos foraminis Z et sicilici. quod autem est ad - axona quod appellatur frons transversarii foraminum - 8 trium. | interiorum regularum latitudo foraminis Γ, crassitudo (10) - ξK. chelonii replum, quod est operimentum, securicula - includitur K scapis climacidos, latitudo ≈C, crassitudo 5 - foraminis XII K. crassitudo quadrati quod est ad - climacida foraminis FC, in extremis K, rotundi autem - axis diametros ae|qualiter erit cheles, ad claviculas autem (15) - 9 minus parte sexta decuma K. anteridon longitudo foraminum - , latitudo in imo foraminis Γ, in summo crassitudo 10 - ⱵK. basis, quae appellatur εϲχαρα, longitudo foraminum, - antibasis foraminum IIII, utriusque crassitudo et - latitudo foraminis. compingitur au|tem dimidia altitudinis K (20) - columna, latitudo et crassitudo IS. altitudo autem non - habet foraminis proportionem, sed erit quod opus erit ad 15 - usum. bracchii longitudo foraminum VI, crassitudo in radice - foraminis, in extremis F. - - De ballistis et catapultis symmetrias quas maxime ex|peditas (25) - putavi exposui. quemadmodum autem contentionibus - | eae temperentur e nervo capilloque tortis rudentibus, =272= - quantum comprehendere scriptis potero non praetermittam. 21 - XII sumuntur tigna amplissima longitudine, supra - -1 plentigomatos (_sic_, pterygomatos _Turn._) f. 2̅. (·Z· _G_) & (et -_G_) sicilicus _x_. - -2 frons transversarius _sine lac._ (_sic_) _x_ (_excidisse quaedam -patet ante διαπήγματα_). - -3 trium ◌ _x_. | foraminis .Γ̅.̅ (·Γ· _G_) crassitudo ξ.K. _x_. - -4 cheloni (cheroni _S_) replum _x_. | securiculae (-lę _G_) includitur -K. scapos cl. l. ≈ↅ _x_. - -5 scapos--XII _om. G_ (_suppl. G^{c}_). - -7 foraminum _x_. | f.Ꝼ .C. (FC _G_) _x_. - -9 l. foraminum eius (_sic, fort. l._ foraminis et eius s) latitudo _x_. - -10 foraminis .Γ◌ (.Γ̅.◌) _x_. | cr. Ꝩ.K. (Ꝩ K _G_) _x_. - -11 schara _x_. | foraminū :::: antebasis foraminū. IIII . ⁝⁝⁝⁝ _x_. - -13 foraminis ˙.˸.˙ (_p. om. G, sed suppl. eodem modo G^{c}_, _ubi_ ◌ -_S_) conpingitur _x_. | altitudinis .K. columna _x_. - -15 proportione _x_. - -16 bracchii (brachii _G_) .⁝⁝ (_item G_) longitudo foraminū .V͠.I. ◌ -_H_ (ȳ I ◌ _G_). - -17 Ꝼ _H_ (F _G_). - -18 De ballistas (_sic_) _H_ (_LP_), De balistis _GS_. - -20 rutundentibus _x_ (= _HG_: rudentibus _L_, rotundentibus _Pvlc_, -rotundationibus _S_). - -21 potuero _x_ (_cf. p. 261, 2_). - - * * * * * - -Page 269 - - figuntur chelonia, in quibus includuntur suculae. per media - autem spatia tigno|rum insecantur et exciduntur formae, (5) - in quibus excisionibus includuntur capitula catapultarum, - cuneisque distinentur ne in contentionibus moveantur. tum - vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in eos 5 - cuneoli ferrei, quas επιζυγιδαϲ Graeci vocant, conlocantur. - 2 deinde ansae rudentium indun|tur per foramina capitulorum (10) - et in alteram partem traiciuntur, deinde in suculas coiciuntur - et involvuntur, uti vectibus per eas extenti rudentes, - cum manibus sunt tacti, aequalem in utraque sonitus 10 - habeant responsum. tunc autem cuneis ad foramina concluduntur, - ut non possint se remit|tere. ita traiecti in (15) - alteram partem eadem ratione vectibus per suculas extenduntur, - donec aequaliter sonent. ita cuneorum conclusionibus - ad sonitum musicis auditionibus catapultae 15 - temperantur. - - De his rebus quae potui dixi. restat mihi de op|pugnatoriis (20) - rebus quemadmodum machinationibus et duces - XIII victores et civitates defensae esse possint. primum ad - oppugnationes aries sic inventus memoratur esse. Carthaginienses 20 - ad Gades oppugnandas castra posuerunt. cum - autem castellum ante cepissent, id demoliri sunt co|nati. (25) - posteaquam non habuerunt ad demolitionem ferra|menta, =273= - sumpserunt tignum idque manibus sustinentes capiteque - eius summum murum continenter pulsantes summos lapidum 25 - ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam - -1 cheloniae (-ę _GS_) _x_. | cluduntur _x_. - -2 et _om. x_. - -4 distenentur _x_. - -5 ea (_ante corr._) _om. G_. - -6 epysycidas _x_ (= _HG_, epistylias _S_). - -7 rudentū induuntur _x_. - -8 et _om. x_. | partem: pari&ē _H_. | suculam (-ā _S_) _x_. - -9 et _om. x_. | per eas extrudentes _x_. - -10 in utroque _x_ (_cf. p. 6, 9_). - -11 habent _x_. - -14 sonant (_ante ips. corr._) _H_. - -15 catapulta _x_. - -17 restat mihi (_sc._ dicere _Praun Bem. p. 19 cf. p. 241, 27_). -_capitulis sequentibus succurit Athenaei textus graecus_ (_ed. Wescher -1867_) _eundem quem Vitruvius auctorem excerpentis_. - -20 oppugnationis _H_ (-nes _GS_). | chartaginienses _H_ (-nenses -_S^{c}G_, -sis _S_). - -21 gadis _x_ (-des _G^{c}_). - -22 coepissent _x_. | id emoliri _G_, iddemolliri _H_ (demoliri _PS_). - - * * * * * - -Page 270 - - 2 communitionem dissipaverunt. postea quidam faber Tyrius, - | nomine Pephrasmenos ac ratione, ea inventione inductus (5) - malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam - suspendit et ita reducendo et inpellendo vementibus plagis - deiecit Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius 5 - de materia primum basim subiectis rotis fecit supraque - compegit arre|ctariis et iugis varas et in his suspendit (10) - arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent qui in - ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati. - ideo autem quod tardos conatus habuerat, testudinem 10 - 3 arietariam appellare coepit. his tunc primis gradibus - positis ad id genus machinationis, | postea cum Philippus (15) - Amyntae filius Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos - pluribus generibus et facilioribus explicavit. a quo receperunt - doctrinam Diades et Charias qui cum Alexandro 15 - militaverunt. - - Itaque Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres - | ambulatorias, quas etiam dissolutas in exercitu circumferre (20) - solebat, praeterea terebram et ascendentem machinam - qua ad murum plano pede transitus esse posset, etiam 20 - 4 corvum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant. non - minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas - reliquit. | turrim autem minimam ait oportere fieri ne (25) - minus altam cubitorum LX, latitudinem XVII, contracturam - autem sum|mam imae partis quintam, arrectaria in turris =274= - imo dodrantalia, in summo semipedalia. fieri autem ait 26 - -1 comm[uni/mọ]tionem _G_. - -2 pephrasmenos _HS_: phephras menos _G_. _sic et Athen._ (_Wescher_) -πεφραϲμένοϲ. | ea: & (et _G_) _x_. - -4 ita: in _x_. | venientibus _x_. - -5 Geras (γήραϲ _Ath._): ca&eras _H_, Cae|teras _G_, cęteras _S_. | -chalchedonius _x_ (καρχηδόνιοϲ _Ath._). - -7 et varias _G_ (-riis _G^{c}, qui in m. add._ iugis). - -10 ideo: id _x_. - -13 by(i _SG_)zantio _x_ (βυζαντίουϲ _Ath._). | pholy(i _SG_)dos _x_. -thethalos _HS_, thetalos _G_. - -14 recoeperunt _HS_. - -15 diadis (_ante corr._) _H_. | carias _x_ (χαρίαϲ _Ath._). - -23 turrem _x_ (-rim _G^{c}_). - -24 alta _G_. | LX (_Ath._): novem _x_. - -25 in turris inimo _x_ (iṅımo _G^{c}_). - -26 dodrant Alia _HS_, dodrant alia _G_ (τριπάλαιϲτα _Ath._). | -semipedalia _x_: ἑπτα(?)δάκτυλα _Ath._ - - * * * * * - -Page 271 - - oportere eam turrim tabulatorum decem, singulis partibus - 5 in ea fenestratis. maiorem vero turrim altam cubitorum - CXX, latam cubitorum XXIII S, | contracturam item quinta (5) - parte, arrectaria pedalia in imo, in summo sedigitalia. - hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum XX, cum 5 - haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternum, - tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent - 6 tutae. testudinis arietariae comparatio | eadem ratione (10) - perficiebatur. habuerat autem intervallum cubitorum XXX, - altitudinem praeter fastigium XIII, fastigii autem altitudo 10 - ab strato ad summum cubita XVI. exibat autem in altum - et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo, - et supra extollebatur turricula trium tabula|torum, in qua (15) - tabulato summo statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus - congerebatur aquae magna multitudo ad extinguendum 15 - si qua vis ignis inmitteretur. constituebatur - autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur κριοδοχη, - in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in - | quo insuper constitutus aries rudentium ductionibus et (20) - reductionibus efficiebat magnos operis effectus. tegebatur 20 - 7 | autem is coriis crudis quemadmodum turris. de terebra =275= - has explicuit scriptis rationes. ipsam machinam uti testudinem - in medio habentem conlocatum in orthostatis canalem, - quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet, - -1 (_item_ 2) turrem _x_. | tabularum _x_. - -3 .CXX. _H_: CXXX _G_ (ī aꝉ XX _supra G^{c}_). | cubitorū. XXIII ◌ _H_ -(_et 9 p. circ. S_), cubitorum XIII (ī aꝉ XXIII _supra G^{c}_) ⁝˸˸˸ -(κ̅γ̅ϲ̅ _Ath._, κ δ̄ ἕγγιϲτα _Anon. p. 339 W._). | contra fracturam -_HG_ (facturā _S_, fṛacturam _G^{c}_). - -4 parte ◌ (_sic HG_, ◌ _S_) arr. _x_. | sedigitalia (εἰϲ ἓξ δακτύλουϲ -_Ath._): semipedalia _x_. - -5 faciebant _G_. - -6 circuitionem _x_. - -10 XIII (_Ath._): XVI (.X.VI. _S_) _x_. - -11 abstracto _x_. | XVI (_Ath. cf. Anon. p. 244, 8 W._): VII _x_. | -exhibat _H(P)_, exibit (_a. c._) _G_. - -12 cubita: capita (_a. c._) _G_. - -13 turricula cubitorū (cubitum _G_) quattuor (.IIII. _GS_) tabulatorū -_x_ (πυργίον τρίϲτεγον _Ath._). | in quo t. _x_. - -14 scorpionis _HS_ (-nes _G_). - -15 congerebantur (_a. c._) _G_. | magnae _x_. - -16 si qua (_Pvlc_): fiq; (_sic_) _H_, siq⁊ _S(L)_, si quę -_G(L^{c})_. - -17 autem _om. G_. | inea≣arietaria _S^{c}_: ineauari&aria _H(S)_, -inea varię taria _G_ (varię‿taria _G^{c}_). | criodocis _x_. - -19 prudentium _x_. - - * * * * * - -Page 272 - - longitudine | cubitorum L, altitudine cubiti, in quo (5) - constituebatur transversa sucula. in capite autem dextra ac - sinistra trocleae duae, per quas movebatur quod inerat - in eo canali capite ferrato tignum. sub eo autem in ipso - canali inclusi tubi crebri celeriores et vehementiores efficiebant 5 - eius motus. | supra autem id tignum quod inibi (10) - erat arcus erigebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent - 8 corium crudum quo ea machina erat involuta. de corace - nihil putavit scribendum, quod animadverteret eam machinam - nullam habere virtutem. de ascensu, quae επιβαθρα 10 - graece dicitur, et de marinis | machinationibus qua per (15) - navium aditus ＜accessus＞ haberi posse scripsit, tantum pollicitum - esse vehementer animadverti neque rationes earum - eum explicavisse. - - Quae sunt ab Diade de machinis scripta quibus sint 15 - comparationibus exposui. nunc quemadmodum a - praeceptori|bus accepi et utilia mihi videntur exponam. (20) - - XIV Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur et - qua etiam accessus ad murum potest haberi, sic erit - facienda. basis compingatur, quae graece εϲχαρα dicitur, 20 - quadrata habens quoqueversus latera singula pedum XXI - et trans|versaria IIII. haec autem contineantur ab alteris (25) - duobus | crassis FZ latis S÷, distent autem transversaria =276= - inter se circiter pedes III et S supponanturque in singulis - -3 trocli(e _P_)ę _x_. - -5 inclusit uti crebriter (-t̄ _HS_) c. _x_. - -6 id: ad _x_. - -7 arcus tegebantur _x_. - -8 quo _G^{c}_: quod _x_. - -10 ascensu _Ciseranus_: accessu _x_. | epibathra (epithra _G_) _x_. - -11 quae (q⁊ _S ante_, ꝙ̄ _S^{c}_ = quę _G_) ꝑ naviū (| _H_) aditus (-tū -_S_) habere posse (_sic G_, poss& _HS_) _x_. - -13 animadverti (-te _G^{c}_) _x_ (_sic Vitr. ex ore auctoris, quem -exscripsit Athenaeus (Agesistrati--iam sequitur Philonis ex eodem -testudo_). | eorum _x_. - -15 ademade _x_. - -17 accepi & (et) _S^{c}G^{c}_: accipiet(& _HS_) _x_. - -18 et qua: eaq; (-q⁊ _GS_) _x_. - -20 graecae (_H_, grecę _S_, gręce _G_) thera _x_ (ἐϲχάριον _Ath._). - -21 quoq; (q⁊ _GS_) versus _x_. | pedum .XXV. _x_ (_pro_ XXI = πηχῶν ι̅δ̅ -_Ath._). - -22 contineatur _x_. - -22 crassis .F.S. latis (Zatis _sic H_) .S. _x_ (τὰ μὲν πάχη ἔχοντα -δεκαδάκτυλα, τὰ δὲ πλάτη τριπάλαιϲτα _Ath_). | distet (_a. c._) _G_. - -24 pede & .S. (pede . et S. _G_) _x_ (δύο πήχειϲ καὶ παλαιϲτὴν ἕνα -_Ath. i. e. ped. 3¼_). - - * * * * * - -Page 273 - - intervallis eorum arbusculae, quae graece αμαξοποδεϲ - dicuntur, in quibus versantur rotaram axes conclusi lamnis - ferreis. eaeque arbu|sculae ita sint temperatae ut habeant (5) - cardines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum - expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum 5 - latus, sive oblique ad angulos opus fuerit, ad id per - 2 arbusculas versatas progredi possit. conlocentur autem - insuper basim tigna duo in utram|que partem proiecta pedes (10) - senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta - duo tigna ante frontes pedes XII, crassa et lata uti in 10 - basi sunt scripta. insuper hanc compactionem erigantur - postes compactiles praeter cardines pedum VIIII, crassitudine - quoquoversus palmipedales, intervalla | habentes inter (15) - se sesquipedis. ei concludantur superne intercardinatis - trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus 15 - alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes XII. - supra capreolos conlocetur quadratum tignum, quo capreoli - 3 coniungantur. ipsi autem laterariis circa fixis con|tineantur (20) - teganturque tabulis maxime prininis, si non, ex cetera - materia quae maxime habere potest virtutem, praeter pinum 20 - aut alnum. haec enim sunt fragilia et faciliter recipiunt - ignem. circum tabulata conlocentur crates ex - tenuibus virgis creberrime textae maximeque recentibus. - -1 anaxopodes _x_. - -7 versatis _x_. | possint _x_. - -9 senus (-nꝰ _S_) _HS_ (πήχειϲ δ̄ _Ath._). | altera altera (_sic bis_) -proiecta _H_ (altera proiectura _PS_). - -10 pedes .VII. _x_ (πήχειϲ η̄, ἐκ δὲ τοῦ ὀπίϲω πήχειϲ δ̄ _Ath._). | -inbassi _H_. - -11 exigantur _x_. - -12 pedum .VIIII. _x_ (ἑπτα(?)πήχειϲ _Ath._). - -13 quoquo versus _x_ (quoque versus _Pvlc, qui sic cum x et p. 275, 24 -etc., item cum L p. 186, 26_). | palmo pedales (-lis _G_) _x_ (_cr. om. -Ath._) - -14 ses|qui pedes _H_, ses qui pedes _SG_ (πῆχυν ἕνα _Ath._). | ei: ea -_x_. | inter cardinatis _HS_: inter ordinatis _G et S^{c}_ (_qui in m._ -ꝉ ordinatis), _sed G^{c} supra_ or _scr._ ꝉ car. - -16 alius an alium _H_, alius analiū _SG_. | excitati _HS_: et citati -_G_. | p̄. VIIII. _x_ (πήχειϲ η̄ _Ath._). - -17 qua (_a. c._) _G_. - -19 maxime (-ae _H_) primis _x_ (prininis _in Italia scil., ut in -Oriente_ φοινικίναιϲ finicinis _sec. Philonem p. 97, 1. 98, 8 et ap. -Athen._). - -22 grates _x_ (crates _S^{c} G^{c}_). - -23 texta _x_. | rectentibus _G_ (_hic interp. Ath._). - - * * * * * - -Page 274 - - percrudis | coriis duplicibus consutis fartis alga aut paleis =277= - in aceto maceratis circa tegatur machina tota. ita ab his - reicientur plagae ballistarum et impetus incendiorum. - - XV Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua - omnia | habet quemadmodum quae supra scripta sunt, 5 - praeter capreolos, sed habet circa pluteum et pinnas ex - tabulis superne subgrundas proclinatas, supraque tabulis - et coriis firmiter fixis continetur. insuper vero argilla - cum capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur ut - ignis omnino non | possit ei machinae nocere. possunt 10 - autem si opus fuerit eae machinae ex VIII rotis esse, si - ad loci naturam ita opus fuerit temperare. quae autem - testudines ad fodiendum comparantur, ορυκτιδεϲ graece - dicuntur, cetera omnia habent uti supra scriptum est, - frontes vero earum fiunt quemadmodum | anguli trigonorum, 15 - uti a muro tela cum in eas mittantur, non planis - frontibus excipiant plagas sed ab lateribus labentes, sine - periculoque fodientes qui intus sunt tueantur. - - 2 Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine - quam Hegetor Byzantius fecit quibus rationibus sit facta 20 - expo|nere. fuerat enim eius baseos longitudo pedum LXIII, (20) - latitudo XLII. arrectaria quae supra compactionem erant - quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, in - altitudinibus singula pedum XXXVI, crassitudine palmipedali, - latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas VIII 25 - quibus ageba|tur. fuerat autem earum altitudo pedum (25) - -1 salga _G_. - -3 reicientur _H_: -antur _SG_. - -7 t. et (&) supernae(-ę, -e) _x_. | supraq⁊ … continentur _x_. - -9 inducatū (_a. c._) _G_. - -11 eae _HS_: hę _G_. | sed adl. _x_. - -12 temperatę (_a. c._) _G_. - -13 origines _x_. | gręce _G_: graeci _H_ (greci _S = P_). - -15 trigoniorum _x_. - -16 amuróctae|la (_a. c._ c̲t̲a̲e̲|te) _G_. - -18 intuentur _x_. - -20 hector b. _HS_: hạ̇ec‿torb. _G^{c}_. - -21 longitudo (_G_, -ine _HS_) pedum LX. latitudo .XIII. _x_ (μῆκοϲ … -πηχῶν μ̅β̅, πλάτοϲ δὲ κ̅η̅ _Ath._). - -24 singulo _H(S^{c})_: singulorum _G et_ (_ante ras._) _S_. | XXXVI -(_sic_) _x_ (= πήχειϲ κ̅δ̅ _Ath._). - -25 sex qui pedali (_a. c._) _G_ (= πηχυαῖα _Ath._). - - * * * * * - -Page 275 - - VI S÷, crassitudo pedum III. ita fabricatae triplici e - materia alternis se contra | subscudibus inter se coagmentata =278= - 3 lamnisque ferreis ex frigido ductis alligata, eae in - arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes. - item supra transtrorum planitiem quae supra basim fuerat 5 - postes erant erecti pe|dum XVIII, latitudine S÷, crassitudine (5) - FZ, distantes inter se IS÷, supra eos trabes circumclusae - continebant totam compactionem latae pedem I, - crassae S÷, supra eam capreoli extollebantur altitudine - pedum XII, supra capreolos tignum conlocatum coniungebat 10 - capreolorum compactiones. | item fixa habuerant lateraria (10) - in transverso, quibus insuper contabulatio circumdata contegebat - 4 inferiora. habuerat autem mediam contabulationem - supra trabeculas, ubi scorpiones et catapultae conlocabantur. - erigebantur et arrectaria duo compacta pedum XXXXV, 15 - crassitudine sesquipedali, lati|tudine S÷, coniuncta capitibus (15) - transversario cardinato tigno et altero mediano inter - duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper - conlocata erat alternis materies inter scapos et - -1 .VI.S :— _H_ (.VI.S.÷ _S_), VI. S. ⸞̤ _G_ (_6¾_ = πήχειϲ Δ̅Ϲ̅ _Ath._). -| pedum .III. (= πήχειϲ β̄ _Ath._). | ita (Ita _G_) fabricata tripliei -(_sic HGP_, -ci _SLvlc_) materia (natura _Pfvlc_) _x_. - -2 alternisse contra _H_ (alternis se c̄tra) _S_, alternis si(sȇ -_G^{c}_) contra _G_. | subsudibus _x_. | coagmentata (. _H_) elamnisque -… alligatae(-ę _GS_) _x_. - -3 eae _HS_: hę _G_. - -4 amoxopodes _G_, amoxopedes _H_ (amoxo pedes _S_). - -5 ita _x_. - -6 pedes .XXVIIII. (_sic 29 etiam S, ubi_ ~⃨⃛ ) ∺ (pedes .XXVIII. | ~̤̈ _G_, -δωδεκαπήχειϲ _Ath._) latitudinis ÷ ⁙ (.— ◌ _G_, παλαιστὰϲ γ̄ _Ath._) -crassitudine .FZ. (F∠̃ _G._, δέκα δακτ. _Ath._) _H_. - -7 .IS⨪ _H_, ı,ſ÷ _G_ (¾ = παλαιστὰϲ ζ̅ _Ath._) | eos _HS_: eas _G_. - -8 conpactionem ⁙ (_sic HG_) late pede .I ~̤̈ (pede I ~̤̈ _G_, παλαιστὰϲ δ̄ -_Ath._) crassae | S. :— (crasse .S :— _G_, παλ. γ̄ _Ath._) _H_. - -10 pedum .XII _x_ (= πήχειϲ η̄ _Ath._). - -11 habuerunt _G_. - -14 trabiculas _x_. - -15 c. & (et _G_) erigebantur & arr. (arectaria _G_) _x_ (c. & arr. _S, -ubi in m._ & erigebantur _suppl. S^{c}_). | pedum | XXXV .◌ _H_ (XXXV ◌ -_G_, τριάκοντα πήχειϲ _Ath._). - -16 ses qui pedali ◌ (-li ◌ _G_) latitudine. PII. | (-ne p̄.|.II. _G_) -_H_ (τὸ δὲ πάχοϲ πηχυαῖον, τὸ δὲ πλάτοϲ τριπαλαιϲτιαῖον _Ath._). - -18 lā|nis _H_, la[ı/mn]is _G^{c}_. - - * * * * * - -Page 276 - - transversaria traiecta cheloniis et anconibus firmiter inclusa. - in ea materia fuerant ex torno facti axi|culi duo, (20) - 5 e quibus funes alligati retinebant arietem. supra caput - eorum qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum - turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo 5 - milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare quas - res adversarii conarentur. aries autem omnis habuerat - longitudi|nem pedum CLXXX, latitudine in imo palmipedali, (25) - crassitudine | pedali, contractu a capite in latitudine pedis, =279= - 6 crassitudine S⨪. is autem aries habuerat de ferro duro 10 - rostrum ita uti naves longae solent habere, et ex ipso - rostro lamminae ferreae IIII circiter pedum XV fixae fuerant - in materia. a capite autem | ad imam calcem tigni contenti (5) - fuerant funes III crassitudine digitorum VIII, ita religati - quemadmodum navi a puppi ad proram continenter, 15 - eique funes praecinctura transversa erant ligati habente - inter se palmipedalia spatia. insuper coriis crudis totus - aries erat involutus. ex quibus autem | funibus pendebat, (10) - eorum capita fuerant ex ferro factae quadruplices catenae, - 7 et ipsae coriis crudis erant involutae. item habuerat proiectura 20 - eius ex tabulis arcam compactam et confixam, in - -1 transversariū traiectae (-ę _GS_) chelonis & (et _G_) angonibus _x_. - -2 fuerunt _x_. - -7 omnis (τὸ ϲύμπαν _Ath._): eius _x_. - -8 longitudinem _HG_ (-ne _S_). | pedum .C. lu◌ _H_ (C.I.V. ◌ _S_), -pedū. CIV ::: _G_ (_vel_ cubitorum CXX, _ut p. 274, 4_: πήχειϲ ρ̅κ̅ -_Ath._). | palmo pedali ⁙ _H_ (⁙ _G_) = ε̄ παλ. _Ath._ - -9 pedali ⁙ (_sic HG_, -li. ⁝⁝ _S_) _x_ (_ubi_ ποδῶν β̄ _Ath._, _sed -Anon. exc._ ποδιαῖον _p. 230 Wescher_). | in altitudine pes ⁝⁝ (_sic -HG_, pes. ◌ _S_) crassitudine .s ⩫, is (_H_, s.ς˜. Is _S_, . s⸟ [⩫ -_S^{c}_] is _G_). _hic Ath. textus qui mensuras commutat corrigendus -est ex Anon. exc. l. c. ubi_ πλάτοϲ ποδιαῖον καὶ πάχοϲ τριπάλαιϲτον. -_cf. etiam p. 274, 1_. - -12 lamminae _x_ (laminę _S_). | pedum .XV. _x_ = ἐπὶ πήχειϲ ῑ _Ath._ - -14 fuerunt _x_. | .IIII. _x_ (_sed_ τριϲὶ _Ath., item Anon._). | d. -.VIII. _x_ = ὀκταδακτύλοιϲ _Ath._ - -15 navis _x_. | continentur (. _G_) eiq; funes prae(p̄ _GS_)cincturae -(-ę _GS_) transversis _x_. - -16 ligati _G_: religati _HS_. | habentes _x_. - -17 palmi pedalia (_sic_) _x_ (ἐπὶ παλαιϲτὰϲ ε̄ _Ath._). - -18 pendebant _x_. - -19 fuerunt (fuer᷎ _H_) _x_. - -20 erant _S(G^{c})_: erat _HG_. | protectura _x_. - - * * * * * - -Page 277 - - qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates - non labentibus pedibus faciliter ad murum pervenie|batur. (15) - atque ea machina sex modis movebatur, progressu, - ＜regressu,＞ item latere dextra et sinistra, porrectione - non minus in altitudinem extollebatur et in imum inclinatione 5 - demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem - ad disiciendum murum circiter pedes C, item a - latere dextra ac sinistra | procurrendo praestringebat non (20) - minus pedes C. gubernabant eam homines C habentem - pondus talentum quattuor milium, quod fit CCCCLX̅X̅X̅ pondo. 10 - - XVI De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque - testu|dinibus et turribus quae maxime mihi videbantur =280= - idonea et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri - deberent explicui. scalarum autem et carchesiorum et - eorum quorum rationes sunt inbecilliores non necesse habui 15 - scribere. haec | etiam milites per se solent facere. neque (5) - ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus possunt - utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus - nationumque fortitudines. namque alia ratione ad audaces - et temerarios alia ad diligentes aliter ad timidos machinationes 20 - 2 debent comparari. | itaque his praescriptionibus (10) - si qui attendere voluerit et varietatem earum eligendo in - unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, sed - quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit sine - dubitatione poterit explicare. de repugnatoriis vero non 25 - est scriptis explicandum. non enim | ad nostra scripta (15) - hostes comparant res oppugnatorias, sed machinationes - eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine machinis - saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memoratur - -1 rete (δίκτυον _Ath._) _om. x_. | quarum _x_. - -2 non habentibus _x_. - -3 progresso _x_. - -4 regressu (εἰϲ τὸ ὀπίϲω _Ath._) _om. x_. | porrectiones (-is _a. c. -S_). - -5 extollebantur … di(e _G^{c}_)mittebantur _x_. - -7 dissic(t _G_)iendū _x_. | .P.C. _H_, p. c. _G_ (pedū .c. _S_). | item -altera dextra _x_. - -8 procurrenda _G_. - -9 | P. C. _H_, .pc. _G_ (pedū .c. _S_), _cubita 70_ (_bis_) _sec. Ath._ - -10 pondos _HS_. | CCCC(. _SG_)LX̅X̅X̅. (LXXX _S_) _x_. - -17 nec eisdem _G_. - -18 monitiones monitionibus _HS_. - -22 ex varietate eorum _x_. | elegendo _G_. - -23 conferre _HS(G^{c})_: confer | _G_. - -24 &(et _G_)rationibus _x_. - - * * * * * - -Page 278 - - 3 usu venisse. Diognetus enim fuerat Rhodius architectus, - et ei de publico quotannis certa merces pro | artis (20) - dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam - architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, - acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam 5 - in carchesio versatili constituit, qua helepolim ad - moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum. - hoc exem|plar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt (25) - Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum - 4 honorem ad | Calliam transtulerunt. interea rex Demetrius, =281= - qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est apellatus, 11 - contra Rhodum bellum comparando Epimachum - Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem - comparavit helepolim sum|ptibus inmanibus industria laboreque (5) - summo, cuius altitudo fuerat pedum CXXXV, latitudo 15 - pedum LX. eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut - posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo CCCLX, - ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. cum - autem Callias rogaretur ab Rhodiis ut contra | eam helepolim (10) - machinam pararet et ut illam uti pollicitus erat 20 - 5 transferret intra murum, negavit posse. non enim omnia - eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae exemplaribus - -1 diogenes _x_. - -2 mercis (_ante corr._) _H et S_. | ꝓarti (-is _G^{c}_) dignitate _EG_: -pro arti _HS_ (-te _S^{c}_). - -5 acroas infecit _x_. | exemplaq; _x_. - -6 carceso _x_ | quem (-ē _GS_) le(m _S_)pidolim _x_. - -9 diogeni _x_. | quod(t _EG_) annis & (et _G_) constitutū eū _x_ (quod -annis constitutū & eū _S_). - -10 galliam _x_. - -11 ꝑtinacı[a/e⃓]m _H_ (ꝑtinatiē _a. c. S_, -ciā _S^{c} ut reliqui_). | -pollorc&es (_HS_, pollor cetes _EG_) _x_. - -14 heliopolim _x_ (eliop. _S_). - -16 P. | CXXV. _H_, .p(. _E^{c}_)CXXV. _EG_ (pedū .C.XX.V. _S_). πήχειϲ -Ϟ̄ _Ath._ - -16 pedū .LX. _H_, .p.LX. _EG_. πήχειϲ η̄(?) _Ath._ | eam: ita eā _x_. - -17 .P̄.CCC.LX. _H_, pccc(. _G_)LX _EG_ (pedū .CCC.LX. _S_). τριτάλαντοϲ -_Ath._ (_ana 120_). - -18 milia | P̄. (.P. _S_) CCC.LX. _HS_, milia peđ(. _G_) CCCLX. _EG_ -(_3000 tal._). - -19 gallias _x_. | abrhodiis contra _x_. | eum _a. c. H_. | he(o -_S_)liopoliam (-ā _SG_) _x_. | pararet (-&. _E_) ut _EG_ (p. & ut -_G^{c} = x_). - -20 uti _HSG_: ut _E_. - -22 alique (-q⁊ _PL_) exenparibus _H(PL)_, aliquę (alii quę _ante -corr. E_) exemplaribus _EG_ (aliqua quę exemplaribus _in ras. S^{c}_). - - * * * * * - -Page 279 - - non magnis similiter magna facta habent effectus, - alia autem exemplaria non possunt habere sed per se - consti|tuuntur, nonnulla vero sunt quae in exemplaribus (15) - videntur veri similia, cum autem crescere coeperunt dilabuntur. - ut etiam possumus hic animo advertere. terebratur 5 - terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si - eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem, - semi|pedale aut maius nec cogitandum quidem (20) - videtur omnino. sic item in nonnullis exemplaribus videtur. - 6 quemadmodum | in minimis fieri videntur, ＜non＞ =282= - aeque eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii 11 - eadem ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto - fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter - infestum, periculum servitutis machinatione ad | capiendam (5) - urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt 15 - Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is - 7 primo negavit se facturum. posteaquam ingenuae virgines - et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum, - tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam cepisset - | sua esset. is ita constitutis qua machina accessura 20 (10) - erat ea regione murum pertudit et iussit omnes publice - et privatim quod quisque habuisset aquae stercoris luti - per eam fenestram per canales progredientes effundere - ante murum. cum ibi magna vis aquae luti stercoris - -1 magna facta _HS_ (ī aꝉ m. f. _G^{c}_): magnificata _EG_. - -2 alia _HS_: alii _EG_. - -4 autem (cr.) _HS_: aut _EG_ (a̅u̅t̅ _G^{c} = S_). | ceperint _E^{c}_. -| dilabantur _x_. - -5 animum (_HS_, -ū _GPL_, -o _G^{c}_, anim≣ _S^{c}_) advertere _x_. - -6 sic (si _E^{c}_) eadem _x_. - -8 autem (aū _H_, autē _SEG_) maius _x_. | nec: ne (cog.) _x_. - -9 videntur _x_. - -11 aeque _Oehmichen_: atq; _x_. non _add. Joc._ | ideo: id _x_. - -12 diognito (_hic_) _x_. - -13 fecerunt _ES^{c}_: -rint _HSG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_: -pt̄ea quā _G_, preterea quā _E_. - -14 machinationem (-ē _G_) … conparatā (-am _E_) _x_. - -16 patriaeis _H_: patria . eis _EGS_. - -17 se _HS(G^{c})_: sed _EG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_: -p̄tea aquā _G_, preterea quā, _E_ (_cf. v. 17_ p[o./ṭ]ea _G_, postea -_E_). - -19 coepisset _H_, cepisset _EG_ (suscepisset _S_). - -20 Is _H_ (= _LP_): His _EGS_. - -22 aqua stercoris _x_ (aquę st. _S_). - - * * * * * - -Page 280 - - nocte profusa fuisset, | postero die helepolis accedens antequam (15) - adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta - consedit nec progredi nec regredi postea potuit. itaque - Demetrius cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum - 8 esse, cum classe sua discessit. tunc Rhodii Diogneti sollertia 5 - liberati bello publice gratias | egerunt honoribusque (20) - omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam - helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et - inscripsit ‘Diognetus e manubiis id | populo dedit munus’. =283= - ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae sed etiam 10 - maxime consilia sunt comparanda. - - 9 Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas - hostes comparavissent, noctu Chii terram harenam - lapi|des progesserunt in mare ante murum. ita illi postero (5) - die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem 15 - quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere - nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae - incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum - circumsede|retur et specus hostes fodiendo cogitarent sine (10) - suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus 20 - esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio - propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant, - quod neque tempus neque certum locum scire poterant - 10 quo emersum facturi | fuissent hostes. tum vero Trypho (15) - Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum plures 25 - specus designavit et fodiendo terram progrediebatur - extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in - -1 heliopolis _x_. - -3 egredi _x_. - -8 heliopolim _x_. - -9 manubiis _G_: manubus _H^{c}_, manibus (-b; _S_) _ES_. - -13 noctu hii _HS(G^{c})_, noctu hi _EG_. - -14 progesserunt _HEG_: progresserunt _S(LP)_ _et_ (_ante ras._) _E_. - -16 fuerant _x_ (_om. cum v. 5-7 S ubi sine corr._ ita illi retrorsus se -recipere p.). - -17 malleonis _EG_ (-lis _G^{c} = HS_). - -18 appolonia _H_ (appollonia _S_, apoll. _EG_). - -21 nuntio _HS_: nuntii _EG_. - -24 tum _HS_: tunc _EG_. - -25 is _om. x_. | plurespecus (_ante corr._) _H_. - -26 specus _HS(G^{c})_: spec(t _G_)ies _EG_ (_S^{c} in marg._ /. ꝉ -speciis). - -27 sagitta . emissionem _H_, sagittę miss. _S_, sagittę emiss. _EG_. - - * * * * * - -Page 281 - - omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura quae - contra hostium specus fuerat vasa | pendentia ad plagas (20) - ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum - est qua regione adversarii specus agentes intra penetrare - cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae 5 - ferventis et picis de superno contra capita hostium et - stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu - | pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo (25) - 11 qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. item - Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus 10 - tum agerent, | Massilitani suspicati totam quae fuerat ante =284= - murum fossam altiore fossura depresserunt. ita specus - omnes exitus in fossam habuerunt. quibus autem locis - fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima - longitudine et am|plitudine uti piscinam fecerunt contra 15 (5) - eum locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e - portu impleverunt. itaque cum specus esset repente naribus - apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit fulturas, - quique intra fuerunt et ab aquae multitudine et ab - 12 ruina specus omnes sunt oppressi. | etiam cum agger ad 20 (10) - murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque - conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes - ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt - conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum - pulsandum accessisset, permiserunt laqueum | et eo ariete 25 (15) - constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso - capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam - machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt. - ita ea victoria civitates non machinis sed contra - -5 liniatione _x_. | temperavit _EG_: temperar& (-ret _S_) _HS_. - -6 desuꝑ | nae contra _H_, desuꝑnę c. _S_, desuꝑna c. _EG_. - -8 pertuditerebra _H_ (ꝑtulit | terebra _S_): ꝑtudit crebra -_EG(LPvlc)_. | ꝑfudendo _EGS_ (ꝑfund. _G^{c} = HLP_). - -10 specus tum: speculatum (-tū _EGS_) _x_ (_sep._ specula tū _G^{c}_). - -11 masilitani _HEG_ (mass- _H^{c} S_). - -15 ut _E_. - -24 conflagare _HEG_ (-grare _E^{c} SPL_). - -27 denique _x_: deinque _G^{c}_. - -28 malleonis (_iterum a. c._) _EG_. - -29 eae (_HS_, hae _EG_) victoriae civitatū (-tē _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 282 - - machinarum rationem architectorum sollertia sunt - | liberatae. (20) - - Quas potui de machinis expedire rationes et pacis - bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc volumine - perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et 5 - partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae - membra in | decem voluminibus haberet explicata. (25) - -3 et _om._ (rationes pacis) _x_. - -4 t. & (et _EG_) util. _x_. - -7 in _om. S_. - - - - -M. CETI FAVENTINI - -LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE - - * * * * * - -Page 285 - - De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius =287= - Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne - longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis - alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone - privatis | usibus ordinare fuit consilium. quae partes 5 - itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur - et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque - ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve - mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis - tenuis abundansque aqua | inveniatur, alia etiam quae 10 - aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione - cognosces. - -[Sidenote: I. De principiis artis architectonicae. - -Vitr. 1, 2.] - - Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere - debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro - decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius 15 - artis | peritus ordo discatur. nam architecturae partes (15) - sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura, - distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex - his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse - docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, 20 - venustatem | et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras (20) - ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt. - ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex - quantitate, quam Graeci | ποϲοτητα vocant. quantitas est =288= - modus singulorum membrorum universo respondens operi. 25 - dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis - futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα - appellatur. haec sunt ergo tres | figurae, ichnographia, (5) - orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel - - * * * * * - -Page 286 - - soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum - et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius - operis per picturam ostensio. - -[Sidenote: II. De ventis. - -Vitr. 1, 6.] - - Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathemati|cis (10) - rationibus et geometricis methodis aequinoctiali 5 - tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse - metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo - orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum, - occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem. - | inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum 10 (15) - octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa - Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua - imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus - ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit - et Tritonem | aeneum conlocavit et ita est modulatus ut 15 (20) - cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro - ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu - virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse - inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum, - inter austrum et | favonium ad occidentem hibernum africum, 20 (25) - inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam - corum vocant, inter septentrionem et subsolanum - aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros - ventorum scire coeptum est. sed | plerique duodecim ventos =289= - esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum 25 - totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici - Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens - eundem esse flantem ostendit. obser|vabis ergo ne ianuas (5) - aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim - sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora 30 - faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis - ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas - et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septen|trione (10) - fieri ordinabis. - -[Sidenote: III. De aquae inventione. - -Vitr. 8, 1 (Pall. 9, 8).] - - Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae 35 - videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes - venas emittant, quibus etiam signis altius depressae - - * * * * * - -Page 287 - - inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae - nocivos aut | salubres habeant liquores, studiose scire (15) - oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut - saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt, - signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum 5 - et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante - solis itaque ortum in locis | quibus aqua quaeritur aequaliter (20) - in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur. - mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit - umores in aera supra terram crispantes et in modum 10 - tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis - locis fieri non potest. quaerentibus ergo | aquam diligenter (25) - erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera - sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur. - in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in 15 - sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis - mersa. in terra nigra stillarum umores exiles ma|gis ex (30) - hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis - locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas | venas =290= - habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et 20 - harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores - sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae - inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxo|rum (5) - quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium - et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores 25 - aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae - et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor - bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire - in | medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt (10) - montanorum fontium suavitatem. 30 - - Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur, - tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, - hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt. - | quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his (15) - credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. 35 - fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in - latitudinem pedes III, in altitudinem pedes V, et circa solis - - * * * * * - -Page 288 - - occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus - | perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, (20) - supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra - inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut - stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam 5 - habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem - ratione po|situm et opertum fuerit, si is locus aquam (25) - habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus - lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit - ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae 10 - locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in - eodem loco similiter adoperta in | alia die lucens fuerit (30) - inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea - quod omnis calor ad se trahit umorem. | item in eodem =291= - loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque 15 - fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere. - cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem - putei defodiendi erunt quousque caput aquae inve|niatur (5) - aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen - sub radicibus montium in regione septentrionali signa 20 - aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres - et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio - a solis cursu separantur et arborum aut montium - umbris | velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate (10) - profluent. 25 - -[Sidenote: IV. De puteorum fossionibus et structuris. - -Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 9).] - - In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum - ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur - alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint - | pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis (15) - naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si 30 - non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem - malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna - accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit - sine periculo descendes. quod si | ereptum ei lumen fuerit, (20) - cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio 35 - loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad - libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina - - * * * * * - -Page 289 - - quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus - spiritus evaporet. sed cum aqua inventa | fuerit, (25) - signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita - excludantur. in signinis autem operibus haec servare - debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum 5 - de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae - duae | partes ad quinque harenae mortario misceantur. =292= - puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis - pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat. - structuram vero cum facere coeperis, vectibus 10 - ligneis densabis | sic ut nitorem frontis non laedas. sic (5) - enim solidata structura adversus umorem fortior erit. - quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem - saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque - partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem 15 - mensuris et redivivas inpen|sas fieri monstraverint, melius (10) - tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur, - quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter - et in testaceis operibus facies. puteum autem cum - fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena 20 - lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans | umor fossionem (15) - resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas - vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina - ponderis periculum fodientibus faciat. - -[Sidenote: V. De utilitate aquae probanda. - -Vitr. 8, 4 (Pall. 9, 10).] - - Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur, 25 - his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque - | si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius (20) - quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes - habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non - vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos 30 - salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei - fossi | fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum (25) - sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis - erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit - et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen 35 - in ea si cito coquatur, bona | erit. non minus si perlucidi =293= - fontes fuerint et sine musco aut quibusdam - - * * * * * - -Page 290 - - inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque - aquam futuram significabunt. - -[Sidenote: VI. De aquae inductione. - -Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 11).] - - Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut - forma | structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus (5) - ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur, 5 - structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat. - canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur. - si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur - et, si | longior planitia fuerit, pede semis inter (10) - centenos vel LX pedes structura submittatur, ut animata 10 - aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium - fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub - terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus - componatur. quodsi con|cavae vallium demissiones inpedient, (15) - structura solida vel arcuatili ad libramentum 15 - aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate - cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua - ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut - veniens aqua fracto impetu lenius | decurrat. aut si longius (20) - de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori 20 - etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a - figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine - corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores - fiant, ut alter in alterum per or|dinem ad palmum ingrediatur. (25) - iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta 25 - inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur, - favilla per eos cum parvo liquore laxetur, | ut si qua =294= - vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo - tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa - nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum 30 - autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando - | plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam (5) - cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum - habeant mensas, tamen propter saporis integritatem - fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam 35 - conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae - solis ar|doribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit, (10) - - * * * * * - -Page 291 - - nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium - vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio - videtur. - -[Sidenote: VII. De mensuris et pondere fistularum. - -Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 12).] - - Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc - soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae 5 - | fundentur demum pedum, M et CC libras fusurae accipiant. (15) - octogenariae denum pedum, DCCCCLX libras accipiant. - quinquagenariae denum pedum, DC liƀ. accipiant. - quadragenariae denum pedum, CCCCLXXX libras. tricenariae - X pedum, CCCLX libras. vicenariae X pedum, CCXL libras. 10 - octona|riae C libras. (20) - -[Sidenote: VIII. De harenae natura probanda. - -Vitr. 2, 4 (Pall. 1, 10).] - - Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus. - ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit, - optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non - habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum 15 - si | miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit. (25) - si | vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus =295= - aut de glareis excernenda erit aut de litore marino. - sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde - siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi 20 - intermissioni|bus requieverit opus, pondere gravata structura (5) - rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo - tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter - siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter - obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras 25 - mitti debent. fortius enim | comprehendunt caementa. nam (10) - si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae, - et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes - sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt. - fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes 30 - sunt, sed liaculorum | subactionibus in tectorio (15) - opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras - pura harena mittatur. - -[Sidenote: IX. De calcis utilitate probanda. - -Vitr. 2, 5 (Pall. 1, 10).] - - Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino - fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit 35 - ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae - | autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet (20) - - * * * * * - -Page 292 - - operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae - una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam - partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis - praestabit. - -[Sidenote: X. De lateribus faciendis. - -Vitr. 2, 3 (Pall. 6, 12).] - - Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta 5 - vel | rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae (25) - propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam - aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore - sparsa cito | solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur. =296= - ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento 10 - siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi - fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito - desiccat, et quasi in|tegri videntur, postea umor interaneus (5) - dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles - operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi 15 - inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim - possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera - tria. unum quod graece Lydium ap|pellatur, longum sesquipede (10) - latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo - laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον. 20 - δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices - quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et - IIII privatorum. fieri debebunt et semilateria | remissas (15) - quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim - fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma 25 - structurae soliditas surgat. - -[Sidenote: XI. De parietibus latericiis tectorio operi parandis. - -Vitr. 2, 8 (Pall. 1, 11).] - - Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur, - ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes - stru|cturae et inductiones fuerint et non ante siccaverint, (20) - cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent. 30 - in urbe autem propter multitudinem hominum - parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem - occupent. merito ergo latericiam habere non - potuit, ne pondere | cito corrupta fabrica laberetur. latericiis (25) - ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc 35 - modo erit providendum. in summitate parietum structura - testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali - - * * * * * - -Page 293 - - extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt, - parietes tamen solidi | permaneant. (30) - -[Sidenote: XII. De generibus arborum et utilitate caesionis. - -Vitr. 2, 9 (Pall. 12, 15).] - - | Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur, =297= - autumni tempore antequam favonii flare incipiant - utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus 5 - circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor - decurrat et | venarum raritas exsiccata solidetur. sed (5) - genera arborum has inter se vires et differentias habent. - abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni - et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore 10 - non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni - fabrica maximas habet utilita|tes, primo quod ex ea (10) - adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque - enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt. - larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis 15 - satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis - operibus obruitur perpetuam servat utilita|tem. aesculus (15) - apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞. - fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in - umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba 20 - et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in - fabrica utiles, in scalpturis gra|tae inveniuntur. alnus, (20) - quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia - extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se - habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram 25 - supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in - omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint ri|gidae sunt, (25) - lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere - tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas - habent virtutes, quod non cito pondere curvantur, 30 - durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur, - | eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu =298= - resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur. - si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie - solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex 35 - ea lacunaria | sunt facta. nam folia eius cupresso similia (5) - sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae - - * * * * * - -Page 294 - - regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur - utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores - sunt arbores sed cito vitiantur. - -[Sidenote: XIII. De fabrica villae rusticae disponenda. - -Vitr. 6, 6 (Pall. 1, 21. 18-20).] - - | Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. (10) - bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum 5 - boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad - lumen attendant. latitudo XV pedum disponatur et in - singulis paribus VIII pedes relinquantur. equilia calidis - locis | ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur. (15) - ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. 10 - cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur. - lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus - aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur. - | torcular huius in septentrione ponatur. cella (20) - autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab 15 - eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus - stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in - meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat. - granaria ad septentrionem | vel aquilonem spectent, ut (25) - aere gelidiori fruges tutius ser|ventur. vaporatae enim =299= - regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt 21 - quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra - villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint - tutiores. si quid vero melius et nitidius facere | volueris, (5) - exempla de urbanis fabricis sumes. 25 - -[Sidenote: XIV. De dispositione operis urbani. - -Vitr. 6, 4.] - - Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, - praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum - erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones - apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum - occi|dentem spectare debent, quoniam vespertino lumine 30 (10) - opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed - propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et - bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum - postulat lumen. nam quaecumque loca africum - spectant umore vi|tiantur, quoniam venti umidi spirantes 35 (15) - madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna - et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora - - * * * * * - -Page 295 - - sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem - spectare debent, quod ea regio praeter ceteras - frigidior est et solstitiali tempore | iocundam sanitatis (20) - voluptatem corporibus praestat. - -[Sidenote: XV. De mensuris aedificiorum. - -Vitr. 6, 3. 4.] - - Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo 5 - fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas - altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati - fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur. - pinacothecae et | plumariorum officinae in parte septentrionali (25) - sunt constituendae, ut colores et purpurae sine 10 - vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae - nascuntur. - -[Sidenote: XVI. De fabrica balnearum. - -Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).] - - Balneis locus eligendus est contra occasum hibernum - aut partem meridianam, ut sole decedente vaporetur usque - | ad vesperum quod tempus ad lavandum tributum est. =300= - suspensurae calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum 16 - area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata - ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit sed - redeat ad | praefurnium. flamma enim sursum adsurgens (5) - calidiores efficit cellas. supraque laterculis bessalibus et 20 - rotundis pilae instruantur ex capillo argilla subacta, in - privato pedibus binis semis, in publico ternis. tegulae - bipedales super constituantur quae pavimentum dirigant. - plumbeum vas quod | patenam aeream habet, supra fornacem (10) - conlocetur, alterum simile frigidarium secus, ut 25 - quantum caldae ex eo in solio admittatur tantum frigidae - infundatur. magnitudines autem balnearum pro hominum - copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae - sic disponantur ut quanta longitudo | fuerit tertia dempta (15) - latitudo disponatur. melius enim ignis per angustiora latitudinis 30 - cellarum operabitur. lumen fenestris ab hibernis aut - meridianis partibus tribuatur. aestivis balneis hypocausteria - pro loci magnitudine cum piscinis in septentrione vel aquilone - constituantur, et ab eadem parte | maxime lumen fenestris (20) - admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem 35 - gratiam praestet. in villa rustica balneum culinae coniungatur, - ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit. - - * * * * * - -Page 296 - -[Sidenote: XVII. De cameris balnearum. - -Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).] - - Camerae structiles fortiores erunt. figulinae autem ad - | contignationem suspendantur ita ut catenis ancoratis fixae (25) - tegulae velut palliola quae cameram circinent sustineant. - | eadem ratione et planas cameras facies. utilius autem =301= - disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant, ut uncis ferreis 5 - ad contignationem suspendantur ita ut tegularum iuncturae - super regulas vel arcus recumbant. superiores ergo iuncturae - | ex capillo argilla subacta linantur. inferior autem (5) - pars iuncturae quae ad pavimentum spectabit primo calce - cum testa temperata trullizetur, deinde albario sive tectorio 10 - opere inducatur. maior tamen et diligentiae et utilitatis - ratio videtur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior - caemen|ticia et superior suspensa. inter duas enim cameras (10) - umor retentus numquam vitiabit contignationes. sudationes - etiam praestabuntur meliores. 15 - -[Sidenote: XVIII. De expolitionibus pavimentorum. - -Vitr. 7, 1.] - - Considerandum erit ut solum firmum sit et aequale, - tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum calcetur. - supra | inpensa testacea crassior inducatur et iterum vectibus (15) - contusa solidetur. tertio nucleus id est inpensa mollior - inducatur, et politionibus insistas. ne rimas inutiles operi 20 - relinquat. - -[Sidenote: XIX. De pavimentis supra contignationem faciendis. - -Vitr. 7, 1 (Pall. 1, 9).] - - In contignationibus diligenter respiciendum est ut - aequalitas soli dirigatur. item danda est opera ne axes - quer|cei cum aesculinis commisceantur. nam quercus cum (20) - accepto umore siccescere coeperit arcuatur et rimas inutiles 25 - operi efficiet, aesculus diligenter composita ad perpetuitatem - durabit. verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos - axes quercus secetur, et primum in directo iactatis - axibus, | sequentibus in transverso stratis, bini clavis crebro (25) - ad contignationem confixis utiliter operi subicientur. de 30 - cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad vetustatem - poterunt permanere. iactatis in ordinem et compositis - axibus filix aut | paleae aequaliter supersternantur, ut =302= - calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc insuper - statuminetur saxo ne minori quam qui possit manum 35 - implere. statuminibus ＜inductis＞ ruderi seu novo sive - redivivo ad duas partes una calcis mi|sceatur. rudus [est (5) - - * * * * * - -Page 297 - - maiores lapides contusi cum calce mixti] inpensa crassiori - induci debebit ne minus crassitudine digitorum VI. - exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa - testacea mollior inducatur, et siccet. tum aut marmor - sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi | 5 (10) - superinponantur, et usque eo fricetur ut iuncturae vel anguli - inter se conveniant, tunc erit perfecta fricatura. quodsi - facultas non erit unde superfigantur, ne aut lacunae aut - tumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra - marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta 10 - polia|tur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, (15) - quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si - necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem - servabis. missis in ordinem tabulis et alias in - transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem 15 - configes et paleam aut fili|cem super aequaliter sternes et (20) - loricabis de saxo qui manum possit implere. super rudus - pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis, - et antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales, - quae per omnia latera canaliculos habent digitales, calce 20 - viva ex oleo temperata frontibus | tegularum qua canaliculi (25) - erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones, - ut margines tegularum cum calce comprehendi possint. - quae res cum siccaverit quasi unum corpus facit | et =303= - nullum umorem ad inferiora admittet. postea nucleum 25 - sex digitorum induces, et frequenter fricabis ne setas - faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam - supra inprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas, - ut nullo | modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligentius (5) - facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas 30 - axium faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina - pari modo fricaturis et politionibus exerceantur. - -[Sidenote: XX. De calce probanda operi albario. - -Vitr. 7, 2 (Pall. 1, 14).] - - In albario opere calcem sic probare debebis. in fossa - | calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia (10) - quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam inpegerit atque 35 - adhaerens asciae viscosa videbitur, optima erit operi albario. - recenter extincta et calculosa si fuerit, dum siccescere - - * * * * * - -Page 298 - - coeperit calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. - unde | proxime extinctam in opus albarium mittere non (15) - oportet. - -[Sidenote: XXI. De cameris canniciis. - -Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 13).] - - Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asseres - abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur, ne 5 - plus habeant grossitudinis quam digitos tres. hos inter - se sesquipedali mensura divisos ordinabis et catenis ad - contigna|tionem suspendes ita ut binae perticae graciliores (20) - inter eos sint missae. his faciant tomices ligaturas, catenae - autem parentur aut de iunipero aut oliva aut buxo aut 10 - cupresso. camerae ex harundine graeca vel palustri vel - grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi - aequalis admo|dum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, (25) - qui possint | aequalem nitorem ostendere, aut si quam =304= - cultiorem gratiam emutare volueris, fasciculi mollioris 15 - cannae facilius flexi ducantur. postea primo manu inducatur - inpensa pumicea, et trullizetur ut canna subigatur, - deinde harena et calce diri|gatur. tertio marmor tunsum (5) - super calce inducatur et poliatur. sic et nitore gratiam - et virtutem solidam facies. si quid autem urbanius cameris 20 - addere volueris, fasciculos de canna facies et laquearis - operis delicate aut arcuatilis camerae exemplis uteris. - -[Sidenote: XXII. De politionibus parietum caementiciorum. - -Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 15).] - - | Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint (10) - inducti et politi, macritate inpensae cito corrumpentur. - exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum 25 - tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines, - solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis formas - designant. prima | ergo inductione trullizata, cum arescere (15) - coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. cum - tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore 30 - granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic - paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum - ex ea mundum levetur. in|arescente inductione alterum (20) - corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus - fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. 35 - omnia ergo quae diligenti studio componuntur, neque - vetustatibus obsolescunt neque cum | purgari coeperint gratiam =305= - - * * * * * - -Page 299 - - coloris amittunt. umidi enim parietes cum picturis - ornantur desudescent, et operi obligatus color elui non potest. - -[Sidenote: XXIII. De opere coronario. - -Vitr. 7, 3.] - - Operi coronario subtilior inpensa necessaria est, ut - am|plius fricata mollius nitore gratiam faciat. observandum (5) - tamen erit ne gypsum inpensae adiungatur. siticulosa 5 - enim materia dum cito arescit, vicina coronarium opus - politionibus parietum et camerarum cum superinducitur - ruina corrumpit. - -[Sidenote: XXIV. De parietibus caementiciis umidis locis solidandis. - -Vitr. 7, 4.] - - Parietes vero umidis locis sic erunt solidandi. si per|petuus (10) - umor manabit, tribus pedibus ab imo, testaceo 10 - paries vestiatur et vestitura calcetur et poliatur, ne umorem - admittere possit. quodsi maior umor perpetuus - manabit, canaliculum brevem extrues aliquantum a pavimento - altius, qua collectus umor sine vitio parietis exeat. - si autem af|fluens umor abundabit, tegulas bipedales ex 15 - ea parte qua umor inriguus erumpet diligenter picabis, ne - vis umoris ad parietem transeat. ex altera parte, qua - structurae iungentur, tegula calce liquida linietur, ut facilius - operi adhaerere possit. - -[Sidenote: XXV. Triclinia hiberna minoribus picturis esse ornanda. - -Vitr. 7, 4.] - - | Triclinia hiberna non convenit grandibus picturis ornari, 20 - quoniam hibernis temporibus frequenti lumine cereorum - aut lucernarum fumante obsolescunt. propterea et - camerae eorum planae fiunt, ut detersa fuligine statim - inluminatus splendor appareat. - -[Sidenote: XXVI. Pavimenta ut in hieme tepeant. - -Vitr. 7, 4 (Pall. 1, 9).] - - | Etiam pavimentorum utilis dispositio inventa videtur. 25 - itaque excavatis in altum duobus pedibus, festucato solo - | inducatur aut rudus aut testaceum pavimentum, deinde =306= - congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur ex sabulone - et favilla et calce mixta inpensa crassitudine unciarum - VI. ad regulam exaequata planities reddit speciem 30 - nigri pavimenti. | hieme ergo non recipit frigus et ministros (5) - licet nudis pedibus vapore delectabit. sic enim erit - pavimentum ut etiam bibentium pocula si fusa fuerint - momento siccescant. - -[Sidenote: XXVII. De generibus colorum. - -Vitr. 7, 6-14. (Isid. 19, 17).] - - Colores vero alii certis locis procreantur, alii ex commixtionibus 35 - componuntur. rubricae itaque multis locis - ge|nerantur, sed optimae in Ponto et in Hispania nascuntur. (10) - - * * * * * - -Page 300 - - paraetonium ex ipso loco unde foditur habet nomen. eadem - ratione et melinum, quod eius metallum per insulas cycladas - Melo dicitur. creta viridis pluribus locis nascitur, - sed optima creta Smyrnae tantum procreatur, quae graece - θεο|δοτειον dicitur a Theodoto quodam in cuius solo primum 5 (15) - est inventa. auripigmentum, quod αρϲενικον graece - appellatur, in Ponto nascitur. sandaraca plurimis locis - generatur, sed optima in Ponto et iuxta flumen Hypanim. - minii autem natura primum a Graecis Ephesiorum solo - reperta memora|tur, deinceps in Hispania. cuius natura 10 (20) - has admirationes habet. glebae itaque cum ex metallis - primum exciduntur, argenti vivi guttas exprimunt, quas - artifices ad plures usus colligunt. neque enim argentum - neque aes sine his inaurari potest. nam confusae in unum - ita ut quattuor sextariorum | mensuram habeant, centum 15 (25) - librarum pondus efficient. supra cuius liquorem centenarium - saxi pondus si posueris, susti|nebit, scripulum auri =307= - super si posueris, in liquore descendet. unde intelleges - non ponderis sed naturae esse discretionem. itaque si - aurifex pannis textilibus adustum rudi vaso fictili solidi 20 - auri pulverem prius lavaverit, postea mixtum argento | vivo (5) - vel in panno vel in linteolo comprimes ut liquor argenti - expressus emanet et auram solidum intrinsecus remaneat. - verum probatio minii sic erit observanda. in lammina - ferrea mittatur et super ignem ponatur tamdiu donec 25 - lammina rubescat. tunc retractum refrigescat. si colorem - non muta|verit, optimum erit, si mutaverit, vitiatum erit. (10) - colores autem omnes calcis mixtione corrumpi manifestum - est. chrysocolla a Macedonia venit, foditur autem ex - metallis aerariis. armenium et indicum ab ipsis ostenditur 30 - quibus in locis nascitur. atramenti vero compositio sic - erit observanda, quae | non solum ad usum picturae necessaria (15) - videtur sed etiam ad cotidianas scripturas. lacusculus - curva camera struatur. huic fornacula sic componitur - ut nares in lacusculo habeat qua fumus possit 35 - intrare. taedae in eadem fornace incendantur, super taedas - ardentes resina mittatur, ut omnem fu|mum et fuliginem (20) - - * * * * * - -Page 301 - - per nares in lacusculum exprimat. postea fuliginem diligenter - conteres et aquam ad modum mittes et atramentum - facies nitidum. pictores autem glutinum miscent, ut nitidius - esse videatur. sed ad celeritatem operis etiam taedarum - carbones cum glutino attriti parietibus praestabunt 5 - | atramenti suavitatem, nec minus sarmenta exusta et contrita (25) - atramenti colorem imitabuntur. sed et sarmenta - uvae nigrioris si in optimo vino mersa aruerint et postea - exusta fuerint, ad|dito glutino imitata indici suavitatem =308= - monstrabunt. usta vero, quae plurimum necessaria in 10 - operibus picturae videtur, sic temperatur. glebae silis - boni in igne coquuntur, tunc acerrimo aceto perfuso extinguuntur, - et reddunt purpureum | colorem. caerulei temperationes (5) - Alexandriae primo sunt inventae, nunc autem - Puteolis ex harenae pulvere et nitri flore temperatur. sed 15 - cyprium adustum ＜addes＞. cerussa et quam nostri aerucam - vocant sic erit conficienda. sarmenta vitis amineae - infuso aceto in dolio coiciantur, super tabulae plum|beae (10) - deponantur et dolium eludatur, et pluribus mensibus transactis - aperiatur. sed cerussa in fornace coquatur, quae 20 - mutato colore meliorem efficiet sandaracam. ostrum autem - quod pro colore purpurae temperatur plurimis locis nascitur, - sed optimum insula Cypro et ceteris quae proxime - sub solis | cursu habentur. conchylia itaque cum circumcisa (15) - ferro fuerint lacrimas purpurei coloris emittunt, quibus 25 - collectis purpureus color temperatur. ideo autem ostrum - est appellatum quod ex testis umor elicitur. qui cito ex - salsugine inarescit, nisi temperatus umor melle circumfusus - habeatur. fiunt | etiam purpurei colores infecta creta (20) - rubiae radice. similiter ex floribus alii colores inficiuntur. 30 - itaque pictores cum voluerint sil atticum imitari, violam - aridam in vaso cum aqua | ad ignem adponunt ut ferveat, =309= - et decoctam in linteolo exprimunt et in mortario cum - creta conterunt et faciunt silis attici colorem. eadem - ratione vaccinium cum lacte temperantes purpuram faciunt 35 - elegantem. qui non possunt chry|socolla propter caritatem (5) - uti, herbae quae lutear appellatur sucum caeruleo inficiunt - - * * * * * - -Page 302 - - et utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellantur. - propter inopiam coloris simili modo cretam selinusiam - sive anulariam vitro miscentes, quod Graeci ιϲατιν - vocant, imitationibus efficiunt indici colorem. - -[Sidenote: XXVIII. De normae inventione. - -Vitr. 9 praef. (Isid. 19, 18).] - - | Quoniam ad omnes usus normae ratio subtiliter inventa 5 (10) - videtur, sine qua nihil utiliter fieri potest, hoc modo - erit disponenda. sumantur itaque tres regulae, ita ut duae - sint pedum binum et tertia habeat pedes duos uncias X. - eae regulae aequali crassitudine compositae extremis cacuminibus - | iungantur schema facientes trigoni. sic fiet perite 10 (15) - norma composita. - -[Sidenote: XXIX. De horologii institutione. - -ex al. f. (cf. Vitr. 9, 8).] - - Multa variaque genera sunt horologiorum, sed pelecini - et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio videtur. pelecinum - enim horologium dicitur quod ex duabus tabulis - mar|moreis vel lapideis superiore parte latioribus inferiore 15 (20) - angustioribus componitur, sed haec tabulae aequali mensura - fiunt et quinis lineis directis notantur, ut angulum - faciant qui sextam horam signabit. semis ergo ante primam - et semis post undecimam supplebunt XII numeros - horarum. sed | iunctis aequaliter ante et extensis tabulis, 20 (25) - in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proximum - circulum fa|cies, a quo primum lineae horarum partitae =310= - aequaliter notantur. item alium maiorem circulum - ab eodem puncto angulari facies, qui prope oram tabularum - attingat, ad quem aestivis temporibus gnomonis umbra 25 - pervenit. subtilitas | ergo disparis mensurae de spatio (5) - horarum expectanda non est, quando aliud maius et aliud - minus horologium poni solitum videatur, et non amplius - paene ab omnibus nisi quota sit solum inquiri festinetur. - gnomon itaque in angulo summo iuncturae paululum inclinis 30 - ponitur, qui umbra sua horas | designet. constitues (10) - autem horologii partem qua decimam horam notabit contra - orientem aequinoctialem, sicut de exemplis multifariam - cognoscitur. horologium autem quod hemicyclion appellatur - simili modo de lapide vel de marmore uno, quattuor 35 - partibus sursum latioribus infra angustioribus | componatur, (15) - ita ut ab ante et a tergo latiores partes habeat, sed frons - - * * * * * - -Page 303 - - aliquantum promineat atque umbram faciat maiorem. sub - hac fronte rotunditas ad circinum notatur, quae cavata - introrsus hemicyclium faciat schema. in hac cavatura - tres circuli fiant, unus prope summitatem horologii, alius - per | mediam cavaturam, tertius prope oram signetur. 5 (20) - a minore ergo circulo usque ad maiorem circulum horalem - una et X lineae directae aequali partitione ducantur, quae - horas demonstrent. per medium vero hemicyclium supra - minorem circulum planitia aequalis subtiliori crassitudine - fiat, ut aperta | rotunditate digitali facilius solis radius 10 (25) - infusus per numeros linearum horas demonstret. hiemis - ergo tempore per minorem circulum horarum numeros - servabit, aequinoctiali tem|pore medium circulum sequetur, =311= - aestivo tempore per maioris circuli spatia gradietur. sed - ne error in construendo horologio cuiquam videatur, libero 15 - loco alto vel plano sic ponatur ut angulus huius qui - occiduas horas notabit contra ae|quinoctialem vernum spectet, (5) - unde sol nono kal. apriles oriatur. fit etiam in - uno horologio duplex elegantiae subtilitas. nam dextra - ac sinistra extrinsecus in lateribus eius quinae lineae 20 - directae notantur, et ternae partes circulorum aequali - intervallo sic fiunt ut una proxima sit angulis poste|rioribus, (10) - ubi stili ponentur qui umbra sua horas designent, - altera mediam planitiem detineat, tertia prope oram contingat. - has enim partes circulorum hieme vere et aestate 25 - sic ut interius gnomonis umbra sequitur. in angulis - ergo posterioribus stilos modice obliquos figes, qui umbra - sua horas | designent. oriens enim sol in primo (15) - latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinistro - latere percurret. legitur etiam horas sic comparari debere, 30 - primam sextam septimam et duodecimam uno spatio mensuraque - disponendas, secundam quintam octavam et undecimam - pari aequalitate ordi|nandas, tertiam quartam (20) - nonam et decimam simili ratione edendas. est et alia - de modo et mensuris horarum comparatio, quam prolixitatis 35 - causa praetereundam aestimavi, quoniam haec - diligentia ad paucos prudentes pertinet. nam omnes - - * * * * * - -Page 304 - - fere, sicut supra memoratum est, quota sit solum requirunt. - - | Quantum ergo ad privatum usum spectat, necessaria (25) - huic libello ordinavimus. civitatum sane et ceterarum - rerum institutiones praestanti sapientiae memorandas reliquimus. 5 - - * * * * * - - - - -_Ad Faventinum nota haec:_ - - -_Epitomae textum olim ex tribus codicibus saec. X a me collatis editum -simpliciter nunc repeto, nomine tantum addito auctoris, quem in -catalogo Angiensi (et saeculo nono) traditum ex exemplari restituit -J. Haupt. libello iam a Palladio excerpto praefixus idem titulus qui -legitur in folio Salisburgensi _M. Ceti Faventini artis architectonicae -privatis usibus adbreviatus liber_, servatur etiam in editione ad ipsum -Vitruvii textum toto tenore interpolati codicis Scletstatensis, quam -ad simile exemplar quale fuerat Salisburgense, sua sibi opera, quam -tamen ad finem non perduxit, doctus quidam monachus confecit saec. X, -non solum explanandi consilio et corrigendi, verum etiam supplendi. -sic eodem saeculo auctor codicis Gudiani (E) epitomam Faventini pannis -Vitruvianis largiter assutis supplevit. atque postea etiam novis -capitulis additis et alienis, ipsa quoque in singulis subinde mutata -lectionis specie, nova recensio epitomae conformata est, quae multis -saeculo XII et XIII exemplis ferebatur (cf. praef. ed. mai. p. XI: addo -nunc cod. Laudun. 403. sed quod de Laudunensi 426^{bis} Palladii saec. -IX quem ipse vidi ex progr. suo anni 1879 repetit J. C. Schmitt in ed. -Pall. 1898 p. VII, hoc nihili est) quorum omnium quidem codicum, qui -aut textum simpliciter repetunt aut certi cuiusdam consilii arbitrio -intercedente commutant, inter se lectiones comparando separandae -sunt, non confundendae. atque textum editoris Anonymi Scletstatensis -qui antiquiore paulisper et saniore codice usus fuerat, erroribus -quibusdam suis ex meis codicibus purgatum nuper edidit Frid. Krohn -(Quaest. Vitruv. partic. I. Diss. Berol. 1896), ego ipsius iterum -epitomae textum corruptum quidem sed traditum praebui, ita tamen ut -quae perditi illius codicis ope mutanda videbantur, ad finem voluminis -notarem.--Addo hic, quod S. G. de Vries Leidensi debeo, etiam solius -Vitruvii capitulis congestis epitomam quandam praebere “_sumptum ex -libro victruvii de architectura_” _Architecti est scientia_ … codicis -Leid. Voss. fol. 93 (f. 46-68^{b}_{2}) saec. XIII._ - -_ad p. 285, 2 _Pollio_ fr. Vind. || 4 _ordinare_ (cf. p. 311, 26) -Anonymus codicis Scletstatensis (= Vindobon.): _ornare_ codd. (cf. -v. l. p. 229, 17). || 8 _quibusque … aedificio_ fr. Vind. || 20 -_ordinationem taxin_ (sic pro _ac_ codd.) _dispositionem diathesin … -eurithmian_ (sic) scripsit Anon. S (ex Vitr.)._ - -_286, 9 _septentrionalem_ (sic) ex Vitruvii (p. 25, 1) codicibus -lacunae induxit Anon. S (sicut g^{c}). delevit idem ex eodem -_subsolanum_ Faventini (et recentiorum: qui est ἀπηλιώτηϲ Plin. 2, -119). || 10 _androgeus_ (ex Vergilii memoria!) _cyrenensis_ cum -codd. etiam Anon. S (item infra). || 13 _scalptas_ (Vitr. p. 25, 8): -_sculptas_ codd. | _suos quosque_ Anon. S: _suos cuiusque_ codd. (etiam -Vitruvii p. 25, 6). cf. Lachmann ad. Lucret. (II, 371) p. 94. || 26 -_exempli_ (cf. p. 288, 16): _templi_ codd. ubi sic sua coniectura -scripsit Anon. S _ad exemplū androgei cyrenensis. simili modo supra -caput_ etc._ - -_287, 4 _Cuius_ (scil. _aquae_) _si_ (_si_ om. g) _talis_ (_-les_ -codd.) _copia_ (_-ae_ g^{c}) _non erit_ (_erunt_ vel _er̄_ codd.) etiam -Anon. S (ut codd.). _quodsi_ scr. Krohn. || 9 _latebit_ (Anon. S): -_latebat_ vp (_lateat_ ex em. g). || 21 _harena carbunculo_: cf. ad -Vitr. p. 186, 7 (_harena carbuncula_ sic Anon. S)._ - -_288, 8 _alio_ hic codd. || 12 pro verbis _lucens fuerit inventa_ sic -ponit (cum Pall.) epitomae interpolatae (praef. ed. mai. p. XII) editor -(saec. XII) _tracto ad se humore extincta inveniatur_ (cod. Laud. 403)._ - -_289, 13 _miscebis_ (_misces_ x) _et insuavitatem_ (ad p. 211, 20 cf. -p. 186, 2 _limosa et insuavis_) _saporis mutabit: immittes et_ ＜_in_ -supra add. ips.＞ _suavitatē saporē mutabit_ Anon. S (ubi _et suavitate -sapores mutabit_ v, _et suavitate saporē sutabit_ p). || 14-19 (_sed -licet--facies_) nota auctoris respicientis Vitr. p. 163, 14. 18. cf. -etiam p. 295, 21 cum Vitr. p. 41, 9. _auctores_ i. e. Vitruvius (ut p. -287, 1-2). || 16 _inpensas_ Anon. S: _&pensas_ (scil. _expensas_) codd. -|| 21 _lubrica_ Anon. S (Mar. e Vat. reg. 1286): _rubrica (rubica)_ -codd. (cf. de v. l. Colum. I prf. 24). || 33 _optima et pr._ Anon. -S (vulgo _optime pr._). || 37 _inquinamentis. Ignem monitā_ (sic -v, _inquinamentis ignem | monitam_ g, _i. ignem. non itā_ p), unde -_inquinamenti signis munitam_ Anon. S.--mox _significabit_ cum codd. -idem._ - -_290, 4 _tubis vel canalibus ligneis_: sic (et p. 294, 12) ipse addidit -Faventinus (ex quo Pall.). unde inepte _quinque_ numerat Anon. S (pro -tribus Vitr.). || 5 _ducitur_ codd. (corr. S). || 8 _fuerit pede_ -(_et_ S) _semis intra …_ (sic) codd. (cf. ad p. 207, 2) (_pede semis_ -post alterum _fuerit_ v. 9 posuit Mar. cum Palladio). || 16 _librate_ -(cf. p. 208, 16. 22. 209, 2. 19): _librae_ v (Anon. S), _libre_ p. || -24 _ad (palmum)_ Anon. S (_palmi spatio_ Pall.): _vel_ codd. (deinde -_ingrediatur_ S). || 28 _etiam multo_ (Vitr. p. 210, 4): _enim muscos_ -codd. (_enim muscus_ rec. interp.), unde male effecit Anon. S _enim -usus (tubulorum a plumbi materia inv.)_._ - -_291, 6 _sqq._ numeros ex Vitruvii textu et correxit et supplevit Anon. -S, nisi quod reliquit v. 19 (pro _CCCLX_) _CCCC.L. pondo_, sicut ex -Faventino etiam Palladius. || 13 _comprehensa_ etiam Pall. (_impressa_ -Isid. 19, 10, 21 et 16, 3, 11). || 14 _non habebit asperitatem_ -(additur ex Vitr. p. 40, 6): textus traditi lacunam satis inficete sic -explevit Anon. S _muta erit_. deinde _ea quoque quam_ (_eamque_ codd.) -_in v. c. miseris_ etc., ubi rec. interp. sic _Quodsi terrosa fuerit. -eamque in vest. cand. miseris. si effusa nichil s. r._ || 28 _evanidae_ -(_vanidae_ codd.): _humidae_ male Anon. S (cf. p. 40, 21 et 46, 29). -|| 31 _liaculorum_ (Vitr. p. 41, 9): _iaculorum_ codd. (sic etiam -Anon. S). ex hoc Faventini loco a librario sumpta fuit lectio saec. IX -ipsi Vitruvio adscripta _vel iaculorum_. || 35 _sfungia (ϲφογγιά)_ sic -codd. (etiam Isidori 19, 10, 3). || 37 _exiliore_ (i. e. _rariore_): -_molliori_ (ex interpret.) Pall. et (male) Anon. S._ - -_292, 16 _inducatur_ (sc. _tectorium_ Vitr. p. 38, 17): _inducantur_ -codd., ubi _ducantur_ (sc. _lateres_) Anon. S. qui ex Vitr. p. 38, -15 scripsit _maxime autem utiliores_ (sic) _erunt, si ante biennium -ducantur_. || 30 _venustatem_: sic etiam Anon. S (_vetustatem_ codd.)._ - -_293, 3 _materies_ (Vitr. Pall.): _caesio_ codd. (inde _omnis cesio_ -Anon. S). || 13 _subgrundis_ (_subgrundas_ Anon. S): _subgrunda_ codd. -cf. ad Vitr. p. 60, 14. || 17 _aesculus_ (sic iam Schneider ad Pall. p. -224 et Anon. S cum Palladio ex Vitr. p. 56, 25): _ex cuius_ cod. v (ubi -_ex_ om. pg). || 18 _sed in umore posita vitiatur_ (ex Vitr. p. 56, 27 -cf. Plin. 16, 219): _et in umore posita perpetuam exhibet utilitatem_ -(sic ex v. 17 repetendo) codd. cum Anon. S. || 22 _scalpturis_ (Pall.): -_sculpturis_ (etiam Vitr.) codd. (item p. 288, 18). | _alnus qui -proximus_ (masc. ut ital. hisp. _alno_, gall. _aune_) codd., sed Anon. -S (sicut Marini) corrigendo scripsit _alnus quae proxima aquae n. -tenera_, ut ex Fav. Isidorus 17, 7, 42 (cf. Pall.). || 25 _palationes -spisse defixae … servant_ codd., ubi _palationis_ (_-nibus_ Vitr.: ita -Krohn) _spisse defixa … servat_ Anon. S (cum Vitr.). || 31 _si umore -non corrumpetur_ (sic legendum est cum v, non _corrumpatur_) = _quod -u. non corrumpitur_ cf. Pall. 12, 15 _cedrus durabilis si_ (al. male -_nisi_) _umore tangatur_ (om. Anon. S). || 32 _pinu_ (sic ex Vitr. -etiam Anon. S): _pino_ codd. || 33 _cedria_ codd. (etiam Anon. S): -_cedrium_ Vitr. p. 58, 21 (Plin. 16, 52). confunditur hic cedria (med.) -cum oleo cedrino: cf. Theod. Prisc. p. 500 (ind.), Plin. 24, 17 etc. || -36 _nam_: sic codd. (etiam An. S) = _autem_, ut saepius (p. 295, 10). -cf. Th. Prisc. p. 526 (ind.), Anthimus (Anecd. II ind.) etc._ - -_294, 7 _quindecim_ (_XV_ v) _pedibus_ codd.--cf. Pall. _octo pedes -ad spatium standi singulis boum paribus abundant et in porrectione -quindecim_. || 17 _stringatur_ (cf. _astringi_ Pall. 1, 20 et -_constringitur_ Colum.): _retineatur_ codd., quod ex Vitr. (p. 147, 9) -pro more corrigens Anon. S posuit _congeletur_ (nam _si congelatur, -fracescet_ Col. 1, 6, 18). || 22 _pistrina_: in hac voce, labore non -completo reliquoque folii spatio vacuo, substitit Anon. S. || 34 -_africum_ (= _ad meridiem et occidentem_ Vitr.): _frigida_ codd._ - -_295, 21 delevi _et_ ante _argilla_. item p. 301, 5. cf. _πηλῷ -τετριχωμένῳ_ Ath. ad p. 277, 8. || 31 l. _ab hibernis_ (Vitr. p. 125, -3) pro _aut h._ codd._ - -_296, 20 _insistas_: _insistat_ codd. (correxi cum cod. Laud., ubi -male etiam _relinquas_). || 29 _bini_: _binis_ (_bonis_ v) codd. -(corr. ex Vitr.). || 35 _statuminentur_ codd. | _qui_ (_saxus_, ital. -_sasso_ masc.): sic Fav. cum rec., quod male ipsi Vitruvio (p. 163, 12) -obtrudunt librarii. || 36 _inductis_ addidi ex Vitr. p. 163, 13 (ita -iam Nohl). || 37 _rudus est … mixti_ codd. (sic cum glossa ex Isid. 19, -10, 27. cf. Pallad. _rudus id est_ etc.)._ - -_297, 1 _crassior induci (… digitos VI)_ codd. (cf. Pall.). || 9 -_tumuli_ Vitr. (p. 164, 6): _cumuli_ codd. || 14 _missas … tabulas_ -codd. || 35 _inpegerit_: _in(m)pigeres_ (= _inpegeris_) codd._ - -_298, 7 _divisos_ (_ad formam_ scil. _circinationis_ Vitr. p. 166, -7) _ordinabis_ codd. || 9 _sint missae. his_: _simissales_ codd. -|| 14 _aut_: _ut_ codd. || 22 _c. vel delicatae aut_ (v, _ut_ p g) -_arquatiles camere exemplis uteres_ codd. || 32 _subigatur_ Nohl: -_subigantur_ codd. || 34 _marmoris et candoris politionibus_ codd. -(corr. Nohl)._ - -_299, 32 _nudis pedibus_ sc. _stantes_ Pall._ - -_300, 2 _eius metalli_ corrupte codd. Fav. et Vitr. unde iam Isid. 19, -17, 21 (ex Fav.) quod _~eius metalli ferax~_(!) _sit una ex cycladibus -insula Melos nomine_. || 30 _armenium_ (_minium_ codd. Vitr.): -_argentum_ in codd. Fav. iam legit Isidorus, qui haec mire corrupit -(19, 17, 10). || 33 _lacusculus_ etiam (qui Faventino utitur) Isid. 19, -17, 17: _laconicum_ Vitr._ - -_301, 3 _pictores_ (sic et Isid.) = _tectores_ Vitr. || 7 _sed -sarmenta_ codd. (_sed et sarmentum_ etiam Isid. 19, 17, 18, ubi -praecedit _~sunt et qui~ vini faecem siccatam excoquant_ Plinianum l. -35, 42 ex eodem Vitruvii p. 180, 19 loco excerptum). || 8 _aruerint_ -(Isid.): _arderent_ codd. || 13 leg. _et ＜madefacta spongia＞ r. p. c._ -(ut apud Isid. 19, 17, 19). || 15 _temperatur sed cibrium (cibrum) -adustum russa quam …_ codd. lacunam indicat Isid. (19, 17, 14) _sed -＜si＞ciprium in fornace adustum huic permixtioni addes vestoriani -similitudo erit_ (cf. Vitr. p. 180, 26). || 16 _erucam_ Vitr.: -_afrug(r)um_ codd. || 23 _cypro_ codd. et (ex Fav.) Isid.: _rhodo_ -Vitr. || 24 _conchylia_ Vitr.: _concula (… circumcisa)_ codd. sed cf. -ex Faventino Isid. 19, 28 (2) = 12, 6, 50. || 37 _luteum_ codd. Vitr. -(_a luto herba_ Plin. 33, 91). | _caeruleo_: _ceroleum_ (sic) codd. -(_caeruleo subtritam_ Plin.)._ - -_302, 3 _quod graeci staensiverationibus vocant. inficiunt_ etc. codd. -|| 8 _pedum binum_ (Isid.): _pedibus binis_ codd. || 9 _cacuminibus_ -(cum Vitr. etiam Isid.): _acuminibus_ codd._ - -_303, 4 _fiant_: _fiunt_ codd._ - -_304, 6 hanc esse operis conclusionem manifestam, subducta linea -olim significavi, additamentum autem quod quasi _capitulum XXX_ -comprehendunt indices codicum (ex textu collecti), in ipso quidem, -textu numero non adscripto simpliciter subiectum (sub rubrica _De -maltis diversis_ v, sine rubrica p), hoc nunc plane omisi. neque -curavit Anonymus S._ - -_In extremo volumine apud ipsum Vitruvium p. 208, 24 legendum esse -_etiam in ventre colliquiaria (colliciaria) sunt facienda_ (cf. -_collicias_ p. 140, 9), cum Plinio qui scripsit (31, 58) _in anfractu -omni colliqui[n]aria fieri_, ex bellissimo G. Gundermanni invento moneo -sero doctus (litt. datis 17. IV. 1899)._ - - - - -Index nominum. - - -_Numeri, sicut notae ubique omnes, remittunt ad paginas editionis -prioris in margine adscriptas._ - - Abderitae 174, 15. - - Accius 218, 1. - - Achaia 43, 27. 84, 19. 22. 85, 16. - - Adriaticum mare 43, 26. - - Aegyptus 32, 16. 96, 11. 134, 14. 176, 15. 191, 7. 195, 7. 232, 1. - - Aegyptii 185, 3. - Aegyptii oeci 143, 11. - - Aeoli pilae 23, 27. - - Aequiculi 200, 25. - - Aeschylus 158, 20. - - Aesculapius 13, 25. - - Aesculapium 159, 10. - - Aethiopes 191, 2. - Aethiopia 195, 15. - - Aetna 43, 2. - - Africa 59, 3. 203, 6. - Afri 203, 2. - Afri campi 191, 14. - - Agatharchus 158, 20. - - Agesipolis (_v. l._ Agesillas _i. e._ Agesilaus) 4, 23. - - Agesistratos 160, 4. - - Agger (Ger) 190, 20. - - Alabanda 70, 1. - - Alabandei 174, 8. 15. - - Albanae lapidicinae 44, 21. 45, 15. - - Albula 192, 23. - - Alexander 31, 8 sqq. 155, 16. 199, 20. 273, 18. - - Alexandria 31, 20. 156, 11. 157, 18. 180, 25. 218, 21. (233, 13). 237, 8. - - Alexis 132, 15. - - Alpes 59, 19. 61, 5. 190, 16. 199, 21. 200, 25. - - Altinum 20, 3. - - Ammiterninae lapidicinae 44, 21. - - Ammon 195, 7. - - Amyntas 273, 15. - - Anaxagoras 155, 13. 158, 22. 183, 15. - Clazomenius 232, 19. - - Ancona 60, 11. - - Andreas 236, 19. - - Andron (Ephesius?) 63, 23. - - Andronicus Cyrrestes 25, 2. - - Anicianae lapidicinae 45, 14. - - Antimachides 160, 14. - - Antiochus 160, 18. - - Antipater 199, 19. - -- (Stoicus) 232, 16. - - Antistates 160, 13. - - Apaturius Alabandeus 173, 23 sqq. - - Apelles 8, 11. - - Apollo 156, 4. 217, 2. - Delphicus 62, 16. 84, 24. - Panionius 85, 15. - Apollinis aedes 30, 10. 70, 1. 71, 12. 161, 8. 251, 3. - - Apollonia 195, 19. 283, 9. - - Apolloniates 283, 11. - - Apollonius 236, 16. 20. - Pergaeus 10, 16. - - Appenninus mons 43, 24. 61, 4. - - Apulia 20, 9. - - Aquileia 20, 3. - - Aquiliana basilica 106, 1. - - Aquitania 34, 24. - - Arabia 196, 2. 197, 20. - - Aradus 280, 21. - - Aratus 232, 24. - - Arcadia 199, 13. 200, 27. - - Arcesius architectus 90, 22. 159, 9. - - Archimedes 5, 27. 160, 2. 206, 9. 215, 8. 19. - ab Syracusis 10, 17. - - Archytas Tarentinus 10, 15. 160, 2. 216, 21. 217, 5. - - Ardeatinus 192, 23. - - Areopagus 35, 19. - - Arevanias 50, 12. - - Argi 50, 13. 84, 20. - - Ariobarzanes 122, 7. - - Aristarchus grammaticus 8, 10. - Samius 10, 15. 225, 19. 236, 15. - - Aristides 204, 8. - - Aristippus philosophus Socraticus 131, 14. - - Aristomenes Thasius 63, 22. - - Aristophanes 132, 14. - (grammaticus) 156, 21 sqq. - - Aristoteles 155, 15. 212, 21. - - Aristoxenus 8, 11. 110, 20. 116, 3. - - Arretium 49, 8. - - Arsinoe 85, 11. - - Artemisia 51, 6 sqq. - - Asia 39, 15. 43, 27. 72, 15. 84, 26. 85, 3. 190, 14. 224, 23. - - Asta(n)sobas (Hastansobas) 191, 4. - - Astoboas 191, 4. - - Athenae 25, 3. 35, 19. 49, 5. 70, 11. 101, 21. 158, 20. 159, 5. - 160, 13. 161, 13. 176, 10. 17. 183, 16. 194, 17. 218, 21. 233, 11. - - Athenienses 84, 24. 87, 2. 132, 15. 22. 176, 17. - - Athenodorus (Stoicus) 232, 16. - - Athos mons 31, 24. - - Atlantides 151, 12. - - Atlas 151, 7. 190, 17. 191, 9. - - Attalus 85, 11. - Attalici reges 49, 9. 156, 7. - - Attica 101, 21. - - Atticum mel 60, 20. - sil 176, 9. - - Atticurges 77, 11. 96, 18. 98, 24. - - Aventinus mons 178, 20. - - Augusti aedis 107, 3. - - M. Aurelius 2, 3. - - - Babylon 23, 7. 195, 21. 196, 2. - - Baianae regiones 42, 8. - Baiani montes 42, 23. - - Baleares 176, 16. 203, 10. - - Berosus Chaldaeus 224, 22. 232, 14. 236, 14. - - Boedas Byzantinus 63, 21. - - Boeotia 198, 8. - - Borysthenes 190, 14. - - Bryaxis 159, 17. - - Byzantii 273, 15. - - - Caecubum vinum 197, 13. - - Caeli aedes 12, 27. - - Caesar 1, 1. 11, 1. 83, 18. 104, 22. 133, 6. 158, 10. 203, 13. 218, 13. - divus Caesar 59, 18. (60, 4.) (70, 19.) - - Callaeschros 160, 14. - - Callet 39, 15. - - Callias architectus 280, 21 sqq. - - Callimachus Catatexitechnos 87, 1. - - Callippus 232, 24. - - Camenae 192, 12. - - Campana via 199, 23. - - Campania 44, 8. 23. 61, 9. 197, 12. 200, 2. - - Capitolium 35, 20. 71, 20. - - Cappadocia 196, 8. - - Cares 50, 14. 85, 12. - - Caria 49, 21. 51, 7. 85, 4. - - Carpion 159, 5. - - Carthaginienses 272, 22. - - Carthago 195, 17. - - Carya civitas Peloponnensis 4, 11. - - Caryates 4, 14. 22. - - Casius 195, 7. - - Castoris aedis 101, 18. 21. - - Caucasus mons 190, 13. - - Celtica 190, 16. - - Centauri 173, 26. - - Cephisos 198, 8. - - Cereris aedes 30, 21. 71, 19. 161, 10. - - Chaldaei 224, 22. 232, 9. 14. - Chaldaica disciplina 224, 23. - - Charias 273, 17. 160, 4. - - Chersiphron 70, 5. 159, 3. 249, 26. 250, 12. - Gnosius 161, 5. - - Chion (Chionis?) Corinthius 63, 20. - - Chionides 132, 14. - - Chios 85, 7. 158, 4. 283, 3. - Chii 283, 4. - - Chropes (Cychropes) 199, 3. - - Cia 202, 3. - - Cicero 218, 6. - - Cilbiani agri Ephesiorum 177, 2. - - Cilicia 194, 24. 195, 13. - - Circus Flaminius 101, 18. 21. 236, 17. - Maximus 71, 19. - - Clazomenae 85, 8. - Clazomenii 198, 9. - - Clitor 200, 28. - - Colchi 34, 25. 190, 15. - - Collina porta 69, 7. - - Coloe _Iocundus_ 191, 2. - - Colophon 85, 7. - - Coos 232, 15. - - Corinthii 87, 6. 116, 20. - - Corinthia virgo 86, 21. - Corinthiae aedes 13, 6. _passim l. IV._ (87, 4). - Corinthii oeci 143, 10. - Corinthium vas 205, 4. - - Cn. Cornelius 2, 4. - - Cornetus campus 199, 23. - - Cossutius civis Romanus 160, 22. 161, 18. 19. - - Cottius 199, 21. - - Crates (?) 132, 14. - - Crathis 198, 9. - - Creta 19, 8. 59, 3. - - Cretenses 19, 7. 15. - - Creusa 85, 2. - - Croesus 49, 14. 155, 16. - - Ctesibius 5, 27. 160, 3. 260, 13. 23. - Alexandrinus 237, 5 sqq. - Ctesibica machina 259, 19. - - Cumae 129, 15. - Cumanorum montes 42, 23. - - Cutiliae 194, 3. - - Cyclades 176, 20. - - Cydnos 194, 24. - - Cyrenae 197, 22. - - Cyziceni oeci 143, 27. - Cyzicena triclinia 149, 26. - - - Daphnis Milesius 161, 9. - - Darius 155, 17. - - Delos 217, 2. - - Delphi 85, 2. 159, 6. - - Demetrius 161, 7. - - Demetrius Phalereus 161, 12. - - Demetrius Poliorcetes 281, 2. 282, 17. - - Democles 160, 3. - - Democritus 37, 17. 21. 155, 13. 158, 22. 212, 21. 217, 9. - physicus 231, 18. - Abderites 232, 20. - - Demophilos 159, 21. - - Diades 160, 2. 273, 17. 19. 275, 18. - - Dianae aedis 13, 9. 59, 1. 70, 1. 4. 71, 13. 86, 1. 101, 19. 159, 2. 8. - 161, 5. 7. 249, 28. 251, 22. - - Dinocrates architectus 31, 7 sqq. - - Diognetus Rhodius architectus 280, 18 sqq. - - Diomedes 20, 10. - - Dionysodorus 236, 20. - - Diphilos 160, 3. - - Doricae aedes 13, 3. _passim l. IV._ (85, 16). - fores 96, 19. 142, 14. - peristyla 142, 24. - - Dorieon civitates 85, 17. - - Dorus 84, 19. - - Dyris 190, 18. - - Dyrrachium 195, 19. - - - Elephantis 191, 6. - - Eleusis 161, 9. - - Elpias Rhodius 20, 11. - - Empedocles 184, 1. - - Ennius 218, 1. - - Ephesus 58, 24. 70, 4. 85, 5. 159, 2. 161, 5. 175, 24. 242, 5. 249, 28. - 252, 3. - Ephesii 177, 2. 179, 8. 251, 21. - - Epicharmus 184, 2. - - Epicurus 37, 18. 132, 9. 155, 15. - - Epimachus Atheniensis architectus 281, 3. - - Eptagonus, Eptabolus lacus 190, 19. 20. - - Eratosthenes Cyrenaeus 10, 16. 27, 2. 28, 5. 216, 21. 217, 5. - - Erythrae 85, 8. - Erythraei 198, 10. - - Etruria 43, 14. 24. 44, 9. 61, 5. 9. 195, 4. - - Etrusci haruspices 30, 13. - - Euangelus 252, 6. - - Eucrates (Crates?) 132, 14. - - Euctemon 232, 24. - - Eudoxus 232, 23. 236, 16. - - Eumenicae porticus 122, 3. - - Euphranor 160, 1. - - Euphrates 190, 14. - - Euripides 183, 15. 199, 9. 223, 6. - eius fabula Phaethon 223, 9. - - - Faberius scriba 178, 20. - - Falernum vinum 197, 13. - - Faliscus ager 199, 23. - - colonia Fanestris 60, 10. - Iulia Fanestris 106, 12. - - Fauni aedis 69, 11. - - Ferenti municipium 45, 24. - - Fidenates lapidicinae 44, 20. - - Flaminius circus 101, 18. 236, 17. - - Florae aedes 13, 5. 179, 12. - - Fontis aedes 13, 5. - - Fortunae Equestris aedis 71, 3. - ad tres Fortunas aedis 69, 6. - - Forum Caesaris 70, 19. - - Fundi 197, 13. - - Fuficius 160, 8. - - - Gades 272, 23. - - Gaditani 273, 8. - - Gallia 34, 24. 182, 4. 190, 15. - Gallicae paludes 20, 2. - - Ganges 190, 13. - - Geras Chalcedonius 273, 8. - - Gnosos 19, 9. - - Gortyna 19, 9. - - Graeci _passim._ - - Graecia 4, 12. 136, 7. - - Graia statio 52, 3. - - - Hadrianum mare 59, 5. 61, 7. - - Halicarnassus 49, 16. 24. - - Hegesias 204, 8. - - Hegetor Byzantius 277, 19. - - Hegias (?) Athen. 63, 20. - - Hellas 84, 25. - - Hellen 84, 19. - - Heraclea 251, 23. - - Heraclitus Ephesius 37, 16. 183, 14. - - Herculis aedes 13, 3. 30, 11. 49, 6. 71, 20. - - Hermodorus 69, 19. - - Hermogenes 70, 1. 72, 16. 73, 6. 90, 23. 159, 7. - - Herodotus 204, 8. - - Hierapolis 196, 13. - - Hiero 215, 10. 18. - - Himeras 195, 2. - - Hipparchus 232, 24. - - Hippocrates 8, 14. - - Hispania 34, 24. 134, 14. 176, 15. 179, 10. - ulterior 39, 14. - - Homerus 157, 25. - - Homeromastix 157, 18. - - Honoris & Virtutis aedis 69, 19. 161, 21. - - M. Hostilius 20, 13. - - Hymettus mons 49, 5. - - Hypanis 176, 25. 190, 15. 196, 24. - - - Ictinos 159, 5. 161, 10. - - Ilias 157, 19. - - Ilienses 198, 18. - - India 190, 13. 195, 16. - - Indus 190, 13. - - Iollas 199, 20. - - Ion 85, 1. 13. - Iones 85, 6. 11. 86, 15. - Ionia 85, 13. - - Ionicae aedes 13, 10. _passim l. III. IV._ (86, 16). - fores 97, 21. 142, 15. - - Iope 196, 2. - - Iovis aedis 30, 7. 49, 6. 69, 11. 107, 5. - Iovis Fulguris 12, 25. - Iovis Statoris 69, 19. - Iovis Olympii 70, 11. 160, 15. 161, 16. - arae 102, 22. - stella 138, 4. 220, 7 sqq. - - Isidis aedis 30, 10. - - Ismuc 203, 4. - - Isthmia 212, 5. - - Italia 43, 24. 49, 8. 105, 2. 116, 18. 138, 6. 176, 8. 190, 16. - 200, 2. 25. - Italica consuetudo 127, 1. 143, 27. - (mos) 151, 17. - - Iuba rex 203, 2. - - Iulia (curia) 106, 1. - - Divi Iulii aedis 70, 18. - - C. Iulius Masinissae (Masinthae) filius 203, 11. - - Iunonis aedis 13, 9. 30, 7. 84, 21. 159, 1. - - - Lacedaemon 49, 11. - - Lacones 4, 22. - - Laodicenses 198, 10. - - Larignum castellum 59, 20. 60, 9. - - Latinum theatrum 120, 1. - Latinae appellationes 110, 19. 150, 21. - - Lebedos 85, 8. - - Leleges 50, 14. 85, 12. - - Lemnos 176, 16. - - Leochares 50, 4. 5. 159, 17. - - Leonides 160, 1. - - Lesbos 23, 19. 197, 11. - - Liberi Patris aedes 13, 9. 30, 10. 72, 15. 90, 25. 122, 3. 159, 9. - - Licymnius mathematicus 174, 7. 24. - - Liparis 195, 13. - - Lucania 198, 9. - - Lucretius 218, 5. - - Lumpharum (Nympharum) aedis 13, 5. - - Lunae aedes 12, 27. 116, 21. - - Lusitania 34, 24. - - Lydia 197, 12. - Lydium genus laterum 38, 27. - - Lyncestus 200, 1. - - Lysippus 63, 13. - - - Macedonia 31, 8. 157, 17. 179, 22. 199, 8. - - Maeoni 197, 11. - - Magi 183, 14. - - Magnesia 70, 1. 159, 8. 175, 24. 203, 1. - - Mamertinum vinum 197, 12. - - Mariana aedis 69, 19. 162, 1. - - Marcia aqua 192, 12. - - Maris ara 102, 23. - - Martis aedis 13, 3. 30, 12. 15. 19. 51, 3. - stella 138, 5. 220, 7 sqq. - - Masinissa 203, 11. - - Massilia 35, 18. 283, 26. - - Massilitani 284, 1. - - Mauretania 190, 17. 191, 7. - - Maurusia 190, 17. - - Maxilua 39, 14. - - Mausoleum 50, 1. 159, 11. - - Mausolus 49, 16. 50, 27. 51, 5. - - Mazaca 196, 9. - - Medullorum natio 200, 26. - - Melampus 160, 1. 201, 4. - - Melas 50, 12. - (fluvius) 198, 8. - - Melite 85, 8. 9. - - Melos 176, 20. - - Menesthes 70, 2. - - Mercurii aedis 30, 9. 50, 6. - stella 220, 6 sqq. - - Meroe 191, 2. - - Metagenes 159, 3. 161, 6. 250, 12. 251, 8. - - Metelli porticus 69, 19. - - Meto 232, 24. - - Metrodorus 204, 8. - - Milesii 85, 6. - - Miletus 85, 5. 161, 8. - - Milo Crotoniates 212, 18. - - Minervae aedes 8, 4. 13, 3. 30, 7. 101, 22. 159, 3. 4. - promuntorium 129, 16. - - P. Minidius 2, 4. - - Mithridaticum bellum 122, 6. - - L. Mummius 116, 19. - - Murena 49, 13. - - C. Mucius 69, 20. 161, 21. - - Musae 156, 14. 214, 20. - - Myagrus Phocaeus 63, 21. - - Mylasa 49, 23. - - Myron 8, 13. 63, 12. - - Mysia κατακεκαυμένη 43, 2. - - Mytilene 23, 20. - - Myus 85, 5. - - - Nemea 212, 5. - - Nemus 101, 19. - - Neptunius fons 199, 2. - - Nexaris 159, 21. - - Nilus 32, 19. 96, 11. 191, 7. 8. - - Nomades (Numidae) 196, 2. - - Nonacris 199, 14. - - Nymphodorus 160, 3. - - - Oceanus 191, 10. - - Odyssea 157, 19. - - Olympia 212, 5. - - - Padus 59, 5. 60, 10. 190, 16. - - Paconius Ephesius 161, 7. 9. 251, 6 sqq. - - Pallas Minerva 101, 22. - - Pallenses lapidicinae 44, 20. 46, 8. - - Paphlagonia 200, 24. - - Paraetonium 195, 7. - - Parmenion 236, 18. - - Paros 251, 23. - - Patrae 49, 6. - - Patrocles 236, 19. - - Pausanias 4, 22. - - Peloponnesus 84, 19. - - Pentelensis mons 49, 6. - - Pephrasmenos Tyrius 273, 5. - - Pergamus 156, 8. - - Persae 4, 12 sqq. 202, 9. - - Persica porticus 5, 3. - spolia 122, 6. - - Phaethon 223, 9. - - Pharax Ephesius 63, 21. - - Phasis 190, 15. - - Phidias 63, 13. - - Philippus 232, 24. - - Philippus Amyntae filius 273, 15. - - Philo 159, 6. 161, 13. - - Philo Byzantius 160, 3. - - Philolaus Tarentinus 10, 15. - - Phocaea 85, 8. - - Phryges 35, 7. - - Phrygia 196, 14. - - Picenum 44, 24. - - Pinna Vestina 194, 3. - - Piraeeus portus 159, 7. 194, 18. - - Pisaurum 60, 11. - - Pisistratus 160, 15. - - Pitane 39, 15. - - Pixodarus 251, 20 sqq. - - Placentia 218, 22. - - Plataicum proelium 4, 23. - - Plato 66, 24. 155, 14. 212, 21. 213, 12. 214, 4. - - Pollis 160, 1. - - Polycles (Ephesius?) 63, 23. - - Polyclitus 8, 13. - (Polycletus) 63, 13. - - Polyidos 160, 4. - Thettalos 273, 16. - - Pompeianus pumex 42, 30. - - Pompeiani Herculis aedis 71, 20. - Pompeianae porticus 122, 2. - - Pomptinae paludes 20, 7. - - Pontus 34, 25. 134, 15. 176, 15. 24. 25. 182, 3. 196, 24. - - Pormos 160, 14. - - Posidonius 204, 8. - - Pothereum (?) flumen 19, 8. - - Praxiteles 159, 17. - - Priene 8, 4. 85, 7. 159, 3. - - Proetus 201, 5. - - Proconnesos 251, 23. - - Proconnesium marmor 49, 17. - - Proserpinae aedes 13, 5. 161, 10. - - Pthia nympha 84, 20. - - Ptolomaeus rex 156, 9. 157, 19. - Philadelphus 158, 3. - - Puteoli 180, 26. - - Pyrros 160, 4. - - Pythagoras 104, 1. 184, 1. 212, 21. 214, 6. 19. - Samius 232, 19. - - Pythagorei 37, 19. (104, 1). - Pythagoricum trigonum 259, 8. - - Pytheos architectus 8, 4. 9, 7. 90, 23. 159, 4. 12. - - Pythia 62, 16. 212, 5. - - - Quirini aedis 70, 4. 179, 13. - - - Ravenna 20, 3. 57, 18. 60, 10. - - Rhenus 190, 16. - - Rhodanus 190, 15. - - Rhodiacum peristylum 149, 21. - - Rhodii 51, 6 sqq. 280, 25 sqq. - - Rhodienses 131, 15. 280, 17. - - Rhodos 51, 20. 22. 23. 131, 18. 181, 11. 182, 9. 233, 13. 280, 21. - - Roma 69, 26. 70, 11. 72, 15. 116, 17. 20. 134, 15. 179, 9. 12. 218, 22. - 233, 11. 18. - (urbs 44, 20. 46, 9.) - Romanus populus 1, 50. 20, 18. 52, 11. 27. 138, 1. 10. 176, 17. - 242, 16. - - Romuli casa 35, 21. - - Rubrae lapidicinae 44, 20. 46, 8. - - - Salmacidis fons 50, 6. - - Salpia 20, 9. - Salpini 20, 21. - - Salutis aedes 13, 25. - - Samiramis 196, 1. - - Samos 85, 7. 159, 2. - - Sardiani 49, 14. - - Sarnacus 160, 1. - - Saturni stella 138, 5. 220, 7 sqq. - - Satyrus 159, 11. - - Scopas 159, 17. - - Scopinas ab Syracusis 10, 17. - Syracusius 236, 18. - - Serapis aedes 30, 10. - - P. Septimius 160, 10. - - Sicilia 195, 2. 197, 12. - - Silanion 160, 1. - - Silenus 158, 28. - - Sinope 176, 15. - - Smyrna 122, 7. 158, 4. 176, 21. - Smyrnaeorum civitas 85, 11. - - Socrates 62, 16. 64, 6. 155, 14. - - Soli 195, 13. - - Solis aedes 12, 27. - - Soractinae lapidicinae 44, 21. - - Statoniensis praefectura 45, 16. - - Stratoniceum 122, 7. - - Styx 199, 16. - - Sunion 101, 22. - - Susae 202, 9. - - Syene 191, 6. - - Syracusae 215, 10. - - Syria 59, 3. 190, 14. 196, 2. 197, 20. - - - Tanais 190, 15. - - Tarentum 233, 13. - - Tarquinienses 45, 14. - - Tarsos 194, 24. 203, 1. - - Teanum 200, 2. - - Teleas (?) Atheniensis 63, 20. - - Teos 72, 15. 85, 7. 159, 9. - - Terracina 197, 13. 199, 1. - - Terrae ara 102, 23. - - Thales 37, 15. 155, 13. - Milesius 183, 13. 232, 18. - - Thasos 251, 23. - - Thebaici campi 191, 6. - - Themistocles 122, 4. - - Theo Magnes 63, 23. - - Theocydes 159, 21. - - Theodorus 159, 2. - Th. Phocaeus 159, 5. - - Theodosius 236, 19. - - Theodotus 176, 22. - - Theophrastus 132, 1. 204, 7. - - Thessalia 199, 5. - - Thracia 199, 4. - - Tiberina insula 69, 11. - - Tiberis 190, 16. - - Tiburtina via 192, 23. - Tiburtinae lapidicinae 44, 21. - Tiburtina saxa 45, 4. - testacea 164, 4. - - Tigris 190, 14. - - Timaeus 204, 8. - - Timavus 190, 16. - - Timotheus 50, 5. 159, 18. - - Tmolites 197, 12. - - Tralles 49, 9. 122, 8. 159, 10. 173, 23. - - Triton aereus 25, 7. - - Troezen 50, 13. 194, 21. - - Troia 20, 10. 155, 12. 198, 9. - - Troiani campi 198, 16. - Troianae pugnae 172, 20. - - Trypho Alexandrinus architectus 283, 15. - - Tyana 196, 9. - - Tuscanicae aedes 71, 19. 99, 17 sqq. - Tuscanica cava aedium 140, 8. - - Tyrrenicum mare 61, 4. - - - Ulixes 172, 20. - - Umbria 44, 24. - - Uticenses 38, 23. - - - Varro 49, 13. 218, 7. - Terentius Varro 160, 9. - - Veiovis aedis 101, 18. - - Velinus 200, 2. - - Veneris aedes 13, 5. 30, 13. 15. 50, 6. 26. 70, 19. - stella 220, 6 sqq. - - Venetia 44, 24. - - Vestae ara 102, 23. - - Vestorius 180, 26. - - Vesuvius mons 42, 9. 28. - - Volcani aedes 30, 15. 17. - - Volsiniensis lacus 45, 16. - - - Xanthus 198, 9. 18. - - Xenophanes 155, 13. - Colophonius 232, 19. - - Xuthus 85, 1. - - - Zacynthus 195, 19. - - Zama 203, 2. - - Zenon 155, 15. - - Zmyrna v. Smyrna. - - Zoilus 157, 17. - - * * * * * - - - - -Appendicula codicum Vitruvii Harleiani -Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis. - - -(1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios -XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias -VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi -libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios -VIII. - -(2) De ponderibus. Calculus est ciceris grana duo, et -est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo -oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent. -dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes -statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae -XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam, -CXX libras talentum faciunt. - -(3) De liquidis. Coclear habet dimidiam dragmam, id -est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae -VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae -II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia -IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt. -urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam. -modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt. - -(4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est -scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear. - -(5) confectio dialthaeas calastica recipit haec.… -troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam. -haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII -in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde -colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras -II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper -agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic -iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad -focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani -optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non -solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et -quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt -duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et -non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem -quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat -ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam -e stomacho discutit. - -(6) Tinctio vitri pratini. Tere vitrum bene, limas -aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et -coques per dies tres. Alia tinctio. Teres vitrum bene, mittes -per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques -per dies tres. Alia lactei coloris. In libra mittes -stagni ÷ III et decoques per dies II. Tinctio sanguinea. -In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. Tinctio -rubea. In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies -sex. Tinctio alithini. Absque igne tinctum. ungues subtiles -vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut -rubea. - -(7) Crisocolon. In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis -olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo -teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim, -et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ -ipsum crisocolon. Aliud crisocolon. Calcu cecaumenu -libram I, alumen solidos duo. Crisocolon. Aurum commixtum -cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et -ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres -in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum -sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli. - -(8) Argenti gluten. Argenti partes II et aeramen partem -I. Alia. argenti gluten. Argentum mixtum cum argento -vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris -utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua -quod sufficit. Aeramenti gluten. Aeramen libram I, plumbi -libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes -plumbum et commisces in unum. Stagni gluten. Stagni -partes II et plumbi unam. Petrae gluten. Marmoris albi -trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes -cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem -marmoris et facies gluten marmoris. Petrae gluten. Ictiocollon -÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris, -sicut superius. Ligni autem gluten. taurocollon semotim, -ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum, -sicut superius docuimus in exaurata. - -(9) Compositio brondisino. aeraminis partes duas, -plumbi unam, stagni unam. - -(10) Compositio cinnabarin alithinis et mundissimae -ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam, -argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam -fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum -et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus -habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus -habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii, -ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla -ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem. -dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in -circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum -videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem -facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem -succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum -fuerit, dimittes eam refrigidare. - -(11) Lulax id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli -mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem -guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et -alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam -unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod -pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde -tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum -supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam -requiescere. confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I, -et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. Specierum et ponderum atque colorum sumpta -ex phisicis probamenta finiunt. Amen. ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ. -Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris -et aedificiis adservanda.＞ - -(12) De rosato. -Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X -sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras -adicies, et uteris. -De oleo liliacio. Per olei libras singulas dena lilia -curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare -sub divo. -De oleo roseo. In olei libras singulas rosae purgatae -singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis -et luna. -De rodomeli. In suci rosae sextariis singulis libras -singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis. - -(13) Si fistulae aequalis grossitudinis fuerint et maior -minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis -eius diametrum, diapason consonantiam ad se invicem -resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem -quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter -mensuram contineat, bis diapason consonantiam resonabunt. -Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper -longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri -quod in cavo est, diatessaron consonantiam resonabunt. -Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper -longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri -quod in cavo est, diapente consonantiam resonabunt. Item -si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper -longitudinis eius octavam partem, tonum resonabunt. -Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et -insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia -semitonium erit. - - - - -De probatione auri et argenti. - -Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento -similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui -vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra -cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in -statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius -argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si -inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem -inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve -in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum -et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem -massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus -scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito. -si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit. -si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. -hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem -partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere -fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter -densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum -propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit -adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate -argenti XII denarios significare libram, sicut prima -lectionis huius fronte praefixum est. - - - - -De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus. - - -In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet -ad certum cerae pondus respondere debeat. - -Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII, -aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII -et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII -et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. - -Item si cerae fuerit libra, stagni VII librae et unciae X -et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit, -tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit. -et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII -unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii -mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et -denarios IIII. - -si fuerit cerae libra, aeris albi librae VIII sumendae sunt -et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt -uncias VIIII et denarios XII. - -in libram cerae aeris cypri librae VIIII et denarii XII -mittendi sunt. - -sic in libram cerae auricalci librae VIIII et duodecies -tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI. - -contra libram cerae argenti librae X et duodecies XII -denarii. - -simili modo in libram cerae plumbi librae XII et duodecies -VI denarii mittendi sunt. - -in auri fusione contra libram cerae auri librae XVIIII et -duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI. - - - - -VITRUVII DE ARCHITECTURA - - - - -LIBER PRIMUS. - - -Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur -orbis terrarum invictaque virtute cunctis hostibus stratis, triumpho -victoriaque tua cives gloriarentur et gentes omnes subactae tuum -spectarent nutum populusque Romanus et senatus liberatus timore -amplissimis tuis cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, -tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis cogitationibus -explicata edere, metuens ne non apto tempore interpellans subirem tui -animi offensionem. - -cum vero attenderem te non solum de vita communi omnium curam -publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate -publicorum aedificiorum, ut civitas per te non solum provinciis esset -aucta, verum etiam ut maiestas imperii publicorum aedificiorum egregias -haberet auctoritates, non putavi praetermittendum quin primo quoque -tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum parenti tuo de eo -fueram notus et eius virtutis studiosus. cum autem concilium caelestium -in sedibus inmortalitatis eum dedicavisset et imperium parentis in tuam -potestatem transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens -in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio et P. Minidio et Gn. -Cornelio ad apparationem ballistarum et scorpionum reliquorumque -tormentorum refectionem fui praesto et cum eis commoda accepi. quae cum -primo mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem servasti. - -cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad exitum vitae non haberem -inopiae timorem, haec tibi scribere coepi quod animadverti multa te -aedificavisse et nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum -et privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum ut posteris -memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi praescriptiones -terminatas, ut eas attendens et ante facta et futura qualia sint -opera per te posses nota habere. namque his voluminibus aperui omnes -disciplinae rationes. - -Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus -ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus -perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. fabrica -est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e -materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. -ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione -proportionis demonstrare atque explicare potest. - -itaque architecti qui sine litteris contenderant ut manibus essent -exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus -auctoritatem, qui autem ratiocinationibus et litteris solis confisi -fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at qui utrumque -perdidicerunt, uti omnibus armis ornati citius cum auctoritate quod -fuit propositum sunt adsecuti. - -cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in architectura haec duo -insunt, quod significatur et quod significat. significatur proposita -res de qua dicitur, hanc autem significat demonstratio rationibus -doctrinarum explicata. quare videtur utraque parte exercitatus esse -debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam ingeniosum -oportet esse et ad disciplinam docilem. neque enim ingenium sine -disciplina aut disciplina sine ingenio perfectum artificem potest -efficere. et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, -historias complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam -scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, -astrologiam caelique rationes cognitas habeat. - -Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum scire oportet, -uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. deinde graphidos -scientiam habere, quo facilius exemplaribus pictis quam velit operis -speciem deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat -architecturae, et primum ea euthygrammi et circini tradit usum, e -quo maxime facilius aedificiorum in areis expediuntur descriptiones -normarumque et librationum et linearum directiones. item per opticen -in aedificiis ab certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per -arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum -rationes explicantur, difficilesque symmetriarum quaestiones -geometricis rationibus et methodis inveniuntur. - -historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe -in operibus architecti designant, de quibus argumenti rationem cur -fecerint quaerentibus reddere debent. quemadmodum si qui statuas -marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro columnis -in opere statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, -percontantibus ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis cum -Persis hostibus contra Graeciam consensit, postea Graeci per victoriam -gloriose bello liberati communi consilio Caryatibus bellum indixerunt. -itaque oppido capto viris interfectis civitate desacrata matronas -eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas neque ornatus -matronales deponere, uti non una triumpho ducerentur sed aeterno -servitutis exemplo gravi contumelia pressae poenas pendere viderentur -pro civitate. ideo qui tunc architecti fuerunt aedificiis publicis -designaverunt earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam -posteris nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. - -non minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico proelio -pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum cum superavissent, -acto cum gloria triumpho spoliorum et praedae, porticum Persicam ex -manubiis, laudis et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro -tropaeo constituerunt, ibique captivorum simulacra barbarico vestis -ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia tectum -conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore eorum fortitudinis -effectus, et cives id exemplum virtutis aspicientes gloria erecti -ad defendendam libertatem essent parati. itaque ex eo multi statuas -Persicas sustinentes epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita -ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. item sunt aliae -eiusdem generis historiae, quarum notitiam architectos tenere oportet. - -philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit -adrogans, sed potius facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est -maximum, nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest. ne -sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, -sed cum gravitate suam tueatur dignitatem bonam famam habendo. et haec -enim philosophia praescribit. praeterea de rerum natura quae graece -φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est studiosius -novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones, ut etiam -in aquarum ductionibus. incursibus enim et circumitionibus et librata -planitie expressionibus spiritus naturales aliter atque aliter fiunt, -quorum offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia -principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut Archimedis et -ceterorum qui eiusdem generis praecepta conscripserunt leget, sentire -non poterit nisi his rebus a philosophis erit institutus. - -musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam -notam habeat, praeterea ballistarum catapultarum scorpionum -temperaturas possit recte facere. in capitulis enim dextra ac sinistra -sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur suculis et vectibus e -nervo torti funes, qui non praecluduntur nec praeligantur nisi sonitus -ad artificis aures certos et aequales fecerint. bracchia enim quae -in eas tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter -utraque plagam mittere debent. quodsi non homotona fuerint, inpedient -directam telorum missionem. - -item theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica -ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci ηχεια -appellant, ad symphonias musicas sive concentus componuntur divisa in -circinatione diatessaron et diapente et ＜diapason ad＞ disdiapason, -uti vox scaenici sonitus conveniens in dispositionibus tactu cum -offenderit, aucta cum incremento clarior et suavior ad spectatorum -perveniat aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae sunt -similia his organis, sine musicis rationibus efficere nemo poterit. - -disciplinam vero medicinae novisse oportet propter inclinationes -caeli, quae Graeci κλιματα dicunt, et aeris et locorum qui sunt -salubres aut pestilentes aquarumque usus. sine his enim rationibus -nulla salubris habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet -ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum ad ambitum -stillicidiorum, et cloacarum, luminum, item aquarum ductiones. et -cetera quae eiusmodi sunt nota oportet sint architectis, uti ante -caveant quam instituant aedificia, ne controversiae factis operibus -patribus familiarum relinquantur et ut legibus scribendis prudentia -caveri possit et locatori et conductori. namque si lex perite fuerit -scripta, erit ut sine captione uterque ab utroque liberetur. ex -astrologia autem cognoscitur oriens occidens meridies septentrio, etiam -caeli ratio, aequinoctium solstitium astrorum cursus. quorum notitiam -si qui non habuerit, horologiorum rationem omnino scire non poterit. - -Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et abundans -eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse se iuste repente -profiteri architectos nisi qui ab aetate puerili his gradibus -disciplinarum scandendo, scientia plerarumque litterarum et artium -nutriti pervenerint ad summum templum architecturae. - -at fortasse mirum videbitur inperitis, hominis posse naturam tantum -numerum doctrinarum perdiscere et memoria continere. cum autem -animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem rerum et -communicationem habere, fieri posse faciliter credent. encyclios enim -disciplina uti corpus unum ex his membris est composita. itaque qui a -teneris aetatibus eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris -agnoscunt easdem notas communicationemque omnium disciplinarum, et ea -re facilius omnia cognoscunt. ideoque de veteribus architectis Pytheos, -qui Priene aedem Minervae nobiliter est architectatus, ait in suis -commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere -posse facere quam qui singulas res suis industriis et exercitationibus -ad summam claritatem perduxerunt. id autem re non expeditur. - -non enim debet nec potest esse architectus grammaticus uti fuerat -Aristarchus, sed non agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed -non amusos, nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec -plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae non -ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non aniatrologetos, nec -in ceteris doctrinis singulariter excellens, sed in is non inperitus. -non enim in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam -consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et percipere vix -cadit in potestatem. - -nec tamen non tantum architecti non possunt in omnibus rebus habere -summum effectum, sed etiam ipsi qui privatim proprietates tenent -artium non efficiunt ut habeant omnes summum laudis principatum. ergo -si in singulis doctrinis singuli artifices neque omnes sed pauci -aevo perpetuo nobilitatem vix sunt consecuti, quemadmodum potest -architectus, qui pluribus artibus debet esse peritus, non id ipsum -mirum et magnum facere ne quid ex is indigeat, sed etiam ut omnes -artifices superet qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria -summa praestiterunt. - -igitur in hac re Pytheos errasse videtur quod non animadvertit -ex duabus rebus singulas artes esse compositas, ex opere et eius -ratiocinatione. ex his autem unum proprium est eorum qui singulis rebus -sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune cum omnibus -doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et musicis est de venarum -rythmo et ad pedem motu, at si vulnus mederi aut aegrum eripere de -periculo oportuerit, non accedet musicus, sed id opus proprium erit -medici. item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures -suam cantionibus recipiant iucunditatem. - -similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de -sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis -diatessaron et diapente, et geometris de visu qui graece λογοϲ οπτικοϲ -appellatur, ceterisque omnibus doctrinis multae res vel omnes communes -sunt dumtaxat ad disputandum. operum vero ingressus, qui manu ac -tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui proprie una -arte ad faciendum sunt instituti. ergo satis abunde videtur fecisse qui -ex singulis doctrinis partes et rationes earum mediocriter habet notas -eas quae necessariae sunt ad architecturam, uti si quid de his rebus et -artibus iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. quibus vero natura -tantum tribuit sollertiae acuminis memoriae ut possint geometriam -astrologiam musicen ceterasque disciplinas penitus habere notas, -praetereunt officia architectorum et efficiuntur mathematici. itaque -faciliter contra eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis -disciplinarum sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut aliquando -fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas Tarentini, Apollonius -Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, Archimedes et Scopinas ab Syracusis, -qui multas res organicas et gnomonicas numero naturalibusque rationibus -inventas atque explicatas posteris reliquerunt. - -Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim cunctis -gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti -omnibus eruditionibus debeat esse exercitatum, et ratio propter -amplitudinem rei permittat non iuxta necessitatem summas sed etiam -mediocres scientias habere disciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab -is qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum ad regulam artis -grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque non uti summus -philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis rationibus artis -exercitatus sed ut architectus is litteris imbutus haec nisus sum -scribere. de artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes -polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus sed etiam -omnibus sapientibus cum maxima auctoritate me sine dubio praestaturum. - -Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece ταξιϲ dicitur, -et ex dispositione, hanc autem Graeci διαθεϲιν vocitant, et eurythmia -et symmetria et decore et distributione, quae graece οικονομια dicitur. - -Ordinatio est modica membrorum operis commoditas separatim universaeque -proportionis ad symmetriam comparatio. haec componitur ex quantitate, -quae graece ποϲοτηϲ dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius -operis ＜membris＞ sumptio e singulisque membrorum partibus universi -operis conveniens effectus. Dispositio autem est rerum apta conlocatio -elegansque e compositionibus effectus operis cum qualitate. species -dispositionis, quae graece dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia -orthographia scaenographia. ichnographia est circini regulaeque -modice continens usus, e qua capiuntur formarum in solis arearum -descriptiones. orthographia autem est erecta frontis imago modiceque -picta rationibus operis futuri figura. item scaenographia est frontis -et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum omnium -linearum responsus. hae nascuntur ex cogitatione et inventione. -cogitatio est cura, studii plena et industriae vigilantiaeque, effectus -propositi cum voluptate. inventio autem est quaestionum obscurarum -explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt -terminationes dispositionum. - -Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum -aspectus. haec efficitur cum membra operis convenientis sunt -altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem et ad summam -omnia respondent suae symmetriae. - -Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens consensus -ex partibusque separatis ad universae figurae speciem ratae partis -responsus. uti in hominis corpore e cubito pede palmo digito -ceterisque particulis symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in -operum perfectionibus. et primum in aedibus sacris aut e columnarum -crassitudinibus aut triglypho aut etiam embate, sed et ballistae e -foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον vocitant, navis interscalmio, -quod διαπηγμα dicitur, item ceterorum operum e membris invenitur -symmetriarum ratiocinatio. - -Decor autem est emendatus operis aspectus probatis rebus compositi cum -auctoritate. is perficitur statione, quod graece θεματιϲμωι dicitur, -seu consuetudine aut natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et -Soli et Lunae aedificia subdiu hypaethraque constituentur. horum enim -deorum et species et effectus in aperto mundo atque lucenti praesentes -videmus. Minervae et Marti et Herculi aedes doricae fient. his enim -diis propter virtutem sine deliciis aedificia constitui decet. Veneri -Florae Proserpinae Fonti Lumphis corinthio genere constitutae aptas -videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem -graciliora et florida foliisque et volutis ornata opera facta augere -videbuntur iustum decorem. Iunoni Dianae Libero Patri ceterisque diis -qui eadem sunt similitudine si aedes ionicae construentur, habita erit -ratio mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab teneritate -corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis. - -ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum aedificiis -interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia -erunt facta. si enim interiora prospectus habuerint elegantes, aditus -autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. item si doricis -epistyliis in coronis denticuli scalpentur aut in pulvinatis columnis -ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, translatis ex alia ratione -proprietatibus in aliud genus operis offendetur aspectus, alius ante -ordinis consuetudinibus institutis. - -naturalis autem decor sic erit, si primum omnibus templis saluberrimae -regiones aquarumque fontes in is locis idonei eligentur in quibus fana -constituantur, deinde maxime Aesculapio Saluti, quorum deorum plurimi -medicinis aegri curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem -locum corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus aquarum -usus subministrabuntur, celerius convalescent. ita efficietur uti -ex natura loci maiores auctasque cum dignitate divinitas excipiat -opiniones. item naturae decor erit, si cubiculis et bybliothecis -ab oriente lumina capiuntur, balineis et hibernaculis ab occidente -hiberno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est partibus a -septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque obscuratur -solis cursu sed est certa inmutabilis die perpetuo. - -Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio parcaque -in operibus sumptus cum ratione temperatio. haec ita observabitur, si -primum architectus ea non quaeret quae non poterunt inveniri aut parari -nisi magno. namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caementorum -nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, sed aliud alio loco -nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. utendum -autem est ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota, -inopiae quoque abietis aut sappinorum vitabuntar utendo cupresso populo -ulmo pinu, reliquaque his similiter erunt explicanda. - -alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum aut -ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedificia aliter -disponentur. namque aliter urbanas domos oportere constitui videtur, -aliter quibus ex possessionibus rusticis influunt fructus, non item -feneratoribus, aliter beatis et delicatis, potentibus vero quorum -cogitationibus respublica gubernatur, ad usum conlocabuntur, et omnino -faciendae sunt aptae omnibus personis aedificiorum distributiones. - -Partes ipsius architecturae sunt tres, aedificatio, gnomonice, -machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito, e quibus una est -moenium et communium operum in publicis locis conlocatio, altera est -privatorum aedificiorum explicatio. publicorum autem distributiones -sunt tres, e quibus est una defensionis, altera religionis, tertia -opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum ratio -ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, religionis deorum -inmortalium fanorum aediumque sacrarum conlocatio, opportunitatis -communium locorum ad usum publicum dispositio, uti portus fora porticus -balineae theatra inambulationes ceteraque quae isdem rationibus in -publicis locis designantur. - -Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio firmitatis utilitatis -venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum fuerit fundamentorum ad -solidum depressio et quaque e materia copiaram sine avaritia diligens -electio, utilitatis autem, cum emendata et sine inpeditione usus -locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda -distributio, venustatis vero cum fuerit operis species grata et elegans -membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum ratiocinationes. - -In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum electio loci -saluberrimi. is autem erit excelsus et non nebulosus non pruinosus -regionesque caeli spectans neque aestuosas neque frigidas sed -temperatas, deinde si vitabitur palustris vicinitas. cum enim aurae -matutinae cum sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae -nebulae adiungentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos cum -nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, efficient locum -pestilentem. item si secundum mare erunt moenia spectabuntque ad -meridiem aut occidentem non erunt salubria, quod per aestatem caelum -meridianum sole exoriente calescit meridie ardet, item quod spectat ad -occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet. - -igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora quae in his -locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere etiam ex is quae -non sunt animalia. in cellis enim vinariis tectis lumina nemo capit -a meridie nec ab occidente sed a septentrione, quod ea regio nullo -tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. ideo -etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant bonitatem cito mutant, -obsoniaque et poma quae non in ea parte caeli ponuntur quae est aversa -a solis cursu, non diu servantur. - -nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis -eripit exsugendo naturales virtutes, dissolvit eas et fervore -mollescentes efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod -quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore percalefactum -ita mollescit uti in omne genus formae faciliter fabricetur, et idem -cum molle et candens refrigeretur, tinctum frigida redurescit et -restituitur in antiquam proprietatem. - -licet etiam considerare haec ita esse ex eo quod aestate non solum in -pestilentibus locis sed etiam in salubribus omnia corpora calore fiant -inbecilla, et per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones -efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur. non -minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas, -non possunt durare sed dissolvuntur, quae autem ex calidis locis sub -septentrionum regiones frigidas, non modo non laborant inmutatione loci -valetudinibus sed etiam confirmantur. - -quare cavendum esse videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus -quae caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. namque e -principiis, quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut omnia corpora sunt -composita, id est e calore et umore, terreno et aere, ita mixtionibus -naturali temperatura figurantur omnium animalium in mundo generatim -qualitates. - -ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis calor, tunc -interficit dissolvitque cetera fervore. haec autem vitia efficit -fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit in apertas venas plus -quam patitur e mixtionibus naturali temperatura corpus. item si umor -occupavit corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia ut a -liquido corrupta diluuntur et dissolvuntur compositionibus virtutes. -item haec e refrigerationibus umoris ventorum et aurarum infunduntur -vitia corporibus. non minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis -compositio augendo aut minuendo infirmat cetera principia, terrenum -cibi plenitate, aer gravitate caeli. - -Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, animadvertat -attendatque naturas avium et piscium et terrestrium animalium, et -ita considerabit discrimina temperaturae. aliam enim mixtionem habet -genus avium, aliam piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres -minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate, aeris multum. -igitur levioribus principiis compositae facilius in aeris impetum -nituntur. aquatiles autem piscium naturae quod temperatae sunt a calido -plurimoque et aeris et terreni sunt compositae sed umoris habent oppido -quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in corpore, facilius -in umore perdurant, itaque cum ad terram perducuntur, animam cum aqua -relinquunt. item terrestria quod e principiis ab aere caloreque sunt -temperata minusque habent terreni plurimumque umoris, quod abundant -umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri. - -ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et e principiis -animalium corpora composita sensu percipimus et e superationibus -aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus -quin diligentius quaeri oporteat uti temperatissimas caeli regiones -eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. - -itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo rationem. maiores -enim pecoribus immolatis quae pascebantur in is locis quibus aut -oppida aut castra stativa constituebantur, inspiciebant iocinera, et -si erant livida et vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum -morbo an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant et -probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex aqua et pabulo, -ibi constituebant munitiones, si autem vitiosa inveniebant, iudicium -transferebant item humanis corporibus pestilentem futuram nascentem -in his locis aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant -regiones quaerentes omnibus rebus salubritatem. - -hoc autem fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae -videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium qui -sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae inter duas civitates -Gnoson et Gortynam. dextra enim et sinistra eius fluminis pascuntur -pecora, sed ex his quae pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae -autem ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem splenem. -unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt in his locis herbam, -quam pecora rodendo inminuerunt lienes. ita eam herbam colligendo -curant lienosos hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον -vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum -naturaliter pestilentes aut salubres esse. - -Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae paludes secundum -mare fuerint, spectabuntque ad septentrionem aut inter septentrionem -et orientem, eaeque paludes excelsiores fuerint quam litus marinum, -ratione videbuntur esse constituta. fossis enim ductis fit aquae -exitus ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia -motionibus concitata amarique mixtionibus non patitur bestiarum -palustrium genera ibi nasci, quaeque de superioribus locis natando -proxime litus perveniunt, inconsueta salsitudine necantur. exemplar -autem huius rei Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum -Ravennam Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia sunt -proxima paludibus, quod his rationibus habent incredibilem salubritatem. - -quibus autem insidentes sunt paludes et non habent exitus profluentes -neque per flumina neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt -et umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item in Apulia -oppidum Salpia vetus, quod Diomedes ab Troia rediens constituit sive -quemadmodum nonnulli scripserunt Elpias Rhodius, in eiusmodi locis -fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes -aliquando pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes -impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia transferenda conquireret -eligeretque. tunc is moratus non est, sed statim rationibus doctissime -quaesitis secundum mare mercatus est possessionem loco salubri ab -senatuque populoque Romano petiit ut liceret transferre oppidum, -constituitque moenia et areas divisit nummoque sestertio singulis -municipibus mancipio dedit. his confectis lacum aperuit in mare et -portum e lacu municipio perfecit. itaque nunc Salpini quattuor milia -passuum progressi ab oppido veteri habitant in salubri loco. - -Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium conlocandorum -explicatio regionesque electae fuerint fructibus ad alendam civitatem -copiosae et viarum munitiones aut opportunitates fluminum seu per -portus marinae subvectiones habuerint ad moenia comportationes -expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt facienda -uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in solido, quantum -ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore -quam parietum qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur quam -solidissima structura. - -item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti cum ad murum -hostis impetu velit adpropinquare, a turribus dextra ac sinistra -lateribus apertis telis vulneretur. curandumque maxime videtur ut non -facilis aditus sit ad oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca -praecipitia et excogitandum uti portarum itinera non sint directa sed -scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum dextrum latus accedentibus -quod scuto non erit tectum proximum erit muro. conlocanda autem oppida -sunt non quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus, -uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim anguli -procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus magis hostem tuetur -quam civem. - -crassitudinem autem muri ita faciendam censeo uti armati homines supra -obviam venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint. tum -in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae quam creberrime -instruantur, uti utraeque muri frontes inter se, quemadmodum fibulis, -his taleis conligatae aeternam habeant firmitatem. namque ei materiae -nec caries nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et -in terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis utilis -sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam in substructionibus -quique parietes murali crassitudine erunt faciundi hac ratione religati -non cito vitiabuntur. - -intervalla autem turrium ita sunt facienda ut ne longius sit alia ab -alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur, tum a turribus quae -erunt dextra ac sinistra scorpionibus reliquisque telorum missionibus -hostes reiciantur. etiamque contra interiora turrium dividendus est -murus intervallis tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint -interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro fixa. hostis -enim si quam partem muri occupaverit, qui repugnabunt rescindent et -si celeriter administraverint, non patientur reliquas partes turrium -murique hostem penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque -rotundae aut polygoniae sunt faciendae. - -quadratas enim machinae celerius dissipant, quod angulos arietes -tundendo frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum -adigendo laedere non possunt. item munitiones muri turriumque aggeribus -coniunctae maxime sunt tutiores, quod neque arietes neque suffossiones -neque machinae ceterae eis valent nocere. - -sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda nisi quibus extra -murum ex alto loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. -itaque in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae latitudinibus et -altitudinibus quam amplissimis, deinde fundamentum muri deprimendum -est intra alveum fossae et id extruendum est ea crassitudine ut opus -terrenum facile sustineatur. - -item interiore parte substructionis fundamentum distans ab exteriore -introrsus amplo spatio ita uti cohortes possint quemadmodum in acie -instructae ad defendendum supra latitudinem aggeris consistere. -cum autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, -tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori -fundamento, pectinatim disposita, quemadmodum serrae dentes solent -esse conlocentur. cum enim sic erit factum, tunc ita oneris terreni -magnitudo distributa in parvas partes neque universa pondere premens -poterit ulla ratione extrudere muri substructiones. - -de ipso autem muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non -est praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus copias, eas non -possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata sive silex seu caementum -aut coctus later sive crudus, his erit utendum. non enim uti Babylone -abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum -habent murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum proprietates -habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex his comparationibus ad -aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus. - -Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum divisiones -platearumque et angiportorum ad caeli regionem directiones. dirigentur -haec autem recte, si exclusi erunt ex angiportis venti prudenter. qui -si frigidi sunt laedunt, si calidi vitiant, si umidi nocent. quare -vitandum videtur hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis -civitatibus usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo oppidum -Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, sed positum non -prudenter. in qua civitate auster cum fiat, homines aegrotant, cum -corus, tussiunt, cum septentrio, restituuntur in salubritatem sed -in angiportis et plateis non possunt consistere propter vehementiam -frigoris. - -ventus autem est aeris fluens unda cum incerta motus redundantia. -nascitur cum fervor offendit umorem et impetus calefactionis exprimit -vim spiritus flantis. id autem verum esse ex aeolipilis aereis -licet aspicere et de latentibus caeli rationibus artificiosis rerum -inventionibus divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae -aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo aqua infunduntur -conlocanturque ad ignem, et antequam calescant non habent ullum -spiritum, simul autem fervere coeperint, efficiunt ad ignem vehementem -flatum. ita scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo de -magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus. - -＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, non solum -efficient corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si qui morbi -ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris salubribus locis habent -curationes medicinae contrariae, in his propter temperaturam exclusione -ventorum expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter -curantur in regionibus quae sunt supra scriptae haec, gravido, -arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis eiectio et cetera quae -non detractionibus sed adiectionibus curantur. haec ideo difficulter -medicantur primum quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod -defatigatis morbo viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus -extenuatur unaque a vitiosis corporibus detrahit sucum et efficit ea -exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui perflatus non habet -neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad -membra eorum alit eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis. - -Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente aequinoctiali -solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali favonium, ab -septentrionibus septentrionem. sed qui diligentius perquisierunt -tradiderunt eos esse octo, maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui -etiam exemplum conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in -singulis lateribus octagoni singulorum ventorum imagines excalptas -contra suos quosque flatus designavit, supraque eam turrim metam -marmoream perfecit et insuper Tritonem aereum conlocavit dextra manu -virgam porrigentem, et ita est machinatus uti vento circumageretur -et semper contra flatum consisteret supraque imaginem flantis venti -indicem virgam teneret. - -itaque sunt conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno -eurus, inter austrum et favonium ab occidente hiberno africus, inter -favonium et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter -septentrionem et solanum aquilo. hoc modo videtur esse expressum uti -capiat numeros et nomina et partes unde flatus certi ventorum spirent. -quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur regiones et ortus -corum sic erit ratiocinandum. - -conlocetur ad libellam marmoreum amussium mediis moenibus, aut locus -ita expoliatur ad regula et libellam ut amussium non desideretur, -supraque eius loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator -umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana circiter -hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra et puncto signanda, -deinde circino diducto ad punctum quod est gnomonis umbrae longitudinis -signum, ex eo a centro circumagenda linea rotundationis. itemque -observanda postmeridiana istius gnomonis crescens umbra, et cum -tetigerit circinationis lineam et fecerit parem antemeridianae umbrae -postmeridianam, signanda puncto. - -ex his duobus signis circino decussatim describendum, et per -decussationem et medium centrum linea perducenda ad extremum, ut -habeatur meridiana et septentrionalis regio. tum postea sumenda est -sexta decima pars circinationis lineae totius rotundationis, centrumque -conlocandum in meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum -dextra ac sinistra in circinatione et meridiana et septentrionali -parte. tunc ex signis his quattuor per centrum medium decussatim -lineae ab extremis ad extremas circinationes perducendae. ita austri -et septentrionis habebitur octavae partis designatio. reliquae partes -dextra tres ac sinistra tres aequales his distribuendae sunt in tota -rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae sint in -descriptione. tum per angulos inter duas ventorum regiones et platearum -et angiportorum videntur debere dirigi descriptiones. - -is enim rationibus et ea divisione exclusa erit ex habitationibus -et vicis ventorum vis molesta. cum enim plateae contra directos -ventos erunt conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus -frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus viribus -pervagabitur. quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum -directiones vicorum, uti advenientes ad angulos insularum frangantur -repulsique dissipentur. - -Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina noverunt, quod a nobis -expositi sunt tantum octo esse venti. si autem animadverterint orbis -terrae circumitionem per solis cursum et umbras gnomonis aequinoctiales -et inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus mathematicis -et geometricis methodis esse inventam ducentorum quinquaginta duum -milium stadium, quae fiunt passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, huius autem -octava pars quam ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta -septem milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam magno -spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus varietates -mutatione flatus faciat. - -itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et altanus flare -solet, africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et -certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et corus, circa -septentrionem thracias et gallicus, dextra ac sinistra aquilonem -supernas et caecias, circa solanum carbas et certo tempore ornithiae, -euri vero medias partes tenentis in extremis eurocircias et volturnus. -sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut -fluminibus aut montium procellis tracta. - -praeterea aurae matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte -versando pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens exprimit -aurarum antelucano spiritu flatus. qui cum exorto sole permanserunt, -euri venti tenent partes, et ea re quod ex auris procreatur ab -Graecis ευροϲ videtur esse appellatus crastinusque dies propter auras -matutinas αυριον fertur esse vocitatus. sunt autem nonnulli qui negant -Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis terrae colligere. quae sive -est certa sive non vera, non potest nostra scriptura non veras habere -terminationes regionum unde spiritus ventorum oriuntur. - -ergo si ita est, tantum erit uti non certam mensurae rationem sed aut -maiores impetus aut minores habeant singuli venti. Quoniam haec a nobis -sunt breviter exposita, ut facilius intellegantur visum est mihi in -extremo volumine formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, -unum ita deformatum ut appareat unde certi ventorum spiritus oriantur, -alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis directionibus vicorum et -platearum evitentur nocentes flatus. erit autem in exaequata planitie -centrum ubi est littera A, gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est -B, et a centro ubi est A diducto circino ad id signum umbrae ubi est -B, circumagatur linea rotundationis. reposito autem gnomone ubi antea -fuerat, expectanda est dum decrescat faciatque iterum crescendo parem -antemeridianae umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis ubi -erit littera C. tunc a signo ubi est B et a signo ubi est C circino -decussatim describatur ubi erit D, deinde per decussationem ubi est D -et centrum perducatur linea ad extremum, in qua linea erunt litterae E -et F. haec linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. - -tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, circinique -centrum ponendum est in meridiana linea qua tangit rotundationem ubi -est littera E, et signandum dextra ac sinistra ubi erunt litterae G H. -item in septentrionali parte centrum circini ponendum in rotundatione -et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum dextra ac -sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K et ab H ad I per -centrum lineae perducendae. ita quod erit spatium ab G ad H, erit -spatium venti austri et partis meridianae, item quod erit spatium ab I -ad K, erit septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres -dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in quibus litterae L -M et ab occidente in quibus sunt litterae N et O. ab M ad O et ab L ad -N perducendae sunt lineae decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum -octo spatia in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis -angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum et austrum in -angulo erit littera G, inter austrum et africum H, inter africum et -favonium N, inter favonium et caurum O, inter caurum et septentrionem -K, inter septentrionem et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L, -inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos octagoni -gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum divisiones. - -Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio ad -opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda aedibus -sacris foro reliquisque locis communibus. et si erunt moenia secundum -mare, area ubi forum constituatur eligenda proxime portum, sin autem -mediterranea, in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum -maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni et Minervae -in excelsissimo loco unde moenium maxima pars conspiciatur areae -distribuantur. Mercurio autem in foro, aut etiam ut Isidi et Serapi in -emporio, Apollini Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus -civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad circum, Marti extra -urbem sed ad campum, itemque Veneri ad portum. id autem etiam Etruscis -haruspicibus disciplinarum scripturis ita est dedicatum, extra murum -Veneris Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in urbe -adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, Volcanique vi -e moenibus religionibus et sacrificiis evocata ab timore incendiorum -aedificia videantur liberari. Martis vero divinitas cum sit extra -moenia dedicata, non erit inter cives armigera dissensio, sed ab -hostibus ea defensa a belli periculo conservabit. - -item Cereri extra urbem loco, quo non omnes semper homines nisi per -sacrificium necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque -moribus is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum -rationes aptae templis areae sunt distribuendae. De ipsis autem aedibus -sacris faciundis et de earum symmetriis in tertio et quarto volumine -reddam rationes, quia in secundo visum est mihi primum de materiae -copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus et -quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus aedificiorum et ordines -et genera singula symmetriarum peragere et in singulis voluminibus -explicare. - - - - -LIBER SECUNDUS. - - -Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, cum -Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia ad exercitum -regiae cupidus commendationis. is e patria a propinquis et amicis tulit -ad primos ordines et purpuratos litteras ut aditus haberet faciliores, -ab eisque exceptus humane petiit uti quamprimum ad Alexandrum -perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum tempus -expectantes. itaque Dinocrates ab his se existimans ludi ab se petiit -praesidium. fuerat enim amplissima statura, facie grata, forma -dignitateque summa. his igitur naturae muneribus confisus vestimenta -posuit in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea -fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque clavam tenens -incessit contra tribunal regis ius dicentis. - -novitas populum cum avertisset, conspexit eum Alexander. admirans ei -iussit locum dari ut accederet, interrogavitque quis esset. at ille, -Dinocrates, inquit, architectus Macedo, qui ad te cogitationes et -formas adfero dignas tuae claritatis. namque Athon montem formavi -in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi civitatis -amplissimae moenia, dextra pateram quae exciperet omnium fluminum quae -sunt in eo monte aquam, ut inde in mare profunderetur. - -delectatus Alexander narratione formae statim quaesiit, si essent -agri circa qui possent frumentaria ratione eam civitatem tueri. cum -invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus, Dinocrates, -inquit, attendo egregiam formae compositionem et ea delector, sed -animadverto si qui deduxerit eo loci coloniam fore ut iudicium eius -vituperetur. ut enim natus infans sine nutricis lacte non potest ali -neque ad vitae crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et -eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere nec sine -abundantia cibi frequentiam habere populumque sine copia tueri. itaque -quemadmodum formationem puto probandam, sic iudico locum inprobandum, -teque volo esse mecum, quod tua opera sum usurus. - -ex eo Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum -persecutus. ibi Alexander cum animadvertisset portum naturaliter tutum, -emporium egregium, campos circa totam Aegyptum frumentarios, inmanis -fluminis Nili magnas utilitates, iussit eum suo nomine civitatem -Alexandriam constituere. ita Dinocrates a facie dignitateque corporis -commendatus ad eam nobilitatem pervenit. mihi autem, imperator, -staturam non tribuit natura, faciem deformavit aetas, valetudo detraxit -vires. itaque quoniam ab his praesidiis sum desertus, per auxilia -scientiae scriptaque ut spero perveniam ad commendationem. - -Quoniam autem primo volumine de officio architecturae -terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et intra moenia -arearum divisionibus, cum sequatur ordo de aedibus sacris et publicis -aedificiis itemque privatis quibus proportionibus et symmetriis debeant -esse uti explicentur, non putavi ante ponendum nisi prius de materiae -copiis, e quibus conlatis aedificia structuris et materiae rationibus -perficiuntur, quas habeant in usu virtutes exposuissem quibusque rerum -naturae principiis essent temperatae dixissem. sed antequam naturales -res incipiam explicare, de aedificiorum rationibus unde initia -ceperint et uti creverint eorum inventiones ante ponam, et insequar -ingressus antiquitatis rerum naturae et eorum qui initia humanitatis -et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt. itaque -quemadmodum ab his sum institutus exponam. - -Homines veteri more ut ferae in silvis et speluncis et nemoribus -nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. interea quodam in -loco ab tempestatibus et ventis densae crebritatibus arbores agitatae -et inter se terentes ramos ignem excitaverunt, et eo flamma vehementi -perterriti qui circa eum locum fuerunt sunt fugati. post ea requieta -propius accedentes cum animadvertissent commoditatem esse magnam -corporibus ad ignis teporem, ligna adicientes et ita conservantes -alios adducebant et nutu monstrantes ostendebant quas haberent ex eo -utilitates. in eo hominum congressu cum profundebantur aliter spiritu -voces, cotidiana consuetudine vocabula ut obtigerant constituerunt, -deinde significando res saepius in usu ex eventu fari fortuito -coeperunt et ita sermones inter se procreaverunt. - -ergo cum propter ignis inventionem conventus initio apud homines et -concilium et convictus esset natus, et in unum locum plures convenirent -habentes ab natura praemium praeter reliqua animalia ut non proni sed -erecti ambularent mundique et astrorum magnificientiam aspicerent, item -manibus et articulis quam vellent rem faciliter tractarent, coeperunt -in eo coetu alii de fronde facere tecta, alii speluncas fodere sub -montibus, nonnulli hirundinum nidos et aedificationes earum imitantes -de luto et virgulis facere loca quae subirent. tunc observantes aliena -tecta et adicientes suis cogitationibus res novas, efficiebant in dies -meliora genera casarum. - -cum essent autem homines imitabili docilique natura, cotidie -inventionibus gloriantes alius alii ostendebant aedificiorum effectus, -et ita exercentes ingenia certationibus in dies melioribus iudiciis -efficiebantur. primumque furcis erectis et virgulis interpositis -luto parietes texerunt. alii luteas glaebas arefacientes struebant -parietes, materia eos iugumentantes, vitandoque imbres et aestus -tegebant harundinibus et fronde. posteaquam per hibernas tempestates -tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes luto inducto, -proclinatis tectis stillicidia deducebant. - -Haec autem ex is quae supra scriptae sunt originibus instituta esse -possumus sic animadvertere quod ad hunc diem nationibus exteris ex -his rebus aedificia constituuntur, ut in Gallia Hispania Lusitania -Aquitania, scandulis robusteis aut stramentis. apud nationem Colchorum -in Ponto propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis dextra -ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto quanto arborum -longitudines patiuntur, conlocantur in extremis partibus earum supra -alterae transversae, quae circumcludunt medium spatium habitationis. -tum insuper alternis trabibus ex quattuor partibus angulos -iugumentantes et ita parietes arboribus statuentes ad perpendiculum -imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, quae relinquuntur -propter crassitudinem materiae, schidiis et luto obstruunt. item tecta, -recidentes ab extremo transtra, traiciunt gradatim contrahentes, et ita -ex quattuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, quas fronde et -luto tegentes efficiunt barbarico more testudinata turrium tecta. - -Phryges vero, qui campestribus locis sunt habitantes, propter inopiam -silvarum egentes materiae eligunt tumulos naturales eosque medios -fossura distinentes et itinera perfodientes dilatant spatia quantum -natura loci patitur. insuper autem stipites inter se religantes metas -efficiunt, quas harundinibus et sarmentis tegentes exaggerant supra -habitationes e terra maximos grumos. ita hiemes calidissimas, aestates -frigidissimas efficiunt tectorum rationes. nonnulli ex ulva palustri -componunt tuguria tecta. apud ceteras quoque gentes ad nonnulla loca -pari similique ratione casarum perficiuntur constitutiones. non minus -etiam Massiliae animadvertere possumus sine tegulis, subacta cum paleis -terra, tecta. Athenis Areopagi antiquitatis exemplar ad hoc tempus luto -tectum. item in Capitolio commonefacere potest et significare mores -vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum stramentis tecta. - -ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum sic ea fuisse -ratiocinantes possumus iudicare. Cum autem cotidie faciendo tritiores -manus ad aedificandum profecissent et sollertia ingenia exercendo per -consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria in animos -eorum adiecta perfecit ut qui fuerunt in his studiosiores fabros -esse se profiterentur. cum ergo haec ita fuerint primo constituta -et natura non solum sensibus ornavisset gentes quemadmodum reliqua -animalia, sed etiam cogitationibus et consiliis armavisset mentes et -subiecisset cetera animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus -aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, e fera -agrestique vita ad mansuetam perduxerunt humanitatem. - -tum autem instruentes animo se et eprospicientes maioribus -cogitationibus ex varietate artium natis, non casas sed etiam domos -fundatas et latericiis parietibus aut e lapide structas materiaque et -tegula tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum -e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum perduxerunt -rationes. posteaquam animadverterunt profusos esse partus ab natura -materiae et abundantiam copiarum ad aedificationes ab ea comparatam, -tractando nutrierunt et auctam per artes ornaverunt voluptatibus -elegantiam vitae. igitur de his rebus quae sunt in aedificiis ad usum -idoneae, quibus sint qualitatibus et quas habeant virtutes ut potuero -dicam. - -Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, quod putaverit -eum primum institui oportuisse, ne putet me erravisse sic reddam -rationem. cum corpus architecturae scriberem, primo volumine putavi -quibus eruditionibus et disciplinis esset ornata exponere finireque -terminationibus eius species et e quibus rebus esset nata dicere. -itaque quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. ergo in -primo ＜dixi＞ de artis officio, in hoc de naturalibus materiae rebus -quem habeant usum disputabo. namque hic liber non profitetur unde -architectura nascatur, sed unde origines aedificiorum sint institutae -et quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad hanc -finitionem. - -ergo ita suo ordine et loco huius erit voluminis constitutio. Nunc -revertar ad propositum et de copiis quae aptae sunt aedificiorum -perfectionibus, quemadmodum videantur esse ab natura rerum procreatae -quibusque mixtionibus principiorum congressus temperentur, ne obscura -sed perspicua legentibus sint ratiocinabor. namque nulla materiarum -genera neque corpora neque res sine principiorum coetu nasci neque -subici intellectui possunt, neque aliter natura rerum praeceptis -physicorum veras patitur habere explicationes, nisi causae quae insunt -in his rebus quemadmodum et quid ita sint subtilibus rationibus habeant -demonstrationes. - -Thales primum aquam putavit omnium rerum esse principium. Heraclitus -Ephesius, qui propter obscuritatem scriptorum a Graecis ϲκοτεινοϲ est -appellatus, ignem. Democritus quique est eum secutus Epicurus atomos, -quas nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt. -Pythagoreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem aera et -terrenum. ergo Democritus etsi non proprie res nominavit sed tantum -individua corpora proposuit, ideo ea ipsa dixisse videtur quod ea cum -sint disiuncta nec laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus -dividuntur sed sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent in se -soliditatem. - -ex his ergo congruentibus cum res omnes coire nascique videantur ut -eae in infinitis generibus rerum natura essent disparatae, putavi -oportere de varietatibus et discriminibus usus earum quasque haberent -in aedificiis qualitates exponere, uti cum fuerint notae, non habeant -qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum copias aedificiis -comparent. - -Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat dicam. non -enim de harenosa neque calculosa neque sabulone soluto sunt ducendi, -quod ex his generibus cum sint ducti primum fiunt graves, deinde cum ab -imbribus in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur paleaeque -in is non cohaerescunt propter asperitatem. faciendi autem sunt ex -terra albida cretosa sive de rubrica aut etiam masculo sabulone. haec -enim genera propter levitatem habent firmitatem et non sunt in opere -ponderosa et faciliter aggerantur. - -ducendi autem sunt per vernum tempus et autumnale, ut uno tenore -siccescant. qui enim per solstitium parantur ideo vitiosi fiunt quod -summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit ut videatur aridus, -interior autem sit non siccus. et cum postea siccescendo se contrahit, -perrumpit ea quae erant arida. ita rimosi facti efficiuntur inbecilli. -maxime autem utiliores erunt, si ante biennium fuerint ducti. namque -non ante possunt penitus siccescere. itaque cum recentes et non aridi -sunt structi, tectorio inducto rigideque obsolidato permanente ipsi -sidentes non possunt eandem altitudinem qua est tectorium tenere, -contractioneque moti non haerent cum eo, sed ab coniunctione eius -disparantur. igitur tectoria ab structura seiuncta propter tenuitatem -per se stare non possunt sed franguntur, ipsique parietes fortuito -sidentes vitiantur. ideo etiam Uticenses latere si sit aridus et ante -quinquennium ductus, cum arbitrio magistratus fuerit ita probatus, tunc -utuntur in parietum structuris. - -fiunt autem laterum genera tria. unum quod graece Lydium appellatur, -id est quo nostri utuntur, longum sesquipede, latum pede. ceteris -duobus Graecorum aedificia struuntur. ex his unum πενταδωρον, alterum -τετραδωρον dicitur. δωρον autem Graeci appellant palmum, quod munerum -datio graece δωρον appellatur, id autem semper geritur per manus -palmam. ita quod est quoquoversus quinque palmorum pentadoron, quod -quattuor tetradoron dicitur, et quae sunt publica opera πενταδωροιϲ, -quae privata τετραδωροιϲ struuntur. - -fiunt autem cum his lateribus semilateria, quae cum struuntur, una -parte lateribus ordines, altera semilateres ponuntur. ergo ex utraque -parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis parietes alligantur -et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem et speciem -faciunt utraque parte non invenustam. Est autem in Hispania ulteriore -civitas Maxilua, item Callet, in Asia Pitane, ubi lateres cum sunt -ducti et arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos posse -ideo videtur quod terra est de qua ducuntur pumicosa. ita cum est -levis, aere solidata non recipit in se nec combibit liquorem. igitur -levi raraque cum sint proprietate nec patiantur penetrare in corpus -umidam potestatem, quocumque pondere fuerint cogitur ab rerum natura -quemadmodum pumex uti ab aqua sustineantur. sic autem magnas habent -utilitates, quod neque in aedificationibus sunt onerosi, et cum -ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur. - -In caementiciis autem structuris primum est de harena quaerendum, ut ea -sit idonea ad materiem miscendam neque habeat terram commixtam. genera -autem harenae fossiciae sunt haec, nigra, cana, rubra, carbunculus. ex -his quae in manu confricata fecerit stridorem erit optima, quae autem -terrosa fuerit non habebit asperitatem. item si in vestimentum candidum -ea coniecta fuerit, postea excussa vel lota id non inquinarit neque ibi -terra subsiderit, erit idonea. - -sin autem non erunt harenaria unde fodiatur, tum de fluminibus aut e -glarea erit excernenda, non minus etiam de litore marino. sed ea in -structuris haec habet vitia, difficulter siccescit, neque onerari se -continenter paries patitur nisi intermissionibus requiescat, neque -concamarationes recipit. marina autem hoc amplius quod etiam parietes, -cum in is tectoria facta fuerint, remittentes salsuginem corium -dissolvunt. - -fossiciae vero celeriter in structuris siccescunt, et tectoria -permanent, et concamarationes patiuntur, sed eae quae sunt de -harenariis recentes. si enim exemptae diutius iacent, ab sole et -luna et pruina concoctae resolvuntur et fiunt terrosae. ita cum in -structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, sed ea ruunt -et labuntur onera quae parietes non possunt sustinere. recentes autem -fossiciae cum in structuris tantas habeant virtutes, eae in tectorio -ideo non sunt utiles quod pinguitudine eius calx palea commixta propter -vehementiam non potest sine rimis inarescere. fluviatica vero, propter -macritatem inutilis signino, liaculorum subactionibus in tectorio -recipit soliditatem. - -De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam de calce -diligentia est adhibenda uti de albo saxo aut silice coquatur. et -quae erit ex spisso et duriore, erit utilis in structura, quae autem -ex fistuloso, in tectoriis. cum ea erit extincta, tunc materia ita -misceatur ut si erit fossicia, tres harenae et una calcis infundantur, -si autem fluviatica aut marina duae harenae et una calcis coiciantur. -ita enim erit iusta ratio mixtionis temperaturae. etiam in fluviatica -aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia parte adiecerit, -efficiet materiae temperaturam ad usum meliorem. - -quare autem cum recipit aquam et harenam calx tunc confirmat -structuram, haec esse causa videtur quod e principiis uti cetera -corpora ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent aeris sunt -tenera, quae aquae lenta sunt ab umore, quae terrae dura, quae ignis -fragiliora. itaque ex his saxa si antequam coquantur, contusa minute -mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt nec eam -poterunt continere. cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi -fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, tunc exustis -atque exhaustis eorum viribus relinquuntur patentibus foraminibus -et inanibus. ergo liquor qui est in eius lapidis corpore et aer cum -exustus et ereptus fuerit, habueritque in se residuum calorem latentem, -intinctus in aqua, priusquam ea ignis vim recipit, umore penetrante in -foraminum raritates confervescit et ita refrigeratus reicit ex calcis -corpore fervorem. - -ideo autem quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur -non possunt ad id respondere, sed cum expenduntur, permanente ea -magnitudine, excocto liquore circiter tertia parte ponderis inminuta -esse inveniuntur. igitur cum patent foramina eorum et raritates, -harenae mixtionem in se corripiunt et ita cohaerescunt siccescendoque -cum caementis coeunt et efficiunt structurarum soliditatem. - -Est etiam genus pulveris quod efficit naturaliter res admirandas. -nascitur in regionibus Baianis et in agris municipiorum quae sunt circa -Vesuvium montem. quod commixtum cum calce et caemento non modo ceteris -aedificiis praestat firmitatem, sed etiam moles cum struuntur in mari, -sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione videtur quod sub his -montibus et terrae ferventes sunt et fontes crebri, qui non essent, si -non in imo haberent aut e sulphure aut alumine aut bitumine ardentes -maximos ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia -permanans et ardens efficit levem eam terram, et ibi qui nascitur tofus -turgens est sine liquore. ergo cum tres res consimili ratione ignis -vehementia formatae in unam pervenerint mixtionem, repente recepto -liquore una cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque -eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. - -ardores autem esse in his locis etiam haec res potest indicare quod in -montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus excavata, in quibus -vapor fervidus ab imo nascens ignis vehementia perforat eam terram per -eamque manando in his locis oritur et ita sudationum egregias efficit -utilitates. non minus etiam memorantur antiquitus crevisse ardores et -abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse circa agros flammam. -ideoque tunc quae spongia sive pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio -genere lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. - -id autem genus spongiae quod inde eximitur non in omnibus locis -nascitur, nisi circum Aetnam et collibus Mysiae quae a Graecis -κατακεκαυμενη nominatur et si quae eiusdem modi sunt locorum -proprietates. si ergo in his locis aquarum ferventes inveniuntur -fontes et montibus excavatis calidi vapores, ipsaque loca ab antiquis -memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur esse certum -ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex -calce, ita ex his ereptum esse liquorem. - -igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis et in unam potestatem -conlatis, calida umoris ieiunitas aquae repente satiata communibus -corporibus latenti calore confervescit et vehementer efficit ea -coire celeriterque unam soliditatis percipere virtutem. Relinquetur -desideratio, quoniam item sunt in Etruria ex aqua calida crebri fontes, -quid ita non etiam ibi nascitur pulvis, e quo eadem ratione sub aqua -structura solidescat. itaque visum est antequam desideraretur de his -rebus quemadmodum esse videantur exponere. - -omnibus locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides -nascuntur, sed nonnulla sunt terrena alia sabulosa itemque glareosa -aliis locis harenosa non minus materia, et omnino dissimili disparique -genere in regionum varietatibus qualitates insunt in terra. maxime -autem id sic licet considerare quod qua mons Appenninus regiones -Italiae Etruriaeque circa cingit, prope in omnibus locis non desunt -fossicia harenaria, trans Appenninum vero quae pars est ad Adriaticum -mare, nulla inveniuntur, item Achaia Asia omnino trans mare nec -nominantur quidem. igitur non in omnibus locis quibus effervent -aquae calidae crebri fontes, eaedem opportunitates possunt similiter -concurrere, sed omnia uti natura rerum constituit, non ad voluptatem -hominum sed ut fortuito disparata procreantur. - -ergo quibus locis non sunt terrosi montes sed tenerae materiae, ignis -vis per eius venas egrediens adurit eam. quod est molle et tenerum -exurit, quod autem asperum relinquit. itaque uti in Campania exusta -terra cinis, sic in Etruria excocta materia efficitur carbunculus. -utraque autem sunt egregia in structuris, sed alia in terrenis -aedificiis alia etiam in maritimis molibus habent virtutem. est autem -materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam terra, qua penitus -ab imo vehementia vaporis adusta, nonnullis locis procreatur id genus -harenae quod dicitur carbunculus. - -De calce et harena quibus varietatibus sint et quas habeant virtutes -dixi. sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus et quadrata -saxa et caementorum ad aedificia eximuntur copiae et comparantur. haec -autem inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. sunt enim -aliae molles, uti sunt circa urbem Rubrae Pallenses Fidenates Albanae, -aliae temperatae, uti Tiburtinae Amiterninae Soractinae et quae sunt -his generibus, nonnullae durae, uti siliceae. sunt etiam alia genera -plura, uti in Campania rubri et nigri tofi, in Umbria et Piceno et in -Venetia albus, qui etiam serra dentata uti lignum secatur. - -sed haec omnia quae mollia sunt hanc habent utilitatem quod ex is -saxa cum sunt exempta in opere faciliter tractantur. et si sunt in -locis tectis, sustinent laborem, si autem in apertis et patentibus, -gelicidiis et pruina contacta friantur et dissolvuntur. item secundum -oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt neque perferunt aestus. -Tiburtina vero et quae eodem genere sunt omnia sufferunt et ab oneribus -et a tempestatibus iniurias, sed ab igni non possunt esse tuta simulque -sunt ab eo tacta dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura -naturali parvo sunt umore itemque non multum habent terreni sed aeris -plurimum et ignis. igitur cum et umor et terrenum in his minus inest, -tum etiam ignis, tactu et vi vaporis ex is aere fugato, penitus -insequens et interveniorum vacuitates occupans fervescit et efficit ea -suis ardentia corporibus similia. - -sunt vero item lapidicinae complures in finibus Tarquiniensium, quae -dicuntur Anicianae, colore quemadmodum Albanae, quarum officinae maxime -sunt circa lacum Volsiniensem, item praefectura Statonensi. haec -autem habent infinitas virtutes. neque enim is gelicidiorum tempestas -neque ignis tactus potest nocere, sed sunt firmae et ad vetustatem -ideo permanentes quod parum habent e naturae mixtione aeris et ignis, -umoris autem temperate plurimumque terreni. ita spissis comparationibus -solidatae neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia nocentur. - -id autem maxime iudicare licet e monumentis quae sunt circa municipium -Ferenti ex his facta lapidicinis. namque habent et statuas amplas -factas egregie et minora sigilla floresque et acanthos eleganter -scalptos. quae cum sint vetusta, sic apparent recentia uti si sint -modo facta. non minus etiam fabri aerarii de his lapidicinis in aeris -flatura formis comparatis habent ex is ad aes fundendum maximas -utilitates. quae si prope urbem essent, dignum esset ut ex his -officinis omnia opera perficerentur. - -cum ergo propter propinquitatem necessitas cogat ex Rubris lapidicinis -et Pallensibus et quae sunt urbi proximae copiis uti, si qui voluerit -sine vitiis perficere, ita erit praeparandum. cum aedificandum fuerit, -ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur, et iacentia -permaneant in locis patentibus. quae autem eo biennio a tempestatibus -tacta laesa fuerint, ea in fundamenta coiciantur. cetera quae non -erunt vitiata, ab natura rerum probata durare poterunt supra terram -aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda sed -etiam in caementiciis structuris. - -Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo nunc omnes utuntur, et -antiquum quod incertum dicitur. ex his venustius est reticulatum, sed -ad rimas faciendas ideo paratum quod in omnes partes dissoluta habet -cubilia et coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia -inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam reticulata -praestant structuram. - -utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, uti materia ex calce et -harena crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim et -rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia sucum. cum autem -superarit et abundarit copia calcis et harenae, paries plus habens -umoris non cito fiet evanidus, sed ab his continetur. simul autem umida -potestas e materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque -ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his -cohaerere, sed in vetustatem parietes efficiunt ruinosos. - -id autem licet animadvertere etiam de nonnullis monumentis, quae circa -urbem facta sunt e marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio -calcata structuris, vetustate evanida facta materia caementorumque -exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab ruina dissolutis -iuncturis dissipantur. - -quodsi qui noluerit in id vitium incidere, medio cavo servato secundum -orthostatas, intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex -silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his ansis -ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim non acervatim sed -ordine structum opus poterit esse sine vitio sempiternum, quod cubilia -et coagmenta eorum inter se sedentia et iuncturis alligata non -protrudent opus neque orthostatas inter se religatos labi patiuntur. - -Itaque non est contemnenda Graecorum structura. non enim utuntur e -molli caemento structura polita, sed cum discesserunt a quadrato, -ponunt de silice seu lapide duro ordinaria, et ita uti latericia -struentes alligant eorum alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad -aeternitatem firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus -struuntur. ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum appellatur. - -isodomum dicitur cum omnia coria aequa crassitudine fuerint structa, -pseudisodomum cum inpares et inaequales ordines coriorum diriguntur. -ea utraque sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa et -solida proprietate neque de materia possunt exsugere liquorem sed -conservant eam in suo umore ad summam vetustatem, ipsaque eorum cubilia -primum plana et librata posita non patiuntur ruere materiam, sed -perpetua parietum crassitudine religata continent ad summam vetustatem. - -altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam nostri rustici -utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt nata cum -materia conlocata alternis alligant coagmentis. sed nostri celeritati -studentes, erecta conlocantes frontibus serviunt et in medio farciunt -fractis separatim cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea -structura crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci vero -non ita, sed plana conlocantes et longitudines eorum alternis in -crassitudinem instruentes, non media farciunt sed e suis frontibus -perpetuam et unam crassitudinem parietum consolidant. praeterea -interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos, -quos διατονουϲ appellant, qui maxime religando confirmant parietum -soliditatem. - -itaque si qui voluerit ex his commentariis animadvertere et eligere -genus structurae, perpetuitatis poterit rationem habere. non enim quae -sunt e molli caemento subtili facie venustatis, non eae possunt esse in -vetustate non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum sumuntur, -non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum ex tabulis inveniunt -eorum locationes, pretio praeteritorum annorum singulorum deducunt -octogensimas et ita ea reliqua summa pacta reddi pro his parietibus -sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos LXXX durare. - -De latericiis vero dummodo ad perpendiculum sint stantes nihil -deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti esse semper -aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et publica opera et privatas -domos etiam regias e latere structas licet videre, et primum Athenis -murum qui spectat ad Hymettum montem et Pentelensem, item Patris in -aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea in aede -epistylia sint et columnae, in Italia Arretio vetustum egregie factum -murum, Trallibus domum regibus Attalicis factam quae ad habitandum -semper datur ei qui civitatis gerit sacerdotium. item Lacedaemone e -quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus -inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad ornatum aedilitatis -Varronis et Murenae fuerunt adlatae. - -Croesi domus, quam Sardiani civibus ad requiescendum aetatis otio, -seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. item Halicarnasso potentissimi -regis Mausoli domus cum Proconnesio marmore omnia haberet ornata, -parietes habet latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant -firmitatem ita tectoriis operibus expoliti uti vitri perluciditatem -videantur habere. neque is rex ab inopia id fecit. infinitis enim -vectigalibus erat fartus, quod imperabat Cariae toti. - -acumen autem eius et sollertiam ad aedificia paranda sic licet -considerare. cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset -Halicarnasso locum naturaliter esse munitum emporiumque idoneum -portum utilem, ibi sibi domum constituit. is autem locus est -theatri curvaturae similis. itaque in imo secundum portum forum est -constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam praecinctionemque -platea ampla latitudine facta, in qua media Mausoleum ita egregiis -operibus est factum ut in septem spectaculis nominetur. in summa arce -media Martis fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu -Leocharis factam. hanc autem statuam alii Leocharis alii Timothei -putant esse. in cornu autem summo dextro Veneris et Mercurii fanum ad -ipsum Salmacidis fontem. - -is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare eos qui ex -eo biberint. sed haec opinio quare per orbem terrae falso rumore -sit pervagata non pigebit exponere. non enim quod dicitur molles -et inpudicos ex ea aqua fieri, id potest esse, sed est eius fontis -potestas perlucida saporque egregius. cum autem Melas et Arevanias ab -Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, barbaros Caras -et Lelegas eiecerunt. hi autem ad montes fugati inter se congregantes -discurrebant et ibi latrocinia facientes crudeliter eos vastabant. -postea de colonis unus ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus -causa tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos barbaros -allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus convenientes e -duro feroque more commutati in Graecorum consuetudinem et suavitatem -sua voluntate reducebantur. ergo ea aqua non inpudici morbi vitio sed -humanitatis dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam est adepta. - -Relinquitur nunc quoniam ad explicationem moenium eorum sum invectus, -ut tota uti sunt definiam. quemadmodum enim in dextra parte fanum est -Veneris et fons supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam -rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur enim ex ea ad -dextram partem forum et portus moeniumque tota finitio, sub sinistram -secretus sub moenibus latens portus ita ut nemo posset quid in eo -gereretur aspicere nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et -militibus sine ullo sciente quae opus essent imperaret. - -itaque post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii -indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, armata classe -profecti sunt uti id regnum occuparent. tum Artemisiae cum esset -id renuntiatum, in eo portu abstrusam classem celatis remigibus et -epibatis comparatis, reliquos autem cives in muro esse iussit. cum -autem Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, plausum -iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum tradituros. qui cum -penetravissent intra murum relictis navibus inanibus, Artemisia repente -fossa facta in pelagus eduxit classem ex portu minore et ita invecta -est in maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum inanem -abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo se reciperent, in medio -conclusi in ipso foro sunt trucidati. - -ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et remigibus -inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem cum prospexissent suas -naves laureatas venire, opinantes cives victores reverti hostes -receperunt. tum Artemisia Rhodo capta principibus occisis tropaeum in -urbe Rhodo suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam -Rhodiorum civitatis alteram suae imaginis. eam ita figuravit Rhodiorum -civitati stigmata inponentem. ideo autem postea Rhodii religione -inpediti quod nefas est tropaea dedicata removeri, circa eum locum -aedificium struxerunt et ita erecta Graia statione texerunt ne qui -posset aspicere, et id αβατον vocitari iusserunt. - -Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint latericiorum -parietum structuras, quibus et vectigalibus et praeda saeptis licitum -fuerat non modo caementicio aut quadrato saxo sed etiam marmoreo -habere, non puto oportere inprobari quae sunt e latericia structura -facta aedificia, dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita populo -Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque sint eius rei causae -et rationes non praetermittam. - -leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam sesquipedales -constitui loco communi. ceteri autem parietes, ne spatia angustiora -fiant, eadem crassitudine conlocantur. latericii vero nisi diplinthii -aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus -unam sustinere contignationem. in ea autem maiestate urbis et civium -infinita frequentia innumerabiles habitationes opus est explicare. -ergo cum recipere non possent areae planatae tantam multitudinem ad -habitandum in urbe, ad auxilium altitudinis aedificiorum res ipsa -coegit devenire. itaque pilis lapideis structuris testaceis parietibus -caementiciis altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae -cenaculorum ad summas utilitates perficiunt dispertitiones. ergo -moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis populus -Romanus egregias habet sine inpeditione habitationes. - -Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe propter necessitatem -angustiae arearum non patiuntur esse latericios parietes, cum extra -urbem opus erit his uti, sine vitiis ad vetustatem sic erit faciendum. -summis parietibus structura testacea sub tegulas subiciatur altitudine -circiter sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari -poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto tegulae -fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit ex imbribus aqua -perpluere, non patietur lorica testacea laedi laterem, sed proiectura -coronarum reiciet extra perpendiculum stillas et ea ratione servaverit -integras parietum latericiorum structuras. - -de ipsa autem testa si sit optima seu vitiosa ad structuram statim nemo -potest iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum est -conlocata, tunc si est firma probatur. namque quae non fuerit ex creta -bona aut parum erit cocta, ibi se ostendit esse vitiosam gelicidiis -et pruina tacta. ergo quae non in tectis poterit pati laborem, ea non -potest in structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex veteribus -tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt habere. - -craticii vero velim quidem ne inventi essent. quantum enim celeritate -et loci laxamento prosunt, tanto maiori et communi sunt calamitati, -quod ad incendia uti faces sunt parati. itaque satius esse videtur -inpensa testaceorum in sumptu quam compendio craticiorum esse -in periculo. etiamque in tectoriis operibus rimas intus faciunt -arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim linuntur, -recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo contrahuntur et ita -extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. sed quoniam nonnullos -celeritas aut inopia aut in pendenti loco dissaeptio cogit, sic -erit faciundum. solum substruatur alte, ut sint intacti ab rudere -et pavimento. obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt, -deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum. -De parietibus et apparatione generatim materiae eorum, quibus sint -virtutibus et vitiis, quemadmodum potui exposui, de contignationibus -autem et copiis earum, quibus comparentur ut ad vetustatem non sint -infirmae, uti natura rerum monstrat explicabo. - -Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus quod erit antequam -flare incipiat favonius. vere enim omnes arbores fiunt praegnantes et -omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque -fructus. cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum fuerint, -vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora muliebria cum -conceperint, ad fetus partum non iudicantur integra, neque in venalibus -ea cum sunt praegnantia praestantur sana, ideo quod in corpore -praeseminatio crescens ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum -in se, et quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus patitur -esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque edito fetu quod prius in -aliud genus incrementi detrahebatur cum ab disparatione procreationis -est liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipient lambendo -sucum et ita solidescunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem. - -eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente -fronde, ex terra recipientes per radices arbores in se sucum -recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. at vero aeris -hiberni vis comprimit et consolidat eas per id quod supra scriptum -est tempus. ergo si ea ratione et eo tempore quod est supra scriptum -caeditur materies, erit tempestiva. - -caedi autem ita oportet uti incidatur arboris crassitudo ad mediam -medullam, et relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita -qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non patietur emori -in saniem nec corrumpi materiae qualitatem. tum autem cum sicca et sine -stillis erit arbor, deiciatur et ita erit optima in usu. - -hoc autem ita esse licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum -suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt e medullis -quem habent in se superantem et vitiosum per foramina liquorem, et ita -siccescendo recipiunt in se diuturnitatem. qui autem non habent ex -arboribus exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt -inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo non -senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur, cum ea ratione -curatae fuerint, habere poterunt magnas in aedificiis ad vetustatem -utilitates. - -Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent virtutes, -uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque quae maxime in -aedificiis sunt idoneae. namque non potest id robur quod abies, nec -cupressus quod ulmus, nec ceterae easdem habent inter se natura rerum -similitates, sed singula genera principiorum proprietatibus comparata -alios alii generis praestant in operibus effectus. - -et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris -et terreni levioribus rerum naturae potestatibus comparata non est -ponderosa. itaque rigore naturali contenta non cito flectitur ab onere, -sed directa permanet in contignatione. sed ea quod habet in se plus -caloris, procreat et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo -celeriter accenditur quod quae inest in eo corpore aeris raritas, ea ut -est patens accipit ignem et ita vehementem ex se mittit flammam. - -ex ea autem antequam est excisa quae pars est proxima terrae per -radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur. -quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos -ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter nodationis -duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum excisa quadrifluviis -dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur -et ita sappinea vocatur. - -contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus abundans -parumque habens umoris et aeris et ignis, cum in terrenis operibus -obruitur, infinitam habet aeternitatem. ex eo cum tangitur umore non -habens foraminum raritates propter spissitatem non potest in corpus -recipere liquorem, sed fugiens ab umore resistit et torquetur et -efficit in quibus est operibus ea rimosa. - -aesculus vero quod est omnibus principiis temperata, habet in -aedificiis magnas utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur, -recipiens penitus per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione -umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter habent -mixtionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, per huius -raritates umores penitus recipiendo celeriter marcescunt. populus alba -et nigra, item salix tilia vitex ignis et aeris habendo satietatem, -umoris temperate, parum autem terreni, leviore temperatura comparatae -egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum non sint durae -terreni mixtione, propter raritatem sunt candidae et in scalpturis -commodam praestant tractabilitatem. - -alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur et minime materies -utilis videtur, habet in se egregias rationes. est enim aere et -igni plurimo temperata, non multum terreno, umore paulo. itaque in -palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre -fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore liquoris, permanet -inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania pondera structurae et -sine vitiis conservat. ita quae non potest extra terram paulum tempus -durare, ea in umore obruta permanet ad diuturnitatem. - -est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera et -publica et privata sub fundamentis eius generis habent palos. ulmus -vero et fraxinus maximos habent umores minimumque aeris et ignis, -terreni temperate mixtione comparatae. sunt in operibus cum fabricantur -lentae et ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant. -simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto qui inest -eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores et in commissuris et -coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt catenationes. - -item carpinus quod est minima ignis et terreni mixtione, aeris -autem et umoris summa continetur temperatura, non est fragilis sed -habet utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea materia -iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga ζυγα vocitantur, item -zygiam eam appellant. non minus est admirandum de cupresso et pinu, -quod eae habentes umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, -propter umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed in -vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor qui inest penitus -in corporibus earum habet amarum saporem, qui propter acritudinem -non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas quae sunt nocentes. -ideoque quae ex his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam -diuturnitatem. - -item cedrus et iunipirus easdem habent virtutes et utilitates, sed -quemadmodum ex cupresso et pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium -dicitur nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, -a tineis et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis -cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in aede -simulacrum Dianae, etiam lacunaria et ibi et in ceteris nobilibus fanis -propter aeternitatem sunt facta. nascuntur autem eae arbores maxime -Cretae et Africae et nonnullis Syriae regionibus. - -larix vero, quae non est nota nisi is municipalibus qui sunt circa -ripam fluminis Padi et litora maris Hadriani, non solum ab suci -vehementi amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam -ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere nisi uti saxum in -fornace ad calcem coquendam aliis lignis uratur. nec tamen tunc flammam -recipit nec carbonem remittit, sed longo spatio tarde comburitur. -quod est minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore autem -et terreno est spisse solidata, non habet spatia foraminum qua possit -ignis penetrare, reicitque eius vim nec patitur ab eo sibi cito noceri, -propterque pondus ab aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in -navibus aut supra abiegneas rates conlocatur. - -Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam cognoscere. divus -Caesar cum exercitum habuisset circa Alpes imperavissetque municipiis -praestare commeatus ibique esset castellum munitum quod vocabatur -Larignum, tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi noluerunt -imperio parere. itaque imperator copias iussit admoveri. erat autem -ante eius castelli portam turris ex hac materia alternis trabibus -transversis uti pyra inter se composita alte, uti possent de summo -sudibus et lapidibus accedentes repellere. tunc vero cum animadversum -est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse longius a muro -propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos ex virgis alligatos -et faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittere. itaque -celeriter milites congesserunt. - -posteaquam flamma circa illam materiam virgas comprehendisset, -ad caelum sublata effecit opinionem uti videretur iam tota moles -concidisse. cum autem ea per se extincta esset et requieta turrisque -intacta apparuisset, admirans Caesar iussit extra telorum missionem -eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se dedidissent, -quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni non laederentur. tunc ei -demonstraverunt eas arbores, quarum in his locis maximae sunt copiae. -et ideo ut id castellum Larignum ita materies larigna est appellata. -haec autem per Padum Ravennam deportatur, in colonia Fanestri Pisauri -Anconae reliquisque quae sunt in ea regione municipiis praebetur. cuius -materies si esset facultas adportationibus ad urbem, maximae haberentur -in aedificiis utilitates, et si non in omne, certe tabulae in -subgrundis circum insulas si essent ex ea conlocatae, ab traiectionis -incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec -carbonem possunt recipere nec facere per se. - -sunt autem eae arbores foliis similibus pini, materies earum prolixa, -tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea, habetque -resinam liquidam mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis. -De singulis generibus quibus proprietatibus e natura rerum videantur -esse comparatae quibusque procreantur rationibus exposui. insequitur -animadversio quid ita quae in urbe supernas dicitur abies deterior est, -quae infernas egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, -et de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus habere -vitia aut virtutes, uti sint considerantibus apertiora exponere. - -montis Appennini primae radices ab Tyrrenico mari inter Alpes et -extremas Etruriae regiones oriuntur. eius vero montis iugum se -circumagens et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani -pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior eius curvatura -quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones apricis est potestatibus. -namque impetus habet perpetuos ad solis cursum. ulterior autem quae est -proclinata ad superum mare, septentrionali regioni subiecta continetur -umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque quae in ea parte nascuntur -arbores umida potestate nutritae non solum ipsae augentur amplissimis -magnitudinibus, sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes -liquoris abundantia saturantur. cum autem excisae et dolatae vitalem -potestatem amiserunt, venarum rigore permanente siccescendo propter -raritatem fiunt inanes et evanidae, ideoque in aedificiis non possunt -habere diuturnitatem. - -quae autem ad solis cursum spectantibus locis procreantur, non habentes -interveniorum raritates siccitatibus exsuctae solidantur, quia sol -non modo ex terra lambendo sed etiam ex arboribus educit umores. -itaque quae sunt in apricis regionibus spissis venarum crebritatibus -solidatae, non habentes ex umore raritatem cum in materiem perdolantur, -reddunt magnas utilitates ad vetustatem. ideo infernates, quod ex -apricis locis adportantur, meliores sunt quam quae ab opacis de -supernatibus advehuntur. - -Quantum animo considerare potui, de copiis quae sunt necessariae in -aedificiorum comparationibus et quibus temperaturis e rerum natura -principiorum habere videantur mixtionem quaeque insunt in singulis -generibus virtutes et vitia, uti non sint ignota aedificantibus -exposui. ita qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones -erunt prudentiores, singulorumque generum usum eligere poterunt in -operibus. ergo quoniam de apparationibus est explicatum, in ceteris -voluminibus de ipsis aedificiis exponetur, et primum de deorum -inmortalium aedibus sacris et de earum symmetriis et proportionibus, -uti ordo postulat, insequenti perscribam. - - - - -LIBER TERTIUS. - - -Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum Pythiae responsis -est professus. is autem memoratur prudenter doctissimeque dixisse, -oportuisse hominum pectora fenestrata et aperta esse, uti non -occultos haberent sensus sed patentes ad considerandum. utinam vero -rerum natura sententiam eius secuta explicata et apparentia ea -constituisset. si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia animorum -ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum scientiae sub oculorum -consideratione subiectae non incertis iudiciis probarentur, sed et -doctis et scientibus auctoritas egregia et stabilis adderetur. igitur -quoniam haec non ita sed uti natura rerum voluit sunt constituta, -non efficitur ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis -scientias artificiorum penitus latentes quemadmodum sint iudicare. -ipsique artifices si pollicentur suam prudentiam, si non pecunia sint -copiosi seu vetustate officinarum habuerint notitiam, aut etiam gratia -forensi et eloquentia non fuerint parati, pro industria studiorum -auctoritates ＜non＞ possunt habere ut eis quod profitentur scire id -credatur. - -maxime autem id animadvertere possumus ab antiquis statuariis et -pictoribus, quod ex his qui dignitatis notas et commendationis gratiam -habuerunt, aeterna memoria ad posteritatem sunt permanentes, uti -Myron Polycletus Phidias Lysippus ceterique qui nobilitatem ex arte -sunt consecuti. namque ut civitatibus magnis aut regibus aut civibus -nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. at qui non minore -studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus, et humili fortuna -civibus non minus egregie perfecta fecerunt opera, nullam memoriam -sunt adsecuti, quod hi non ab industria neque artis sollertia sed a -felicitate fuerunt deserti, ut Teleas Atheniensis, Chion Corinthius, -Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius etiamque alii -plures. non minus item pictores, uti Aristomenes Thasius, Polycles et -＜Andron Ephesii＞, Theo Magnes ceterique, quos neque industria neque -artis studium neque sollertia defecit, sed aut rei familiaris exiguitas -aut inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum -superatio obstitit eorum dignitati. - -nec tamen est admirandum si propter ignotitiam artis virtutes -obscurantur. sed maxime indignandum, cum etiam saepe eblandiatur gratia -conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. ergo uti Socrati -placuit si ita sensus et sententiae scientiaeque disciplinis auctae -perspicuae et perlucidae fuissent, non gratia neque ambitio valeret, -sed si qui veris certisque laboribus doctrinarum pervenissent ad -scientiam summam, eis ultro opera traderentur. quoniam autem ea non -sunt inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus oportuisse, -et animadverto potius indoctos quam doctos gratia superare, non esse -certandum iudicans cum indoctis ambitione, potius his praeceptis editis -ostendam nostrae scientiae virtutem. - -Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas habeat -ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auctum architectum -exposui, et subieci causas quid ita earum oporteat eum esse -peritum, rationesque summae architecturae partitione distribui -finitionibusque terminavi. deinde quod erat primum et necessarium, -de moenibus quemadmodum eligantur loci salubres ratiocinationibus -explicui, ventique qui sint et e quibus ＜regionibus＞ singuli spirent -deformationibus grammicis ostendi, platearumque et vicorum uti emendate -fiant distributiones in moenibus docui et ita finitionem primo -volumine constitui. item in secundo de materia quas habeat in operibus -utilitates et quibus virtutibus e natura reram sit comparata peregi. -nunc in tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et uti -oportet perscriptas exponam. - -Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem diligentissime -architecti tenere debent. ea autem paritur a proportione, quae graece -αναλογια dicitur. proportio est ratae partis membrorum in omni opere -totiusque commodulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. namque -non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere -compositionis, nisi uti ad hominis bene figurati ＜speciem＞ membrorum -habuerit exactam rationem. - -corpus enim hominis ita natura composuit uti os capitis a mento ad -frontem summam et radices imas capilli esset decimae partis, item manus -palma ab articulo ad extremum medium digitum tantundem, caput a mento -ad summum verticem octavae, cum cervicibus imis ab summo pectore ad -imas radices capillorum sextae, ＜a medio pectore＞ ad summum verticem -quartae. ipsius autem oris altitudinis tertia est pars ab imo mento -ad imas nares, nasus ab imis naribus ad finem medio superciliorum -tantundem, ab ea fine ad imas radices capilli frons efficitur item -tertiae partis. pes vero altitudinis corporis sextae, cubitus quartae, -pectus item quartae. reliqua quoque membra suas habent commensus -proportiones, quibus etiam antiqui pictores et statuarii nobiles usi -magnas et infinitas laudes sunt adsecuti. - -similiter vero sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis -summam ex partibus singulis convenientissimum debent habere commensus -responsum. item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus. -namque si homo conlocatus fuerit supinus manibus et pedibus pansis -circinique conlocatum centrum in umbilico eius, circumagendo -rotundationem utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. -non minus quemadmodum schema rotundationis in corpore efficitur, -item quadrata designatio in eo invenietur. nam si a pedibus imis ad -summum caput mensum erit eaque mensura relata fuerit ad manus pansas, -invenietur eadem latitudo uti altitudo, quemadmodum areae quae ad -normam sunt quadratae. - -ergo si ita natura composuit corpus hominis uti proportionibus membra -ad summam figurationem eius respondeant, cum causa constituisse -videntur antiqui ut etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum -ad universae figurae speciem habeant commensus exactionem. igitur cum -in omnibus operibus ordines traderent, ＜tum＞ maxime in aedibus deorum, -＜quorum＞ operum et laudes et culpae aeternae solent permanere. - -Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operibus videntur -necessariae esse, ex corporis membris collegerunt, uti digitum palmum -pedem cubitum, et eas distribuerunt in perfectum numerum, quem Graeci -τελειον dicunt, perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui -decem dicitur. namque ex manibus digitorum numero ab palmo pes est -inventus. si autem in utrisque palmis ex articulis ab natura decem -sunt perfecti, etiam Platoni placuit esse eum numerum ea re perfectum -qui ex singularibus rebus, quae μοναδεϲ apud Graecos dicuntur, -perficitur decussis. simul autem undecim aut duodecim sunt facti, quod -superaverint, non possunt esse perfecti, donec ad alterum decussim -perveniant. singulares enim res particulae sunt eius numeri. - -mathematici vero contra disputantes ea re perfectum dixerunt esse -numerum qui sex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum -rationibus numero convenientes sic, sextantem unum, trientem duo, -semissem tria [bessem quem διμοιρον dicunt quattuor, quintarium quem -πενταμοιρον dicunt quinque, perfectum sex. cum ad superlationem -crescat, supra sex adiecto asse εφεκτον, cum facta sunt octo quod -est tertia adiecta tertiarium alterum qui επιτριτοϲ dicitur, dimidia -adiecta cum facta sunt novem sesquialterum qui ημιολιοϲ appellatur, -duabus partibus additis et decussi facto bessem alterum quem -επιδιμοιρον vocitant, in undecim numero quod adiecti sunt quinque -quintarium quem επιπεμπτον dicunt, duodecim autem quod ex duobus -numeris simplicibus est effectus διπλαϲιον]. - -non minus etiam quod pes hominis altitudinis sextam habet partem, id -est ex eo quod perficitur pedum numero corporis sexis altitudinis -terminatio, eum perfectum constituerunt, cubitumque animadverterunt ex -sex palmis constare digitisque XXIIII. ex eo etiam videntur civitates -Graecorum fecisse et quemadmodum cubitus est sex palmorum, in drachma -qua nummo uterentur aereos signatos uti asses ex aequo sex, quos -obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii dichalca nonnulli -trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor in drachma constituisse. - -nostri autem primo fecerunt antiquum numerum et in denario denos -aeris constituerunt, et ea re compositio nominis ad hodiernum diem -denarium retinet. etiamque quarta pars quod efficiebatur ex duobus -assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. postea autem quam -animadverterunt utrosque numeros esse perfectos et sex et decem, -utrosque in unum coiecerunt et fecerunt perfectissimum decussis sexis. -huius autem rei auctorem invenerunt pedem. a cubito enim cum dempti -sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus autem habet -quattuor digitos. ita efficitur uti habeat pes sedecim digitos et -totidem asses aeris ratius denarius. - -Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum esse et ex -membris separatis ad universam corporis speciem ratae partis commensus -fieri responsum, relinquitur ut suspiciamus eos qui etiam aedes -deorum inmortalium constituentes ita membra operum ordinaverunt ut -proportionibus et symmetriis separatae atque universae convenientes -efficerentur eorum distributiones. - -Aedium autem principia sunt e quibus constat figurarum aspectus. -et primum in antis, quod graece ναοϲ εν παραϲταϲιν dicitur, deinde -prostylos, amphiprostylos, peripteros, pseudodipteros, ＜dipteros,＞ -hypaethros. horum exprimuntur formationes his rationibus. - -in antis erit aedis, cum habebit in fronte antas parietum qui cellam -circumcludunt, et inter antas in medio columnas duas, supraque -fastigium symmetria ea conlocatum quae in hoc libro fuerit perscripta. -huius autem exemplar erit ad tres Fortunas ex tribus quae est proxime -portam Collinam. - -prostylos omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem contra antas -angulares duas, supraque epistylia quemadmodum et in antis, et dextra -ac sinistra in versuris singula. huius exemplar est in insula Tiberina -in aede Iovis et Fauni. - -amphiprostylos omnia habet ea quae prostylos, praetereaque habet in -postico ad eundem modum columnas et fastigium. - -peripteros autem erit quae habebit in fronte et postico senas columnas, -in lateribus cum angularibus undenas. ita autem sint hae columnae -conlocatae ut intercolumnii latitudinis intervallum sit a parietibus -circum ad extremos ordines columnarum, habeatque ambulationem circa -cellam aedis, quemadmodum est in porticu Metelli Iovis Statoris -Hermodori et aedis Mariana Honoris et Virtutis sine postico a Mucio -facta. - -pseudodipteros autem sic conlocatur ut in fronte et postico sint -columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae denae. sint -autem parietes cellae contra quaternas columnas medianas in fronte et -postico. ita duorum intercolumniorum et imae crassitudinis columnae -spatium erit ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. -huius exemplar Romae non est sed Magnesiae ＜aedis＞ Dianae Hermogenis, -Alabandis etiam Apollinis a Menesthe facta. - -dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa aedem -duplices habet ordines columnarum, uti est aedis Quirini dorica et -Ephesi Dianae ionica a Chersiphrone constituta. - -hypaethros vero decastylos est in pronao et postico. reliqua -omnia eadem habet quae dipteros, sed interiore parte columnas in -altitudine duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus -peristylorum. medium autem subdiu est sine tecto. aditus valvarum ex -utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar Romae non est, -sed Athenis octastylos est templo Olympii. - -Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt vocabula, pycnostylos -id est crebris columnis, systylos paulo remissioribus intercolumniorum -spatiis, diastylos amplius patentibus, rarius quam oportet inter se -diductis araeostylos, eustylos intervallorum iusta distributione. - -ergo pycnostylos est cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae -crassitudo interponi potest, quemadmodum est divi Iuli et in Caesaris -foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. item systylos est in -qua duarum columnarum crassitudo in intercolumnio poterit conlocari, et -spirarum plinthides aeque magnae sint ei spatio quod fuerit inter duas -plinthides, quemadmodum est Fortunae Equestris ad theatrum lapideum -reliquaeque quae eisdem rationibus sunt compositae. - -haec utraque genera vitiosum habent usum. matres enim familiarum cum -ad supplicationem gradibus ascendunt, non possunt per intercolumnia -amplexae adire nisi ordines fecerint, item valvarum aspectus -abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur, item circa -aedem propter angustias inpediuntur ambulationes. - -diastyli autem haec erit compositio, cum trium columnarum crassitudinem -intercolumnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et Dianae -aedis. haec dispositio hanc habet difficultatem quod epistylia propter -intervallorum magnitudinem franguntur. - -in araeostylis autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis uti datur, -sed inponendae de materia trabes perpetuae. et ipsarum aedium species -sunt barycephalae humiles latae, ornanturque signis fictilibus aut -aereis inauratis earum fastigia tuscanico more, uti est ad Circum -Maximum Cereris et Herculis Pompeiani, item Capitolii. - -Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis et ad usum -et ad speciem et ad firmitatem rationes habet explicatas. namque -facienda sunt in intervallis spatia duarum columnarum et quartae partis -columnae crassitudinis, mediumque intercolumnium unum quod erit in -fronte, alterum quod in postico, trium columnarum crassitudine. sic -enim habebit et figurationis aspectum venustum et aditus usum sine -inpeditionibus et circa cellam ambulatio auctoritatem. - -huius autem rei ratio explicabitur sic. frons loci quae in aede -constituta fuerit, si tetrastylos facienda fuerit, dividatur in -partes XI S praeter crepidines et proiecturas spirarum, si sex erit -columnarum, in partes XVIII. si octastylos constituetur, dividatur in -XXIV et semissem. item ex his partibus sive tetrastyli sive hexastyli -sive octastyli una pars sumatur eaque erit modulus. cuius moduli -unius erit crassitudo columnarum. intercolumnia singula, praeter -media, modulorum duorum et moduli quartae partis. mediana in fronte et -postico singula ternum modulorum. ipsarum columnarum altitudo modulorum -VIIII et dimidiae moduli partis. ita ex ea divisione intercolumnia -altitudinesque columnarum habebunt iustam rationem. - -huius exemplar Romae nullam habemus, sed in Asia Teo hexastylon -Liberi Patris. Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam -primus octastylon pseudodipteri invenit rationem. ex dipteri enim -aedis symmetria distulit interiores ordines columnarum XXXVIII eaque -ratione sumptus operasque compendii fecit. is in medio ambulationi -laxamentum egregie circa cellam fecit, de aspectuque nihil inminuit sed -sine desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius operis -distributione. - -pteromatos enim ratio et columnarum circum aedem dispositio ideo -est inventa ut aspectus propter asperitatem intercolumniorum habeat -auctoritatem, praeterea si ex imbribus aquae vis occupaverit et -intercluserit hominum multitudinem, ut habeat in aede circaque -cellam cum laxamento liberam moram. haec autem ita explicantur in -pseudodipteris aedium dispositionibus. quare videtur acuta magnaque -sollertia effectus operum Hermogenes fecisse reliquisseque fontes unde -posteri possent haurire disciplinarum rationes. - -Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae uti crassitudines earum -sint partis octavae ad altitudines. item in diastylo dimetienda est -altitudo columnae in partes octo et dimidiam et unius partis columnae -crassitudo conlocetur. in systylo altitudo dividatur in novem et -dimidiam partem et ex eis una ad crassitudinem columnae detur. item in -pycnostylo dividenda est altitudo in decem et eius una pars facienda -est columnae crassitudo. eustyli autem aedis columnae, uti systyli, in -novem partes altitudo dividatur et dimidiam partem et eius una pars -constituatur in crassitudine imi scapi. ita habebitur pro rata parte -intercolumniorum ratio. - -quemadmodum enim crescunt spatia inter columnas, proportionibus -adaugendae sunt crassitudines scaporum. namque si in araeostylo nona -aut decima pars crassitudini fuerit, tenuis et exilis apparebit, -ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer consumit et inminuit -aspectu scaporum crassitudinem. contra vero pycnostylis, si octava pars -crassitudini fuerit, propter crebritatem et angustias intercolumniorum -tumidam et invenustam efficiet speciem. itaque generis operis -oportet persequi symmetrias. etiamque angulares columnae crassiores -faciendae sunt ex sua diametro quinquagensima parte, quod eae ab aere -circumciduntur et graciliores videntur esse aspicientibus. ergo quod -oculus fallit, ratiocinatione est exaequandum. - -contracturae autem in summis columnarum hypotracheliis ita faciendae -videntur uti si columna sit ab minimo ad pedes quinos denos, ima -crassitudo dividatur in partes sex et earum partium quinque summa -constituatur. item quae erit ab quindecim pedibus ad pedes viginti, -scapus imus in partes sex et semissem dividatur earumque partium -quinque et semisse superior crassitudo columnae fiat. item quae erit -a pedibus viginti ad pedes triginta, scapus imus dividatur in partes -septem earumque sex summa contractura perficiatur. quae autem ab -triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima dividatur in partes -septem et dimidiam, ex his sex et dimidiam in summo habeat contracturae -ratione. quae erunt ab quadraginta pedibus ad quinquaginta, item -dividendae sunt in octo partes et earum septem in summo scapo sub -capitulo contrahantur. item si quae altiores erunt, eadem ratione pro -rata constituantur contracturae. - -haec autem propter altitudinis intervallum, scandente oculi specie, -adiciuntur crassitudinibus temperaturae. venustatem enim persequitur -visus, cuius si non blandimur voluptati proportione et modulorum -adiectionibus, uti quod fallit temperatione adaugeatur, vastus et -invenustus conspicientibus remittetur aspectus. de adiectione quae -adicitur in mediis columnis, quae apud Graecos ενταϲιϲ appellatur, in -extremo libro erit forma et ratio eius quemadmodum mollis et conveniens -efficiatur subscripta. - -Fundationes eorum operum fodiantur si queat inveniri ab solido et -in solidum quantum ex amplitudine operis pro ratione videbitur, -extruaturque structura totum solum quam solidissima. supraque terram -parietes extruantur sub columnas, dimidio crassiores quam columnae sunt -futurae uti firmiora sint inferiora superioribus. qua et stereobatae -appellantur, nam excipiunt onera. spirarumque proiecturae non procedant -extra solidum. item supra parietis ad eundem modum crassitudo servanda -est, intervalla autem concamaranda aut solidanda festucationibus uti -distineantur. - -sin autem solidum non invenietur, sed locus erit congesticius ad imum -aut paluster, tunc is locus fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut -oleagineis aut robusteis ustilatis configatur, sublicaeque machinis -adigantur quam creberrimae, carbonibusque expleantur intervalla palorum -et tunc structuris solidissimis fundamenta impleantur. extructis autem -fundamentis ad libramentum stylobatae sunt conlocandi. - -supra stylobatas columnae disponendae quemadmodum supra scriptum -est, sive in pycnostylo quemadmodum pycnostyloe, sive systylo aut -diastylo aut eustylo quemadmodum supra scriptae sunt et constitutae. -in araeostylis enim libertas est quantum cuique libet constituendi. -sed ita columnae in peripteris conlocentur uti quot intercolumnia sunt -in fronte, totidem bis intercolumnia fiant in lateribus. ita enim -erit duplex longitudo operis ad latitudinem. namque qui columnarum -duplicationes fecerunt erravisse videntur, quod unum intercolumnium in -longitudine plus quam oportet procurrere videtur. - -gradus in fronte constituendi ita sunt uti sint semper inpares. namque -cum dextro pede primus gradus ascendatur, item in summo templo primus -erit ponendus. crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo -ut neque crassiores dextante nec tenuiores dodrante sint conlocatae. -sic enim durus non erit ascensus. retractiones autem graduum nec minus -quam sesquipedales nec plus quam bipedales faciendae videntur. item si -circa aedem gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. - -sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum erit, ad -id constituatur uti quadrae spirae trunci coronae lysis ad ipsum -stylobatam qui erit sub columnarum spiris conveniant. stylobatam ita -oportet exaequari uti habeat per medium adiectionem per scamillos -inpares. si enim ad libellam dirigetur, alveolatus oculo videbitur. hoc -autem ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo libro forma -et demonstratio erit descripta. - -His perfectis in suis locis spirae conlocentur eaeque ad symmetriam -sic perficiantur uti crassitudo cum plintho sit columnae ex dimidia -crassitudine proiecturamque, quam Graeci εκφοραν vocitant, habeant -aeque tantam. ita tum lata et longa erit columnae crassitudinis unius -et dimidiae. - -altitudo eius si atticurges erit, ita dividatur ut superior pars tertia -parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho relinquatur. dempta -plintho reliquum dividatur in partes quattuor fiatque superior torus -quartae, reliquae tres aequaliter dividantur et una sit inferior torus, -altera pars cum suis quadris scotia, quem Graeci τροχιλον dicunt. - -sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt -constituendae uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae -crassitudinis adiecta crassitudinis quarta et octava, altitudo ita -uti atticurges, ita et eius plinthus, reliquumque praeter plinthum, -quod erit tertia pars crassitudinis columnae, dividatur in partes -septem. inde trium partium torus qui est in summo, reliquae quattuor -partes dividendae sunt aequaliter et una pars fiat cum suis astragalis -et supercilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo -relinquatur, sed inferior maior apparebit ideo quod habebit ad extremam -plinthum proiecturam. astragali faciendi sunt octavae partis trochili. -proiectura erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis -columnae. - -Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae in pronao et -postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, angulares autem -quaeque e regione earum futurae sunt in lateribus aedis dextra ac -sinistra, uti partes interiores quae ad parietes cellae spectant ad -perpendiculum latus habeant conlocatum, exteriores autem partes uti -dictum ante de earum contractura. sic enim erunt figurae compositionis -aedium contracturae iusta ratione exactae. - -Scapis columnarum statutis capitulorum ratio ＜sic erit.＞ si pulvinata -erunt, his symmetriis conformabuntur uti quam crassus imus scapus -fuerit addita octava decuma parte scapi abacus habeat longitudinem et -latitudinem, crassitudinem cum volutis eius dimidiam. recedendum autem -est ab extremo abaco in interiorem partem frontibus volutarum parte -duodevicensima et eius dimidia. tunc crassitudo dividenda est in partes -novem et dimidiam, et secundum abacum in quattuor partibus volutarum -secundum extremi abaci quadram lineae demittendae quae cathetoe -dicuntur. tunc ex novem partibus et dimidia una pars et dimidia abaci -crassitudo relinquatur, reliquae octo volutis constituantur. - -tunc ab linea quae secundum abaci extremam partem demissa erit, in -interiorem partem ＜alia＞ recedat unius et dimidiatae partis latitudine. -deinde eae lineae dividantur ita ut quattuor partes et dimidia sub -abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui locus dividit quattuor -et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum oculi ＜ponatur＞ -signeturque ex eo centro rotunda circinatio tam magna in diametro -quam una pars ex octo partibus est. ea erit oculi magnitudo et in ea -catheto respondens diametros agatur. tunc ab summo sub abaco incepto -in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi spatium minuatur, -doneque in eundem tetrantem qui est sub abaco veniatur. - -capituli autem crassitudo sic est facienda ut ex novem partibus et -dimidia tres partes praependeant infra astragalum summi scapi, cymatio, -adempto abaco et canali, reliqua sit pars. proiectura autem cymatii -habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. pulvinorum baltei -ab abaco hanc habeant proiecturam uti circini centrum unum cum sit -positum in capituli tetrante et alterum diducatur ad extremum cymatium, -circumactum balteorum extremas partes tangat. axes volutarum ne -crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae succidantur ad -altitudinis suae duodecimam partem. haec erunt symmetriae capitulorum, -quae columnae futurae sunt ab minimo ad pedes XXV. quae supra erunt -reliquas habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem erit longus -et latus quam crassa columna est ima adiecta parte VIIII, uti quo minus -habuerit altior columna contractum, eo ne minus habeat capitulum suae -symmetriae proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem. - -de volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae -quemadmodum describantur, in extremo libro forma et ratio earum erit -subscripta. Capitulis perfectis, deinde ＜pro ratione＞ columnarum non -ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut quae adiectio -in stylobatis facta fuerit, in superioribus membris respondeat, -epistyliorum ratio sic est habenda uti si columnae fuerint a minima XII -pedum ad quindecim pedes, epistylii sit altitudo dimidiae crassitudinis -imae columnae, item si ab XV pedibus ad XX, columnae altitudo -dimetiatur in partes tredecim et unius partis altitudo epistylii fiat, -item si a XX ad XXV pedes, dividatur altitudo in partes XII et semissem -et eius una pars epistylii in altitudine fiat, item si ab XXV pedibus -ad XXX, dividatur in partes XII et eius una pars altitudo fiat. item -＜si altiores＞, rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum -expediendae sunt altitudines epistyliorum. - -quo altius enim scandit oculi species, non facile persecat aeris -crebritatem. dilapsa itaque altitudinis spatio et viribus exsucta -incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem. quare semper -adiciendum est rationis supplementum in symmetriarum membris, ut cum -fuerint aut altioribus locis opera aut etiam ipsa colossicotera, -habeant magnitudinum rationem. epistylii latitudo in imo quod supra -capitulum erit quanta crassitudo summae columnae sub capitulo erit -tanta fiat, summum quantum imus scapus. - -cymatium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, et -in proiectura tantundem. reliqua pars praeter cymatium dividenda est -in partes XII et earum trium ima fascia est facienda, secunda IIII, -summa V. item zophorus supra epistylium quarta parte minor quam -epistylium, sin autem sigilla designari oportuerit, quarta parte altior -quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. cymatium suae -altitudinis partis septimae, proiectura cymatii quantum crassitudo. - -supra zophorum denticulus est faciendus tam altus quam epistylii media -fascia, proiectura eius quantum altitudo. intersectio, quae graece -μετοπη dicitur, sic est dividenda uti denticulus altitudinis suae -dimidiam partem habeat in fronte, cavum autem intersectionis huius -frontis e tribus duas partes, huius cymatium altitudinis eius sextam -partem. corona cum suo cymatio, praeter simam, quantum media fascia -epistylii, proiectura coronae cum denticulo facienda est quantum erit -altitudo a zophoro ad summum coronae cymatium, et omnino omnes ecphorae -venustiorem habent speciem quae quantum altitudinis tantundem habeant -proiecturae. - -tympani autem quod est in fastigio altitudo sic est facienda uti frons -coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex eis -una pars in medio cacumine tympani constituatur, dum contra epistylia -columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum respondeat. coronaeque -supra aequaliter imis praeter simas sunt conlocandae. insuper coronas -simae, quas Graeci επαιετὶδαϲ dicunt, faciendae sunt altiores octava -parte coronarum altitudinis. acroteria angularia tam alta quantum est -tympanum medium, mediana altiora octava parte quam angularia. - -Membra omnia quae supra capitula columnarum sunt futura id est -epistylia zophoroe coronae tympana fastigia acroteria inclinanda -sunt in fronte suae cuiusque altitudinis parte XII, ideo quod cum -steterimus contra frontes, ab oculo lineae duae si extensae fuerint et -una tetigerit imam operis partem, altera summam, quae summam tetigerit -longior fiet. ita quo longior visus linea in superiorem partem -procedit, resupinatam facit eius speciem. cum autem, uti supra scriptum -est, in fronte inclinata fuerint, tunc in aspectu videbuntur esse ad -perpendiculum et normam. - -columnarum striae faciendae sunt XXIIII ita excavatae uti norma in -cavo striae cum fuerit coniecta, circumacta anconibus striarum dextra -ac sinistra ＜angulos＞ tangat cacumenque normae circum rotundationem -tangendo pervagari possit. crassitudines striarum faciendae sunt -quantum adiectio in media columna ex descriptione invenietur. - -in simis quae supra coronam in lateribus sunt aedium, capita leonina -sunt scalpenda, disposita ita uti contra columnas singulas primum sint -designata, cetera aequali modo disposita uti singula singulis mediis -tegulis respondeant. haec autem quae erunt contra columnas perterebrata -sint ad canalem qui excipit e tegulis aquam caelestem, mediana autem -sint solida, uti quae cadit vis aquae per tegulas in canalem ne -deiciatur per intercolumnia neque transeuntes perfundat, sed quae sunt -contra columnas videantur emittere vomentia ructus aquaram ex ore. -Aedium ionicarum quam apertissime potui dispositiones hoc volumine -scripsi, doricarum autem et corinthiarum quae sint proportiones -insequenti libro explicabo. - - - - -LIBER QUARTUS. - - -Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura praecepta -voluminaque commentariorum non ordinata sed incepta uti particulas -errabundas reliquisse, dignam et utilissimam rem putavi tantae -disciplinae corpus ad perfectam ordinationem perducere et praescriptas -in singulis voluminibus singulorum generum qualitates explicare. -itaque, Caesar, primo volumine tibi de officio eius et quibus eruditum -esse rebus architectum oporteat exposui. secundo de copiis materiae, e -quibus aedificia constituuntur, disputavi. - -tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et de earum generum -varietate quasque et quot habeant species earumque quae sint in -singulis generibus distributiones, ex tribus generibus, quae -subtilissimas haberent proportionibus modulorum quantitates, ionici -generis moribus docui. nunc hoc volumine de dorici corinthiique -constitutis rationibus dicam eorumque discrimina et proprietates -explicabo. - -Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias habent uti -ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt eas pro rata excelsiores -et graciliores, quod ionici capituli altitudo tertia pars est -crassitudinis columnae, corinthii tota crassitudo scapi. igitur quod -duae partes e crassitudine ＜in altitudine＞ corinthiorum adiciuntur, -efficiunt excelsitate speciem earum graciliorem. - -cetera membra quae supra columnas inponuntur aut e doricis symmetriis -aut ionicis moribus in corinthiis columnis conlocantur, quod ipsum -corinthium genus propriam coronarum reliquorumque ornamentorum non -habuerat institutionem, sed aut e triglyphorum rationibus mutuli -in coronis et in epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex -ionicis institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis -distribuuntur. - -ita e generibus duobus capitulo interposito tertium genus in operibus -est procreatum. e columnarum enim formationibus trium generum factae -sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e quibus prima et -antiquitus dorica est nata. Namque Achaia Peloponnesoque tota Dorus -Hellenos et Pthias nymphae filius regnavit, isque Argis vetusta -civitate Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito formae fanum, -deinde isdem generibus in ceteris Achaiae civitatibus, cum etiamnum non -esset symmetriarum ratio nata. - -postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis Delphici, communi -consilio totius Hellados, XIII colonias uno tempore in Asiam deduxerunt -ducesque in singulis coloniis constituerunt et summam imperii -potestatem Ioni Xuthi et Creusae filio dederunt, quem etiam Apollo -Delphis suum filium in responsis est professus, isque eas colonias in -Asiam deduxit et Cariae fines occupavit ibique civitates amplissimas -constituit Ephesum, Miletum, Myunta, quae olim ab aqua est devorata, -cuius sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt, Prienen, Samum, -Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam, Clazomenas, Lebedon, -Meliten. istaec Melite propter civium adrogantiam ab is civitatibus -bello indicto communi consilio est sublata, cuius loco postea regis -Attali et Arsinoes beneficio Zmyrnaeorum civitas inter Ionas est -recepta. - -hae civitates cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem -a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum inmortalium -templa constituentes coeperunt fana aedificare, et primum Apollini -Panionio aedem uti viderant in Achaia constituerunt et eam Doricam -appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere -viderant. - -in ea aede cum voluissent columnas conlocare, non habentes symmetrias -earum et quaerentes quibus rationibus efficere possent uti et ad onus -ferendum essent idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, -dimensi sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. -cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis in homine, idem -in columnam transtulerunt et qua crassitudine fecerunt basim scapi, -tantas sex cum capitulo in altitudinem extulerunt. ita dorica columna -virilis corporis proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis -praestare coepit. - -Item postea Dianae constituere aedem quaerentes novi generis specie, -isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt -primum columnae crassitudinem altitudinis octava parte, ut haberet -speciem excelsiorem. basi spiram supposuerunt pro calceo, capitulo -volutas uti capillamento concrispatos cincinnos praependentes dextra ac -sinistra conlocaverunt et cymatiis et encarpis pro crinibus dispositis -frontes ornaverunt truncoque toto strias uti stolarum rugas matronali -more demiserunt. ita duobus discriminibus columnarum inventionem, unam -virili sine ornatu nuda specie, alteram muliebri subtilitate et ornatu -symmetriaque sunt mutuati. - -posteri vero elegantia subtilitateque iudiciorum progressi et -gracilioribus modulis delectati septem crassitudinis diametros -in altitudinem columnae doricae, ionicae novem constituerunt. id -autem ＜genus＞, quod Iones fecerunt primo, Ionicum est nominatum. -Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet gracilitatis -imitationem, quod virgines propter aetatis teneritatem gracilioribus -membris figuratae effectus recipiunt in ornatu venustiores. - -eius autem capituli prima inventio sic memoratur esse facta. virgo -civis Corinthia iam matura nuptiis inplicata morbo decessit. post -sepulturam eius, quibus ea virgo viva pauculis delectabatur, nutrix -collecta et composita in calatho pertulit ad monumentum et in summo -conlocavit et, uti ea permanerent diutius subdiu, tegula texit. is -calathus fortuito supra acanthi radicem fuerat conlocatus. interim -pondere pressa radix acanthi media folia et cauliculos circum vernum -tempus profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes et -ab angulis tegulae ponderis necessitate expressi flexuras in extremas -partes volutarum facere sunt coacti. - -tunc Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis -marmoreae ab Atheniensibus catatexitechnos fuerat nominatus, -praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum -nascentem teneritatem, delectatusque genere et formae novitate ad id -exemplar columnas apud Corinthios fecit symmetriasque constituit, et ex -eo in operum perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes. - -eius autem capituli symmetria sic est facienda uti quanta fuerit -crassitudo imae columnae, tanta sit altitudo capituli cum abaco. abaci -latitudo ita habeat rationem ut quanta fuerit altitudo, tanta dua sint -diagonia ab angulo ad angulum spatia. ita enim iustas habebunt frontes -quoquoversus latitudinis. frontes sinuentur introrsus ab extremis -angulis abaci suae frontis latitudinis nona. ad imum capitulum tantam -habeat crassitudinem, quantam habet summa columna praeter apothesim et -astragalum. abaci crassitudo septima capituli altitudinis. - -dempta abaci crassitudine, dividatur reliqua pars in partes tres, e -quibus una imo folio detur. secundum folium mediam altitudinem teneat. -cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus folia nascuntur proiecta -uti excipiant quae ex cauliculis natae procurrunt ad extremos angulos -volutae, minoresque helices intra suum medium qui est in abaco flori -subiecti scalpantur. flores in quattuor partibus quanta erit abaci -crassitudo tam magni formentur. ita his symmetriis corinthia capitula -suas habebunt exactiones. Sunt autem quae isdem columnis inponuntur -capitulorum genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates -symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare possumus, sed ipsorum -vocabula traducta et commutata ex corinthiis et pulvinatis et doricis -videmus, quorum symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae -subtilitatem. - -Quoniam autem de generibus columnarum origines et inventiones supra -sunt scriptae, non alienum mihi videtur isdem rationibus de ornamentis -eorum quemadmodum sunt prognata et quibus principiis et originibus -inventa dicere. in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio -variis vocabulis nominata. ea autem uti in nominationibus, ita in re -varias habet utilitates. trabes enim supra columnas et parastaticas -et antas ponuntur, in contignationibus tigna et axes. sub tectis, si -maiora spatia sunt, et transtra et capreoli, si commoda, columen et -cantherii prominentes ad extremam suggrundationem. supra cantherios -templa, deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes uti parietes -proiecturis eorum tegantur. - -ita unaquaeque res et locum et genus et ordinem proprium tuetur. e -quibus rebus et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis aedium -sacrarum aedificationibus artifices dispositiones eorum scalpturis sunt -imitati et eas inventiones persequendas putaverunt. ideo quod antiqui -fabri quodam in loco aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus -ad extremas partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna -struxerunt supraque coronas et fastigia venustiore specie fabrilibus -operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum quantum eminebant ad -lineam et perpendiculum parietum praesecuerunt, quae species cum -invenusta is visa esset tabellas ita formatas uti nunc fiunt triglyphi -contra tignorum praecisiones in fronte fixerunt et eas cera caerulea -depinxerunt ut praecisiones tignorum tectae non offenderent visum. ita -divisiones tignorum imitati triglyphorum dispositionem et intertignia -metoparum habere in doricis operibus coeperunt. - -postea alii in aliis operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios -prominentes proiecerunt eorumque proiecturas simaverunt. ex eo uti e -tignorum dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum proiecturis -mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita fere in operibus lapideis -et marmoreis mutuli inclinatis scalpturis deformantur, quod imitatio -est cantheriorum. etenim necessario propter stillicidia proclinati -conlocantur. ergo et triglyphorum et mutulorum in doricis operibus -ratio ex ea imitatione inventa est. - -Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt fenestrarum imagines -esse triglyphos ita potest esse, quod in angulis contraque tetrantes -columnarum triglyphi constituuntur, quibus in locis omnino non patitur -res fenestras fieri. dissolvuntur enim angulorum in aedificiis -iuncturae, si in is fenestrarum fuerint lumina relicta. etiamque ubi -nunc triglyphi constituuntur si ibi luminum spatia fuisse iudicabuntur, -isdem rationibus denticuli in ionicis fenestrarum occupavisse loca -videbuntur. utraque enim et inter denticulos et inter triglyphos quae -sunt intervalla metopae nominantur. οπαϲ enim Graeci tignorum cubilia -et asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. ita quod inter -duas opas est intertignium, id μετοπη est apud eos nominatum. - -Uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est inventa ratio, -ita in ionicis denticulorum constitutio propriam in operibus habet -rationem, et quemadmodum mutuli cantheriorum proiecturae ferunt -imaginem, sic in ionicis denticuli ex proiecturis asserum habent -imitationem. itaque in graecis operibus nemo sub mutulos denticulos -constituit. non enim possunt subtus cantherios asseres esse. quod -ergo supra cantherios et templa in veritate debet esse conlocatum, -id in imaginibus si infra constitutum fuerit mendosam habebit operis -rationem. etiamque antiqui non probaverunt neque instituerunt in -fastigiis ＜mutulos aut＞ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod -nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec -possunt prominere, sed ad stillicidia proclinati conlocantur. ita quod -non potest in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum -posse certam rationem habere. - -omnia enim certa proprietate et a veris naturae deducta moribus -transduxerunt in operum perfectiones, et ea probaverunt quorum -explicationes in disputationibus rationem possunt habere veritatis. -itaque ex eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque -generis constitutas reliquerunt. quorum ingressus persecutus de ionicis -et corinthiis institutionibus supra dixi, nunc vero doricam rationem -summamque eius speciem breviter exponam. - -Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere aedes sacras -oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes in his symmetriae -conficiebantur. itaque negavit Arcesius, item Pytheos, non minus -Hermogenes. nam is cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae -aedis perfectionem, ＜rationem＞ commutavit et eadem copia aedem ionicam -Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta est species aut genus -aut formae dignitas, sed quod inpedita est et incommoda in opere -triglyphorum et lacunariorum distributio. - -namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes -columnarum, metopasque quae inter triglyphos fient aeque longas esse -quam altas. contraque in angulares columnas triglyphi in extremis -partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. ita metopae, -quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt quadratae -sed oblongiores triglyphi dimidia latitudine. at qui metopas -aequales volunt facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi -dimidia latitudine. hoc autem sive in metoparum longitudinibus sive -intercolumniorum contractionibus efficietur, est mendosum. quapropter -antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae symmetriae rationem. - -Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum a praeceptoribus -accepimus, uti si qui voluerit his rationibus attendens ita ingredi, -habeat proportiones explicatas, quibus emendatas et sine vitiis -efficere possit aedium sacrarum dorico more perfectiones. frons aedis -doricae in loco quo columnae constituuntur dividatur, si tetrastylos -erit, in partes XXVII, si hexastylos, XXXXII. ex his pars una erit -modulus, qui graece εμβατηϲ dicitur, cuius moduli constitutione -ratiocinationibus efficiuntur omnis operis distributiones. - -crassitudo columnarum erit duorum modulorum, altitudo cum capitulo -XIIII. capituli crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli -sextae partis. crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus -una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia -hypotrachelion. contrahatur columna ita uti in tertio libro de ionicis -est scriptum. epistylii altitudo unius moduli cum taenia et guttis, -taenia moduli septima, guttarum longitudo sub taenia contra triglyphos -alta cum regula parte sexta moduli praependeat. item epistylii latitudo -ima respondeat hypotrachelio summae columnae. supra epistylium -conlocandi sunt triglyphi cum suis metopis, alti unius et dimidiati -moduli, lati in fronte unius moduli, ita divisi ut in angularibus -columnis et in mediis contra tetrantes medios sint conlocati, et in -intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. ita -relaxatis mediis intervallis, sine inpeditionibus aditus accedentibus -erit ad deorum simulacra. - -triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, ex quibus quinque -partes in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. -una in medio deformetur femur, quod graece μεροϲ dicitur. secundum -eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur. ex ordine eorum dextra -ac sinistra altera femina constituantur. in extremis partibus -semicanaliculi intervertantur. triglyphis ita conlocatis, metopae quae -sunt inter triglyphos aeque altae sint quam longae, item in extremis -angulis semimetopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. ita enim -erit ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, -quod aequales divisiones factae erunt, emendentur. - -triglyphi capitula sexta parte moduli sunt faciunda. supra triglyphorum -capitula corona est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis -habens cymatium doricum in imo, alterum in summo. ita cum cymatiis -corona crassa ex dimidia moduli. dividendae autem sunt in corona ima -ad perpendiculum triglyphorum et medias metopas viarum directiones et -guttarum distributiones, ita uti guttae sex in longitudinem, tres in -latitudinem pateant. reliqua spatia, quod latiores sunt metopae quam -triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur, ad ipsumque mentum -coronae incidatur linea quae scotia dicitur. reliqua omnia, tympana -et simae coronae, quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita -perficiantur. - -Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si vero systylon et -monotriglyphon opus erit faciundum, frons aedis, si tetrastylos erit, -dividatur in partes XVIIII S, si hexastylos erit, dividatur in partes -XXVIIII S. ex his pars una erit modulus, ad quem uti supra scriptum est -dividatur. - -ita supra singula epistylia et metopae et triglyphi bini erunt -conlocandi, in angularibus hoc amplius dimidiatus et quantum est -spatium hemitriglyphi id accedit. in mediano contra fastigium trium -triglyphorum et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium -intercolumnium accedentibus ad aedem habeat laxamentum et adversus -simulacra deorum aspectus dignitatem. - -Columnas autem striari XX striis oportet. quae si planae erunt, angulos -habeant XX designatos. sin autem excavabuntur, sic est forma facienda -uti quam magnum est intervallum striae, tam magnis striaturae paribus -lateribus quadratum describatur, in medio autem quadrato circini -centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae quadrationis -angulos tangat, et quantum erit curvaturae inter rotundationem et -quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. ita dorica -columna sui generis striaturae habebit perfectionem. - -de adiectione eius qua media adaugetur, uti in tertio volumine de -ionicis est perscripta, ita et in his transferatur. Quoniam exterior -species symmetriarum et corinthiorum et doricorum et ionicorum -est perscripta, necesse est etiam interiores cellarum pronaique -distributiones explicare. - -distribuitur autem longitudo aedis uti latitudo sit longitudinis -dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior sit, quam est -latitudo, cum pariete, qui paries valvarum habuerit conlocationem. -reliquae tres partes pronai ad antas parietum procurrant, quae antae -columnarum crassitudinem habere debent. et si aedis erit latitudine -maior quam pedes XX, duae columnae inter duas antas interponantur, quae -disiungant pteromatos et pronai spatium. item intercolumnia tria, quae -erunt inter antas et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino -opere factis intercludantur ita uti fores habeant, per quas itinera -pronao fiant. - -item si maior erit latitudo quam pedes XL, columnae contra regiones -columnarum, quae inter antas sunt, introrsus conlocentur. et eae -altitudinem habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines autem -earum extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae sunt in -fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII aut decima, pro rata parte. -in concluso enim aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. sin -autem videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜XX aut＞ -XXIIII, in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. ita quod detrahitur de -corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur ratione quo minus -videatur, et ita exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo. - -hoc autem efficit ea ratio quod oculus plura et crebriora signa -tangendo maiore visus circumitione pervagatur. namque si duae columnae -aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit non striata -et altera striata, et circa striglium cava et angulos striarum linea -corpora tangat, tametsi columnae aeque crassae fuerint, lineae quae -circumdatae erunt ＜non erunt＞ aequales, quod striarum et striglium -circumitus maiorem efficit lineae longitudinem. sin autem hoc ita -videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso spatio -graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, cum habeamus -adiutricem striaturae temperaturam. - -ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis -fieri oportet, dum antae eorum crassitudinibus columnarum sint -aequales. et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis -struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime modicis -paribusque videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides -continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem, item circum -coagmenta et cubilia eminentes expressiones graphicoteran efficient in -aspectu delectationem. - -Regiones autem quas debent spectare aedes sacrae deorum inmortalium, -sic erunt constituendae uti si nulla ratio inpedierit liberaque fuerit -potestas, aedis signumque quod erit in cella conlocatum spectet ad -vespertinam caeli regionem, uti qui adierint ad aram immolantes aut -sacrificia facientes spectent ad partem caeli orientis ad simulacrum -quod erit in aede, et ita vota suscipientes contueantur eadem -exorientem caelum ipsaque simulacra videantur exorientia contueri -supplicantes et sacrificiantes. - -sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae sunt earum -regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis -deorum conspiciatur. item si secundum flumina aedes sacrae fient, -ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare -debere. similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita -constituantur uti praetereuntes possint respicere et in conspectu -salutationes facere. - -Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus hae sunt rationes -uti primum constituantur quo genere sint futura. genera sunt enim -thyromaton haec, doricum, ionicum, atticurges. Dorici symmetriae -conspiciuntur his rationibus uti corona summa, quae supra antepagmentum -superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis columnarum quae -in pronao fuerint. lumen autem thyretri constituatur sic uti quae -altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur in partes -tres semis et ex eis duae partes ＜semis＞ lumini valvarum altitudine -constituantur. haec autem dividatur in partes XII et ex eis quinque et -dimidia latitudo luminis fiat in imo. et in summo contrahatur si erit -lumen ab imo ad sedecim pedes, antepagmenti III parte, si XVI pedum ad -XXV, superior pars luminis contrahatur antepagmenti parte IIII, si ab -pedibus XXV ad XXX, summa pars contrahatur antepagmenti parte VIII. -reliqua quo altiora erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. - -ipsa autem antepagmenta contrahantur in summo suae crassitudinis XIIII -parte. supercilii crassitudo quanta antepagmentorum in summa parte erit -crassitudo. cymatium faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura -autem quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium lesbium -cum astragalo. supra cymatium quod erit in supercilio, conlocandum -est hyperthyrum crassitudine supercilii, et in eo scalpendum est -cymatium doricum, astragalum lesbium. summa scalpatur corona plana -cum cymatio, proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii -quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque sinistra proiecturae -sic sunt faciundae uti crepidines excurrant et in unguem ipso cymatio -coniungantur. - -Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad eundem modum -quemadmodum in doricis fieri videtur. latitudo constituatur ut -altitudo dividatur in partes duas et dimidiam, eiusque partis -unius ima luminis fiat latitudo. contracturae ita uti in doricis. -crassitudo antepagmentorum altitudinis luminis in fronte XIIII parte, -cymatium huius crassitudinis sexta. reliqua pars praeter cymatium -dividatur in partes XII. harum trium prima corsa fiat cum astragalo, -secunda quattuor, tertia quinque, et eae aeque corsae cum astragalis -circumcurrant. - -hyperthyra autem ad eundem modum componantur quemadmodum in doricis, -pro ratis partibus. ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra -ac sinistra praependeant ad imi supercilii libramentum praeter folium. -eae habeant in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus -＜duarum＞, in imo quarta parte graciliorem quam superiora. Fores ita -compingantur uti scapi cardinales sint ex latitudine luminis totius XII -parte. inter duos scapos tympana ex XII partibus habeant ternas partes. - -inpagibus distributiones ita fient uti divisis altitudinibus in -partes V duae superiori, tres inferiori designentur. super medium -medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo alii in imo -compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia parte, cymatium -sexta parte inpagis. scaporum latitudines inpagis dimidia parte, item -replum de inpage dimidia et sexta parte. scapi qui sunt secundum -antepagmenta, dimidium inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, -altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius foris -latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur. - -Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur quibus dorica. praeterea -corsae sub cymatiis in antepagmentis circumdantur, quae ita distribui -debent uti antepagmenti praeter cymatium ex partibus VII habeant duas -partes. ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et -aperturas habent in exteriores partes. Quas rationes aedium sacrarum in -formationibus oporteat fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, -quoad potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc de -tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat dicam. - -locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit in longitudine sex -partes, una adempta reliquum quod erit latitudini detur. longitudo -autem dividatur bipertito et quae pars erit interior, cellarum -spatiis designetur, quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni -relinquatur. - -item latitudo dividatur in partes X. ex his ternae partes dextra ac -sinistra cellis minoribus sive ibi alae futurae sunt dentur, reliquae -quattuor mediae aedi attribuantur. spatium quod erit ante cellas in -pronao, ita columnis designetur ut angulares contra antas, parietum -extremorum e regione, conlocentur, duae mediae e regione parietum qui -inter antas et mediam aedem fuerint, ita distribuantur, et inter antas -et columnas priores per medium isdem regionibus alterae disponantur. -eaeque sint ima crassitudine altitudinis parte VII, altitudo tertia -parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte crassitudinis -imae contrahatur. - -spirae earum altae dimidia parte crassitudinis fiant. habeant spirae -earum plinthum ad circinum altam suae crassitudinis dimidia parte, -torum insuper cum apophysi crassum quantum plinthus. capituli altitudo -dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta ima crassitudo columnae. -capitulique crassitudo dividatur in partes tres, e quibus una plintho, -quae est abaco, detur, altera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. - -supra columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis is -qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam habeant -crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint -compactae subscudibus et securiculis ut compactura duorum digitorum -habeant laxationem. cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et -perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt. - -supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum parte IIII -altitudinis columnae proiciantur, item in eorum frontibus antepagmenta -figantur, supraque tympanum fastigii structura seu de materia -conlocetur. fastigium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda -ut stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat. - -Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe sine cella -columnatae constituuntur, aliae peripteroe dicuntur. quae sine cella -fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. -insuper stylobatas columnae constituuntur tam altae quanta ab extremis -parietibus est diametros stylobatarum, crassae altitudinis suae -cum capitulis et spiris decumae partis. epistylium altum columnae -crassitudinis dimidia parte. zophorus et reliqua quae insuper -inponuntur, ita uti in III volumine de symmetriis scripsi. - -Sin autem peripteros ea aedis constituetur, duo gradus et stylobata ab -imo constituantur, deinde cellae paries conlocetur cum recessu eius a -stylobata circa partem latitudinis quintam, medioque valvarum locus -ad aditus relinquatur, eaque cella tantam habeat diametrum praeter -parietes et circumitionem quantam altitudinem columna supra stylobatam. -columnae circum cellam isdem ＜proportionibus＞ symmetriisque disponantur. - -in medio tecti ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis -erit futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem -tantam habeat magnitudinem quantam habuerit in columna capitulum, -praeter pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt, isdem proportionibus -atque symmetriis facienda videntur. - -Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis ordinatae -et alio genere dispositiones habentes, uti est Castoris in circo -Flaminio, et inter duos lucos Veiovis, item argutius Nemori Dianae -columnis adiectis dextra ac sinistra ad umeros pronai. hoc autem -genere primo factae sunt Athenis in arce et in Attica Sunio Palladis -Minervae. earum non aliae sed eaedem sunt proportiones. cellae enim -longitudinibus duplices sunt ad latitudines uti reliquae, sed is omnia -quae solent esse in frontibus, ad latera sunt translata. - -nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum -dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum operum -ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt antae, in -isdem e regione cellae parietum columnas binas conlocantes efficiunt -tuscanicorum et graecorum operum communem ratiocinationem. - -alii vero removentes parietes aedis et adplicantes ad intercolumnia, -pteromatos spatiis sublatis efficiunt amplum laxamentum cellae, -reliqua autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud -genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum procreavisse. haec -autem genera propter usum sacrificiorum convertuntur. non enim omnibus -diis isdem rationibus aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate -sacrorum religionum habet effectus. - -Omnes aedium sacrarum ratiocinationes uti mihi traditae sunt exposui -ordinesque et symmetrias earum partitionibus distinxi, et quarum -dispares sunt figurae et quibus discriminibus inter se sunt disparatae -quoad potui significare scriptis exposui. nunc de aris deorum -inmortalium uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum rationem -dicam. - -arae spectent ad orientem et semper inferiores sint conlocatae -quam simulacra quae fuerint in aede, uti suspiciant divinitatem -qui supplicant et sacrificant. ＜eae＞ disparibus altitudinibus ad -sui cuiusque dei decorem componantur. altitudines autem earum sic -sunt explicandae uti Iovi omnibusque caelestibus quam excelsissimae -constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles conlocentur. ita -idoneae his institutionibus explicabuntur in meditationibus ararum -deformationes. Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc libro, -insequenti de communium operum reddemus distributionibus explicationes. - - - - -LIBER QUINTUS. - - -Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes -praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias adiecerunt suis -scriptis auctoritates. quod etiam velim nostris quoque studiis res -pateretur, ut amplificationibus auctoritas et in his praeceptis -augeretur, sed id non est quemadmodum putatur expeditum. non enim de -architectura sic scribitur uti historia aut poemata. historiae per -se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias expectationes. -poematorum vero metra et pedes ac verborum elegans dispositio et -sententiarum inter personas distinctas ad versum pronuntiatio -prolectando sensus legentium perducit sine offensa ad summam scriptorum -terminationem. - -id autem in architecturae conscriptionibus non potest fieri, quod -vocabula ex artis propria necessitate concepta inconsueto sermone -obiciunt sensibus obscuritatem. cum ergo ea per se non sint aperta -nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late -vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et perlucidis -sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis inpediente -incertas legentium efficient cogitationes. itaque occultas nominationes -commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae tradantur, -breviter exponam. sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. - -non minus cum animadvertissem distentam occupationibus civitatem -publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi scribendum, uti angusto -spatio vacuitatis ea legentes breviter percipere possent. Etiamque -Pythagorae quique eius haeresim fuerant secuti placuit cybicis -rationibus praecepta in voluminibus scribere, constitueruntque cybum -CCXVI versus eosque non plus tres in una conscriptione oportere esse -putaverunt. - -cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine planitiarum -perquadratum. is cum est iactus, quam in partem incubuit dum est -intactus inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam tesserae quas in -alveolo ludentes iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse -videntur quod is numerus versuum uti cybus in quemcumque sensum -insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. graeci quoque -poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia -fabularum. ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant -actorum pronuntiationes. - -Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata animoque -advertam inusitatas et obscuras multis res esse mihi scribendas, quo -facilius ad sensus legentium pervenire possint, brevibus voluminibus -iudicavi scribere. ita enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque -ordinationes institui uti non sint quaerentibus separatim colligenda, -sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum haberent -explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto volumine aedium -sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum locorum expediam -dispositiones. primumque forum uti oporteat constitui dicam, quod in eo -et publicarum et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur. - -Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus fora -constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmoreis epistyliis -adornant et supra ambulationes in contignationibus faciunt. Italiae -vero urbibus non eadem est ratione faciendum, ideo quod a maioribus -consuetudo tradita est gladiatoria munera in foro dari. - -igitur circum spectacula spatiosiora intercolumnia distribuantur -circaque in porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus -coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia publica -recte erunt disposita. Magnitudines autem ad copiam hominum oportet -fieri, ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam populi -vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur uti longitudo in -tres partes cum divisa fuerit, ex his duae partes ei dentur. ita -enim erit oblonga eius formatio et ad spectaculorum rationem utilis -dispositio. - -columnae superiores quarta parte minores quam inferiores sunt -constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt inferiora -firmiora debent esse quam superiora, non minus quod etiam nascentium -oportet imitari naturam, ut in arboribus teretibus, abiete cupresso -pinu, e quibus nulla non crassior est ab radicibus, deinde cum -crescendo procedit in altitudinem naturali contractura peraequatur -nascens ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat, recte est -constitutum et altitudinibus et crassitudinibus superiora inferiorum -fieri contractiora. - -Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis partibus oportet -constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium se conferre in eas -negotiatores possint, earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne -plus ＜quam＞ ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura -inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sin autem locus -erit amplior in longitudine, chalcidica in extremis constituantur, uti -sunt in Iulia ＜et＞ Aquiliana. - -columnae basilicarum tam altae quam porticus latae fuerint faciendae -videntur, porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia -finiatur. columnae superiores minores quam inferiores, uti supra -scriptum est, constituantur. pluteum quod fuerit inter superiores et -inferiores columnas, item quarta parte minus quam superiores columnae -fuerint oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem -ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia, zophoroe, -coronae ex symmetriis columnarum, uti in tertio libro diximus, -explicentur. - -Non minus summam dignitatem et venustatem possunt habere comparationes -basilicarum quo genere Coloniae Iuliae Fanestri conlocavi curavique -faciendam, cuius proportiones et symmetriae sic sunt constitutae. -mediana testudo inter columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. -porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas lata -pedes XX. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis pedum L, -crassitudinibus quinum, habentes post se parastaticas altas pedes -XX, latas pedes II S, crassas I S, quae sustinent trabes in quibus -invehuntur porticuum contignationes. supraque eas aliae parastaticae -pedum XVIII, latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes -sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa infra -testudinem, tecta. - -reliqua spatia inter parastaticarum et columnarum trabes per -intercolumnia luminibus sunt relicta. columnae sunt in latitudine -testudinis cum angularibus dextra ac sinistra quaternae, in longitudine -quae est foro proxima cum isdem angularibus octo, ex altera parte cum -angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea parte non sunt positae -ne inpediant aspectus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere -parietis basilicae conlocata spectans medium forum et aedem Iovis, item -tribunalis, quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris curvatura -formatum. - -eius autem hemicyclii in fronte est intervallum pedum XLVI, introrsus -curvatura pedum XV, uti qui apud magistratus starent negotiantes in -basilica ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis bipedalibus -compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab tertiis columnis quae -sunt in interiore parte, revertuntur ad antas quae a pronao procurrunt -dextraque et sinistra hemicyclium tangunt. - -supra trabes contra capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt -conlocatae altae pedes III, latae quoqueversus quaternos. supra eas -ex duobus tignis bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. -quibus insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora et -antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen perpetuae -basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis. - -ita fastigiorum duplex T uti notae dispositio extrinsecus tecti -et interioris altae testudinis praestat speciem venustam. item -sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque superiorum -distributio operosam detrahit molestiam sumptusque inminuit ex magna -parte summam. ipsae vero columnae in altitudine perpetua sub trabes -testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem operi -adaugere videntur. - -Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita uti magnitudo -symmetriae eorum foro respondeat. maxime quidem curia in primis est -facienda ad dignitatem municipii sive civitatis. et si quadrata erit, -quantum habuerit latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, -sin autem oblonga fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa -composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur. - -praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino opere -aut albario ad dimidiam partem altitudinis. quae si non erunt, vox -ibi disputantium elata in altitudinem intellectui non poterit esse -audientibus. cum autem coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, -morata priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta. - -Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium diebus festis -ludorum spectationibus eligendus est locus theatro quam saluberrimus, -uti in primo libro de salubritatibus in moenium conlocationibus -est scriptum. per ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes -delectationibus detinentur et corpora propter voluptatem inmota -patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, qui si a -regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis advenient, -nocentes spiritus corporibus infundent. itaque si curiosius eligetur -locus theatro, vitabuntur vitia. - -etiamque providendum est ne impetus habeat a meridie. sol enim cum -implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura neque habens -potestatem vagandi versando confervescit et candens adurit excoquitque -et inminuit e corporibus umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus -vitiosae regiones et eligendae salubres. - -fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio, -sed si necessitas coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, -solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de -fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. insuper -fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes ab substructione -fieri debent. - -praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae -videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis itineris sit -latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient e -superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis, quae sunt supra -praecinctiones, verborum casus certa significatione ad aures pervenire. -et ad summam ita est gubernandum uti linea cum ad imum gradum et ad -summum extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat. - -ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos oportet -disponere, nec coniunctos superiores inferioribus sed ex omnibus locis -perpetuos et directos sine inversuris faciendos, uti cum populus -dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex omnibus locis -exitus separatos sine inpeditione. Etiam diligenter est animadvertendum -ne sit locus surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. -hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non inpediatur -resonantia. - -vox autem est spiritus fluens aeris, tactu sensibilis auditu. ea -movetur circulorum rotundationibus infinitis, uti si in stantem aquam -lapide inmisso nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes, -a centro quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci -interpellaverit aut aliqua offensio quae non patitur designationes -earum undarum ad exitus pervenire. itaque cum interpellentur -offensionibus, primae redundantes insequentium disturbant designationes. - -eadem ratione vox uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua -circuli planitie in latitudine moventur, vox et in latitudine -progreditur et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut in aqua -undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla primam undam -interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, sed omnes sine -resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo veteres -architecti naturae vestigia persecuti indagationibus vocis scandentis -theatrorum perfecerunt gradationes, et quaesierunt per canonicam -mathematicorum et musicam rationem ut quaecumque vox esset in scaena, -clarior et suavior ad spectatorum perveniret aures. - -uti enim organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum -sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen ad -augendam vocem ratiocinationes ab antiquis sunt constitutae. - -Harmonice autem est musica litteratura obscura et difficilis, maxime -quidem quibus graecae litterae non sunt notae. quam si volumus -explicare, necesse est etiam graecis verbis uti, quod nonnulla eorum -latinas non habent appellationes. itaque ut potuero quam apertissime -ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma subscribam -finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius attenderit -facilius percipere possit. - -vox enim mutationibus cum flectitur alias fit acuta alias gravis, -duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet continuatos -alter distantes. continuata vox neque in finitionibus consistit neque -in loco ullo, efficitque terminationes non apparentes, intervalla -autem media apparentia, uti sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc -enim nec unde incipit nec ubi desinit intellegitur, sed quod ex acuta -facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. per distantiam -autem e contrario. namque cum flectitur inmutatione vox statuit se -in alicuius sonitus finitione, deinde in alterius, et id ultro citro -crebre faciendo constans apparet sensibus, uti in cantionibus cum -flectentes vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis ea -cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet in sonorum -patentibus finitionibus, mediana autem latentia intervallis obscurantur. - -Genera vero sunt modulationum tria, primum quod Graeci nominant -αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium διατονον. est autem harmoniae -modulatio ab arte concepta, et ea re cantio eius maxime gravem et -egregiam habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate -modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero quod naturalis -est, facilior est intervallorum distantia. in his tribus generibus -dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, quod harmonia -tetrachordum et tonos et diheses habet binas. dihesis autem est toni -pars quarta, ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati -duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trihemitonium est -intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium hemitonium -finit tetrachordi magnitudinem. ita in tribus generibus tetrachorda -ex duobus tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separatim -uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent -intervallorum designationem. - -igitur intervalla tonorum et hemitoniorum tetrachordo in voce divisit -natura finiitque terminationes eorum mensuris intervallorum quantitate, -modisque certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam -artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo comparant -ad concentus convenientes eorum perfectiones. - -Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque genere sunt X et -VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus perpetui et stantes, -reliqui X cum non uniter modulantur sunt vagantes. stantes autem sunt -qui inter mobiles interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et -e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, appellantur -autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete -synhemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles -autem sunt qui in tetrachordo inter inmotos dispositi in generibus -ex locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate hypaton, -lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos meson, trite synhemmenon, -＜paranete synhemmenon,＞ trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, -trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon. - -ei autem qua moventur, recipiunt virtutes alias, intervalla enim et -distantias habent crescentes. itaque parhypate, quae in harmonia -distat ab hypate ＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet -hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate distat -hemitonium, in chroma translata progreditur duo hemitonia, in diatono -distat ab hypate tria hemitonia. ita X sonitus propter translationes in -generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem. - -tetrachorda autem sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur -υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium coniunctum, -quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum, quod διεζευγμενον -nominatur, quintum, quod est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. -concentus quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι -dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ et -diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason. - -ideoque et a numero nomina ceperunt, quod cum vox constiterit in una -sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit et pervenerit in -quartam terminationem, appellatur diatessaron, in quintam diapente [in -sextam diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in -nonam et dimidiam diapason et diapente, in XII disdiapason]. - -non enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus aut vocis cantus -factus fuerit, nec inter tria aut VI aut VII possunt consonantiae -fieri, sed uti supra scriptum est, diatessaron et diapente et ex -ordine ad disdiapason convenientiae ex natura vocis congruentis habent -finitiones, et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui -graece φθογγοι dicuntur]. - -Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant vasa aerea pro -ratione magnitudinis theatri eaque ita fabricentur ut cum tangantur, -sonitum facere possint inter se diatessaron diapente et ex ordine ad -disdiapason. postea inter sedes theatri constitutis cellis, ratione -musica ibi conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant -locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque inversa et habeant -in parte quae spectat ad scaenam suppositos cuneos ne minus altos -semipedem, contraque eas cellas relinquantur aperturae inferiorum -graduum cubilibus longae pedes duo, altae semipedem. - -designationes autem eorum, quibus in locis constituantur, sic -explicentur. si non erit ampla magnitudine theatrum, media altitudinis -transversa regio designetur et in ea tredecim cellae duodecim -aequalibus intervallis distantes confornicentur, uti ea echea quae -supra scripta sunt ad neten hyperbolaeon sonantia in cellis quae -sunt in cornibus extremis, utraque parte prima conlocentur, secunda -ab extremis diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron ad -paramesen, quarta ad neten synhemmenon, quinta diatessaron ad mesen, -sexta diatessaron ad hypaten meson, in medio unum diatessaron ad -hypaten hypaton. - -ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab centro profusa se -circumagens tactuque feriens singulorum vasorum cava excitaverit auctam -claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. sin autem -amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo dividatur in partes IIII, -uti tres efficiantur regiones cellarum transverse designatae, una -harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. et ab imo quae erit prima, -ea ex harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum est. - -in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen hyperbolaeon -habentia sonitum ponantur, in secundis ab his diatessaron ad -chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad chromaticen synhemmenon, -quartis diatessaron ad chromaticen meson, quintis diatessaron ad -chromaticen hypaton, sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen -hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon diatessaron habet -consonantiae communitatem. - -in medio nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia qualitas -in chromatico genere symphoniae consonantiam potest habere. in summa -vero divisione et regione cellarum in cornibus primis ad diatonon -hyperbolaeon fabricata vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron -ad diatonon ＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis -diatessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton, -sextis diatessaron ad proslambanomenon, in medio ad mesen, quod ea et -ad proslambanomenon diapason et ad diatonon hypaton diapente habet -symphoniarum communitates. - -haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat -in extremo libro diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus -magno vigore et industria generatim divisis modulationibus constitutum -reliquit. de quo si qui ratiocinationibus his attenderit, ab natura -vocis ad audientium delectationes facilius valuerit theatrorum efficere -perfectiones. - -Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae facta esse neque -ullam rationem harum rerum in his fuisse, sed errabit in eo, quod omnia -publica lignea theatra tabulationes habent complures, quas necesse -est sonare. hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui -superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae valvas et ita -recipiunt ab earum auxilio consonantiam vocis. cum autem ex solidis -rebus theatra constituuntur, id est ex structura caementorum, lapide, -marmore, quae sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt -explicandae. - -sin autem quaeritur in quo theatro ea sint facta, Romae non possumus -ostendere sed in Italiae regionibus et in pluribus Graecorum -civitatibus, etiamque auctorem habemus Lucium Mummium, qui diruto -theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad aedem -Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti, qui in oppidis -non magnis theatra constituerunt, propter inopiam fictilibus doliis -ita sonantibus electis hac ratiocinatione compositis perfecerunt -utilissimos effectus. - -Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti quam magna -futura est perimetros imi, centro medio conlocato circumagatur linea -rotundationis, in eaque quattuor scribantur trigona paribus lateribus -et intervallis, quae extremam lineam circinationis tangant, quibus -etiam in duodecim signorum caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex -musica convenientia astrorum ratiocinantur. ex his trigonis cuius -latus fuerit proximum scaenae, ea regione qua praecidit curvaturam -circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et ab eo loco per centrum -parallelos linea ducatur, quae disiungat proscaenii pulpitum et -orchestrae regionem. - -ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes artifices -in scaena dant operam, in orchestra autem senatorum sunt sedibus loca -designata. et eius pulpiti altitudo sit ne plus pedum quinque, uti qui -in orchestra sederint, spectare possint omnium agentium gestus. cunei -spectaculorum in theatro ita dividantur uti anguli trigonorum, qui -currunt circum curvaturam circinationis, dirigant ascensus scalasque -inter cuneos ad primam praecinctionem, supra autem alternis itineribus -superiores cunei medii dirigantur. - -i autem qui sunt in imo et dirigunt scalaria, erunt numero VII, -reliqui quinque scaenae designabunt compositionem, et unus medius -contra se valvas regias habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra -hospitaliorum designabunt compositionem, extremi duo spectabunt itinera -versurarum. gradus spectaculorum ubi subsellia componantur ne minus -alti sint palmipedem, ＜ne plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum -ne plus pedes duo semis, ne minus pedes duo constituantur. - -tectum porticus quod futurum est in summa gradatione, cum scaenae -altitudine libratum prospiciatur, ideo quod vox crescens aequaliter ad -summas gradationes et tectum perveniet. namque si non erit aequale, -quo minus fuerit altum, vox praeripietur ad eam altitudinem ad quam -perveniet primo. - -orchestra inter gradus imos quam diametron habuerit, eius sexta pars -sumatur, et in cornibus utrimque ad aditus eius mensurae perpendiculo -inferiores sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi -constituantur itinerum supercilia. ita enim satis altitudinis habebunt -eorum confornicationes. - -scaenae longitudo ad orchestrae diametron duplex fieri debet. podii -altitudo ab libramento pulpiti cum corona et lysi duodecuma orchestrae -diametri. supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta -parte eiusdem diametri, epistylia et ornamenta earum columnarum -altitudinis quinta parte. pluteum insuper cum unda et corona inferioris -plutei dimidia parte. supra id pluteum columnae quarta parte minore -altitudine sint quam inferiores, epistylia et ornamenta earum -columnarum quinta parte. item si tertia episcenos futura erit, mediani -plutei summum sit dimidia parte, columnae summae medianarum minus altae -sint quarta parte, epistylia cum coronis earum columnarum item habeant -altitudinis quintam partem. - -Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes rationes et effectus -possunt respondere, sed oportet architectum animadvertere quibus -proportionibus necesse sit sequi symmetriam et quibus ad loci naturam -aut magnitudinem operis temperari. sunt enim res quas et in pusillo et -in magno theatro necesse est eadem magnitudine fieri propter usum, uti -gradus diazomata pluteos itinera ascensus pulpita tribunalia et si qua -alia intercurrunt ex quibus necessitas cogit discedere ab symmetria ne -inpediatur usus. non minus si qua exiguitas copiarum, id est marmoris, -materiae reliquarumque rerum quae parantur, in opere fuerit, paulum -demere aut adicere, dum id ne nimium inprobe fiat sed cum sensu, non -erit alienum. hoc autem erit si architectus erit usu peritus, praeterea -ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus. - -Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicatas ita uti mediae -valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra ac sinistra hospitalia, -secundum autem spatia ad ornatus comparata, quae loca Graeci περιακτουϲ -dicunt ab eo quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe -habentes singulae tres species ornationis, quae cum aut fabularum -mutationes sunt futurae seu deorum adventus cum tonitribus repentinis, -versentur mutentque speciem ornationis in fronte. secundum ea loca -versurae sunt procurrentes, quae efficiunt una a foro, altera a peregre -aditus in scaenam. - -genera autem sunt scaenarum tria, unum quod dicitur tragicum, alterum -comicum, tertium satyricum. horum autem ornatus sunt inter se dissimili -disparique ratione, quod tragicae deformantur columnis et fastigiis -et signis reliquisque regalibus rebus, comicae autem aedificiorum -privatorum et maenianorum habent speciem prospectusque fenestris -dispositos imitatione, communium aedificiorum rationibus, satyricae -vero ornantur arboribus speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus -in topiodis speciem deformatis. - -In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus sunt facienda, -quod primum in ima circinatione ut in latino trigonorum IIII, -in eo quadratorum trium anguli circinationis lineam tangunt, et -cuius quadrati latus est proximum scaenae praeciditque curvaturam -circinationis, ea regione designatur finitio proscaenii. et ab -ea regione ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea -designatur, in qua constituitur frons scaenae, per centrumque -orchestrae a proscaenii regione parallelos linea describitur et qua -secat circinationis lineas dextra ac sinistra in cornibus hemicyclii -centra signantur, et circino conlocato in dextro ab intervallo sinistro -circumagitur circinatio ad proscaenii sinistram partem, item centro -conlocato in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad -proscaenii dextram partem. - -ita e tribus centris hac descriptione ampliorem habent orchestram -Graeci et scaenam recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod -λογειον appellant, ideo quod eo se tragici et comici actores in scaena -peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram praestant -actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici graece separatim -nominantur. eius logei altitudo non minus debet esse pedum X, non plus -duodecim. gradationes scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum -angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione inter eas -iterum mediae dirigantur, et ad summam quotiens praecinguntur, altero -tanto semper amplificantur. - -Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata sunt, tunc etiam -diligentius est animadvertendum uti sit electus locus, in quo leniter -adplicet se vox neque repulsa resiliens incertas auribus referat -significationes. sunt enim nonnulli loci naturaliter inpedientes vocis -motus, uti dissonantes qui graece dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes -qui apud eos nominantur περιηχουντεϲ, item resonantes qui dicuntur -αντηχουντεϲ, consonantesque quos appellant ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt -in quibus vox prima cum est elata in altitudinem, offensa superioribus -solidis corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis -vocis elationem, circumsonantes autem in quibus circumvagando coacta -exsolvens in medio, sine extremis casibus sonans ibi extinguatur -incerta verborum significatione, resonantes vero in quibus cum in -solido tactu percussa resiliat, imagines exprimendo novissimos casus -duplices faciat auditu. - -item consonantes sunt in quibus ab imis auxiliata cum incremento -scandens egrediatur ad aures diserta verborum claritate. ita si -in locorum electione fuerit diligens animadversio, emendatus erit -prudentia ad utilitatem in theatris vocis effectus. formarum autem -descriptiones inter se discriminibus his erunt notatae uti quae ex -quadratis designentur, Graecorum habeant usus, latina e paribus -lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui voluerit uti, -emendatas efficiet theatrorum perfectiones. - -Post scaenam porticus sunt constituendae, uti cum imbres repentini -ludos interpellaverint, habeat populus quo se recipiat ex theatro -choragiaque laxamentum habeant ad comparandum. uti sunt porticus -Pompeianae itemque Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum, -et exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles -columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis e spoliis -Persicis pertexit, idem autem etiam incensum Mithridatico bello rex -Ariobarzanes restituit, Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus ex -utraque parte scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae -diligentiores habuerunt architectos circa theatra sunt porticus et -ambulationes. - -quae videntur ita oportere conlocari uti duplices sint habeantque -exteriores columnas doricas cum epistyliis et ornamentis ex ratione -modulationis perfectas. latitudines autem earum ita oportere fieri -videntur uti quanta altitudine columnae fuerint exteriores, tantam -latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum ad medias -et a medianis ad parietes qui circumcludunt porticus ambulationes. -medianae autem columnae quinta parte altiores sint quam exteriores, sed -aut ionico aut corintho genere deformentur. - -columnarum autem proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus -quibus in aedibus sacris scripsi. aliam enim in deorum templis -debent habere gravitatem, aliam in porticibus et ceteris operibus -subtilitatem. itaque si dorici generis erunt columnae, dimetiantur -earum altitudines cum capitulis in partes XV. ex eis partibus una -constituatur et fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis -erit explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum modulorum, -intercolumnium quinque et moduli dimidia parte, altitudo columnae -praeter capitulum XIIII modulorum, capituli altitudo moduli unius, -latitudo modulorum duorum et moduli sextae partis. ceteri operis -modulationes uti in aedibus sacris in libro IIII scriptum est ita -perficiantur. - -sin autem ionicae columnae fient, scapus praeter spiram et capitulum in -octo et dimidiam partem dividatur et ex his una crassitudini columnae -detur, ＜spira＞ cum plintho dimidia crassitudine constituatur, capituli -ratio ita fiat uti in libro tertio est demonstratum. si corinthia erit, -scapus et spira uti in ionica, capitulum autem quemadmodum in quarto -libro est scriptum, ita habeant rationem. in stylobatisque adiectio -quae fit per scamillos inpares, ex descriptione quae supra scripta -est in libro tertio sumatur. epistylia coronae ceteraque omnia ad -columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum explicentur. - -Media vero spatia quae erunt subdiu inter porticus, adornanda viridibus -videntur, quod hypaethroe ambulationes habent magnam salubritatem, et -primum oculorum quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter -motionem corporis influens perlimat speciem et ita auferens ex oculis -umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem relinquit. praeterea -cum corpus motionibus in ambulatione calescat, umores ex membris aer -exsugendo inminuit plenitates extenuatque dissipando quod plus inest -quam corpus potest sustinere. - -hoc autem ita esse ex eo licet animadvertere, quod sub tectis cum -sint aquarum fontes aut etiam sub terra palustris abundantia, ex his -nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque locis cum -sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis et abundantibus excitat -umores et conglobatos in altitudinem tollit. ergo si ita videtur uti in -hypaethris locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestiores, -quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non puto dubium esse quin -amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque conlocari oporteat in -civitatibus ambulationes. - -eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit faciendum. -fodiantur et exinaniantur quam altissime. dextra atque sinistra -structiles cloacae fiant inque earum parietibus qui ad ambulationem -spectaverint, tubuli instruantur inclinati fastigio in cloacas. his -perfectis compleantur ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone eae -ambulationes sternantur et exaequentur. ita propter carbonum raritatem -naturalem et tubulorum in cloacas instructionem excipientur aquarum -abundantiae, et ita siccae et sine umore perfectae fuerint ambulationes. - -Praeterea in his operibus thesauri sunt civitatibus in necessariis -rebus a maioribus constituti. in conclusionibus enim reliqui omnes -faciliores sunt apparatus quam lignorum. sal enim facile ante -inportatur, frumenta publice privatimque expeditius congeruntur et -si defit, holeribus carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris -puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis excipiuntur. -de lignatione quae maxime necessaria est ad cibum coquendum, difficilis -et molesta est apparatio, quod et tarde comportatur et plus consumitur. - -in eiusmodi temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et mensurae -tributim singulis capitibus designantur. ita duas res egregias -hypaethroe ambulationes praestant, unam in pace salubritatis, alteram -in bello salutis. ergo his rationibus ambulationum explicationes non -solum post scaenam theatris sed etiam omnium deorum templis effectae -magnas civitatibus praestare poterunt utilitates. Quoniam haec nobis -satis videntur esse exposita, nunc insequentur balinearum dispositionum -demonstrationes. - -primum eligendus locus est quam calidissimus, id est aversus ab -septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria tepidariaque lumen -habeant ab occidente hiberno, sin autem natura loci inpedierit, utique -a meridie, quod maxime tempus lavandi a meridiano ad vesperum est -constitutum. et item est animadvertendum uti caldaria muliebria et -virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata. sic enim -efficietur ut in vasaria et hypocausis communis sit eorum utrisque. -aenea supra hypocausim tria sunt componenda, unum caldarium, alterum -tepidarium, tertium frigidarium, et ita conlocanda uti ex tepidario -in caldarium quantum aquae calidae exierit, influat de frigidario -in tepidarium ad eundem modum, testudinesque alveolorum ex communi -hypocausi calefaciantur. - -suspensurae caldariorum ita sunt faciendae ut primum sesquipedalibus -tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, uti pila cum mittatur -non possit intro resistere sed rursus redeat ad praefurnium ipsa -per se. ita flamma facilius pervagabitur sub suspensione. supraque -laterculis bessalibus pilae struantur ita dispositae uti bipedales -tegulae possint supra esse conlocatae. altitudinem autem pilae habeant -pedes duo eaeque struantur argilla cum capillo subacta, supraque -conlocentur tegulae bipedales quae sustineant pavimentum. - -concamarationes vero si ex structura factae fuerint, erunt utiliores, -sin autem contignationes fuerint, figulinum opus subiciatur, sed hoc -ita erit faciendum. regulae ferreae aut arcus fiant eaeque uncinis -ferreis ad contignationem suspendantur quam creberrimis, eaeque regulae -sive arcus ita disponantur uti tegulae sine marginibus sedere in duabus -invehique possint, et ita totae concamarationes in ferro nitentes -sint perfectae. earumque camararum superiora coagmenta ex argilla cum -capillo subacta liniantur, inferior autem pars, quae ad pavimentum -spectat, primum testa cum calce trullissetur, deinde opere albario -sive tectorio poliatur. eaeque camarae in caldariis si duplices factae -fuerint, meliorem habebunt usum. non enim a vapore umor corrumpere -poterit materiem contignationis, sed inter duas camaras vagabitur. - -magnitudines autem balinearum videntur fieri pro copia hominum, -＜dummodo＞ sint ita dispositae. quanta longitudo fuerit, tertia dempta, -latitudo sit praeter scholam labri et alvei. labrum utique sub lumine -faciundum videtur, ne stantes circum suis umbris obscurent lucem. -scholas autem labrorum ita fieri oportet spatiosas uti cum priores -occupaverint loca, circum spectantes reliqui recte stare possint. alvei -autem latitudo inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, ut -gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. - -laconicum sudationesque sunt coniungendae tepidario, eaeque quam latae -fuerint, tantam altitudinem habeant ad imam curvaturam hemisphaerii. -mediumque lumen in hemisphaerio relinquatur ex eoque clupeum aeneum -catenis pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur -sudationis temperatura. ipsumque ad circinum fieri oportere videtur, ut -aequaliter a medio flammae vaporisque vis per curvaturae rotundationes -pervagetur. - -Nunc mihi videtur, etiamsi non sint italicae consuetudinis palaestrarum -aedificationes, traditas tamen explicare et quemadmodum apud Graecos -constituantur monstrare. in palaestris peristyla quadrata sive -oblonga ita sunt facienda uti duorum stadiorum habeant ambulationis -circumitionem, quod Graeci vocant διαυλον, ex quibus tres porticus -simplices disponantur, quarta quae ad meridianas regiones est conversa, -duplex, uti cum tempestates ventosae sint, non possit aspergo in -interiorem partem pervenire. - -constituantur autem in tribus porticibus exhedrae spatiosae, habentes -sedes in quibus philosophi rhetores reliquique qui studiis delectantur -sedentes disputare possint. in duplici autem porticu conlocentur -haec membra. ephebeum in medio, hoc autem est exhedra amplissima -cum sedibus, quae tertia parte longior sit quam lata. sub dextra -coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio in versura porticus -frigida lavatio, quam Graeci λουτρον vocitant. ad sinistram ephebei -elaeothesium, proxime autem elaeothesium ＜tepidarium＞, ab eoque iter -in propnigeum in versura porticus. proxima autem introrsus e regione -frigidarii conlocetur concamarata sudatio longitudine duplex quam -latitudo, quae habeat in versuris ex una parte laconicum ad eundem -modum quam supra scriptum est, compositum, ex adverso laconici calidam -lavationem. in palaestra peristyla, quemadmodum supra scriptum est, ita -debent esse distributa. - -extra autem disponantur porticus tres, una ex peristylo exeuntibus, -duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus una quae spectaverit ad -septentrionem, perficiatur duplex amplissima latitudine, altera simplex -ita facta uti in partibus quae fuerint circa parietes et quae erunt ad -columnas, margines habeat uti semitas non minus pedum denum mediumque -excavatum uti gradus sint in descensu a marginibus sesquipedem ad -planitiem, quae planities sit non minus pedes XII. ita qui vestiti -ambulaverint circum in marginibus, non inpedientur ab unctis se -exercentibus. - -haec autem porticus ξυϲτοϲ apud Graecos vocitatur, quod athletae per -hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. proxime autem xystum et -duplicem porticum designentur hypaethroe ambulationes, quas Graeci -παραδρομιδαϲ, nostri xysta appellant, in quas per hiemem ex xysto -sereno caelo athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem xysta -sic videntur ut sint inter duas porticus silvae aut platanones et in -his perficiantur inter arbores ambulationes ibique ex opere signino -stationes. post xysta autem stadium ita figuratum ut possint hominum -copiae cum laxamento athletas certantes spectare. Quae in moenibus -necessaria videbantur esse ut apte disponantur, perscripsi. - -de opportunitate autem portuum non est praetermittendum, sed quibus -rationibus tueantur naves in is ab tempestatibus explicandum. hi autem -naturaliter si sint bene positi habeantque acroteria sive promuntoria -procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive versurae ex loci -natura fuerint conformatae, maximas utilitates videntur habere. circum -enim porticus sive navalia sunt facienda sive ex porticibus aditus ad -emporia, turresque ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae -traduci per machinas possint. - -Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad tuendas ab tempestatibus -naves habuerimus, ita videtur esse faciendum uti si nullum flumen in -his locis inpedierit sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte -structuris sive aggeribus expediantur progressus. et ita conformandae -portuum conclusiones. eae autem structurae quae in aqua sunt futurae, -videntur sic esse faciendae uti portetur pulvis a regionibus quae sunt -a Cumis continuatae ad promuntorium Minervae, isque misceatur uti in -mortario duo ad unum respondeant. - -deinde tunc in eo loco qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis -et catenis inclusae in aquam demittendae destinandaeque firmiter, -deinde intra ex trastillis inferior pars sub aqua exaequanda et -purganda, et caementis ex mortario, materia mixta quemadmodum supra -scriptum est, ibi congerendum, doneque compleatur structura spatium -quod fuerit inter arcas. hoc autem munus naturale habent ea loca quae -supra scripta sunt. Sin autem propter fluctus aut impetus aperti -pelagi destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra sive -crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque pulvinus exaequata -struatur planitia minus quam dimidiae partis, reliquum quod est proxime -litus, proclinatum latus habeat. - -deinde ad ipsam aquam et latera pulvino circiter sesquipedales margines -struantur aequilibres ex planitia quae est supra scripta, tunc -proclinatio ea impleatur harena et exaequetur cum margine et planitia -pulvini. deinde insuper eam exaequationem pila quam magna constituta -fuerit ibi struatur, eaque cum erit extructa, relinquatur ne minus duos -menses ut siccescat. tunc autem succidatur margo quae sustinet harenam. -ita harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem. -hac ratione quotienscumque opus fuerit, in aquam poterit esse -progressus. - -In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus erit -faciendum uti arcae duplices ustilatis taleis et catenis conligatae -in eo loco qui finitus erit constituantur, et inter destinas creta in -aeronibus ex ulva palustri factis calcetur. cum ita bene calcatum et -quam densissime fuerit, tunc cocleis rotis tympanis conlocatis locus -qui ea saeptione finitus fuerit exinaniatur sicceturque, et ibi inter -saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena erunt, usque ad solidum -crassiora quam qui murus supra futurus erit exinaniantur siccenturque, -et tunc structura ex caementis calce et harena compleantur. - -sin autem mollis locus erit, palis ustilatis alneis aut oleagineis -configatur et carbonibus compleatur, quemadmodum in theatrorum et muri -fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo murus ducatur -iuncturis quam longissimis, uti maxime medii lapides coagmentis -contineantur. tunc qui locus erit inter murum ruderatione sive -structura compleatur. ita erit uti possit turris insuper aedificari. - -His perfectis navaliorum ea erit ratio ut constituantur spectantia -maxime ad septentrionem. nam meridianae regiones propter aestus cariem -tineam teredines reliquaque bestiarum nocentium genera procreant -alendoque conservant, eaque aedificia minime sunt materianda propter -incendia. de magnitudinibus autem finitio nulla debet esse, sed -faciunda ad maximum navium modum, uti etsi maiores naves subductae -fuerint, habeant cum laxamento ibi conlocationem. Quae necessaria ad -utilitatem in civitatibus publicorum locorum succurrere mihi potuerunt, -quemadmodum constituantur et perficiantur in hoc volumine scripsi, -privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias insequenti -volumine ratiocinabor. - - - - -LIBER SEXTUS. - - -Aristippus philosophus Socraticus naufragio cum eiectus ad Rhodiensium -litus animadvertisset geometrica schemata descripta, exclamavisse -ad comites ita dicitur ‘bene speremus, hominum enim vestigia video’ -statimque in oppidum Rhodum contendit et recta gymnasium devenit, -ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, ut non tantum se -ornaret sed etiam eis qui una fuerunt et vestitum et cetera quae opus -essent ad victum praestaret. cum autem eius comites in patriam reverti -voluissent interrogarentque eum quidnam vellet domum renuntiari, tunc -ita mandavit dicere, eiusmodi possessiones et viatica liberis oportere -parari quae etiam e naufragio una possent enatare. - -namque ea vera praesidia sunt vitae quibus neque fortunae tempestas -iniqua neque publicarum rerum mutatio neque belli vastatio potest -nocere. non minus eam sententiam augendo Theophrastus, hortando doctos -potius esse quam pecuniae confidentes ita ponit, doctum ex omnibus -solum neque in alienis locis peregrinum neque amissis familiaribus -et necessariis inopem amicorum sed in omni civitate esse civem -difficilesque fortunae sine timore posse despicere casus, at qui non -doctrinarum sed felicitatis praesidiis putaret se esse vallatum, -labidis itineribus vadentem non stabili sed infirma conflictari vita. - -Epicurus vero non dissimiliter ait pauca sapientibus fortunam tribuere, -quae autem maxima et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus -gubernari. haec ita etiam plures philosophi dixerunt. non minus poetae -qui antiquas comoedias graece scripserunt, easdem sententias versibus -in scaena pronuntiaverunt, ut Eucrates Chionides Aristophanes, maxime -etiam cum his Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo laudari quod -omnium Graecorum leges cogunt parentes ＜ali＞ a liberis, Atheniensium -non omnes nisi eos qui liberos artibus erudissent. omnia enim munera -fortunae cum dantur ab ea faciliter adimuntur, disciplinae vero -coniunctae cum animis nullo tempore deficiunt, sed permanent stabiliter -ad summum exitum vitae. - -itaque ego maximas infinitasque parentibus ago atque habeo gratias, -quod Atheniensium legem probantes me arte erudiendum curaverunt, et ea -quae non potest esse probata sine litteratura encyclioque doctrinarum -omnium disciplina. cum ergo et parentium cura et praeceptorum doctrinis -auctas haberem copias disciplinarum, philologis et philotechnis -rebus commentariorumque scripturis me delectans eas possessiones -animo paravi, e quibus haec est fructuum summa, nullas plus habendi -esse necessitates eamque esse proprietatem divitiarum maxime, nihil -desiderare. sed forte nonnulli haec levia iudicantes putant eos esse -sapientes qui pecunia sunt copiosi. itaque plerique ad id propositum -contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam notitiam sunt -consecuti. - -ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam ex arte dedi studium, -sed potius tenuitatem cum bona fama quam abundantiam cum infamia -sequendam probavi. ideo notities parum est adsecuta. sed tamen his -voluminibus editis, ut spero, etiam posteris ero notus. neque est -mirandum quid ita pluribus sim ignotus. ceteri architecti rogant et -ambiunt ut architectentur, mihi autem a praeceptoribus est traditum -rogatum non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus color -movetur pudore petendo rem suspiciosam. nam beneficium dantes non -accipientes ambiuntur. quid enim putemus suspicari qui rogetur de -patrimonio sumptus faciendos committere gratiae petentis, nisi praedae -compendiique eius causa iudicet faciundum? - -itaque maiores primum a genere probatis operam tradebant architectis, -deinde quaerebant si honeste essent educati, ingenuo pudori -non audaciae protervitatis committendum iudicantes. ipsi autem -artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos viros -bonos instituebant, quibus tantarum rerum fides sine dubitatione -permitteretur. Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis -tantae disciplinae magnitudinem iactari et ab is qui non modo ＜non＞ -architecturae sed omnino ne fabricae quidem notitiam habent, non possum -non laudare patres familiarum eos qui litteraturae fiducia confirmati -per se aedificantes ita iudicant, si inperitis sit committendum, ipsos -potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam pecuniae -consumere summam. - -itaque nemo artem ullam aliam conatur domi facere, uti sutrinam -fullonicam aut ex ceteris quae sunt faciliores, nisi architecturam, -ideo quod qui profitentur non arte vera sed falso nominantur -architecti. quas ob res corpus architecturae rationesque eius putavi -diligentissime conscribendas, opinans id munus omnibus gentibus -non ingratum futurum. igitur quoniam in quinto de opportunitate -communium operum perscripsi, in hoc volumine privatorum aedificiorum -ratiocinationes et commensus symmetriarum explicabo. - -Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum fuerit -quibus regionibus aut quibus inclinationibus mundi constituantur. -namque aliter Aegypto, aliter Hispania, non eodem modo Ponto, -dissimiliter Romae, item ceteris terrarum et regionum proprietatibus -oportere videntur constitui genera aedificiorum, quod alia parte -solis cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per medium -temperatur. igitur uti constitutio mundi ad terrae spatium inclinatione -signiferi circuli et solis cursu disparibus qualitatibus naturaliter -est conlocata, ad eundem modum etiam ad regionum rationes caelique -varietates videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes. - -sub septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et non -patentia sed conversa ad calidas partes oportere fieri videntur. contra -autem sub impetu solis meridianis regionibus, quod premuntur a calore, -patentiora conversaque ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. -ita quod ultra natura laedit, arte erit emendandum. item reliquis -regionibus ad eundem modum ＜debet＞ temperari, quemadmodum caelum est ad -inclinationem mundi conlocatum. - -Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et consideranda -atque etiam ex membris corporibusque gentium observanda. namque sol -quibus locis mediocriter profundit vapores, in his conservat corpora -temperata, quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo -temperaturam umoris. contra vero refrigeratis regionibus, quod absunt a -meridie longe, non exhauritur a caloribus umor, sed ex caelo roscidus -aer in corpora fundens umorem efficit ampliores corporaturas vocisque -sonitus graviores. ex eo quoque quae sub septentrionibus nutriuntur -gentes inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo capillo et -rufo, oculis caesiis, sanguine multo ab umoris plenitate caelique -refrigerationibus sunt conformati. - -qui autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis cursui, -brevioribus corporibus, colore fusco, crispo capillo, oculis nigris, -cruribus squalidis, sanguine exiguo solis impetu perficiuntur. itaque -etiam propter sanguinis exiguitatem timidiores sunt ferro resistere, -sed ardores ac febres sufferunt sine timore, quod nutrita sunt eorum -membra cum fervore. itaque corpora quae nascuntur sub septentrione a -febri sunt timidiora et inbecilla, sanguinis autem abundantia ferro -resistunt sine timore. - -Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares et varias habet -qualitates. ideo quod terminatio orientis et occidentis circa terrae -librationem, qua dividitur pars superior et inferior mundi, habere -videtur libratam naturali modo circumitionem, quem etiam mathematici -οριζοντα dicunt. igitur cum id habemus certum animo sustinentes, ab -labro quod est in regione septentrionali, linea traiecta ad id quod -est supra meridianum axem ab eoque altera obliqua in altitudinem ad -summum cardinem qui est post stellas septentrionum, sine dubitatione -animadvertemus ex eo esse schema trigoni mundo, uti organi quam -ϲαμβυκην graeci dicunt. - -itaque quod est spatium proximum imo cardini ab axis linea in -meridianis finibus, sub eo loco quae sunt nationes propter brevitatem -altitudinis ad mundum sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, -uti in organo chorda quae est proxima angulo. secundum eam autem -reliquae ad mediam Graeciam remissiores efficiunt in nationibus sonorum -scansiones, item a medio in ordinem crescendo ad extremos septentriones -sub altitudines caeli nationum spiritus sonitibus gravioribus a -natura rerum exprimuntur. ita videtur mundi conceptio tota propter -inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad harmoniam esse -composita. - -igitur quae nationes sunt inter axis meridiani cardinem ac -septentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico medianae vocis -habent sonitum in sermone, quaeque progredientibus ad septentrionem -sunt nationes, quod altiores habent distantias ad mundum, spiritus -vocis habentes umore repulsos ad hypatas et proslambanomenon, a -natura rerum sonitu graviore coguntur uti. eadem ratione e medio -progredientibus ad meridiem gentes paranetarum ＜netarum＞que acutissimam -sonitus vocis perficiunt tenuitatem. - -hoc autem verum esse, ex umidis naturae locis graviora fieri et ex -fervidis acutiora, licet ita experiendo animadvertere. calices duo in -una fornace aeque cocti aequoque pondere ad crepitumque uno sonitu -sumantur. ex his unus in aquam demittatur, postea ex aqua eximatur, -tunc utrique tangantur. cum enim ita factum fuerit, largiter inter eos -sonitus discrepabit aequoque pondere non poterunt esse. ita et hominum -corpora uno genere figurationis et una mundi coniunctione concepta alia -propter regionis ardorem acutum spiritum aeris exprimunt tactu, alia -propter umoris abundantiam gravissimas effundunt sonorum qualitates. - -Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex acuta fervore -mente expeditius celeriusque moventur ad consiliorum cogitationes. -septentrionales autem gentes infusae crassitudine caeli, propter -obstantiam aeris umore refrigeratae stupentes habent mentes. hoc autem -ita esse a serpentibus licet aspicere, quae per calorem cum exhaustam -habent umoris refrigerationem, tunc acerrime moventur, per brumalia -autem et hiberna tempora ab mutatione caeli refrigeratae, inmotae sunt -stupore. ita non est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum -mentes, refrigeratus autem contra tardiores. - -cum sint autem meridianae nationes animis acutissimis infinitaque -sollertia consiliorum, simul ad fortitudinem ingrediuntur ibi -succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum virtutes. qui vero -refrigeratis nascuntur regionibus, ad armorum vehementiam paratiores -sunt magnis virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine -considerantia inruentes sine sollertia suis consiliis refragantur. cum -ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et omnes nationes -inmoderatis mixtionibus disparatae, veros inter spatium totius orbis -terrarum regionesque medio mundi populus Romanus possidet fines. - -namque temperatissimae ad utramque partem et corporum membris -animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes. -quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et Saturni -frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter -septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas -et invictas habet laudes. itaque consiliis refringit barbarorum -virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. ita divina mens -civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, uti -orbis terrarum imperii potiretur. - -quodsi ita est uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli -variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus -animis et corporum figuris qualitatibusque nascerentur, non dubitemus -aedificiorum quoque rationes ad nationum gentiumque proprietates apte -distribuere, cum habeamus ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam -monstrationem. Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab -natura rerum dispositas animadvertere exposui et quemadmodum ad solis -cursum et inclinationes caeli oporteat ad gentium figuras constituere -aedificiorum qualitates dixi. itaque nunc singulorum generum in -aedificiis commensus symmetriarum et universos et separatos breviter -explicabo. - -Nulla architecto maior cura esse debet nisi uti proportionibus ratae -partis habeant aedificia rationum exactiones. cum ergo constituta -symmetriarum ratio fuerit et commensus ratiocinationibus explicati, -tum etiam acuminis est proprium providere ad naturam loci aut usum aut -speciem ＜et detractionibus aut＞ adiectionibus temperaturas efficere, -cum de symmetria sit detractum aut adiectum, uti id videatur recte esse -formatum in aspectuque nihil desideretur. - -alia enim ad manum species esse videtur, alia in excelso, non eadem in -concluso, dissimilis in aperto, in quibus magni iudicii est opera quid -tandem sit faciundum. non enim veros videtur habere visus effectus, -sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. quemadmodum etiam in scaenis -pictis videntur columnarum proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum -figurae prominentes, cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. -similiter in navibus remi cum sint sub aqua directi, tamen oculis -infracti videntur, et quatenus eorum partes tangunt summam planitiem -liquoris, apparent uti sunt directi, cum vero sub aqua sunt demissi, -per naturae perlucidam raritatem remittunt enatantes ab suis corporibus -fluentes imagines ad summam aquae planitiem atque eae ibi commotae -efficere videntur infractum remorum oculis aspectum. - -hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu radiorum ex oculis effusionibus -uti physicis placet videmus, utraque ratione videtur ita esse uti falsa -iudicia oculorum habeat aspectus. - -cum ergo quae sunt vera falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt -oculis probentur, non puto oportere esse dubium quin ad locorum -naturas aut necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant -ita uti nihil in his operibus desideretur. haec autem etiam ingeniorum -acuminibus non solum doctrinis efficiuntur. - -igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, a qua sumatur sine -dubitatione commutatio. deinde explicetur operis futuri locorum imum -spatium longitudinis ＜et latitudinis＞, cuius cum semel constituta -fuerit magnitudo, sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, uti -non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. de qua quibus -rationibus efficiatur est mihi pronuntiandum, primumque de cavis aedium -uti fieri debent dicam. - -Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum ita figurae -nominantur, tuscanicum, corinthium, tetrastylon, displuviatum, -testudinatum. tuscanica sunt in quibus trabes in atrii latitudine -traiectae habent interpensiva et collicias ab angulis parietum ad -angulos tignorum intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in -medium compluvium deiectus. in corinthiis isdem rationibus trabes -et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes in -circumitione circa columnas componuntur. tetrastyla sunt quae subiectis -sub trabibus angularibus columnis et utilitatem trabibus et firmitatem -praestant, quod neque ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab -interpensivis onerantur. - -displuviata autem sunt in quibus deliquiae arcam sustinentes -stillicidia reiciunt. haec hibernaculis maxime praestant utilitates, -quod compluvia eorum erecta non obstant luminibus tricliniorum. sed -ea habent in refectionibus molestiam magnam, quod circa parietes -stillicidia defluentia continent fistulae, quae non celeriter recipiunt -ex canalibus aquam defluentem, itaque redundantes restagnant et -intestinum et parietes in eis generibus aedificiorum corrumpunt. -testudinata vero ibi fiunt, ubi non sunt impetus magni et in -contignationibus supra spatiosae redduntur habitationes. - -Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus generibus formantur. -et primum genus distribuitur uti longitudo cum in quinque partes divisa -fuerit, tres partes latitudini dentur, alterum cum in tres partes -dividatur, duae partes latitudini tribuantur, tertium uti latitudo in -quadrato paribus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios -linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea linea diagonios, tanta -longitudo atrio detur. - -altitudo eorum quanta latitudo fuerit quarta dempta sub trabes -extollatur, reliquo lacunariorum et arcae supra trabes ratio habeatur. -Alis dextra ac sinistra latitudo, cum sit atrii longitudo ab XXX -pedibus ad pedes XL, ex tertia parte eius constituatur. ab XL ad pedes -L longitudo dividatur in partes tres ＜semis＞, ex his una pars alis -detur. cum autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, -quarta pars longitudinis alis tribuatur. a pedibus LX ad LXXX longitudo -dividatur in partes quattuor et dimidiam, ex his una pars fiat alarum -latitudo. a pedibus octoginta ad pedes centum in quinque partes -divisa longitudo iustam constituerit latitudinem alarum. trabes earum -liminares ita altae ponantur ut altitudines latitudinibus sint aequales. - -Tabulino, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta tertia eius -spatio, reliquum tribuatur. si erit ab pedibus XXX ad XL, ex atrii -latitudine tabulino dimidium tribuatur. cum autem ab XL ad LX, latitudo -dividatur in partes quinque, ex his duae tabulino constituantur. non -enim atria minora ab maioribus easdem possunt habere symmetriarum -rationes. si enim maiorum symmetriis utemur in minoribus, neque -tabulina neque alae utilitatem poterunt habere, sin autem minorum in -maioribus utemur, vasta et inmania in his ea erunt membra. itaque -generatim magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui -conscribendas putavi. - -altitudo tabulini ad trabem adiecta latitudinis octava constituatur. -lacunaria eius tertia latitudinis ad altitudinem adiecta extollantur. -fauces minoribus atriis e tabulini latitudine dempta tertia, maioribus -dimidia constituantur. imagines item alte cum suis ornamentis ad -latitudinem alarum sint constitutae. Latitudines forum ad altitudinem -si doricae erunt uti doricae, si ionicae erunt uti ionicae -perficiantur, quemadmodum de thyromatis in quarto libro rationes -symmetriarum sunt expositae. compluvii lumen latum latitudinis atrii ne -minus quarta, ne plus tertia parte relinquatur, longitudo uti atrii pro -rata parte fiat. - -Peristyla autem in transverso tertia parte longiora sint quam -introrsus, columnae tam altae quam porticus latae fuerint. peristylorum -intercolumnia ne minus trium, ne plus quattuor columnarum crassitudine -inter se distent. sin autem dorico more in peristylo columnae erant -faciundae, uti in quarto libro de doricis scripsi ita moduli sumantur -et ad eos modulos triglyphorumque rationes disponantur. - -Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo fieri debebit. -altitudines omnium conclavium, quae oblonga fuerint, sic habere -debent rationem uti longitudinis et latitudinis mensura componatur -et ex ea summa dimidium sumatur et quantum fuerit tantum altitudini -detur. sin antem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis -dimidia addita altitudines educantur. pinacothecae uti exhedrae amplis -magnitudinibus sunt constituendae. oeci corinthii tetrastylique quique -aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis uti supra tricliniorum -symmetriae scriptae sunt, ita habeant rationem, sed propter columnarum -interpositiones spatiosiores constituantur. - -inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. corinthii -simplices habeant columnas aut in podio positas aut in imo, supraque -habeant epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, -praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum delumbata. -in aegyptiis autem supra columnas epistylia et ab epistyliis ad -parietes qui sunt circa inponenda est contignatio, supra coaxationem -pavimentum, subdiu ut sit circumitus. deinde supra epistylium ad -perpendiculum inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta -parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur -et inter columnas superiores fenestrae conlocantur. ita basilicarum ea -similitudo, non corinthiorum tricliniorum, videtur esse. - -fiunt autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci -cyzicenos appellant. hi conlocantur spectantes ad septentrionem et -maxime viridia prospicientes, valvasque habent in medio. ipsi autem -sunt ita longi et lati uti duo triclinia cum circumitionibus inter -se spectantia possint esse conlocata, habentque dextra ac sinistra -lumina fenestrarum valvata, uti de lectis per spatia fenestrarum -viridia prospiciantur. altitudines eorum dimidia latitudinis addita -constituuntur. - -In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae earum symmetriarum -rationes quae sine inpeditione loci fieri poterunt, luminaque parietum -altitudinibus si non obscurabuntur, faciliter erunt explicata, sin -autem inpedientur ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit ut -ingenio et acumine de symmetriis detractiones aut adiectiones fiant, -uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur venustates. - -Nunc explicabimus quibus proprietatibus genera aedificiorum ad usum et -caeli regiones apte debeant spectare. hiberna triclinia et balnearia ad -occidentem hibernum spectent, ideo quod vespertino lumine opus est uti, -praeterea quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, calorem -remittens efficit vespertino tempore regionem tepidiorem. cubicula et -bybliothecae ad orientem spectare debent, usus enim matutinum postulat -lumen, item in bybliothecis libri non putrescent. nam quaecumque ad -meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri vitiantur, -quod venti umidi advenientes procreant eas et alunt infundentesque -umidos spiritus pallore volumina corrumpunt. - -triclinia verna et autumnalia ad orientem. ei enim praetentis luminibus -adversus solis impetus progrediens ad occidentem efficit ea temperata -ad id tempus quo his solitum est uti. aestiva ad septentrionem, quod -ea regio non ut reliquae per solstitium propter calorem efficitur -aestuosa, eo quod est aversa a solis cursu semper refrigerata et -salubritatem et voluptatem in usu praestat. non minus pinacothecae et -plumariorum textrina pictorumque officinae, uti colores eorum in opere -propter constantiam luminis inmutata permaneant qualitate. - -Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc etiam -animadvertendum est quibus rationibus privatis aedificiis propria loca -patribus familiarum et quemadmodum communia cum extraneis aedificari -debeant. namque ex his quae propria sunt, in ea non est potestas -omnibus intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt cubicula triclinia -balineae ceteraque quae easdem habent usus rationes. communia autem -sunt in quibus etiam invocati suo iure de populo possunt venire, id est -vestibula cava aedium peristyla quaeque eundem habere possunt usum. -igitur is qui communi sunt fortuna, non necessaria magnifica vestibula -nec tabulina neque atria, quod magis aliis officia praestant ambiundo -quam ab aliis ambiuntur. - -qui autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis stabula -tabernae, in aedibus cryptae horrea apothecae ceteraque quae ad fructus -servandos magis quam ad elegantiae decorem possunt esse, ita sunt -facienda. item feneratoribus et publicanis commodiora et speciosiora -et ab insidiis tuta, forensibus autem et disertis elegantiora et -spatiosiora ad conventus excipiundos, nobilibus vero qui honores -magistratusque gerundo praestare debent officia civibus, faciunda -sunt vestibula regalia alta, atria et peristyla amplissima, silvae -ambulationesque laxiores ad decorem maiestatis perfectae, praeterea -bybliothecae pinacothecae basilicae non dissimili modo quam publicorum -operum magnificentia comparatae, quod in domibus eorum saepius et -publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur. - -ergo si his rationibus ad singulorum generum personas, uti in libro -primo de decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit -quod reprehendatur. habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas -explicationes. earum autem rerum non solum erunt in urbe aedificiorum -rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis -solent esse, ruri autem pseudourbanis statim peristyla, deinde tunc -atria habentia circum porticus pavimentatas spectantes ad palaestras -et ambulationes. Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim -perscribere, proposui, nunc rusticorum expeditiones ut sint ad usum -commoda quibusque rationibus conlocare oporteat ea dicam. - -Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de moenibus conlocandis -scriptum est, regiones aspiciantur et ita villae conlocentur. -magnitudines earum ad modum agri copiasque fructuum comparentur. -cohortes magnitudinesque earum ad pecorum numerum atque quot iuga -boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. in cohorte culina quam -calidissimo loco designetur, coniuncta autem habeat bubilia, quorum -praesepia ad focum et orientis caeli regionem spectent, ideo quod boves -lumen et ignem spectando horridi non fiunt. item agricolae regionum -inperiti non putant oportere aliam regionem caeli boves spectare nisi -ortum solis. - -bubilium autem debent esse latitudines nec minores pedum denum nec -maiores quindenum, longitudo uti singula iuga ne minus pedes occupent -septenos. balnearia item coniuncta sint culinae, ita enim lavationi -rusticae ministratio non erit longe. torcular item proximum sit -culinae, ita enim ad olearios fructus commoda erit ministratio, -habeatque coniunctam vinariam cellam haben̶tem ab septentrione lumina -fenestrarum. cum enim alia parte habuerit qua sol calefacere possit, -vinum quod erit in ea cella confusum ab calore efficietur inbecillum. - -olearia autem ita est conlocanda ut habeat a meridie calidisque -regionibus lumen. non enim debet oleum congelari sed tepore caloris -extenuari. magnitudines autem earum ad fructuum rationem et numerum -doliorum sunt faciundae, quae cum sint cullearia, per medium occupare -debent pedes quaternos. ipsum autem torcular si non cocleis torquetur -sed vectibus et prelo premitur, ne minus longum pedes XL constituatur, -ita enim erit vectiario spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum -senum denum, nam sic erit ad plenum opus facientibus libera versatio et -expedita. sin autem duobus prelis loco opus fuerit, quattuor et viginti -pedes latitudini dentur. - -ovalia et caprilia ita sunt magna facienda uti singula pecora areae -ne minus pedes quaternos et semipedem, ne plus senos possint habere. -granaria sublimata et ad septentrionem aut aquilonem spectantia -disponantur, ita enim frumenta non poterunt cito concalescere, sed ab -flatu refrigerata diu servantur. namque ceterae regiones procreant -curculionem et reliquas bestiolas quae frumentis solent nocere. -equilibus quae maxime in villa loca calidissima fuerint constituantur, -dum ne ad focum spectent. cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, -horrida fiunt. - -item non sunt inutilia praesepia quae conlocantur extra culinam -in aperto contra orientem. cum enim in hieme anni sereno caelo in -ea traducuntur matutino boves, ad solem pabulum capientes fiunt -nitidiores. horrea fenilia farraria pistrina extra villam facienda -videntur, ut ab ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius -in villis faciundum fuerit, ex symmetriis quae in urbanis supra -scriptae sunt constituta ita struantur uti sine inpeditione rusticae -utilitatis aedificentur. - -omniaque aedificia ut luminosa sint oportet curari, sed quae sunt -ad villas, faciliora videntur esse ideo quod paries nullius vicini -potest obstare, in urbe autem aut communium parietum altitudines -aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. itaque de ea -re sic erit experiundum. ex qua parte lumen oporteat sumere linea -tendatur ab altitudine parietis qui videtur obstare ad eum locum quo -oporteat inmittere, et si ab ea linea in altitudinem cum prospiciatur -poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco lumen erit sine -inpeditione. - -sin autem officient trabes seu limina aut contignationes, de -superioribus partibus aperiatur et ita inmittatur. et ad summam ita est -gubernandum ut ex quibuscumque partibus caelum prospici poterit, per -eas fenestrarum loca relinquantur, sic enim lucida erunt aedificia. cum -autem in tricliniis ceterisque conclavibus maximus est usus luminum, -tum etiam in itineribus clivis scalis, quod in is saepius alii aliis -obviam venientes ferentes sarcinas solent incurrere. Quoad potui -distributiones operum nostratium, ut sint aedificatoribus non obscurae, -explicui. nunc etiam quemadmodum Graecorum consuetudinibus aedificia -distribuantur, uti non sint ignota, summatim exponam. - -Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed ab ianua -introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non spatiosis, et ex una -parte equilia, ex altera ostiariis cellas, statimque ianuae interiores -finiuntur. hic autem locus inter duas ianuas graece θυρωρειον -appellatur. deinde est introitus in peristylon. id peristylon in tribus -partibus habet porticus inque ea parte quae spectat ad meridiem duas -antas inter se spatio amplo distantes in quibus trabes invehuntur, -et quantum inter antas distat, ex eo tertia adempta spatium datur -introrsus. hic locus apud nonnullos prostas, apud alios pastas -nominatur. - -in his locis introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres -familiarum cum lanificis habent sessionem. in prostadis autem dextra -ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum thalamos, alterum -amphithalamos dicitur. circum autem in porticibus triclinia cotidiana, -cubicula, etiam cellae familiaricae constituuntur. haec pars aedificii -gynaeconitis appellatur. - -coniunguntur autem his domus ampliores habentes lautiora peristyla, -in quibus pares sunt quattuor porticus altitudinibus, aut una quae -ad meridiem spectat excelsioribus columnis constituitur. id autem -peristylon quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. habent -autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias cum dignitate -porticusque peristylorum albariis et tectoriis et ex intestino opere -lacunariis ornatas, et in porticibus quae ad septentrionem spectant -triclinia cyzicena et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, -exhedras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos quadratos -tam ampla magnitudine uti faciliter in eis quattuor tricliniis stratis -ministrationum ludorumque operis locus possit esse spatiosus. - -in his oecis fiunt virilia convivia. non enim fuerat institutum -matres familiarum eorum moribus accumbere. haec autem peristyla domus -andronitides dicuntur, quod in is viri sine interpellationibus mulierum -versantur. praeterea dextra ac sinistra domunculae constituuntur -habentes proprias ianuas triclinia et cubicula commoda, uti hospites -advenientes non in peristyla sed in ea hospitalia recipiantur. nam -cum fuerunt Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus -advenientibus instruebant triclinia cubicula cum penu cellas primoque -die ad cenam invitabant, postero mittebant pullos ova holera poma -reliquasque res agrestes. ideo pictores ea quae mittebantur hospitibus -picturis imitantes xenia appellaverunt. ita patres familiarum in -hospitio non videbantur esse peregre, habentes secretam in his -hospitalibus liberalitatem. - -inter duo autem peristyla ad hospitalia itinera sunt quae mesauloe -dicuntur, quod inter duas aulas media sunt interposita, nostri autem -eas andronas appellant. Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece -nec latine potest id convenire. Graeci enim ανδρωναϲ appellant oecos, -ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres non accedunt. item -aliae res sunt similes, uti xystus prothyrum telamones et nonnulla -alia eius modi. ξυϲτοϲ enim est graeca appellatione porticus ampla -latitudine, in qua athletae per hiberna tempora exercentur. nostri -autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas Graeci παραδρομιδαϲ -dicunt. item προθυρα graece dicuntur quae sunt ante ianuas vestibula, -nos autem appellamus prothyra quae graece dicuntur διαθυρα. item -si qua virili figura signa mutulos aut coronas sustinent, nostri -telamones appellant, cuius rationes quid ita aut quare dicantur ex -historiis non inveniuntur, Graeci vero eos ατλανταϲ vocitant. Atlas -enim formatur historia sustinens mundum, ideo quod is primum cursum -solis et lunae siderumque omnium versationum rationes vigore animi -sollertiaque curavit hominibus tradendas, eaque re a pictoribus et -statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens mundum, filiaeque eius -Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem πλειαδαϲ nominant, cum -sideribus in mundo sunt dedicatae. nec tamen ego ut mutetur consuetudo -nominationum aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti non sint ignota -philologis exponenda iudicavi. Quibus consuetudinibus aedificia italico -more et Graecorum institutis conformantur exposui, et de symmetriis -singulorum generum proportiones perscripsi. ergo quoniam de venustate -decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus de firmitate quemadmodum -ea sine vitiis permanentia ad vetustatem conlocentur. - -Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta eorum facta -fuerint ita ut in prioribus libris de muro et theatris a nobis est -expositum, ad vetustatem ea erunt sine dubitatione firma. sin autem -hypogea concamarationesque instituentur, fundationes eorum fieri -debent crassiores quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt -futurae, eorumque parietes pilae columnae ad perpendiculum inferiorum -medio conlocentur, uti solido respondeant. nam si in pendentibus -onera fuerint parietum aut columnarum, non poterunt habere perpetuam -firmitatem. - -praeterea inter limina secundum pilas et antas postes si supponentur, -erant non vitiosae. limina enim et trabes structuris cum sint oneratae, -medio spatio pandantes frangunt sublisas structuras. cum autem subiecti -fuerint et subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque eas -laedere. - -item administrandum est uti levent onus parietum fornicationes cuneorum -divisionibus et ad centrum respondentes earum conclusurae. cum enim -extra trabes aut liminum capita arcus cuneis erunt conclusae, primum -non pandabit materies levata onere, deinde si quod vetustate vitium -ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur. - -itemque quae pilatim aguntur aedificia, cum cuneorum divisionibus -coagmentis ad centrum respondentibus fornices concluduntur, extremae -pilae in his latiores spatio sunt faciundae, uti vires eae habentes -resistere possint, cum cunei ab oneribus parietum pressi per coagmenta -ad centrum se prementes extrudent incumbas. itaque si angulares pilae -erunt spatiosis magnitudinibus, continendo cuneos firmitatem operibus -praestabunt. - -Cum in his rebus animadversum fuerit uti ea diligentia in is -adhibeatur, non minus etiam observandum est uti omnes structurae -perpendiculo respondeant neque habeant in ulla parte proclinationes. -maxima autem esse debet cura substructionum, quod in his infinita vitia -solet facere terrae congestio. ea enim non potest esse semper uno -pondere quo solet esse per aestatem, sed hibernis temporibus recipiendo -ex imbribus aquae multitudinem crescens et pondere et amplitudine -disrumpit et extrudit structurarum saeptiones. - -itaque ut huic vitio medeatur, sic erit faciundum ut primum pro -amplitudine congestionis crassitudo structurae constituatur, deinde in -frontibus anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter -se distent tanto spatio quanta altitudo substructionis est futura, -crassitudine eadem qua substructio. procurrant autem ab imo pro quam -crassitudo constituta fuerit substructionis, deinde contrahantur -gradatim ita uti summam habeant prominentiam quanta operis est -crassitudo. - -praeterea introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim struantur, -uti singuli dentes ab muro tantum distent quanta altitudo futura erit -substructionis, crassitudines autem habeant dentium structurae uti -muri. item in extremis angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo -spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur et -ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab ea media altera -coniuncta cum angulo muri. ita dentes et diagonioe structurae non -patientur tota vi premere murum, sed dissipabunt retinendo impetum -congestionis. - -Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et uti caveatur -incipientibus exposui. namque de tegulis aut tignis aut asseribus -mutandis non est eadem cura quemadmodum de his, quod ea quamvis sint -vitiosa, faciliter mutantur. itaque quae nec solida quidem putantur -esse, quibus rationibus haec potuerint esse firma et quemadmodum -instituantur exposui. - -quibus autem copiarum generibus oporteat uti, non est architecti -potestas, ideo quod non in omnibus locis omnia genera copiarum -nascuntur, ut in primo volumine est expositum. praeterea in domini -est potestate utrum latericio an caementicio an saxo quadrato velit -aedificare. itaque omnium operum probationes tripertito considerantur, -id est fabrili subtilitate et magnificentia et dispositione. cum -magnificenter opus perfectum aspicietur, a domini potestate inpensae -laudabuntur, cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio, cum vero -venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, tunc fuerit -gloria architecti. - -haec autem recte constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis -patiatur accipere se consilia. namque omnes homines, non solum -architecti, quod est bonum possunt probare, sed inter idiotas et eos -hoc est discrimen quod idiota nisi factum viderit, non potest scire -quid sit futurum, architectus autem simul animo constituerit, antequam -inceperit et venustate et usu et decore quale sit futurum habet -definitum. Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum -sint faciundae quam apertissime potui perscripsi. de expolitionibus -autem eorum uti sint elegantes et sine vitiis ad vetustatem -＜permanentes＞, insequenti volumine exponam. - - - - -LIBER SEPTIMUS. - - -Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per -commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non -interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim -pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. itaque non -mediocres sed infinitae sunt is agendae gratiae, quod non invidiose -silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus -memoriae tradendos curaverunt. - -namque si non ita fecissent, non potuissemus scire quae res in Troia -fuissent gestae, nec quid Thales Democritus Anaxagoras Xenophanes -reliquique physici sensissent de rerum natura quasque Socrates Platon -Aristoteles Zenon Epicurus aliique philosophi hominibus agendae -vitae terminationes finissent seu Croesus Alexander Darius ceterique -reges quas res aut quibus rationibus gessissent fuissent notae, nisi -maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae ad posteritatem -commentariis extulissent. - -itaque quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra qui eorum scripta -furantes pro suis praedicant sunt vituperandi, quique non propriis -cogitationibus scriptorum nituntur, sed invidis moribus aliena -violantes gloriantur, non modo sunt reprehendendi, sed etiam quia impio -more vixerunt, poena condemnandi. nec tamen haec res non vindicatae -curiosius ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudiciorum qui -fuerint, non est alienum quemadmodum sint nobis traditi explicare. - -reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam -bybliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item -Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus -industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare. cum -autem summa diligentia perfecisset, non putavit id satis esse nisi -propagationibus inseminando curaret augendam. itaque Musis et Apollini -ludos dedicavit et quemadmodum athletarum sic communium scriptorum -victoribus praemia et honores constituit. - -his ita institutis cum ludi adessent, iudices litterati qui eos -probarent erant legendi. rex cum iam sex civitatis lectos habuisset -nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit ad eos qui supra -bybliothecam fuerunt et quaesiit si quem novissent ad id expeditum. -tunc ei dixerunt esse quendam Aristophanen, qui summo studio summaque -diligentia cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque conventu -ludorum cum secretae sedes iudicibus essent distributae, cum ceteris -Aristophanes citatus quemadmodum fuerat locus ei designatus sedit. - -primo poetarum ordine ad certationem inducto cum recitarentur scripta, -populus cunctus significando monebat iudices quod probarent. itaque cum -ab singulis sententiae sunt rogatae, sex una dixerunt et quem maxime -animadverterunt multitudini placuisse, ei primum praemium, insequenti -secundum tribuerunt. Aristophanes vero cum ab eo sententia rogaretur, -eum primum renuntiari iussit qui minime populo placuisset. - -cum autem rex et universi vehementer indignarentur, surrexit et rogando -impetravit ut paterentur se dicere. itaque silentio facto docuit unum -ex his eum esse poetam, ceteros aliena recitavisse, oportere autem -iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo et rege -dubitante, fretus memoria e certis armariis infinita volumina eduxit -et ea cum recitatis conferendo coegit ipsos furatos de se confiteri. -itaque rex iussit cum his agi furti condemnatosque cum ignominia -dimisit, Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra -bybliothecam constituit. - -insequentibus annis a Macedonia Zoilus, qui adoptavit cognomen ut -Homeromastix vocitaretur, Alexandriam venit suaque scripta contra -Iliadem et Odyssean comparata regi recitavit. Ptolomaeus vero cum -animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis ducem absentem -vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta suspicerentur ab eo -vituperari, indignans nullum ei dedit responsum. Zoilus autem cum -diutius in regno fuisset, inopia pressus summisit ad regem postulans ut -aliquid sibi tribueretur. - -rex vero respondisse dicitur Homerum, qui ante annos mille decessisset, -aevo perpetuo multa milia hominum pascere, item debere qui meliore -ingenio se profiteretur non modo unum sed etiam plures alere posse. -et ad summam mors eius ut parricidii damnati varie memoratur. alii -enim scripserunt a Philadelpho esse in crucem fixum, nonnulli Chii ei -lapides esse coniectos, alii Zmyrnae vivum in pyram coniectum. quorum -utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. non enim aliter -videtur promereri qui citat eos quorum responsum, quid senserint -scribentes, non potest coram indicari. - -ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito nomine -meo id profero corpus neque ullius cogitata vituperans institui ex -eo me adprobare, sed omnibus scriptoribus infinitas ago gratias quod -egregiis ingeniorum sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio -genere copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes aquam et -ad propria proposita traducentes facundiores et expeditiores habemus -ad scribendum facultates talibusque confidentes auctoribus audemus -institutiones novas comparare. - -Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei rationes -animadverti praeparatos, inde sumendo progredi coepi. namque primum -Agatharchus Athenis Aeschylo docente tragoediam scaenam fecit et de ea -commentarium reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem -re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum radiorumque -extentionem certo loco centro constituto lineas ratione naturali -respondere, uti de incerta re certae imagines aedificiorum in scaenarum -picturis redderent speciem et quae in directis planisque frontibus sint -figurata, alia abscedentia alia prominentia esse videantur. - -postea Silenus de symmetriis doricorum edidit volumen, de aede -Iunonis quae est Sami dorica Theodorus, de ionica Ephesi quae est -Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae quod est Priene -ionicum Pytheos, item de aede Minervae dorica quae est Athenis in -arce Ictinos et Carpion, Theodorus Phocaeus de tholo qui est Delphis, -Philo de aedium sacrarum symmetriis et de armamentario quod fecerat -Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae est Magnesiae -pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros, item Arcesius de -symmetriis corinthiis et ionico Trallibus Aesculapio quod etiam ipse -sua manu dicitur fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero -felicitas maximum summumque contulit munus. - -quorum enim artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno -florentes habere iudicantur, excogitatis egregias operas praestiterunt. -namque singulis frontibus singuli artifices sumpserunt certatim partes -ad ornandum et probandum Leochares Bryaxis Scopas Praxiteles, nonnulli -etiam putant Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad -septem spectaculorum eius operis pervenire famam. - -praeterea minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt, -uti Nexaris Theocydes Demophilos Pollis Leonidas Silanion Melampus -Sarnacus Euphranor. non minus de machinationibus, uti Diades Archytas -Archimedes Ctesibios Nymphodorus Philo Byzantius Diphilos Democles -Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. quorum ex commentariis quae -utilia esse his rebus animadverti, collecta in unum coegi corpus, et -ideo maxime quod animadverti in ea re ab Graecis volumina plura edita, -ab nostris oppido quam pauca. Fuficius nimirum de his rebus primus -instituit edere volumen, item Terentius Varro de novem disciplinis unum -de architectura, P. Septimius duo. - -amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse videtur, cum -fuissent et antiqui cives magni architecti, qui potuissent non minus -eleganter scripta comparare. namque Athenis Antistates et Callaeschros -et Antimachides et Pormos architecti Pisistrato aedem Iovi Olympio -facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius propter -interpellationem rei publicae incepta reliquerunt. itaque circiter -annis ＜quadringentis＞ post Antiochus rex cum in id opus inpensam -esset pollicitus, cellae magnitudinem et columnarum circa dipteron -conlocationem epistyliorumque et ceterorum ornamentorum ad symmetriam -distributionem magna sollertia scientiaque summa civis Romanus -Cossutius nobiliter est architectatus. id autem opus non modo vulgo sed -etiam in paucis a magnificentia nominatur. - -nam quattuor locis sunt aedium sacrarum marmoreis operibus ornatae -dispositiones, e quibus proprie de is nominationes clarissima fama -nominantur. quarum excellentiae prudentesque cogitationum apparatus -suspectus habent in deorum caerimonio. primumque aedis Ephesi Dianae -ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius Metagene est -instituta, quam postea Demetrius ipsius Dianae servus et Paeonius -Ephesius dicuntur perfecisse. Mileti Apollini item ionicis symmetriis -idem Paeonius Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine Cereris -et Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more sine -exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum pertexit. - -eam autem postea cum Demetrius Phalereus Athenis rerum potiretur, -Philo ante templum in fronte columnis constitutis prostylon fecit. -ita aucto vestibulo laxamentum initiantibus operique summam adiecit -auctoritatem. in asty vero Olympio amplo modulorum comparatu corinthiis -symmetriis et proportionibus, uti supra scriptum est, architectandum -Cossutius suscepisse memoratur, cuius commentarium nullum est inventum. -nec tamen a Cossutio solum de his rebus scripta sunt desideranda sed -etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus aedis Honoris et Virtutis -Marianae cellae columnarumque et epistyliorum symmetrias legitimis -artis institutis perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet -quemadmodum ab arte subtilitatem sic ab magnificentia et inpensis -auctoritatem, in primis et summis operibus nominaretur. - -Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus quam Graeci fuisse -magni architecti et nostra memoria satis multi, et ex his pauci -praecepta edidissent, non putavi silendum sed disposite singulis -voluminibus de singulis exponere. itaque quoniam sexto volumine -privatorum aedificiorum rationes perscripsi, in hoc qui septimum tenet -numerum de expolitionibus quibus rationibus et venustatem et firmitatem -habere possint exponam. - -Primumque incipiam de ruderatione, quae principia tenet expolitionum, -uti curiosius summaque providentia solidationis ratio habeatur. et si -plano pede erit eruderandum, quaeratur solum si sit perpetuo solidum, -et ita exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem omnis -aut ex parte congesticius locus fuerit, festucationibus cum magna cura -solidetur. in contignationibus vero diligenter est animadvertendum -ne qui paries qui non exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum, -sed potius relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum enim -solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione sidentibus, -permanens structurae soliditate dextra ac sinistra secundum se facit in -pavimentis necessario rimas. - -item danda est opera ne commisceantur axes aesculini quercu, quod -quercei simul umorem perceperunt se torquentes rimas faciunt in -pavimentis. sin autem aesculus non erit et necessitas coegerit, propter -inopiam querceis sic videtur esse faciundum ut secentur tenuiores. quo -minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur deinde in -singulis tignis extremis partibus axes bini clavis figantur, uti nulla -ex parte possint se torquendo angulos excitare. namque de cerro aut -fago seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. coaxationibus -factis si erit, filex, si non, palea substernatur, uti materies ab -calcis vitiis defendatur. - -tunc insuper statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum -implere. statuminationibus inductis rudus si novum erit, ad tres partes -una calcis misceatur, si redivivum fuerit, quinque ad duo mixtionis -habeant responsum. deinde rudus inducatur et vectibus ligneis, -decuriis inductis, crebriter pistatione solidetur, et id ne minus -pistum absolutum crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus -inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, ne minore -crassitudine pavimenti digitorum senum. supra nucleum ad regulam et -libellam exacta pavimenta struantur sive sectilia seu tesseris. - -cum ea structa fuerint et fastigia sua structione habuerint, ita -fricentur uti si sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis -aut quadratis seu favis extent, sed coagmentorum compositio planam -habeat inter se directionem. si tesseris structura erit, ut eae omnes -angulos habeant aequales. cum enim anguli non fuerint omnes aequaliter -plani, non erit exacta ut oportet fricatura. item testacea spicata -tiburtina sunt diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes -tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad regulam perfricata. super, fricatura -levigationibus et polituris cum fuerit perfecta, incernatur marmor, et -supra loricae ex calce et harena inducantur. - -Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, quod contignationes -umore crescentes aut siccitate decrescentes seu pandationibus sidentes -movendo se faciunt vitia pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae -non patiuntur integra permanere. itaque si necessitas coegerit, -ut minime vitiosa fiant sic erit faciundum. cum coaxatum fuerit, -super altera coaxatio transversa sternatur clavisque fixa duplicem -praebeat contignationi loricationem. deinde ruderi novo tertia pars -testae tunsae admisceatur calcisque duae partes ad quinque mortarii -mixtionibus praestent responsum. - -statuminatione facta, rudus inducatur, idque pistum absolutum ne -minus pede sit crassum. tunc autem nucleo inducto, uti supra scriptum -est, pavimentum e tessera grandi circiter binum digitum caesa -struatur fastigium habens in pedes denos digitos binos, quod si bene -temperabitur et recte fricatum fuerit, ab omnibus vitiis erit tutum. -uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis ne laboret, fracibus -quotannis ante hiemem saturetur. ita non patietur in se recipere -gelicidii pruinam. - -sin autem curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter -se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur habentes -singulis coagmentorum frontibus excisos canaliculos digitales. quibus -iunctis impleantur calce ex oleo subacta confricenturque inter se -coagmenta compressa. ita calx quae erit haerens in canalibus durescendo -contexteque solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per -coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita perstratum, supra nucleus -inducatur et virgis caedendo subigatur. supra autem sive ex tessera -grandi sive ex spica testacea struatur fastigiis quibus est supra -scriptum, et cum sic erunt facta, non cito vitiabuntur. - -Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de albariis operibus est -explicandum. id autem erit recte, si glaebae calcis optimae ante multo -tempore quam opus fuerit macerabuntur, uti si qua glaeba parum fuerit -in fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere coacta uno -tenore concoquatur. namque cum non penitus macerata sed recens sumitur, -cum fuerit inducta habens latentes crudos calculos pustulas emittit. -qui calculi in opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et -dissipant tectorii politiones. - -cum autem habita erit ratio macerationis et ita curiosius operi -praeparatum erit, sumatur ascia et quemadmodum materia dolatur, sic -calx in lacu macerata ascietur. si ad eam offenderint calculi, non -erit temperata. cumque siccum et purum ferrum educetur, indicabit eam -evanidam et siticulosam. cum vero pinguis fuerit et recte macerata, -circa id ferramentum uti glutinum haerens omni ratione probabit se esse -temperatam. tunc autem machinis comparatis camararum dispositiones in -conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata. - -Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic erit faciundum. asseres -directi disponantur inter se ne plus spatium habentes pedes binos, -et hi maxime cupressei, quod abiegnei ab carie et ab vetustate -celeriter vitiantur, hique asseres cum ad formam circinationis fuerint -distributi, catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, -crebriter clavis ferreis fixi religentur, eaeque catenae ex ea materia -comparentur cui nec caries nec vetustas nec umor possit nocere, id -est e buxo iunipiro olea robore cupresso ceterisque similibus praeter -quercum, cum ea se torquendo rimas faciat quibus inest operibus. - -asseribus dispositis tum tomice e sparto hispanico harundines graecae -tunsae ad eos uti forma postulat religentur. item supra camaram -materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, ut si quae stillae -ex contignationibus aut tectis ceciderint sustineantur. sin autem -harundinis graecae copia non erit, de paludibus tenues colligantur -et mataxa aut tomice ad iustam longitudinem una crassitudine -alligationibus temperentur, dum ne plus inter duos nodos alligationes -binos pedes distent, et eae ad asseres, uti supra scriptum est, tomice -religentur cultellique lignei in eas configantur. - -cetera omnia uti supra scriptum est expediantur. camaris dispositis -et intextis, imum caelum earum trullissetur, deinde harena dirigatur, -postea autem creto marmore poliatur. Cum camarae politae fuerint, sub -eas coronae sunt subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere -fieri videbitur. cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec possunt -se sustinere. in hisque minime gypsum debet admisceri, sed ex creto -marmore uno tenore perduci, uti ne praecipiendo non patiatur uno -tenore opus inarescere. etiamque cavendae sunt in camaris priscorum -dispositiones, quod earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere -inpendentes sunt periculosae. - -coronae autem sunt ＜aliae purae＞ aliae caelatae. conclavibus autem -ubi ignis aut plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eae -facilius extergeantur. in aestivis et exhedris, ubi minime fumus est -nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt faciendae, semper enim -album opus propter superbiam candoris non modo ex propriis sed etiam -alienis aedificiis concipit fumum. - -Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, postea autem -supra, trullissatione subarescente, deformentur directiones harenati, -uti longitudines ad regulam et ad lineam, altitudines ad perpendiculum, -anguli ad normam respondentes exigantur. namque sic emendata -tectoriorum in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio -inducatur. ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo firmior -erit ad vetustatem soliditas tectorii. - -cum ab harena praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit -deformatum, tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, dum ita -materies temperetur uti cum subigatur non haereat ad rutrum, sed purum -ferrum e mortario liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum -corium mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum, -subtilius inducatur. ita cum tribus coriis harenae et item marmoris -solidati parietes fuerint, neque rimas neque aliud vitium in se -recipere poterunt. - -sed et liaculorum subactionibus fundata soliditate marmorisque -candore firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis nitidos -expriment splendores. colores autem, udo tectorio cum diligenter sunt -inducti, ideo non remittunt sed sunt perpetuo permanentes, quod calx -in fornacibus excocto liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate -coacta corripit in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex -aliis potestatibus conlatis seminibus seu principiis una solidescendo, -in quibuscumque membris est formata cum fit arida redigitur uti sui -generis proprias videatur habere qualitates. - -itaque tectoria quae recte sunt facta neque vetustatibus fiunt horrida, -neque cum extergentur remittunt colores, nisi si parum diligenter -et in arido fuerint inducti. cum ergo ita in parietibus tectoria -facta fuerint uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et -ad vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum vero unum -corium harenae et unum minuti marmoris erit inductum, tenuitas eius -minus valendo faciliter rumpitur nec splendorem politionibus propter -inbecillitatem crassitudinis proprium obtinebit. - -quemadmodum enim speculum argenteum tenui lamella ductum incertas -et sine viribus habet remissiones splendoris, quod autem e solida -temperatura fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem -fulgentes in aspectu certasque considerantibus imagines reddit, sic -tectoria quae ex tenui sunt ducta materia non modo sunt rimosa, -sed etiam celeriter evanescunt, quae autem fundata harenationis et -marmoris soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus -crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines expressas -aspicientibus ex eo opere remittunt. - -Graecorum vero tectores non solum his rationibus utendo faciunt opera -firma, sed etiam mortario conlocato, calce et harena ibi confusa, -decuria hominum inducta, ligneis vectibus pisunt materiam, et ita ad -certamen subacta tunc utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli -crustas excidentes pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum et -speculorum divisionibus circa se prominentes habent expressiones. - -Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus necesse est in -arrectariis et transversariis rimas fieri, ideo quod luto cum linuntur -necessario recipiunt umorem, cum autem arescunt extenuati in tectoriis -faciunt rimas, id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto -inquinatus fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis perpetuae -figantur, deinde iterum luto inducto si priores transversariis -harundinibus fixae sunt, secundae erectis figantur et ita, uti supra -scriptum est, harenatum et marmor et omne tectorium inducatur. ita -cannarum duplex in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas -nec segmina nec rimam ullam fieri patietur. - -Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri dixi, nunc -quemadmodum umidis locis politiones expediantur ut permanere possint -sine vitiis, exponam. et primum conclavibus quae plano pede fuerint, -in imo pavimento alte circiter pedibus tribus pro harenato testa -trullissetur et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne -vitientur. sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, paululum -ab eo recedatur et struatur alter tenuis distans ab eo quantum res -patietur, et inter duos parietes canalis ducatur inferior quam -libramentum conclavis fuerit, habens nares ad locum patentem. item cum -in altitudinem perstructus fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non -per nares umor et in imo et in summo habuerit exitus, non minus in nova -structura se dissipabit. his perfectis paries testa trullissetur et -dirigatur et tunc tectorio poliatur. - -sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant et nares -exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales ex una parte supra -marginem canalis inponantur, ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞ -pilae substruantur, in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, -et ita a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde insuper -erectae mammatae tegulae ab imo ad summum ad parietem figantur, quarum -interiores partes curiosius picentur ut ab se respuant liquorem. item -in imo et in summo supra camaram habeant spiramenta. - -tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem -testaceam non respuant. namque propter ieiunitatem quae est a -fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, nisi -calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et cogat coire. -trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et cetera omnia -uti supra scripta sunt in tectoriorum rationibus perficiantur. - -Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent habere decoris -rationes, uti et ex locis aptas et generum discriminibus non alienas -habeant dignitates. tricliniis hibernis non est utilis compositione nec -megalographia nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea -et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. in his -vero supra podia abaci ex atramento sunt subigendi et poliendi, cuneis -silaceis seu miniaceis interpositis. Explicata camara pura et polita, -etiam pavimentorum non erit displicens, si qui animadvertere voluerit, -Graecorum ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis apparatus. - -foditur enim infra libramentum triclinii altitudine circiter pedum -binum, et solo festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum -ita fastigatum ut in canali habeat nares. deinde congestis et spisse -calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta -materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam summo -libramento cote despumato redditur species nigri pavimenti. ita -conviviis eorum et quod poculis et pytismatis effunditur simul cadit -siccescitque, quique versantur ibi ministrantes etsi nudis pedibus -fuerint, non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti. - -Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, etiam -atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex certis rebus -certae rationes picturarum. namque pictura imago fit eius quod est -seu potest esse, uti hominis aedificii navis reliquarumque rerum, e -quibus, finitis certisque corporibus, figurata similitudine sumuntur -exempla. ex eo antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati -sunt primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, deinde -coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias distributiones. - -postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum figuras, columnarum et -fastigiorum eminentes proiecturas imitarentur, patentibus autem locis -uti exhedris propter amplitudines parietum scaenarum frontes tragico -more aut comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter -spatia longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis locorum -proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur enim portus promuntoria -litora flumina fontes euripi fana luci montes pecora pastores, -nonnullis locis item signantur megalographiae habentes deorum simulacra -seu fabularum dispositas explicationes, non minus troianas pugnas -seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae sunt eorum similibus -rationibus ab rerum natura procreata. - -sed haec quae ex veris rebus exempla sumebantur, nunc iniquis moribus -inprobantur. nam pinguntur tectoriis monstra potius quam ex rebus -finitis imagines certae. pro columnis enim statuuntur calami, pro -fastigiis appagineculi striati cum crispis foliis et volutis, item -candelabra aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum -surgentes ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes -in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi dimidiata -habentes sigilla alia humanis alia bestiarum capitibus. - -haec autem nec sunt nec fieri possunt nec fuerunt. ergo ita novi mores -coegerunt uti inertiae mali iudices convincerent artium virtutes. -quemadmodum enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum -ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis sustinere sedens -sigillum aut de radicibus et cauliculis ex parte flores dimidiataque -sigilla procreari? at haec falsa videntes homines non reprehendunt -sed delectantur, neque animadvertunt si quid eorum fieri potest nec -ne. iudiciis autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod -potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque enim picturae -probari debent quae non sunt similes veritati, nec si factae sunt -elegantes ab arte, ideo de is statim debet recta iudicari, nisi -argumentationis certas rationes habuerint sine offensionibus explicatas. - -etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxisset -scaenam in minusculo theatro, quod εκκληϲιαϲτηριον apud eos vocitatur, -in eaque fecisset columnas signa Centauros sustinentes epistylia, -tholorum rotunda tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque -capitibus leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis habent -rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium, in quo tholi -pronai semifastigia omnisque tecti varius picturis fuerat ornatus, -itaque cum aspectus eius scaenae propter asperitatem eblandiretur -omnium visus et iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius -mathematicus prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes res -civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae insipientes -eos esse iudicatos, quod in gymnasio eorum quae sunt statuae omnes sunt -causas agentes, foro discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. - -ita indecens inter locorum proprietates status signorum publice -civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc ne Apaturii -scaena efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. qui enim vestrum -domos supra tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigiorum -explicationes? haec enim supra contignationes ponuntur, non supra -tegularum tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem habere -facti in picturis probaverimus, accedemus et nos his civitatibus quae -propter haec vitia insipientes sunt iudicatae. - -itaque Apaturius contra respondere non est ausus, sed sustulit scaenam -et ad rationem veritatis commutatam postea correctam adprobavit. utinam -dii inmortales fecissent uti Licymnius revivisceret et corrigeret hanc -amentiam tectoriorumque errantia instituta. sed quare vincat veritatem -ratio falsa, non erit alienum exponere. quod enim antiqui insumentes -laborem et industriam probare contendebant artibus, id nunc coloribus -et eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas artificis -adiciebat operibus auctoritatem, nunc dominicus sumptus efficit ne -desideretur. - -quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce videtur usus -esse? at nunc passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc -chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur etsi non ab -arte sunt posita, fulgentes oculorum reddunt visus, et ideo quod -pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut ab domino non a redemptore -repraesententur. - -Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in opere tectorio -satis exposui, nunc de apparationibus ut succurrere potuerit dicam, -et primum quoniam de calce initio est dictum, nunc de marmore ponam. -Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, sed quibusdam -locis glaebae ut salis micas perlucidas habentes nascuntur, quae -contusae et molitae praestant operibus utilitatem. quibus autem locis -eae copiae non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae -marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, ＜et cum＞ -est subcretum in operibus utuntur. aliis locis, ut inter Magnesiae et -Ephesi fines, sunt loca unde foditur parata quam nec molere nec cernere -opus est, sed sic est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et -subcreta. - -Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur et inde -fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus aut mixtionum -temperaturis compositi perficiuntur, uti praestent eandem in operibus -utilitatem. - -primum autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, -quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam in Italia -invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo nunc non habetur quod -Athenis argentifodinae cum habuerunt familias, tunc specus sub terra -fodiebantur ad argentum inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, -nihilominus uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia copia -silis ad politionem operum sunt usi. - -item rubricae copiose multis locis eximuntur, sed optimae paucis, uti -Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non minus etiam -Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus senatus populusque -Romanus concessit fruenda. - -paraetonium vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem ratione -melinum, quod eius metallum insula cycladum Melo dicitur esse. - -creta viridis item pluribus locis nascitur, sed optima Zmyrnae. hanc -autem Graeci θεοδοτειον vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in -fundo id genus cretae primum est inventum. - -auripigmentum, quod αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca -item pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim habet -metallum. - -Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem agris Ephesiorum -Cilbianis primum esse memoratur inventum, cuius et res et ratio satis -magnas habet admirationes. foditur enim glaeba quae dicitur, antequam -tractationibus ad minium perveniant, vena uti ferrum, magis subrufo -colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id foditur, ex plagis -ferramentorum crebras emittit lacrimas argenti vivi, quae a fossoribus -statim colliguntur. - -hae glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris plenitatem -coiciuntur in fornacem ut interarescant, et is qui ex his ab ignis -vapore fumus suscitatur cum resedit in solum furni, invenitur esse -argentum vivum. exemptis glaebis guttae eae quae residebunt propter -brevitates non possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi -inter se congruunt et una confunduntur. id autem cum sit quattuor -sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur esse pondo centum. - -cum in aliquo vase est confusum, si supra id lapidis centenarium -pondus inponatur, natat in summo neque eum liquorem potest onere suo -premere nec elidere nec dissipare. centenario sublato si ibi auri -scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se deprimetur. ita non -amplitudine ponderis sed genere singularum rerum gravitatem esse non -est negandum. - -id autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim argentum neque -aes sine eo potest recte inaurari. cumque in veste intextum est aurum -eaque vestis contrita propter vetustatem usum non habeat honestum, -panni in fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis -coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id autem omnes micas -auri corripit in se et cogit secum coire. aqua defusa cum id in pannum -infunditur et ibi manibus premitur, argentum per panni raritates -propter liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra purum -invenitur. - -Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim glaebae cum sunt -aridae, contunduntur pilis ferreis, et lotionibus et cocturis crebris -relictis stercoribus efficiuntur ut adveniant colores. cum ergo emissae -sint ex minio per argenti vivi relictionem quas in se naturales -habuerat virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. - -itaque cum est in expolitionibus conclavium tectoriis inductum, -permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis aut -exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo sol et luna possit -splendores et radios inmittere, cum ab his locus tangitur, vitiatur -et amissa virtute coloris denigratur. itaque cum et alii multi tum -etiam Faberius scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter -expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui post dies -XXX facti sunt invenusto varioque colore. itaque pro minio locavit -inducendos alios colores. - -at si qui subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum -colorem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, ceram ponticam -igni liquefactam paulo oleo temperatam saeta inducat, deinde postea -carbonibus in ferreo vase compositis eam ceram a proximo cum pariete -calefaciundo sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela -linteisque puris subigat, uti signa marmorea nuda curantur. - -haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans cerae ponticae lorica -non patitur nec lunae splendorem nec solis radios lambendo eripere ex -his politionibus colorem. quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt -officinae, nunc traiectae sunt ideo Romam quod id genus venae postea -est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis glaebae portantur -et per publicanos Romae curantur. eae autem officinae sunt inter aedem -Florae et Quirini. - -Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit experiri id sine -vitio esse, sic erit faciendum. ferrea lamna sumatur, eo minium -inponatur, ad ignem conlocetur donec lamna candescat. cum e candore -color mutatus fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic -refrigeratum si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse -probabitur, sin autem permanserit nigro colore, significabit se esse -vitiatum. - -Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla adportatur -a Macedonia, foditur autem ex is locis qui sunt proximi aerariis -metallis. armenium et indicum nominibus ipsis indicatur quibus in locis -procreantur. - -Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum temperaturis -commutata recipiunt colorum proprietates, et primum exponam de -atramento, cuius usus in operibus magnas habet necessitates, ut sint -notae quemadmodum praeparentur certis rationibus artificiorum ad id -temperaturae. - -namque aedificatur lacus uti laconicum et expolitur marmore subtiliter -et levigatur. ante id fit fornacula habens in laconicum nares, et eius -praefurnium magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur. -in fornace resina conlocatur. hanc autem ignis potestas urendo cogit -emittere per nares intra laconicum fuliginem, quae circa parietem et -camarae curvaturam adhaerescit. inde collecta partim componitur ex -cummi subacta ad usum atramenti librarii, reliqua tectores glutinum -admiscentes in parietibus utuntur. - -sin autem hae copiae non fuerint paratae, ita necessitatibus erit -administrandum, ne expectatione morae res retineatur. sarmenta aut -taedae schidiae comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in -mortario cum glutino terantur. - -ita erit atramentum tectoribus non invenustum. non minus si faex vini -arefacta et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in opere -inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet colorem, et quo -magis ex meliore vino parabitur, non modo atramenti sed etiam indici -colorem dabit imitari. - -Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, postea -item Vestorius Puteolis instituit faciundum. ratio autem eius e -quibus est inventa satis habet admirationis. harena enim cum nitri -flore conteritur adeo subtiliter ut efficiatur quemadmodum farina, -et aes cyprium limis crassis uti scobe facta mixtae conspargitur -ut conglomeretur. deinde pilae manibus versando efficiuntur et ita -conligantur ut inarescant. aridae componuntur in urceo fictili, -urcei in fornace. simul autem aes et ea harena ab ignis vehementia -confervescendo coaluerint, inter se dando et accipiendo sudores a -proprietatibus discedunt suisque rebus per ignis vehementiam confectis -caeruleo rediguntur colore. - -usta vero, quae satis habet utilitatis in operibus tectoriis, sic -temperatur. glaeba silis boni coquitur ut sit in igni candens. ea autem -aceto extinguitur et efficitur purpureo colore. - -De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant non est alienum -quemadmodum comparetur dicere. Rhodo enim doliis sarmenta conlocantes -aceto suffuso supra sarmenta conlocant plumbeas massas, deinde ea -operculis obturant ne spiramentum emittatur. post certum tempus -aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam. eadem ratione lamellas -aereas conlocantes efficiunt aeruginem quae aeruca appellatur. - -cerussa vero cum in fornace coquitur, mutato colore ad ignem efficitur -sandaraca. id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et ea -multo meliorem usum praestat quam quae de metallis per se nata foditur. - -Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et excellentissimam -habet praeter hos colores aspectus suavitatem. id autem excipitur e -conchylio marino, e quo purpura efficitur, cuius non minores sunt quam -ceterarum ＜rerum＞ naturae considerantibus admirationes, quod habet non -in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem, sed solis cursu -naturaliter temperatur. - -itaque quod legitur Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae -ad septentrionem, est atrum. progredientibus inter septentrionem et -occidentem invenitur lividum. quod autem legitur ad aequinoctialem -orientem et occidentem, invenitur violaceo colore. quod vero meridianis -regionibus excipitur, rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo -etiam insula creatur ceterisque eiusmodi regionibus quae proximae sunt -solis cursui. - -ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis circa scinduntur, e quibus -plagis purpurea sanies uti lacrima profluens excussa in mortariis -terendo comparatur, et quod ex concharum marinarum testis eximitur, -ideo ostrum est vocitatum. id autem propter salsuginem cito fit -siticulosum, nisi mel habeat circa fusum. - -Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice et hysgino, -non minus et ex floribus alii colores. itaque tectores cum volunt -sil atticum imitari, violam aridam coicientes in vas cum aqua, -confervefaciunt ad ignem, deinde cum est temperatum coiciunt in -linteum, et inde manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex -violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes efficiunt -silis attici colorem. - -eadem ratione vaccinium temperantes et lacte miscentes purpuram faciunt -elegantem. item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti, -herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞ utuntur -viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur. item propter -inopiam coloris indici cretam selinusiam aut anulariam vitro, quod -Graeci ιϲατιν appellant, inficientes, imitationem faciunt indici -coloris. - -Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates ＜perveniatur＞ -quibusque decoras oporteat fieri picturas, item quas habeant omnes -colores in se potestates, ut mihi succurrere potuit in hoc libro -perscripsi. itaque omnes aedificationum perfectiones quam habere -debeant opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt -finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non fuerit, -quemadmodum inveniatur et qua ratione ducatur quibusque rebus si erit -salubris et idonea probetur explicabo. - - - - -LIBER OCTAVUS. - - -De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum principium -aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum sacerdotes aquam et -ignem, Euripides auditor Anaxagorae, quem philosophum Athenienses -scaenicum appellaverunt, aera et terram eamque e caelestium imbrium -conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium in mundo -procreavisse, et quae ex ea essent prognata cum dissolverentur temporum -necessitate coacta, in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item -in caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione -mutata in eam recidere in qua ante fuerant proprietatem. Pythagoras -vero, Empedocles, Epicharmos aliique physici et philosophi haec -principia esse quattuor proposuerunt, aerem ignem terram aquam, -eorumque inter se cohaerentiam naturali figuratione e generum -discriminibus efficere qualitates. - -animadvertimus vero non solum nascentia ex his esse procreata sed etiam -res omnes non ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque -corpora sine spiritus redundantia non possunt habere vitam, nisi aer -influens cum incremento fecerit auctus et remissiones continenter. -caloris vero si non fuerit in corpore iusta comparatio, non erit -spiritus animalis neque erectio firma, cibique vires non poterunt -habere coctionis temperaturam. item si non terrestri cibo membra -corporis alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt -deserta. - -animalia vero si fuerint sine umoris potestate, exsanguinata et -exsucata a principiorum liquore interarescent. igitur divina mens quae -proprie necessaria essent gentibus non constituit difficilia et cara, -uti sunt margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus nec -natura desiderat, sed sine quibus mortalium vita non potest esse tuta, -ea fudit ad manum parata per omnem mundum. itaque ex his, si quid forte -defit in corpore spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. -apparatus autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus -tutiorem efficit vitam. item terrenus fructus escarum praestans -copiis supervacuis desiderationes alit et nutrit animales pascendo -continenter. aqua vero non solum potus sed infinitas usu praebendo -necessitates, gratas quod est gratuita praestat utilitates. - -ex eo etiam qui sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes -res e liquoris potestate consistere. itaque cum hydria aqua ad templum -aedemque casta religione refertur, tunc in terra procumbentes manibus -ad caelum sublatis inventionis gratias agunt divinae benignitati. Cum -ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus iudicetur ex -potestate aquae omnes res constare, putavi quoniam in prioribus septem -voluminibus rationes aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de -inventionibus aquae quasque habeat in locorum proprietatibus virtutes -quibusque rationibus ducatur et quemadmodum ante probetur scribere. -est enim maxime necessaria et ad vitam et ad delectationes et ad usum -cotidianum. - -Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et fluentes. sin autem -non profluent, quaerenda sub terra sunt capita et colligenda. quae -sic erunt experienda uti procumbatur in dentes antequam sol exortus -fuerit, in locis quibus erit quaerendum, et in terra mento conlocato et -fulto prospiciantur eae regiones. sic enim non errabit excelsius quam -oporteat visus, cum erit inmotum mentum, sed libratam altitudinem in -regionibus certa finitione designabit. tunc in quibus locis videbuntur -umores concrispantes et in aera surgentes, ibi fodiatur. non enim in -sicco loco hoc potest signum fieri. - -Item animadvertendum est quaerentibus aquam quo genere sint loca. -certa enim sunt in quibus nascitur. in creta tenuis et exilis et non -alta est copia. ea erit non optimo sapore. item sabulone soluto tenuis -sed inferioris loci invenietur. ea erit limosa et insuavis. terra -autem nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis -tempestatibus collectae in spissis et solidis locis subsidunt. haec -habent optimum saporem. glarea vero mediocres et non certae venae -reperiuntur. hae quoque sunt egregia suavitate. item sabulone masculo -harenaque carbunculo certiores et stabiliores sunt copiae, eaeque sunt -bono sapore. rubro saxo et copiosae et bonae, si non per intervenia -dilabantur et liquescant. sub radicibus autem montium et in saxis -silicibus uberiores et affluentiores, eaeque frigidiores sunt et -salubriores. campestribus autem fontibus salsae graves tepidae, non -suaves nisi quae ex montibus sub terra submanantes erumpunt in medios -campos ibique arboram umbris contectae praestant montanorum fontium -suavitatem. - -signa autem quibus terrarum generibus supra scriptum est ea invenientur -nascentia, tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, -hedera aliaque quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per se sine -umore. solent autem eadem in lacunis nata esse quae sidentes praeter -reliquum agrum excipiunt ex imbribus et agris per hiemem propterque -capacitatem diutius conservant umorem. quibus non est credendum, sed -quibus regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur non sata -sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda. - -in quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt experiundae. -fodiatur quoquoversus locus latus ne minus pedes ＜tres, altus pedes＞ -quinque, in eoque conlocetur circiter solis occasum scaphium aereum -aut plumbeum aut pelvis. ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo -unguatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur harundinibus -aut fronde, supra terra obruatur, tum postero die aperiatur, et si in -vase stillae sudoresque erunt, is locus habebit aquam. - -item si vas ex creta factum non coctum in ea fossione eadem ratione -opertum positum fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum -fuerit, vas umidum erit et iam dissolvetur ab umore. vellusque lanae -si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autem die de eo aqua -expressa erit, significabit eum locum habere copiam. non minus si -lucerna concinnata oleique plena et accensa in eo loco operta fuerit -conlocata et postero die non erit exusta, sed habuerit reliquias olei -et enlychnii ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum habere -aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores. item in eo loco ignis -factus si fuerit et percalefacta terra et adusta vaporem nebulosum ex -se suscitaverit, is locus habebit aquam. - -cum haec ita erunt pertemptata et quae supra scripta sunt signa -inventa, tum deprimendus est puteus in eo loco et si erit caput -aquae inventum, plures circa sunt fodiendi et per specus in unum -locum omnes conducendi. Haec autem maxime in montibus et regionibus -septentrionalibus sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et -salubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt solis cursui, -et in his locis primum crebrae sunt arbores et silvosae ipsique montes -suas habent umbras obstantes et radii solis non directi perveniunt ad -terram nec possunt umores exurere. - -intervallaque montium maxime recipiunt imbres et propter silvarum -crebritatem nives ab umbris arborum et montium ibi diutius -conservantur, deinde liquatae per terrae venas percolantur et ita -perveniunt ad infimas montium radices, ex quibus profluentes fontium -erumpunt ructus. campestribus autem locis contrario non possunt habere -copias. nam quaecumque sunt non possunt habere salubritatem, quod solis -vehemens impetus propter nullam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo -fervens ex planitie camporum umorem, et si quae sunt aquae apparentes, -ex his quod est levissimum tenuissimumque et subtili salubritate aer -avocans dissipat in impetum caeli quaeque gravissimae duraeque et -insuaves sunt partes, eae in fontibus compestribus relinquuntur. - -itaque quae ex imbribus aqua colligitur salubriores habet virtutes, -quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque -tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempestatibus -liquescendo pervenit ad terram. etiamque non crebriter in campis -confluunt imbres sed in montibus aut ad ipsos montes, ideo quod umores -ex terra matutino solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque -partem caeli sunt proclinati, trudunt aera, deinde cum sunt moti -propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis undas. - -aer autem qui ruit trudens quocumque umorem per vim spiritus impetus -et undas crescentes facit ventorum. a ventis autem quocumque feruntur -umores conglobati ex fontibus et fluminibus et paludibus et pelago -cum tepore solis colliguntur et exhauriuntur et ita tolluntur in -altitudinem nubes, deinde tum aeris unda nitentes, cum perventum ad -montes, ab eorum offensa et procellis propter plenitatem et gravitatem -liquescendo disparguntur et ita diffunduntur in terras. - -Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci haec videtur -efficere ratio, quod ea habet in se et calores fervidos et spiritus -inmanes refrigerationesque et aquarum magnam multitudinem. ex eo -cum refrigeratum nocte sol oriens impetu tangit orbem terrae et -ventorum flatus oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in -altitudinem nubes. aer autem quod a sole percalefactus conversationibus -tollit ex terra umores, licet ex balineis exemplum capere. - -nullos enim camarae quae sunt caldariorum supra se possunt habere -fontes, sed caelum quod est ibi ex praefurniis ab ignis vapore -percalefactum corripit ex pavimentis aquam et aufert secum in camararum -curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in altitudinem -se trudit. et primo non remittit propter brevitatem, simul autem plus -umoris habet congestum, non potest sustinere propter gravitatem, sed -stillat supra lavantium capita. item eadem ratione caelestis aer cum -ab sole percipit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit umores et -congregat ad nubes. ita enim terra fervore tacta eicit umores, ut etiam -corpus hominis ex calore emittit sudores. - -indices autem sunt eius rei venti, ex quibus qui a frigidissimis -partibus veniunt procreati septentrio et aquilo extenuatos siccitatibus -in aere flatus spirant, auster vero et reliqui qui a solis cursu -impetum faciunt, sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod -percalefacti ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus terris -lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad septentrionales -regiones. - -Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita fluminum, quae -orbe terrarum chorographiis picta itemque scripta plurima maximaque -inveniuntur egressa ab septentrione. primumque in India Ganges et Indus -ab Caucaso monte oriuntur, Syria Tigris et Euphrates, Asiae item Ponto -Borysthenes Hypanis Tanais, Colchis Phasis, Gallia Rhodanus, Celtica -Rhenus, citra Alpes Timavus et Padus, Italia Tiberis, Maurusia quam -nostri Mauretaniam appellant ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex -septentrionali regione progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum -et mutato nomine dicitur Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes -desertos subterfluens per meridiana loca manat et influit in paludem -quae appellatur circumcingit Meroen, quod est Aethiopum meridianorum -regnum, ab hisque paludibus se circumagens per flumina Astasobam et -Astoboam et alia plura pervenit per montes ad cataractam ab eoque se -praecipitans per septentrionem pervenit inter Elephantida et Syenen -Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi Nilus appellatur. - -ex Mauretania autem caput Nili profluere ex eo maxime cognoscitur quod -ex altera parte montis Atlantis ＜sunt＞ alia capita item profluentia ad -occidentem in Oceanum, ibique nascuntur ichneumones crocodili aliae -similes bestiarum pisciumque naturae praeter hippopotamos. - -Ergo cum omnia flumina ＜amplis＞ magnitudinibus in orbis terrarum -descriptionibus a septentrione videantur profluere Afrique campi, qui -sunt in meridianis partibus subiecti solis cursui, latentes penitus -habeant umores nec fontes crebros amnesque raros, relinquitur uti multo -meliora inveniantur capita fontium quae ad septentrionem aut aquilonem -spectant, nisi si inciderint in sulphurosum locum aut aluminosum seu -bituminosum. tunc enim permutantur et aut calidae aquae aut frigidae -odore malo et sapore profundunt fontes. - -neque enim calidae aquae est ulla proprietas, sed frigida aqua cum -incidit percurrens in ardentem locum effervescit et percalefacta -egreditur per venas extra terram. ideo diutius non potest permanere, -sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter esset calida, -non refrigeraretur calor eius. sapor autem et odor et color eius non -restituitur, quod intinctus et commixtus est propter naturae raritatem. - -Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus profluit aqua sapore -optimo, quae in potione ita est suavis uti nec fontalis ab Camenis -nec Marcia saliens desideretur. haec autem ab natura perficiuntur -his rationibus. cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis -excitatur, ardore percandefacit terram quae est supra, a se autem -fervidum emittit in superiora loca vaporem, et ita si qui in is locis -quae sunt supra, fontes dulcis aquae nascuntur, offensi eo vapore -effervescunt inter venas et ita profluunt incorrupto sapore. - -sunt etiam odore et sapore non bono frigidi fontes, qui ab inferioribus -locis penitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per longum -spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt supra terram -sapore odore coloreque corrupto, uti in Tiburtina via flumen Albula -et in Ardeatino fontes frigidi eodem odore qui sulphurati dicuntur et -reliquis locis similibus. hi autem cum sunt frigidi, ideo videntur -aspectu fervere quod cum in ardentem locum alte penitus inciderunt, -umore et igni inter se congruentibus, offensa vehementi fragore validos -recipiunt in se spiritus, et ita inflati vi venti coacti bullientes -crebre per fontes egrediuntur. ex his autem qui non sunt aperti sed ab -saxis continentur, per angustas venas vehementia spiritus extruduntur -ad summos grumorum tumulos. - -itaque qui putant ea se altitudine qua sunt grumi capita fontium fossa -habere, cum aperiunt fossuras latius decipiuntur. namque uti aeneum vas -non in summis labris plenum sed aquae mensurae suae capacitatis habens -e tribus duas partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi -fervore tangatur percalefieri cogit aquam, ea autem propter naturalem -raritatem in se recipiens fervoris validam inflationem non modo implet -vas sed spiritibus extollens operculum et crescens abundat, sublato -autem operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad suum -locum residit, ad eundem modum ea capita fontium cum sunt angustiis -compressa, ruunt in summo spiritus aquae bullitus, simul autem sunt -latius aperti, exanimati per raritates liquidae potestatis residunt et -restituuntur in libramenti proprietatem. - -Omnis autem aqua calida ideo quidem est medicamentosa quod in pravis -rebus percocta aliam virtutem recipit ad usum. namque sulphurosi fontes -nervorum labores reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e -corporibus umores vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta membra -corporum paralysi aut tali qua vi morbi receperunt, fovendo per -patentes venas refrigerationem contraria caloris vi reficiunt, et hoc -continenter restituunt antiquam membrorum conversationem. bituminosi -autem interioris corporis vitia potionibus purgando solent mederi. - -est autem aquae frigidae genus nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis, -aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per alvumque -transeundo etiam strumarum minuit tumores. ubi vero auram argentum -ferrum aes plumbum reliquaeque res earum similes fodiuntur, fontes -inveniuntur copiosi, sed hi maxime sunt vitiosi. habent enim, uti aquae -calidae sulphur alumen bitumen eademque per potiones cum in corpus -iniit et per venas permanando nervos attingit et artus, eos durat -inflando. igitur nervi inflatione turgentes e longitudine contrahuntur -et ita aut nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex -durissimis et spissioribus frigidissimisque rebus intinctas habent -venarum raritates. - -aquae autem species est, quae cum habeat non satis perluciditatis, -ex ipsa uti flos natat in summo, colore similis vitri purpurei. haec -maxime consideratur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus in -asty et ad portum Piraeeum ductae sunt salientes, e quibus bibit nemo -propter eam causam sed lavationibus et reliquis rebus utuntur, bibunt -autem ex puteis et ita vitant earum vitia. Troezeni non potest id -vitari, quod omnino aliud genus aquae non reperitur nisi quod Cibdeli -habent, itaque in ea civitate aut omnes aut maxima parte sunt pedibus -vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso flumen est nomine Cydnos, in quo -podagrici crura macerantes levantur dolore. - -Sunt autem et alia multa genera quae habent suas proprietates, ut in -Sicilia flumen est Himeras, quod a fonte cum est progressum dividitur -in duas partes. quae pars profluit contra Etruriam, quod per terrae -dulcem sucum percurrit, est infinita dulcedine, quae altera pars -per eam terram currit unde sal foditur, salsum habet saporem. item -Paraetonio et quod est iter ad Ammonem et Casio ad Aegyptum lacus sunt -palustres, qui ita sunt salsi ut habeant insuper se salem congelatum. -sunt autem et aliis pluribus locis et fontes et flumina et lacus, qui -per salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur. - -alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo fontes -erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae, flumen nomine Liparis, -in quo natantes aut lavantes ab ipsa aqua unguntur. similiter Aethiopia -lacus est qui unctos homines efficit qui in eo nataverint, et India qui -sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item Carthagini fons -in quo natat insuper oleum, odore uti scobis citrea, quo oleo etiam -pecora solent ungui. Zacyntho et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes -sunt qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. Babylone lacus -amplissima magnitudine qui λιμνη αϲφαλτιτιϲ appellatur, habet supra -natans liquidum bitumen, quo bitumine et latere testaceo structum murum -Samiramis circumdedit Babyloni. item Iope in Syria Arabiaque Nomadum -lacus sunt inmani magnitudine qui emittunt bituminis maximas moles, -quas diripiunt qui habitant circa. - -id autem non est mirandum. nam crebrae sunt ibi lapidicinae bituminis -duri. cum ergo per bituminosam terram vis erumpit aquae, secum -extrahit, et cum sit egressa extra terram secernitur et ita reicit -ab se bitumen. etiamque est in Cappadocia in itinere quod est inter -Mazaca et Tyana lacus amplus, in quem lacum pars sive harundinis sive -alii generis si demissa fuerit et postero die exempta, ea pars quae -fuerit exempta invenietur lapidea, quae autem pars extra aquam manserit -permanet in sua proprietate. - -ad eundem modum Hierapoli Phrygiae effervet aquae calidae multitudo, -e qua circum hortos et vineas fossis ductis inmittitur, haec autem -efficitur post annum crusta lapidea. itaque quotannis dextra ac -sinistra margines ex terra faciundo inducunt eam et efficiunt his -crustis in agris saepta. hoc autem ita videtur naturaliter fieri, quod -in is locis et ea terra quibus nascitur, sucus subest coaguli naturae -similis, deinde cum commixta vis egreditur per fontes extra terram, a -solis et aeris calore cogitur congelari, ut etiam in areis salinarum -videtur. - -item sunt ex amaro suco terrae fontes exeuntes vehementer amari, ut in -Ponto est flumen Hypanis. is a capite profluit circiter milia XL sapore -dulcissimo, deinde cum pervenit ad locum qui est ab ostio ad milia CLX, -admiscetur ei fonticulus oppido quam parvulus. is cum in eum influit, -tunc tantam magnitudinem fluminis facit amaram, ideo quod per id genus -terrae et venas unde sandaracam fodiunt ea aqua manando perficitur -amara. - -Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprietate perficiuntur, -uti etiam in fructibus videtur. si enim radices arborum aut vitium -aut reliquorum seminum non ex terrae proprietatibus sucum capiendo -ederent fructus, uno genere essent in omnibus locis et regionibus -omnium sapores. sed animadvertimus insula Lesbo vinum protropum, -Maeonia catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia Mamertinum, -Campania Falernum, inter Terracinam et Fundos Caecubum reliquisque -locis pluribus innumerabili multitudine genera vini virtutesque -procreari. quae non aliter possunt fieri nisi cum terrenus umor suis -proprietatibus saporis in radicibus infusus enutrit materiam, per quam -egrediens ad cacumen profundat proprium loci et generis sui fructus -saporem. - -quodsi terra generibus umorum non esset dissimilis et disparata, non -tantum in Syria et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus -essent odores neque arbores turiferae, neque piperis darent bacas nec -murrae glaebulas, nec Cyrenis in ferulis laser nasceretur, sed in omni -terra regionibus eodem genere omnia procrearentur. has autem varietates -regionibus et locis inclinatio mundi ＜efficit＞ et solis impetus ＜qui＞ -propius aut longius cursum faciendo tales efficit terrae umorisque -qualitates. nec solum in his rebus sed etiam in pecoribus et armentis. -haec non ita dissimiliter efficerentur, nisi proprietates singularum -terrarum ＜umorum＞ generibus ad solis potestatem temperarentur. - -sunt enim Boeotia flumina Cephisos et Melas, Lucania Crathis, Troia -Xanthus inque agris Clazomeniorum et Erythraeorum et Laodicensium -fontes. ad ea flumina, cum pecora suis temporibus anni parantur ad -conceptionem partus, per id tempus adiguntur cotidie potum, ex eoque -quamvis sint alba procreant aliis locis leucophaea aliis locis pulla -aliis coracino colore. ita proprietas liquoris cum iniit in corpus, -proseminat intinctam sui cuiusque generis qualitatem. igitur quod -in campis Troianis proxime flumen armenta rufa et pecora leucophaea -nascuntur, ideo id flumen Ilienses Xanthum appellavisse dicuntur. - -Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae per maleficum -sucum terrae percurrentia recipiunt in se vim venenatam, uti fuisse -dicitur Terracinae fons qui vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant -inprudentes vita privabantur. quapropter antiqui eum obstruxisse -dicuntur. et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui biberint -moriuntur sed etiam qui laverint. item in Thessalia fons est profluens, -ex quo fonte nec pecus ullum gustat nec bestiarum genus ullum propius -accedit, ad quem fontem proxime est arbor florens purpureo colore. - -non minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, dextra ac -sinistra monumenti advenientes duo rivi concurrunt in unum, e quibus ad -unum accumbentes viatores pransitare solent propter aquae bonitatem, -ad rivum autem qui est ex altera parte monumenti nemo accedit quod -mortiferam aquam dicitur habere. item est in Arcadia Nonacris nominata -terrae regio, quae habet in montibus ex saxo stillantes frigidissimos -umores. haec autem aqua Ϲτυγοϲ υδωρ nominatur, quam neque argenteum -neque aeneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et -dissipatur. conservare autem eam et continere nihil aliud potest nisi -mulina ungula, qua etiam memoratur ab Antipatro in provinciam ubi erat -Alexander per Iollam filium perlata esse et ab eo ea aqua regem esse -necatum. - -item Alpibus in Cottii regno est aqua ex qua qui gustant statim -concidunt. agro autem Falisco via Campana in campo Corneto est lucus in -quo fons oritur, ibique avium et lacertarum reliquarumque serpentium -ossa iacentia apparent. Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti -Lyncesto et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis pluribus, -quae hanc habent virtutem uti calculos in vesicis qui nascuntur in -corporibus hominum potionibus discutiant. - -fieri autem hoc naturaliter ideo videtur quod acer et acidus sucus -subest in ea terra, per quam egredientes venae intinguntur acritudine, -et ita cum in corpus inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia -in corporibus exconcrescentia offenderunt. quare autem discutiantur ex -acidis eae res, sic possumus animadvertere. ovum in aceto si diutius -positum fuerit, cortex eius mollescet et dissolvetur. item plumbum, -quod est lentissimum et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in -eo acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur uti -plumbum dissolvatur, et fiet cerussa. - -eisdem rationibus aes, quod etiam solidiore est natura, similiter -curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. item margarita. non -minus saxa silicea, quae neque ferrum neque ignis potest per se -dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta, aceto sparso dissiliunt -et dissolvuntur. ergo cum has res ante oculos ita fieri videamus, -ratiocinemur isdem rationibus ex acidis propter acritudinem suci etiam -calculosos e natura rerum similiter posse curari. - -Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum est unus -Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine vino potantes fiunt temulenti. -Aequiculis autem in Italia et in Alpibus natione Medullorum est genus -aquae quam qui bibunt efficiuntur turgidis gutturibus. - -Arcadia vero civitas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca -profluens aqua e qua qui biberint fiunt abstemii. ad eum autem fontem -epigramma est in lapide inscriptum hac sententia versibus graecis, eam -non esse idoneam ad lavandum sed etiam inimicam vitibus, quod apud -eum fontem Melampus sacrificiis purgavisset rabiem Proeti filiarum -restituissetque earum virginum mentes in pristinam sanitatem. epigramma -autem est id quod est subscriptum ἀγρότα, ϲὺν ποίμναιϲ τὸ μεϲημβρινὸν -ἤν ϲε βαρύνῃ δίψοϲ ἀν’ ἐϲχατιὰϲ Κλείτοροϲ ἐρχόμενον, τῆϲ μὲν ἀπὸ κρήνηϲ -ἀρύϲαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαιϲ ὑδριάϲιν ϲτῆϲον πᾶν τὸ ϲὸν αἰπόλιον· ἀλλὰ -ϲὺ μήτ’ ἐπὶ λουτρὰ βάλῃϲ χροί, μή ϲε καὶ αὔρη πη＜μή＞νῃ ＜τερπνῆϲ＞ ἐντὸϲ -ἐόντα μέθηϲ· φεῦγε δ’ ἐμὴν πηγὴν μιϲάμπελον, ἔνθα Μελάμπουϲ λυϲάμενοϲ -λύϲϲηϲ Προιτίδαϲ ἀργαλέηϲ, πάντα καθαρμὸν ἔκοψεν ἀπόκρυφον ＜εὖτ ἄρ’ ἀπ’ -Ἄργουϲ οὔρεα τρηχείηϲ ἤλυθεν Ἀρκαδίηϲ＞. - -item est in insula Cia fons e quo qui inprudentes biberint fiunt -insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea sententia, iucundam eam -esse potionem fontis eius, sed qui biberit saxeos habiturum sensus. -sunt autem versus hi ἡδεῖα ψυχροῦ πόματοϲ λιβὰϲ ἣν ἀναβαίνει ＜πηγή, -ἀλλὰ νόῳ＞ πέτροϲ ὁ τῆϲδε πιών. - -Susis autem in qua civitate est regnum Persarum, fonticulus est ex -quo qui biberint amittunt dentes. item in eo est scriptum epigramma -quo significant hanc sententiam, egregiam esse aquam ad lavandum, sed -ea si bibatur excutere e radicibus dentes. et huius epigrammatos sunt -versus graece ὕδατα κρανάεντα βλέπειϲ, ξένε, τῶν ἄπο χερϲὶν λουτρὰ μὲν -ἀνθρώποι＜ϲ ἀβλαβῆ ἔϲτιν ἔχειν·＞ ἢν δὲ βάλῃϲ κοίληϲ ποτὶ νηδύοϲ ἀγλαὸν -ὕδωρ ＜ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεοϲ ἁψάμενοϲ,＞ αὐτῆμαρ πριϲτῆρεϲ ἐ＜πὶ -χθονὶ δαιτὸϲ ὀδόντεϲ＞ πίπτουϲιν, γενύων ὀρφανὰ θέντεϲ ἕδη. - -Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates quae procreant qui ibi -nascuntur egregiis vocibus ad cantandum, uti Tarso Magnesiae aliis -eiusmodi regionibus. etiamque Zama est civitas Afrorum cuius moenia -rex Iuba duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi constituit. -ab ea milia passuum XX est oppidum Ismuc, cuius agrorum regiones -incredibili finitae sunt terminatione. cum esset enim Africa parens -et nutrix ferarum bestiarum maxime serpentium, in eius agris oppidi -nulla nascitur et si quando adlata ibi ponatur statim moritur, neque id -solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit, et ibi. -id genus terrae etiam Balearibus dicitur esse. sed aliam mirabiliorem -virtutem ea habet terra, quam ego sic accepi. - -Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant totius oppidi agrorum -possessiones, cum patre Caesari militavit. is hospitio meo est usus. -ita cotidiano convictu necesse fuerat de philologia disputare. interim -cum esset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo, -exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes ut qui ibi procrearentur -voces ad cantandum egregias haberent, ideoque semper transmarinos -catulastros emere formosos et puellas maturas eosque coniungere, ut qui -nascerentur ex his non solum voce egregia sed etiam forma essent non -invenusta. - -Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura distributa, -quod humanum corpus est ex aliqua parte terrenum, in eo autem multa -genera sunt umorum, uti sanguinis lactis sudoris urinae lacrimarum, -ergo si in parva particula terreni tanta discrepantia invenitur -saporum, non est mirandum si etiam in magnitudine terrae innumerabiles -sucorum reperientur varietates, per quarum venas aquae vis percurrens -tincta pervenit ad fontium egressus, et ita ex eo dispares variique -perficiuntur in propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam -et regionum qualitates terrarumque dissimiles proprietates. - -ex his autem rebus sunt nonnulla quae ego per me perspexi, cetera in -libris graecis scripta inveni, quorum scriptorum hi sunt auctores -Theophrastus Timaeus Posidonius Hegesias Herodotus Aristides -Metrodorus, qui magna vigilantia et infinito studio locorum -proprietates, aquarum virtutes, ab inclinatione caelique regionum -qualitates ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum secutus -ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse putavi de aquae -varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus eligant homines -aquae fontes, e quibus ad usum salientes possint ad civitates -municipiaque perducere. - -nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad usum necessitates -quantas aqua, ideo quod omnium animalium natura si frumenti fructu -privata fuerit arbustive aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex -his, reliquis rebus escarum utendo poterit tueri vitam, sine aqua vero -nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest nasci nec tueri nec -parari. quare magna diligentia industriaque quaerendi sunt et eligendi -fontes ad humanae vitae salubritatem. - -Expertiones autem et probationes eorum sic sunt providendae. si erunt -profluentes et aperti, antequam duci incipiantur, aspiciantur animoque -advertantur qua membratura sint qui circa eos fontes habitant homines, -et si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus non -vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. item si fons novus -fossus fuerit et in vas corinthium sive alterius generis quod erit ex -aere bono ea aqua sparsa maculam non fecerit, optima est. itemque in -aeneo si ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit neque -in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea aqua erit item -probata. - -item si legumina in vas cum ea aqua coniecta ad ignem posita celeriter -percocta fuerint, indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non minus -etiam ipsa aqua quae erit in fonte si fuerit limpida et perlucida, -quoque pervenerit aut profluxerit muscus non nascetur neque iuncus, -neque inquinatus ab aliquo inquinamento is locus fuerit sed puram -habuerit speciem, innuitur his signis esse tenuis et in summa -salubritate. - -Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque ut fieri oporteat -explicabo. cuius ratio est prima perlibratio. libratur autem dioptris -aut libris aquariis aut chorobate, sed diligentius efficitur per -chorobaten, quod dioptrae libraeque fallunt. chorobates autem est -regula longa circiter pedum viginti. ea habet ancones in capitibus -extremis aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad normam -coagmentatos, et inter regulam et ancones a cardinibus compacta -transversaria, quae habent lineas ad perpendiculum recte descriptas -pendentiaque ex regula perpendicula in singulis partibus singula, -quae, cum regula est conlocata eaque tangent aeque ac pariter lineas -descriptionis, indicant libratam conlocationem. - -sin autem ventus interpellaverit et motionibus lineae non potuerint -certam significationem facere, tunc habeat in superiore parte canalem -longum pedes V latum digitum altum sesquidigitum eoque aqua infundatur, -et si aequaliter aqua canalis summa labra tanget, scietur esse -libratum. item eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur quantum -habuerit fastigii. - -fortasse qui Archimedis libros legit dicet non posse fieri veram -ex aqua librationem, quod ei placet aquam non esse libratam sed -sphaeroides habere schema et ibi habere centrum quo loci habet orbis -terrarum. hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, necesse est, -ad extrema capita dextra ac sinistra cum librata regula erit pariter -sustinere regulam aquam, sin autem proclinata erit ex una parte, qua -erit altior non habere regulae canalem in summis labris aquam. necesse -est enim quocumque aqua sit infusa in medio inflationem curvaturamque -habere, sed capita dextra ac sinistra inter se librata esse. exemplar -autem chorobatae erit in extremo volumine descriptum. et si erit -fastigium magnum, facilior erit decursus aquae. sin autem intervalla -erunt lacunosa, substructionibus erit succurrendum. - -Ductus autem aquae fiunt generibus tribus, rivis per canales -structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis fictilibus. quorum -hae sunt rationes. si canalibus, ut structura fiat quam solidissima -solumque rivi libramenta habeat fastigata ne minus in centenos pedes -sicilico, eaeque structurae confornicentur ut minime sol aquam tangat. -cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello coniunctum -ad recipiendam aquam triplex inmissarium, conlocenturque in castello -tres fistulae aequaliter divisae intra receptacula coniuncta, uti cum -abundaverit ab extremis, in medium receptaculum redundet. - -item e medio ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero -in balineas ut vectigal quotannis populo praestent, exque tertio in -domos privatas ne desit in publico. non enim poterunt avertere, cum -habuerint a capitibus proprias ductiones. haec autem quare divisa -constituerim, eae sunt causae et uti qui privatim ducent in domos -vectigalibus tueantur per publicanos aquarum ductus. - -sin autem medii montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit -faciendum uti specus fodiantur sub terra librenturque ad fastigium quod -supra scriptum est, et si tofus erit aut saxum, in suo sibi canalis -excidatur, sin autem terrenum aut harenosum erit solum, parietes cum -camara in specu struantur et ita perducatur, puteique ita sint facti -uti inter binos sint actus. - -Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum ad caput -struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum constituatur, eaeque -fistulae e castello conlocentur ad castellum quod erit in moenibus. -fistulae ne minus longae pedum denum fundantur. quae si centenariae -erunt, pondus habeant in singulas pondo MCC, si octogenariae -pondo DCCCCLX, si quinquagenariae pondo DC, quadragenariae pondo -CCCCLXXX, tricenariae pondo CCCLX, vicenariae pondo CCXL, quinum -denum pondo CLXXX, denum pondo CXX, octonum pondo C, quinariae pondo -LX. e latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint, antequam -in rotundationem flectantur, magnitudinum ita nomina concipiunt -fistulae. namque quae lamna fuerit digitorum quinquaginta, cum fistula -perficietur ex ea lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae. - -ea autem ductio quae per fistulas plumbeas est futura hanc habebit -expeditionem. quodsi caput habeat libramenta ad moenia, montesque medii -non fuerint altiores ut possint interpellare sed intervalla, necesse -est substruere ad libramenta quemadmodum in rivis et canalibus. sin -autem non longa erit circumitio, circumductionibus, sin autem valles -erunt perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur. cum venerit ad -imum, non alte substruitur, ut sit libramentum quam longissimum. hoc -autem erit venter quod Graeci appellant κοιλιαν. deinde cum venerit -adversus clivum, ex longo spatio ventris leniter tumescit ut exprimatur -in altitudinem summi clivi. - -quodsi non venter in vallibus factus fuerit nec substructum ad libram -factum sed geniculus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras. -etiam in ventre colliviaria sunt facienda, per quae vis spiritus -relaxetur. ita per fistulas plumbeas aquam qui ducent, his rationibus -bellissime poterunt efficere, quod et decursus et circumductiones -et ventres et expressus hac ratione possunt fieri, cum habebunt a -capitibus ad moenia fastigii libramenta. - -item inter actus ducenos non est inutile castella conlocari, ut si -quando vitium aliqui locus fecerit, non totum omneque opus contundatur -et in quibus locis sit factum facilius inveniatur, sed ea castella -neque in decursu neque in ventris planitia neque in expressionibus -neque omnino in vallibus sed in perpetua aequalitate. - -Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est faciendum. tubuli crasso -corio ne minus duorum digitorum fiant, sed ita hi tubuli ex una -parte sint lingulati, ut alius in alium inire convenireque possint. -coagmenta autem eorum calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda, -et in declinationibus libramenti ventris lapis est ex saxo rubro in -ipso geniculo conlocandus isque perterebratus, uti ex decursu tubulus -novissimus in lapide coagmentetur et primus etiam librati ventris, ad -eundem modum adversus clivum et novissimus librati ventris in cavo saxi -rubri haereat et primus expressionis ad eundem modum coagmentetur. - -ita librata planitia tubulorum ad decursus et expressiones non -extolletur. namque vehemens spiritus in aquae ductione solet nasci, -ita ut etiam saxa perrumpat, nisi primum leniter et parce a capite -aqua inmittatur et in geniculis aut versuris alligationibus aut -pondere saburra contineatur. reliqua omnia uti fistulis plumbeis -ita sunt conlocanda. item cum primo aqua a capite inmittitur, ante -favilla inmittetur, uti coagmenta si qua sunt non satis oblita favilla -oblinantur. - -habent autem tubulorum ductiones ea commoda. primum in opere quod si -quod vitium factum fuerit, quilibet id potest reficere. etiamque multo -salubrior est ex tubulis aqua quam per fistulas, quod plumbum videtur -esse ideo vitiosum quod ex eo cerussa nascitur, haec autem dicitur esse -nocens corporibus humanis. itaque quod ex eo procreatur ＜si＞ id est -vitiosum, non est dubium quin ipsum quoque non sit salubre. - -exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus accipere, quod -palloribus occupatos habent corporis colores. namque cum fundendo -plumbum flatur, vapor ex eo insidens corporis artus et in diem exurens -eripit ex membris eorum sanguinis virtutes. itaque minime fistulis -plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere salubrem. saporemque -meliorem ex tubulis esse cotidianus potest indicare victus, quod omnes -structas cum habeant vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis -integritatem fictilibus utuntur. - -Sin autem fontes ＜non sunt＞ unde ductiones aquarum faciamus, necesse -est puteos fodere. in puteorum autem fossionibus non est contemnenda -ratio, sed acuminibus sollertiaque magna naturales rerum rationes -considerandae, quod habet multa variaque terra in se genera. est enim -uti reliquae res ex quattuor principiis composita. et primum est ipsa -terrena habetque ex umore aquae fontes, item calores unde etiam sulphur -alumen bitumen nascitur, aerisque spiritus inmanes, qui cum graves per -intervenia fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum et ibi -homines offendunt fodientes vi naturali vaporis obturant eorum naribus -spiritus animales, uti qui non celerius inde effugiunt ibi interemantur. - -hoc autem quibus rationibus caveatur sic erit faciendum. lucerna -accensa demittatur, quae si permanserit ardens sine periculo -descendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis, tunc secundum -puteum dextra ac sinistra defodiantur aestuaria. ita quemadmodum per -nares spiritus ex aestuariis dissipabuntur. cum haec sic explicata -fuerint et ad aquam erit perventum, tunc saepiatur astructura ne -obturetur vena. - -sin autem loca dura erunt aut nimium venae penitus fuerint, tunc -signinis operibus ex tectis aut superioribus locis excipiendae sunt -copiae. in signinis autem operibus haec sunt facienda. uti harena -primum purissima asperrimaque paretur, caementum de silice frangatur ne -gravius quam librarium, calce quam vehementissima mortario mixta ita ut -quinque partes harenae ad duas respondeant. eorum fossa ad libramentum -altitudinis quod est futurum calcetur vectibus ligneis ferratis. - -parietibus calcatis in medio quod erit terrenum exinaniatur ad -libramentum infimum parietum. hoc exaequato solum calcetur ad -crassitudinem quae constituta fuerit. ea autem si duplicia aut -triplicia facta fuerint uti percolationibus transmutari possit, multo -salubriorem et suaviorem aquae usum efficient. limus enim cum habuerit -quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit saporem, -si non, salem addi necesse erit et extenuari. Quae potui de aquae -virtute et varietate quasque habeat utilitates quibusque rationibus -ducatur et probetur in hoc volumine posui, de gnomonicis vero rebus et -horologiorum rationibus insequenti perscribam. - - - - -LIBER NONUS. - - -Nobilibus athletis qui Olympia Pythia Isthmia Nemea vicissent, -Graecorum maiores ita magnos honores constituerunt uti non modo in -conventu stantes cum palma et corona ferant laudes, sed etiam cum -revertantur in suas civitates cum victoria triumphantes quadrigis -in moenia et in patrias invehantur e reque publica perpetua vita -constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id animadvertam, admiror -quid ita non scriptoribus eidem honores etiamque maiores sint tributi, -qui infinitas utilitates aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. -id enim magis erat institui dignum, quod athletae sua corpora -exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum suos sensus -sed etiam omnium, ＜cum＞ libris ad discendum et animos exacuendos -praeparant praecepta. - -quid enim Milo Crotoniates quod fuit invictus prodest hominibus aut -ceteri qui eo genere fuerunt victores, nisi quod dum vixerunt ipsi -inter suos cives habuerunt nobilitatem. Pythagorae vero praecepta -Democriti Platonis Aristotelis ceterorumque sapientium cotidiana -perpetuis industriis culta non solum suis civibus sed etiam omnibus -gentibus recentes et floridos edunt fructus. e quibus qui a teneris -aetatibus doctrinarum abundantia satiantur, optimos habentes sapientiae -sensus instituunt civitatibus humanitatis mores aequa iura leges, -quibus absentibus nulla potest esse civitas incolumis. - -cum ergo tanta munera ab scriptorum prudentia privatim publiceque -fuerint hominibus praeparata, non solum arbitror palmas et coronas -his tribui oportere sed etiam decerni triumphos et inter deorum sedes -eos dedicandos iudicari. Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad -vitam explicandum e pluribus singula paucorum uti exempla ponam, -quae recognoscentes necessario his tribui honores oportere homines -confitebuntur. - -et primum Platonis e multis ratiocinationibus utilissimis unam -quemadmodum ab eo explicata sit ponam. locus aut ager paribus lateribus -si erit quadratus eumque oportuerit duplicari, quod opus fuerit genere -numeri quod multiplicationibus non invenitur, ex descriptionibus -linearum emendatis reperitur. est autem eius rei haec demonstratio. -quadratus locus qui erit longus et latus pedes denos efficit areae -pedes C. si ergo opus fuerit eum duplicare et pedum CC item e paribus -lateribus facere, quaerendum erit quam magnum latus eius quadrati fiat -ut ex eo CC pedes duplicationibus areae respondeant. id autem numero -nemo potest invenire. namque si XIIII constituentur, erunt multiplicati -pedes CXCVI, si XV, pedes CCXXV. - -ergo quoniam id non explicatur numero, in eo quadrato longo et lato -pedes X quod fuerit, linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur, -uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, singula areae pedum -quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis longitudinem locus quadratus -paribus lateribus describatur. ita quam magna duo trigona in minore -quadrato quinquagenum pedum linea diagonio fuerint designata, eadem -magnitudine et eodem pedum numero quattuor in maiore erunt effecta. -hac ratione duplicatio grammicis rationibus ab Platone, uti schema -subscriptum erit in ima pagina, explicata est. - -Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus inventam -ostendit, et quod magno labore fabri normam facientes vix ad verum -perducere possunt, id rationibus et methodis emendatum ex eius -praeceptis explicatur. namque si sumantur regulae tres e quibus -una sit pedes III altera pedes IIII tertia pedes V, eaeque regulae -inter se compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis -schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam. ad eas autem -regularum singularum longitudines si singula quadrata paribus lateribus -describantur, quod erit trium latus, areae habebit pedes VIIII, quod -IIII, XVI, quod V erit, XXV. - -ita quantum areae pedum numerum duo quadrata ex tribus pedibus -longitudinis laterum et quattuor efficiunt, aeque tantum numerum -reddidit unum ex quinque descriptum. id Pythagoras cum invenisset, -non dubitans a Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias -agens hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio quemadmodum in -multis rebus et mensuris est utilis, etiam in aedificiis scalarum -aedificationibus uti temperatas habeant graduum librationes est -expedita. - -si enim altitudo contignationis ab summa coaxatione ad imum libramentum -divisa fuerit in partes tres, erit earam quinque in scalis scaporum -iusta longitudine inclinatio, ＜uti＞ quam magnae fuerint inter -contignationem et imum libramentum altitudinis partes tres, quattuor a -perpendiculo recedant et ibi conlocentur inferiores calces scaporum. -ita si erunt, temperatae et graduum et ipsarum scalarum erunt -conlocationes. item eius rei erit subscripta forma. - -Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia fuerint, ex omnibus -etiam infinita sollertia id quod exponam videtur esse expressum. -nimirum Hiero Syracusis auctus regia potestate, rebus bene gestis cum -auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam fano constituisset -ponendam, manupretio locavit faciendam et aurum ad sacoma adpendit -redemptori. is ad tempus opus manu factum subtiliter regi adprobavit et -ad sacoma pondus coronae visus est praestitisse. - -posteaquam indicium est factum dempto auro tantundem argenti in id -coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se contemptum esse -neque inveniens qua ratione id furtum deprehenderet, rogavit Archimeden -uti insumeret sibi de eo cogitationem. tunc is cum haberet eius rei -curam, casu venit in balineum ibique cum in solium descenderet, -animadvertit quantum corporis sui in eo insideret tantum aquae extra -solium effluere. idque cum eius rei rationem explicationis ostendisset, -non est moratus sed exsiluit gaudio motus de solio et nudus vadens -domum versus significabat clara voce invenisse quod quaereret. nam -currens identidem graece clamabat ευρηκα ευρηκα. - -tum vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas aequo -pondere quo etiam fuerat corona, unam ex auro et alteram ex argento. -cum ita fecisset, vas amplum ad summa labra implevit aqua, in quo -demisit argenteam massam. cuius quanta magnitudo in vase depressa est, -tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto minus factum fuerat -refudit sextario mensus, ut eodem modo quo prius fuerat ad labra -aequaretur. ita ex eo invenit quantum pondus argenti ad certam aquae -mensuram responderet. - -cum id expertus esset, tum auream massam similiter pleno vase demisit -et ea exempta eadem ratione mensura addita invenit deesse aquae non -tantum sed minus, quanto minus magno corpore eodem pondere auri massa -esset quam argenti. postea vero repleto vase in eadem aqua ipsa corona -demissa invenit plus aquae defluxisse in coronam quam in auream eodem -pondere massam, et ita ex eo quod defuerit plus aquae in corona quam in -massa, ratiocinatus deprehendit argenti in auro mixtionem et manifestum -furtum redemptoris. - -Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Eratosthenis Cyrenaei -cogitata. hi enim multa et grata a mathematicis rebus hominibus -invenerunt, itaque cum in ceteris inventionibus fuerint grati, in -eius rei cogitationibus maxime sunt suspecti. alius enim alia ratione -explicaverunt quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae eius -quantum haberent pedum quadratorum id duplicaretur et ita fore ut i qui -essent in ea insula tunc religione liberarentur. - -itaque Archytas hemicylindrorum descriptionibus, Eratosthenes -organica mesolabi ratione idem explicaverunt. cum haec sint tam -magnis doctrinarum iucunditatibus animadversa et cogamur naturaliter -inventionibus singularum rerum considerantes effectus moveri, multas -res attendens admiror etiam Democriti de rerum natura volumina et eius -commentarium quod inscribitur χειροκμητων, in quo etiam utebatur anulo -ut signaret cera molli quae esset expertus. - -Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores corrigendos sed etiam -ad omnium utilitatem perpetuo sunt praeparata. athletarum autem -nobilitates brevi spatio cum suis corporibus senescunt. itaque neque -cum maxime sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapientium -cogitata homimum vitae, prodesse possunt. - -cum vero neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus -tribuantur honores, ipsae per se mentes aeris altiora prospicientes -memoriarum gradibus ad caelum elatae, aevi inmortalitate non modo -sententias sed etiam figuras eorum posteris cogunt esse notas. itaque -qui litterarum iucunditatibus intinctas habent mentes non possunt non -in suis pectoribus dedicatum habere sicuti deorum sic Ennii poetae -simulacrum. Accii autem carminibus qui studiose delectantur non -modo verborum virtutes sed etiam figuram eius videntur secum habere -praesentem. - -item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio videbuntur -velut coram de rerum natura disputare, de arte vero rhetorica cum -Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent sermonem de lingua -latina, non minus etiam plures philologi cum Graecorum sapientibus -multa deliberantes secretos cum his videbuntur habere sermones, et ad -summam sapientium scriptorum sententiae corporibus absentibus vetustate -florentes cum insunt inter consilia et disputationes, maiores habent -quam praesentium sunt auctoritates omnes. - -itaque, Caesar, his auctoribus fretus sensibus eorum adhibitis et -consiliis ea volumina conscripsi, et prioribus septem de aedificiis, -octavo de aquis, in hoc de gnomonicis rationibus quemadmodum de radiis -solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae quibusque rationibus -dilatentur aut contrahantur explicabo. - -Ea autem sunt divina mente comparata habentque admirationem magnam -considerantibus, quod umbra gnomonis aequinoctialis alia magnitudine -est Athenis alia Alexandriae aliae Romae non eadem Placentiae -ceterisque orbis terrarum locis. itaque longe aliter distant -descriptiones horologiorum locorum mutationibus. umbrarum enim -aequinoctialium magnitudinibus designantur analemmatorum formae, e -quibus perficiuntur ad rationem locorum et umbrae gnomonum horarum -descriptiones. αναλημμα est ratio conquisita solis cursu et umbrae -crescentis ad brumam observatione inventa, e qua per rationes -architectonicas circinique descriptiones est inventus effectus in mundo. - -mundus autem est omnium naturae rerum conceptio summa caelumque -sideribus et stellarum cursibus conformatum. id volvitur continenter -circum terram atque mare per axis cardines extremos. namque in his -locis naturalis potestas ita architectata est conlocavitque cardines -tamquam centra, unum a terra et mari in summo mundo ac post ipsas -stellas septentrionum, alterum trans contra sub terra in meridianis -partibus, ibique circum eos cardines orbiculos circum centra uti in -torno perfecit, qui graece πολοι nominantur, per quos pervolitat -sempiterno caelum. ita media terra cum mari centri loco naturaliter est -conlocata. - -his natura dispositis ita uti septentrionali parte a terra excelsius -habeat altitudinem centrum, in meridiana autem parte in inferioribus -locis subiectum a terra obscuretur, tunc etiam per medium transversa -et inclinata in meridiem circuli lata zona XII signis est conformata, -quorum species stellis dispositis XII partibus peraequatis exprimit -depictam ab natura figurationem. itaque lucentia cum mundo reliquisque -sideribus ornatu circum terram mareque pervolantia cursus perficiunt ad -caeli rotunditatem. - -omnia autem visitata et invisitata temporum necessitate sunt -constituta. ex quis sex signa numero supra terram cum caelo -pervagantur, cetera sub terram subeuntia ab eius umbra obscurantur. sex -autem ex his semper supra terram nituntur. quanta pars enim novissimi -signi depressione coacta versatione subiens sub terram occultatur, -tantundem eius contrarii conversationis necessitate supergressum -rotatione circumacta trans locis patentibus ex obscuris egreditur -ad lucem. namque vis una et necessitas utrimque simul orientem et -occidentem perficit. - -ea autem signa cum sint numero XII partesque duodecumas singula -possideant mundi versenturque ab oriente ad occidentem continenter, -tunc per ea signa contrario cursu luna stella Mercurii Veneris ipse -sol itemque Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem -percurrentes alius alia circumitionis magnitudine ab occidente ad -orientem in mundo pervagantur. luna die octavo et vicensimo et amplius -circiter hora caeli circumitionem percurrens ex quo signo coeperit ire -ad id signum revertendo perficit lunarem mensem. - -sol autem signi spatium quod est duodecuma pars mundi mense vertente -vadens transit. ita XII mensibus XII signorum intervalla pervagando -cum redit ad id signum unde coeperit, perficit spatium vertentis anni. -ex eo quem circulum luna terdecies in XII mensibus percurrit, eum sol -eisdem mensibus semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae -circa solis radios utique centrum eum itineribus coronantes regressus -retrorsus et retardationes faciunt, et ita stationibus propter eam -circinationem morantur in spatiis signorum. - -id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris stella, quod ea cum -solem sequatur, post occasum eius apparens in caelo clarissimeque -lucens vesperugo vocitatur, aliis autem temporibus eum antecurrens -et oriens ante lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnumquam plures -dies in uno signo commorantur, alias celerius ingrediuntur in alterum -signum. itaque quod non aeque peragunt numerum dierum in singulis -signis, quantum sunt moratae prius transiliendo celerioribus itineribus -perficiunt iustum cursum. ita efficitur uti quod demorentur in -nonnullis signis, nihilo minus cum eripiant se ab necessitate morae, -celeriter consequantur iustam circumitionem. - -iter autem in mundo Mercurii stella ita pervolitat uti trecentesimo -et sexagensimo die per signorum spatia currens perveniat ad id signum -ex quo priore circumlatione coepit facere cursum, et ita peraequatur -eius iter ut circiter tricenos dies in singulis signis habeat numeri -rationem. - -Veneris autem cum est liberata ab inpeditione radiorum solis, XXX -diebus percurrit signi spatium. quo minus quadragenos dies in singulis -signis patitur, cum stationem fecerit restituit eam summam numeri in -uno signo morata. ergo totam circinationem in caelo quadringentesimo -et octogensimo et quinto die permensa iterum init signum ex quo signo -prius iter facere coepit. - -Martis vero circiter sexcentesimo octogensimo tertio siderum spatia -pervagando pervenit eo ex quo initium faciendo cursum fecerat ante, et -in quibus signis celerius percurrit, cum stationem fecit explet dierum -numeri rationem. Iovis autem placidioribus gradibus scandens contra -mundi versationem, circiter CCCLX diebus singula signa permetitur, et -consistit post annum XI et dies CCCXIII et redit in id signum in quo -ante XII anno fuerat. Saturni vero, mensibus undetriginta et amplius -paucis diebus pervadens per signi spatium, anno nono et vicensimo -et circiter diebus CLX in quo ante tricensimo fuerat anno in id -restituitur, ex eoque quo minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem -circinationem rotae percurrendo tardior videtur esse. - -ei autem qui supra solis iter circinationes peragunt, maxime cum in -trigono fuerint quod is inierit, tum non progrediuntur sed regressus -facientes morantur, doneque cum idem sol de eo trigono in aliud signum -transitionem fecerit. id autem nonnullis sic fieri placet quod aiunt -solem, cum longius absit abstantia quadam, non lucidis itineribus -errantia per eam sidera obscuritatis morationibus inpedire. nobis vero -id non videtur. solis enim splendor perspicibilis et patens sine ullis -obscurationibus est per omnem mundum, ut etiam nobis appareant cum -faciant eae stellae regressus et morationes. - -ergo si tantis intervallis nostra species potest id animadvertere, quid -ita divinitatibus splendoribusque astrorum iudicamus obscuritates obici -posse? ergo potius ea ratio nobis constabit quod fervor quemadmodum -omnes res evocat et ad se ducit, ut etiam fructus e terra surgentes in -altitudinem per calorem videmus, non minus aquae vapores a fontibus ad -nubes per ortus excitari, eadem ratione solis impetus vehemens radiis -trigoni forma porrectis insequentes stellas ad se perducit et ante -currentes veluti refrenando retinendoque non patitur progredi sed ad se -＜cogit＞ regredi ＜dum＞ in alterius trigoni signum exeat. - -Fortasse desiderabitur quid ita sol quinto a se signo potius quam -secundo aut tertio quae sunt propiora facit in his fervoribus -retentiones? ergo quemadmodum id fieri videatur exponam. eius radii in -mundo uti trigoni paribus lateribus forma lineationibus extenduntur. id -autem nec plus nec minus est ad quintum ab eo signum. igitur si radii -per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur neque extentionibus -porrecti ad trigoni formam linearentur, propiora flagrarent. id autem -etiam Euripides Graecorum poeta animadvertisse videtur. ait enim quae -longius a sole essent haec vehementius ardere, propiora vero eum -temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte sic καιει τα -πορρω, ταγγυθεν δ’ ευκρατ’ εχει. - -si ergo res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit, non -puto aliter oportere iudicari nisi quemadmodum de ea re supra scriptum -habemus. Iovis autem inter Martis et Saturni circinationem currens -maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat cursum. item reliquae -stellae quo maiore absunt spatio ab extremo caelo proxumamque habent -terrae circinationem, celerius ＜pervagari＞ videntur, quod quaecumque -earum minorem circinationem peragens saepius subiens praeterit -superiorem. - -quemadmodum si in rota qua figuli utuntur inpositae fuerint septem -formicae canalesque totidem in rota facti sint circum centrum imo -adcrescentes ad extremum, in quibus hae cogantur circinationem -facere, verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra -rotae versationem nihilominus adversus itinera perficere et quae -proximum centrum habuerit celerius pervagari quaeque extremum orbem -rotae peragat, etiamsi aeque celeriter ambulet, propter magnitudinem -circinationis multo tardius perficere cursum. similiter astra nitentia -contra mundi cursum suis itineribus perficiunt circumitum, sed caeli -versatione redundationibus referuntur cotidiana temporis circumlatione. - -Esse autem alias stellas temperatas alias ferventes etiamque frigidas -haec esse causa videtur quod omnis ignis in superiora loca habet -scandentem flammam. ergo sol aethera qui est supra se radiis exurens -efficit candentem, in quibus locis habet cursum Martis stella, itaque -fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem quod est proxima -extremo mundo et tangit congelatas caeli regiones, vehementer est -frigida. ex eo Iovis cum inter utriusque circumitiones habeat cursum, -a refrigeratione caloreque earum medio convenientes temperatissimosque -habere videtur effectus. De zona XII signorum et septem astrorum -contrario opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeant -e signis in signa et circumitum eorum uti a praeceptoribus accepi -exposui. nunc de crescenti lumine lunae deminutioneque uti traditum est -nobis a maioribus dicam. - -Berosus qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus in Asia -etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, ita est professus pilam esse -ex dimidia parte candentem, reliqua habere caeruleo colore. cum -autem cursum itineris sui peragens subierit sub orbem solis, tunc -eam radiis et impetu caloris corripi convertique candentem propter -eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem evocata ab solis orbi -superiora spectet, tunc inferiorem partem eius quod candens non sit -propter aeris similitudinem obscuram videri. cum ad perpendiculum ea -sit ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri et tunc -eam vocari primam. - -cum praeteriens vadat ad orientis caeli partes, relaxari ab impetu -solis extremamque eius partem candentiae oppido quam tenui linea ad -terram mittere splendorem et ita ex eo eam secundam vocari. cotidiana -autem versationis remissione tertiam quartam in dies numerari. -septimo die ＜cum＞ sol sit ad occidentem, luna autem inter orientem et -occidentem medias caeli teneat regiones, quod dimidiam partem caeli -spatio distet a sole, item dimidiam candentiae conversam habere ad -terram. inter solem vero et lunam cum distet totum mundi spatium et -lunae orienti sol trans contra sit ad occidentem, eam quo longius -absit a radiis remissam, XIIII die plena rota totius orbis mittere -splendorem, reliquosque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem -lunaris mensis versationibus et cursu a sole revocationibus subire sub -rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum efficere rationes. - -Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore magno rationes -varietatis disciplinis de eadem re reliquit, exponam. non enim latet -lunam ＜non＞ suum propriumque habere lumen sed esse uti speculum -et ab solis impetu recipere splendorem. namque luna de septem -astris circulum proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. ita -quotmensibus sub rotam solis radiosque uno die antequam praeterit -latens obscuratur, et cum est cum sole nova vocatur. postero autem die, -quo numeratur secunda, praeteriens ab sole visitationem facit tenuem -extremae rotundationis. cum triduum recessit ab sole, crescit et plus -inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad diem septimum, -distans a sole occidente circiter dimidias caeli regiones, dimidia -lucet, et eius quae ad solem pars spectat ea est inluminata. - -quarto autem decumo die cum in diametro spatio totius mundi absit -ab sole, perficitur plena et oritur cum sol sit ad occidentem, ideo -quod totum spatium mundi distans consistit contra et impetu solis -totius orbis in se recipit splendorem. septumo decumo die cum sol -oriatur, ea pressa est ad occidentem. vicensimo et altero die cum sol -est exortus, luna tenet circiter caeli medias regiones et ita quod -spectat ad solem id habet lucidum reliquis obscura. item cotidie cursum -faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub radios solis, et -ita menstruas perficit rationes. Nunc ut in singulis mensibus sol signa -pervadens auget et minuit dierum et horarum spatia dicam. - -namque cum arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, perficit -aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam tauri sidusque -vergiliarum e quibus eminet dimidia pars prior tauri, in maius spatium -mundi quam dimidium procurrit procedens ad septentrionalem partem. e -tauro cum ingreditur in geminos exorientibus vergiliis magis crescit -supra terram et auget spatia dierum. deinde e geminis cum iniit ad -cancrum, quo longissimum tenet caeli spatium, cum pervenit in partem -octavam, perficit solstitiale tempus, et peragens pervenit ad caput et -pectus leonis, quod eae partes cancro sunt attributae. - -e pectore autem leonis et finibus cancri sol exitu percurrens reliquas -partes leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis reditque in -geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone transiens in virginem -progrediensque ad sinum vestis eius contrahit circinationem et aequat -ad eam quam taurus habet cursus rationem. e virgine autem progrediens -per sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae parte VIII -perficit aequinoctium autumnale. qui cursus aequat eam circinationem -quae fuerat in arietis signo. - -scorpionem autem cum sol ingressus fuerit occidentibus vergiliis, -minuit progrediens ad meridianas partes longitudines dierum. e -scorpione cum percurrendo init in sagittarium ad femina eius, -contractiorem diurnum pervolat cursum. cum autem incipit a feminibus -sagittarii, quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam, -brevissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate diurna bruma ac -dies brumales appellantur. e capricorno autem transiens in aquarium -adauget ex aequa sagittarii longitudine diei spatium. ab aquario cum -ingressus est in pisces favonio flante, scorpionis comparat aequalem -cursum. ita sol ea signa circum pervagando certis temporibus auget aut -minuit dierum et horarum spatia. Nunc de ceteris sideribus quae sunt -dextra ac sinistra zonam signorum meridiana septentrionalique parte -mundi stellis disposita figurataque dicam. - -namque septentrio, quem Graeci nominant αρκτον sive ελικην, habet -post se conlocatum custodem. ab eo non longe conformata est virgo, -cuius supra umerum dextrum lucidissima stella nititur, quam nostri -provindemiatorem, Graeci προτρυγητην vocant. candens autem magis spica -eius est. conlocata item alia contra est stella media genuum custodis -arcti, qui arcturus dicitur ibi dedicatus. - -e regione capitis septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga -stat in summo cornu tauri, itaque in summo cornu laevo ＜tauri＞ et -aurigae pedis ＜dextri＞ una tenet partem stella. et adplicantur aurigae -manui haedi, capra laevo umero. tauri quidem et arietis insuper -Perseus ＜habens a＞ dexterioribus subter currentis basi vergilias, a -sinisterioribus caput arietis, et manu dextra innitens Cassiepiae -simulacro, laeva supra arietem tenens gorgoneum ab summo caput -subiciensque Andromedae pedibus. - -item pisces supra Andromedam et equi venter saetaeque quae sunt supra -spinam equi, cuius ventris lucidissima stella finit ventrem equi et -caput Andromedae. manus Andromedae dextra supra Cassiepiae simulacrum -est constituta, laeva ＜supra＞ aquilonalem piscem. item aquarii supra -equi caput est. equi ungulae attingunt aquarii genua. Cassiepia media -est dedicata. capricorni supra in altitudinem aquila et delphinus. -secundum eos est sagitta. ab ea autem volucris, cuius pinna dextra -Cephei manum attingit et sceptrum, laeva supra Cassiepiae innititur. -sub avis cauda pedes equi sunt subiecti. - -inde sagittarii scorpionis librae insuper serpens summo rostro coronam -tangit. ab eo mediam ophiuchos in manibus tenet serpentem, laevo pede -calcans mediam frontem scorpionis. a parte ophiuchi capitis non longe -positum est caput eius qui dicitur nisus in genibus. eorum autem -faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum, quod non obscuris -stellis sunt conformati. - -pes ingeniculati ad eius fulcitur capitis tempus serpentis, cui arctoe -sunt qui septentriones dicuntur inplicati. parvus prae equo flectitur -delphinus. contra volucris rostrum est proposita lyra. inter umeros -custodis et geniculati corona est ordinata. in septentrionali vero -circulo duae positae sunt arctoe scapularum ossis inter se compositae -et pectoribus aversae, e quibus minor κυνοϲουρα maior ελικη a Graecis -appellatur, earumque capita inter se dispicientia sunt constituta. -caudae capitibus earum adversae contra dispositae figurantur. -utrarumque enim superando eminent in summo. - -per caudas earum esse dicitur item serpens exporrecta et qua stella -quae dicitur polus elucet, circum caput maioris septentrionis. namque -qua est proxuma [draconem,] circum caput eius involvitur, una vero -circum cynosurae caput iniecta est flexu porrectaque proxime eius -pedes. hac autem intorta replicataque se attollens reflectitur a -capite minoris ad maiorem circa rostrum et capitis tempus dextrum. -item supra caudam minoris pedes sunt Cephei ibique ad summum cacumen -facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus [insuper arietis -signum]. septentrionis autem minoris et Cephei simulacri complures sunt -stellae confusae. Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum et -septentrionum sidera in caelo disposita dixi. nunc explicabo quae ad -sinistram orientis meridianisque partibus ab natura sunt distributa. - -Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus caudam prospiciens -ceti. ab eo ad sagittarium locus est inanis. turibulum sub scorpionis -aculeo. centauri priores partes proximae sunt librae et scorpioni. -tenet in manibus simulacrum id quod bestiam astrorum periti -nominaverunt. virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen -stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, ad -leonem medioque corpore sustinens cratera ad manumque virginis caudam -subiciens, in qua inest corvus. quae sunt autem supra scapulas peraeque -sunt lucentia. - -ad anguis inferius ventris sub caudam subiectus est centaurus. -iuxta cratera et leonem navis est quae nominatur Argo, cuius prora -obscuratur, sed malus et quae sunt circa gubernacula eminentia -videntur, ipsaque naviculae puppis per summam caudam cani iungitur. -geminos autem minusculus canis sequitur contra anguis caput. maior item -sequitur minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus ungula -tauri, manu laeva tenens clavam, alteram ad geminos tollens. - -apud eius vero basim canis parvo intervallo insequens leporem. arieti -et piscibus cetus est subiectus, a cuius crista ordinate utrisque -piscibus disposita est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur -αρπεδοναι. magnoque intervallo introrsus pressus nodus haerentium -attingit summam ceti cristam. per speciem stellarum flumen profluit, -initium fontis capiens a laevo pede Orionis. quae vero ab aquario fundi -memoratur aqua, profluit inter piscis austrini caput et caudam ceti. - -Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo simulacra, natura -divinaque mente designata, ut Democrito physico placuit, exposui, sed -tantum ea quorum ortus et occasus possumus animadvertere et oculis -contueri. namque uti septentriones circum axis cardinem versantes non -occidunt neque sub terram subeunt, sic circa meridianum cardinem, qui -est propter inclinationem mundi subiectus terrae, sidera versabunda -latentiaque non habent egressus orientes supra terram. itaque eorum -figurationes propter obstantiam terrae non sunt notae. huius autem rei -index est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, renuntiant -autem negotiatores, qui ad extremas Aegypti regiones proximasque -ultimis finibus terrae terminationes fuerunt. - -De mundi circa terram pervolitantia duodecimque signorum ex -septentrionali meridianaque parte siderum dispositione ut sit perspecta -docui. namque ex ea mundi versatione et contrario solis per signa -cursu gnomonumque aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur -descriptiones. - -ceterum ex astrologia quos effectus habeant signa XII, stellae V, sol, -luna ad humanae vitae rationem, Chaldaeoram ratiocinationibus est -concedendum, quod propria est eorum genethlialogiae ratio uti possint -antefacta et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. eorum -autem inventiones reliquerunt inque sollertia acuminibusque fuerunt -magnis qui ab ipsa natione Chaldaeorum profluxerunt, primusque Berosus -in insula et civitate Coo consedit ibique aperuit disciplinam, post ei -studens Antipater iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia sed -ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit. - -de naturalibus autem rebus Thales Milesius, Anaxagoras Clazomenius, -Pythagoras Samius, Xenophanes Colophonius, Democritus Abderites -rationes, quibus eae res natura rerum gubernarentur, quemadmodumcumque -effectus habeant excogitatas reliquerunt. quorum inventa secuti sideram -＜ortus＞ et occasus tempestatiumque significatus Eudoxus Euctemon -Callippus Meto Philippus Hipparchus Aratus ceterique ex astrologia -parapegmatorum disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas -reliquerunt. quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, quod tanta -cura fuerunt ut etiam videantur divina mente tempestatium significatus -post futuros ante pronuntiare. quas ob res haec eorum curis studiisque -sunt concedenda. - -Nobis autem ab his separandae sunt rationes et explicandae menstruae -dierum brevitatis itemque dilatationis. namque sol aequinoctiali -tempore ariete libraque versando, quas e gnomone partes habet novem, -eas umbrae facit VIII in declinatione caeli quae est Romae. itemque -Athenis quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, umbrae sunt tres, -ad VII Rhodo V, ad XI Tarenti IX, ad quinque ＜Alexandriae＞ tres, -ceterisque omnibus locis aliae alio modo umbrae gnomonum aequinoctiales -a natura rerum inveniuntur disparatae. - -itaque in quibuscumque locis horologia erunt describenda, eo loci -sumenda est aequinoctialis umbra, et si erunt quemadmodum Romae -gnomonis partes novem, umbrae octonae, describatur ＜linea＞ in planitia -et e media προϲ ορθαϲ erigatur ut sit ad normam quae dicitur gnomon, -et a linea quae erit planities in linea gnomonis circino novem -spatia dimetiantur, et quo loco nonae partis signum fuerit centrum -constituatur ubi erit littera A, et diducto circino ab eo centro ad -lineam planitiae ubi erit littera B, circinatio circuli describatur, -quae dicitur meridiana. - -deinde ex novem partibus, quae sunt a planitia ad gnomonis centrum, -VIII sumantur et signentur in linea quae est in planitia ubi erit -littera C. haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo -signo et littera C per centrum ubi est littera A linea perducatur, ubi -erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro diducto circino ad -lineam planitiae aequilatatio signetur ubi erit littera E sinisteriore -parte et I dexteriore in extremis lineae circinationis, et per centrum -perducenda ＜linea＞, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem -linea a mathematicis dicitur horizon. - -deinde circinationis totius sumenda pars est XV, et circini centrum -conlocandum in linea circinationis quo loci secat eam lineam -aequinoctialis radius ubi erit littera F, et signandum dextra ac -sinistra ubi sunt litterae GH. deinde ab his lineae usque ad lineam -planitiae perducendae sunt, ubi erunt litterae TR. ita erit solis -radius unus hibernus alter aestivus contra autem E littera I erit quo -secat circinationem linea quae est traiecta per centrum ubi est littera -A, et contra G et H litterae erunt L et K, et contra C et F et A erit -littera N. - -tunc perducendae sunt diametroe ab G ad L et ab H ad K. quae erit -superior, partis erit aestivae, inferior hibernae. eaeque diametroe -sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae M et O, ibique centra -signanda, et per ea signa et centrum A linea ad extrema lineae -circinationis est perducenda ubi erunt litterae P Q. haec erit linea -προϲ ορθαϲ radio aequinoctiali, vocabitur autem haec linea mathematicis -rationibus axon. et ab eisdem centris diducto circino ad extremas -diametros describantur hemicyclia, quorum unum erit aestivum alterum -hibernum. - -deinde in quibus locis secant lineae paralleloe lineam eam quae dicitur -horizon, in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore V, et ab -extremo hemicyclio ubi est littera G, ducatur linea parallelos axoni ad -sinistrum hemicyclium ubi est littera H. haec autem parallelos linea -vocitatur logotomus. et tum circini centrum conlocandum est eo loci -quo secat eam lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et -diducendum ad eum locum quo secat circinationem aestivus radius ubi est -littera H. e centro aequinoctiali intervallo aestivo circinatio circuli -menstrui agatur, qui menaeus dicitur. - -ita habebitur analemmatos deformatio. cum hoc ita sit descriptum -et explicatum, sive per hibernas lineas sive per aestivas sive per -aequinoctiales aut etiam per menstruas in subiectionibus rationes -horarum erunt ex analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae -varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus his -artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque earum effectus -unus, uti dies aequinoctialis brumalisque itemque solstitialis in -duodecim partes aequaliter sit divisus. quas ob res non pigritia -deterritus praetermisi sed ne multa scribendo offendam, a quibusque -inventa sunt genera descriptionesque horologiorium exponam. neque -enim nunc nova genera invenire possum nec aliena pro meis praedicanda -videntur. itaque quae nobis tradita sunt et a quibus sint inventa dicam. - -Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque succisum Berosus -Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive hemisphaerium Aristarchus -Samius, idem etiam discum in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, -nonnulli dicunt Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in -circo Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα -Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas, Patrocles pelecinum, -Dionysodorus conum, Apollonius pharetram, aliaque genera et qui supra -scripti sunt et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, -conicum plinthium, antiboreum. item ex his generibus viatoria pensilia -uti fierent plures scripta reliquerunt. ex quorum libris si qui velit -subiectiones invenire poterit, dummodo sciat analemmatos descriptiones. - -Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus horologiorum -rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, qui et vim spiritus -naturalis pneumaticasque res invenit. sed uti fuerint ea exquisita, -dignum est studiosis agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae -natus patre tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos -excellens dictus est artificiosis rebus se delectare. namque cum -voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere ut cum duceretur -sursumque reduceretur, linea latens pondus reduceret, ita conlocavit -machinationem. - -canalem ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per canalem -lineam in angulum deduxit ibique tubulos struxit. in eos pilam plumbeam -per lineam demittendam curavit. ita pondus cum decurrendo in angustias -tubulorum premeret caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces -frequentiam caeli compressione solidatam extrudens in aerem patentem -offensione tactus sonitus expresserat claritatem. - -ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus -spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis usus hydraulicas -machinas primus instituit. item aquarum expressiones automatopoeetasque -machinas multaque deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua -comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex auro perfectum -aut ex gemma terebrata. ea enim nec teruntur percursu aquae nec sordes -recipiunt ut obturentur. - -namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat scaphium -inversum, quod ab artificibus phellos sive tympanum dicitur. in quo -conlocata est regula versatili tympano denticulis aequalibus perfecta. -qui denticuli alius alium inpellentes versationes modicas faciunt et -motiones. item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum dentata -una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque motionum, in -quibus moventur sigilla, vertuntur metae, calculi aut ova proiciuntur, -bucinae canunt, reliquaque parerga. - -in his etiam aut in columna aut parastatica horae describuntur, -quas sigillum egrediens ab imo virgula significat in diem totum. -quarum brevitates aut crescentias cuneorum adiectus aut exemptus in -singulis diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones aquarum -ad temperandum ita sunt constitutae. metae fiunt duae, una solida -una cava, ex torno ita perfectae ut alia in aliam inire convenireque -possit, et eadem regula laxatio earum aut coartatio efficiat aut -vehementem aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his -rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum ad hibernum -usum conlocationes. - -sin autem adiectionibus et detractionibus correptiones dierum aut -crescentiae ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei saepissime -vitia faciunt, sic erit explicandum. in columella horae ex analemmatos -transverse describantur, menstruaeque lineae columella signentur. -eaque columna versatilis perficiatur, uti ad sigillum virgulamque, qua -virgula egrediens sigillum ostendit horas, columna versando continenter -sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. - -Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae anaphorica dicuntur -perficiunturque rationibus his. horae disponuntur ex virgulis aeneis ex -analemmatos descriptione ab centro dispositae in fronte. in ea circuli -sunt circumdati menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, -in quo descriptus et depictus est mundus signiferque circulus, -descriptioque ex XII caelestium signorum fit figura, cuius ex centro -deformatur unum maius alterum minus. posteriori autem parti tympano -medio axis versatilis est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est -involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab aqua sublevatur, -altera aequo pondere phelli sacoma saburrale. - -ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum saburrae pondus infra -deducens versat axem, axis autem tympanum. cuius tympani versatio alias -efficit uti maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus -suis temporibus designet horarum proprietates. namque in singulis -signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava sunt perfecta, cuius -bulla, quae solis imaginem horologiis tenere videtur, significat -horarum spatia. ea translata ex terebratione in terebrationem mensis -vertentis perficit cursum. - -itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens dilatat contrahitque -dies et horas, sic bulla in horologiis ingrediens per puncta contra -centri tympani versationem, cotidie cum transfertur aliis temporibus -per latiora aliis per angustiora spatia, menstruis finitionibus -imagines efficit horarum et dierum. De administratione autem aquae -quemadmodum se temperet ad rationem, sic erit faciendum. - -post frontem horologii intra conlocetur castellum in idque per fistulam -saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum sit ex aere -tympanum habens foramen, per quod ex castello in id aqua influat. in eo -autem minus tympanum includatur cardinibus ex torno masculo et femina -inter se coartatis, ita uti minus tympanum quemadmodum epitonium in -maiore circumagendo arte leniterque versetur. - -maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV puncta habeat -signata, minor vero orbiculus in extrema circinatione fixam habeat -lingulam, cuius cacumen dirigat ad punctorum regiones, inque eo -orbiculo temperatum sit foramen, quia in tympanum aqua influit per -id et servat administrationem. cum autem in maioris tympani labro -fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit inmotum, in -summo habeat deformatum cancri signum, ad perpendiculum eius in imo -capricorni, ad dextram spectantis librae, ad sinistram arietis signum, -ceteraque inter eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. - -igitur cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula in maioris -tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, ad -perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, celeriter per -orbiculi foramen id extrudit ad vas, quod excipiens eam, cum brevi -spatio impletur, corripit et contrahit dierum spatia et horarum. cum -autem cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur in -aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et aqua e vehementi -cursu cogetur tardius emittere salientem. ita quo minus celeri cursu -vas excipit aquam, dilatat horarum spatia. - -aquarii vero pisciumque punctis uti gradibus scandens orbiculi foramen -in ariete tangendo octavam partem aqua temperate salienti praestat -aequinoctiales horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia ad summa -cancri puncta partis octavae foramen se tympani versationibus peragens -et in altitudinem eo rediens viribus extenuatur, et ita tardius fluendo -dilatat morando spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a -cancro cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae partis -octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo spatia contrahit -horas, et ita perveniens ad puncta librae aequinoctiales rursus reddit -horas. - -per scorpionis vero spatia et sagittarii proclivius deprimens se -foramen rediensque circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur -celeritate salientis ad brumales horarum brevitates. Quae sunt -in horologiorum descriptionibus rationes et apparatus ut sint ad -usum expeditiores quam aptissime potui perscripsi. restat nunc de -machinationibus et de earum principiis ratiocinari. itaque de his, -ut corpus emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine -incipiam scribere. - - - - -LIBER DECIMUS. - - -Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta dicitur a -maioribus dura conditione sed iure esse non iniquo constituta. nam -architectus cum publicum opus curandum recipit, pollicetur quanto -sumptu id sit futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius -obligantur, donec opus sit perfectum. absoluto autem, cum ad dictum -inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur. item si non amplius -quam quarta ad aestimationem est adicienda, de publico praestatur, -neque ulla poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere -consumitur, ex eius bonis ad perficiendum pecunia exigitur. - -utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam P. R. non modo publicis -sed etiam privatis aedificiis esset constituta. namque non sine poena -grassarentur inperiti, sed qui summa doctrinarum subtilitate essent -prudentes, sine dubitatione profiterentur architecturam, neque patres -familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones ut et e -bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore coacti diligentius -modum inpensarum ratiocinantes explicarent, uti patres familiarum -ad id quod praeparavissent, seu paulo amplius adicientes, aedificia -expedirent. nam qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient -centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur, qui autem -adiectione dimidia aut ampliore sumptu onerantur, amissa spe et inpensa -abiecta, fractis rebus et animis desistere coguntur. - -nec solum id vitium in aedificiis sed etiam in muneribus quae a -magistratibus foro gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus -nec mora neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore -perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones -et ea omnia quae scaenicis moribus per machinationem ad spectationes -populo comparantur. in his vero opus est prudentia diligens et ingenii -doctissimi cogitatum, quod nihil eorum perficitur sine machinatione -studiorumque vario ac sollerti vigore. - -igitur quoniam haec ita sunt tradita et constituta, non videtur -esse alienum uti caute summaque diligentia, antequam instituantur -opera, eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex neque -morum institutio id potest cogere et quotannis et praetores et -aediles ludorum causa machinationes praeparare debent, visum mihi -est, imperator, non esse alienum, quoniam de aedificiis in prioribus -voluminibus exposui, in hoc quod finitionem summam corporis habet -constitutam, quae sint principia machinarum ordinata praeceptis -explicare. - -Machina est continens e materia coniunctio maximas ad onerum motus -habens virtutes. ea movetur ex arte circulorum rotundationibus, quam -Graeci κυκλικην κινηϲιν appellant. est autem unum genus scansorium quod -graece ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos πνευματικον -appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci βαρουλκον vocitant. -scansorium autem ＜est cum＞ machinae ita fuerunt conlocatae ut ad -altitudinem tignis statutis et transversariis conligatis sine periculo -scandatur ad apparatus spectationem. at spirabile, cum spiritus est -expressionibus inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. - -tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur ut ad altitudinem -sublata conlocentur. scansoria ratio non arte sed audacia gloriatur. -ea catenationibus et transversariis et plexis conligationibus et -erismatorum fulturis continetur. quae autem spiritus potestate adsumit -ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur effectus. -tractoria autem maiores et magnificentia plenas habet ad utilitatem -opportunitates et in agendo cum prudentia summas virtutes. - -ex his sunt quae μηχανικωϲ alia οργανικωϲ moventur. inter machinas -et organa id videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac -vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque -prela. organa autem unius operae prudenti tactu perficiunt quod est -propositum, uti scorpionis seu anisocyclorum versationes. ergo et -organa et machinarum ratio ad usum sunt necessaria, sine quibus nulla -res potest esse non inpedita. - -omnis autem est machinatio rerum natura procreata ac praeceptrice et -magistra mundi versatione instituta. namque animadvertamus primum et -aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum naturam, -＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus interdum lucem nec -fructuum maturitates. cum ergo maiores haec ita esse animadvertissent, -e rerum natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus divinis -commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque comparaverunt, ut -essent expeditiora, alia machinis et earum versationibus, nonnulla -organis, et ita quae animadverterunt ad usum utilia esse studiis artium -institutis, gradatim augenda doctrinis curaverunt. - -attendamus enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, -quemadmodum telarum organicis administrationibus conexus staminis ad -subtemen non modo corpora tegendo tueatur sed etiam ornatus adiciat -honestatem. cibi vero non habuissemus abundantiam, nisi iuga et aratra -bubus iumentisque omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum et -vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque olei nitorem -neque vitium fructum habere potuissemus ad iucunditatem, portationesque -eorum non essent nisi plostrorum seu serracorum per terram, navicularum -per aquam inventae essent machinationes. - -trutinarum vero librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat -ab iniquitate iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili -modo rationes machinationum, de quibus non necesse videtur disputare, -quoniam sunt ad manum cotidianae, ut sunt molae folles fabrorum raedae -cisia torni ceteraque quae communes ad usum consuetudinibus habent -opportunitates. Itaque incipiemus de is quae raro veniunt ad manus ut -nota sint explicare. - -primumque instituemus de is quae aedibus sacris ad operumque publicorum -perfectionem necessitate comparantur, quae fiunt ita. tigna duo ad -onerum magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula coniuncta -et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus conlocatis et -circa dispositis erecta retinentur. alligatur in summo troclea, quem -etiam nonnulli rechamum dicunt. in trocleam induntur orbiculi ＜II＞ -per axiculos versationes habentes. per orbiculum ＜summum＞ traicitur -ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum -trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum imum trocleae -superioris et ita descendit ad inferiorem et in foramine eius -religatur. altera pars funis refertur inter imas machinae partes. - -in quadris autem tignorum posterioribus, quo loci sunt divaricata, -figuntur chelonia, in quae coiciuntur sucularum capita ut faciliter -axes versentur. eae suculae proxime capita habent foramina bina ita -temperata ut vectes in ea convenire possint. ad rechamum autem imum -ferrei forfices religantur, quorum dentes in saxa forata accommodantur. -cum autem funis habet caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam -versant, funis se involvendo circum suculam extenditur et ita sublevat -onera ad altitudinem et operum conlocationes. - -haec autem ratio machinationis quod per tres orbiculos circumvolvitur, -trispastos appellatur. cum vero in ima troclea duo orbiculi, in -superiore tres versantur, id pentaspaston dicitur. sin autem -maioribus oneribus erunt machinae comparandae, amplioribus tignorum -longitudinibus et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in -summo fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum. -his explicatis antarii funes ante laxi conlocentur, retinacula super -scapulas machinae longe disponantur, et si non erit ubi religentur, -pali resupinati defodiantur et circum festucatione solidentur, quo -funes alligentur. - -troclea in summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis -perducatur ad palum et quae est in palo troclea inligata. circa eius -orbiculum funis indatur et referatur ad eam trocleam quae erit ad -caput machinae religata. circum autem orbiculum ab summo traiectus -funis descendat et redeat ad suculam quae est in ima machina ibique -religetur. vectibus autem coacta sucula versabitur et eriget per se -machinam sine periculo. ita circa dispositis funibus et retinaculis -in palis haerentibus ampliore modo machina conlocabitur. trocleae et -ductarii funes uti supra scriptum est expediuntur. - -Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus onera in operibus -fuerint, non erit suculae committendum, sed quemadmodum sucula -cheloniis retinetur, ita axis includatur habens in medio tympanum -amplum, quod nonnulli rotam appellant, Graeci autem αμφιεϲιν alii -περιθηκιον vocant. - -in his autem machinis trocleae non eodem sed alio modo comparantur. -habent enim et in imo et in summo duplices ordines orbiculorum. -ita funis ductarius traicitur in inferioris trocleae foramen uti -aequalia duo capita sint funis cum erit extensus, ibique secundum -inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta utraeque partes -funis continentur, ut neque ＜in dextram neque＞ in sinistram partem -possint prodire. deinde capita funis referuntur in summa troclea ab -exteriore parte et deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad -imum coiciunturque infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte -et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa orbiculos summos -redeunt. - -traiecti autem ab exteriore parte feruntur dextra ac sinistra tympanum -in axe ibique ut haereant conligantur. tum autem circa tympanum -involutus alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus tympanum -et axem se involvendo pariter extendunt, et ita leniter levant onera -sine periculo. quodsi maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una -parte extrema fuerit sine ergata, calcantes homines expeditiores habere -poterunt operis effectus. - -Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et ad usum -celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non possunt nisi periti. -est enim tignum quod erigitur et distinetur retinaculis quadrifariam. -sub retinaculis chelonia duo figuntur, troclea funibus supra chelonia -religatur, sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata digitos -sex, crassa quattuor supponitur. trocleae ternos ordines orbiculorum -in latitudine habentes conlocantur. ita tres ductarii funes in ＜summa＞ -machina religantur. deinde referuntur ad imam trocleam et traiciuntur -ex interiore parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur ad -superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte in interiorem per -orbiculos imos. - -cum descenderint ad imum, ex interiore parte et per secundos orbiculos -traducuntur in extremum et referuntur in summum ad orbiculos secundos, -traiecti redeunt ad imum, ex imo referuntur ad caput, traiecti per -summos redeunt ad machinam imam. in radice autem machinae conlocatur -tertia troclea. eam autem Graeci επαγοντα, nostri artemonem appellant. -ea troclea religatur ad machinae radicem habens orbiculos tres, per -quos traiecti funes traduntur hominibus ad ducendum. ita tres ordines -hominum ducentes sine ergata celeriter onus ad summum perducunt. - -hoc genus machinae polyspaston appellatur, quod multis orbiculorum -circumitionibus et facilitatem summam praestat et celeritatem. una -autem statutio tigni hanc habet utilitatem quod ante quantum velit et -dextra ac sinistra ab latere proclinando onus deponere potest. Harum -machinationum omnium quae supra sunt scriptae rationes non modo ad has -res sed etiam ad onerandas et exonerandas naves sunt paratae, aliae -erectae, aliae planae in charchesiis versatilibus conlocatae. non minus -sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem ratione et temperatis -funibus et trocleis subductiones navium efficiuntur. - -Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingeniosam rationem exponere. -is enim scapos columnarum e lapidicinis cum deportare vellet Ephesi -ad Dianae fanum, propter magnitudinem onerum et viarum campestrem -mollitudinem non confisus carris ne rotae devorarentur sic est conatus. -de materia trientales scapos duos, duobus transversariis interpositis, -quanta longitudo scapi fuerat complectit et compegit et ferreos -cnodacas uti subscudes in capitibus scaporum inplumbavit et armillas -in materia ad cnodacas circumdandos infixit, item bucculis stagneis -capita religavit. cnodaces autem in armillis inclusi liberam habuerant -versationem. trientes itaque cum boves ducerent subiuncti, scapum -versando cnodacibus et armillis sine fine volvebant. - -cum autem scapos omnes ita vexerant et instabant epistyliorum vecturae, -filius Chersiphronos Metagenes transtulit ＜idem＞ e scaporum vectura -etiam in epistyliorum deductione. fecit enim rotas circiter pedum -duodenum et epistyliorum capita in medias rotas inclusit. eadem ratione -cnodacas et armillas in capitibus infixit. ita cum trientes a bubus -ducerentur, in armillis inclusi cnodaces versabant rotas, epistylia -vero inclusa uti axes in rotis eadem ratione qua scapi sine mora ad -opus pervenerunt. exemplar autem erit eius quemadmodum in palaestris -cylindri exaequant ambulationes. neque hoc potuisset fieri nisi primum -propinquitas esset. non enim plus sunt ab lapidicinis ad fanum milia -passuum octo, nec ullus est clivus sed perpetuus campus. - -Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano basis esset a -vestutate diffracta, metuentes ne caderet ea statua et frangeretur, -locaverunt ex eisdem lapidicinis basim excidendam. conduxit quidam -Paeonius. haec autem basis erat longa pedes duodecim, lata pedes -VIII, alta pedes sex. quam Paeonius gloria fretus non uti Metagenes -adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit machinam facere. - -rotas enim circiter pedum XV fecit et in his rotis capita lapidis -inclusit, deinde circa lapidem fusos sextantales ab rota ad rotam ad -circinum compegit ita uti fusus a fuso non distaret pedem nisi unum. -deinde circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebat. ita -cum explicaretur volvebat rotas, sed non poterat ad lineam via recta -ducere sed exibat in unam partem. ita necesse erat rursus retroducere. -sic Paeonius ducendo et reducendo pecuniam contrivit, ut ad solvendum -non esset. - -Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis quemadmodum sint -inventae exponam. Pixodarus fuerat pastor. is in his locis versabatur. -cum autem cives Ephesiorum cogitarent fanum Dianae ex marmore facere -decernerentque a Paro Proconneso Heraclea Thaso uti marmor repeteretur, -propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus pascebat, ibique duo -arietes inter se concurrentes alius alium praeterierunt et impetu -facto unus cornibus percussit saxum, ex quo crusta candidissimo colore -fuerat deiecta. ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquisse et -crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re ageretur, detulisse. ita -statim honores decreverunt ei et nomen mutaverunt ut pro Pixodaro -Euangelus nominaretur. hodieque quotmensibus magistratus in eum locum -proficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit poena tenetur. - -De tractoriis rationibus quae necessaria putavi breviter exposui. -quarum motus et virtutis duae res diversae et inter se dissimiles -congruentes uti principia pariunt eos perfectus, una porrecti, quam -Graeci ευθειαν vocitant, altera rotunditatis, quam Graeci κυκλωτην -appellant, sed vere neque sine rotunditate motus porrecti nec sine -porrecto rotationis versationes onerum possunt facere levationes. - -id autem ut intellegatur exponam. inducuntur uti centra axiculi -in orbiculos et in trocleis conlocantur, per quos orbiculos funis -circumactus directis ductionibus et in sucula conlocatus vectium -versationibus onerum facit egressus in altum. cuius suculae cardines -uti centra porrecti in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi -capitibus ad circinum circumactis torni ratione versando faciunt onerum -elationes. quemadmodum etiam ferreus vectis cum est admotus ad onus, -quod manuum multitudo non potest movere, supposita uti centro porrecta -pressione, quod Graeci υπομοχλιον appellant, et lingua sub onus -subdita, caput eius unius hominis viribus pressum id onus extollit. - -ideo autem quod brevior pars prior vectis ab ea pressione quod est -centrum subit sub onus, quod longius ab eo centro distans caput eius -deducitur, per id faciundo motus circinationis cogit pressionibus -examinari paucis manibus oneris maximi pondus. item si sub onus vectis -ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput pressione in imum sed -adversus in altitudinem extolletur, lingula fulta in areae solo habebit -eam pro onere, oneris autem ipsius angulum pro pressione. ita non tam -faciliter quam per oppressionem sed adversus nihilominus id pondus -oneris erit excitatum. igitur si plus lingula vectis supra hypomochlion -posita sub onus subierit et caput eius propius centrum pressiones -habuerit, non poterit onus elevare, nisi quemadmodum supra scriptum est -examinatio vectis longitudinis per capitis deductiones fuerit facta. - -Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare. -cum enim ansa propius caput unde lancula pendet, ibi ut centrum est -conlocata et aequipondium in alteram partem scapi, per puncta vagando -quo longius aut etiam ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere -amplissimam pensionem parem perficit per scapi librationem examinatio. -ita longius ab centro recedens inbecillior aequipondii brevitas -maiorem vim ponderis momento deducens sine vehementia molliter ab imo -sursum versum egredi cogit, quemadmodum etiam navis onerariae maximae -gubernator ansam gubernaculi tenens, qui οιαξ a Graecis appellatur, una -manu momento per centrum pressionibus ratione artis agitans, versat eam -amplissimis et inmanibus mercis et penus ponderibus oneratam. - -eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam mali pendentia, non potest -habere navis celerem cursum, cum autem in summo cacumine antemnae -subductae sunt, tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime -calcem mali, quod est loco centri, sed in summo longius ab eo progressa -recipiunt in se vela ventum. - -itaque uti vectis sub onere subiectus si per medium premitur, -durior est neque incumbit, cum autem caput eius summum deducitur, -faciliter onus extollit, similiter vela cum sunt per medium temperata, -minorem habent virtutem, quae autem in capite mali summo conlocantur -discedentia longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione -cacuminis vehementius cogunt progredi navem. etiam remi circa scalmos -strophis religati cum manibus inpelluntur et reducuntur, extremis -progredientibus a centro palmis maris undis spumati inpulsu vehementi -protrudunt porrectam navem, secante prora liquoris raritatem. - -onerum vero maxima pondera cum feruntur a phalangariis hexaphoris et -tetraphoris, examinantur per ipsa media centra phalangarum, uti diviso -oneris solido pondere certa quadam divisionis ratione aequas partes -collis singuli ferant operarii. mediae enim partes phalangarum quibus -lora tetraphororum invehuntur clavis sunt finitae, ne labantur in unam -partem. cum enim extra finem centri promoventur, premunt eum locum ad -quem propius accesserunt, quemadmodum in statera pondus, cum examine -progreditur ad fines ponderationum. - -eadem ratione iumenta, cum iuga eorum subiugiis loris per medium -temperantur, aequaliter trahunt onera. cum autem inpares sunt eorum -virtutes et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto fit una -pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur iumento. ita in -phalangis et iugis cum in medio lora non sunt conlocata sed in una -parte, qua progreditur lorum ab medio unam breviorum alteram efficit -partem longiorem. ea ratione si per id centrum, quo loci perductum est -lorum, utraque capita circumagentur, longior pars ampliorem brevior -minorem aget circinationem. - -quemadmodum vero minores rotae duriores et difficiliores habent motus, -sic phalangae et iuga in quibus partibus habent minora a centro ad -capita intervalla, premunt duriter colla, qua autem longiora habent ab -eodem centro spatia, levant oneribus et trahentes et ferentes. cum haec -ita ad centrum porrectionibus et circinationibus recipiant motus, tunc -vero etiam plostra raedae tympana molae cocleae scorpiones ballistae -prela ceteraeque machinae isdem rationibus per porrectum centrum et -rotationem circini versando faciunt ad propositum effectus. - -Nunc de organis quae ad hauriendam aquam inventa sunt quemadmodum -variis generibus comparentur exponam, et primum dicam de tympano. id -autem non alte tollit aquam sed exhaurit expeditissime multitudinem -magnam. ad tornum aut circinum fabricatur ＜axis,＞ capitibus lamna -ferratis, habens in medio circa se tympanum ex tabulis inter se -coagmentatis. conlocatur in stipitibus habentibus in se sub capita -axis ferreas lamnas. in eius tympani cavo interponuntur octo tabulae -transversae tangentes axem et extremam tympani circumitionem, quae -dividunt aequalia in tympano spatia. - -circa frontem eius figuntur tabulae, relictis semipedalibus aperturis -ad aquam intra concipiendam. item secundum axem columbaria fiunt -excavata in singulis spatiis ex una parte. id autem cum est navali -ratione picatum, hominibus calcantibus versatur et hauriendo per -aperturas quae sunt in frontibus tympani reddit per columbaria secundum -axem supposito labro ligneo habente una secum coniunctum canalem. ita -hortis ad inrigandum vel ad salinas ad temperandum praebetur aquae -multitudo. - -cum autem altius extollendum erit, eadem ratio commutabitur sic. rota -fiet circum axem ea magnitudine ut ad altitudinem quae opus fuerit -convenire possit. circum extremum latus rotae figentur modioli quadrati -pice et cera solidati. ita cum rota a calcantibus versabitur, modioli -pleni ad summum elati rursus ad imum revertentes infundent in castellum -ipsi per se quod extulerint. - -sin autem magis altis locis erit praebendum, in eiusdem rotae -axe involuta duplex ferrea catena demissaque ad imum libramentum -conlocabitur, habens situlos pendentes aereos congiales. ita versatio -rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in summum, qui ＜cum＞ -super axem pervehuntur, cogentur inverti et infundere in castellum -aquae quod extulerint. - -Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus quibus supra scriptum -est. circa earum frontes adfiguntur pinnae, quae cum percutiuntur ab -impetu fluminis, cogunt progredientes versari rotam, et ita modiolis -haurientes et in summum referentes sine operarum calcatura ipsius -fluminis inpulsu versatae praestant quod opus est ad usum. - -Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus eadem sunt omnia -praeterquam quod in uno capite axis tympanum dentatum est inclusum. id -autem ad perpendiculum conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter. -secundum id tympanum maius ＜minus＞ item dentatum planum est conlocatum, -quo continetur ita dentes tympani eius quod est in axe inclusum -inpellendo dentes tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. -in qua machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum et -eadem versatione subigitur farina. - -Est autem etiam cocleae ratio quae magnam vim haurit aquae sed non tam -alte tollit quam rota. eius autem ratio sic expeditur. tignum sumitur, -cuius tigni quanta ratiocinatur pedum longitudo, tanta digitorum -expeditur crassitudo. id ad circinum rotundatur. in capitibus circino -dividentur circumitiones eorum tetrantibus et octantibus in partes -octo, eaeque lineae ita conlocentur ut plano posito tigno utriusque -capitis ad libellam lineae inter se respondeant et quam magna pars -sit octava circinationis tigni, tam magna spatia decidantur in -longitudinem. item tigno plano conlocato lineae ab capite ad alterum -caput perducantur ad libellam convenientes. sic et in rotundatione -et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo loci describuntur -lineae quae sunt in longitudine, sectantes facient decussationes et in -decussationibus finita puncta. - -his ita emendate descriptis sumitur salignea tenuis aut de vitice secta -regula, quae uncta liquida pice figitur in primo decussis puncto. -deinde traicitur oblique ad insequentes longitudinis et circumitionis -decusses, item ex ordine progrediens singula puncta praetereundo et -circum involvendo conlocatur in singulis decussationibus, et ita -pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in octavum punctum, -in qua prima pars est eius fixa. eo modo quantum progreditur oblique -spatii et per octo puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum -punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis et rotunditatis -singulis decussationibus oblique fixae regulae per octo crassitudinis -divisiones involutos faciunt canales et iustam cocleae naturalemque -imitationem. - -ita per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice liquida, -et exaggerantur ad id uti longitudinis octava pars fiat summa -crassitudo. supra eas circumdantur et figuntur tabulae quae pertegant -eam involutionem. tunc eae tabulae pice saturantur et lamminis ferreis -conligantur, ut ab aquae vi ne dissolvantur. capita tigni ferrea. -dextra autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus utraque -parte habentia transversaria confixa. in his foramina ferrea sunt -inclusa inque ea inducuntur styli, et ita cocleae hominibus calcantibus -faciunt versationes. - -erectio autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda uti quemadmodum -Pythagoricum trigonum orthogonium describitur, sic id habeat responsum, -id est uti dividatur longitudo in partes V, earum trium extollatur -caput cocleae, ita erit ab perpendiculo ad imas nares spatium earum -partium IIII. qua ratione autem oporteat id esse, in extremo libro eius -forma descripta est in ipso tempore. Quae de materia fiunt organa ad -hauriendam aquam quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus -recipientia praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent -notiora quam apertissime potui perscripsi. - -insequitur nunc de Ctesibica machina, quae in altitudinem aquam -educit monstrare. ea fit ex aere, cuius in radicibus modioli fiunt -gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae figura similiter -cohaerentes, in medium catinum concurrentes. in quo catino fiunt asses -in superioribus naribus fistularum coagmentatione subtili conlocati, -qui praeobturantes foramina narium non patiuntur ＜redire＞ quod spiritu -in catinum est expressum. - -supra catinum paenula ut infundibulum inversum est attemperata et per -fibulam cum catino cuneo traiecto continetur, ne vis inflationis aquae -eam cogat elevari. insuper fistula, quae tuba dicitur, coagmentata in -altitudine fit erecta. modioli autem habent infra nares inferiores -fistularum asses interpositos supra foramina eorum quae sunt in fundis. - -ita de supernis in modiolis emboli masculi torno politi et oleo subacti -conclusique regulis et vectibus commoliuntur qui erit aer ibi cum aqua, -et assibus obturantibus foramina cogentes trudunt inflando pressionibus -per fistularum nares aquam in catinum, e quo recipiens paenula spiritus -exprimit per fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello -conlocato ad saliendum aqua subministratur. - -Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita, sed etiam plures -et variis generibus ab eo liquoris pressionibus coacto spiritu efferre -ab natura mutuatos effectus ostenduntur, uti merularum aquae motu voces -atque angobatae bibentiaque et eadem moventia sigilla, ceteraque quae -delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur. - -e quibus quae maxime utilia et necessaria iudicavi selegi, et in priore -volumine de horologiis, in hoc de expressionibus aquae dicendum putavi. -reliqua quae non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum voluptatem qui -cupidiores erunt eius subtilitatis ex ipsius Ctesibii commentariis -poterunt invenire. - -De hydraulis autem quas habeant ratiocinationes quam brevissime -proximeque attingere potero et scriptura consequi, non praetermittam. -de materia compacta basi, arca in ea ex aere fabricata conlocatur. -supra basim eriguntur regulae dextra ac sinistra scalari forma -compactae, quibus includuntur aerei modioli, fundis ambulatilibus ex -torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos ancones -et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque lanatis involutis. -item in summa planitia foramina circiter digitorum ternum. quibus -foraminibus proxime in verticulis conlocati aerei delphini pendentia -habent catenis cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata. - -intra arcam, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum -inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum ternum suppositi, -librant spatium ima inter labra pnigeos et arcae fundum. supra autem -cerviculam eius coagmentata arcula sustinet caput machinae, qui -graece κανων μουϲικοϲ appellatur. in cuius longitudine canales, si -tetrachordos est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octachordos, -octo. - -singulis autem canalibus singula epitonia sunt inclusa, manubriis -ferreis conlocatis. quae manubria cum torquentur, ex arca patefaciunt -nares in canales. ex canalibus autem canon habet ordinata in transverso -foramina respondentia naribus quae sunt in tabula summa, quae tabula -graece πιναξ dicitur. inter tabulam et canona regulae sunt interpositae -ad eundem modum foratae et oleo subactae ut faciliter inpellantur et -rursus introrsus reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque -appellantur. quarum itus et reditus alias obturat alias aperit -terebrationes. - -haec regulae habent ferrea choragia fixa et iuncta cum pinnis, -quarum pinnarum tactus motiones efficit regularum continenter. supra -tabulae foramina, qua ex canalibus habent egressum spiritus, sunt -anuli adglutinati, quibus lingulae omnium includuntur organorum. e -modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae pnigeos cervicibus -pertinentesque ad nares quae sunt in arcula. in quibus asses sunt ex -torno subacti et ibi conlocati, qui cum recepit arcula animam, spiritum -non patientur obturantes foramina rursus redire. - -ita cum vectes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum ad imum -delphinique qui sunt in verticulis inclusi, calantes in eos cymbala, -aere implent spatia modiolorum, atque ancones extollentes fundos -intra modiolos vehementi pulsus crebritate et obturantes foramina -cymbalis superiora, aera qui est ibi inclusus pressionibus coactum in -fistulas cogunt, per quas in pnigea concurrit et per eius cervices in -arculam. motione vero vectium vehementiore spiritus frequens compressus -epitoniorum aperturis influit et replet anima canales. - -itaque cum pinnae manibus tactae propellunt et reducunt continenter -regulas alternis obturando foramina alternis aperiundo, e musicis -artibus multiplicibus modulorum varietatibus sonantes excitant -voces. Quantum potui niti ut obscura res per scripturam dilucide -pronuntiaretur contendi, sed haec non est facilis ratio neque omnibus -expedita ad intellegendum praeter eos qui in his generibus habent -exercitationem. quodsi qui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam -rem cognoscet profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata. - -Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non inutilem sed -summa sollertia a maioribus traditam, qua in via raeda sedentes vel -mari navigantes scire possimus quot milia numero itineris fecerimus. -hoc autem erit sic. rotae quae erunt in raeda sint latae per mediam -diametron pedum quaternum et sextantis, ut cum finitum locum habeat in -se rota ab eoque incipiat progrediens in solo viae facere versationem, -perveniendo ad eam finitionem a qua coeperit versari certum modum -spatii habeat peractum pedum XII S. - -his ita praeparatis tunc in rotae modiolo ad partem interiorem tympanum -stabiliter includatur habens extra frontem suae rotundationis extantem -denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae loculamentum firmiter -figatur habens tympanum versatile in cultro conlocatum et in axiculo -conclusum, in cuius tympani fronte denticuli perficiantur aequaliter -divisi numero quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris. -praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus prominens -extra dentes. - -super autem ＜tympanum＞ planum eadem ratione dentatum inclusum in altero -loculamento conlocetur, convenientibus dentibus denticulo qui in -secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano foramina fiant -quantum diurni itineris miliariorum numero raeda possit exire. minus -plusve rem nihil inpedit. et in his foraminibus omnibus calculi rotundi -conlocentur, inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat -foramen unum habens canaliculum, qua calculi qui in eo tympano inpositi -fuerint, cum ad eum locum venerint, in raedae capsum et vas aeneum quod -erit suppositum singuli cadere possint. - -ita cum rota progrediens secum agat tympanum imum et denticulum eius -singulis versationibus tympani superioris denticulos inpulsu cogat -praeterire, efficiet ut cum CCCC imum versatum fuerit, superius -tympanum semel circumagatur et denticulus qui est ad latus eius fixus -unum denticulum tympani plani producat. cum ergo CCCC versationibus imi -tympani semel superius versabitur, progressus efficiet spatia pedum -milia quinque id est passus mille. ex eo quot calculi deciderint, -sonando singula milia exisse monebunt. numerus vero calculorum ex imo -collectus summa diurni ＜itineris＞ miliariorum numerum indicabit. - -Navigationis vero similiter paucis rebus commutatis eaedem rationes -efficiuntur. namque traicitur per latera parietum axis habens extra -navem prominentia capita, in quae includuntur rotae diametro pedum -quaternum et sextantis habentes circa frontes adfixas pinnas aquam -tangentes. item medius axis in media navi ＜habet＞ tympanum cum uno -denticulo extanti extra suam rotunditatem. ad eum locum conlocatur -loculamentum habens inclusum in se tympanum, peraequatis dentibus CCCC -convenientibus denticulo tympani quod est in axe inclusum, praeterea ad -latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum dentem unum. - -insuper in altero loculamento cum eo confixo inclusum tympanum planum -ad eundem modum dentatum, convenientibus dentibus denticulo qui est ad -latus fixus tympano quod est in cultro conlocatum, ita ut eos dentes -qui sunt plani tympani singulis versationibus singulos dens inpellendo -in orbem planum tympanum verset. in plano autem tympano foramina -fiant, in quibus foraminibus conlocabuntur calculi rotundi. in theca -eius tympani, sive loculamentum est, unum foramen excavetur habens -canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia cum ceciderit in vas -aereum sonitu significet. - -ita navis cum habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu, -pinnae quae erunt in rotis tangentes aquam adversam vehementi -retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas, eae autem involvendo se -agent axem, axis vero tympanum, cuius dens circumactus singulis -versationibus singulos secundi tympani dentes inpellendo modicas -efficit circumitiones. ita cum CCCC ab pinnis rotae fuerint versatae, -semel tympanum circumactum inpellet dente qui est ad latus fixus, -plani tympani dentem. igitur circumitio tympani plani quotienscumque -ad foramen perducet calculos, emittet per canaliculum. ita et sonitu -et numero indicabit miliaria spatia navigationis. Quae pacatis et sine -metu temporibus ad utilitatem et delectationem paranda quemadmodum -debeant fieri peregi. - -nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem salutis sunt -inventa, id est scorpionum et ballistarum rationes quibus symmetriis -comparari possint exponam. Omnes proportiones eorum organorum -ratiocinantur e proposita sagittae longitudine quam id organum mittere -debet, eiusque nonae partis fit foraminum in capitulis magnitudo, per -quae tenduntur nervi torti qui bracchia continent. - -ipsa tum debet eorum foraminum capituli deformari altitudo et latitudo. -tabulae quae sunt in summo et in imo capituli, peritretoe quae -vocantur, fiant crassitudine unius foraminis, latitudine unius et eius -dodrantis, in extremis foraminis unius et eius S. parastaticae dextra -ac sinistra praeter cardines altae foraminum IIII, crassae foraminis -quinum cardines foraminis dimidii. a parastatica ad foramen spatium -foraminis S9, a foramine ad medianam parastaticam item foraminis S9. -latitudo parastados mediae unius foraminis et eius ΤΚ, crassitudo -foraminis unius. - -intervallum, ubi sagitta conlocatur in media parastade, foraminis -partis quartae. anguli quattuor, qui sunt circa, in lateribus et -frontibus lamnis ferreis aut stylis aereis et clavis configantur. -canaliculi, qui graece ϲυριγξ dicitur, longitudo foraminum XVIIII. -regularum, quas nonnulli bucculas appellant, quae dextra ac sinistra -canalem figuntur, foraminum XVIIII ＜longitudo,＞ altitudo foraminis -unius et crassitudo. et adfiguntur regulae duae, in quas inditur -sucula, habentes longitudinem foraminum trium, latitudinem dimidii -foraminis. crassitudo bucculae quae adfigitur, et vocitatur scamillum -seu quemadmodum nonnulli loculamentum, securiculatis cardinibus fixa, -foraminis I, altitudo foraminis S‾. suculae longitudo foraminum , -crassitudo suculae foraminis VIIII. - -epitoxitidos longitudo foraminis S‾, crassitudo ÷. item chelonii. -cheles, sive manucula dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo -et crassitudo S÷ canalis fundi longitudo foraminum XVI, crassitudo -foraminis , altitudo S÷. columellae basis in solo foraminum VIII, -latitudo in plinthide, in qua statuitur columella, foraminis S.̅.̅, -crassitudo FZ, columellae longitudo ad cardinem foraminum XII, latitudo -foraminis S÷, crassitudo CC9. eius capreoli tres, quorum longitudo -foraminum VIIII, latitudo dimidii foraminis, crassitudo Z. cardinis -longitudo foraminis, columellae capitis longitudo ISK. - -antefixi latitudo foraminis ΑS9, crassitudo I. posterior minor columna, -quae graece dicitur αντιβαϲιϲ, foraminum VIII, latitudo foraminis SI, -crassitudo FZ. subiectio foraminum XII, latitudinis et crassitudinis -eiusdem cuius minor columna illa. supra minorem columnam chelonium, -sive pulvinus dicitur, foraminum IIS altitudinis IIS latitudinis -SI‾. cherolabae scutularum foraminum II S I, crassitudo foraminis -SII, latitudo IS. transversariis cum cardinibus longitudo foraminum -, latitudo IS et crassitudo bracchii longitudo IS foraminum VII, -crassitudo ab radice foraminis FZ, in summo foraminis CCZ, curvatura -foraminis VIII. - -haec his proportionibus aut adiectionibus aut detractionibus -comparantur. nam si capitula altiora quam erit latitudo facta fuerint, -quae anatona dicuntur, de bracchiis demetur, ut quo mollior est -tonus propter altitudinem capituli, bracchii brevitas faciat plagam -vehementiorem. si minus altum capitulum fuerit, quod catatonum dicitur, -propter vehementiam bracchia paulo longiora constituentur, uti facile -ducantur. namque quemadmodum vectis cum est longitudine pedum V, quod -onus IIII hominibus extollit, id cum est X duobus elevat, eodem modo -bracchia quo longiora sunt mollius, quo breviora durius ducuntur. -Catapultarum rationes e quibus membris et proportionibus componantur -dixi. - -ballistarum autem rationes variae sunt et differentes unius effectus -causa comparatae. aliae enim vectibus et suculis, nonnullae -polyspastis, aliae ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur -rationibus. sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam -magnitudinem ponderis saxi, quod in organum mittere debet. igitur de -ratione earum non est omnibus expeditum nisi qui geometricis rationibus -numeros et multiplicationes habent notas. - -nam quae fiunt in capitibus foramina, per quorum spatia contenduntur -capillo maxime muliebri vel nervo ＜torti＞ funes, magnitudine ponderis -lapidis quem debet ea ballista mittere et ratione gravitatis -proportione sumuntur, quemadmodum catapultis de longitudinibus -sagittarum. itaque ut etiam qui geometriam non noverunt habeant -expeditum, ne in periculo bellico cogitationibus detineantur, quae -ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte accepi a praeceptoribus -finita exponam, et quibus rebus Graecorum pensiones ad modulos habeant -rationem, ad eam ut etiam nostris ponderibus respondeant tradam -explicata. - -nam quae ballista II pondo saxum mittere debet, foramen erit in eius -capitulo digitorum V, si pondo IIII digitorum sex et digitorum VII, -decem pondo digitorum VIII, viginti pondo digitorum X, XL pondo -digitorum XII S K, LX pondo digitorum XIII et digiti octavae partis, -LXXX pondo digitorum XV, CXX pondo I S et sesquidigiti, C et LX pedis -II, C et LXXX pedis et digitorum V, CC pondo pedis et digitorum VI, CC -et X pedis I S et digitorum VI, CCCLX pedis I S. - -cum ergo foraminis magnitudo fuerit instituta, describatur scutula, -quae graece περιτρητοϲ appellatur, cuius longitudo foraminum , latitudo -II et sextae partis. dividatur medium lineae descriptae, et cum -divisum erit contrahantur extremae partes eius formae, ut obliquam -deformationem habeat longitudinis sexta parte, latitudinis ubi est -versura quarta parte. in qua parte autem sunt curvaturae in quibus -procurrent cacumina angulorum, et foramina convertantur, et contractura -latitudinis redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius sit -tanto quantam epizygis habet crassitudinem. cum deformatum fuerit, -circum delinatur extremum, ut habeat curvaturam molliter circumactam. - -crassitudo eius foraminis SI constituatur. modioli foraminum II, -latitudo IS9, crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis -SⱵ, ad extremum autem latitudo foraminis IΓ. parastatarum longitudo -foraminis VSF, curvatura foraminis partis dimidiae, crassitudo -foraminis CC et partis LX. adicitur autem ad mediam latitudinem quantum -est prope foramen factum in descriptione, latitudine et crassitudine -foraminis V, altitudo parte IIII. - -regulae quae est in mensa longitudo foraminum VIII, latitudo et -crassitudo dimidii foraminis. cardines II Z, crassitudo foraminis -I99. curvatura regulae ⱵↅK. exterioris regulae latitudo et crassitudo -tantundem, longitudo quam dederit ipsa versura deformationis et -parastaticae latitudo ad suam curvaturam K. superiores autem regulae -aequales erunt inferioribus K. - -mensae transversarii foraminis CCC K. climacidos scaporum longitudo -foraminum XIII, crassitudo I K, intervalli medii latitudo foraminis -et partis quartae, crassitudo partis VIII K. climacidos superior pars -quae est proxima bracchiis atque coniuncta est mensae, tota longitudine -dividatur in partes V. ex his dentur duae partes ei membro quod Graeci -χελωνιον vocant, latitudo Ⱶ, crassitudo 9, longitudo foraminum III et S -K, extantia cheles foraminis S, plentigomatos foraminis Z et sicilici. -quod autem est ad axona quod appellatur frons transversarii foraminum -trium. - -interiorum regularum latitudo foraminis Γ, crassitudo ξK. chelonii -replum, quod est operimentum, securicula includitur K scapis -climacidos, latitudo ≈C, crassitudo foraminis XII K. crassitudo -quadrati quod est ad climacida foraminis FC, in extremis K, rotundi -autem axis diametros aequaliter erit cheles, ad claviculas autem minus -parte sexta decuma K. - -anteridon longitudo foraminum , latitudo in imo foraminis Γ, in summo -crassitudo ⱵK. basis, quae appellatur εϲχαρα, longitudo foraminum, -antibasis foraminum IIII, utriusque crassitudo et latitudo foraminis. -compingitur autem dimidia altitudinis K columna, latitudo et crassitudo -IS. altitudo autem non habet foraminis proportionem, sed erit quod opus -erit ad usum. bracchii longitudo foraminum VI, crassitudo in radice -foraminis, in extremis F. De ballistis et catapultis symmetrias quas -maxime expeditas putavi exposui. quemadmodum autem contentionibus eae -temperentur e nervo capilloque tortis rudentibus, quantum comprehendere -scriptis potero non praetermittam. - -sumuntur tigna amplissima longitudine, supra figuntur chelonia, in -quibus includuntur suculae. per media autem spatia tignorum insecantur -et exciduntur formae, in quibus excisionibus includuntur capitula -catapultarum, cuneisque distinentur ne in contentionibus moveantur. tum -vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in eos cuneoli ferrei, -quas επιζυγιδαϲ Graeci vocant, conlocantur. - -deinde ansae rudentium induntur per foramina capitulorum et in alteram -partem traiciuntur, deinde in suculas coiciuntur et involvuntur, uti -vectibus per eas extenti rudentes, cum manibus sunt tacti, aequalem -in utraque sonitus habeant responsum. tunc autem cuneis ad foramina -concluduntur, ut non possint se remittere. ita traiecti in alteram -partem eadem ratione vectibus per suculas extenduntur, donec aequaliter -sonent. ita cuneorum conclusionibus ad sonitum musicis auditionibus -catapultae temperantur. De his rebus quae potui dixi. restat mihi de -oppugnatoriis rebus quemadmodum machinationibus et duces victores et -civitates defensae esse possint. - -primum ad oppugnationes aries sic inventus memoratur esse. -Carthaginienses ad Gades oppugnandas castra posuerunt. cum autem -castellum ante cepissent, id demoliri sunt conati. posteaquam non -habuerunt ad demolitionem ferramenta, sumpserunt tignum idque manibus -sustinentes capiteque eius summum murum continenter pulsantes -summos lapidum ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam -communitionem dissipaverunt. - -postea quidam faber Tyrius, nomine Pephrasmenos ac ratione, ea -inventione inductus malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam -suspendit et ita reducendo et inpellendo vementibus plagis deiecit -Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius de materia primum basim -subiectis rotis fecit supraque compegit arrectariis et iugis varas et -in his suspendit arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent -qui in ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati. ideo autem -quod tardos conatus habuerat, testudinem arietariam appellare coepit. - -his tunc primis gradibus positis ad id genus machinationis, postea -cum Philippus Amyntae filius Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos -pluribus generibus et facilioribus explicavit. a quo receperunt -doctrinam Diades et Charias qui cum Alexandro militaverunt. Itaque -Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres ambulatorias, quas -etiam dissolutas in exercitu circumferre solebat, praeterea terebram -et ascendentem machinam qua ad murum plano pede transitus esse posset, -etiam corvum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant. - -non minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas reliquit. -turrim autem minimam ait oportere fieri ne minus altam cubitorum LX, -latitudinem XVII, contracturam autem summam imae partis quintam, -arrectaria in turris imo dodrantalia, in summo semipedalia. fieri autem -ait oportere eam turrim tabulatorum decem, singulis partibus in ea -fenestratis. - -maiorem vero turrim altam cubitorum CXX, latam cubitorum XXIII S, -contracturam item quinta parte, arrectaria pedalia in imo, in summo -sedigitalia. hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum XX, cum -haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternum, tegebat autem -coriis crudis, ut ab omni plaga essent tutae. - -testudinis arietariae comparatio eadem ratione perficiebatur. habuerat -autem intervallum cubitorum XXX, altitudinem praeter fastigium XIII, -fastigii autem altitudo ab strato ad summum cubita XVI. exibat autem -in altum et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo, et -supra extollebatur turricula trium tabulatorum, in qua tabulato summo -statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus congerebatur -aquae magna multitudo ad extinguendum si qua vis ignis inmitteretur. -constituebatur autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur -κριοδοχη, in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in quo insuper -constitutus aries rudentium ductionibus et reductionibus efficiebat -magnos operis effectus. tegebatur autem is coriis crudis quemadmodum -turris. - -de terebra has explicuit scriptis rationes. ipsam machinam uti -testudinem in medio habentem conlocatum in orthostatis canalem, -quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet, longitudine -cubitorum L, altitudine cubiti, in quo constituebatur transversa -sucula. in capite autem dextra ac sinistra trocleae duae, per quas -movebatur quod inerat in eo canali capite ferrato tignum. sub eo -autem in ipso canali inclusi tubi crebri celeriores et vehementiores -efficiebant eius motus. supra autem id tignum quod inibi erat arcus -erigebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent corium crudum quo ea -machina erat involuta. - -de corace nihil putavit scribendum, quod animadverteret eam machinam -nullam habere virtutem. de ascensu, quae επιβαθρα graece dicitur, et de -marinis machinationibus qua per navium aditus ＜accessus＞ haberi posse -scripsit, tantum pollicitum esse vehementer animadverti neque rationes -earum eum explicavisse. Quae sunt ab Diade de machinis scripta quibus -sint comparationibus exposui. nunc quemadmodum a praeceptoribus accepi -et utilia mihi videntur exponam. - -Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur et qua etiam accessus ad -murum potest haberi, sic erit facienda. basis compingatur, quae graece -εϲχαρα dicitur, quadrata habens quoqueversus latera singula pedum -XXI et transversaria IIII. haec autem contineantur ab alteris duobus -crassis FZ latis S÷, distent autem transversaria inter se circiter -pedes III et S supponanturque in singulis intervallis eorum arbusculae, -quae graece αμαξοποδεϲ dicuntur, in quibus versantur rotaram axes -conclusi lamnis ferreis. eaeque arbusculae ita sint temperatae ut -habeant cardines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum -expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum latus, sive -oblique ad angulos opus fuerit, ad id per arbusculas versatas progredi -possit. - -conlocentur autem insuper basim tigna duo in utramque partem proiecta -pedes senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta duo -tigna ante frontes pedes XII, crassa et lata uti in basi sunt scripta. -insuper hanc compactionem erigantur postes compactiles praeter cardines -pedum VIIII, crassitudine quoquoversus palmipedales, intervalla -habentes inter se sesquipedis. ei concludantur superne intercardinatis -trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus alius in alium -conclusi, in altitudine excitati pedes XII. supra capreolos conlocetur -quadratum tignum, quo capreoli coniungantur. - -ipsi autem laterariis circa fixis contineantur teganturque tabulis -maxime prininis, si non, ex cetera materia quae maxime habere potest -virtutem, praeter pinum aut alnum. haec enim sunt fragilia et faciliter -recipiunt ignem. circum tabulata conlocentur crates ex tenuibus virgis -creberrime textae maximeque recentibus. percrudis coriis duplicibus -consutis fartis alga aut paleis in aceto maceratis circa tegatur -machina tota. ita ab his reicientur plagae ballistarum et impetus -incendiorum. - -Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua omnia habet -quemadmodum quae supra scripta sunt, praeter capreolos, sed habet circa -pluteum et pinnas ex tabulis superne subgrundas proclinatas, supraque -tabulis et coriis firmiter fixis continetur. insuper vero argilla cum -capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur ut ignis omnino non -possit ei machinae nocere. possunt autem si opus fuerit eae machinae -ex VIII rotis esse, si ad loci naturam ita opus fuerit temperare. quae -autem testudines ad fodiendum comparantur, ορυκτιδεϲ graece dicuntur, -cetera omnia habent uti supra scriptum est, frontes vero earum fiunt -quemadmodum anguli trigonorum, uti a muro tela cum in eas mittantur, -non planis frontibus excipiant plagas sed ab lateribus labentes, sine -periculoque fodientes qui intus sunt tueantur. - -Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine quam Hegetor -Byzantius fecit quibus rationibus sit facta exponere. fuerat enim eius -baseos longitudo pedum LXIII, latitudo XLII. arrectaria quae supra -compactionem erant quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, -in altitudinibus singula pedum XXXVI, crassitudine palmipedali, -latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas VIII quibus -agebatur. fuerat autem earum altitudo pedum VI S÷, crassitudo pedum -III. ita fabricatae triplici e materia alternis se contra subscudibus -inter se coagmentata lamnisque ferreis ex frigido ductis alligata, eae -in arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes. - -item supra transtrorum planitiem quae supra basim fuerat postes erant -erecti pedum XVIII, latitudine S÷, crassitudine FZ, distantes inter -se IS÷, supra eos trabes circumclusae continebant totam compactionem -latae pedem I, crassae S÷, supra eam capreoli extollebantur altitudine -pedum XII, supra capreolos tignum conlocatum coniungebat capreolorum -compactiones. item fixa habuerant lateraria in transverso, quibus -insuper contabulatio circumdata contegebat inferiora. - -habuerat autem mediam contabulationem supra trabeculas, ubi scorpiones -et catapultae conlocabantur. erigebantur et arrectaria duo compacta -pedum XXXXV, crassitudine sesquipedali, latitudine S÷, coniuncta -capitibus transversario cardinato tigno et altero mediano inter duos -scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper conlocata erat -alternis materies inter scapos et transversaria traiecta cheloniis -et anconibus firmiter inclusa. in ea materia fuerant ex torno facti -axiculi duo, e quibus funes alligati retinebant arietem. - -supra caput eorum qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum -turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo milites -tuto stantes prospicere possent et renuntiare quas res adversarii -conarentur. aries autem omnis habuerat longitudinem pedum CLXXX, -latitudine in imo palmipedali, crassitudine pedali, contractu a capite -in latitudine pedis, crassitudine S⨪. - -is autem aries habuerat de ferro duro rostrum ita uti naves longae -solent habere, et ex ipso rostro lamminae ferreae IIII circiter -pedum XV fixae fuerant in materia. a capite autem ad imam calcem -tigni contenti fuerant funes III crassitudine digitorum VIII, ita -religati quemadmodum navi a puppi ad proram continenter, eique funes -praecinctura transversa erant ligati habente inter se palmipedalia -spatia. insuper coriis crudis totus aries erat involutus. ex quibus -autem funibus pendebat, eorum capita fuerant ex ferro factae -quadruplices catenae, et ipsae coriis crudis erant involutae. - -item habuerat proiectura eius ex tabulis arcam compactam et confixam, -in qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates non -labentibus pedibus faciliter ad murum perveniebatur. atque ea machina -sex modis movebatur, progressu, ＜regressu,＞ item latere dextra et -sinistra, porrectione non minus in altitudinem extollebatur et in imum -inclinatione demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem ad -disiciendum murum circiter pedes C, item a latere dextra ac sinistra -procurrendo praestringebat non minus pedes C. gubernabant eam homines C -habentem pondus talentum quattuor milium, quod fit CCCCLX̅X̅X̅ pondo. - -De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque testudinibus et -turribus quae maxime mihi videbantur idonea et a quibus essent inventa -et quemadmodum fieri deberent explicui. scalarum autem et carchesiorum -et eorum quorum rationes sunt inbecilliores non necesse habui scribere. -haec etiam milites per se solent facere. neque ea ipsa omnibus -locis neque eisdem rationibus possunt utilia esse, quod differentes -sunt munitiones munitionibus nationumque fortitudines. namque alia -ratione ad audaces et temerarios alia ad diligentes aliter ad timidos -machinationes debent comparari. - -itaque his praescriptionibus si qui attendere voluerit et varietatem -earum eligendo in unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, -sed quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit sine dubitatione -poterit explicare. de repugnatoriis vero non est scriptis explicandum. -non enim ad nostra scripta hostes comparant res oppugnatorias, sed -machinationes eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine -machinis saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memoratur usu -venisse. - -Diognetus enim fuerat Rhodius architectus, et ei de publico quotannis -certa merces pro artis dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore -quidam architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, -acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam in -carchesio versatili constituit, qua helepolim ad moenia accedentem -corripuit et transtulit intra murum. hoc exemplar Rhodii cum vidissent, -admirati ademerunt Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum -honorem ad Calliam transtulerunt. - -interea rex Demetrius, qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est -apellatus, contra Rhodum bellum comparando Epimachum Atheniensem -nobilem architectum secum adduxit. is autem comparavit helepolim -sumptibus inmanibus industria laboreque summo, cuius altitudo fuerat -pedum CXXXV, latitudo pedum LX. eam ciliciis et coriis crudis -confirmavit, ut posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo -CCCLX, ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. cum autem Callias -rogaretur ab Rhodiis ut contra eam helepolim machinam pararet et ut -illam uti pollicitus erat transferret intra murum, negavit posse. - -non enim omnia eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae -exemplaribus non magnis similiter magna facta habent effectus, alia -autem exemplaria non possunt habere sed per se constituuntur, nonnulla -vero sunt quae in exemplaribus videntur veri similia, cum autem -crescere coeperunt dilabuntur. ut etiam possumus hic animo advertere. -terebratur terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si -eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem, -semipedale aut maius nec cogitandum quidem videtur omnino. sic item in -nonnullis exemplaribus videtur. - -quemadmodum in minimis fieri videntur, ＜non＞ aeque eodem modo in -maioribus. ideo eodem modo Rhodii eadem ratione decepti iniuriam -cum contumelia Diogneto fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem -pertinaciter infestum, periculum servitutis machinatione ad capiendam -urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt -Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is primo negavit se facturum. - -posteaquam ingenuae virgines et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad -deprecandum, tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam -cepisset sua esset. is ita constitutis qua machina accessura erat -ea regione murum pertudit et iussit omnes publice et privatim quod -quisque habuisset aquae stercoris luti per eam fenestram per canales -progredientes effundere ante murum. cum ibi magna vis aquae luti -stercoris nocte profusa fuisset, postero die helepolis accedens -antequam adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta consedit -nec progredi nec regredi postea potuit. itaque Demetrius cum vidisset -sapientia Diogneti se deceptum esse, cum classe sua discessit. - -tunc Rhodii Diogneti sollertia liberati bello publice gratias egerunt -honoribusque omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam -helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et inscripsit -‘Diognetus e manubiis id populo dedit munus’. ita in repugnatoriis -rebus non tantum machinae sed etiam maxime consilia sunt comparanda. - -Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas hostes -comparavissent, noctu Chii terram harenam lapides progesserunt in mare -ante murum. ita illi postero die cum accedere voluissent, naves supra -aggerationem quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere nec -retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae incendio -sunt conflagratae. Apollonia quoque cum circumsederetur et specus -hostes fodiendo cogitarent sine suspicione intra moenia penetrare, id -autem a speculatoribus esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati -nuntio propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant, quod -neque tempus neque certum locum scire poterant quo emersum facturi -fuissent hostes. - -tum vero Trypho Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum -plures specus designavit et fodiendo terram progrediebatur extra murum -dumtaxat extra sagittae missionem et in omnibus vasa aenea suspendit. -ex his in una fossura quae contra hostium specus fuerat vasa pendentia -ad plagas ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum est -qua regione adversarii specus agentes intra penetrare cogitabant. sic -lineatione cognita temperavit aenea aquae ferventis et picis de superno -contra capita hostium et stercoris humani et harenae coctae candentis. -dein noctu pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo qui -in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. - -item Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus tum agerent, -Massilitani suspicati totam quae fuerat ante murum fossam altiore -fossura depresserunt. ita specus omnes exitus in fossam habuerunt. -quibus autem locis fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum -amplissima longitudine et amplitudine uti piscinam fecerunt contra eum -locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e portu impleverunt. -itaque cum specus esset repente naribus apertis, vehemens aquae vis -inmissa supplantavit fulturas, quique intra fuerunt et ab aquae -multitudine et ab ruina specus omnes sunt oppressi. - -etiam cum agger ad murum contra eos compararetur et arboribus excisis -eoque conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes ferreos -candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt conflagrare. -testudo autem arietaria cum ad murum pulsandum accessisset, permiserunt -laqueum et eo ariete constricto, per tympanum ergata circumagentes -suspenso capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam -machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt. -ita ea victoria civitates non machinis sed contra machinarum rationem -architectorum sollertia sunt liberatae. Quas potui de machinis expedire -rationes et pacis bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc -volumine perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et -partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae membra in -decem voluminibus haberet explicata. - - - - -M. CETI FAVENTINI - -LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE - - -De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius -Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne -longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis -alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone -privatis usibus ordinare fuit consilium. quae partes -itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur -et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque -ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve -mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis -tenuis abundansque aqua inveniatur, alia etiam quae -aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione -cognosces. - -Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere -debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro -decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius -artis peritus ordo discatur. nam architecturae partes -sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura, -distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex -his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse -docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, -venustatem et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras -ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt. -ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex -quantitate, quam Graeci ποϲοτητα vocant. quantitas est -modus singulorum membrorum universo respondens operi. -dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis -futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα -appellatur. haec sunt ergo tres figurae, ichnographia, -orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel -soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum -et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius -operis per picturam ostensio. - -Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathematicis -rationibus et geometricis methodis aequinoctiali -tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse -metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo -orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum, -occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem. -inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum -octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa -Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua -imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus -ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit -et Tritonem aeneum conlocavit et ita est modulatus ut -cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro -ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu -virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse -inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum, -inter austrum et favonium ad occidentem hibernum africum, -inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam -corum vocant, inter septentrionem et subsolanum -aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros -ventorum scire coeptum est. sed plerique duodecim ventos -esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum -totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici -Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens -eundem esse flantem ostendit. observabis ergo ne ianuas -aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim -sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora -faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis -ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas -et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septentrione -fieri ordinabis. - -Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae -videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes -venas emittant, quibus etiam signis altius depressae -inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae -nocivos aut salubres habeant liquores, studiose scire -oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut -saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt, -signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum -et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante -solis itaque ortum in locis quibus aqua quaeritur aequaliter -in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur. -mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit -umores in aera supra terram crispantes et in modum -tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis -locis fieri non potest. quaerentibus ergo aquam diligenter -erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera -sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur. -in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in -sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis -mersa. in terra nigra stillarum umores exiles magis ex -hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis -locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas venas -habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et -harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores -sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae -inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxorum -quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium -et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores -aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae -et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor -bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire -in medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt -montanorum fontium suavitatem. - -Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur, -tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, -hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt. -quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his -credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. -fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in -latitudinem pedes III, in altitudinem pedes V, et circa solis -occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus -perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, -supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra -inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut -stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam -habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem -ratione positum et opertum fuerit, si is locus aquam -habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus -lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit -ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae -locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in -eodem loco similiter adoperta in alia die lucens fuerit -inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea -quod omnis calor ad se trahit umorem. item in eodem -loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque -fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere. -cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem -putei defodiendi erunt quousque caput aquae inveniatur -aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen -sub radicibus montium in regione septentrionali signa -aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres -et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio -a solis cursu separantur et arborum aut montium -umbris velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate -profluent. - -In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum -ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur -alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint -pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis -naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si -non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem -malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna -accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit -sine periculo descendes. quod si ereptum ei lumen fuerit, -cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio -loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad -libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina -quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus -spiritus evaporet. sed cum aqua inventa fuerit, -signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita -excludantur. in signinis autem operibus haec servare -debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum -de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae -duae partes ad quinque harenae mortario misceantur. -puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis -pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat. -structuram vero cum facere coeperis, vectibus -ligneis densabis sic ut nitorem frontis non laedas. sic -enim solidata structura adversus umorem fortior erit. -quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem -saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque -partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem -mensuris et redivivas inpensas fieri monstraverint, melius -tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur, -quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter -et in testaceis operibus facies. puteum autem cum -fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena -lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans umor fossionem -resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas -vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina -ponderis periculum fodientibus faciat. - -Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur, -his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque -si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius -quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes -habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non -vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos -salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei -fossi fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum -sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis -erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit -et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen -in ea si cito coquatur, bona erit. non minus si perlucidi -fontes fuerint et sine musco aut quibusdam -inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque -aquam futuram significabunt. - -Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut -forma structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus -ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur, -structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat. -canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur. -si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur -et, si longior planitia fuerit, pede semis inter -centenos vel LX pedes structura submittatur, ut animata -aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium -fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub -terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus -componatur. quodsi concavae vallium demissiones inpedient, -structura solida vel arcuatili ad libramentum -aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate -cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua -ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut -veniens aqua fracto impetu lenius decurrat. aut si longius -de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori -etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a -figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine -corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores -fiant, ut alter in alterum per ordinem ad palmum ingrediatur. -iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta -inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur, -favilla per eos cum parvo liquore laxetur, ut si qua -vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo -tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa -nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum -autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando -plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam -cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum -habeant mensas, tamen propter saporis integritatem -fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam -conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae -solis ardoribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit, -nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium -vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio -videtur. - -Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc -soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae -fundentur demum pedum, M et CC libras fusurae accipiant. -octogenariae denum pedum, DCCCCLX libras accipiant. -quinquagenariae denum pedum, DC liƀ. accipiant. -quadragenariae denum pedum, CCCCLXXX libras. tricenariae -X pedum, CCCLX libras. vicenariae X pedum, CCXL libras. -octonariae C libras. - -Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus. -ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit, -optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non -habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum -si miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit. -si vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus -aut de glareis excernenda erit aut de litore marino. -sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde -siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi -intermissionibus requieverit opus, pondere gravata structura -rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo -tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter -siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter -obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras -mitti debent. fortius enim comprehendunt caementa. nam -si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae, -et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes -sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt. -fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes -sunt, sed liaculorum subactionibus in tectorio -opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras -pura harena mittatur. - -Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino -fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit -ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae -autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet -operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae -una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam -partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis -praestabit. - -Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta -vel rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae -propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam -aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore -sparsa cito solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur. -ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento -siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi -fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito -desiccat, et quasi integri videntur, postea umor interaneus -dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles -operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi -inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim -possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera -tria. unum quod graece Lydium appellatur, longum sesquipede -latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo -laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον. -δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices -quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et -IIII privatorum. fieri debebunt et semilateria remissas -quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim -fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma -structurae soliditas surgat. - -Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur, -ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes -structurae et inductiones fuerint et non ante siccaverint, -cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent. -in urbe autem propter multitudinem hominum -parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem -occupent. merito ergo latericiam habere non -potuit, ne pondere cito corrupta fabrica laberetur. latericiis -ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc -modo erit providendum. in summitate parietum structura -testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali -extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt, -parietes tamen solidi permaneant. - -Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur, -autumni tempore antequam favonii flare incipiant -utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus -circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor -decurrat et venarum raritas exsiccata solidetur. sed -genera arborum has inter se vires et differentias habent. -abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni -et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore -non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni -fabrica maximas habet utilitates, primo quod ex ea -adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque -enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt. -larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis -satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis -operibus obruitur perpetuam servat utilitatem. aesculus -apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞. -fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in -umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba -et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in -fabrica utiles, in scalpturis gratae inveniuntur. alnus, -quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia -extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se -habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram -supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in -omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint rigidae sunt, -lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere -tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas -habent virtutes, quod non cito pondere curvantur, -durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur, -eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu -resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur. -si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie -solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex -ea lacunaria sunt facta. nam folia eius cupresso similia -sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae -regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur -utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores -sunt arbores sed cito vitiantur. - -Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. -bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum -boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad -lumen attendant. latitudo XV pedum disponatur et in -singulis paribus VIII pedes relinquantur. equilia calidis -locis ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur. -ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. -cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur. -lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus -aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur. -torcular huius in septentrione ponatur. cella -autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab -eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus -stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in -meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat. -granaria ad septentrionem vel aquilonem spectent, ut -aere gelidiori fruges tutius serventur. vaporatae enim -regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt -quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra -villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint -tutiores. si quid vero melius et nitidius facere volueris, -exempla de urbanis fabricis sumes. - -Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, -praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum -erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones -apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum -occidentem spectare debent, quoniam vespertino lumine -opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed -propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et -bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum -postulat lumen. nam quaecumque loca africum -spectant umore vitiantur, quoniam venti umidi spirantes -madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna -et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora -sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem -spectare debent, quod ea regio praeter ceteras -frigidior est et solstitiali tempore iocundam sanitatis -voluptatem corporibus praestat. - -Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo -fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas -altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati -fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur. -pinacothecae et plumariorum officinae in parte septentrionali -sunt constituendae, ut colores et purpurae sine -vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae -nascuntur. - -Balneis locus eligendus est contra occasum hibernum -aut partem meridianam, ut sole decedente vaporetur usque -ad vesperum quod tempus ad lavandum tributum est. -suspensurae calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum -area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata -ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit sed -redeat ad praefurnium. flamma enim sursum adsurgens -calidiores efficit cellas. supraque laterculis bessalibus et -rotundis pilae instruantur ex capillo argilla subacta, in -privato pedibus binis semis, in publico ternis. tegulae -bipedales super constituantur quae pavimentum dirigant. -plumbeum vas quod patenam aeream habet, supra fornacem -conlocetur, alterum simile frigidarium secus, ut -quantum caldae ex eo in solio admittatur tantum frigidae -infundatur. magnitudines autem balnearum pro hominum -copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae -sic disponantur ut quanta longitudo fuerit tertia dempta -latitudo disponatur. melius enim ignis per angustiora latitudinis -cellarum operabitur. lumen fenestris ab hibernis aut -meridianis partibus tribuatur. aestivis balneis hypocausteria -pro loci magnitudine cum piscinis in septentrione vel aquilone -constituantur, et ab eadem parte maxime lumen fenestris -admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem -gratiam praestet. in villa rustica balneum culinae coniungatur, -ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit. - -Camerae structiles fortiores erunt. figulinae autem ad -contignationem suspendantur ita ut catenis ancoratis fixae -tegulae velut palliola quae cameram circinent sustineant. -eadem ratione et planas cameras facies. utilius autem -disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant, ut uncis ferreis -ad contignationem suspendantur ita ut tegularum iuncturae -super regulas vel arcus recumbant. superiores ergo iuncturae -ex capillo argilla subacta linantur. inferior autem -pars iuncturae quae ad pavimentum spectabit primo calce -cum testa temperata trullizetur, deinde albario sive tectorio -opere inducatur. maior tamen et diligentiae et utilitatis -ratio videtur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior -caementicia et superior suspensa. inter duas enim cameras -umor retentus numquam vitiabit contignationes. sudationes -etiam praestabuntur meliores. - -Considerandum erit ut solum firmum sit et aequale, -tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum calcetur. -supra inpensa testacea crassior inducatur et iterum vectibus -contusa solidetur. tertio nucleus id est inpensa mollior -inducatur, et politionibus insistas. ne rimas inutiles operi -relinquat. - -In contignationibus diligenter respiciendum est ut -aequalitas soli dirigatur. item danda est opera ne axes -quercei cum aesculinis commisceantur. nam quercus cum -accepto umore siccescere coeperit arcuatur et rimas inutiles -operi efficiet, aesculus diligenter composita ad perpetuitatem -durabit. verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos -axes quercus secetur, et primum in directo iactatis -axibus, sequentibus in transverso stratis, bini clavis crebro -ad contignationem confixis utiliter operi subicientur. de -cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad vetustatem -poterunt permanere. iactatis in ordinem et compositis -axibus filix aut paleae aequaliter supersternantur, ut -calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc insuper -statuminetur saxo ne minori quam qui possit manum -implere. statuminibus ＜inductis＞ ruderi seu novo sive -redivivo ad duas partes una calcis misceatur. rudus [est -maiores lapides contusi cum calce mixti] inpensa crassiori -induci debebit ne minus crassitudine digitorum VI. -exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa -testacea mollior inducatur, et siccet. tum aut marmor -sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi -superinponantur, et usque eo fricetur ut iuncturae vel anguli -inter se conveniant, tunc erit perfecta fricatura. quodsi -facultas non erit unde superfigantur, ne aut lacunae aut -tumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra -marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta -poliatur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, -quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si -necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem -servabis. missis in ordinem tabulis et alias in -transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem -configes et paleam aut filicem super aequaliter sternes et -loricabis de saxo qui manum possit implere. super rudus -pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis, -et antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales, -quae per omnia latera canaliculos habent digitales, calce -viva ex oleo temperata frontibus tegularum qua canaliculi -erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones, -ut margines tegularum cum calce comprehendi possint. -quae res cum siccaverit quasi unum corpus facit et -nullum umorem ad inferiora admittet. postea nucleum -sex digitorum induces, et frequenter fricabis ne setas -faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam -supra inprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas, -ut nullo modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligentius -facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas -axium faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina -pari modo fricaturis et politionibus exerceantur. - -In albario opere calcem sic probare debebis. in fossa -calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia -quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam inpegerit atque -adhaerens asciae viscosa videbitur, optima erit operi albario. -recenter extincta et calculosa si fuerit, dum siccescere -coeperit calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. -unde proxime extinctam in opus albarium mittere non -oportet. - -Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asseres -abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur, ne -plus habeant grossitudinis quam digitos tres. hos inter -se sesquipedali mensura divisos ordinabis et catenis ad -contignationem suspendes ita ut binae perticae graciliores -inter eos sint missae. his faciant tomices ligaturas, catenae -autem parentur aut de iunipero aut oliva aut buxo aut -cupresso. camerae ex harundine graeca vel palustri vel -grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi -aequalis admodum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, -qui possint aequalem nitorem ostendere, aut si quam -cultiorem gratiam emutare volueris, fasciculi mollioris -cannae facilius flexi ducantur. postea primo manu inducatur -inpensa pumicea, et trullizetur ut canna subigatur, -deinde harena et calce dirigatur. tertio marmor tunsum -super calce inducatur et poliatur. sic et nitore gratiam -et virtutem solidam facies. si quid autem urbanius cameris -addere volueris, fasciculos de canna facies et laquearis -operis delicate aut arcuatilis camerae exemplis uteris. - -Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint -inducti et politi, macritate inpensae cito corrumpentur. -exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum -tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines, -solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis formas -designant. prima ergo inductione trullizata, cum arescere -coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. cum -tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore -granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic -paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum -ex ea mundum levetur. inarescente inductione alterum -corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus -fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. -omnia ergo quae diligenti studio componuntur, neque -vetustatibus obsolescunt neque cum purgari coeperint gratiam -coloris amittunt. umidi enim parietes cum picturis -ornantur desudescent, et operi obligatus color elui non potest. - -Operi coronario subtilior inpensa necessaria est, ut -amplius fricata mollius nitore gratiam faciat. observandum -tamen erit ne gypsum inpensae adiungatur. siticulosa -enim materia dum cito arescit, vicina coronarium opus -politionibus parietum et camerarum cum superinducitur -ruina corrumpit. - -Parietes vero umidis locis sic erunt solidandi. si perpetuus -umor manabit, tribus pedibus ab imo, testaceo -paries vestiatur et vestitura calcetur et poliatur, ne umorem -admittere possit. quodsi maior umor perpetuus -manabit, canaliculum brevem extrues aliquantum a pavimento -altius, qua collectus umor sine vitio parietis exeat. -si autem affluens umor abundabit, tegulas bipedales ex -ea parte qua umor inriguus erumpet diligenter picabis, ne -vis umoris ad parietem transeat. ex altera parte, qua -structurae iungentur, tegula calce liquida linietur, ut facilius -operi adhaerere possit. - -Triclinia hiberna non convenit grandibus picturis ornari, -quoniam hibernis temporibus frequenti lumine cereorum -aut lucernarum fumante obsolescunt. propterea et -camerae eorum planae fiunt, ut detersa fuligine statim -inluminatus splendor appareat. - -Etiam pavimentorum utilis dispositio inventa videtur. -itaque excavatis in altum duobus pedibus, festucato solo -inducatur aut rudus aut testaceum pavimentum, deinde -congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur ex sabulone -et favilla et calce mixta inpensa crassitudine unciarum -VI. ad regulam exaequata planities reddit speciem -nigri pavimenti. hieme ergo non recipit frigus et ministros -licet nudis pedibus vapore delectabit. sic enim erit -pavimentum ut etiam bibentium pocula si fusa fuerint -momento siccescant. - -Colores vero alii certis locis procreantur, alii ex commixtionibus -componuntur. rubricae itaque multis locis -generantur, sed optimae in Ponto et in Hispania nascuntur. -paraetonium ex ipso loco unde foditur habet nomen. eadem -ratione et melinum, quod eius metallum per insulas cycladas -Melo dicitur. creta viridis pluribus locis nascitur, -sed optima creta Smyrnae tantum procreatur, quae graece -θεοδοτειον dicitur a Theodoto quodam in cuius solo primum -est inventa. auripigmentum, quod αρϲενικον graece -appellatur, in Ponto nascitur. sandaraca plurimis locis -generatur, sed optima in Ponto et iuxta flumen Hypanim. -minii autem natura primum a Graecis Ephesiorum solo -reperta memoratur, deinceps in Hispania. cuius natura -has admirationes habet. glebae itaque cum ex metallis -primum exciduntur, argenti vivi guttas exprimunt, quas -artifices ad plures usus colligunt. neque enim argentum -neque aes sine his inaurari potest. nam confusae in unum -ita ut quattuor sextariorum mensuram habeant, centum -librarum pondus efficient. supra cuius liquorem centenarium -saxi pondus si posueris, sustinebit, scripulum auri -super si posueris, in liquore descendet. unde intelleges -non ponderis sed naturae esse discretionem. itaque si -aurifex pannis textilibus adustum rudi vaso fictili solidi -auri pulverem prius lavaverit, postea mixtum argento vivo -vel in panno vel in linteolo comprimes ut liquor argenti -expressus emanet et auram solidum intrinsecus remaneat. -verum probatio minii sic erit observanda. in lammina -ferrea mittatur et super ignem ponatur tamdiu donec -lammina rubescat. tunc retractum refrigescat. si colorem -non mutaverit, optimum erit, si mutaverit, vitiatum erit. -colores autem omnes calcis mixtione corrumpi manifestum -est. chrysocolla a Macedonia venit, foditur autem ex -metallis aerariis. armenium et indicum ab ipsis ostenditur -quibus in locis nascitur. atramenti vero compositio sic -erit observanda, quae non solum ad usum picturae necessaria -videtur sed etiam ad cotidianas scripturas. lacusculus -curva camera struatur. huic fornacula sic componitur -ut nares in lacusculo habeat qua fumus possit -intrare. taedae in eadem fornace incendantur, super taedas -ardentes resina mittatur, ut omnem fumum et fuliginem -per nares in lacusculum exprimat. postea fuliginem diligenter -conteres et aquam ad modum mittes et atramentum -facies nitidum. pictores autem glutinum miscent, ut nitidius -esse videatur. sed ad celeritatem operis etiam taedarum -carbones cum glutino attriti parietibus praestabunt -atramenti suavitatem, nec minus sarmenta exusta et contrita -atramenti colorem imitabuntur. sed et sarmenta -uvae nigrioris si in optimo vino mersa aruerint et postea -exusta fuerint, addito glutino imitata indici suavitatem -monstrabunt. usta vero, quae plurimum necessaria in -operibus picturae videtur, sic temperatur. glebae silis -boni in igne coquuntur, tunc acerrimo aceto perfuso extinguuntur, -et reddunt purpureum colorem. caerulei temperationes -Alexandriae primo sunt inventae, nunc autem -Puteolis ex harenae pulvere et nitri flore temperatur. sed -cyprium adustum ＜addes＞. cerussa et quam nostri aerucam -vocant sic erit conficienda. sarmenta vitis amineae -infuso aceto in dolio coiciantur, super tabulae plumbeae -deponantur et dolium eludatur, et pluribus mensibus transactis -aperiatur. sed cerussa in fornace coquatur, quae -mutato colore meliorem efficiet sandaracam. ostrum autem -quod pro colore purpurae temperatur plurimis locis nascitur, -sed optimum insula Cypro et ceteris quae proxime -sub solis cursu habentur. conchylia itaque cum circumcisa -ferro fuerint lacrimas purpurei coloris emittunt, quibus -collectis purpureus color temperatur. ideo autem ostrum -est appellatum quod ex testis umor elicitur. qui cito ex -salsugine inarescit, nisi temperatus umor melle circumfusus -habeatur. fiunt etiam purpurei colores infecta creta -rubiae radice. similiter ex floribus alii colores inficiuntur. -itaque pictores cum voluerint sil atticum imitari, violam -aridam in vaso cum aqua ad ignem adponunt ut ferveat, -et decoctam in linteolo exprimunt et in mortario cum -creta conterunt et faciunt silis attici colorem. eadem -ratione vaccinium cum lacte temperantes purpuram faciunt -elegantem. qui non possunt chrysocolla propter caritatem -uti, herbae quae lutear appellatur sucum caeruleo inficiunt -et utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellantur. -propter inopiam coloris simili modo cretam selinusiam -sive anulariam vitro miscentes, quod Graeci ιϲατιν -vocant, imitationibus efficiunt indici colorem. - -Quoniam ad omnes usus normae ratio subtiliter inventa -videtur, sine qua nihil utiliter fieri potest, hoc modo -erit disponenda. sumantur itaque tres regulae, ita ut duae -sint pedum binum et tertia habeat pedes duos uncias X. -eae regulae aequali crassitudine compositae extremis cacuminibus -iungantur schema facientes trigoni. sic fiet perite -norma composita. - -Multa variaque genera sunt horologiorum, sed pelecini -et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio videtur. pelecinum -enim horologium dicitur quod ex duabus tabulis -marmoreis vel lapideis superiore parte latioribus inferiore -angustioribus componitur, sed haec tabulae aequali mensura -fiunt et quinis lineis directis notantur, ut angulum -faciant qui sextam horam signabit. semis ergo ante primam -et semis post undecimam supplebunt XII numeros -horarum. sed iunctis aequaliter ante et extensis tabulis, -in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proximum -circulum facies, a quo primum lineae horarum partitae -aequaliter notantur. item alium maiorem circulum -ab eodem puncto angulari facies, qui prope oram tabularum -attingat, ad quem aestivis temporibus gnomonis umbra -pervenit. subtilitas ergo disparis mensurae de spatio -horarum expectanda non est, quando aliud maius et aliud -minus horologium poni solitum videatur, et non amplius -paene ab omnibus nisi quota sit solum inquiri festinetur. -gnomon itaque in angulo summo iuncturae paululum inclinis -ponitur, qui umbra sua horas designet. constitues -autem horologii partem qua decimam horam notabit contra -orientem aequinoctialem, sicut de exemplis multifariam -cognoscitur. horologium autem quod hemicyclion appellatur -simili modo de lapide vel de marmore uno, quattuor -partibus sursum latioribus infra angustioribus componatur, -ita ut ab ante et a tergo latiores partes habeat, sed frons -aliquantum promineat atque umbram faciat maiorem. sub -hac fronte rotunditas ad circinum notatur, quae cavata -introrsus hemicyclium faciat schema. in hac cavatura -tres circuli fiant, unus prope summitatem horologii, alius -per mediam cavaturam, tertius prope oram signetur. -a minore ergo circulo usque ad maiorem circulum horalem -una et X lineae directae aequali partitione ducantur, quae -horas demonstrent. per medium vero hemicyclium supra -minorem circulum planitia aequalis subtiliori crassitudine -fiat, ut aperta rotunditate digitali facilius solis radius -infusus per numeros linearum horas demonstret. hiemis -ergo tempore per minorem circulum horarum numeros -servabit, aequinoctiali tempore medium circulum sequetur, -aestivo tempore per maioris circuli spatia gradietur. sed -ne error in construendo horologio cuiquam videatur, libero -loco alto vel plano sic ponatur ut angulus huius qui -occiduas horas notabit contra aequinoctialem vernum spectet, -unde sol nono kal. apriles oriatur. fit etiam in -uno horologio duplex elegantiae subtilitas. nam dextra -ac sinistra extrinsecus in lateribus eius quinae lineae -directae notantur, et ternae partes circulorum aequali -intervallo sic fiunt ut una proxima sit angulis posterioribus, -ubi stili ponentur qui umbra sua horas designent, -altera mediam planitiem detineat, tertia prope oram contingat. -has enim partes circulorum hieme vere et aestate -sic ut interius gnomonis umbra sequitur. in angulis -ergo posterioribus stilos modice obliquos figes, qui umbra -sua horas designent. oriens enim sol in primo -latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinistro -latere percurret. legitur etiam horas sic comparari debere, -primam sextam septimam et duodecimam uno spatio mensuraque -disponendas, secundam quintam octavam et undecimam -pari aequalitate ordinandas, tertiam quartam -nonam et decimam simili ratione edendas. est et alia -de modo et mensuris horarum comparatio, quam prolixitatis -causa praetereundam aestimavi, quoniam haec -diligentia ad paucos prudentes pertinet. nam omnes -fere, sicut supra memoratum est, quota sit solum requirunt. - -Quantum ergo ad privatum usum spectat, necessaria -huic libello ordinavimus. civitatum sane et ceterarum -rerum institutiones praestanti sapientiae memorandas reliquimus. - - - - - -End of Project Gutenberg's De Architectura, by Marcus Vitruvius Pollo - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ARCHITECTURA *** - -***** This file should be named 51812-0.txt or 51812-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/5/1/8/1/51812/ - -Produced by Ted Garvin, abi278, Stephen Rowland and the -Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive -specific permission. If you do not charge anything for copies of this -eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook -for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, -performances and research. They may be modified and printed and given -away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks -not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the -trademark license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country outside the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you'll have to check the laws of the country where you - are located before using this ebook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm web site -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The -Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm -trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the -mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its -volunteers and employees are scattered throughout numerous -locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt -Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to -date contact information can be found at the Foundation's web site and -official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - |