diff options
20 files changed, 17 insertions, 67866 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..d7b82bc --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,4 @@ +*.txt text eol=lf +*.htm text eol=lf +*.html text eol=lf +*.md text eol=lf diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..353b85f --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #51812 (https://www.gutenberg.org/ebooks/51812) diff --git a/old/51812-0.txt b/old/51812-0.txt deleted file mode 100644 index c97a2ef..0000000 --- a/old/51812-0.txt +++ /dev/null @@ -1,30090 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of De Architectura, by Marcus Vitruvius Pollo - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most -other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of -the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have -to check the laws of the country where you are located before using this ebook. - -Title: De Architectura - Libri Decem - -Author: Marcus Vitruvius Pollo - -Editor: Valentinus Rose - -Release Date: April 20, 2016 [EBook #51812] - -Language: Latin - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ARCHITECTURA *** - - - - -Produced by Ted Garvin, abi278, Stephen Rowland and the -Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net - - - - - -Transcriber’s Note: It would be wise to approach this book with a -reference guide to Latin scribal abbreviations to hand. The Unicode -characters used to render these are not supported by all fonts and may -not display correctly. Additionally, there are a number of symbols on -pages 232, 263-8, 271, 275-6 that have no Unicode equivalent, in -particular those represented here by ◌ and ⊙ (circles of varying -numbers of dots); these pages are included as images in the HTML -version, to which the reader may refer. - -This key may help. - - ^{superscripted} in original, _{subscripted} - - text printed in two rows [above/below] in original - - =bold= in original - - _italics_ in original - - ~s p a c i n g~ in original - - ≣ text scratched out, text s̶t̶r̶u̶c̶k̶ ̶t̶h̶r̶o̶u̶g̶h̶ but legible, - text ⟦erased⟧, text ⁅written in over an erasure⁆ - - extra spacing between words is intentional, indicating - a missing word or words (lacunae) - - [NT] represents NT ligature. - - ¦ represents a broken forward slash (/) indicating separation - of two words written as one. - -With reference to the MUFI Character Recommendation: - - The character ᷑ (U+1DD1 COMBINING UR ABOVE, _passim_ as t᷑) - represents U+F153 COMBINING ABBREVIATION MARK SUPERSCRIPT - UR ROUND R FORM. - - The character ᷎ (U+1DCE COMBINING OGONEK ABOVE, _passim_ as - t᷎, r᷎) represents U+F1C8 COMBINING ABBREVIATION MARK ZIGZAG - ABOVE CURLY FORM. - - The character K (U+212A KELVIN SIGN, page 68 note to line - 27) represents U+E8A3 LATIN ABBREVIATION SIGN AUTEM. - -In this e-text, page numbers from this edition are given at the head of -each page, page numbers from a previous edition in the right margin (in -bold), chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers -from both editions in the right margin, distinguished e.g. 5 and (5). - -Notes originally split across two pages have been rejoined and placed -onto the most relevant page. - -For this e-text, the text is given twice: first as printed, with all -notes and apparatus, and then as text alone. - - - - - VITRUVII - - DE ARCHITECTURA - - LIBRI DECEM. - - ITERUM EDIDIT - VALENTINUS ROSE. - - [Illustration] - - LIPSIAE - IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI - MDCCCXCIX. - - LIPSIAE. TYPIS B. G. TEUBNERI - -_Ut post triginta annos Vitruvium ex meo Müllerique mei († 14. -Aug. 1893) apparatu iterum ederem, id non mea effecit voluntas sed -editore Lipsiensi postulante (3. I. 1895) imposita quasi necessitas. -necessitatem in studium convertit occasio. nam eodem fere temporis -momento evenit ut amica manu favente codicis Scletstatensis (de -quo a. 1879 A. Giry, Revue de philol. III, 16-18) propter Mappae -claviculam tunc in museum Berolinense delati, mox autem Josepho Gény -bibliothecario Scletstatensi indulgente in bibliothecam translati -amplior notitia suppeteret. quae cum ad ipsum quidem auctoris textum -iuvandum nihil, non nihil tamen faceret ad illustranda textus traditi -fata, prioris editionis supplementum praestare videbatur delectabile. -parum quidem codex ille antiquus est (saeculi X vergentis), immo -magistrali saeculi licentia multo magis etiam ut emendatus ita -deformatus, quam aut Leidensis aut (unde[1] reliqui) Pithoeanus, qui -propaginis Harleianae testes sunt antiquissimi, id tamen peculiare -habet quod licet ad Harleiani codicis exemplar et ipse sit descriptus, -proprio tamen conatu quamvis desultorio nec ultra fere primum librum -pro medii aevi more pertinaci ad alterius stirpis exemplar ipso -quidem codice Gudiano antiquius correctus est, non in margine tantum, -et inter scribendum radendo, sed in ipsa statim prima scriptione. -etenim quod primum promptumque alterius generis indicium olim (praef. -p. VI) quaerenti fore videbatur, in textu ipso sine ullo rasurae -vestigio habet verba quae post ipsum statim operis initium in codice -antiquissimo (H saec. IX^{2}) praetermissa sunt, reliqua autem quae -solus servavit Gudianus (saec. XI^{1}), aeque omnia desiderantur, nisi -quod in eodem fere primo libro parvula quaedam verbis iam scriptis -ipse superaddidit, utriusque generis a librariis postea confusi -quasi princeps quoddam praebens specimen. hoc autem conscriptum est -sex librariorum (sicut octo Leidense) invicem aut scribentium aut -corrigentium festinanti diligentia. qui Germani certe omnes (ut is qui -plumbo solummodo vel graphio impresso passim nonnulla notavit et supra -p. 58, 6 “carpinus” adscripsit “haginbuocha”) non solum ad exemplaria -correxerunt sed ex proprio captu multa et ad saeculi consuetudinem. -atque similiter post egit qui et ipsum Scletstatense exemplar -adhibuisse deprehenditur corrector codicis Gudiani, qui vice versa -lectiones Harleianas infersit stirpi Gudianae._ - -_Utrumque vero librorum genus (H et G) ad codicem Fuldensem (praef. -p. IV. VI. cf. de catalogo saec. XVI N. Kindlinger, Katalog und -Nachrichten von der … Bibliothek in Fulda Lpz. 1812 p. 80 sub IX, 3, -14: de antiquo enim indice ex codice Vat. Pal. 1877 imperfecte edito -non habeo quod referam) redire credo in Germania antiquissimum et ad -“scoticae scripturae” quam qui ex eo produnt “inexperientiam”[2], ita -quidem ut ipsi Fuldensi quibus praestat ea debeat Gudiani pater, -lacunas Harleianus Reginberto atque exemplari quod vel “scripsit vel -scribere fecit” Augiensi (inter a. 838-842 s. G. Becker Cat. ant. 9, -5), quo postea etiam usus est Hermannus Contractus monachus Augiensis -in ipsa Augia mortuus a. 1054 (cf. ad p. 232, 10). in Augia enim -descriptum fuisse Vitruvii exemplar illud quod in monasterium S. -Pantaleonis (a. 964 conditum) translatum Coloniae legebat qui paginae -vacuae iuxta crucis figuram (f. 145^{b}) nomen inscripsit “Goderamnus -propositus” eiusdem monasterii, hoc indicare videtur codicis nunc -foliis quibusdam truncati[3] appendicula atque “sumpta ex phisicis -probamenta” illa aeque truncata, quae ad Augiensem bibliothecam -pertinent et ad Mappae claviculam iam a. 822 ibi servatam (Becker 6, -139), servatam sc. cum alio volumine iuxta collocato (6, 138) “de -architectura” sine nomine tradita eadem fortasse ratione qua in codice -Scletstatensi, quo utrumque opus eodem volumine coniunctum postea in -ipsa Augia repetitum est.[4] istam scilicet appendiculam cuius in -codice Harleiano nunc initium solum extat ab ~altera manu~ adscriptum, -ex integro tunc codice uno tenore et ab ipsa Vitruvii finiti manu -descriptam praebet Leidensis (f. 105^{a}-6^{a}, item Escorialensis -f. 84-86 cf. Haenel, Cat. Mst. p. 958) atque eadem excerpta ad finem -etiam aucta repetit Scletstatensis. contra Pithoeanus (item qui ex eo -Vaticanus) sine nomine auctoris Vitruvio finito addidit Faventinum (qui -et ipse bibliothecae Augiensis testis est: Becker 10, 2). Pithoeanus -quidem omnium qui ex H ut antiquissimus fuit ita feracissimus. nam -ex eo fluxerunt et is ad quem pertinent ~blc~ (et qui ex c, h et -m) et Vaticanus s. XI, cuius integra nunc uti licuit scripturae -collatione ab Augusto Wilmanns olim facta[5], et (ex quo Parisiensis -alter p) Franekeranus (qui nunc est Leuwardiae in bibliotheca Frisiae -provinciali no. 51) belle et antique scriptus saec. X^{2} atque -Scletstatensi si non auctoritate, certe aetate compar.[6] Pithoeani -autem praeter mea nunc usus sum integra librorum I et X collatione a -Friderico Haase († 1867) exemplari editionis Tanchnitianae (Lips. 1836) -pridem adscripta._ - -_Antiquos igitur quos superesse scimus Vitruvii codices id est ante -saec. XII scriptos, ipse vidi omnes (praeter Vaticanum, de quo supra, -et Escorialensem, de quo vid. praef. p. V: post ea autem quae mea -causa olim diligentissime adnotavit F. Jagor a. 1867, de eodem codice -relatum est ex schedis G. Loewe anni 1879 in Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. -ph. h. Kl. 112, 180 et Wiener Stud. 1888/89 IX, 327. X, 168). principes -omnium H et G. qui secundas partes agunt, ex uno omnes pendent codice -Harleiano P, L, e, praeter S, qui Gudiani patrem novit cum E. reliqui -omnes inferioris ordinis sunt et merito negligendi. quorum si origines -sciremus, id est si nomina traderentur monasteriorum quibus scripti -fuerant, architecturam germanicam lepidissima historia illustraremus. -Leidense quidem exemplar monasterii olim fuisse suspicor S. Michaelis -Hildenesheimensis, cui primus praepositus fuit Goderamnus ille qui -codicem Harleianum (id est Coloniensem) manibus versaverat. etenim -ad finem libri quarti (f. 40^{a}) vetus lectoris coaevi manus rudem -quandam sed veram imaginem margini appinxit columnae illius aeneae, -tunc scilicet novae et spectabilis, quam ad exemplum Traiani factam -(scil. inter annos 1001 quo Romae fuerat et quo ecclesia dedicata -est 1022) Christo victori iuxta altare erexerat Bernwardus episcopus -(993-1022)[7]._ - -_Vitruvio, sicut olim, subdidi Faventinum, id est Epitomam, cui nomen -auctoris reddidit Iosephus Haupt anno 1871. eius textum contuli cum -Anonymi cuiusdam compilatione, qua ex ipso Vitruvii textu tunc vulgari -epitoma vetus aucta fuit. hanc scil. unus servavit codex Scletstatensis -ad finem non perscriptam, immo remisso labore aut mutilam aut -imperfectam, sicut qua eiusdem librarii manus voluminis initium fecit -imperfecta est Mappae clavicula. de hac Anonymi opella nuper retulit -S. Krohn a. 1896, de altera autem et recentiore (s. XII) Epitomae -editione, quae est “de architectura valde utilis scientia” (cf. -praef. p. XII et infra ad Faventini initium) disserendum erit ei qui -ipsam edet Claviculam illam summopere memorabilem, id est ei a cuius -benevolentia pauca haec praefari exorsus sum, Ludovico Kaemmerer._ - -_Marginibus adscripsi numeros paginarum quae fuerunt editionis prioris -(anni 1867) eo consilio ut novae quoque editioni servaretur indicis -Nohliani (ab anno 1876) utilitas, quo de Vitruvii sermone ita nituntur -recentiorum studia universa (ipsius Nohl, Praun, Oehmichen, Eberhard -etc.) ut sine eo non existerent omnino._ - -_Scripsi ~Berolini~ 26. Julii 1898 (quae libro impresso nunc relego 14. -Junii 1899)._ - - _=Valentinus Rose.=_ - - [1] _quod demonstravit apparatus prioris editionis criticus. - unum hic exemplum afferam, quod verba p. 149, 24 “et ex - intestino opere lacunariis ornatus” quae leguntur in GHLS, ea - cum P omittunt ~fpv(b)l(ch)~. similiter p. 273, 13. 281, 2 etc._ - - [2] _exemplo utor vitiis ex _p (= r)_ anglosaxonico (e. - g. _per = res_) translato mox in _n: natione (?)_ p. 32, - 3. _contigrationem_ G 52, 18. 24. _remissionibus_ 136, 8. - _spissionibus_ 194, 13. _notatione_ 219, 27. _nostrum_ 230, 22. - _notae_ 255, 14. _voluntatem_ 260, 22. mox in _p: pythmo_ 9, - 13. _desepti_ 63, 20. _hypetri_ 96, 22. _excepto_ 167, 5. cf. - _p_ pro _f: prontibus_ H 100, 15. _porte_ G 168, 13.--_f_ pro - _p: confressione_ H 237, 18.--_r_ pro _p: raribus_ 121, 23. - _saprinea_ G 56, 18 etc. etc. de nota anglosax. pro _autem_ - in G saepe repetita (explicat suprascripto _autem_ G^{c} ad - p. 155, 1. cf. 69, 22. 201, 6.) v. praef. p. VI (vid. etiam - p. 191, 8. 196, 12. 199, 12 etc., pro _vero_ HG^{c} p. 70, - 5).--simillimae sunt notae _r_ et _s_, ut fuerunt in x, vel in - ipso H, unde vitia plurima: sed hoc late patet, sicut _u = a_. - alia ratio est vulgaris apud librarios saec. IX confusionis - vocalium _u = o, a = o, i = e_._ - - [3] _folio 158^{b} finitur ultimus quaternio XX, post quem - volumen claudunt quattuor folia 159-162. ex prioribus duo - quaterniones XIIII et XV septena tantum folia habent, item post - f. 108 et 114 singula folia recisa sunt, quae eadem forte causa - inutilia essent quam quae pagina versa vacua relicta sunt f. - 84^{b}, 103^{b}, 133^{b}, 145^{b}. quem codicem qui et foliorum - forma quadrata et paginarum ambitu effigie quadam minuta - repetit, etiam numero foliorum aequaret textus Scletstatensis, - nisi post f. 116 (quod finitur ed. p. 200, 17 post v. _ferum_, - ut Harl. f. 116 finitur ed. p. 200, 18 post v. _dissolvere_) - in ipso primum folio 117^{a}, ut iterata vice infra, omittendo - peccasset. Harleianus enim grandioribus litteris verbisque - sine compendio (~ex exemplari quidem compendioso~) exscriptus - latiore spatio utitur. specimen scripturae habes in Catal. of - ancient mss. in the British Museum P. II (Lond. 1884) tab. 55._ - - [4] _Scletstatensis codicis ~pars prior~ a duobus manibus - scripta fuit, quarum altera ~Claviculae~, post prologum et - indicem, particulam scripsit (f. 1-12), eadem Faventini - textum, quem inceperat, reliquit imperfectum. altera eiusdem - Mappae aliaque de coloribus etc. ~excerpta~ dedit varia atque - confusa tribus foliorum quaternionibus (sign. I-III, f. 13-38) - quorum tertii in altera parte, post inserta duo illa folia - delineationibus architectonicis destinata, rursus prior manus - scripsit excerptum ex Vitruvii libro III (cf. V. Mortet: - Bibl. de l’éc. des ch. 1896 p. 289, Revue de phil. 1898 p. - 34, aliaque veterum auctorum fragmenta per saecula IX et - X celeberrima saepeque obvia, ad Mappam non pertinentia). - sequitur altera Excerptorum series (m. 2) usque ad Faventinum - (m. 1).--deinde ~altera eiusdem voluminis parte~, sine nomine - _Incipit prologus de architectura_, quo finito ipsius Vitruvii - nomen uno loco comparet in rubrica libri primi (ad p. 2, 17). - hanc partem alii sex librarii scripserunt._ - - [5] _is codex, propter nitorem scil. exemplaris, multis locis - verba auctoris obscura in albo omisit, velut “liacolorum” - illud, de quo Nohl, Ind. Vitr. prf. p. III (cf. p. 72)._ - - [6] _hunc ad bibliothecam Berolinensem missum inspexi ipse m. - Iulio 1898. unde cognovi ex eo ipso descriptum fuisse p, alius - autem suaeque ex P originis esse v._ - - [7] _qua comparata manifestum est alienum esse capitulum quod - nunc spectatur columnae olim fractae restitutum (cf. tabulam - in: Vaterländ. Archiv Jahrg. 1825 Bd. 2 S. 250. Kratz, Dom zu - Hildesheim II S. 60 cum tab. 7 fig. 1 et tab. 12 fig. 3. cf. - tab. 4 fig. 3.--de Bernwardi studiis chemicis Kratz III, 11 - et Pyrgalli carmen apud Leibnitz Scr. Brunsv. II introd. p. - 18. Lüntzel, Gesch. der Diöcese u. Stadt Hildesheim, II, 176. - cf. Mappae inscr. in cat. Aug. “de efficiendo auro” et ipsius - voluminis Scletst. “De chymia Manuscript”). in summa columna - erat Christi statua crucifixi quidem, sed sine cruce (Kratz 2, - 62), manibus supra pectus complicatis, praeter subligaculum - nudi, cum corona spinea et cum ligno suppedaneo._ - - - - -Vitruvii codices antiqui habentur hi - - -[Illustration] - - _=H= = ~Harleianus~ mus. Brit. 2767 (saec. IX^{2})_ - _unde =L= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 88 (s. X)_ - _et =e= = ~Escorialensis~ III F. 19 (s. X/XI)_ - _et =P= = (~Pithoeanus~) Paris. lat 10277 (s. X^{1})_ - _ex quo is unde_ - { _=b= = ~Bruxellensis~ 5253 (s. XI)_ - { _=l= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 107 (s. XI)_ - { _=c= = ~Cottonianus~ mus. Brit. Cleop. D 1 (s. XI)_ - _ex quo_ - _=h= = ~Harl.~ mus. Brit. 3859 (s. XI/XII)_ - _[=m= = ~Morris.~ nunc Berolinensis lat. fol. 601 - (s. XII)]_ - _=f= = (~Franekeranus~) Leuward. 51 (s. X^{2})_ - _ex quo_ - _=p= = ~Paris.~ lat. 7227 (s. XI/XII)_ - _=v= = ~Vaticanus~ reg. Suec. 1504 (s. XI)_ - _et =S= = Scletstatensis 1153^{bis} (s. X^{2})_ - _=G= = Wolfenbuttelensis ~Gudianus~ 69 (s. XI^{1})_ - _=E= = (epitomati Vitruvii) Wolfenb. ~Gudianus~ 132 (s. X)_ - -_itaque in hac editione =x= mihi est pro codicum omnium consensu = -H(S)G(E): de quibus singulis notatur tantum ubi differunt, de reliquis -non curandum._ - - - - -In supplementum editionis prioris (a. 1867) sequitur eorum quae vel -addenda vel corrigenda tunc fuerant adnotatio (cf. praef. p. VII not.). - - -_ad p. 1, 6 lege _gubernaren̤tur_ c (contra dele ad v. 3 _gloriarentur_ -ante corr. c)._ - -_ad p. 9, 19 l. _trigonis_ G(Lp): _tridonis_ H(Plbch) [in p sc. -_trigonis_ est ex f^{c}]._ - -_in p. 16, 8 l. _occidentem_ (pro vit. typ. _accidentem_)._ - -_in p. 16, 13 l. _vitiantur_ (quod volueram, cum codd., pro -_vitiabuntur_, quod inmutatum ex textu vulg. ramansit)._ - -_ad p. 17, 20 adde (quae excidit) notam _compositionis_ rec.: _-nibus_ -G H (Llch)._ - -_ad p. 20, 22 excidit nota haec _passuum_ rec.: _passus_ G H(Llch)._ - -_ad p. 27, 11 l. _ae≣thestę_ (i. e. _aetthestę_) ante ras. G._ - -_ad p. 29, 11 et 15 omisi olim, quae recentes viderentur, correcturas -codicis H. sunt autem negligenti ductu atque inconsueto supra additae, -quas nunc signavi H^{2} (sicut calamo sine atramento impressas codicis -S = S^{2}): _(11) ab .ı. [ad/ab] .k._ et _(15) ab .[l/ı]. ad .n.__ - -_ad p. 30, 22 cf. ed. pr. p. VII not._ - -_ad p. 50, 22 add. _in(im _G^{c}_)pudico_ G H(Llc)._ - -_ad p, 52, 25 l. _despectationes_ G H (non _disp._)._ - -_p. 52, 24 l. _cenaculorum_ (non _coe-_): textum Lor. a me correctum -cum in officinam dederim, fieri potuit ut remaneret _o_ illud, non (ut -p. 150, 12) deletum._ - -_ad p. 55, 14 omisi notam _quem (habent)_: _quae_ H (L, _quę_ Glc)._ - -_ad p. 57, 4 l. _terreni habens_ G H (_habentes_ G^{c}), ubi delevi -_habens_._ - -_ad p. 57, 10 add. _est enim_: _&enim_ H (Llc) = _Et n̶_ G._ - -_ad p. 59, 6 l. _tinia_ ante corr. G (_tenia_ errore G^{c} qui voluit -_tinea_)._ - -_ad p. 60, 6 l. _se dededissent_ H (G^{c}), _sede dedissent_ Llc, -_se¦d̲e̲ dedissent = se dedissent_ L^{c}, _sed|e(d)idissent?_ ante -corr. G._ - -_ad p. 61, 17 l. _amiserint_ G^{c}: _amiserunt_ G H(Llc)._ - -_ad p. 78, 14 adde notam _contracturae iusta_ Joc.: _contractura eius -tali_ G H(Llc)._ - -_ad p. 81, 12 l. _proiecturae cymatium_ H(Llc), _proiecturę cimatiū_ G._ - -_ad p. 85, 18-20 l. _columnas--possent_ om. G etc._ - -_ad p. 96, 4 adde notam _orientis & (et) simulacrum_ G H(Llc)._ - -_ad p. 97, 26 adde notam _altitudinis_ Mar. (ed. pr.): _-ne_ G H(Llc)._ - -_ad p. 98, 8 adde notam _eae_ H(Llc): _hae_ G._ - -_in p. 111, 5 l. _gravis et ex gravi_ (= G H)._ - -_ad p. 113, 18 adde notam _et disdiatesseron et disdiapente_ (G, _& -diatesseron & disdiapente_ H): sic codd._ - -_ad p. 118, 7 add. n. _qua_ Phil.: _quę_ G, _quae_ H (_quę_ Ll, _que_ -c)._ - -_ad p. 124, 2 _hypaethrasque_ Lor.: _hypetrisque_ G H._ - -_ad p. 127, 5 add. n. _ambulationes_ lc._ - -_ad p. 127, 15 adde n. _subdextro_ G H._ - -_ad p. 129, 20 adde n. _exęquanda_ G(Pl): _exaequenda_ H(Lc)._ - -_ad p. 129, 22 adde n. _structura_ Lor.: _structurae(ę)_ G H(Llc)._ - -_ad p. 130, 21 l. _potuerunt_ G(Lc): _poterunt_ H(l)._ - -_ad p. 135, 19 (non ad v. 16) l. _tumore_ H (et ante corr. c)._ - -_ad p. 136, 8 adde n. _remissiores_: _remissionibus_ E G H(Llc)._ - -_ad p. 139, 6 adde n. _species se_ H(lc)._ - -_in p. 140, 4 l. _pronuntiandum_ (pro _c_ ex ed. Tauchn. negligenter -rep.)._ - -_in p. 146, 29 l. _ne minus pedes occupent septenos_ (sic codd.: ubi -_occupent pedes septenos_ edd.)._ - -_ad p. 149, 9 l. _distat_ G (non ad 8 _distantes_): _distant_ H(Llc)._ - -_in p. 151, 7 l. _formatur historia_ (sic codd., non _historia -formatur_, ut edd.)._ - -_ad p. 152, 15 l. _materies_ H(Ll): _matries_ G(ch)._ - -_ad p. 155, 9 adde n. _invidiore_ (sine corr.) G._ - -_ad p. 158, 24 l. _extentionē_ G: _-ne_ H(Llc)._ - -_ad p. 159, 11 l. _De mausoleo_ H (_De maus oleo_ L, _De|manus oleo_ l, -_De man̤us oleo_ c), _demaus oleo_ G. cf. ad p. 50, 27._ - -_ad p. 161, 7 add. n. _servos_ H (L, _-us_ Glc)._ - -_ad p. 163, 6 add. n. _clavis_ G: _clavi (fixi)_ H._ - -_ad p. 170, 15 add. n. _canalis_ G: _-les_ H (Llc)._ - -_ad p. 172, 5 add. n. _e quarum_: _e(ae _H L_)quibus_ G H._ - -_ad p. 176, 13 l. _egraegia_ H._ - -_in p. 181, 10 l. _vocitant_._ - -_ad p. 181, 10 add. n. _vocitant_ G H: _vocant_ edd._ - -_ad p. 182, 7 l. _violacio_ E G H(L, _-tio_ lc et G^{c})._ - -_ad p. 189, 22 l. _percipit_ E G^{c}(lc): _percepit_ G H._ - -_ad p. 190, 4 l. _&tenuatos_ H E, _et tenuatos_ G._ - -_ad p. 190, 17 l. _atlante_ H (_athlante_ lch): _anthlante_ EG(L)._ - -_ad p. 195, 7 add. n. _ammonem (-ē)_ GH._ - -_ad p. 201, 8 not. v. 10 monendum est omissionem illam verborum v. -11-12 quae notatur pertinere ad codd. lc(f), non ad L._ - -_ad p. 219, 5 add. n. _architectata_ EG: _architecta_ H(Llc)._ - -_ad p. 219, 26 add. n. _subiens_ EG: _subic(t _L_)iens_ H(Llc)._ - -_ad p. 220, 18 l. _radios uti ꝑ centrum_ (hoc excidit!) _cum itineribus -coronantes_ EGH._ - -_ad p. 222, 5 l. _is_ E(G^{c} l): _his_ GH(ch), _ubi [ı/hı]s_ G^{c} -(non = _hiis_, sed) = _≣is_ S^{c}._ - -_ad p. 225, 6 l. _linea_ EG (lch): _linia_ H(L)._ - -_ad p. 228, 12 _in s. c. laevo et auriga (&auri|ga _H_) pedes_ GH (unde -addidi _tauri_)._ - -_ad p. 229, 8 add. n. _ophiuchos_ EH(Llc), _ophiychos_ G._ - -_ad p. 232, 4 add. n. _ex_ EG: _&_ H._ - -_ad p. 232, 17 add. n. _enascentiā_ H (_-am_ c)._ - -_ad p. 234, 20 add. n. _altera(-rạ̇ _L^{c}_) aestivus_ H(L)._ - -_ad p. 241, 19 add. n. _spatio_ G (ut sexcenties iste _o_ pro _a_)._ - -_ad p. 249, 3 l. sed ante corr. G (pro G^{c}) _discenderent_._ - -_in p. 255, 19 l. _tunc vero etiam plostra_ (ubi _etiam_ errore -omiserat textus Schneideri)._ - -_in p. 257, 16 l. _tympani eius_ (cum codd., pro _eius tympani_ edd.)._ - -_in p. 258, 16 l. _est eius_ (cum codd., pro _eius est_ edd.)._ - -_in p. 258, 18 l. _tantundem et longitudine_ (sic codd., _t. in l._ -edd.)._ - -_in p. 263, 14 l. _pedum quaternum et sextantis_ (ubi _et sextantis_ -textus Schneideriani errore neglecto excidit)._ - -_ad p. 263, 14 add. n. _sextantes_ EGH(Llc, _-tis_ L^{c}, _-te_ E^{c})._ - -_ad p. 265, 9 add. n. _denticulo_ (Schn.): _-lus_ GH._ - -_ad p. 267, 6 add. n. _habentes_ Phil.: _habens_ GH._ - -_ad p. 274, 15 add. n. _scorpiones_ G: _-nis_ H(Llc)._ - -_ad p. 277, 13 add. n. _gręce_ G (l, _graece_ L): _graeci_ H(Pch)._ - -_ad p. 278, 3 l. _amoxopodes_ G, _-pedes_ H(Llc)._ - -_ad p. 278, 4 l. _pedes XXVIIII._ H(Llc), _pedes XXVIII._ | G._ - - - - -In codd. HG rubricae capitulorum in textu primi libri litt. unc. -scribuntur hae - - -_post tit. _Vitruvii de architectura liƀ. I_ (H, om. G)._ - -_(ad p. 2, 17) _De architectis instituendis_ (litt. min. in m. suppl. -G^{c})._ - -_(ad p. 11, 10) _II. Ex quibus rebus architectura constet.__ - -_(ad p. 12, 19) _III. De aedibus sacris.__ - -_(ad p. 14, 5) _IIII. De osteis_ (_ostiis_ H^{c} G) _operum et -balnearum_ (= PL, _-orum_ H^{c} G) _et fenestris.__ - -_(ad p. 14, 11) _V. De qualitatibus locorum et copiis operum.__ - -_(ad p. 15, 5) _VI. De partibus architecturae.__ - -_(ad p. 15, 27) _VII. De corporatura animalium et locorum salubritate.__ - -_(ad p. 18, 22) _VIII. De iocineribus animalium inspiciendis ad -explorandam aeris qualitatem_ (in m. G^{c})._ - -_(ad p. 20, 9) _VIIII. De municipio_ (sic GL et in textu Pvf et ind. -vf^{c}, _De municio_ H et ante corr. e, unde _De minutio_ ind. P et ex -hoc _De minucio_ in textu vel h et a. c. ind. f, sed _De munitionibus_ -S) _de loco in locum translato.__ - -_(ad p. 20, 24) _X. De fundamentis murorum et turrium -constitutionibus.__ - -_(ad p. 23, 13) _XI. De divisione operum quae intra muros sunt et -dispositione ut ventorum noxii flatus vitentur.__ - -_(ad p. 30, 1 solus numerus restat) _XI._ (= PL, pro _XII._ ut SG^{c}) -usque ad finem, ubi _Liber primus explicit_ (_deo gratias amen_ add. -solus H) _incipit liber secundus.__ - -_quae capitula in indicem capitulorum colliguntur (post praefationem ad -p. 2, 17) in cod. P _Incipiunt capitula I (--XI)_._ - -_ea ex P etiam habent ~fvpblch~, non habent neque L(e) neque S. -reliquorum praeter I librorum nunc non extant rubricae (sed cf. G ad p. -146, 11 et 169, 25)._ - - - - -Quae omittuntur in codice Harleiano (eisque qui hunc sequuntur), -servata autem leguntur in G, haec sunt verba - - -_libri I_ - -_p. 2, 18 _suo indicio probantur omnia_ (GS) ex homoeoteleuto._ - -_p. 15, 16 _locis_ (GS^{1})._ - -_p. 19, 22 _fit_ (G)._ - -_p. 20, 7 _per_ (GS^{1})._ - -_p. 28, 8 _ad Κ_ (_ad h_ G = _ad k_ S, _ad h_ S^{2})._ - - -_libri II_ - -_[p. 31, 11 _ut_ (S, om. HG)._ - -_p. 43, 26 _ad_ (GS) ex h._ - -_[p. 44, 8 _in_ (S, om. HG)._ - -_p. 47, 19 _non enim_ (GS^{1})._ - -_p. 47, 20 _structura_ (G)._ - -_p. 61, 23 _quae_ (G) ex h._ - - -_libri III_ - -_p. 68, 9 _autem_ (EG)._ - -_p. 72, 12-14 _octo et dimidię--columnarum_ (G) ex hom._ - -_p. 72, 17 _invenit_ (G)._ - -_p. 77, 14-15 _quartae reliquae--torus_ (G) ex hom._ - -_p. 79, 14 _ab_ (G) ex h._ - - -_libri IV_ - -_p. 86, 3 _altitudinis_ (G) ex hom._ - -_p. 86, 11-12 _subtilitate--elegantia_ (G) ex hom._ - - -_libri V_ - -_p. 107, 16 _trabes_ (G)._ - -_p. 112, 2 _sunt_ (G)._ - -_p. 122, 19 _autem_ (G)._ - -_p. 123, 5 _una_ (G)._ - - -_libri VI_ - -_p. 140, 1 _cum_ (G)._ - -_p. 145, 28 _pinacothecas_ (G) ex hom._ - -_p. 148, 23 _in_ (G) ex hom._ - -_p. 151, 25 _a_ (G)._ - - -_libri VII_ - -_p. 160, 5-6 _collecta--animad verti_ (GS^{c}) ex hom._ - -_p. 165, 7 _contestateque solidiscendo_ (G)._ - -_p. 165, 29 _se_ (G)._ - -_p. 169, 2 _materia_ (G)._ - -_p. 169, 21 _ita_ (G)._ - -_p. 173, 2 _nam pinguntur_ (G) ex hom._ - -_p. 179, 18 _si_ (EG)._ - - -_libri VIII_ - -_p. 186, 8 _et stabiliores_ (G)._ - -_p. 199, 10 _e quibus ad unum_ (EG) ex hom._ - -_p. 199, 22 _ex qua_ (EG) ex hom._ - -_p. 200, 24 _aquam_ (EG)._ - -_p. 201, 1 _qua_ [lac. S]._ - -_p. 206, 14 _dextra ac sinistra cum librata_ (G) [lac. ES]._ - -_p. 211, 20 _et suaviorem_ (EG)._ - - -_libri IX_ - -_p. 212, 5 _phithia_ (EG)._ - -_p. 217, 16 _itaque neque cum maxime sunt_ (EG) ex h._ - -_p. 219, 2 _et stellarum cursibus_ (EG) ex h._ - -_p. 221, 1-2 _iustum cursum. ita efficitur_ (EG) ex h._ - -_p. 225, 9 _luna--occidentem_ (EG) ex h._ - -_p. 228, 5 _ab eo_ (EG)._ - -_p. 229, 15 _est_ (EG)._ - -_p. 230, 6 _se adtollens reflectitur a_ (EG) ex h._ - -_p. 231, 13 _nodus_ (EG)._ - -_p. 233, 7 _et_ (EG)._ - - -_libri X_ - -_p. 244, 8-9 _et transversariis--conligationibus_ (G) ex h._ - -_p. 255, 10 _alteram_ (G)._ - -_p. 264, 5 _et_ (EG)._ - -_p. 266, 12 _latitudine_ (G) [lac. S] ex h._ - -_p. 269, 21 _pedes_ (G)._ - -_p. 280, 20 _dignitate_ (EG)._ - - - - -Contra quae omittuntur in Gudiano, habentur in H sqq., haec - - - _libri I_ - - { _p. 13, 11 _ab_ (HS)._ - { _p. 15, 27 _ea_ (HSG^{c})._ - _(deficit E)_ { _p. 20, 23 _in_ (HS)._ - { _p. 22, 22 _est_ (HS)._ - { _p. 28, 20 _id_ (HS)._ - - _libri II_ - - { _p. 38, 13 _perrumpit_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 51, 14 _inanibus_ (HSG^{c})._ - - - _libri III_ - - { _p. 71, 23 _in_ (HS)._ - { _p. 72, 3 _si &trastylos facienda fuerit_ (HSG^{c}) - ex hom._ - { _p. 72, 11-12 _ipsarum--modulorum_ (HS) ex hom._ - _(def. E)_ { _p. 74, 16-18 _earumque--septem_ (HSLG^{c}, om. etiam - ~Pfvlch~) ex hom._ - { _p. 77, 1 _ita_ (HS)._ - { _p. 84, 26 _in_ (HS)._ - - _libri IV_ - - { _p. 84, 18-20 _columnas--possent_ (HSG^{c})._ - { _p. 87, 16 _praeter_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 93, 20 _habeat_ (HSG^{c})._ - { _p. 100, 5 _columnas_ (HSG^{c})._ - - _libri V_ - - { _p. 120, 6-8 _allelos linea--regione_ (HS) ex hom._ - { _p. 122, 6 _incensum_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 125, 20 _tegulae_ (HSG^{c})._ - { _p. 130, 9 _pilae_ (HSG^{c})._ - - _libri VI_ - - _p. 135, 19 _capillo_ (EHS)._ - _p. 138, 20 (= E) _et_ (HS)._ - { _p. 142, 17 _latum_ (HS^{1})._ - { _p. 143, 30 _cum_ (HS)._ - _(def. E)_ { _p. 148, 2 _in_ (HS)._ - { _p. 154, 1 _opera constitui_ (HSG^{c}) ex hom._ - - _libri VII_ - - _(def. E)_ { _p. 165, 11 _ex spica_ (HSG^{c})._ - { _p. 165, 17 _in_ (HS)._ - - _libri VIII_ - - _p. 185, 10 _in_ (HSE)._ - _(def. E)_ _p. 186, 2 _ea_ (HS)._ - _p. 189, 7 (= E) _et_ (HSG^{c})._ - _p. 190, 20 _agger_ (EHSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 201, 13/14 _πημηνη--εμην_ (H) [lac. ES]. hic ep. v. - 5 sic scribit G _ΡΑΜΗϹΗΚΑΙΔΥΡΗΙΤΗΓΗΝ_._ - { _p. 207, 25 _ne minus longae_ (H) [lac. S]._ - - _libri IX_ - - _p. 223, 8 _ardere_ (EHS)._ - _p. 229, 1 _supra--aquarii_ (EHSG^{c}) ex hom._ - _p. 230, 25 (= E) _ad_ (HS)._ - { _p. 236, 1 _rationes_ (HSG^{c})._ - _(def. E)_ { _p. 239, 22 _significat_ (HSG^{c})._ - { _p. 240, 12 _foramen per quod ex cas_ (HSG^{c})._ - - _libri X_ - - { _p. 247, 8 _capite_ (HSG^{c})._ - { _p. 247, 18 _est_ (HS)._ - { _p. 256, 4 _se_ (HS)._ - { _p. 256, 19 _ad_ (HS) ex hom._ - _(def. E)_ { _p. 270, 12 _praeterquam--_ (p. 271, 2) _crassitudo_ - { (HS--notatur quidem a pr. m. _ð_ in G, - { sed deest supplementum ipsum) ex hom._ - { _p. 271, 12-13 _scapos--XII K_ (HSG^{c})._ - { _p. 272, 7 _ea_ (HSG^{c}) ex hom._ - { _p. 273, 9 _iugis_ (HSG^{c})._ - { _p. 274, 18 _autem_ (HS)._ - _p. 281, 10 (= E) _&_ (HSG^{c})._ - -_quorum pleraque omisit ipse G, non is ex quo ductus fuit (cum E), -sicut novas lacunas et proprias plurimas praebet S, locis circiter 80, -quas tamen, praeter 20 mox supplevit S^{c}: in quo S hoc maxime mirum -est quod de magnis illis lacunis librorum VIII (p. 200, 26-208, 25) -et X (p. 258, 2-267, 21) in margine nihil (ne signo quidem _đ_ ut p. -77, 12) apposito[8] notatum est, cum ad manus essent et scribentium -et corrigentium integra exemplaria. eae tales sunt ut dimidiorum fere -quaternionum eius exemplaris ex quo descriptus fuerit S (non Harleiani -qui plenus est sed eius simillimi aut gemelli) defectus significare -videantur. quod cum ab ipso H manifesto pendeat S, equidem non concedo, -quo vero casu factum sit, non explico._ - - [8] _similiter defecit corr. S p. 113, 22-24. 114, 14-16. cf. - etiam p. 283, 5-7. item ad p. 70, 16. 91, 29. 92, 1 etc._ - - - - -Duplices lectiones codicis Gudiani - - -_libri I_ - -_p. 6, 2 _uti canonicam_ H: _uti ꝉ canonicā_ (ex supra scripta -lectione!) G, sed (eraso in textu _ꝉ_) supra G^{c} (solus) _ꝉ canorā_._ - -_p. 8, 4 _prieni_ H (LP etc.): _primus v̲e̲l̲ ̲p̲r̲i̲e̲n̲i̲_ in ipso -textu G (_primus_ S et qui punctis delevit _vel prieni_ G^{c}). cf. G -ad p. 6, 2. 77, 21. S ad p. 257, 7. x ad p. 4, 23. 94, 1. 127, 25. 230, -2. 252, 25. 261, 15._ - -_p. 27, 12 _circlas_ H (LPflcv, _circias_ f^{c}): _cirtius_ G et -(_circius_) S, sed in m. G^{c} _ī aꝉ cirglas_._ - - -_libri II_ - -_p. 32, 8 _ꝉ si quis_ G^{c} (= HS)._ - -_p. 41, 1 _liacolorum_ H (SLPflc): _ꝉ iaculorū_ (hoc unum in -ipso textu ut p. 6, 2 _vel canonicam_, retinuit) G (et inter lin. -adscr. _ꝉ iaculorū_) S^{2} = Fav. p. 295, 14. totum locum (_uti -signinum--recipit_) albo relicto om. v._ - -_p. 43, 21 _materia_ H(S^{c} etc.): _materie_ G, sed supra _ꝉ a_ G^{c} -(_-⁅æ⁆_ S eraso _e_)._ - -_p. 44, 2 _edem oportunitatis_ H(flc), _eędem oportunitates_ Sf^{c} = -_ęedem (_sic_) oportunitates_ v: _[uel eiusdē oportunitatis/e⟦t⟧ędem -opportunitates]_ G (quod supra scripsit G^{c} nunc extat in uno L sic -_eiusdē oportunitatis_)._ - -_p. 46, 2 _scalptos_ H(Lflc): _sculptos_ G(Sv), sed in m. G^{c} _ī aꝉ -scalptos_._ - -_p. 49, 15 _otio_ H(Lflcv) et in ras. S: _octo_ G (et ante corr. S?, _ī -aꝉ otiū_ in m. G^{c})._ - -_p. 56, 18 _sappinea_ H(Lflcv)S: _saprinea_ G (_ī aꝉ sappinea_ G^{c})._ - - -_libri III_ - -_p. 71, 21 _estyli_ H(SLlcv): _eustili_ G (in m. _ꝉ es_ G^{c}, sed in -m. S^{c} _ꝉ eustyli_)._ - -_p. 74, 1 _crassitudinis_ H(SLlcv): _crassitudini_ G, sed supra _ꝉ is_ -G^{c}._ - -_p. 74, 5 _eae_ H (_hæ_ Lfl, _hę_ c, _heę_ S): _hae_ G, sed in m. G^{c} -_ī aꝉ eę_ (hic _quod--aere_ albo relicto om. v)._ - -_p. 76, 25 _lysis_ H (Lflcv et in ras. S^{c}): _lapis_ G (et ante corr. -S?), cui in marg. adscr. G^{c} _ī aꝉ lysis_._ - - -_libri IV_ - -_p. 100, 17 _eum_ (_eū_ S) H(Sfv): _enī_ G (in m. _ī aꝉ eū_ G^{c})._ - -_p. 106, 17 _altitudinibus_ HG (etc.): _altitudinis_ solus S, unde in G -supra adscr. _ꝉ is_ G^{c}._ - - -_libri V_ - -_p. 129, 23 _munus_ H(SLflv, _minus_ ch): _minus_ G, sed in marg. G^{c} -_ī aꝉ munus_._ - - -_libri VI_ - -_p. 132, 8 _labidis_ HS etc.: _lapidis_ G (supra _ꝉ labidis_ G^{c}, qui -tamen postea deleto _vel_ vitium sustulit)._ - -_p. 142, 2 _ad maioribus_ H (lcvf, om. _ad_ L, _ad maiora_ f^{c}): -_ad maiores_ (ex falsa emendatione) G et S, sed in m. G^{c} _ī aꝉ -maioribus_, item in m. S^{c} _ꝉ ibus_._ - -_p. 152, 12 _uti|le ventonus_ H (_utile ventonus_ fS, _uti. levent -onus_ discernit L = v): _uti. Li|ventonus_ G, sed _uti‿le | ventonus_ -G^{c}, qui praeterea inter columnas adscripsit _ī aꝉ uti | ventonꝰ_ -(sic errans)._ - - -_libri VII_ - -_p. 164, 2 _eae_ H (_ea_ S, _eę_ S^{c}): _hę_ G ut Lflc, sed supra _ꝉ -eę_ G^{c}._ - -_p. 166, 13 _tum tomices sparto_ H(SLflcv): _tum tonices sparto_ G, sed -in marg. _ī aꝉ tomices_ G^{c}._ - -_p. 167, 4 _in hisq;_ H (f, _que_ sic Sv): _In his | qu[ꝉ ę/o]_ G (= -_quę_ G^{c}, ut _in his quę_ Llc)._ - -_p. 172, 5 _aequibus finibis_ H (_aequib; finibus_ L, _equibus finibus_ -Sflvc): _equib; finiis_ G, sed in marg. _ī aꝉ finibus_ G^{c}._ - -_p. 172, 18 _megalo graphiam_ H(SL): _melago graphiā_ G (ut lcvf ex P), -sed G^{c} copulae lineolam add. (ut L) et adscripsit in margine _ī aꝉ -megalo_._ - - -_libri VIII_ - -_p. 188, 5 _fructus_ H(Lflc, inde _fluctus_ sua coniectura male S, ut -v): _ructus_ recte EG, sed in marg. G^{c} _ī aꝉ fructus_._ - -_p. 190, 15 _conchis_ H (Lflcv, _ch[⊣/o]nchis_ sic S): _colchys_ recte -EG, sed _[ꝉc̄/co]lchys_ i. e. _vel con_ supra G^{c}_. - - -_libri IX_ - -_p. 217, 24 _pectoribus_ H(SLflcv) = E: _corporibus_ suo errore (ut v. -17) G, sed supra G^{c} _ī aꝉ pectoribus_._ - -_p. 222, 15 _divinationibus_ H(SLflc): _divinitatibus_ EG (et ita -v), sed G^{c} supra _ī aꝉ divinationib;_, ut S (ex EG) in marg. ipse -scripsit _ꝉ divinitatibꝰ_._ - -_p. 230, 22 _nostrum_ H(L = _n̅r̅m̅_ v) G, sed supra _rostrum_ G^{c} -(non tamquam ex _aꝉ._ sed ex manifesta correctura = S et lc, item -f^{c})._ - -_p. 237, 22 _instituit_ H(SLPflcv): _instruxit_ G, sed supra G^{c} _ī -aꝉ instituit_._ - - -_libri X_ - -_p. 250, 7 _bacculis_ H(SLPflc sed f^{c} _baculis_): _buculis_ G (= v), -sed in marg. G^{c} _ī aꝉ baculis_._ - -_p. 250, 16 _trientes_ H(LPflcv, _triantas_ S): _trientes_ etiam G, sed -G^{c} in marg. _ꝉ_ (sic = _vel_, non _ī aꝉ_, ut olim edidi) _trahentes_ -(ex sua fortasse coniectura)._ - -_p. 258, 4 _dicidantur_ H(Pflcv, _decidantur_ Lf^{c}, lac. in S): -_ividantur_ G, sed G^{c} in marg. _ī aꝉ dicidantur_._ - -_p. 258, 16 _in qua prima_ H(SLPflcv): _inprima qua_ G, sed G^{c} in -marg. _ī aꝉ in qua prima_._ - -_p. 274, 4 _CXX_ H(SLPflcv): _CXXX_ G, sed supra G^{c} _ī aꝉ XX_._ - -_p. 274, 5 _XXIII_ H(SLPflcv): _XIII._ G, sed supra G^{c} _ī aꝉ XXIII_._ - -_p. 276, 15; _intercardinatis_ H(SLPflcv): _inter ordinatis_ G, sed -supra _or_ G^{c} _ꝉ car_, contra S^{c} in marg. _ꝉ ordinatis_._ - -_p. 281, 13 _magna facta_ H(LPflcv): _magnificata_ EG, sed G^{c} in -marg. _ī aꝉ magna facta_._ - - - - - * * * * * - -Page XX - - - - -Appendicula codicum Vitruvii Harleiani Leidensis (Escorialensis) -Scletstatensis. - - - (1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios - XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias - VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi - libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios - VIII. 5 - - (2) ~De ponderibus.~ Calculus est ciceris grana duo, et - est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo - oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent. - dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes - statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae 10 - XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam, - CXX libras talentum faciunt. - - (3) ~De liquidis.~ Coclear habet dimidiam dragmam, id - est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae - VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae 15 - II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia - IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt. - urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam. - modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt. - -_c. 1 excerptum est ex initio fragmenti notissimi_ De mensura caerae et -metalli in operibus fusilibus (_quod extat etiam in cod. Scletst. f. -38_). - -2 cipri untias VIII (_sic_) & d. _S_ (& _om. HL_). - -3 XVII: _sic HLS_ (XVI. _legitur vitio typ. ed. pr. p. IX_). | -A[r/n]genti _sic L_. - -5 _hucusque H (mutilus). reliqua dant LeS._ - -_c. 2 = Hultsch, Metrolog. scriptor. rel. II p. 132 (no. 135, 26-34) e -cod. Mutin. s. XIII (cf. p. XXII)._ - -7 Quatuor _S_. | oboli reddunt _S_. - -8 scripulū _S_. - -10 staterā (_sic_) _LS_. - -11 duodecim _S_. | a quibusdam C. X. X. libras t. f. _om. (sed in marg. -sic suppl.) S_. - -_c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-45._ - -14 obulus _S_. - -15 ciatū reddunt. ciati VIIII (_sic LS_): _om. Mut._ - -16 Congiū … Congia .IIII. _LS_: conzum … conzia tria (_vulg._) _Mutin._ - -18 anphorā _L_, amforā _S_. | artabū _LS_. - -19 Modia XV _LS_: modii XIV _Mut._ - - * * * * * - -Page XXI - - (4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est - scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear. - - (5) ~confectio dialthaeas calastica recipit haec~.… - troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam. - haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII 5 - in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde - colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras - II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper - agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic - iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad 10 - focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani - optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non - solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et - quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt - duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et 15 - non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem - quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat - ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam - e stomacho discutit. - - (6) ~Tinctio vitri pratini.~ Tere vitrum bene, limas 20 - aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et - coques per dies tres. ~Alia tinctio.~ Teres vitrum bene, mittes - per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques - per dies tres. ~Alia lactei coloris.~ In libra mittes - -1 XVIII. (_sic_) _LS_ (_pro_ XXIIII). - -2 obulus _S qui om._ coclear. _idem om. (quod seq. in Le) c. 5._ - -_c. 5 ex Antidotario (om. S)._ Conf dialtea calisticū _L_ (_cf._ To -dialtheas _Th. Pr. p. 375, 3_). - -4. ≣roclites _i. e._ myrrae troglodytidis _vel_ -ditis _Th. Pr. ind. p. -546._ | liƀ. [IS/∕∕∕∕∕] · fenugrecu . emina . lini¦semen . emina _sic -cod._ - -5 haec omnia: _multas species (et eam ipsam unde nomen) ab initio -neglectas esse ostendit Escorial., qui post_ recipit haec _sic incipit_ -Euisci radices … (_SB. 112, 180_). | ꝑtriduo _L_. | aqua .SS. VIII. L. - -7 ipsos _L_. | oleo liƀ _L_. - -8 ignis lent⟦o⟧ſ (_cum lac._) _L_. - -9 soluſ oleuſ _sic L._ - -10 in cacabo mundo _L_ (_sed supra_ in cacabū). - -11 galbano optimo ē | IIII _sic L._ | colofoniae _L_ (_sc._ resinae). - -12 multas _L_. - -13 sed & ad d. _L_. | & ad qu. _L_. - -18 antiquissimas squibalas _L cf. Theod. ind. p. 542. 534 et Simon Jan. -s. v._ | magron⁅o⁆‿sia _L_. - -19 aestomacho _L_. - -20 _sequentia scribo, ut leguntur in LS. c. 6 = Exc. (post Mappam) -Scletst. f. 43^{b}._ - -22 tincto _L_. - -23 ae(ę _S_)gyptia _sic LS_ (aluminis ęgyptii _Exc._). - -24 lactis _S_. | In libra m. st.--dies II _haec in marg. suppl. L, qui -in textu om. rubr. sequentem_ T. S. _eamque verbis ad quae pertinet -postponit (item in seqq.). recta servavit S._ - - * * * * * - -Page XXII - - stagni ÷ III et decoques per dies II. ~Tinctio sanguinea.~ - In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. ~Tinctio - rubea.~ In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies - sex. ~Tinctio alithini.~ Absque igne tinctum. ungues subtiles - vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut 5 - rubea. - - (7) ~Crisocolon.~ In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis - olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo - teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim, - et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ 10 - ipsum crisocolon. ~Aliud crisocolon.~ Calcu cecaumenu - libram I, alumen solidos duo. ~Crisocolon.~ Aurum commixtum - cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et - ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres - in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum 15 - sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli. - - (8) ~Argenti gluten.~ Argenti partes II et aeramen partem - I. ~Alia. argenti gluten.~ Argentum mixtum cum argento - vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris - utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua 20 - quod sufficit. ~Aeramenti gluten.~ Aeramen libram I, plumbi - libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes - plumbum et commisces in unum. ~Stagni gluten.~ Stagni - partes II et plumbi unam. ~Petrae gluten.~ Marmoris albi - -2 cinnabarin _L_, -rī _S_. | dies II. _S_. - -3 [v/ḅ]itri _L_. | psimitu _S_. - -4 un[u/ge̦]s _L^{c}_. - -5 vitrea _Exc._ - -6 robea _LS_. - -_c. 7 = Exc. Scl. f. 15^{b}_ (confectio crisocollæ). - -7 In omnıa _L(e)_, In om̅ı̅a _S_ (_om. Exc._). | sapone (-nis _Exc._) -olei(-ea _S_) _LS_. - -8 commiscens _LS_. - -9 calcuc.--(11) crisocollum _S et Exc_.: _om. L_. | utiliter pulver _S_. -| calcitar insemotim _S_ (calcitarı[v/ụ̄] semotim _Exc._). - -10 commiscens _S_, -ce _Exc._ | aqua _Exc._: _om. S_. | 11 ipsu -crisoclon _S_, ad ipsum criso collum _Exc._ - -12 alum̄ soꝉ. II. _S_, aluminis soꝉ II _Exc._ | Item criso collon _Exc. -corr._ - -13 argentu vibu _ante corr. L_. - -14 et post haec intrat in caliclū _LS_: mittitur in calido _Exc._ - -_c. 8 seq. ib. in Exc. f. 15^{b}, ubi_ Argiri confectio _cum suprascr. -corr._ I̅t̅ argenti gluten. - -17 heramen (_semper_) _L_, ęram̄ _S_. - -18 cū argentum vibum _L_. - -19 siccetur _S et ante corr. Exc_. | teris _L_: turris _S_. - -21 quod _LS_: quantum _Exc._ | Heramenti g. _L_, Ęr. g. _S, ut corr. -Exc. supra_ Calcocollae confectio. - -22 commiscens solvens _L_ - -23 commisceṇ̇s _L_. | Stagnicollae confectio _Exc._ (_ubi supra_ gluten -_corr._). - -24 Conf. lithocollae _Exc._ (_ubi supra corr._ Petrae gluten). - - * * * * * - -Page XXIII - - trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes - cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem - marmoris et facies gluten marmoris. ~Petrae gluten.~ Ictiocollon - ÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris, - sicut superius. ~Ligni~ autem ~gluten~. taurocollon semotim, 5 - ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum, - sicut superius docuimus in exaurata. - - (9) ~Compositio brondisino.~ aeraminis partes duas, - plumbi unam, stagni unam. - - (10) ~Compositio cinnabarin~ alithinis et mundissimae 10 - ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam, - argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam - fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum - et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus - habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus 15 - habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii, - ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla - ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem. - dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in - circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum 20 - videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem - facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem - succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum - fuerit, dimittes eam refrigidare. - - (11) ~Lulax~ id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli 25 - -1 tritū pulverē(-re _S_) _LS_. | yctio(yccio- _S_)collon _LS_. - -3 facis _L_. | Lithocolla. Item alia _Exc._ - -5 Ligna _LS_. | glut≣ _L_, glutat _S, ubi Exc._ Ligni autem gluten -＜glutat _sic add. corr._＞ _cf. xylocollam Diosc._ - -6 gluten(-en _in ras._). aurum autem _L_ (_ubi_ glutat _Exc._), Glutat -aū aurū _S_. - -_c. 9 = Exc. f. 22_. - -8 brondisino _L_, -sono _S_ (brundisii _Exc._). - -9 plumbi una ⁛ stagni una _L_ (_et sine p. S_). - -_c. 10 = Exc. f. 22_. - -10 ἀληθινῆϲ mundissimę _LS_: mundi spume a. v. _Exc._ - -11 vi[v/b]i _L_. | sulphuris _S_. | urina munda _om. Exc._ | parte una -_S_. - -12 tollens _LS_ (tolle _Exc._). - -13 qui & _sic LS_ (quia et calor est _Exc._). | sufferịt _L_, -rit -_ante corr._ (-ret) _S_. | sulfhur _L_, sulphur _S_. - -14 vi[v/b]o _L_. | mittis _LS_. | ampula _L_, ampullā n̄ plenv^{s} _S_. - -15 ÷ II _LS_. | tres ÷ _LS_. - -17 dimittis _LS_. | ampullam(-ā _S_) _LS_ (-la _Exc._). - -18 devides _ante corr. L_. - -19 demittes _L_. | flamina _S_. - -21 calorem _LS_. - -22 desinis _S_. - -23 ampullę crepat _LS_. - -_c. 11 sequitur etiam in Exc. f. 22^{b}_ quomodo componatur lulax i. -indicū. - -25 Ludax _S_. | indico _S et ante corr. L_. | iarin _hic L_. - - * * * * * - -Page XXIV - - mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem - guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et - alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam - unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod - pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde 5 - tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum - supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam - requiescere. - - confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I, - et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. 10 - - ~Specierum et ponderum atque colorum sumpta - ex phisicis probamenta finiunt. Amen.~ ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ. - Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris - et aedificiis adservanda.＞ - - (12) ~De rosato.~ 15 - - Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X - sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras - adicies, et uteris. - - ~De oleo liliacio.~ Per olei libras singulas dena lilia - curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare 20 - sub divo. - - ~De oleo roseo.~ In olei libras singulas rosae purgatae - singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis - et luna. - - ~De rodomeli.~ In suci rosae sextariis singulis libras 25 - singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis. - -1 (_et_ 2) gautu _S_ (_ubi_ uuatum _bis Exc._ = herba isatis _cf. -Anecd. II, 117_). - -2 guatū _L_. | semitim _S_. | pisa _L_: ipsa _S_. - -3 sine calce _LS_: sine salē _Exc._ - -4 in ipsa: ipsas _Exc._ - -5 pisas _L_: ipsas _S_ - -6 guatu pisatū _L_, gaittu (_hic_) pisatu _S_ (_ubi_ guuatum _Exc._). - -8 _sic_ (_om._ dimittes, _quod habent Exc._) _LS_. - -9 _sic (om. rubrica) sine lac. LS (item Exc.)_. | urina munda librā I -_L_, ur. mundo libra I _S_. - -10 ipso di(e _S_)spumatum (-u _S_) _LS_. | cum ipsa sis species (_sic -pro_ ipsas ispecies) _etiam Escor._, cum ipsas species _S_. - -11 collorum … phicis _S_. - -12-14 _haec solus (sic) add. S_ (θεῷ δόξα _etc., om. ut Leid., etiam -Escor._). - -13 coguerim (_sic_) _S_. - -_c. 12 ex Palladio (in m. Maio extr. VI, 13-16)._ - -16 Quinque _L_: Quibus _S_. - -17 _pro_ et post triginta dies X … (!). - -19 Per _om. S_. | dena¦lilia _L_, denallia _S_. - -23 septem _S_. - -25 De rodo meli _L_, De rodo melle _S_. - -26 ex (d.) _S_. - - * * * * * - -Page XXV - - (13) ~Si fistulae~ aequalis grossitudinis fuerint et maior - minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis - eius diametrum, ~diapason~ consonantiam ad se invicem - resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem - quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter 5 - mensuram contineat, ~bis diapason~ consonantiam resonabunt. - Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper - longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri - quod in cavo est, ~diatessaron~ consonantiam resonabunt. - Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper 10 - longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri - quod in cavo est, ~diapente~ consonantiam resonabunt. Item - si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper - longitudinis eius octavam partem, ~tonum~ resonabunt. - Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et 15 - insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia - ~semitonium~ erit. - -_c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S (om. L, ubi -sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis manu s. XV). legitur -etiam_ (_inscr_. Iterum de fistulis) _in cod. Bern. B. 56 s. X (Hagen) -post notissimimum fr._ de fistulis organicis (_v. praef. ed. pr. p. -XII_), _quod ex cod. illo denuo edidit A. Schubiger, Musikalische -Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. habetur idem fragmentum in cod. -Einsidl. 319 s. X (Gabriel Meier, Catal. I, 290), initium etiam in -cod. Berlin. Phill. 1817 s. X (Verz. I, 397).--additionem aliam hic -habet post_ Finit _suum et sententiam latinam graecis litteris male -scriptam cod. Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab -congregatione beatorum Medardi et Sebastiani_ K. regi _data (Sitz.-Ber. -d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181)_. - -9 diatesseron _S_. | sonabunt _(hic) S_. - -14 tonus _S_. - -15 fistola _(hic) S_. - -17 _reliquum paginae (versuum 18 ex 23) vacuum in S_. - - * * * * * - -Page XXVI - - - - -_Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D. Alt. N. F. VI, -333) et Appendiculae Harl. c. 1_ (Uncia caerae …) _ex compilatione -chronologica et astronomica saeculi noni incipientis (quae servatur in -codice Vaticano Regin. 309 s. X:[9] cf. Bethmann in Pertz Archiv XII, -273) addo capita duo (l. V c. 1-2) iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl. -Montispess.) gallico (I p. 421 sq.)._ - - -_Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae -(cuius non nisi reliquiae confusae extant in codd. Mon. 210 = Vindob. -387, de quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. in München 1888 cf. -Detlefsen: Hermes XXXII, 328) habetur ~index~ hic in cod. Vat. (qui -fuit “liber sci dionysi in francia” f. 1^{a}) f. 4^{b}(-5^{b}):_ - - -_Lib. I._ - -_“I. Rota quae continet natalicia sc̅o̅rum in k̅l̅ nonis et idibus per -unumquemque mensem” (haec supra f. 2^{b})._ - -_“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)_ - -_III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12^{b})._ - -_IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅i̅ (f. 17-29^{b} usque ad a. -1063, cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58)._ - -_V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. d. lat. -Hss. Berl. I p. 292^{a}. Rück p. 12._ - -_VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63)._ - -_VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum -diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63^{b}-64^{b})._ - -_VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur etc. usque -ad c. XI._ - - * * * * * - -Page XXVII - -_Sequuntur libri II capp. 22, l. III capp. 14, l. IV capp. 27 -(argumenta paschalia)._ - -_Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris habentur in -excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 saec. IX^{2} (praeter V, -10), describo capitula libri V et VI:_ - - -_Lib. V._ - - _I. Excerptum de astrologia (f. 90-91)._ } _cf. Verz. d. lat. Hss. - _II. De ordine ac positione stellarum in } Berlin I p. 292^{b}. - signis (f. 91-99 cum imag. pictis)._ } Rück l. c. p. 7._ - - _III. De positione et cursu septem planetarum (f. 99^{b})._ } - _IIII. De intervallis earum (f. 100)._ } _ex - _V. De absidibus earum (f. 100)._ } Plin. - _VI. De cursu earum per zodiacum (in textu “cotidianum”) } l. II._ - circulum (f. 100^{b})._ } - -_VII. De interlunio (f. 101^{b})._ - -_VIII. De eclypsi lunae (f. 101^{b})._ - -_VIIII. De eclypsi solis (f. 101^{b})._ - -_X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102^{a} cum -enumerat. eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, 810^{bis}, 811, -812!)_ - -_XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102^{a})._ - -_XII. De praesagiis tempestatum (f. 102^{b}-104^{b}) ex Plin. XVIII, -340-365._ - - -_Lib. VI._ - -_I. De ratione unciarum (f. 104^{b}: S̶S̶ scripulus est sex siliquae … -ins. cod. M)._ - -_II. De probatione auri et argenti (f. 105)._ - -_III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105)._ - -_IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine terrae et -circuli per quem solis iter est (f. 105^{b})._ - -_V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106)._ - -_VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107)._ - -_VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa est (f. -107^{b})._ - - -_Deinde Lib. VII._ - -_“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) continens -de rerum naturis” (f. 108-116^{b} cum 51 capp.)._ - -_Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus etc.” -Hultsch no. 137-39, f. 119^{b} De ventis, f. 121 Cursus lunae per XII -signa cum tabulis etc., f. 124^{b}-125^{a} opusc. comput. ad annum 885, -rotae f. 126^{b}-127, f. 128 “horologium viatorum”, f. 128^{b}-140 -calendarium, deinde cum tabulis aliis de computo varia usque ad f. -156^{b}._ - - * * * * * - -Page XXVIII - -_Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae -(quae integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii Par. = Vat. -reg. 309 = V, quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) haec duo veteris -auctoris fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) in cod. Montp. 334 -saec. IX^{2} (de quo supra) = M et (duo sola) cod. Laud. 426^{bis} -(Palladii antiquissimo s. IX f. 120^{b} sq.) = L, item Scletstat. -1151^{bis} s. X (Vitruvii f. 37^{b} sq.) = S et (cum praeced. de -rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos ipse vidi: -de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181^{b} sq.) cf. Rück p. 24. praeterea -prius fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum est in -Epitomam Faventini interpolatam (quae est De architectura valde -utilis scientia), cuius exscripsi cod. Paris. 6842^{c} (s. XIII) = p, -(ubi est cap. ultimum), contuli cod. Laud. 403 (s. XII^{2}) = l (ubi -paenultimum)._ - - [9] _nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f. - 1^{a} (pertin. ad a. 1107). alterius item manus sed fere coaeva - est nota subscripta f. 2^{a}_ Rex chnut devicit anglos et - subiugavit _(c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata - sunt etiam quae habes f. 16^{b} + f. 3^{b}-4^{a}_. - - * * * * * - -Page XXVIII - -De probatione auri et argenti. - - - Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento - similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui - vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra - cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in 5 - statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius - argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si - inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem - inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve - in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum 10 - et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem - massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus - scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito. - si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit. - si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. 15 - -1 _Tit. om. S_. - -2 parum _p_. - -3 tamen ponderis: ponderis tamen _l_. - -4 vicesima: vicesima quarta et insuper ducentesima XL^{ma} _add. solus -S (item infra v. 6)_. - -6 XII: undecim _solus S_. - -7 auro _om. V_. | invenitur _V p_. - -8 aliquod opus _L_. | auro _om. S_. | per commixtionem _S_, permixtum -_p_. - -9 inesse: esse _p_. | quantum vae _L_, quantumque _p_. - -10 contineatur: conveniatur _L_. - -11 exanimato _L_. | suspecti: c̄ suspecti _l_. | pensatū _m_. | -pensante (_sic_) massam _p_, pensante massa _l_. - -12 fabricante _p_. - -14 argea _L_. - -15 alleviato _L_. - - * * * * * - -Page XXIX - - hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem - partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere - fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter - densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum - propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit 5 - adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate - argenti XII denarios significare libram, sicut ~prima - lectionis huius fronte~ praefixum est. - - - - -De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus. - - - In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet 10 - ad certum cerae pondus respondere debeat. - - Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII, - aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII - et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII - et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. 15 - - Item si cerae fuerit libra, ~stagni~ VII librae et unciae X - et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit, - tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit. - et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII - unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii 20 - mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et - denarios IIII. - - si fuerit cerae libra, ~aeris albi~ librae VIII sumendae sunt - -1 inclinabitur (_iterum_) _M_, inclinetur _p_. - -3 solum _V_. | pondus _p_. - -4 laevitatis _L_, lenitatis _V_. - -5 est referendum: con(c̄)ferendum _V_. - -7 XII denarios (dn̅r̅s̅ _L_): denar .XII. _S_. | libram: vicesimam -partem libre _solus l_. | p. huius lectionis f. _S_. - -8 fronte _om. l_. | premissum est _l_. - -9-11 (De mensura--certum) _in vacuo pro rubrica scribenda (2½ versuum) -spatio om. S_ (_qui incipit_ aerae pondus r. d.). - -9 (_etc._)caerae (-rę, -re) _LMVSm semper_. - -11 deb& _S_. - -13 XVI _MVSm_: XVII _L_. | _post_ aeris cypri _lacunam significavi quia -statim subiecta auricalci (v. infra) mensura, aeris cypri_ (VIIII u. + -I d.) _excidit (iam in exemplari ex quo descripta est coll. Vaticana, -unde pendent omnes)_. - -14 unciae (un̅c̅) XII _LMVm_: ÷ I. _S_. - -15 VI _MVSm_: V _L_. | VIII _LMVm_: VIIII _S_. - -17 IIII: quattuor _MV._ | quot: quod _L_. | cae(ę)ra: cęrę _L_. - -18 et XVII: et X et VIII _S_. - -19 VII: XVII _M_. - -20 duodecies: Duę decies _L_. - -21 unciae _M_. - - * * * * * - -Page XXX - - et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt - uncias VIIII et denarios XII. - - in libram cerae ~aeris cypri~ librae VIIII et denarii XII - mittendi sunt. - - sic in libram cerae ~auricalci~ librae VIIII et duodecies 5 - tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI. - - contra libram cerae ~argenti~ librae X et duodecies XII - denarii. - - simili modo in libram cerae ~plumbi~ librae XII et duodecies - VI denarii mittendi sunt. 10 - - in auri fusione contra libram cerae ~auri~ librae XVIIII et - duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI. - -2 VIIII: VIII _V_. - -4 mittende _L_. - -6 tres: III _MS_. | unam: I _LS_. | XVI: VI _L_. - -7 Contra--(11) auri fusione _om. M_. | duodecies XII _LSm_: duodecim _V_. - -11 contrā (_sic_) _L_. - -12 octo: VIII _S_. quod (qđ _L_) sunt _LMVm (ut supra)_: qui faciunt -_S_ (_qui suus est et arbitrarius, ut in Vitruvio et in Faventino -etc._). | unciae: ÷ _S_. | IIII _ego_: III. _LMVSm_. | XVI: XIII. _S_. - - - - -VITRUVII - -DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM - - - * * * * * - -Page 1 =1= - - - - -VITRUVII DE ARCHITECTURA - - - - -LIBER PRIMUS. - - - 1 Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, - imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis - hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur - et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque - | Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 5 - cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, - tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis - cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore - 2 interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero - attenderem te non | solum de vita communi omnium curam 10 - publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate - publicorum aedificiorum, ut civitas per te non - solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas - imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates, - non putavi praetermittendum | quin primo quoque 15 - tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum - parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus. - cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis =2= - eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem - -1 um (_sic sine litt. init., quam_ D _pro_ C _adscr. manus recens_) -divina tua mens _in albo primae lineae suppl. G^{c}_ (Cum--numen _litt. -capital. scr. H primo pag. versu_). | [o/ca]esar _G^{c}_. - -10 [”/c]uram … [”/h]abere _signis mutandae positionis coniungit S^{c} -(ut ed. Lor.)_. - -11 constitutione _S(G^{c})_: constitutionem _H_ (-nē) _G_. - -17 (virtutis) erat _add. S_. - - * * * * * - -Page 2 - - transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens - in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio - et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum - | et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui (5) - praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo 5 - mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem - 3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad - exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi - scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et (10) - nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 10 - privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum - ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi - praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante - facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. (15) - namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 15 - - I Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis - eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae - ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica - et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita (20) - usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque 20 - generis opus est ad propositum deformationis. - ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione - 2 proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque - architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent (25) - exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus 25 - auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis =3= - -3 ballistarum _G_: balistarum _HS_ (_ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi_ -ballistae _H^{c} 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr._ ball- -_ut ego semper, cum rec. PSG praeferant_ bal-). - -4 scorpion[v/e]m _H_. - -5 quae (Quę _S_) cum _HS_: Quęcūq⁊ _G_. - -6 recognotionem _S_. - -7 (servasti) in animo. _add. S_ (_suo errore_). - -10 aedificaviss& _ante ras. H_. - -12 traderentur (_quasi ab_ gestarum) _x_ (_cf. p. 103, 22_). - -14 sunt (_a. c._) _G_. - -17 cuius iudicio probantur omnia _GS_ (_cf. p. 132, 24_): _om. H_. - -18 ex _GS_: & (et) _H_. - -20 quae (quę _SG_) _x_. | cuius cumque _HG_: unius cuiusque _S_ (unius -_ante_ cuius cumque _add. G^{c}_). - -22 quaerés (_sic, cum apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc._) _H_. | sollertiae -(-tię _GS_) ac rationis proportione _x_ (_cf. p. 65, 6. 10, 18_). - - * * * * * - -Page 3 - - confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at - qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati - citius cum auctoritate quod fuit propositum sunt adsecuti. - 3 cum in omnibus enim rebus, tum | maxime etiam in architectura (5) - haec duo insunt, quod significatur et quod significat. 5 - significatur proposita res de qua dicitur, hanc - autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. - quare videtur utraque parte exercitatus esse - debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam - | ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque 10 - enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio - perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit, - peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures - noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, - medicinae | non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, 15 - astrologiam caelique rationes cognitas habeat. - - 4 Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum - scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem - efficere possit. deinde graphidos scientiam habere, quo - facilius | exemplaribus pictis quam velit operis speciem 20 - deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat - architecturae, et primum ea euthygrammi et circini - tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis - expediuntur descriptiones normarumque et librationum et - linearum directio|nes. item per opticen in aedificiis ab =4= - certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen 26 - vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum - rationes explicantur, difficilesque symmetriarum - quaestiones geometricis rationibus | et methodis inveniuntur. (5) - -1 fuerant _G_ (_Eberhard_): fuerunt _HS_. - -10 disciplinā _H^{c}S_: -na _H_, -nas _G_. - -11 aut (_ante corr._) _om. H_. | aut sine ingenio disciplina _G_. - -13 graphidos _HG_: -dis _S_ (_ut x v. 19_) _et in m._ idē. -descriptionibꝰ figurarū vel picturę _S^{c}_ - -17 haec _H_, hęc _S_: hę _G_. - -22 ex euthy(-i _G_)grammis circini _x_. - -23 aeris _S_. - -24 descriptionis _ante corr. H_. - -25 opthicen _HS_, optichen _G_. - -26 dicuntur _G_. | arithmetichen (-[ⱶ/c]en _S^{c}_) _x_. - - * * * * * - -Page 4 - - 5 historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta - saepe in operibus architecti designant, de quibus - argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere - debent. quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres - stolatas, quae caryatides dicuntur, pro | columnis in opere 5 (10) - statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus - ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis - cum Persis hostibus contra Graeciam consensit, - postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi - consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido 10 - | capto viris interfectis civitate desacrata matronas (15) - eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas - neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho - ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia - pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui 15 - tunc architecti | fuerunt aedificiis publicis designaverunt (20) - earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam posteris - 6 nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non - minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico - proelio pauca manu | infinitum numerum exercitus Persarum =5= - cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum 21 - et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis - et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo - constituerunt, ibique captivorum | simulacra barbarico vestis (5) - ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia 25 - tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore - eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis - aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent - -3 argumentis _x_. - -4 si quis _x_ (_ut p. 7, 14_). - -5 cary(i _HS_)atides _x_. - -6 percontantibus _HG_: percuntantibus _H^{c}_, percunctantibus -_S(G^{c})_. - -7 caria _x_. | peloponnessis _H_, -ponensis _GS_. - -10 caryatibus _H_, cariatybus _G_, cariatibus _S_. - -11 declarata _x_. - -13 una (unâ _S_) _sic x_. - -16 (designaverunt) quod _add. S_. - -17 onera _S^{c}_. | ferundo _H_: ferendo _H^{c}GS_. - -18 caryatium _x_. - -19 Agesipolidos: hagest illae (ille _G_, hagestillę _SG^{c}_) polidos -_x_. | Plataico: pitalco _x_. - -23 tropae(ę _G_)o _HG_: tropheo _S_. - - * * * * * - -Page 5 - - parati. itaque ex eo multi statuas Persicas | sustinentes (10) - epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo - argumento varietates egregias auxerunt operibus. item - sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam - 7 architectos tenere oportet. philosophia vero perficit architectum 5 - animo magno et uti non sit adrogans, sed potius - | facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est maximum, (15) - nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest. - ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat - animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur 10 - dignitatem bonam famam habendo. et haec enim philosophia - praescribit. | praeterea de rerum natura quae graece (20) - φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est - studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales - quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus 15 - enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus - spiritus naturales aliter at|que aliter fiunt, quorum (25) - offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia - principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut - Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta 20 - conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his | rebus =6= - 8 a philosophis erit institutus. musicen autem sciat oportet, - uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat, - praeterea ballistarum catapultarum scorpionum temperaturas - possit recte facere. in capitulis enim dextra ac 25 - sinistra | sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur (5) - suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur - nec praeligantur nisi sonitus ad artificis aures - certos et aequales fecerint. bracchia enim quae in eas - tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter 30 - -1 multi _GS_: multis _ante ras. H_. - -5 oporteat _x_. - -13 phy(i _S_)siologia _HS_, phisioloya _G_. | (dicitur.) quę _add. S_. - -16 circuitionibus _x_. - -19 ctesibii: cum(cū _GS_)thesbia _x_. - -23 uti ꝉ (vel) canonicā G (_sed eraso_ ꝉ _supra scr._ ꝉ canorā _G^{c}_). - -26 emitoniorum _HS_. - -27 surculis _x_. - -29 fecerint _GS_: -runt _H_. | bracchia _H_: brachia _GS_. - - * * * * * - -Page 6 - - utraque plagam mittere | debent. quodsi non homotona (10) - 9 fuerint, inpedient directam telorum missionem. item theatris - vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica - ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci - ηχεια appellant, ad symphonias musicas sive concentus 5 - componuntur divisa in circinatione dia|tessaron et diapente (15) - et ＜diapason ad＞ disdiapason, uti vox scaenici sonitus - conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, aucta - cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat - aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae 10 - sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere - 10 | nemo poterit. disciplinam vero medicinae novisse oportet (20) - propter inclinationes caeli, quae Graeci κλιματα dicunt, - et | aeris et locorum qui sunt salubres aut pestilentes =7= - aquarumque usus. sine his enim rationibus nulla salubris 15 - habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet - ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum - ad ambitum stilli|cidiorum, et cloacarum, luminum, item (5) - aquarum ductiones. et cetera quae eiusmodi sunt nota - oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant 20 - aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum - relinquantur et ut legibus scribendis prudentia - caveri possit et locatori et conductori. | namque si lex (10) - perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab - utroque liberetur. ex astrologia autem cognoscitur oriens 25 - occidens meridies septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium - solstitium astrorum cursus. quorum notitiam si qui non - habuerit, horologiorum rationem omnino scire | non poterit. (15) - - 11 Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et - abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse 30 - -1 utrae(ę _GS_)que _x_. | o motonia _HG_, ＜o＞motonia _in ras. S_ (i. -equaliter sonantia _in textu ipso male add. S_). - -2 impedient directam _G et in ras. S_: impediendi | rectam _H_. - -4 sonitum (-tū _GS_) & d. _x_. | 5 echea _x_. | 7 diapason ad _om. x_. - -13 inclinationem (-nē _GS_) _x_. | climata _x_. - -17 communibus _x_. - -23 cavere _x_. - -27 si qui _Praun_: si quis _x_. - - * * * * * - -Page 7 - - se iuste repente profiteri architectos nisi qui ab aetate - puerili his gradibus disciplinarum scandendo, scientia plerarumque - lit|terarum et artium nutriti pervenerint ad summum (20) - 12 templum architecturae. at fortasse mirum videbitur - inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum 5 - perdiscere et memoria continere. cum autem animadverterint - omnes disciplinas inter se coniunctionem - rerum et communicationem | habere, fieri posse faciliter (25) - credent. encyclios enim disciplina uti corpus unum ex - his membris est composita. itaque | qui a teneris aetatibus 10 - eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris =8= - agnoscunt easdem notas communicationemque omnium - disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque - de veteribus architectis Pytheos, qui Priene aedem - Minervae | nobiliter est architectatus, ait in suis 15 (5) - commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere - posse facere quam qui singulas res suis industriis et - exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. id - 13 autem re non expeditur. non enim debet nec potest esse - architectus gram|maticus uti fuerat Aristarchus, sed non 20 (10) - agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, - nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, - nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed - rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, - sed non aniatrologetos, | nec in ceteris doctrinis 25 (15) - singulariter excellens, sed in is non inperitus. non enim - -1 se _om. x_ (_ut G p. 36, 1_). - -2 ẹscandendo _H_. | plerumque _x_. - -4 ac _x_. - -5 hominibus _x_. - -8 haberi _ante corr. G_. - -9 enciclios _G_. - -10 qui a: quia _x_ (qui¦a _G^{c}_). - -14 py(i _G_)thios _HG_, pythius (_ut 9, 7 x_) _S_. | prieni _H_ (_cf. -p. 159, 3_), primus _S_, primus ꝉ̣ p̲r̲i̲e̲n̲i̲ _G_ _i. e._ primus -_G^{c}_ (_cf. ad p. 6, 2_) - -20 fuerat (_cf. p. 252, 2 etc._): fuerit _x_. | aristarcus _G_. - -21 agrammatus _x_. - -25 aniatrologetus _G_, -gecus _H_ (_sed_ -getus _H^{c} = LP_), -gicus -_S(G^{c})_. - -26 is: his _x. ita sexcenties_ (_praevalente pronomine_ hic _apud -recentiores_) _poterit corrigi: cf. mox p. 9, 6. quod raro tentavi, -nisi quod semper scribo_ is qui … _pro_ hic qui … (_quod est rec. et -medii aevi_). | imperitos _H_. - - * * * * * - -Page 8 - - in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam - consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et - 14 percipere vix cadit in potestatem. nec tamen non tantum - architecti non possunt in omnibus rebus | habere summum (20) - effectum, sed etiam ipsi qui privatim proprietates tenent 5 - artium non efficiunt ut habeant omnes sum|mum laudis =9= - principatum. ergo si in singulis doctrinis singuli artifices - neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt - consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus - artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum | et magnum 10 (5) - facere ne quid ex is indigeat, sed etiam ut omnes artifices - superet qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria - 15 summa praestiterunt. igitur in hac re Pytheos errasse - videtur quod non animadvertit ex duabus rebus singulas - artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione. |ex 15 (10) - his autem unum proprium est eorum qui singulis rebus - sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune - cum omnibus doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et - musicis est de venarum rythmo et ad pedem motu, at si - vulnus mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, 20 - non accedet mu|sicus, sed id opus proprium erit medici. (15) - item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut - 16 aures suam cantionibus recipiant iucunditatem. similiter - cum astrologis et musicis est disputatio communis de - sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et 25 - trigonis diatessaron et diapente, | et geometris de visu qui (20) - graece λογοϲ οπτικοϲ appellatur, | ceterisque omnibus doctrinis =10= - -1 eligantias _x_ (_sic etiam 87, 2 et H 36, 17. 145, 21. item G 86, -12--sed_ elegantiam _10, 3 x_). - -6 laudes (_a. c._) _H_. - -11 is _S_: his _HG et_ (_ubi_ ex[ⱶ/ı]ſ) _S^{c}_. - -12 qui _HS_: q[ı/u],ín _S_ (_id est_ quin _S_, qui in _S^{c}_), & qui -_G_. - -16 est: esse (e̅e̅ _GS_) _x_. | rebus _om. S_ (_suppl. S^{2}_). - -18 ratione (-nē _S_) _x_. - -19 est: & _x_. pythmo _x_ (_sed supra S^{c}_ ꝉ rithmo). | pedem motus -_H_, pedū motus _GS_ (s. metricorum _supra add. S^{c}_). | at: ut _x_. - -23 suae (suę _GS_) _x_. | iocunditatem (_sic_) _semel H_ (_semper SEG_). - -25 stillarum _ante corr. H_ (_ut 230, 11 H, qui_ staellae _232, 8_). - -26 trigonis _GS_: tridonis _H_. | et g. de visu: a g. divisus _x_. - -27 logos opticos _x_ | appellat᷎ _H_ = apellat᷑ _S_, appellatur _G_. - - * * * * * - -Page 9 - - multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad - disputandum. operum vero ingressus, qui manu ac tractationibus - ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui - proprie una arte ad faciendum sunt | instituti. ergo satis (5) - abunde videtur fecisse qui ex singulis doctrinis partes et 5 - rationes earum mediocriter habet notas eas quae necessariae - sunt ad architecturam, uti si quid de his rebus et artibus - iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. quibus vero - natura tantum tribuit sollertiae acumi|nis memoriae ut (10) - possint geometriam astrologiam musicen ceterasque disciplinas 10 - penitus habere notas, praetereunt officia architectorum - et efficiuntur mathematici. itaque faciliter contra - eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum - sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut - | aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas 15 - Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, - Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res - organicas et gnomonicas numero naturalibusque rationibus - inventas atque explicatas posteris reliquerunt. - - 17 | Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non 20 - passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, - officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse - exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat - non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias - habere dis|ciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab is =11= - qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum ad regulam 26 - artis grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque - non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus - summis rationibus | artis exercitatus sed ut architectus (5) - -2 ac: aut _x_. - -5 ex _om. S_ (_sed supra suppl._ in _S^{c}_). - -8 deficiat _S^{c}_: -tur _x_ (_cf. p. 184, 14. 132, 20 etc._). - -15 phy(i _S_)lolaus _x_. | architas _GS_. - -17 ab _HG_: a _H^{c}S(G^{c})_ - -18 organicas gnomonicas _G et_ (_ips. corr._) _H S^{c}_ (= _L_), -organicas gnominicas _H^{2}S_ (= _P. cf. not. ed. pr._). - -20 ab _HG_: ac _S_ (_ubi_ naturali＜s＞ _S^{c}_). - -22 deb& _S_. - -24 non ＜summas sed etiam iuxta necessitatem＞ mediocres _in ras. -S^{c}_.| mediocris _H_. - -25 peto: Pro eo _S_ (_ubi post_ lecturi _add. S^{c}_ expostulo). | is: -his _x_. - - * * * * * - -Page 10 - - is litteris imbutus haec nisus sum scribere. de - artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes - polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus - sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate - me sine dubio praestaturum. 5 - - II | Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece (10) - ταξιϲ dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci διαθεϲιν - vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et - distributione, quae graece οικονομια dicitur. - - 2 Ordinatio est modica membrorum operis commoditas 10 - | separatim universaeque proportionis ad symmetriam comparatio. (15) - haec componitur ex quantitate, quae graece - ποϲοτηϲ dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius - operis ＜membris＞ sumptio e singulisque membrorum partibus - universi operis conveniens effectus. 15 - - | Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque (20) - e compositionibus effectus operis cum qualitate. species - dispositionis, quae graece dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia - orthographia scaenographia. ichnographia est - circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur 20 - forma|rum in solis arearum descriptiones. orthographia (25) - autem est | erecta frontis imago modiceque picta rationibus =12= - operis futuri figura. item scaenographia est frontis - et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum - omnium linearum responsus. hae nascuntur ex cogitatione 25 - et inventione. | cogitatio est cura, studii plena et industriae (5) - vigilantiaeque, effectus propositi cum voluptate. - -1 is: his _x_. - -7 taxis _x_. | diathesin _x_. - -8 eyrithmia (_sic_) _HSG_ (_sed infra p. 12, 9_ eurithmia _omnes_). - -9 oeconomia _x_. - -11 proportiones _H_: -nis _S_, proporticionis (_sic_) _G_. - -13 possotes _HS_, posotis _G_. - -14 membris _om. x_. | sumptio. e singulis que _HG_: sumptione. -sinġu̇larisque _S_ (sumptio^{n}e singulisque _G^{c}_), _cui sc. in marg. -adscripsit S^{c}_ in singulis. - -16 eligans _x_ (_praeter S_) et _sic 103, 10_ (_pr. S_). _145, 23. 155, -1_ (_pr. S_). _173, 20. 173, 24_ (_pr. S_). _175, 4. 178, 21_ (_pr. -E_). _182, 25_ (_pr. E^{c}_). _item H 160, 13_ (_ubi_ ele- _GS_). _sed_ -eleg. _x 13, 15. 13, 16, 15, 24. 23, 20_ (_pr. S_). _46, 2. 244, 10._ - -17 e _om. x_. - -18 ideae (-ę _S_) _x_. - -20 equa _G_: aequa _H_, ęqua _SG^{c}_. - -21 solis _G_: soliis _HS_. - - * * * * * - -Page 11 - - inventio autem est quaestionum obscurarum explicatio - ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt terminationes - dispositionum. - - 3 Eurythmia est venusta species commodusque in compo|sitionibus (10) - membrorum aspectus. haec efficitur cum 5 - membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, - latitudinis ad longitudinem et ad summam omnia respondent - suae symmetriae. - - 4 Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens - | consensus ex partibusque separatis ad universae 10 (15) - figurae speciem ratae partis responsus. uti in hominis - corpore e cubito pede palmo digito ceterisque particulis - symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus. - et primum in aedibus sacris aut e columnarum - crassitudi|nibus aut triglypho aut etiam embate, 15 (20) - sed et ballistae e foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον - vocitant, navis interscalmio, quod διαπηγμα dicitur, item - ceterorum operum e membris invenitur symmetriarum - ratiocinatio. - - 5 Decor autem est emendatus operis aspectus probatis 20 - | rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, (25) - quod graece θεματιϲμωι dicitur, seu consuetudine aut - natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et - Lunae aedi|ficia subdiu hypaethraque constituentur. horum =13= - enim deorum et species et effectus in aperto mundo atque 25 - lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi - aedes doricae fient. his enim diis propter virtutem sine - deliciis aedificia | constitui decet. Veneri Florae Proserpinae (5) - Fonti Lumphis corinthio genere constitutae aptas - -6 convenientia _x_. - -7 respondent _G_: -deant _HS_. - -11 ratę _GS_: latę _H_. - -15 embatere ballistae (balistę _H^{c}GS_) foramine quod graeci (greci -_G_) peritreton _x_. - -17 navibus _x_. | quae (quę _GS_) dipheciaca _x_. - -22 thematismo _x_. - -24 sub divo hyphetraque (hip̄hetraque _S_, hypethraque _G_) _x_ (_cf. -p. 124, 2_). | constituentur _HS_: -untur _G_. - -26 videmus _GS^{c}_: vidimus _HS_. - -28 di(e _SG^{c}_)liciis _x_. - -29 fontycum phys _H_, fonty cūphys _S_ (_ubi supra_ ı. nīphıs), -fonticym phis _G_ (phys _G^{c}_). - - * * * * * - -Page 12 - - videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem - graciliora et florida foliisque et volutis ornata - opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni - Dianae Libero Patri cete|risque diis qui eadem sunt similitudine (10) - si aedes ionicae construentur, habita erit ratio 5 - mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab - teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis. - 6 ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum - aedificiis interioribus ma|gnificis item vestibula convenientia (15) - et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus 10 - habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, - non erunt cum decore. item si doricis epistyliis - in coronis denticuli scalpentur aut in pulvinatis columnis - ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, | translatis ex alia (20) - ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur 15 - 7 aspectus, alius ante ordinis consuetudinibus institutis. naturalis - autem decor sic erit, si primum omnibus templis - saluberrimae regiones aquarumque fontes in is locis idonei - eligentur in quibus fana constituantur, deinde maxime - | Aesculapio Saluti, quorum deorum plurimi medicinis aegri 20 (25) - curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem locum =14= - corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus - aquarum usus subministrabuntur, celerius convalescent. - ita efficietur uti ex natura loci maiores auctasque cum - dignitate | divinitas excipiat opiniones. item naturae decor 25 (5) - erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur, - balineis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis - et quibus certis luminibus opus est partibus a - septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque - -6 ab _HS: om. G_. - -7 eorum _x_. - -10 perfectus _x_ (_cf. p. 119, 25_). - -13 sculpentur _x_. | aut in pulvinatis columnis et ionicis -episty(i _GS_)liis capitulis exprimentur triglyphis (_G_, triclyphis -_H_, tricliphis _S_) _x_. - -16 alius: aliis _x_. - -18 is: his _x_. - -20 saluti et eorum deorum quorum pl. _x_. - -25 opinionis _ante corr. H_. - -27 balneis _x_. | pinacothi(e _S^{2}_)cis _S, ubi in m. solo calamo (ut -saepius = S^{2}) impressum legitur_ ubi pingitur. - - * * * * * - -Page 13 - - obscuratur solis cursu | sed est certa inmutabilis die perpetuo. (10) - - 8 Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio - parcaque in operibus sumptus cum ratione temperatio. - haec ita observabitur, si primum architectus ea 5 - non quaeret quae non poterunt inveniri aut parari nisi - magno. | namque non omnibus locis harenae fossiciae nec (15) - caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris - copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes - difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est 10 - ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota, - inopiae quoque | abietis aut sappinorum vitabuntar utendo (20) - cupresso populo ulmo pinu, reliquaque his similiter erunt - 9 explicanda. alter gradus erit distributionis, cum ad usum - patrum familiarum aut ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae 15 - dignitatem aedificia aliter disponentur. namque - aliter urbanas domos opor|tere constitui videtur, aliter (25) - quibus ex possessionibus rusti|cis influunt fructus, non item =15= - feneratoribus, aliter beatis et delicatis, potentibus vero - quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum 20 - conlocabuntur, et omnino faciendae sunt aptae omnibus - personis aedificiorum distributiones. - - III | Partes ipsius architecturae sunt tres, aedificatio, gnomonice, (5) - machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito, - e quibus una est moenium et communium operum in 25 - publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum - explicatio. publicorum autem distributiones sunt tres, e - qui|bus est una defensionis, altera religionis, tertia (10) - opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum - ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, 30 - religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum - -4 cū (_supra add. ips._) _S_ (_unde rec._): _om. HG_ - -6 poterunt _G et_ (_in ras._) _S_: potuerunt _H_ (-rint _P^{c}v_). - -11 lota _x_: loca (_L_) _G^{c}_. - -13 reliqua que _H_ (-quaq⁊ _S_): reliquaq; quę _G_. - -15 f. & ad p. _x_. - -16 alte (-ae _a. r. H_) disp. _x_ (aliter _L_). - -17 urbanas _HS_: -nos _G_. | construi _S_. - -18 idem _x_. - -25 e: ex _S_. - -28 est una _HS_: una est _G_. - -31 sacrorum _x_. - - * * * * * - -Page 14 - - conlocatio, opportunitatis communium locorum ad - usum publicum dis|positio, uti portus fora porticus balineae (15) - theatra inambulationes ceteraque quae isdem rationibus in - publicis locis designantur. - - 2 Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio firmitatis 5 - utilitatis venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum fuerit - | fundamentorum ad solidum depressio et quaque e materia (20) - copiaram sine avaritia diligens electio, utilitatis autem, - cum emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio - et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda 10 - distributio, venustatis vero cum fuerit operis species grata - et elegans | membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum (25) - ratiocinationes. - - IV In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum - electio loci saluberrimi. is autem erit excelsus et non 15 - ne|bulosus non pruinosus regionesque caeli spectans neque =16= - aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur - palustris vicinitas. cum enim aurae matutinae cum - sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae - adiun|gentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos 20 (5) - cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, - efficient locum pestilentem. item si secundum mare erunt - moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem non - erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole - exoriente | calescit meridie ardet, item quod spectat ad 25 (10) - occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet. - 2 igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora quae - in his locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere - etiam ex is quae non sunt animalia. in cellis enim - vinariis tectis | lumina nemo capit a meridie nec ab occidente 30 (15) - -2 uti _HS_: ut _G_. | balinea _H_, balnea _H^{c}SG_ - -3 hisdem _x_. - -4 locis _G et_ (_supra lin. ips. add._) _S_: _om. H_. - -7 et _om. x, ubi pro_ depressio (deprạ̇esio _H_) quaque _HG in rasura -sic_ dispositio & cū erit _libere ut solet ipse corrigit S_. - -9 cum _om. x_. | usu _x_. - -12 ẹ̇membrorūq; _H^{c}_ = membrorumque _G_ (membrorum _S, qui om._ que). - -14 ea (_ante corr._) _om. G_. - -17 si: sic _x_. - -24 quod _HS_: quia _G_. - -28 vitiantur: _sic x_. - -29 is: his _x_. - - * * * * * - -Page 15 - - sed a septentrione, quod ea regio nullo tempore - mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. - ideo etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant - bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma quae non in - ea parte caeli ponuntur quae | est aversa a solis cursu, 5 (20) - 3 non diu servantur. nam semper calor cum excoquit e - rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo - naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes - efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod - quamvis natura sit durum, in fornacibus ab | ignis vapore 10 (25) - percalefactum ita mollescit uti in omne genus formae - faciliter fabricetur, et idem cum molle et candens refrigeretur, - tinctum frigida redurescit et restituitur in antiquam - 4 proprietatem. licet etiam considerare haec ita esse - ex eo quod aestate non solum in pestilentibus locis sed 15 - | etiam in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, (30) - et | per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones =17= - efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur. - non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur - in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur, 20 - quae | autem ex calidis locis sub septentrionum regiones (5) - frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus - 5 sed etiam confirmantur. quare cavendum esse - videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus quae - caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. 25 - namque e principiis, | quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut (10) - omnia corpora sunt composita, id est e calore et umore, - terreno et aere, ita mixtionibus naturali temperatura figurantur - -2 mutationis _ante corr. H_. - -3 ea: & _x_. - -6 e rebus: aeribus _x_. - -7 exugendo _HSG^{c}_ (exsugendo _GS^{c}_). - -11 inomni genus _H et_ (_ante corr.^{2}_) _S_. - -13 redurescat et restituatur _x_. - -22 valitudinibus (_hic_) _x_ (_sed_ val&udo _solus H 32, 23 ubi_ valit. -_SLP vlchEG_). - -24 is: his _x_. | quae caloribus (_sic_) _x_ (a cal. _L_). - -26 e (princ.) _om. x_. | stoechia _x_. - -27 ecalore _HS_: acalore _G_. | [h/u]more _H^{c}_, humore _GS_. _ita -saepius, ut H^{c}, et_ ([ⱶ/u]more) _G^{c}--pro_ umore (umido _etc._) -_x_. humore _etc. semper SPL, haud raro etiam HG_. - -28 ita: & ita _x_ (eṭ _del. G^{c}_). - - * * * * * - -Page 16 - - omnium animalium in mundo generatim qualitates. - 6 ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis - calor, tunc interficit dissol|vitque cetera fervore. haec (15) - autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum, - cum insidit in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus 5 - naturali temperatura corpus. item si umor occupavit - corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia - ut a liquido corrupta diluuntur et dissol|vuntur compositionibus (20) - virtutes. item haec e refrigerationibus umoris - ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. non 10 - minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio - augendo aut minuendo infirmat cetera principia, - terrenum cibi plenitate, aer gravitate caeli. | - - 7 Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, =18= - animadvertat attendatque naturas avium et piscium et 15 - terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae. - aliam enim mixtionem habet genus avium, - aliam | piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres (5) - minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate, - aeris multum. igitur levioribus principiis compositae facilius 20 - in aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium - naturae quod temperatae sunt a calido plurimoque et - aeris et terreni sunt | compositae sed umoris habent oppido (10) - quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in - corpore, facilius in umore perdurant, itaque cum ad terram 25 - perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item terrestria - quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata - minusque habent terreni plurimum|que umoris, quod abundant (15) - umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri. - 8 ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et 30 - -1 qualitatis _ante corr. H_. - -2 cumque _Nohl_: cum _x_ (_cf. p. 232, 21_). | exuperatae _H_ = -exsuperat e _GS_. - -4 certis: cae(ę _GS_)teris _x_. - -8 ut aliquida _H_, ut liquida _G_, aut aliquida _S_. | con(m -_GS_)positionibus (-ibꝰ) _sic x_. - -13 terrena _x_. - -14 si qui _x_ (si quis _in ras. S, unde G^{c}, sed_ si qui _in marg. -S^{2}_). - -15 attendat: tendat _HS_, intendat _G_. - -16 considerabit _GS_: -uit _H_. - -19: temperate _G_, -tae _H_ (-ti _S_). - -22 plurimum(-ū _S_)que ex _x_. - - * * * * * - -Page 17 - - e principiis animalium corpora composita sensu percipimus - et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique - iudicamus, non dubitamus quin dili|gentius quaeri (20) - oporteat uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum - quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. 5 - 9 itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo - rationem. maiores enim pecoribus immolatis quae pascebantur - in is locis quibus aut oppida aut castra stativa - | constituebantur, inspiciebant iocinera, et si erant livida et (25) - vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum morbo 10 - an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant - et probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex - aqua | et pabulo, ibi constituebant munitiones, si autem =19= - vitiosa inveniebant, iudicium transferebant item humanis - corporibus pestilentem futuram nascentem in his locis 15 - aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant - 10 regiones quaeren|tes omnibus rebus salubritatem. hoc autem (5) - fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur, - licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium - qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae 20 - inter duas civitates Gnoson et Gortynam. dextra enim - et sinistra eius fluminis | pascuntur pecora, sed ex his quae (10) - pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem ex - altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem - splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt 25 - in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt - lienes. ita eam herbam colli|gendo curant lienosos (15) - hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον - -2 esuperationibus _x_ (_i. e._ e sup. = _64, 3 cf._ exuperat = -exsuperat _17, 14_). - -6 censeo _GS_: cens& _H_. - -8 is: his _x_. - -14 iudicio transferebant. Idem in humanis _x_. - -18 (terrę) habere _supra add. S^{c}_. - -20 pothereum (-ū _G_) _HG_: potherū _S_. - -21 (24) corty(i _GS_)nam _x_. - -23 Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem: gnoson(. _GS_) si quae (que _G_, -quę _S_) autem _x_ (_ubi ad_ gnoson˸ _in marg. S^{c}_ ˸splenem habent, -_ut rec., inepte_). - -24 proxime _G_ (_S^{2}_): -ma _HS(G^{c})_. - -26 rudendo _HG_ (rodendo _S_, radendo _G^{c}_). - -27 lienosus _H_. - -28 asplenon _x_. - - * * * * * - -Page 18 - - vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates - locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse. - - 11 Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae - paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrio|nem (20) - aut inter septentrionem et orientem, eaeque paludes 5 - excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione videbuntur - esse constituta. fossis enim ductis fit aquae exitus - ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia - motionibus concitata amarique mixtionibus non - patitur bestia|rum palustrium genera ibi nasci, quaeque de 10 (25) - superioribus | locis natando proxime litus perveniunt, =20= - inconsueta salsitudine necantur. exemplar autem huius rei - Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum Ravennam - Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia - sunt proxima paludi|bus, quod his rationibus habent 15 (5) - 12 incredibilem salubritatem. quibus autem insidentes sunt - paludes et non habent exitus profluentes neque per flumina - neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et - umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item - in Apulia oppidum Salpia vetus, quod | Diomedes ab Troia 20 (10) - rediens constituit sive quemadmodum nonnulli scripserunt - Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex - quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando - pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes - impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia trans|ferenda 25 (15) - conquireret eligeretque. tunc is moratus non est, sed - statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus - est possessionem loco salubri ab senatuque populoque - -7 fit _G_: _om. HS_. - -8 mare … aucto _H_ (auctum _Ussing_), mari … aucto _GS_. | paludis _HS_ -(-des _G_). - -9 concitata marique (marisque _GS_) _x_. - -14 aquilegiam _x_. - -17 per (fl.) _GS^{c}_: _om. H et ante ips. corr. S_. - -18 pomptinae _H_: pomtinę _GS_. | putescunt: _sic x_ (putrescunt _L. -cf. Lachmann ad Lucr. p. 188, Keil ad Varr. p. 90_). putṛescunt (_sic_) -_male corr. Plin. Aug. 11, 277--non 12, 96_. - -20 diomedis _H_. - -22 elphias _x_. - -23 quod annis (_semper_) _H_ (_ut_ quod _pro_ quot). - -24 m̄ _H_, M. _S_, marcū _G_. - -25 ut his _HS_, uti his _G_. - -26 elegeret quae _H_. - - * * * * * - -Page 19 - - Romano petiit ut liceret transferre oppidum, constituitque - moenia et areas divisit nummoque sestertio - singulis | municipibus mancipio dedit. his confectis lacum (20) - aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit. - itaque nunc Salpini quattuor milia passuum progressi ab 5 - oppido veteri habitant in salubri loco. - - V Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium - con|locandorum explicatio regionesque electae fuerint fructibus (25) - ad alendam civitatem copiosae et viarum munitiones - aut opportunitates fluminum seu per portus marinae 10 - subvectiones | habuerint ad moenia comportationes expeditas, =21= - tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt - facienda uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in - solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, - crassitudine ampliore | quam parietum qui supra terram 15 (5) - sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura. - 2 item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti - cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus - dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulneretur. - curandumque maxime videtur ut | non facilis aditus sit ad 20 (10) - oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia - et excogitandum uti portarum itinera non sint - directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum - dextrum latus accedentibus quod scuto non erit tectum - proximum erit muro. conlocanda autem | oppida sunt non 25 (15) - quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus, - uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim - anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus - 3 magis hostem tuetur quam civem. crassitudinem autem - muri ita faciendam censeo uti armati homines supra | obviam 30 (20) - -1 romano _GS_, ṝ _H_. | petiit _S(G^{c})_ = petit _HG_. - -5 passus _x_ (_cf. p. 27, 4. 203, 4. al. p. 251, 1_). - -6 veteri _HS_: -re _G_ (_ut x 33, 14_). | in _HS: om. G_. - -7 inmoe(ę _S_)nium con(l _GS_)locandorum _x_ (_cf. p. 17, 8. 18, 21. -108, 15_). - -11 subvectionis (_pro_ -nes) _S^{c}_ (_ut L_) | habuerit _x_. - -13 queant _x_. - -14 videatur _G_: -antur _HS_. - -19 vulneretur _G^{c}_: -rentur _x_. - -23 tum _H_: dum _G_, tunc _S_. - -26 circuitionibus _x_. - -28 quod _S(G^{c})_: quo _HG_. - -29 tuetur _HS_: tueatur _G_. - - * * * * * - -Page 20 - - venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint. - tum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae - quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes - inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam - habeant firmitatem. namque ei materiae nec caries 5 - | nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in (25) - terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis - utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam - in substructionibus quique parietes murali crassitudine - erunt faciundi hac ratione religati non cito vitiabuntur. 10 - 4 intervalla | autem turrium ita sunt facienda ut ne longius =22= - sit alia ab alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur, - tum a turribus quae erunt dextra ac sinistra scorpionibus - reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiamque - contra in|teriora turrium dividendus est murus intervallis 15 (5) - tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint - interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro - fixa. hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui - repugnabunt rescindent et si celeriter administraverint, - non patientur reliquas partes tur|rium murique hostem 20 (10) - penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque - 5 rotundae aut polygoniae sunt faciendae. quadratas enim - -2 tum: dum _x_. | taleae: tabulae _x_. - -3 creberrimae _H_ = -me (_adv. sine unc._) _GS_. - -5 neceſ̣ſ̣^{c}arieſ _H^{c}_, ne[.c/c̣] aries _G^{c}_, neccaries _S_. - -6 tempestates _HS_: -tas _G_. - -7 permanet _G_: -nent _H et_ (_ubi_ utiles) _S_. - -12 sagitta emissionis _x_. - -13 ac _om. x_ (_ut 29, 5_). - -14 hostis _a. c. H_. - -15 inferiores _x_. - -22 rutundae _H, qui sic--item_ rutunditas, rutundare, -rutundatio--_semper solus_ (_raro sequente uno L, ut p. 208, 6. 243, -26. 271, 14_). _scil. e 37 locis_ (_ind. Nohl._) _corrigendo litt._ -u _in_ o _mutatur his septem 22, 11. 13. 66, 2. 4. 79, 4. 94, 4. -6_. r&undationi _legitur 25, 26_ (_cf. ital._ ritondo). _at_ (_sine -corr., ut videtur_) o _non legitur nisi duobus 29, 2 et 264, 6_. -alteratutunditatis _H 252, 13 ut repetunt L et P_ (_l--sed corr. c_) -_ex H, ita ex antiquiore fonte G_ (_qui, ut EPS, ipse numquam habet_ -ru-) _sic scribens_ altera rotutunditatis. _sic etiam in antiquissimo -Plinii Augiensi semper_ ru- _11, 275. 12, 127. 13, 47. 14, 30_ (_sed -11, 58_ rotonditatum _sic_!) _etc. item cod. Marcianus SRR. et Lucretii -vett. cf. Lachmann ad Lucr. 2, 402. Keil ad Cat. p. 43 et ad Varr. p. -6_. | poly(i _S_)gonea _x_. - - * * * * * - -Page 21 - - machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo - frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum - adigendo laedere non possunt. item munitiones | muri (15) - turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, - quod neque arietes neque suffossiones neque machinae 5 - 6 ceterae eis valent nocere. sed non in omnibus locis est - aggeris ratio facienda nisi quibus extra murum ex alto - loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. - itaque in eius|modi locis primum fossae sunt faciendae (20) - latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde 10 - fundamentum muri deprimendum est intra alveum fossae - et id extruendum est ea crassitudine ut opus terrenum - 7 facile sustineatur. item interiore parte substructionis fundamentum - distans ab exte|riore introrsus amplo spatio ita (25) - uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad 15 - defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum - autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, - tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori - fundamento, pectinatim dis|posita, quemadmodum (30) - serrae dentes solent esse conlocentur. cum enim sic erit 20 - factum, tunc ita oneris terreni magnitudo | distributa in =23= - parvas partes neque universa pondere premens poterit ulla - 8 ratione extrudere muri substructiones. de ipso autem - muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est - praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus co|pias, 25 (5) - eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata - sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his - erit utendum. non enim uti Babylone abundantes liquido - bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent - -2 cuneos _GS_: cuneus _H_. - -3 munition＜is＞ _in ras. S_ (_ex_ -ibꝰ). - -8 munia _x_. - -12 est (ea) _HS: om. G_. - -20: solentes se _G_, solventes se _HS(G^{c})_. - -22 pondere _HS_: -ra _G_. - -29 harena _H^{c}SG_ (_ut p. 14, 15. 19 x_): arena _H, qui ante corr. -sic saepius scripsit_ (_item G_), _sicut_ arenoso _HG 38, 1_. arenariis -_G 40, 18_. [h/a]rena _G^{c} 40, 1_. [h/a]renaria _H^{c} 40, 9. 43, -25_. [ⱶ/a]renę _G^{c} 41, 1_. [h/a]renę _H^{c} 41, 3_. [h/a]renosa -_H^{c} 43, 21 etc._ (harena _etc. semper S_). | ex: & _x_. - - * * * * * - -Page 22 - - murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum pro|prietates (10) - habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex - his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur - sine vitio murus. - - VI Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum 5 - divisiones platearumque et angiportorum ad caeli regionem - | directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt (15) - ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt laedunt, - si calidi vitiant, si umidi nocent. quare vitandum videtur - hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis civitatibus 10 - usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo - oppidum | Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, (20) - sed positum non prudenter. in qua civitate auster - cum fiat, homines aegrotant, cum corus, tussiunt, cum - septentrio, restituuntur in salubritatem sed in angiportis 15 - et plateis non possunt consistere propter vehementiam - 2 frigoris. ventus | autem est aeris fluens unda cum incerta (25) - motus redundantia. nascitur cum fervor offendit umorem - et impetus calefactionis exprimit vim spiritus flantis. id - autem verum esse ex aeolipilis aereis licet aspicere et de 20 - latentibus caeli rationibus | artificiosis rerum inventionibus =24= - divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae - aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo - aqua infunduntur conlocanturque ad ignem, et antequam - -2 utilitatis _H_. - -5 secuntur _H_: sequntur _G_ (sequuntur _SG^{c}_). - -6 angiportuum (-uū) _x_ (_pro_ -tûm?). _cf. p. 26, 17. 22. 29, 23_ -[plinthuum _H_ = plinthum _G 78, 3_]. - -7 de(i _G_)rectione(i _G_)s dirigentur. haec (Hęc _GS_) _x_. - -10 avertendum _x_. - -11 usu _HS_ usus _G_. - -14 chorus (_ut infra_) _x_. - -19 calfactionis (= fervoris _rec._) _Lorentzen_ (tactionis _olim ego, -cf._ impetu tangit _p. 189, 10 190, 1. 188, 8. 123, 27. 27, 19_): -factionis _x_ (= ἡ τῆϲ ζέϲεωϲ ῥύμη _apud Gal. XVI, 398 cf. G. Kaibel_: -_Hermes 20, 581_). | vim _x_: vi _S^{c}_. | flantis _Lor._ (φυϲοῦντοϲ -_Gal._): flatus _H et_ (_ante ras._) _S_, flatum _G_ (-ū _S^{c}_). - -20 ex acolis aeris _H_, ex … ris _G_ (ex eolypylis aereis _in ras. -G^{c}_), ex eolis aereis _S_ (_ubi_ aereis _in ras. et in marg._ ꝉ -eolippilis _S^{c}_). _itaque_ ex eolis aeris _ante ras. GS_ (_corr. ex -p. 24, 2_). - -23 quo aqua: quae qua _H_, quę aqua _GS_. - - * * * * * - -Page 23 - - calescant non habent ullum spiritum, | simul autem fervere (5) - coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. ita - scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo - de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus. - 3 ＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, 5 - non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem, - sed etiam si | qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui (10) - in ceteris salubribus locis habent curationes medicinae - contrariae, in his propter temperaturam exclusione ventorum - expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter 10 - curantur in regionibus quae sunt supra scriptae - haec, gravido, arteriace, | tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis (15) - eiectio et cetera quae non detractionibus sed adiectionibus - curantur. haec ideo difficulter medicantur primum quod - ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis morbo 15 - viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus extenuatur - unaque a vitiosis | corporibus detrahit sucum et (20) - efficit ea exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui - perflatus non habet neque crebras redundantias, propter - inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit 20 - eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis. - - 4 | Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente (25) - aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente - aequinoctiali | favonium, ab septentrionibus septentrionem. =25= - sed qui diligentius perquisierunt tradiderunt eos esse octo, 25 - maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum - -1 s. a. ut f. _x_ (ut _del. Stock_). - -4 rationibus exclusi fuerint (_sine albo_) _x_ (_ex Gal XVI, 398 sic -lacunam, de qua v. not. ed. pr., certius explet G. Kaibel: Hermes 20, -582 cf. infra p. 26, 19_). - -9 exclusiones _x_. - -12 gravitudo arteria ca&ussis _H_, gravitudo arteriacę (-ce _S_) tussis -_GS_ (κόρυζα ἀρθρῖτιϲ? βήξ _Gal. XVI, 399_). _ubi gravitudo librariorum -est_ (_cf. Theod. Prisc. p. 515_) _ex forma_ gravido = gravedo _scil. -narium_ = κόρυζα _Cels. 4, 5 etc. de arteriaca autem passione i. e. -brancho vid. Paul. 3, 28 f. 39 Ven. 1528_ (_Gal. XIII, 4_) _quem citat -Simon Ian. s. v._ | pleuri(e _S_)tis tiphisis _x_. - -16 e (ex _S_): est (_ex_ é) _H_, ē _G_ (ē ex _G^{c}_). | extenuabitur -_x_. - -21 is: his _x_. - -22 ventos _GS^{c}_: -tus _HS_. - -24 ab septentrionali _x_ (_cf. ad p. 144, 26_). - - * * * * * - -Page 24 - - conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in - singulis lateribus octa|goni singulorum ventorum imagines (5) - excalptas contra suos quosque flatus designavit, supraque - eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem - aereum conlocavit dextra manu virgam porrigentem, 5 - et ita est machinatus uti vento circumageretur et semper - contra flatum consisteret supraque | imaginem flantis venti (10) - 5 indicem virgam teneret. itaque sunt conlocati inter solanum - et austrum ab oriente hiberno eurus, inter austrum - et favonium ab occidente hiberno africus, inter favonium 10 - et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter - septentrionem et solanum aquilo. hoc modo vi|detur esse (15) - expressum uti capiat numeros et nomina et partes unde - flatus certi ventorum spirent. quod cum ita exploratum - habeatur, ut inveniantur regiones et ortus corum sic erit 15 - 6 ratiocinandum. conlocetur ad libellam marmoreum amussium - mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regula - et li|bellam ut amussium non desideretur, supraque eius (20) - loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator - umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana 20 - circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra - et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum - quod est gno|monis umbrae longitudinis signum, ex eo a (25) - centro circumagenda linea rotundationis. itemque observanda - postmeri|diana istius gnomonis crescens umbra, et =26= - cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem 26 - -1 turrem _HG_ (-rim _S = G^{c}, ut v. 6 x_). - -2 octagonon _HS_: octogonon _G_ (_item p. 29, 17. 23_) _sed 25, 4_ -octagoni _x_. - -3 excalpas _H_, exscaptas _G_, exsculp[n/a]s _S_. | quosque (_Faventini -cod. S p. 288, 18_): cuiusque _x_. - -11 caurus _HS_: chaurus _G_. - -13 numerus _x_ (-ros _S^{c}_). - -16 libellum _HG^{c}_ (-lam _G et in ras._ -lā _S et G^{2} = v. 20_). | -marmoream _ante corr. H et supra S^{2}_. | amusium _HS_, hamusium _G_. - -18 hamusium _HG_ (amusium _S_). - -19 aeneos _H_. - -20 sciotheres (ciotheres _S_) _x_. | ante meridianā c. horā quinta (-tā -_SG^{c}_) _x_. - -21 (_non_ 23) gnominis _ante corr. S_. - -23 ex eoque _x_. - -24 ro(e _H_)tundationi _x_ (-ne _S^{c}_, -nis _G^{2}_). - -25 gnominis _HS_. - -26 tetiger& _HS_ (-rit _GS^{c}_). - - * * * * * - -Page 25 - - 7 antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto. ex - his duobus signis circino decussatim describendum, et per - decussationem et | medium centrum linea perducenda ad (5) - extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. - tum postea sumenda est sexta decima pars circinationis 5 - lineae totius rotundationis, centrumque conlocandum in - meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum - dextra ac sinistra in circinatione | et meridiana et (10) - septentrionali parte. tunc ex signis his quattuor per centrum - medium decussatim lineae ab extremis ad extremas circinationes 10 - perducendae. ita austri et septentrionis habebitur - octavae partis designatio. reliquae partes dextra tres ac - sinistra tres aequales his distribuendae sunt | in tota (15) - rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae - sint in descriptione. tum per angulos inter duas ventorum 15 - regiones et platearum et angiportorum videntur debere - 8 dirigi descriptiones. is enim rationibus et ea divisione - exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis | molesta. (20) - cum enim plateae contra directos ventos erunt - conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus 20 - frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus - viribus pervagabitur. quas ob res convertendae - sunt ab regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes - ad angulos | insularum frangantur repulsique dissipentur. 25 (25) - - 9 Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina - noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse - venti. si autem animadverterint orbis terrae circumitionem - -2 (10, _etiam 28, 25. 29, 15_) decusatim _x_. - -3 decusationē _HS_ (decussacionē _G_). - -4 septentrionales _H_. - -5 tum _HS_: tunc _G_. - -7 qua&angit _H_ (quę t. _GS_). - -12 dextra ac sinistra tres aequales et tres his _x_. - -16 debere _G_: -ri _HS_ (_cf. 134, 23_). - -17 is: his _x_. - -18 excluserit _H_ (-sa erit _GS_). | vis molesta _HS_: molesta vis _G_. - -19 derectos _x_. | ventus _HS_ (-tos _G_). - -23 ad (_pro_ ab) regionibus _HG_ (a reg. _S_). | derectiones _HS_ (_non -G_). - -26 i (ei): hi (hi≣ _H_) _x. cf. p. 117, 17. 217, 3_. - -28 venti _G(S^{c})_: ventis _H_, -tos _S_. | animadverterint _HS_: -adverterint _G_. | circum(-ū _S_)itionē _HS_: circuitionē _G_. - - * * * * * - -Page 26 - - per solis | cursum et umbras gnomonis aequinoctiales et =27= - inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus - mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum - quinquaginta duum milium stadium, quae fiunt - passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, | huius autem octava pars quam 5 - ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta septem - milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam - magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus - 10 varietates mutatione flatus faciat. itaque dextra - et sinistra austrum leuconotus | et altanus flare solet, 10 - africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes - et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et - corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac - sinistra aquilonem supernas et caecias, circa solanum - carbas et certo tempore ornithiae, euri vero medias | partes 15 - tenentis in extremis eurocircias et volturnus. sunt autem - et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus - 11 aut montium procellis tracta. praeterea aurae - matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte versando - pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens 20 - ex|primit aurarum antelucano spiritu flatus. qui =28= - cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes, - et ea re quod ex auris procreatur ab Graecis ευροϲ videtur - -1 gnominis _HS_. | ae(e _S_)quinoctialis _x_. - -2 inclinatione _x_ (-nē _G^{c}_). | erat(h _G_)osthenin _HG_ -(eratostene _SG^{c}_). - -3 methodiis _H(G^{c})_, -dus _GS_. - -4 stadium _HG_: -diorum _S(G^{c})_. - -5 passus _x_. | trecenties et decies quinquaginta milia _x_ (_cf. Plin. -2, 247_). - -6 triciens _HG_: -cies _S_. - -9 varietatis _ante corr. G_ (_non HS_). - -11 subvesperos _x_. | ergastes _x_. - -12 aet | thestae (aetthestę _G_) _HG_ (ethesie _SG^{c}_). | chauri _x_. -| circlas _H(S)_, circ(t _G_)ius _GS^{c}_ (ī aꝉ cirglas _G^{c} in -marg._). - -15 ornitiae _H_ (-tię) _S_, -thiae _G_ (-t[ⱶ/ı]ę) _S^{c}_ (-ciae -_G^{c}_). - -16 tenentes _x_. | euri cert(c _S_)ias _HS_, euri circias _GS^{c}_. | -uol[.tur/ṇus] _HS_ (vulturnus _G_). _servavi_ (_cf. H 158, 5. 160, 23_) -uo- _pro_ uu- _in solis nom. propriis cf. p. 30, 15. 45, 16. frequens -enim in H litt._ u _et_ o _confusio in nom. sg. praecipue decl. II_ --os: _itaque et_ -uos _velut 161, 7. 190, 16. 205, 3. 230, 24 etc._. - -19 qua: quas _x_. - -20 profundens: prudens _HG_ (procedens _in ras. S et_ -p[.ce/rụ]dens -_G^{c}_, prodens _e^{c}_). - -23 ab _HG_: a _S_. | aurus _x_. - - * * * * * - -Page 27 - - esse appellatus crastinusque dies propter auras matutinas - αυριον fertur esse | vocitatus. sunt autem nonnulli (5) - qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis - terrae colligere. quae sive est certa sive non vera, non - potest nostra scriptura non veras habere terminationes 5 - 12 regionum unde spiritus ventorum oriuntur. ergo si ita - est, tantum erit uti non certam mensurae | rationem sed (10) - aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti. - - Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius - intellegantur visum est mihi in extremo volumine 10 - formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, unum - ita de|formatum ut appareat unde certi ventorum spiritus (15) - oriantur, alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis - directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus. - erit autem in exaequata planitie centrum ubi est littera A, 15 - gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est B, et a - centro ubi est A | diducto circino ad id signum umbrae (20) - ubi est B, circumagatur linea rotundationis. reposito - autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est dum decrescat - faciatque iterum crescendo parem antemeridianae 20 - umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis - ubi erit littera C. tunc a signo ubi | est B et a signo ubi (25) - est C circino decussatim describatur ubi erit D, deinde - per decussationem ubi est D et centrum perducatur linea - ad extremum, in qua linea erunt litterae | E et F. haec =29= - linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. 26 - -2 aurion _x_. | autem _HS_: enim _G_. - -3 eratostenem (_H_, -ē _GS_) _x_. - -10 intelle(i _G^{c}, ut 104, 19. 111, 4. 252, 16. 263, 5_)gatur _x_. - -11 formā _x_. | sch(sc _S_)emata _x_ | explicare _HG_: explanare _S_. - -12 _in marg. H fol. 16^{b} extat octo ventorum rota in_ XVI partes -_descripta cf. p. 64, 23_. - -16 ubi est .b. et .a. centro (a centro _GS_) ubi est .a. et .b. deducto -_x_. - -17 id _HS: om. G_. - -20 parem _G_: partem _HS(G^{c})_. - -22 .c. _G(H^{2})_: .e. _H_ (vel e-- _pro_ c-- _in marg. S^{2}_), d -_S(G^{c})_. - -23 .c. _HG_ (vel c _supra S^{2}_): d _S(G^{c})_. | .d. _HG_ (vel d -_S^{2} in m._): e _S(G^{c})_. - -24 per decusationem et centrum ubi est .d. (_HG_, e _SG^{c}_, vel d -_S^{c} in m._) perducatur _x_. - -25 ad _S_: ab (extremum) _HG_. | er̄ litterę _S(G^{c})_: erit littera -_HG_. - -26 index _HG_: indextra _S_. | septentrionales _H_. - - * * * * * - -Page 28 - - 13 tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, - circinique centrum ponendum est in meridiana linea qua - tangit rotundationem ubi est littera E, et signandum | dextra (5) - ac sinistra ubi erunt litterae G H. item in septentrionali - parte centrum circini ponendum in rotundatione 5 - et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum - dextra ac sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K - et ab H ad I per centrum lineae perducendae. ita quod - erit spatium | ab G ad H, erit spatium venti austri et (10) - partis meridianae, item quod erit spatium ab I ad K, erit 10 - septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres - dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in - quibus litterae L M et ab occidente in quibus sunt litterae - N et O. ab M ad O et | ab L ad N perducendae sunt lineae (15) - decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia 15 - in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis - angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum - et austrum in angulo erit littera G, inter austrum et - africum H, inter africum et favonium N, | inter favonium (20) - et caurum O, inter caurum et septentrionem K, inter septentrionem 20 - et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L, - inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos - octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum - divisiones. | - - VII Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio =30= - ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda 26 - aedibus sacris foro reliquisque locis communibus. - et si erunt moenia secundum mare, area ubi forum - -2 qua: quae (quę _GS_) _x_. - -4 ac _om. x_. - -5 ro(u _H_)tundationis et _x_. - -7 ab .g. ad .k. (h _supra S^{2}_) et ab .h. ad .i. _S_ (= _ed._): -ab .g. ad .h. et ab .h. ad .i. _G(S^{2})_, ab .g. et ab .h. ad .i. -_H(LP)_. - -10 ab .i. ad .k. _(H^{2}) S(G^{c})_: ab .i. ab .k. _HG_. - -11 dextra tres. ac sinistra tres _HS(G^{c})_: dextrates ac -sinistrates _G(S^{2}_). - -14 ab .l. ad .n. _H^{2}_ (= _ed._): ab .i. ad .n. _x_. - -16 circumitione _S_: -nem _H_, -nē _G_. - -20 chaurum _x_. | caurum _H_: chaurum _H^{c}GS_. - -23 angiportu(o_^{c}_)rū _H_. - -24 divisiones. XI. divisis _H(LP)G_, divisiones. XII. Divisis -_S(G^{c})_. _sequitur enim cap. XII_ (_sine rubr._). - - * * * * * - -Page 29 - - constituatur | eligenda proxime portum, sin autem mediterranea, (5) - in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum - maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni - et Minervae in excelsissimo loco unde moenium maxima - pars conspiciatur areae distribuantur. Mercurio autem in 5 - foro, aut etiam ut | Isidi et Serapi in emporio, Apollini (10) - Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus - civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad - circum, Marti extra urbem sed ad campum, itemque Veneri - ad portum. id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum 10 - scripturis ita est dedicatum, extra | murum Veneris (15) - Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in - urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, - Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata - ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis 15 - vero divinitas cum sit extra moenia dedi|cata, non erit (20) - inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa - 2 a belli periculo conservabit. item Cereri extra urbem - loco, quo non omnes semper homines nisi per sacrificium - necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque moribus 20 - is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum - | rationes aptae templis areae sunt distribuendae. (25) - - De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum - symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes, - quia | in secundo visum est mihi primum de materiae =31= - copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus 26 - et quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus - aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum - peragere et in sin|gulis voluminibus explicare. (5) - -1 mediterraneo _x_. - -3 et (iovi) _HG_: ut _S_. - -10 &hruscis _H_. - -12 (14) uolcani _H_: uulcani _GS_. | ideo: deo _(ante corr. ^{2}) S_. -| insuescant _x_ (-cat _S^{2}_). - -13 adolescentibus _GS_. - -14 vis _x_. - -15 ab (timore) _HS_: a _G_. - -17 defensa _G(S^{2})_: -si _HS_. - -18 cereri _GS_: cerei _H_. - -19 non omnes: nomine _x_ (_scil. ex_ n̄omnesemper …). - -20 religione _x_. - -21 deb& _x_. - -23 earum: arearum _x_. - -27 habent (_ante corr._) _H_. | deinde _om. x_. - - * * * * * - -Page 30 - - - - -LIBER SECUNDUS. - - - 1 Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, - cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia - ad exercitum regiae cupidus commendationis. is e patria - | a propinquis et amicis tulit ad primos ordines et purpuratos 5 (10) - litteras ut aditus haberet faciliores, ab eisque exceptus - humane petiit uti quamprimum ad Alexandrum - perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum - tempus expectantes. itaque Dinocrates ab his se - existimans ludi ab | se petiit praesidium. fuerat enim 10 (15) - amplissima statura, facie grata, forma dignitateque summa. - his igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit in - hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea - fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque - clavam tenens incessit contra | tribunal regis ius dicentis. 15 (20) - 2 novitas populum cum avertisset, conspexit eum - Alexander. admirans ei iussit locum dari ut accederet, - interrogavitque quis esset. at ille, Dinocrates, inquit, - architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas adfero - dignas tuae claritatis. namque Athon montem formavi 20 - | in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi (25) - civi|tatis amplissimae moenia, dextra pateram quae =32= - exciperet omnium fluminum quae sunt in eo monte aquam, - 3 ut inde in mare profunderetur. delectatus Alexander narratione - formae statim quaesiit, si essent agri circa qui 25 - possent frumentaria | ratione eam civitatem tueri. cum (5) - invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus, Dinocrates, - inquit, attendo egregiam formae compositionem - -3 e (mac.) _HS_: a _EG_. - -6 ut (_add._) _S_: _om. HEG_. - -7 (10) petit _x_. - -10 exestimans _H_. - -14 [h/u]merum _H^{c}_ = hum. _SEG, ut semper S_ (um- _H, ut semper HL -et infra p. 101. 228. 229 etiam G_). - -17 ei iussit _HS_: iussit ei _EG_. - -20 tuę (tuae _E_) claritati _x_. - -24 narratione: natione _HS_, ratione _EG_ (deratione _in marg. S^{c}_). -_cf. p. 87, 5_. - -25 quaesiit _HE_: quęsivit _SG_. - -26 possent _EG_: possint _HS_. - - * * * * * - -Page 31 - - et ea delector, sed animadverto si qui deduxerit eo loci - coloniam fore ut iudicium eius vituperetur. ut enim - natus infans sine nutricis lacte non potest | ali neque ad (10) - vitae crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et - eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere 5 - nec sine abundantia cibi frequentiam habere populumque - sine copia tueri. itaque quemadmodum formationem - puto probandam, sic iudico locum inprobandum, teque - 4 volo | esse mecum, quod tua opera sum usurus. ex eo (15) - Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum 10 - persecutus. ibi Alexander cum animadvertisset portum - naturaliter tutum, emporium egregium, campos circa totam - Aegyptum frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas - utilitates, iussit eum | suo nomine civitatem Alexandriam (20) - constituere. ita Dinocrates a facie dignitateque corporis 15 - commendatus ad eam nobilitatem pervenit. mihi autem, - imperator, staturam non tribuit natura, faciem deformavit - aetas, valetudo detraxit vires. itaque quoniam ab his - praesidiis sum desertus, per | auxilia scientiae scriptaque (25) - ut spero perveniam ad commendationem. 20 - - 5 Quoniam autem primo volumine de officio architecturae - terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et | - intra moenia arearum divisionibus, cum sequatur ordo de =33= - aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis quibus - proportionibus et symmetriis debeant esse uti explicentur, 25 - non putavi ante ponendum nisi prius de materiae copiis, - e | quibus conlatis aedificia structuris et materiae rationibus (5) - perficiuntur, quas habeant in usu virtutes exposuissem - quibusque rerum naturae principiis essent temperatae dixissem. - sed antequam naturales res incipiam explicare, 30 - -1 siqui deduxerit _EG_: siquid deduxerit _H_, siquid eduxerit _S_ -(_unde G^{c} in marg._ vel siquid). | eo loco _x_. - -2 fore _EG(S^{2})_: forte _HS_. - -8 iudicio _H et (ante ras.) S_. - -10 abcessit _S_. - -15 dignitate _EGS_: -tis _H_. - -18 valitudo _GS (cf. ad 17, 6)_. - -19 auxilia _HS_: -um _EG_. - -21 Quoniam: Cum _x_. - -23 cum sequatur: insequatur _x_. - -29 temperate _G_ (-tę _G^{c}_): -ta _HS_. - - * * * * * - -Page 32 - - de aedificiorum rationibus unde initia ceperint et uti creverint - eorum inven|tiones ante ponam, et insequar ingressus (10) - antiquitatis rerum naturae et eorum qui initia humanitatis - et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt. - itaque quemadmodum ab his sum institutus exponam. 5 - - I Homines veteri more ut ferae in silvis et speluncis et - | nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. (15) - interea quodam in loco ab tempestatibus et - ventis densae crebritatibus arbores agitatae et inter se 10 - terentes ramos ignem excitaverunt, et eo flamma vehementi - perterriti qui circa eum locum fuerunt sunt fugati. post - ea re|quieta propius accedentes cum animadvertissent commoditatem (20) - esse magnam corporibus ad ignis teporem, ligna - adicientes et ita conservantes alios adducebant et nutu 15 - monstrantes ostendebant quas haberent ex eo utilitates. - in eo hominum congressu cum profundebantur aliter spiritu - voces, cotidiana | consuetudine vocabula ut obtigerant (25) - constituerunt, deinde significando res saepius in usu ex - eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter se 20 - 2 procreaverunt. ergo cum propter ignis inventionem conventus - initio apud homines et | concilium et convictus =34= - esset natus, et in unum locum plures convenirent habentes - ab natura praemium praeter reliqua animalia ut non - proni sed erecti ambularent mundique et astrorum magnificientiam 25 - aspicerent, item manibus et arti|culis quam (5) - vellent rem faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii - de fronde facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus, - nonnulli hirundinum nidos et aedificationes earum imitantes - -1 ceperint _GS_: coeperint _H(G^{c})_. - -3 humanitatis _GS_: -tes _H_. - -7 vetere _x_ (_cf. p. 20, 22_). - -8 ex[g/ı]ebant _H^{c}_, exi＜ge _in ras._＞bant _S^{c} i. e._ exiebant -_HS_: eigebant _G_. - -9 quodam _GS_: quondam _H_. | ab _HS_: a _G_. - -11 eo _GS_ (ea _S^{c}_): eos _H_. - -12 effugati _S_. - -13 requieta _HS_ (re¦quieta _S^{c}_): requie data _G_. | proprius _H et -ante ras. S_. | cum--(15) adicientes _om. S_ (_sed in ima pagina calamo -impressa supplet S^{2}_). - -15 ita: id _x_. - -17 espiritu _x_. - -18 obtigerant _S(G^{c})_: optegerent _H(G)_. - - * * * * * - -Page 33 - - de luto et virgulis facere loca quae subirent. tunc - observantes aliena tecta et adicientes suis cogitationibus - res | novas, efficiebant in dies meliora genera casarum. (10) - 3 cum essent autem homines imitabili docilique natura, - cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant 5 - aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in - dies melioribus iudiciis efficiebantur. primumque furcis - erectis et | virgulis interpositis luto parietes texerunt. alii (15) - luteas glaebas arefacientes struebant parietes, materia eos - iugumentantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus 10 - et fronde. posteaquam per hibernas tempestates - tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes - luto inducto, proclinatis | tectis stillicidia deducebant. (20) - - 4 Haec autem ex is quae supra scriptae sunt originibus - instituta esse possumus sic animadvertere quod ad hunc 15 - diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur, - ut in Gallia Hispania Lusitania Aquitania, scandulis robusteis - aut | stramentis. apud nationem Colchorum in Ponto (25) - propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis - dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto 20 - quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in - extremis partibus earum supra alterae transversae, quae - circumcludunt | medium spatium habitationis. tum insuper (30) - alternis trabibus ex quattuor partibus angulos iugumentantes - et ita parietes | arboribus statuentes ad perpendiculum =35= - imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, 26 - quae relinquuntur propter crassitudinem materiae, - schidiis et luto obstruunt. item tecta, recidentes ab extremo - transtra, traiciunt gradatim contra|hentes, et ita ex (5) - -5 cotidie: _sic_ (_et_ cotidianus) _semper H_ (_sed 33, 24 et 35, 25 -H^{c}_) _et G, rec._ cottidie _SL_. | aliu(o _H_)s alii _x_ (alii aliis -_G^{c}_). - -9 glebas _x_ (_sic etiam_ glebe _x 165, 15 ut semper SG, numquam -praeterea H, nisi quod_ glebulae _x 197, 22_). - -14 is: his _x_. | scripta _x_. - -16 his (_GS_, [h/ı̣]is _H^{c}_): iis _H_. | constituuntur _G_: -antur -_HS_. - -17 utigallia _x_. | hispania _S_: spania _HG_ (ispania _H^{c}_). | æ(e -_S_)quitania _GS_. | scandulis _G_: scandalis _HS_. - -23 tum _HS_: tunc _G_. - -28 adextremos _x_. - - * * * * * - -Page 34 - - quattuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, - quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico more - 5 testudinata turrium tecta. Phryges vero, qui campestribus - locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum egentes - materiae eligunt tumulos naturales eosque medios fossura 5 - dis|tinentes et itinera perfodientes dilatant spatia quantum (10) - natura loci patitur. insuper autem stipites inter se religantes - metas efficiunt, quas harundinibus et sarmentis - tegentes exaggerant supra habitationes e terra maximos - grumos. ita hiemes calidissimas, aestates frigidissimas 10 - efficiunt tectorum | rationes. nonnulli ex ulva palustri (15) - componunt tuguria tecta. apud ceteras quoque gentes ad - nonnulla loca pari similique ratione casarum perficiuntur - constitutiones. non minus etiam Massiliae animadvertere - possumus sine tegulis, subacta cum paleis terra, tecta. 15 - Athenis Areopagi antiquitatis exemplar | ad hoc tempus luto (20) - tectum. item in Capitolio commonefacere potest et significare - mores vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum - 6 stramentis tecta. ita his signis de antiquis inventionibus - aedificiorum sic ea fuisse ratiocinantes possumus iudicare. 20 - - | Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum (25) - profecissent et sollertia ingenia exercendo per - consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria - in animos eorum adiecta perfecit ut qui fuerunt in his - studio|siores fabros esse se profiterentur. cum ergo haec =36= - ita fuerint primo constituta et natura non solum sensibus 26 - ornavisset gentes quemadmodum reliqua animalia, sed etiam - cogitationibus et consiliis armavisset mentes et subiecisset - -5 materiae _H_ (-ę _S_): materia _G_. | fossura _G_: -rae _H_ (-rę) _S_. - -6 detinentes _x_. | quantum _HS_: inquantum _G_. - -8 quas _GS_: qua _H_. - -9 exaggerabant _x_. | habitationis _H_ (-nes _GS_). - -10 crumos _x_. | aestatis _H_ (-tes _GS_). - -11 efficiunt _GS_: -cit _H_. - -12 tiguria _ante corr. H_. | ad _Praun_: et (&) _x_. | 16 areopagi -_HS_: ariopagi _G_. - -18 vetustates _H_ (-tis _GS_). - -21 tritiores _GS^{c}_ (tristiores _ante ras. S_): tritores _H_. - -22 profecissent _S^{2}_ (_qui et_ edificantium _antea scr. pro_ ad -aed.): per(ꝑ)fecissent _x_. | ingenia _HS_: -nii _G_. - -25 esse se _H_ (e̅e̅ se) _S_: esse _G_. - -26 solum _HS(G^{c})_: plus _G_. - - * * * * * - -Page 35 - - cetera | animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus (5) - aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, - e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt - 7 humanitatem. tum autem instruentes animo se et eprospicientes - maioribus cogitationibus ex varietate artium 5 - natis, non casas sed etiam | domos fundatas et latericiis (10) - parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula - tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum - e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum - perduxerunt rationes. posteaquam animadverterunt profusos 10 - esse partus ab natura materiae et abun|dantiam (15) - copiarum ad aedificationes ab ea comparatam, tractando - nutrierunt et auctam per artes ornaverunt voluptatibus - elegantiam vitae. igitur de his rebus quae sunt in aedificiis - ad usum idoneae, quibus sint qualitatibus et quas 15 - habeant virtutes ut potuero dicam. - - 8 | Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, (20) - quod putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet - me erravisse sic reddam rationem. cum corpus architecturae - scriberem, primo volumine putavi quibus eruditionibus 20 - et disciplinis esset ornata exponere finireque terminationibus - | eius species et e quibus rebus esset nata (25) - dicere. itaque quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. - ergo in primo ＜dixi＞ de artis officio, in hoc - de naturalibus materiae rebus quem habeant usum disputabo. 25 - namque hic liber non profitetur unde architectura - nascatur, sed unde origines aedifi|ciorum sint institutae et =37= - quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad - 9 hanc finitionem. ergo ita suo ordine et loco huius erit - voluminis constitutio. 30 - -1 ex: & (et _G_) _x_. - -4 tum _HS_: tunc _G_. | e(ae _ante ras. H_)prospicientes _x_ -(≣prospicientes _S^{c}_). - -8 tectas _G_: tecta _HS_. - -11 ab natura materiae: ab naturae materia _H_, ≣ naturę materia _S_, -naturę admateriā _G(S^{2})_. | abundantē _x_. - -12 copiarum _H et_ (_ante ras._) _S_: copiā _G(S^{2})_. - -15 quibus sint: quibusque sunt _x_. - -24 dixi _om. x_. - -27 sunt _x_. - -29 ita _om. S_. - - * * * * * - -Page 36 - - - Nunc revertar ad propositum et de copiis quae aptae - | sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur (5) - esse ab natura rerum procreatae quibusque mixtionibus - principiorum congressus temperentur, ne obscura sed perspicua - legentibus sint ratiocinabor. namque nulla materiarum 5 - genera neque corpora neque res sine principiorum - coetu na|sci neque subici intellectui possunt, neque aliter (10) - natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere - explicationes, nisi causae quae insunt in his rebus quemadmodum - et quid ita sint subtilibus rationibus habeant 10 - demonstrationes. - - II | Thales primum aquam putavit omnium rerum esse (15) - principium. Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem - scriptorum a Graecis ϲκοτεινοϲ est appellatus, ignem. Democritus - quique est eum secutus Epicurus atomos, quas 15 - nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt. - Pytha|goreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem (20) - aera et terrenum. ergo Democritus etsi non proprie res - nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo - ea ipsa dixisse videtur quod ea cum sint disiuncta nec 20 - laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus dividuntur - sed | sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent in (25) - 2 se soliditatem. ex his ergo congruentibus cum res omnes - coire nascique videantur ut eae in infinitis generibus rerum - natura essent disparatae, putavi oportere de varietatibus 25 - et discriminibus usus earum quasque haberent in aedificiis - qualitates exponere, | uti cum fuerint notae, non habeant (30) - qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum copias - aedificiis comparent. - - III Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos 30 - -2 s[v/ı]nt _H_. - -4 ne _G_: nec _H_ (_cf. p. 180, 9_), n̄ (non) _S_. | sed ut p. _S_. - -12 Tales _x_. - -14 scotinos _x_. - -15 quique _HG_: quoque _S(G^{c})_. | quos _x_. - -17 pythari eorum _H_, pythareorū _G_, phitagoreorū _S_ (pythagoreorū -_G^{c}_). - -18 aera _G_: aerea _HS_. - -20 nec leguntur _HG_, negleguntur _S(G^{c})_. - -24 ut eae: et [h/ạ̶ẹ̶]ae _H_, ethę _G_, & hę _S_. - -29 cōpararent _S_. - - * * * * * - -Page 37 - - | oporteat dicam. non enim de harenosa neque calculosa =38= - neque sabulone soluto sunt ducendi, quod ex his generibus - cum sint ducti primum fiunt graves, deinde cum ab imbribus - in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur - pa|leaeque in is non cohaerescunt propter asperitatem. 5 - faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de - rubrica aut etiam masculo sabulone. haec enim genera - propter levitatem habent firmitatem et non sunt in opere - 2 ponderosa et faciliter aggerantur. ducendi autem sunt - per vernum tempus et | autumnale, ut uno tenore siccescant. 10 - qui enim per solstitium parantur ideo vitiosi fiunt quod - summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit ut - videatur aridus, interior autem sit non siccus. et cum - postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea quae erant - arida. ita rimosi facti efficiuntur in|becilli. maxime autem 15 - utiliores erunt, si ante biennium fuerint ducti. namque - non ante possunt penitus siccescere. itaque cum recentes - et non aridi sunt structi, tectorio inducto rigideque obsolidato - permanente ipsi sidentes non possunt eandem altitudinem - qua est tectorium tenere, contractione|que moti 20 - non haerent cum eo, sed ab coniunctione eius disparantur. - igitur tectoria ab structura seiuncta propter tenuitatem - per se stare non possunt sed franguntur, ipsique - parietes fortuito sidentes vitiantur. ideo etiam Uticenses - latere si sit aridus et ante quinquennium ductus, cum 25 - arbi|trio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in (25) - 3 parietum structuris. fiunt autem laterum genera tria. - unum quod graece Lydium appellatur, id est quo nostri - -1 harenosa neque calculosa (_sc._ terra, _ut v. 6_ = solo _Plin. 35, -170_) neque sabulone soluto: harenoso neque calculoso luto (_H_, luto -_om. S_, calculo soluto _G_) neque sabulonoso luto _x_. - -3 ab imbribus in p. _G(S^{2})_: ab intribus in p. _HS^{c}_, in tribus -p. (_om._ ab _et_ in) _S_. - -5 is: his _x_. - -10 tenore: tempore _x_. - -12 corium _GS_: chorium _H_. | effecit _H_. - -13 aridum (-ū) _x_. | 14 perrumpit (_a. c._) _om. G_. - -18 ri(e _H_)gidoque obsolidati permanent _x_. - -20 qua est tectorium _HS_ (_ubi_ ē tector⟦ı⟧ū _cum ras. S^{c}_): quę ē -tectorū _G_. - -24 fortuito _HG_ (_ut 33, 26 x_): -tu (_H^{c}_)_S(G^{c})_ | sidentes -(_ut v. 18 x_) sedentes _x_. - -25 laterem _H_ (-rē) _GS_. - -27 lidiū _GS_. - - * * * * * - -Page 38 - - utuntur, longum | sesquipede, latum pede. ceteris duobus =39= - Graecorum aedificia struuntur. ex his unum πενταδωρον, - alterum τετραδωρον dicitur. δωρον autem Graeci appellant - palmum, quod munerum datio graece δωρον appellatur, id - autem semper | geritur per manus palmam. ita quod est 5 - quoquoversus quinque palmorum pentadoron, quod quattuor - tetradoron dicitur, et quae sunt publica opera πενταδωροιϲ, - 4 quae privata τετραδωροιϲ struuntur. fiunt autem - cum his lateribus semilateria, quae cum struuntur, una - parte lateribus ordines, | altera semilateres ponuntur. ergo 10 - ex utraque parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis - parietes alligantur et medii lateres supra coagmenta conlocati - et firmitatem et speciem faciunt utraque parte non - invenustam. - - Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua, item 15 - | Callet, in Asia Pitane, ubi lateres cum sunt ducti et (15) - arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos posse - ideo videtur quod terra est de qua ducuntur pumicosa. - ita cum est levis, aere solidata non recipit in se nec - combibit liquorem. igitur levi raraque cum sint proprietate 20 - nec patiantur pene|trare in corpus umidam potestatem, (20) - quocumque pondere fuerint cogitur ab rerum natura quemadmodum - pumex uti ab aqua sustineantur. sic autem - magnas habent utilitates, quod neque in aedificationibus - sunt onerosi, et cum ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur. 25 - - IV | In caementiciis autem structuris primum est de harena =40= - -2 pentadoron … (3) tetradoron _x_. - -3 (4) doron _x_. - -5 palmam: palmum _x_ (_ut v. 4_). - -6 quinque _G(S^{c})_: equinque _HS_. - -7 pentadoros _HS_, -toros _G_. - -8 tetradoros _GS_, -doro _H_. - -11 cum (cū _S_) struuntur _HS_: construuntur _G_. | coriis _S_: choriis -_H et_ (_ubi_ chorus) _G_ (chorı¦iſ _G^{c}_). - -12 collocati _HS_: collecti _G_ (_et in marg. S^{2}_ vel collecti). - -15 Maxilua … Pitane (_Plin. 35, 171_): maxima et in galliis et in asia -ita ne _x_. - -16 sint _ante corr. S_. - -20 sint _G^{c}_: sit _x_. - -21 nec: non _H_, n̄ _GS_. | patiantur _HS_: patiuntur _G_. - -22 fuerit _x_. | cogitur (_sic_) _x_ (= cogit rerum natura, necessitas). - -23 sustineatur _x_. - - * * * * * - -Page 39 - - quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam - neque habeat terram commixtam. genera autem harenae - fossiciae sunt haec, nigra, cana, rubra, carbunculus. ex - his | quae in manu confricata fecerit stridorem erit optima, (5) - quae autem terrosa fuerit non habebit asperitatem. item 5 - si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea excussa - vel lota id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, - 2 erit idonea. sin autem non erunt harenaria unde fodiatur, - tum de flumi|nibus aut e glarea erit excernenda, non minus (10) - etiam de litore marino. sed ea in structuris haec habet 10 - vitia, difficulter siccescit, neque onerari se continenter paries - patitur nisi intermissionibus requiescat, neque concamarationes - recipit. marina autem hoc amplius quod etiam - parietes, cum in is | tectoria facta fuerint, remittentes (15) - 3 salsuginem corium dissolvunt. fossiciae vero celeriter in 15 - structuris siccescunt, et tectoria permanent, et concamarationes - patiuntur, sed eae quae sunt de harenariis recentes. - si enim exemptae diutius iacent, ab sole et luna - et pruina concoctae resolvuntur et | fiunt terrosae. ita cum (20) - in structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, 20 - sed ea ruunt et labuntur onera quae parietes non possunt - sustinere. recentes autem fossiciae cum in structuris tantas - habeant virtutes, eae in tectorio ideo non sunt utiles quod - -3 carbunculus _G(S^{2})_: -lum _HS_. - -6 coniecta _GS_: contecta _H_. - -7 vel lota: vel icta _x_. | subsiderit: _sic x_. - -9 tum _HG_: tunc _S_. - -11 sicces(r _G_)sit _HG^{c}_ (-scit _S_) | continenter | recipit -paries patitur … recipit. marina _H_ (_item Lch, sed l ante corr.--qui -inter lineas adscripsit--omisit ea quae fuerunt inter duo illa_ -recipit _deditque_ continenter recipit . marina, _atque idem sine -dubio fecerat S, ubi nunc S^{c}_ continenter ＜⁖paries _in ras._＞ -Marina _cum suppletis in ima pagina verbis_ ⁖patitur … recipit. _sine -lapsus vestigio G. itaque sic statuo_ continentes paries _G(S^{c})_: -continenter recipit paries _HS_. - -12 (16) concamerationes _x_. - -14 is: his _x_. | remittentes (remittentese _G, unde ad Fav. p. 295, 5 -An. S_ salsugine sua se remittente) salsuginem (-nē _etiam G_) eorum -dissolvuntur _x_. - -17 eae: hae _H_, hę _S_, hęc _G_. - -21 ea ruunt _GS_: earunt _H_. | oneraque _x_. - -23 eae _H_: hae _G_, heę _S_. | tectorio (_ut p. 41, 2_): -riis _x_. - - * * * * * - -Page 40 - - pinguitudine eius calx palea com|mixta propter vehementiam (25) - non potest sine rimis inarescere. | fluviatica vero, propter =41= - macritatem inutilis signino, liaculorum subactionibus in - tectorio recipit soliditatem. - - V De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam 5 - de calce diligentia est adhibenda uti de albo saxo aut - silice | coquatur. et quae erit ex spisso et duriore, erit (5) - utilis in structura, quae autem ex fistuloso, in tectoriis. - cum ea erit extincta, tunc materia ita misceatur ut si - erit fossicia, tres harenae et una calcis infundantur, si 10 - autem fluviatica aut marina duae harenae et una calcis - coiciantur. ita enim erit | iusta ratio mixtionis temperaturae. (10) - etiam in fluviatica aut marina si qui testam tunsam et - succretam ex tertia parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam - 2 ad usum meliorem. quare autem cum recipit 15 - aquam et harenam calx tunc confirmat structuram, haec - esse causa videtur quod e principiis | uti cetera corpora (15) - ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent aeris - sunt tenera, quae aquae lenta sunt ab umore, quae terrae - dura, quae ignis fragiliora. itaque ex his saxa si antequam 20 - coquantur, contusa minute mixta harenae in structuram - coiciantur, non solidescunt nec eam poterunt | continere. (20) - cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi - fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, - tunc exustis atque exhaustis eorum viribus relinquuntur 25 - patentibus foraminibus et inanibus. ergo liquor qui est - in eius lapidis corpore et aer cum exustus et ereptus - fuerit, habuerit|que in se residuum calorem latentem, intinctus (25) - in aqua, priusquam ea ignis vim recipit, umore - -1 pinguitudine (eius _sc._ operis tectorii _Fav. p. 295, 12_): -pinguitudini _HG_ (_ut Anon. ed. Fav. S_), pinguedini _S_ (_ut ipse -Fav. p. 295, 13_). - -3 inutilis signino (_ex Fav. cf. p. 211, 10_): uti signinū _x_. | -liacolorum _HS_: l iaculorum (_in ipso textu_) _G_ (_et inter lin. -S^{2}_), _item_ (iac.) _codd. Faventini_. | subactionibus _HS_: -nes -_G_. - -5 habeatur _HG_: sit _S_. - -10 infundatur _x_. - -11 duo harenę una _x_. - -12 coiciatur _x_. - -20 dura _GS_: durae _H_. - -21 insṭructuram _G_: in instructuram _HS_ - -22 potuer̄ _ante corr. S_. - -29 ea ignis: ex igni _x_. - - * * * * * - -Page 41 - - penetrante in foraminum raritates confervescit et ita refrigeratus - 3 reicit ex calcis corpore fervorem. ideo autem - quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur - non possunt ad id | respondere, sed cum expenduntur, permanente =42= - ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia 5 - parte ponderis inminuta esse inveniuntur. igitur cum patent - foramina eorum et raritates, harenae mixtionem in se corripiunt - et ita cohae|rescunt siccescendoque cum caementis (5) - coeunt et efficiunt structurarum soliditatem. - - VI Est etiam genus pulveris quod efficit naturaliter res 10 - admirandas. nascitur in regionibus Baianis et in agris - municipiorum quae sunt circa Vesuvium montem. quod - com|mixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis (10) - praestat firmitatem, sed etiam moles cum struuntur - in mari, sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione 15 - videtur quod sub his montibus et terrae ferventes sunt et - fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent aut - e sulphure | aut alumine aut bitumine ardentes maximos (15) - ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia - permanans et ardens efficit levem eam terram, et 20 - ibi qui nascitur tofus turgens est sine liquore. ergo cum - tres res consimili ratione ignis vehementia formatae in - unam pervenerint mixtionem, | repente recepto liquore una (20) - cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque - 2 eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. ardores 25 - autem esse in his locis etiam haec res potest indicare - quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus - excavata, in quibus vapor fervidus ab imo | nascens (25) - ignis vehementia perforat eam terram per eamque manando - -11 et _om. x_. - -14 firmitate | (_pro_ -tē) _G_: -tes _HS(G^{c})_. - -18 sulphure _GS_: sulpure (_sic hoc solo loco_) _H_. - -19 inter vena (venī̱a) _S^{2}_. - -21 qui: quod (qđ _GS_) _x_ (_cf. p. 44, 23_). | tophus _S_ (_qui 44, -12_ thophus) _ut 44, 24 et Plin. 11, 203_. | exurgens _H_ (exsurgens -_GS_) _scil. pro_ &urgens (= _sive simpl._ turgens _sive_ et turgens). - -25 dissolvere _HS_: dies solvere _G_. - -27 cūanorū _G_: cum | annorum _H_, cumannorū _S_. - -29 _post_ manando _iterum_ fervidus ab imo nascens _rep. x_. - - * * * * * - -Page 42 - - in his locis oritur et ita sudationum egregias efficit utilitates. - non minus etiam memorantur antiquitus crevisse - ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse - circa agros flammam. ideoque tunc quae spongia - sive pumex | Pompeianus vocatur excocto ex alio genere 5 (30) - lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. - 3 id autem genus | spongiae quod inde eximitur non in =43= - omnibus locis nascitur, nisi circum Aetnam et collibus - Mysiae quae a Graecis κατακεκαυμενη nominatur et si - quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. si ergo in 10 - his locis aquarum ferventes | inveniuntur fontes et montibus (5) - excavatis calidi vapores, ipsaque loca ab antiquis - memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur - esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum - in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse 15 - 4 liquorem. igitur dissimilibus et dis|paribus rebus correptis (10) - et in unam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas - aquae repente satiata communibus corporibus latenti calore - confervescit et vehementer efficit ea coire celeriterque unam - soliditatis percipere virtutem. 20 - - Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria - | ex aqua calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur (15) - pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat. - itaque visum est antequam desideraretur de his - 5 rebus quemadmodum esse videantur exponere. omnibus 25 - locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides - nascuntur, sed | nonnulla sunt terrena alia sabulosa itemque (20) - glareosa aliis locis harenosa non minus materia, et - omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus - -2 memorantur _G(S^{c})_: -rentur _HS_. - -5 ponpeianus _HS_. | excocto _HS_: -ta _G(S^{c})_. - -8 aetnam _H_: aethnam _G_, ethnam _S(G^{c})_. - -9 catacae | caumae (-me _S_) nominatur _H_, cata cecaumenos nom. _G_ -(_lig. add. G^{c}_), cata | cecaum[nos/eno]minatur _S^{2}_. - -11 montibus (_Jocundus, ut p. 42, 23_): in omnibus _x_. - -14 ex (tofo): & _x_. - -15 & acalce _x_. - -18 aquae _H_: aqua _GS_. - -21 item: ita _x_. - -28 glareosa _G_: glariosa _HS_. | materia _HS(G^{c})_: -rie _G_. - - * * * * * - -Page 43 - - qualitates insunt in terra. maxime autem id sic licet - considerare quod qua mons Appenninus regiones Italiae - Etruriaeque circa cingit, prope | in omnibus locis non desunt (25) - fossicia harenaria, trans Appenninum vero quae pars - est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia 5 - Asia omnino trans mare nec nominan|tur quidem. igitur =44= - non in omnibus locis quibus effervent aquae calidae crebri - fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere, - sed omnia uti natura rerum constituit, non ad voluptatem - 6 hominum sed ut fortuito disparata pro|creantur. ergo quibus 10 (5) - locis non sunt terrosi montes sed tenerae materiae, ignis - vis per eius venas egrediens adurit eam. quod est molle - et tenerum exurit, quod autem asperum relinquit. itaque - uti in Campania exusta terra cinis, sic in Etruria excocta - materia efficitur carbunculus. utraque autem | sunt egregia 15 (10) - in structuris, sed alia in terrenis aedificiis alia etiam in - maritimis molibus habent virtutem. est autem materiae - potestas mollior quam tofus, solidior quam terra, qua - penitus ab imo vehementia vaporis adusta, nonnullis locis - procreatur id genus harenae quod dicitur carbunculus. 20 - - VII | De calce et harena quibus varietatibus sint et quas (15) - habeant virtutes dixi. sequitur ordo de lapidicinis explicare, - de quibus et quadrata saxa et caementorum ad - aedificia eximuntur copiae et comparantur. haec autem - inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. sunt 25 - enim aliae | molles, uti sunt circa urbem Rubrae Pallenses (20) - Fidenates Albanae, aliae temperatae, uti Tiburtinae Amiterninae - -1 sic licet (_L_): silicet _G_, scilicet _HS(G^{c})_, licet (_del._ -sci) _S^{c}_. - -2 regionis _HS_ (-nes _G_). - -5 ē ad adriaticū _GS_: est adriaticum _H. sed infra_ hadrianum _bis H_. - -6 nec nominatur _x_. - -8 eędem (ęedē _S^{c}_) op(p _G_)ortunitates _GS^{c}_ (vel eiusdem -oportunitatis _G^{c} ex L_): edem oportunitatis _HS_. - -10 fortuito _HG_: -tu (_H^{c}_)_S(G^{c})_. - -11 tenerae: genere _x_. - -14 uti campania (in _om._) _HG, ubi S_ Itaq[.uti/ue] ịn campania (_ipse -sic addens quod omiserat_ uti). _cf. v. 23_. - -18 quo … 19 adusto _x_. - -20 procrearetur _S^{2}_. - -22 lapidicinis _HG_: lapidibus _S_ (_sed in marg. ipse add._ vel -lapiditinis). - -24 haec (hęc _GS_) _sic x_. - -27 tiburtinae _G_: tibertinae _H et_ (_ante ips. corr._) _S_. | ame(i -_S^{c}_)terninae _x_. - - * * * * * - -Page 44 - - Soractinae et quae sunt his generibus, nonnullae - durae, uti siliceae. sunt etiam alia genera plura, uti in - Campania rubri et nigri tofi, in Umbria et Piceno et in - Venetia albus, qui | etiam serra dentata uti lignum secatur. (25) - 2 sed haec omnia quae mollia sunt hanc habent utilitatem 5 - quod ex is saxa cum sunt exempta in opere faciliter tractantur. - et si sunt | in locis tectis, sustinent laborem, si =45= - autem in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina contacta - friantur et dissolvuntur. item secundum oram maritimam - ab salsugine exesa diffluunt neque perferunt aestus. 10 - Tiburtina vero et quae eodem | genere sunt omnia sufferunt (5) - et ab oneribus et a tempestatibus iniurias, sed ab - igni non possunt esse tuta simulque sunt ab eo tacta - dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura naturali - parvo sunt umore itemque non multum habent terreni sed 15 - aeris plurimum et ignis. igitur cum et | umor et terrenum (10) - in his minus inest, tum etiam ignis, tactu et vi - vaporis ex is aere fugato, penitus insequens et interveniorum - vacuitates occupans fervescit et efficit ea suis ardentia - 3 corporibus similia. sunt vero item lapidicinae complures 20 - in finibus Tarquiniensium, quae dicuntur Anicianae, - | colore quemadmodum Albanae, quarum officinae maxime (15) - sunt circa lacum Volsiniensem, item praefectura Statonensi. - haec autem habent infinitas virtutes. neque enim is - gelicidiorum tempestas neque ignis tactus potest nocere, 25 - -1 quae (-ę) _HSG^{c}_: si quę _G et S^{2}_. - -2 silice≣ę (_pro_ -cetę) _G_: siliciae _H_, -tię _S_. - -3 rubrum et nigrum tofum (tophū _S_) _x_. | umbria . picens _S_. - -4 albus (alb; _GS_) quod (qđ _S_) _x_ (_cf. Plin. 36, 167_). - -6 is: his _x_. - -7 sustineant _x_. - -8 (contecta _pro--cf. v. 7_) contacta (_cf. p. 53, 16. 46, 13_): -congesta _x_ (_cf. etiam ad p. 40, 7_). - -9 friantur _H_: fricantur _(H^{c})GS_ (_ut ap. Plin. 36, 166_). | ora -maritima _x_. - -10 exesa: exea _x_. - -11 tibertina _ante corr. S_. - -13 igni: _sic semper x_ (_nisi quod bis_ igne _E 179, 18 181, 8 et -semel S 200, 18_). | tacta _HS_: tecta _G_. - -16 terrenus _x_. - -18 is: his _x_. | insequens intervenarum vacue(_HS_, i _G_)tates _x_. - -19 ea suis: asuis _x_. - -22 quorum _x_. - -23 uulsiniensem _x_. | statonensi. haec (hęc _GS_) _x_. - -24 is: his _x_. - - * * * * * - -Page 45 - - sed sunt firmae et ad vetustatem ideo permanentes quod parum - habent e | naturae mixtione aeris et ignis, umoris autem (20) - temperate plurimumque terreni. ita spissis comparationibus - solidatae neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia - 4 nocentur. id autem maxime iudicare licet e monumentis 5 - quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta - lapidicinis. namque | habent et statuas amplas factas =46= - egregie et minora sigilla floresque et acanthos eleganter - scalptos. quae cum sint vetusta, sic apparent recentia uti - si sint modo facta. non minus etiam fabri aerarii de his 10 - lapidicinis in aeris flatura | formis comparatis habent ex (5) - is ad aes fundendum maximas utilitates. quae si prope - urbem essent, dignum esset ut ex his officinis omnia opera - 5 perficerentur. cum ergo propter propinquitatem necessitas - cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt 15 - urbi proximae copiis uti, si qui vo|luerit sine vitiis perficere, (10) - ita erit praeparandum. cum aedificandum fuerit, - ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur, - et iacentia permaneant in locis patentibus. quae autem - eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea in fundamenta 20 - coiciantur. cetera quae non erunt vitiata, ab - | natura rerum probata durare poterunt supra terram (15) - aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda - sed etiam in caementiciis structuris. - - VIII Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo nunc 25 - omnes utuntur, et antiquum quod incertum dicitur. ex - his | venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo (20) - paratum quod in omnes partes dissoluta habet cubilia et - coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia - inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam 30 - -1-5 sed est (ē _GS_) firma … permanens … habet … solidata … nocetur _x_. - -3 con(_HG_, cō _SG^{c}_)parationibus (_sic recte_) _x_. - -6 ferentis _x_. - -8 achanthos _H_ (-tos _GS_). - -9 scalptos _H(G^{c})_: sculptos _GS_. - -10 sunt _ante ras. G_. - -11 formis con(cō _SG^{c}_)paratas _HS_, formas conparatas _G_. - -12 is: his _x_. - -15 palliensibus _x_. - -16 urbę _S_. | qui _HS_: quis _G_. - -28 cubilia _HS_: cubicula _G_. - -30 inbricata _H_. - - * * * * * - -Page 46 - - 2 reticulata praestant structuram. utraque autem ex minutis|simis (25) - sunt instruenda, uti materia ex calce et harena - crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim - et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia - sucum. cum autem superarit et abundarit copia calcis et 5 - harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus, - sed ab his | continetur. simul autem umida potestas e =47= - materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque - ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non - possunt cum his cohaerere, sed in vetustatem parietes 10 - 3 efficiunt ruinosos. id | autem licet animadvertere etiam (5) - de nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e - marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata - structuris, vetustate evanida facta materia caementorumque - exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab 15 - 4 ruina dissolutis iuncturis dissi|pantur. quodsi qui noluerit (10) - in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas, - intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut - ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum - his ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim 20 - non acervatim sed ordine structum | opus poterit esse sine (15) - vitio sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter - se sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque - orthostatas inter se religatos labi patiuntur. - - 5 Itaque non est contemnenda Graecorum structura. non 25 - | enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum (20) - discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro - ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum - -2 rebus (_ante_ sunt) _add. S_. | et inharena _ante ras. G_. - -4 e _HG_: a _S_. - -6 paries: partes _H et_ (_ips. in marg._) _S(G^{c})_, -tis _G_. - -7 si (_ante_ humida) _add. S_. - -8 exsuta _HG_, exuta _S_. - -9 discedat (_sed ips. corr._ -it) et dissolvitur _S_. - -11 ruinosos _HS_: rimosos _G_. - -15 exstructa _x_. - -16 qui _HG_: quis _S_. - -17 orchostatas _HS_ (ortho- _G_). - -21 acervati _x_. - -24 orto statas _HG_ (ortho- _S_). - -25 non enim _G_ (_et qui ipse addit post finem lineae_) _S_: _om. H_. - -26 structura _G_: _om. HS_. - -27 discesserunt (-ser̄ _S_) _HS_: -rint _G_. | lapide: de lapide _S_. - - * * * * * - -Page 47 - - alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem - firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus - struuntur. ex his | unum isodomum, alterum pseudisodomum (25) - 6 appellatur. isodomum dicitur cum omnia coria aequa - crassitudine fuerint structa, pseudisodomum cum inpares 5 - et inaequales ordines | coriorum diriguntur. ea utraque =48= - sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa - et solida proprietate neque de materia possunt exsugere - liquorem sed conservant eam in suo umore ad summam - vetustatem, ipsaque eorum cubilia | primum plana et librata 10 (5) - posita non patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum - crassitudine religata continent ad summam vetustatem. - 7 altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam nostri - rustici utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt - nata cum materia conlocata alternis al|ligant coagmentis. 15 (10) - sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes - frontibus serviunt et in medio farciunt fractis separatim - cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea structura - crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci - vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines | eorum 20 (15) - alternis in crassitudinem instruentes, non media farciunt - sed e suis frontibus perpetuam et unam crassitudinem - parietum consolidant. praeterea interponunt singulos crassitudine - perpetua utraque parte frontatos, quos διατονουϲ - appellant, qui maxime religando confirmant parietum 25 - 8 solidi|tatem. itaque si qui voluerit ex his commentariis (20) - animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit - rationem habere. non enim quae sunt e molli caemento - subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate - -3 (4) hisodomum _x_. | (_et_ 5) speudisodomum _S et_ (_ante ras._) _G_. - -8 exsugere _SG_: exugere _H_. - -9 eam: ea _x_. - -13 enplecton _x_. - -14 quorum (_ante corr. marg._) _om. S_. - -16 celeritate _ante corr. G_. - -17 faciunt (_sed S^{c}_ farciunt) factis _x_. - -18 structurę _S_. - -22 frontibus: frontatis _x_. | et unam: et in unam _HG, om. S_. - -23 preterea _GS^{c}_: praecaetera _H_, p̄cętera (_ante corr._) _S_. - -24 parte _SG^{c}_ (porte _G_): partes _H_. | diatonos _HG_, diatanos -_S_. - -29 eae _H et_ (eę) _S(G^{c})_: hae _G_. | venustate _x_. - - * * * * * - -Page 48 - - non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum - su|muntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum (25) - ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretio praeteritorum - annorum singulorum deducunt octogensimas et ita ea reliqua - summa pacta reddi pro his parietibus sententiam 5 - pronuntiant eos non posse plus quam annos LXXX durare. - - 9 | De latericiis vero dummodo ad perpendiculum sint =49= - stantes nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti - esse semper aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et - publica opera et privatas domos etiam regias e latere 10 - structas licet | videre, et primum Athenis murum qui spectat (5) - ad Hymettum montem et Pentelensem, item Patris - in aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea - in aede epistylia sint et columnae, in Italia Arretio - vetustum egregie factum murum, Trallibus domum regibus 15 - Attalicis factam quae ad | habitandum semper datur ei (10) - qui civitatis gerit sacerdotium. item Lacedaemone e quibusdam - parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus - inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad - ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae. 20 - 10 Croesi domus, quam Sardiani civibus ad | requiescendum (15) - aetatis otio, seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. item - Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus cum Proconnesio - marmore omnia haberet ornata, parietes habet - latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem 25 - ita tectoriis operibus expoliti uti vitri perlucidi|tatem (20) - videantur habere. neque is rex ab inopia id - fecit. infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat - 11 Cariae toti. acumen autem eius et sollertiam ad - -1 arbitrio _x_. - -3 pretia _x_. - -4 octogesimas _x_. | ea: ex _x_. - -5 pacta: parte _x_. - -9 nonnullis: n̄[ba/ın]ıllıſ (_sic_) _S_. - -12 hy(i _S_)mectiū _HS_, himettiū _G_. | tentelensem _x_. | item paries -_HG_, itaque paries _S_. - -13 lapideae (-ee _G_, -eę _S_) _x_. - -14 arretio (_sic_) _x_. - -15 tralibus _x_. | domus … (16) facta _x_. - -20 murrenę _G_. - -22 otio _H et_ (_in ras._) _S_: octo _G_ (ī aꝉ otiū _G^{c} in m._). - -23 alicarnasso _HS(G^{c})_: helicarnassio _G_. | proconnensio _x_. - -28 ininfinitis _x_. - -29 toti _om._ (_in albo_) _S_. - - * * * * * - -Page 49 - - aedificia paranda sic licet considerare. cum esset enim - natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter - esse munitum em|poriumque idoneum portum utilem, (25) - ibi sibi domum constituit. is autem locus est theatri curvaturae - similis. itaque in imo secundum portum forum 5 - est constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam - praecinctionemque platea ampla lati|tudine facta, in qua =50= - media Mausoleum ita egregiis operibus est factum ut in - septem spectaculis nominetur. in summa arce media Martis - fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu 10 - Leocharis factam. hanc autem statuam | alii Leocharis (5) - alii Timothei putant esse. in cornu autem summo dextro - Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem. - 12 is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare - eos qui ex eo biberint. sed haec opinio quare per orbem 15 - terrae falso rumore sit pervagata non pigebit ex|ponere. (10) - non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua - fieri, id potest esse, sed est eius fontis potestas perlucida - saporque egregius. cum autem Melas et Arevanias ab - Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, 20 - barbaros Caras et Lelegas eiecerunt. hi autem ad mon|tes (15) - fugati inter se congregantes discurrebant et ibi latrocinia - facientes crudeliter eos vastabant. postea de colonis unus - ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus causa - tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos 25 - barbaros allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus - | convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum (20) - consuetudinem et suavitatem sua voluntate reducebantur. - ergo ea aqua non inpudici morbi vitio sed humanitatis - -2 my(i _S_)lasus _HS_ (-sis _H^{c}S^{c}G, sed_ -sus _G^{c}_). | -alicarnasso (-naso _S_) _x_. | locū _G_: loco cum _H_, lo≣͜cū _S_. - -10 colossicam: colossi (colosi _G_) quam _x_. - -11 telocharis _HS(G^{c})_, telo claris _G_. | teleocharis -_HS(G^{c})_, teleo claris _G_. - -13 mercuri _H_ (-rii _GS_). - -15 biberint _HS_: -runt _G_. - -16 falsorum (-oꝝ _S_) ore _x_. - -19 (saporque) eius. e̶i̶u̶s̶ _add. S_. - -20 troezen _x_. - -21 eiecerunt _S_: eicerunt _HG_. - -26 allectabat _HG_: -tavit _S_. | singillatim _HG_: singulatim _S_. - -27 feroque _S^{c}_: ferroque _x_. - -29 in(m _S_)pudico _x_. | morbo _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 50 - - dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam - est adepta. - - 13 Relinquitur nunc quoniam ad explicationem moenium - | eorum sum invectus, ut tota uti sunt definiam. quemadmodum (25) - enim in dextra parte fanum est Veneris et fons 5 - supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam - rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur - enim ex ea | ad dextram partem forum et portus moeniumque =51= - tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens - portus ita ut nemo posset quid in eo gereretur aspicere 10 - 14 nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus - sine ullo sciente | quae opus essent imperaret. itaque (5) - post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii - indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, - armata classe profecti sunt uti id regnum occuparent. 15 - tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu - abstrusam classem celatis remigibus | et epibatis comparatis, (10) - reliquos autem cives in muro esse iussit. cum autem - Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, - plausum iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum 20 - tradituros. qui cum penetravissent intra murum relictis - navibus inanibus, Artemisia repente fossa facta in | pelagus (15) - eduxit classem ex portu minore et ita invecta est in - maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum - inanem abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo 25 - se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati. - 15 ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et - -4 ut tota: tota (_GS^{c}_, totā _HSG^{c}_) _x_ (_om._ ut). - -7 mausolus _GS_: manu solus _H_. - -8 portus _H^{c}S_: portum _HG_. - -9 sinistram _x_ (-tra _S^{c}_). | moenibus: montibus _x_. - -10 geratur _x_. - -11 at: ut _x_. - -12 imperaret: sperarent _S_, spirarent _HGS^{c}_ (-ret _G^{c}_). - -13 artemi(e _ante corr. S, item v. 8. 19_)siam (-ā _S_) uxorē eius -regnantem (-tē _GS_) _x_ (-re … te _S^{c}_). | rhodii _HG_ (≣[ⱶ/ro]dii -_S^{c}_): throdii (_ante ras., et sic semper exc. v. 24. 25_) _S_. - -16 (_item v. 22_) tum _HS_: tunc _G_. - -19 hrodii (_hic ante corr._) _G_. | ornatam classem _G_ (_non HS_). - -20 dare _G_: darent _HS_. - -22 inanibus (_ante corr._) _om. G_. | pelagum (-ū _GS_) _x_ (-us _L_). - - * * * * * - -Page 51 - - remigibus | inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem (20) - cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes - cives victores reverti hostes receperunt. tum Artemisia - Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo - suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam 5 - Rhodiorum civita|tis alteram suae imaginis. eam ita figuravit (25) - Rhodiorum | civitati stigmata inponentem. ideo autem =52= - postea Rhodii religione inpediti quod nefas est tropaea - dedicata removeri, circa eum locum aedificium struxerunt - et ita erecta Graia statione texerunt ne qui posset aspicere, 10 - et id αβατον voci|tari iusserunt. (5) - - 16 Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint - latericiorum parietum structuras, quibus et vectigalibus et - praeda saeptis licitum fuerat non modo caementicio aut - quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto oportere 15 - | inprobari quae sunt e latericia structura facta aedificia, (10) - dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita - populo Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque - sint eius rei causae et rationes non praetermittam. - 17 leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam 20 - sesquipedales constitui | loco communi. ceteri autem parietes, (15) - ne spatia angustiora fiant, eadem crassitudine conlocantur. - latericii vero nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali - crassitudine non possunt plus unam sustinere contignationem. - in ea autem maiestate urbis et civium infinita 25 - frequentia innumerabiles habitationes | opus est explicare. (20) - ergo cum recipere non possent areae planatae - -1 throdum (_et sic ante ras. semper exc. v. 23_) _S_, [ⱶ/r]odum _H_ -(_S^{c}_), rhodū _G_. - -4 tropeum _HG_, [⊣/th]ropheū (_sic_) _S_. | in urbem (-bē _GS_, -be -_S^{c}_) rhodo _x_. - -6 eam: et (&) _x_. - -7 ideo: id _x_. - -8 tropea _HG_, trophea _S_. - -10 ita: id _x_. - -11 abathon _x_. - -12 regis _x_. | contempserint _H_: -rit _S_, -runt _G_. - -14 saeptis _Nohl_: sae(e)pius _x_. - -16 in(m _S_)probare _x_. - -17 sint _H(G^{c})_: sunt _GS_. | ita p. _HS_: ita a p. _G_. - -19 sunt _x_. - -20 Legis (_a. c._) _H_. - -22 fierent _x_. - -24 plus unam _HS_: plusquā unā _G_ (_Plin._). - -26 habitationis (_a. c._) _H_. - -27 possunt area planata _HS_, possunt areæ planatę _G_, posset (_supra -S^{2}_) area plana _S^{c}_. - - * * * * * - -Page 52 - - tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium - altitudinis aedificiorum res ipsa coegit devenire. itaque - pilis lapideis structuris testaceis parietibus caementiciis - altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae - cenaculorum ad | summas utilitates perficiunt dispertitiones. 5 (25) - ergo moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis - populus Romanus egregias habet sine inpeditione - habitationes. - - 18 | Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe =53= - propter necessitatem angustiae arearum non patiuntur esse 10 - latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti, sine - vitiis ad vetustatem sic erit faciendum. summis parietibus - structura | testacea sub tegulas subiciatur altitudine circiter (5) - sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari - poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto 15 - tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit - ex imbribus aqua perpluere, non patietur lorica testacea - laedi laterem, | sed proiectura coronarum reiciet extra (10) - perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum - 19 latericiorum structuras. de ipsa autem testa si sit 20 - optima seu vitiosa ad structuram statim nemo potest - iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum - est conlocata, tunc si est firma | probatur. namque quae (15) - non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi se - ostendit esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. ergo 25 - quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in - structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex - veteribus tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt - 20 | habere. craticii vero velim quidem ne inventi essent. (20) - -3 cae(ę _S_)mentaciis _H et_ (_ante corr._) _S_. - -4 altitudinis _HS_ (-nes _G_). | et _om. x_. - -5 cae(ę _S_, e _G_)naculorum _H_. | dispertitiones: despectationes -(_sic_) _x_. - -6 e: & _S_. - -10 angustiae arearum _Mar._: angustiarum _x_. | patiuntur _HS_: -antur -_G_. - -13 tegula _x_. - -14 vitari _HS_: -re _G_. - -16 possint _x_. - -17 aqua _HS_: aque(ę _G^{c}_) _G_. - -19 integras _GS_: -gris _H_. - -22 ae(e _GS_)state _x_. - -25 ostendit _HS_: -det _G_. - -28 testa structi: tecta structa _x_. - -29 gratic(t _S_)ii _H et_ (_ante ras._) _S_. - - * * * * * - -Page 53 - - quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto - maiori et communi sunt calamitati, quod ad incendia uti - faces sunt parati. itaque satius esse videtur inpensa testaceorum - in sumptu quam compendio craticiorum esse in - periculo. etiam|que in tectoriis operibus rimas intus faciunt 5 (25) - arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim - linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo - contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. - sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut - in pendenti loco | dissaeptio cogit, sic erit faciundum. solum =54= - substruatur alte, ut sint intacti ab rudere et pavimento. (11) - obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt, - deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum. - - | De parietibus et apparatione generatim materiae 15 (5) - eorum, quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui - exposui, de contignationibus autem et copiis earum, quibus - comparentur ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura - rerum monstrat explicabo. - - IX | Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus 20 (10) - quod erit antequam flare incipiat favonius. vere enim - omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis - virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. cum - ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum | fuerint, (15) - vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora 25 - muliebria cum conceperint, ad fetus partum non iudicantur - integra, neque in venalibus ea cum sunt praegnantia praestantur - sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens - -1 prosint _S_. - -4 gratic(t _S_)iorum _HS_. - -5 etiamque _Schn._: etiam qui _x_. | intus: inhis _x_ (_cf. p. 55, 8_). - -7 sicciscendo _x_. - -10 disseptio _HS_: deseptio _G_. | faciundum _H_: faciendum _GS_. - -11 alte: aliae (alię _GS_) _x_ (_del. S^{c}_). | sit intactum _x_. - -12 obruta _x_. | marcida _x_. - -13 subsidentiâ: _sic_ (_abl._) _x_ (_cf. 200, 8_). - -15 apparitione _x_. - -18 con(cō _S_)parentur _HS_: cōparantur _G_. | ut: et (&) _x_. | sint -_HS_: sunt _G_. - -24 tumidae: umidae (-ę _H_) _HG_, humidę _H^{c}S_. | necessitates _x_. - -26 ad fae(ę _GS_, oe _H^{c}G^{c}_)tus apartu _x_. - - * * * * * - -Page 54 - - ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et - | quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus (20) - patitur esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque - edito fetu quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur - cum ab disparatione procreationis est liberatum, inanibus 5 - et patentibus venis in se recipient lambendo sucum - et ita soli|descunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem. (25) - 2 eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum - flaccescente | fronde, ex terra recipientes per radices =55= - arbores in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam 10 - soliditatem. at vero aeris hiberni vis comprimit et - consolidat eas per id quod supra scriptum est tempus. - ergo si ea ratione et eo tempore | quod est supra scriptum (5) - 3 caeditur materies, erit tempestiva. caedi autem ita oportet - uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, et 15 - relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita - qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non - patietur emori in saniem nec corrumpi | materiae qualitatem. (10) - tum autem cum sicca et sine stillis erit arbor, - 4 deiciatur et ita erit optima in usu. hoc autem ita esse 20 - licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum - suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt - e medullis quem habent in se superantem et vitiosum - | per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt (15) - in se diuturnitatem. qui autem non habent ex arboribus 25 - exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt - inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo - non senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur, - -3 ipsum (-ū) _x_. - -5 ad di(e _GS_)sperationē _x_. - -6 recipient (_sc._ corpora mul.) _HS_: -piet _G_. - -7 &iā (et ita _Oehmichen_) solidescit et redit _x_. - -9 ex: & (et _G_) _x_. | recipientes radices arborum _x_. - -12 id quod _Oehmichen_: id ut _x_. - -17 intus (_cf. p. 58, 15_): inhis _x_. - -18 emori in eo saniem _x_. | necorumpi _H et_ (_ante corr._) _S_. | -materiae(e _G_, ę _S_) ae(e _G_, ę _SG^{c}_)qualitatem _x_. - -21 animum (-ū _S_) advertere _x_ (animum‿advertere _G^{c}_). - -23 quem: quae (quę _GS_) _x_. - -25 qui: quae (quę _GS_) _x_. - -27 et (vit.) _om. x_. - -28 non: [con/ṉ] (_male_) _S^{2}_ (_i. e._ consenescunt). | eadem -materiam (-ā _G_) _HG_, eadem materia _H^{c}S(G^{c})_. - - * * * * * - -Page 55 - - cum ea | ratione curatae fuerint, habere poterunt magnas (20) - in aedificiis ad vetustatem utilitates. - - 5 Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent - virtutes, uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque - quae maxime in aedificiis sunt idoneae. namque non 5 - potest | id robur quod abies, nec cupressus quod ulmus, (25) - nec ceterae | easdem habent inter se natura rerum similitates, =56= - sed singula genera principiorum proprietatibus comparata - alios alii generis praestant in operibus effectus. - 6 et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque 10 - umoris et terreni le|vioribus rerum naturae potestatibus (5) - comparata non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta - non cito flectitur ab onere, sed directa permanet in - contignatione. sed ea quod habet in se plus caloris, procreat - et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter 15 - accenditur quod quae inest | in eo corpore aeris (10) - raritas, ea ut est patens accipit ignem et ita vehementem - 7 ex se mittit flammam. ex ea autem antequam est excisa - quae pars est proxima terrae per radices recipiens ex - proximitate umorem enodis et liquida efficitur. quae vero 20 - est superior, vehementia caloris eductis in aera | per nodos (15) - ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter - nodationis duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum - excisa quadrifluviis dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore - ad intestina opera comparatur et ita sappinea vocatur. 25 - 8 contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus - | abundans parumque habens umoris et aeris et ignis, cum (20) - in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem. - ex eo cum tangitur umore non habens foraminum raritates - propter spissitatem non potest in corpus recipere liquorem, 30 - -3 eae: ea _HS_, hae _G_. - -4 ce(ę _GS_)tera _x_. - -5 idonea _x_. - -6 abeis _H_. - -7 ce(ae _G_, ę _S_)tera _x_. | natura _HG_: naturæ _H^{c}_, -rę _S_. - -12 ponderosa _G et_ (_in ras._) _S^{c}_: ponderata _HS_. - -14 ea: eo _S_. - -15 cariem: pariē _G_, partem _H_, -tē _S(G^{c})_. | abea quae (quę -_GS_) _x_. - -17 raritas et (&) est patens _x_. - -23 durit(c _S_)iem _HS_: -tiam _G_. - -24 dispertitur (_Plin. 16, 195_): disparatur _x_. - -25 et ita sappinea: et intima fusternea sappinea _x_ (saprinea _G_). - - * * * * * - -Page 56 - - sed fugiens ab umore resistit et torquetur et efficit in - 9 quibus | est operibus ea rimosa. aesculus vero quod est (25) - omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas - utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur, recipiens penitus - per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione 5 - umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter - habent mix|tionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, =57= - per huius raritates umores penitus recipiendo celeriter - marcescunt. populus alba et nigra, item salix tilia - vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, 10 - parum autem terreni, | leviore temperatura comparatae (5) - egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum - non sint durae terreni mixtione, propter raritatem sunt - candidae et in scalpturis commodam praestant tractabilitatem. - 10 alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur 15 - et minime materies utilis videtur, habet | in se (10) - egregias rationes. est enim aere et igni plurimo temperata, - non multum terreno, umore paulo. itaque in palustribus - locis infra fundamenta aedificiorum palationibus - crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore 20 - liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet - inmania | pondera structurae et sine vitiis conservat. ita (15) - quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea - 11 in umore obruta permanet ad diuturnitatem. est autem - maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera 25 - et publica et privata sub fundamentis eius generis habent - -6 cerrus et fagus: cerrus quercus fagus _x_. - -8 per huius: ꝑuisa (_cf. 56, 10 et 27_). | u(hu- _HS_)moris _x_. - -10 temperata _HS(G^{c})_, -te _G_, -tæ _S^{c}_ (-tę _G^{2}_). - -11 (terreni) habens (habentes _G^{c}_) _add. x_ | comparata -_HS(G^{c})_, temperata _G_. - -12 videntur _G^{c}_: videtur _x_. | rigiditatem: vel ariditatem -_suprascr. S^{2}_. - -13 dura … (14) candida _x_. - -14 sculpturis _x_. - -15 proxima _HG_: -mę _S_. - -16 materies _HS_: admateries _G(S^{2})_. - -17 est enim: & (et _GS_) enim _x_. - -18 Itaque non (ṅȯṅ _G^{c}_) minus habent (habeṇ̇t _G^{c}_) incorpore (h -_H^{c}S_)umoris inpalustribus (inplaustribus _H_) locis _x_. - -22 Itaque (-q: _H_, -q⁊ _GS_) _x_. - -23 paulolū _S_. - -25 maximum (-ū _HS_) _x_. - -26 habeant _x_. - - * * * * * - -Page 57 - - palos. ulmus | vero et fraxinus maximos habent umores (20) - minimumque aeris et ignis, terreni temperate mixtione - comparatae. sunt in | operibus cum fabricantur lentae et =58= - ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant. - simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto 5 - qui inest eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores - et in commissuris et | coagmentationibus ab lentitudine (5) - 12 firmas recipiunt catenationes. item carpinus quod est - minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris - summa continetur temperatura, non est fragilis sed habet 10 - utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea - materia iuga iumentis comparant, quod apud | eos iuga (10) - ζυγα vocitantur, item zygiam eam appellant. non minus - est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes - umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, propter 15 - umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed - in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor | qui (15) - inest penitus in corporibus earum habet amarum saporem, - qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque - eas bestiolas quae sunt nocentes. ideoque quae ex 20 - his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam - 13 diuturnitatem. item cedrus et iunipirus easdem habent - virtutes | et utilitates, sed quemadmodum ex cupresso et (20) - pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium dicitur nascitur, - quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, a tineis 25 - et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis - -1 maximos … umoris (-res _G^{c}_) _HG_: maximū … humoris _S_. - -2 temperate mixtione _G_: temperata | emixtione _H_, temperata -emixtione _S_. - -4 pandant _HS_: pandunt _G_. - -5 ꝑfecto qui est eis liquor _x_. - -12 iuga zy(i _GS_)za _x_. - -13 zigaeam (_H_, ziga eam _G_, zigeā _S_) appellant _x_. - -14 pin[v/o] _H_. | eae _H_: hae _G_, hęc _S_. - -17 is: his _x_. - -20 bestiolas _etc._: _cf. p. 147, 25_. - -22 iuniperus _x_ (_sed cf. H^{c} 166, 11_). - -23 ex cupr(ae _H_)essu pinu _x_ (_cf. 105, 19_). - -24 cidreum _x_ (cedri oleo _Plin. 16, 197_, cedrino _32, 76. cf. 24, -17. 16, 52_: _lat._ citrus _et_ citreum = gr. κέδροϲ, κέδριον, -ινον). - -25 co(quo _SG_)reliquę _H_. | iunctę _S_. - -26 arbores autem eius sunt similes (-lis _G_) cupresseae foliaturae -(_sic H_, cupresse aefoliaturae _G_, cupressę ęfoliaturę _S, sed_ -cupresseę _S^{c}_) _x_ (_ubi_ arbores autem similes cupressę ac folia -_G^{c}_). - - * * * * * - -Page 58 - - cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in - aede simulacrum | Dianae, etiam lacunaria et ibi et in =59= - ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. - nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et - 14 nonnullis Syriae regionibus. larix vero, quae non est nota 5 - nisi is municipalibus | qui sunt circa ripam fluminis Padi (5) - et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi - amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam - ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere - nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis lignis 10 - uratur. nec tamen tunc flam|mam recipit nec carbonem (10) - remittit, sed longo spatio tarde comburitur. quod est - minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore - autem et terreno est spisse solidata, non habet spatia - foraminum qua possit ignis penetrare, reicitque eius vim 15 - nec patitur ab eo sibi cito noceri, propterque pon|dus ab (15) - aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in navibus aut - supra abiegneas rates conlocatur. - - 15 Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam - cognoscere. divus Caesar cum exercitum habuisset 20 - circa Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus - ibi|que esset castellum munitum quod vocabatur Larignum, (20) - tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi - noluerunt imperio parere. itaque imperator copias iussit - admoveri. erat autem ante eius castelli portam turris ex 25 - hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se - composita alte, uti | possent de summo sudibus et lapidibus (25) - accedentes repellere. tunc vero cum animadversum - est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse - longius a muro propter pondus iaculari, imperatum est 30 - fasciculos ex virgis alligatos et faces ardentes ad eam - -1 materies: _sic x_ (_i. e._ materiei _ut p. 60, 12_). | ea _om. x ubi_ -aephesi _H_. - -4 eae (eę _S_) _HS_: hę _G_. - -5 qui … notus _x_ (_masc. ut nunc ital. hisp._). - -6 is: his _x_. - -7 hadriani _H_: adriani _GS_. | suci (_G^{c}_): suco _x_. - -9 ipse _x_. - -18 abiegnas _HG_, abigenas _S_ (_cf. p. 166, 5_). - -19 causam: causa _x_. - -22 vocaretur _x_. - -27 posset (_G_, poss& _HS_) _x_. - - * * * * * - -Page 59 - - munitionem accedentes mittere. itaque ce|leriter milites (30) - 16 congesserunt. posteaquam flamma circa illam | materiam =60= - virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem - uti videretur iam tota moles concidisse. cum autem ea - per se extincta esset et requieta turrisque intacta apparuisset, 5 - admirans Caesar iussit extra telorum missionem - | eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se (5) - dedidissent, quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni - non laederentur. tunc ei demonstraverunt eas arbores, - quarum in his locis maximae sunt copiae. et ideo ut id 10 - castellum Larignum ita materies larigna est appellata. - haec autem | per Padum Ravennam deportatur, in colonia (10) - Fanestri Pisauri Anconae reliquisque quae sunt in ea - regione municipiis praebetur. cuius materies si esset facultas - adportationibus ad urbem, maximae haberentur in aedificiis 15 - utilitates, et si non in omne, certe tabulae in subgrundis - circum in|sulas si essent ex ea conlocatae, ab (15) - traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod - eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec - 17 facere per se. sunt autem eae arbores foliis similibus 20 - pini, materies earum prolixa, tractabilis ad intestinum opus - non minus quam sappinea, | habetque resinam liquidam (20) - mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis. - - De singulis generibus quibus proprietatibus e natura - rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur 25 - rationibus exposui. insequitur animadversio quid ita quae - -3 sublata _G(S^{c})_: sublatā _H(G^{c})_, -tam _S_. | efficit _x_. - -4 moles _HGS_: molis _H^{c}S^{c}_. | concidisse _GS_: concediss& _H_ -(-se _H^{c}_). - -5 turrisque: turris _x_. - -7 se dededissent _H(G^{c})_, sed | eı⁞ıdissent (_sic_) _G_ (_littera -post_ e _radendo incerta_), se dedissent _S_ (= _L^{c}_). - -10 ut id … (11) ita _Nohl_: id … item _x_. - -12 coloniā _x_. - -14 materies si: _sic x. cf. ad p. 233, 21_. - -16 in omnạ̇e _H_, -ne _S_: -ni _G_. | subgrundiis _x_ (_cf. p. 277, 7. -Fav. 297, 10._ sugrundis _Plin. codd. 25, 160._ sugrundas _Varro r. r. -274, 10 Keil._ sugrunda, suggrunda, sugurunda _CGL. II, 192. 290. 520. -594._ grunda _ib. II, 36. Dig. 39, 2. cf._ suggrundatio _Vitr. p. 88, -15_). - -18 traiectionis: -nib; _x_. - -19 ea _x_. - -20 eae _H_: heę _S_, hae _G_. - -22 sappina _HS(G^{c})_: saprina _G_. - -23 thisicis _x_. - -24 e: ea _G_. - -26 itaque _x_. - - * * * * * - -Page 60 - - in | urbe supernas dicitur abies deterior est, quae infernas (25) - |egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et =61= - de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus - habere vitia aut virtutes, uti sint considerantibus - X apertiora exponere. montis Appennini primae radices 5 - ab Tyrrenico | mari inter Alpes et extremas Etruriae regiones (5) - oriuntur. eius vero montis iugum se circumagens - et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani - pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior - eius curvatura quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones 10 - apricis est potestatibus. | namque impetus habet (10) - perpetuos ad solis cursum. ulterior autem quae est proclinata - ad superum mare, septentrionali regioni subiecta - continetur umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque quae - in ea parte nascuntur arbores umida potestate nutritae 15 - non solum ipsae augentur amplissimis | magnitudinibus, (15) - sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes - liquoris abundantia saturantur. cum autem excisae et - dolatae vitalem potestatem amiserunt, venarum rigore permanente - siccescendo propter raritatem fiunt inanes et evanidae, 20 - ideoque in aedificiis non possunt habere diu|turnitatem. (20) - 2 quae autem ad solis cursum spectantibus locis - procreantur, non habentes interveniorum raritates siccitatibus - exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra lambendo - sed etiam ex arboribus educit umores. itaque quae 25 - sunt in apricis regionibus spissis venarum crebritatibus - solidatae, | non habentes ex umore raritatem cum in materiem (25) - perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem. - -4 essent (e̅e̅nt _GS_) _x_. - -5 exponerem(. _S_) montes _HS_, exponerē(. _G^{c}_) mortis (_sic_) _G_ -(_cf. p. 259, 20_). - -6 tyrrhenico _H_, ty(i _S_)rrenico _H^{c}S_, thyrhenico _G_. | inalpis -et inextremas _x_. - -8 hadriani _H_: adriani _GS_. - -10 regionis (_a. c._) _H_. - -13 regione _x_ (-ni _G^{c}_). - -17 repletae (-te _G_, -tę _S_) urgentes (-tis _G^{c}_) _x_. - -19 amiserunt (-r̄ _S_) _x_ (-rint _G^{c}S^{c}_). | permanentes _x_. - -20 sicci(e _H^{c}S_)scendo _HG_. - -23 inter venarum _x_. - -24 exsuctę _x_ (exsucatę _S^{c}_). - -25 umoris (_a. c._) _H_. | itaque quę _G_: itaque _HS_. - -27 cum in: quae cum in _H_, que(ę _SG^{c}_)cū in _GS_. - - * * * * * - -Page 61 - - ideo | infernates, quod ex apricis locis adportantur, meliores =62= - sunt quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur. - - 3 Quantum animo considerare potui, de copiis quae sunt - necessariae in aedificiorum comparationibus et quibus tem|peraturis - e rerum natura principiorum habere videantur 5 - mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes - et vitia, uti non sint ignota aedificantibus exposui. ita - qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones - erunt prudentiores, singulorumque generum usum eligere - poterunt in | operibus. ergo quoniam de apparationibus 10 - est explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis - exponetur, et primum de deorum inmortalium aedibus - sacris et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo - postulat, insequenti perscribam. | - - - - -LIBER TERTIUS. 15 - - - 1 Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum - Pythiae responsis est professus. is autem memoratur prudenter - doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora - fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus - sed patentes | ad considerandum. utinam vero rerum natura 20 - sententiam eius secuta explicata et apparentia ea constituisset. - si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia - animorum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum - scientiae sub oculorum consideratione subiectae non incertis - iudiciis probarentur, sed | et doctis et scientibus auctoritas 25 - egregia et stabilis addere|tur. igitur quoniam haec non =63= - ita sed uti natura rerum voluit sunt constituta, non efficitur - ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis - -2 ad | ḍueuntur _H_, advehuntur _S_: adducuntur _G_. - -8 praeceptor[v/e]m _H_. - -10 apparitionibus _x_. - -12 exponitur _x_. - - * * * * * - -Page 62 - - scientias artificiorum penitus latentes quemadmodum sint - iudicare. ipsique artifices si | pollicentur suam prudentiam, (5) - si non pecunia sint copiosi seu vetustate officinarum habuerint - notitiam, aut etiam gratia forensi et eloquentia non - fuerint parati, pro industria studiorum auctoritates ＜non＞ 5 - possunt habere ut eis quod profitentur scire id credatur. - 2 maxime autem id animadvertere | possumus ab antiquis (10) - statuariis et pictoribus, quod ex his qui dignitatis notas - et commendationis gratiam habuerunt, aeterna memoria - ad posteritatem sunt permanentes, uti Myron Polycletus 10 - Phidias Lysippus ceterique qui nobilitatem ex arte sunt - consecuti. namque ut civitatibus magnis aut | regibus aut (15) - civibus nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. at - qui non minore studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus, - et humili fortuna civibus non minus egregie perfecta 15 - fecerunt opera, nullam memoriam sunt adsecuti, quod - hi non ab industria neque artis sollertia sed a felici|tate (20) - fuerunt deserti, ut Teleas Atheniensis, Chion Corinthius, - Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius - etiamque alii plures. non minus item pictores, uti Aristomenes 20 - Thasius, Polycles et ＜Andron Ephesii＞, Theo Magnes - ceterique, quos neque industria neque artis studium neque - | sollertia defecit, sed aut rei familiaris exiguitas aut =64= - inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum - 3 superatio obstitit eorum dignitati. nec tamen est admirandum 25 - si propter ignotitiam artis virtutes obscurantur. sed - maxime | indignandum, cum etiam saepe eblandiatur gratia (5) - conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. ergo uti - -2 artifices pollicerentur _x_. - -3 seu: sed _x_. - -4 non _Joc._: cum _x_. - -5 non _om. x_. - -6 crederetur _x_. - -8 dignitates _x_ (-te _E_). - -10 posteritatem _HS^{c}(G^{c})_: potestatem _EG et_ (_ante ras._) _S_. - -14 minore _EG_: -ri _HS_. - -17 hi _H^{c}SEG_: hii _H(G^{c})_. - -18 deserti: diserti _S_, desepti _HEG_ (_scil._ r = p _in x_) _cf. p. -9, 13_. | Teleas (= Telesias?): thellas _EG_, hellas _HS_ (Hegias?). - -19 boedas: _sic x_. - -21 andramithes (-tes _S_) nitheo magnis _x_. - -22 ceterisque _x_. - -25 superati _x_. - -27 blandiatur _HS(G^{c})_, -antur _G_. - -28 adfalsam _x_. - - * * * * * - -Page 63 - - Socrati placuit si ita sensus et sententiae scientiaeque - disciplinis auctae perspicuae et perlucidae fuissent, non - gratia neque ambitio valeret, sed si qui veris certisque - laboribus doctri|narum pervenissent ad scientiam summam, (10) - eis ultro opera traderentur. quoniam autem ea non sunt 5 - inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus oportuisse, - et animadverto potius indoctos quam doctos gratia - superare, non esse certandum iudicans cum indoctis ambitione, - potius his prae|ceptis editis ostendam nostrae scientiae (15) - virtutem. 10 - - 4 Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et - quas habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse - auctum architectum exposui, et subieci causas quid ita - earum oporteat eum esse peritum, rationesque summae - architectu|rae partitione distribui finitionibusque 15 (20) - terminavi. deinde quod erat primum et necessarium, de moenibus - quemadmodum eligantur loci salubres ratiocinationibus explicui, - ventique qui sint et e quibus ＜regionibus＞ singuli - spirent deformationibus grammicis ostendi, platearumque et - vicorum uti emendate | fiant distributiones in moenibus docui 20 (25) - et ita finitionem primo volumine constitui. item in secundo - de materia quas habeat in operibus utilitates et quibus - virtutibus e natura reram sit comparata peregi. nunc in - tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et uti - oportet perscriptas ex|ponam. 25 (30) - - I | Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem =65= - diligentissime architecti tenere debent. ea autem - paritur a proportione, quae graece αναλογια dicitur. proportio - est ratae partis membrorum in omni opere totiusque - -4 doctrinarum _HS^{c}EG^{c}_: -nam _G_, -na _S_ (_ubi_ rū _in ras. -S^{c} pro_ ꝑ). - -15 partitione: paratione _S_. - -17 locis _x_. | salubres _HEG_: salubris _S_ (_ubi supra S^{2}_ vel bus -_i. e._ salubribus). | ratiotinationibusq⁊ _S_ (_sed_ q̄⁊ _del. S^{2}_). - -18 sint _HEG_: sunt (ſ̄) _S_. | regionibus _add. Joc._ - -19 spirant _x_. | grammatic̅i̅s _x_. - -25 oporteat _x_. - -27 teneri _H_. - -28 paritura (paratura _E_) proportione _x_. | analogia -_HE(S^{c}G^{c})_: -loia _GS_. - -29 est ratae (-tę _S_) _HS_: strate (-tę _G_) _EG_. | totaque _x_. - - * * * * * - -Page 64 - - com|modulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. (5) - namque non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione - rationem habere compositionis, nisi uti ad hominis - bene figurati ＜speciem＞ membrorum habuerit exactam - 2 rationem. corpus enim hominis ita natura composuit uti 5 - os capitis a | mento ad frontem summam et radices imas (10) - capilli esset decimae partis, item manus palma ab articulo - ad extremum medium digitum tantundem, caput a mento - ad summum verticem octavae, cum cervicibus imis ab - summo pectore ad imas radices capillorum sextae, ＜a medio 10 - pectore＞ ad sum|mum verticem quartae. ipsius autem oris (15) - altitudinis tertia est pars ab imo mento ad imas nares, - nasus ab imis naribus ad finem medio superciliorum tantundem, - ab ea fine ad imas radices capilli frons efficitur - item tertiae partis. pes vero altitudinis corporis sextae, 15 - cubitus quartae, pectus | item quartae. reliqua quoque (20) - membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam - antiqui pictores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas - 3 laudes sunt adsecuti. similiter vero sacrarum aedium - membra ad universam totius magnitudinis summam ex 20 - partibus singulis convenientissimum de|bent habere commensus (25) - responsum. item corporis centrum medium naturaliter - est umbilicus. namque si homo conloca|tus fuerit =66= - supinus manibus et pedibus pansis circinique conlocatum - centrum in umbilico eius, circumagendo rotundationem 25 - utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. non - -1 ex qua ratio _HS(G^{c})_: ex quadrato _EG_. - -4 sꝑeciem (_cf. 66, 13. 68, 19_): _om. x_. - -7 palma _x_: pansa (_sic_) _Exc. Vitr. de eumetria cod. Scletst. f. 35_. - -9 octavę _EG_ (_S^{c} in ras._ [taue/VIII]): octae _H_ (_et fort. ante -ras. S_). - -10 a medio pectore _om. x_ (_item Exc. Scl._). - -13 nasus (_S^{c}, item Exc. Scletst._): nasum _x_ (_HEG et ante ras._ -nasū _S_). | medio: medium (-ū) _x_. - -14 ea (_sic_) _x_. | capillis _H_. - -15 corporis sextę _EG_: corporis extae _H_, corpori sextę _S_. - -16 cubitum (_H_, -tū _EGS, item Exc. Scl.) x_. - -17 suos _x_. | commens[v/o]s _H_. | proportionis _E^{c}_ (-nes _x_). - -24 sopinus _H_ (_G^{c} et ante ras. S_) | spansis _E_. - -26 utrarumque manuum et p. _HS_: utrarumque rerum(. _E_) manuum et p. -_EG_. - - * * * * * - -Page 65 - - minus quemadmodum schema rotundationis in corpore | efficitur, (5) - item quadrata designatio in eo invenietur. nam si - a pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque - mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem - latitudo uti altitudo, quemadmodum areae quae ad normam 5 - 4 sunt quadratae. ergo si ita natura composuit corpus hominis - uti | proportionibus membra ad summam figurationem (10) - eius respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui - ut etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum - ad universae figurae speciem habeant commensus exactionem. 10 - igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, - ＜tum＞ maxime in aedi|bus deorum, ＜quorum＞ operum et (15) - laudes et culpae aeternae solent permanere. - - 5 Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus - operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris 15 - collegerunt, uti digitum palmum pedem cubitum, et eas - distri|buerunt in perfectum numerum, quem Graeci τελειον (20) - dicunt, perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui - decem dicitur. namque ex manibus digitorum numero ab - palmo pes est inventus. si autem in utrisque palmis ex 20 - articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni - placuit esse | eum numerum ea re perfectum qui ex (25) - singularibus rebus, quae μοναδεϲ apud Graecos dicuntur, - perficitur decussis. | simul autem undecim aut duodecim =67= - sunt facti, quod superaverint, non possunt esse perfecti, 25 - donec ad alterum decussim perveniant. singulares enim - 6 res particulae sunt eius numeri. mathematici vero contra - disputantes ea re perfectum | dixerunt esse numerum qui (5) - sex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum rationibus - -1 scaema _H_ (scema _EGS_). - -4 spansas _H_. - -10 universae (_cf. 12, 15_): -sam _x_ (_cf. 68, 18_). - -12 tum _om. x_. | quorum (= corum) _om. x_. | et laudes sculptę _E_ -(_ut L_). - -15 necessaria _H_. - -16 colligerunt _G et ante corr. H_ (_non EH^{c}S_). - -17 teleon _x_. - -19 numerum (-rū _HSE_) _x_. - -22 qui: quod (_in ras. S_) _x_. - -23 monades _x_. - -24 decusisq: s. _HS_ (_ubi_ q; _del. S^{2} qui in marg. adscr._ Quę), -decusis. Quae(ę _G_) s. _EG_. - -26 decusis _x_. - -29 is: his (_ante corr._) _E_. - - * * * * * - -Page 66 - - numero convenientes sic, sextantem unum, trientem - duo, semissem tria [bessem quem διμοιρον dicunt quattuor, - quintarium quem πενταμοιρον dicunt quinque, perfectum - sex. cum ad superlationem | crescat, supra sex adiecto (10) - asse εφεκτον, cum facta sunt octo quod est tertia adiecta 5 - tertiarium alterum qui επιτριτοϲ dicitur, dimidia adiecta - cum facta sunt novem sesquialterum qui ημιολιοϲ - appellatur, duabus partibus additis et decussi facto bessem - alterum quem επιδιμοιρον vocitant, in undecim | numero (15) - quod adiecti sunt quinque quintarium quem επιπεμπτον 10 - dicunt, duodecim autem quod ex duobus numeris simplicibus - 7 est effectus διπλαϲιον]. non minus etiam quod pes - hominis altitudinis sextam habet partem, id est ex eo - quod perficitur pedum numero corporis sexis altitudinis - | terminatio, eum perfectum constituerunt, cubitumque 15 (20) - animadverterunt ex sex palmis constare digitisque XXIIII. - ex eo etiam videntur civitates Graecorum fecisse et quemadmo|dum - cubitus est sex palmorum, in drachma qua =68= - nummo uterentur aereos signatos uti asses ex aequo sex, - quos obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii 20 - dichalca nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor - -1 numero: sex numero _x_ (ἔχειν μέρη ἐκεῖνα τὰ ἐνθεωρόυμενα τοῖϲ -ἀριθμοῖϲ ἐξ ὧν ϲυνέϲτη _Nicom. ar. I, 16, 4. cf 2. cf. Mart. Cap. 753 -etc._). | trientes duos _x_. - -2 besem _H_ (Besem _S et in m._ vel bissem _S^{c}_), Bosem _E: om. G. -hic sequitur interpolatio quasi librarii cuiusdam antiqui mathematici -inepte luxuriantis usque ad v. 16_ [bessem--diplasiona], _quam -delevissem nisi ipsius etiam esset Vitruvii explicatio non modo otiosa -sed vitiosa VIII, 6, 4 p. 207, 24_ (_Tannery: Rev. de phil. XXI, 125_). -| dimoeron _x_ (dimeron _G^{c}_). - -3 pentemeron _HS(G^{c})_, pente moeron _EG_. - -4 superlationem (ἐπιϲώρευϲιν): supplicationem _x_ (suppletionem -_G^{c}_). - -5 e(ae _H_)ffectum _x_. | quod: quę _S_. - -6 tertiarū _EG_. | alterum: autem _x_. | epitritos _x_. - -7 hemiolius (_H_, emiolius _EGS_) _x_. - -8 decusis _x_ (cusis _E_). | bes alterum _x_. - -9 epidimoeron _x_. - -10 epipempton _x_. - -12 diplasiona _x_. - -13 habet partem _HS_: partem habet _EG_. | id est: ita etiam _x_. - -14 sexis: seies _HE_, sexies _H^{c}SG_. - -15 terminavit _x_. - -17 et _om. x_. - -18 drachma _HG_: dracma _E_, dragma _S(G^{c})_. | nummo: numero _x_. - -21 XXIIII _EGS_. - - * * * * * - -Page 67 - - 8 in drachma | constituisse. nostri autem primo fecerunt (5) - antiquum numerum et in denario denos aeris constituerunt, - et ea re compositio nominis ad hodiernum diem - denarium retinet. etiamque quarta pars quod efficiebatur - ex duobus assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. 5 - postea autem quam anim|adverterunt utrosque numeros (10) - esse perfectos et sex et decem, utrosque in unum coiecerunt - et fecerunt perfectissimum decussis sexis. huius autem - rei auctorem invenerunt pedem. a cubito enim cum dempti - sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus 10 - autem habet quattuor digitos. | ita efficitur uti habeat (15) - pes sedecim digitos et totidem asses aeris ratius denarius. - - 9 Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum - esse et ex membris separatis ad universam corporis - speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur 15 - | ut suspiciamus eos qui etiam aedes deorum inmortalium (20) - constituentes ita membra operum ordinaverunt ut - proportionibus et symmetriis separatae atque universae convenientes - efficerentur eorum distributiones. - - II Aedium autem principia sunt e quibus constat figura|rum 20 (25) - aspectus. et primum in antis, quod graece ναοϲ - εν παραϲταϲιν dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos, - peripte|ros, pseudodipteros, ＜dipteros,＞ hypaethros. horum =69= - 2 exprimuntur formationes his rationibus. in antis erit aedis, - cum habebit in fronte antas parietum qui cellam circumcludunt, 25 - et inter antas in medio columnas duas, supraque - fastigium | symmetria ea conlocatum quae in hoc libro (5) - fuerit perscripta. huius autem exemplar erit ad tres Fortunas - -1 dragma (_hic_) _x_. - -4 quarta pars _HS_: pars quarta _EG_. - -6 autem _EG_: _om. HS_. - -8 decusis sexis _x_ (_sed_ sex eis _EG_). - -9 auctorem _HG_: ductorem _E_, inventorem _S_. - -12 sedecim _HS_, XVI _EG^{c}_ (XIII _G_). | asses (ases _G_) aerac(t -_G_)ius d. (_sic_) _x_. - -15 partes _H_. - -16 suscipiamus _x_ (_corr. Perr._). - -18 convenientesque _x_. - -19 eorum _H(S)_: operum _EG et_ (_in ras._) _S^{c}_. - -21 et (_ante corr._) _om. G_. | naosen parastasin _x_. - -23 dipteros _om. x_. | hypetros _x_. - -24 _post_ rationibus _in x anticipantur verba seq. v. 9_ -quemadmodum--(_10_) exemplar (_bis posita_). | ae(ę)des (_hic_) _x_. - -27 quae: quod _x_. - - * * * * * - -Page 68 - - 3 ex tribus quae est proxime portam Collinam. prostylos - omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem - contra antas angulares duas, supraque epistylia quemadmodum - et in antis, et dextra | ac sinistra in versuris (10) - singula. huius exemplar est in insula Tiberina in aede 5 - 4 Iovis et Fauni. amphiprostylos omnia habet ea quae prostylos, - praetereaque habet in postico ad eundem modum - 5 columnas et fastigium. peripteros autem erit quae habebit - in fronte et postico senas columnas, in lateribus cum - | angularibus undenas. ita autem sint hae columnae conlocatae 10 (15) - ut intercolumnii latitudinis intervallum sit a parietibus - circum ad extremos ordines columnarum, habeatque - ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum est in - porticu Metelli Iovis Statoris Hermodori et aedis Mariana - 6 Honoris | et Virtutis sine postico a Mucio facta. 15 (20) - pseudodipteros autem sic conlocatur ut in fronte et postico sint - columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae - denae. sint autem parietes cellae contra quaternas columnas - medianas in fronte et postico. ita duorum intercolumniorum - et imae crassitu|dinis columnae spatium erit 20 (25) - ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. huius - exemplar Romae non est sed | Magnesiae ＜aedis＞ Dianae =70= - Hermogenis, Alabandis etiam Apollinis a Menesthe facta. - 7 dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa - aedem duplices habet ordines columnarum, uti est aedis 25 - Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica | a Chersiphrone (5) - 8 constituta. hypaethros vero decastylos est in pronao et - -5 tiberina _S_; -riana _HG(S^{c})_. - -7 posticio (-tio _S_) _x_. - -8 peripteros: Peripsū _S_. - -10 autem: ut _x_. - -14 statoris _G(S^{c})_ = (sta[a/r]toris) _H^{c}_: startoris _H et_ -(_ubi_ toris _in ras._) _S_. | hermodi _x_. | aedis Mariana: admariana -_x_. - -15 mucio _H_: mutio _GS_. - -20 imae: unae (ę _GS_) _x_. - -21 ab parietibus _G_, aṗ̣parietibus _H_ (a parietibus _H^{c}S_). - -22 aedis _om. x_. - -23 alabandi _G et_ (_in ras._) _S^{c}_, alaba＜rinthi _in ras. litt. -tenuiss._＞ _H^{c}_. | etiam: et _x_. | menesthe _H_, -te _G_ (tę _S_). - -25 aedem: eadem (_ante ras._) _H_. - -26 ather | si frone _G_, a＜chre＞ si frone (_in ras._) _H^{c}_, -achrisifone _S_. - -27 hypethros _H_ (-tros _S_, -dros _G_). | vero _HS(G^{c})_: K -(autem) _G_. - - * * * * * - -Page 69 - - postico. reliqua omnia eadem habet quae dipteros, sed - interiore parte columnas in altitudine duplices, remotas - a parietibus ad circumitionem ut porticus peristylorum. - medium autem subdiu est sine tecto. aditus valvarum ex - | utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar 5 (10) - Romae non est, sed Athenis octastylos est templo Olympii. - - III Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt - vocabula, pycnostylos id est crebris columnis, systylos - paulo remissioribus intercolumniorum spatiis, diastylos amplius - | patentibus, rarius quam oportet inter se diductis 10 (15) - 2 araeostylos, eustylos intervallorum iusta distributione. ergo - pycnostylos est cuius intercolumnio unius et dimidiatae - columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est - divi Iuli et in Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic - sunt compositae. | item systylos est in qua duarum columnarum 15 (20) - crassitudo in | intercolumnio poterit conlocari, et =71= - spirarum plinthides aeque magnae sint ei spatio quod - fuerit inter duas plinthides, quemadmodum est Fortunae - Equestris ad theatrum lapideum reliquaeque quae eisdem - 3 rationibus sunt compositae. haec | utraque genera vitiosum 20 (5) - habent usum. matres enim familiarum cum ad supplicationem - -3 circumitionem _HG_: circuitionem _S_. | peristy(i)liorum _x. cf. ad -p. 149, 6_. - -4 sub divo _x_. - -6 octasty(i _G_)los et (_sic HG_, & _S_) templo oly(i _GS_)mpio _x_ (_ubi -praeter rem--nam nihil hic refert regio--L. Gerlach_ ectos asteos -_Philol. XXXII, 189. cf. etiam p. 161, 16_). _cf. p. 84, 20_. - -8 pigna(o _G^{c}_)sty(i _GS_)los _x_. - -9 remissioribus inter esty(i _G_)los amplius patentibus rare quam -oportet inter se di(e _H^{c} et ante corr. S_)ductis. Areosty(i -_GS_)los et stilos intervallorum _x_ (_ubi G_ deductis. A̲r̲e̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ -s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲t̲e̲r̲c̲o̲l̲u̲m̲n̲i̲o̲r̲ū̲ | p̲i̲g̲n̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲d̲i̲a̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ areosti|los -et stilos intervall[o/a]rū _sic linea subducta a G^{c}, contra S post v. -15_ Areostilos _plane omisit_ et stilos--pignastilos _i. e. v. 16_). - -12 est _om._ (_ante corr._) _G_ (_non S, ubi_ Areostilos ē cuius …). - -14 iuli _ante corr. H_: iulii _H^{c}GS_. - -15 patentibus rare(ę _S_) _post_ con(_HG_, cō _S_)positae(ę _GS_) -_iterum add. x_. | Itē sistilos _G_: Item stylos _HS_. | qua: quo _x_. - -17 (18) plinthides _H_: -tides _GS_. | ei: eo _GS_, & _H_ (_G^{c}_). - -19 ad _om. S_. | reliqueq⁊ quę _G_: reliquae (q: _ante corr. H_, -quę -_S_) quae(ę _S_)que _HS_. - - * * * * * - -Page 70 - - gradibus ascendunt, non possunt per intercolumnia - amplexae adire nisi ordines fecerint, item valvarum aspectus - abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur, - item circa aedem propter angu|stias inpediuntur (10) - 4 ambulationes. diastyli autem haec erit compositio, cum 5 - trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere - possumus, tamquam est Apollinis et Dianae aedis. haec - dispositio hanc habet difficultatem quod epistylia propter - 5 intervallorum magnitudinem franguntur. | in araeostylis (15) - autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis uti datur, sed 10 - inponendae de materia trabes perpetuae. et ipsarum aedium - species sunt barycephalae humiles latae, ornanturque signis - fictilibus aut aereis inauratis earum fastigia tuscanico more, - uti est ad Circum Maximum Cereris et | Herculis Pompeiani, (20) - item Capitolii. 15 - - 6 Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis - et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes - habet explicatas. namque facienda sunt in intervallis spatia - duarum columnarum et quartae partis columnae crassitudinis, - | mediumque intercolumnium unum quod erit in 20 (25) - fronte, alterum quod in postico, trium columnarum crassitudine. - sic enim habebit et figurationis aspectum venustum - et aditus | usum sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio =72= - 7 auctoritatem. huius autem rei ratio explicabitur - sic. frons loci quae in aede constituta fuerit, si tetrastylos 25 - facienda fuerit, dividatur in partes XI S praeter - crepidines et proiecturas | spirarum, si sex erit columnarum, (5) - in partes XVIII. si octastylos constituetur, dividatur - in XXIV et semissem. item ex his partibus sive tetrastyli - -2 abspectus _H_. - -12 barycephalae: baryce parycefale _H_, baricę paryce (paricę _S_) fale -_GS_. - -14 ce(ę _SG^{c}_)reris _GS_: ca&eris _H_. - -15 capituli _HS_ (-tulı^{ı} _S^{c}_, -tolii _G_). - -16 eustili _G_ (_in m._ vel es _G^{c}_): estyli _HS_ (_in m._ vel -eustyli _S^{c}_). - -18 in _HS_: _om. G_. - -25 si--(26) fuerit _HS_: _om. G_ (_in m. suppl G^{c}_). | &trastylos -_H_ (erastylos _S_, etrasylos _G^{c}_). - -26 XI S: decusas semis _x_. - -27 protecturas _HS_ (proiecturas _H^{c}G_). | spinarum (_ante ras._) -_S_. - -28 XVIII: dece(i _H^{c}_)m (& _add. G^{c}_) novem _x_. - -29 viginti quinque _HS_, XXV _G_. - - * * * * * - -Page 71 - - sive hexastyli sive octastyli una pars sumatur eaque erit - modulus. cuius moduli unius erit crassitudo columnarum. - intercolumnia singula, praeter | media, modulorum duorum (10) - et moduli quartae partis. mediana in fronte et postico - singula ternum modulorum. ipsarum columnarum altitudo 5 - modulorum VIIII et dimidiae moduli partis. ita ex ea - divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt - 8 iustam rationem. huius exemplar Ro|mae nullam habemus, (15) - sed in Asia Teo hexastylon Liberi Patris. - - Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam 10 - primus octastylon pseudodipteri invenit rationem. ex dipteri - enim aedis symmetria distulit interiores ordines columnarum - XXXVIII eaque ratione sumptus operasque com|pendii (20) - fecit. is in medio ambulationi laxamentum egregie - circa cellam fecit, de aspectuque nihil inminuit sed sine 15 - desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius - 9 operis distributione. pteromatos enim ratio et columnarum - circum aedem dispositio ideo est inventa ut aspectus propter - | asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, =73= - praeterea si ex imbribus aquae vis occupaverit et intercluserit 20 - hominum multitudinem, ut habeat in aede circaque - cellam cum laxamento liberam moram. haec autem - ita explicantur in pseu|dodipteris aedium dispositionibus. (5) - quare videtur acuta magnaque sollertia effectus operum - Hermogenes fecisse reliquisseque fontes unde posteri possent 25 - haurire disciplinarum rationes. - -2 crassitudinis (-es _ante corr. S_) _x_. - -3 media: mediam (-ā _S_) _HS_, mediū _G_. - -5 ipsarum--(6) modulorum _HS_: _om. G_. - -6 octo (_pro_ VIIII) et dimidię moduli partis. Ita ex ea d. i. a. -columnarum _G_: _om. HS_. - -9 theo _x_. | exastilon _x_. - -10 hermogenis _S_ (-nes _HG_). - -11 primus _HS_: primus invenit _G_. | octastylon: exosty(i _S_)lum -_HS_, exastilū _G_. | speudo dipteri uerationem _H_, speudo dipteriue -(dipteri¦ue _S^{c}_) rationē _S_, pseudo dipteriuerationē -(dipteriue,rationē _G^{c}_) _G_. - -12 symmetriae (-ę _S_) _x_. | distulit _HS_: sustulit _G_. - -19 habeat _G_: hab& _HS_ (haber& _L_). - -20 imbrium (-ū _GS_) _x_. - -23 ita: ut _x_. | speudo dipteris S. - -25 hermogenis _x_. - - * * * * * - -Page 72 - - 10 Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae uti - | crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. (10) - item in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes - octo et dimidiam et unius partis columnae crassitudo conlocetur. - in systylo altitudo dividatur in novem et dimidiam 5 - partem et ex eis una ad crassitudinem columnae - detur. item in | pycnostylo dividenda est altitudo in decem (15) - et eius una pars facienda est columnae crassitudo. - eustyli autem aedis columnae, uti systyli, in novem partes - altitudo dividatur et dimidiam partem et eius una pars 10 - constituatur in crassitudine imi scapi. ita habebitur pro - 11 rata parte intercolumnio|rum ratio. quemadmodum enim (20) - crescunt spatia inter columnas, proportionibus adaugendae - sunt crassitudines scaporum. namque si in araeostylo - nona aut decima pars crassitudini fuerit, tenuis et exilis 15 - apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer - consumit et inminuit aspectu | scaporum crassitudinem. (25) - contra vero pycnostylis, si octava | pars crassitudini fuerit, =74= - propter crebritatem et angustias intercolumniorum tumidam - et invenustam efficiet speciem. itaque generis operis oportet 20 - persequi symmetrias. etiamque angulares columnae - crassiores faciendae sunt ex sua | diametro quinquagensima (5) - parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur - esse aspicientibus. ergo quod oculus fallit, ratiocinatione - 12 est exaequandum. contracturae autem in summis 25 - columnarum hypotracheliis ita faciendae videntur uti si - columna sit ab minimo ad pedes quinos de|nos, ima crassitudo (10) - -1 areosty(i _G_)lis _H^{c}SG_: aureostylos (_a. c._) _H_. - -2 altitudinis (_a. c._) _H_. - -4 dimidium (_HG_, -ū _S_) _x_. - -6 eis _HG_: his _S_. - -7 py(i _G_)cnosty(i _G_)lo _HG_: pignostylo _S_. - -9 Eusty(i _G_)li _GS_: Custyli _H_. | partes (_i. e._ -tis): -tibus _x_. - -14: crassitudines _G_: -nis _HS_. | simare ostylo (_sic_) _H_. - -15 crassitudini: -nis _x_. - -17 aspectuscaporum (aspectu[s/s]caporum _H^{c}_, aspectus caporū _G_, -aspectus scaporū _S_) _x_. - -18 pignostylis _HS_, pinostilis _G_. | crassitudini _G_: -nis _HS_ (vel -is _supra G^{c}_). - -22 suo _x_. | quinquagesima _x_. - -23 eae _H_ (ī aꝉ eę _in m. G^{c}_): hae _G_, heę _S_. - -25 exequandū _G_: exạ̇equendum _H^{c}_, exequendū _S_. - -26 hypotrachelis _HG_, ypotrachelis _S_. - - * * * * * - -Page 73 - - dividatur in partes sex et earum partium quinque - summa constituatur. item quae erit ab quindecim pedibus - ad pedes viginti, scapus imus in partes sex et semissem - dividatur earumque partium quinque et semisse superior - crassitudo columnae fiat. item quae erit a pedibus | viginti 5 (15) - ad pedes triginta, scapus imus dividatur in partes septem - earumque sex summa contractura perficiatur. quae autem - ab triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima dividatur - in partes septem et dimidiam, ex his sex et dimidiam in summo - habeat contracturae ratione. quae erunt ab | quadraginta 10 (20) - pedibus ad quinquaginta, item dividendae sunt in - octo partes et earum septem in summo scapo sub capitulo - contrahantur. item si quae altiores erunt, eadem ra|tione =75= - 13 pro rata constituantur contracturae. haec autem propter - altitudinis intervallum, scandente oculi specie, adiciuntur 15 - crassitudinibus temperaturae. venustatem enim persequitur - visus, cuius si non blandimur voluptati proportione et - mo|dulorum adiectionibus, uti quod fallit temperatione adaugeatur, (5) - vastus et invenustus conspicientibus remittetur - aspectus. de adiectione quae adicitur in mediis columnis, 20 - quae apud Graecos ενταϲιϲ appellatur, in extremo libro - erit forma et ratio eius quemadmodum mollis et conveniens - efficiatur sub|scripta. (10) - - IV Fundationes eorum operum fodiantur si queat inveniri - ab solido et in solidum quantum ex amplitudine operis 25 - pro ratione videbitur, extruaturque structura totum solum - quam solidissima. supraque terram parietes extruantur - sub co|lumnas, dimidio crassiores quam columnae sunt (15) - futurae uti firmiora sint inferiora superioribus. qua et - -2 itemq: (q⁊ _GS_) _x_. - -3 viginti capus _H_, XX scapus _GS_. | _post_ partes _add. x_ septem -superior crassitudo columnae (_deinde_ sex et semissem _etc._, _ubi_ in -_ante_ sex _suppl. S^{c}_). - -5 itemque (q: _H_, q⁊ _GS_) erunt (er̅t̅ _S_) _x_. - -6 imus _G et in ras. S^{c}_: is _H_. - -7 earumque--(9) septem _HS(LG^{c})_: _om. G(P)_. - -10 rationem (-nē _GS_) _x_. - -14 constituatur _x_. - -15 scandentis oculis species _x_. - -16 venustates _x_. - -18 fallitur _x_. - -21 ent(h _S_)asis _x_. - -22 forma et: formata _x_. - -29 quae est (quę ē _G_) ereobates _HG_, quę estereobates _S_, quę ē -stereobates _G^{c}_. - - * * * * * - -Page 74 - - stereobatae appellantur, nam excipiunt onera. spirarumque - proiecturae non procedant extra solidum. item supra - parietis ad eundem modum crassitudo servanda est, intervalla - autem concama|randa aut solidanda festucationibus (20) - 2 uti distineantur. sin autem solidum non invenietur, sed 5 - locus erit congesticius ad imum aut paluster, tunc is locus - fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis aut - robusteis ustilatis configatur, | sublicaeque machinis adigantur =76= - quam creberrimae, carbonibusque expleantur intervalla - palorum et tunc structuris solidissimis fundamenta 10 - impleantur. extructis autem fundamentis ad libramentum - 3 stylobatae sunt conlocandi. supra sty|lobatas columnae (5) - disponendae quemadmodum supra scriptum est, sive in - pycnostylo quemadmodum pycnostyloe, sive systylo aut - diastylo aut eustylo quemadmodum supra scriptae sunt 15 - et constitutae. in araeostylis enim libertas est quantum - cuique libet constituendi. sed ita columnae in peripteris - | conlocentur uti quot intercolumnia sunt in fronte, totidem (10) - bis intercolumnia fiant in lateribus. ita enim erit duplex - longitudo operis ad latitudinem. namque qui columnarum 20 - duplicationes fecerunt erravisse videntur, quod unum intercolumnium - in longitudine plus quam oportet procurrere - 4 vi|detur. gradus in fronte constituendi ita sunt uti sint (15) - semper inpares. namque cum dextro pede primus gradus - ascendatur, item in summo templo primus erit ponendus. 25 - crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo - ut neque crassiores dextante nec tenuiores dodrante sint - conlocatae. | sic enim durus non erit ascensus. retractiones (20) - -3 parietes _x_. - -4 concamaranda _HG_ (-meranda _S_). - -5 destineantur _x_. - -6 congesticius _G_: coniesticius _HS_. | paluster _G_: plaı≣ter _H_, -plauster _S_. - -7 alneis (_p. 130, 22_): saligneis _x_. | aut (rob.) _om. x_. - -8 configatur _G_: configuratur _HS_. | subligaque … adigatur _x_. - -12 con(l _SG^{c}_)locandae (-ę _GS_) _x_. - -14 py(i _GS_)gnosty(i _GS_)lo _x_. | py(i _GS_)gnosty(i _G_)la _x_. - -15 euastilo _S_. | scripta … (16) constituta _x_. - -18 quot _G(S^{c})_: quod _HS_. - -22 oporteat _x_. - -23 (ita) sunt _G_: sint _HS_. | ut _S_. - -26 crassitudinis _a. c. H_. - -27 dextante _G_: extantạe (-tę _S_) _HS_. - -28 retractiones _G_ (_et ante ips. corr. S_): retractationes _HS^{c}_. - - * * * * * - -Page 75 - - autem graduum nec minus quam sesquipedales nec plus - quam bipedales faciendae videntur. item si circa aedem - 5 gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. sin - autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum - erit, ad id con|stituatur uti quadrae spirae trunci coronae 5 (25) - lysis ad ipsum stylobatam qui erit sub columnarum spiris - conveniant. sty|lobatam ita oportet exaequari uti habeat =77= - per medium adiectionem per scamillos inpares. si enim - ad libellam dirigetur, alveolatus oculo videbitur. hoc - autem ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo 10 - libro forma et demonstratio | erit descripta. (5) - - V His perfectis in suis locis spirae conlocentur eaeque - ad symmetriam sic perficiantur uti crassitudo cum plintho - sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam - Graeci εκφοραν vocitant, habeant aeque tantam. ita tum 15 - lata et | longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae. (10) - 2 altitudo eius si atticurges erit, ita dividatur ut - superior pars tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum - plintho relinquatur. dempta plintho reliquum dividatur - in partes quattuor fiatque superior torus quartae, 20 - reliquae tres aequaliter dividan|tur et una sit inferior torus, (15) - altera pars cum suis quadris scotia, quem Graeci τροχιλον - 3 dicunt. sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae - earum sic erunt constituendae uti latitudo spirae quoqueversus - sit columnae crassitudinis adiecta crassitudinis quarta 25 - -4 aedem; eadem (_ante corr._) _H_ (_ut 70, 3_). - -5 spinę _S_. - -6 lysis _H et in ras. S^{c}_: lapis _G_ (ī aꝉ lysis _G^{c}_). | ipsum -_H_: ipsam _G et_ (-ā _in ras._) _S^{c}_. | stylobata (_sic_)] qui--(7) -stylobata (_sic_) _om. S_. (_sed adscr_ đ _suppl. in m._ ħ _S^{c}_). | -columna\ _H_, -na≣ (_in ras._) _S^{c}_, columnę _G_. - -7 ita _HS_: _om. G_. - -8: scamillos _H et in ras. S_: scanullos (_ante corr._) _G_. - -9 alveolatum (-ū) _x_. - -12 eae _HG_: heę _S_. - -15 eΚΦΟΡΑΝ _graece scr._ (_hoc primo loco_) _x_ (_sine_ Ο _G_). | aeque -tantam _Oehmichen_: sextantem _x_. | tum (tū _S_) _HS_: dū _G_. - -17 atti(adti _ante corr. G_)gurges _x_. - -18 reliquum] plintho--(19) reliquum _HG_: _om. S_ (đ _adscr. S^{c}, nil -ultra_). - -20 torus] quartae--(21) torus _G_: _om. H et_ (_sine nota_) _S_. - -22 quem: quam _x_. | trochilon _x_. - -24 quoque (q̅q̅ _ante corr. G_, [o∕/ꝗꝗ] _S^{c}_) versus _x_. - -25 crassitudine _x_. - - * * * * * - -Page 76 - - et octava, altitudo ita uti atti|curges, ita et eius plinthus, (20) - reliquumque praeter plinthum, quod erit tertia pars - crassitudinis columnae, dividatur in partes septem. inde - trium partium torus qui est in summo, reliquae quattuor =78= - partes dividendae sunt aequaliter et una | pars fiat cum 5 - suis astragalis et supercilio superior trochilus, altera pars - inferiori trochilo relinquatur, sed inferior maior apparebit - ideo quod habebit ad extremam plinthum proiecturam. - astragali faciendi sunt octavae partis trochili. proie|ctura (5) - erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis 10 - columnae. - - 4 Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae - in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, - angulares autem quaeque e regione earum futurae - sunt | in lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes 15 (10) - interiores quae ad parietes cellae spectant ad perpendiculum - latus habeant conlocatum, exteriores autem partes uti - dictum ante de earum contractura. sic enim erunt figurae - compositionis aedium contracturae iusta ratione exactae. - - 5 | Scapis columnarum statutis capitulorum ratio ＜sic 20 (15) - erit.＞ si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur - uti quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma - parte scapi abacus habeat longitudinem et latitudinem, - crassitudinem cum volutis eius dimidiam. recedendum - autem est ab extremo abaco | in interiorem partem frontibus 25 (20) - volutarum parte duodevicensima et eius dimidia. - -1 adti(atti _G^{c}_)gurges _x_. | ita et: ita ut _x_. | plinthos _x_. - -2 erit tertia: ei ad tertia _HS_, erit ei tercia _G_. - -4 thorus (_hic_) _x_. - -7 inferiori _S^{c}G_: inferior _HS_ - -8 extremam _H^{c}GS_: -mum _H_. | plinthū _G_: plinthuum _H et_ (-thuū) -_in ras. S^{c}_. - -10 decuma apars _H et ante corr. S_ (_scil. ex_ XVIa pars): decima pars -_S^{c}G_. - -14 futurę _S_: -ra _HG_. - -16 ad perpendiculum ＜medii _supra add. S^{c}_＞. - -17 uti dicant se earum contracturam (-ā _S_) _x_. - -19 contractura eius tali ratione _x_ (_corr. Joc._). - -20 ratio si pulvinata erunt (si e̅r̅ pulvinata _S_) h. s. -conformabuntur _x_ (_cf. p. 123, 6. 80, 9. 130, 29_). - -21 hys _H_ (his _GS_). - -22 cra[ſu/ſſ]imꝰ _H_. | octava decuma _HS_: nona decima _G_. - -26 parte _G_: -tem _H_ (-tē _S_). | duodevicensima _HG_: -gesima _S_. - - * * * * * - -Page 77 - - tunc crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam, - et secundum abacum in quattuor partibus volutarum secundum - extremi abaci quadram lineae demittendae quae cathetoe - dicuntur. tunc ex novem parti|bus et dimidia una (25) - pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo 5 - 6 volutis constituantur. tunc ab linea quae secundum abaci - extremam partem demissa erit, in interiorem partem ＜alia＞ - recedat unius et dimidiatae partis lati|tudine. deinde eae =79= - lineae dividantur ita ut quattuor partes et dimidia sub - abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui locus dividit 10 - quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum - oculi ＜ponatur＞ signeturque ex eo centro rotunda cir|cinatio (5) - tam magna in diametro quam una pars ex octo - partibus est. ea erit oculi magnitudo et in ea catheto - respondens diametros agatur. tunc ab summo sub abaco 15 - incepto in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi - spatium minuatur, doneque in eundem tetrantem qui est - 7 sub abaco | veniatur. capituli autem crassitudo sic est (10) - facienda ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant - infra astragalum summi scapi, cymatio, adempto 20 - abaco et canali, reliqua sit pars. proiectura autem cymatii - habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. pulvinorum - baltei ab abaco | hanc habeant proiecturam uti (15) - circini centrum unum cum sit positum in capituli tetrante - et alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum 25 - balteorum extremas partes tangat. axes volutarum ne - crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae - succidantur ad altitudinis suae duo|decimam partem. haec (20) - -3 dimittendae(ę _GS_) _x_. | cathetoe _x_. - -7 dı(e _G^{c}_)missa _x_. | alia _om. x_. - -8 ae (_ubi_ deinde aelineae) _H_: hę _GS_. - -10 relinquantur _G_: -quatur _HS_. - -12 ponatur _om. x_. - -14 magnitudine _x_. | catheton _S_, cathecton _GH_. - -15 ab _HG_: a _S_. - -16 inceptum (-tū) _x_. | tetrantorum: (_sic_) _x_. - -17 doneque (_Hermes II, 468_): denique _x_ (deinque _G^{c}_). - -18 sub abaco (subco _G_) veniat _GS_: suba[a/bc]con veniat _H_. - -20 adepto _x_. - -21 cymati _H_ (-tii _GS_). - -22 habet _ante corr. S_. - -23 ab _G_: _om. HS_. - -25 diducatur _G_: deducatur _HS_ (_ubi_ t. deducatur & alterū _S_). - -26 ne: nec _x_. - -27 i. sic ce(ę _G^{c}_)dantur altitudinis _x_. - -28 haec (hęc _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 78 - - erunt symmetriae capitulorum, quae columnae futurae sunt - ab minimo ad pedes XXV. quae supra erunt reliquas - habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem - erit longus et latus quam crassa columna est ima adiecta - parte VIIII, uti quo minus habuerit altior | columna 5 - contractum, eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae =80= - 8 proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem. de - volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae - quemadmodum describantur, in extremo libro | forma (5) - et ratio earum erit subscripta. 10 - - Capitulis perfectis, deinde ＜pro ratione＞ columnarum - non ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut - quae adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus - membris respondeat, epistyliorum ratio sic est habenda uti - si columnae fuerint | a minima XII pedum ad quindecim 15 (10) - pedes, epistylii sit altitudo dimidiae crassitudinis imae - columnae, item si ab XV pedibus ad XX, columnae altitudo - dimetiatur in partes tredecim et unius partis altitudo - epistylii fiat, item si a XX ad XXV pedes, dividatur altitudo - in partes XII et semissem | et eius una pars epistylii in 20 (15) - altitudine fiat, item si ab XXV pedibus ad XXX, dividatur - in partes XII et eius una pars altitudo fiat. item ＜si - altiores＞, rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum - 9 expediendae sunt altitudines epistyliorum. quo altius - enim scandit oculi species, non facile | persecat aeris 25 (20) - crebritatem. dilapsa itaque altitudinis spatio et viribus exsucta - incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem. - -1 capitulorumque _HS_ (·quę _G_). - -2 reliqua _x_. - -7 latitudine: altitudine _x_. | suae (suę _S_, sue _G^{c}_) partis -_H^{c} S(G^{c})_: repartis _HG_. - -11 deinde columnarum (_sic_) _x_ (_om._ ratione _vel_ pro ratione). -_cf. p. 123, 12_. - -14 respondeat sy(i _G_)mmetria aepystiliorum (epystiliorū _G_, -epistylioꝝ _S_). Epystiliorum (Epistyliorū _GS_) ratio … _x_ (_cum -rubr._). - -16 dimidia _x_. - -17 si _om. x_. - -18 demetiatur _x_. - -20 episty(i _G_)lium (-iū _GS_) _x_. - -23 si altiores (_vel_ si quae supra altiores fuerint _cf. p. 74, 22. -79, 21_) _om. x_. | ratā partē (-tem _H_) _x_. - -25 candit _ante corr. H_. - -26 exsucta (_ut p. 47, 8 cf. 137, 22. 47, 2_): extructam _H_, exstructā -_S_, exstructa _G_. - - * * * * * - -Page 79 - - quare semper adiciendum est rationis supplementum in - symmetriarum membris, ut cum fuerint aut altio|ribus =81= - locis opera aut etiam ipsa colossicotera, habeant magnitudinum - rationem. epistylii latitudo in imo quod supra - capitulum erit quanta crassitudo summae columnae sub 5 - capitulo erit tanta fiat, summum quantum imus scapus. - 10 cy|matium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, (5) - et in proiectura tantundem. reliqua pars praeter - cymatium dividenda est in partes XII et earum trium ima - fascia est facienda, secunda IIII, summa V. item zophorus 10 - supra epistylium quarta parte minor quam epistylium, sin - autem | sigilla designari oportuerit, quarta parte altior (10) - quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. cymatium - suae altitudinis partis septimae, proiectura cymatii - 11 quantum crassitudo. supra zophorum denticulus est faciendus 15 - tam altus quam epistylii media fascia, proiectura eius - quantum altitudo. | intersectio, quae graece μετοπη dicitur, (15) - sic est dividenda uti denticulus altitudinis suae dimidiam - partem habeat in fronte, cavum autem intersectionis huius - frontis e tribus duas partes, huius cymatium altitudinis 20 - eius sextam partem. corona cum suo cymatio, praeter - simam, quantum media fascia | epistylii, proiectura coronae (20) - cum denticulo facienda est quantum erit altitudo a zophoro - ad summum coronae cymatium, et omnino omnes ecphorae - venustiorem habent speciem quae quantum altitudinis tantundem 25 - 12 habeant proiecturae. tympani autem quod est in - fastigio altitudo sic est facienda | uti frons coronae ab =82= - extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex - -1 rationis _G_: rationi _HS_. | sublementū _G_. - -2 ut cum fuerint aut: cum fuerint ut aut _x_. - -3 colossi(| _H_)cae(ę _S_)tera _HS_, colosi. ce(ę _G^{c}_)tera _G_. - -7 cymatiū epistilii _S^{c}_: cimatiū epistiliū _G_, cymatii epy(i -_S_)stilii _HS_. - -9 ima: iam _x_. - -11 minus _x_. - -12 altiorem (-ē _GS_) _x_. - -14 proiecturae cymatium _H_, proiecturę cy(i _G_)matiū _GS_. - -15 quantum: quam (quā _GS_) _x_. - -16 fascia: fastigia _x_. - -17 metoce _HS_, meta(o _G^{c}_)che _G_. - -19 cavus _x_. | intersectionis _G_: -nes _HS_. - -20 &tribus _S_, et tribus _G_ (ettribus _G^{c}_). - -22 fasci≣a _H_. - -25 habeant _x_. | altitudinis _GS^{c}_: -nes _HS_. - -27 uti _HG_: ut _S_. - - * * * * * - -Page 80 - - eis una pars in medio cacumine tympani constituatur, - dum contra epistylia columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum - respondeat. coronaeque supra | aequaliter imis (5) - praeter simas sunt conlocandae. insuper coronas simae, - quas Graeci επαιετὶδαϲ dicunt, faciendae sunt altiores 5 - octava parte coronarum altitudinis. acroteria angularia - tam alta quantum est tympanum medium, mediana altiora - octava parte quam angularia. - - 13 | Membra omnia quae supra capitula columnarum sunt (10) - futura id est epistylia zophoroe coronae tympana fastigia 10 - acroteria inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis - parte XII, ideo quod cum steterimus contra frontes, ab - oculo lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit - imam | operis partem, altera summam, quae summam tetigerit (15) - longior fiet. ita quo longior visus linea in superiorem 15 - partem procedit, resupinatam facit eius speciem. cum - autem, uti supra scriptum est, in fronte inclinata fuerint, - tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et normam. - 14 columnarum | striae faciendae sunt XXIIII ita excavatae (20) - uti norma in cavo striae cum fuerit coniecta, 20 - circumacta anconibus striarum dextra ac sinistra ＜angulos＞ - tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo - pervagari possit. crassitudines striarum faciendae sunt - quantum adiectio in media columna ex | descriptione invenietur. (25) - 15 in simis quae supra coronam in lateribus sunt 25 - aedium, capita leonina sunt scalpenda, disposita | ita uti =83= - contra columnas singulas primum sint designata, cetera - aequali modo disposita uti singula singulis mediis tegulis - respondeant. haec autem quae erunt contra columnas - -2 epi(y _H_)sty(i _G_)lii _x_. - -3 respondeant _x_. | coronae(ę) quae (quę _G_, q̄ _S_) _x_. - -6 epi(y _S_)tidas _x_. - -10 zophora _x_. | corona & ty(i _G_)mpana _x_. - -11 fronte _S(G?)_: frontis _HG^{c}_ (fronte＜s＞ _ante ips. corr. G_). - -12 c[v/o]m _H_. - -14 alterā _S et ante ras. H_. - -15 lineae (-eę) _x_. - -16 procedit _HSG^{c}_: -det _G_. | resopinatam _S et ante corr. H_. - -17 fuerit _x_. - -21 angulos _om. x_. - -22 acumen quae (quę _G_, q̄ _S_) _x_ (cac. _Ussing ex p. 92, 10_). | -ro(u _ante corr. H_)tundatione _x_. - -23 crassitudinis _H_ (-nes _GS_). - -26 ita _om. x_. - -29 autem _om. S_. - - * * * * * - -Page 81 - - perterebrata sint ad canalem qui excipit e tegulis aquam - | caelestem, mediana autem sint solida, uti quae cadit vis (5) - aquae per tegulas in canalem ne deiciatur per intercolumnia - neque transeuntes perfundat, sed quae sunt contra columnas - videantur emittere vomentia ructus aquaram ex ore. 5 - - Aedium ionicarum quam apertissime potui dispositiones - | hoc volumine scripsi, doricarum autem et corinthiarum (10) - quae sint proportiones insequenti libro explicabo. - - - - -LIBER QUARTUS. - - - 1 Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura 10 - praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed - | incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et (15) - utilissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam - ordinationem perducere et praescriptas in singulis - voluminibus singulorum generum qualitates explicare. itaque, 15 - Caesar, primo volumine tibi de officio eius et quibus - eruditum | esse rebus architectum oporteat exposui. secundo (20) - de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, disputavi. - tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et - de earum generum varietate quasque et quot habeant 20 - species earumque quae sint in singulis generibus distributiones, - 2 ex tribus ge|neribus, quae subtilissimas haberent (25) - proportionibus modulorum quantitates, ionici generis moribus - docui. nunc hoc volumine de dorici corinthiique constitutis - rationibus dicam eorumque discrimina et proprietates 25 - explicabo. - -1 perterebrata _HS_: ꝑteri brate _G_ (-tæ _S^{c}, sed_ -t[a/ẹ] _G^{c}_). - -4 perfundant _x_. - -12 errabundos _x_. - -13 tantae: antea _x_. - -19 disputationibus _S_. - -20 quot _GS_: quod _H_ (_qui sic semper_). - -21 sunt (ſ̄ _S_) _x_. - -24 doricis corinthiisque constitutis & omnibus _x_. - -25 proprietatis _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 82 - - I | Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias =84= - habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt - eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli - altitudo tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii - tota | crassitudo scapi. igitur quod duae partes e crassitudine 5 - ＜in altitudine＞ corinthiorum adiciuntur, efficiunt - 2 excelsitate speciem earum graciliorem. cetera membra - quae supra columnas inponuntur aut e doricis symmetriis - aut ionicis moribus in corinthiis columnis conlocantur, - quod ipsum co|rinthium genus propriam coronarum reliquorumque 10 - ornamentorum non habuerat institutionem, sed - aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis et in - epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex ionicis - institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis - 3 distribuuntur. ita e ge|neribus duobus capitulo interposito 15 - tertium genus in operibus est procreatum. e columnarum - enim formationibus trium generum factae sunt - nominationes, dorica, ionica, corinthia, e quibus prima et - antiquitus dorica est nata. - - Namque Achaia Peloponnesoque tota Dorus Hellenos 20 - et | Pthias nymphae filius regnavit, isque Argis vetusta (20) - civitate Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito - formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae - civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum ratio - nata. postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis 25 - 4 Del|phici, communi consilio totius Hellados, XIII colonias (25) - uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque in - singulis coloniis | constituerunt et summam imperii potestatem =85= - -1 omnis (omīſ) _S_ - -4 corinthię _x_. - -6 in altitudine _om. x_. - -10 propria _x_. - -12 &rygiliphorum _H_, etrigili(gli _G_)phorum _GS_. | in (ep.) _om. x_. - -14 zophoro escalpturis _x_. - -15 capituloꝝ _H^{c} et ante ras. S_ (capitulo _HGS^{c}_). - -20 peloponnesso _H_, -ponnenso _S_, -ponenso _G_. | helenidos -(hellenidos _S_) & exptidos (ex‿ptidos _S^{c}_, expetidos _G_) _x. cf. -Apollod. I, 7, 4, 6_. - -22 templo: templum (-ū _S_) _x_. | fortuitu _S_ (-to _S^{c} HG_). - -23 hisdem _x_. - -24 ratio nata _HS(G^{c})_: ratio,nata _G_, ratio‿nata _S^{c}_. - -25 ex: & _S_. - -27 in singulis _HS_: singulis _G_. - - * * * * * - -Page 83 - - Ioni Xuthi et Creusae filio dederunt, quem etiam - Apollo Delphis suum filium in responsis est professus, isque - eas colonias in Asiam deduxit et Cariae fines occupavit - ibique civitates amplissi|mas constituit Ephesum, Miletum, (5) - Myunta, quae olim ab aqua est devorata, cuius 5 - sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt, Prienen, - Samum, Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam, - Clazomenas, Lebedon, Meliten. istaec Melite propter civium - adrogantiam ab is civitatibus bello | indicto communi consilio (10) - est sublata, cuius loco postea regis Attali et Arsinoes 10 - 5 beneficio Zmyrnaeorum civitas inter Ionas est recepta. hae - civitates cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem - a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum - inmortalium templa constituentes coeperunt | fana aedificare, (15) - et primum Apollini Panionio aedem uti viderant 15 - in Achaia constituerunt et eam Doricam appellaverunt, - quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere viderant. - 6 in ea aede cum voluissent columnas conlocare, - non habentes symmetrias earum et quaerentes quibus rationibus - | efficere possent uti et ad onus ferendum essent 20 - idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, dimensi - sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. - cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis - in homine, idem in columnam transtulerunt et qua - crassitudine fecerunt | basim scapi, tantas sex cum capitulo 25 - in altitudinem extulerunt. ita dorica columna virilis corporis - -1 ionix uthi &(et | _G_)ereuso _x_. - -5 my(i _GS_)anta _x_. - -6 milesius _x_. | pre(ę _G_)nem (-ē _S_) _x_. - -7 theon _x_. | coloponachium _x_. | ery(i _GS_)tras _x_. | phocea _x_. - -8 glazomenum (-ū _S_) _x_. | lebedon _HS_: glebedē _G_ (vel on _supra -G^{c}_). | meletenis. haec (hęc GS) melite _x_. - -9 is: his _x_. - -10 atali _G_ - -11 zmirnae(ę _H_, e _S_)orum _x_ (smirneorum _G^{c}_). | est--(12) -caras _om._ (_sed in ima m. suppl._ /.) _S_. - -14 coeperunt _H(G^{c})_: cęperunt _GS_. - -15 apolloni _S_. | pandionio _x_. - -17 doricon _G_, -chon _HS_. | viderunt _x_. - -18 colūnas--(20) potuissent (_om. G_) _in ima m. suppl. G^{c}_. - -20 essent: ẹ̄̇ eēnt _G_. - -24 idem: item _x_. - -25 tantas _G_: tanta _HS_. - - * * * * * - -Page 84 - - proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis - praestare coepit. - - 7 | Item postea Dianae constituere aedem quaerentes novi =86= - generis specie, isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt - gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem 5 - altitudinis octava parte, ut haberet speciem excelsiorem. - basi | spiram supposuerunt pro calceo, capitulo volutas uti (5) - capillamento concrispatos cincinnos praependentes dextra - ac sinistra conlocaverunt et cymatiis et encarpis pro crinibus - dispositis frontes ornaverunt truncoque toto strias 10 - uti stolarum rugas matronali more demiserunt. ita duobus - discriminibus co|lumnarum inventionem, unam virili (10) - sine ornatu nuda specie, alteram muliebri subtilitate et - 8 ornatu symmetriaque sunt mutuati. posteri vero elegantia - subtilitateque iudiciorum progressi et gracilioribus modulis 15 - delectati septem crassitudinis diametros in altitudinem columnae - doricae, ionicae | novem constituerunt. id autem (15) - ＜genus＞, quod Iones fecerunt primo, Ionicum est nominatum. - - Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet - gracilitatis imitationem, quod virgines propter aetatis 20 - teneritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt - 9 in | ornatu venustiores. eius autem capituli prima inventio (20) - sic memoratur esse facta. virgo civis Corinthia iam matura - nuptiis inplicata morbo decessit. post sepulturam - eius, quibus ea virgo viva pauculis delectabatur, nutrix 25 - collecta et composita in calatho pertulit ad monumentum - et in summo | conlocavit et, uti ea permanerent diutius (25) - subdiu, tegula texit. is calathus fortuito supra acanthi - -4 speciem (-ē _S_) _x_. | isdem _S(G^{c})_: hisdem _HG_ (ḥ̇[ı/ı]sdē -_G^{c}_). - -6 altitudinis _G_: _om. HS_. - -9 encarpis (_sic_) _x_. - -10 strias _G_: istrias _HS_. - -11 rugus _HS_. | di(e _G^{c}_)miserunt _x_. - -13 nudam (_-ā GS_) speciem (-ē _G_)_x_. | subtilitate--(14) eligantia -_G_: _om. HS_. - -18 genus _om. x_. | quod (_ante corr._) _om. S_. - -19 virginales _H_. - -25 pauculis: poculis _x_ (ioculis _Salmas._ = _ital._ giocoli). _ad rem -Plautus Rud. IV, 4_. - -26 mom̄tū _S_. - -27 sūm[o/ạ] _G^{c}_ - -28 sub diu _HG_: sub divo _H^{c}S(G^{c})_. | fortuito _HG_: -tu -_H^{c}S_ | achanti _x_ (_item v. 27_). - - * * * * * - -Page 85 - - radicem fuerat conlocatus. interim pondere pressa radix - acanthi media folia et cauliculos circum vernum tempus - profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes - et ab angulis tegulae | ponderis necessitate expressi flexuras (30) - 10 in extremas partes vo|lutarum facere sunt coacti. tunc =87= - Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis 6 - marmoreae ab Atheniensibus catatexitechnos fuerat nominatus, - praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum - et circa foliorum nascentem te|neritatem, delectatusque (5) - genere et formae novitate ad id exemplar columnas 10 - apud Corinthios fecit symmetriasque constituit, et ex eo in - 11 operum perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes. eius - autem capituli symmetria sic est facienda uti quanta fuerit - crassitudo imae columnae, tanta | sit altitudo capituli cum (10) - abaco. abaci latitudo ita habeat rationem ut quanta fuerit 15 - altitudo, tanta dua sint diagonia ab angulo ad angulum - spatia. ita enim iustas habebunt frontes quoquoversus latitudinis. - frontes sinuentur introrsus ab extremis angulis - abaci suae frontis latitudinis nona. ad | imum capitulum (15) - tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna 20 - praeter apothesim et astragalum. abaci crassitudo - 12 septima capituli altitudinis. dempta abaci crassitudine, - dividatur reliqua pars in partes tres, e quibus una imo - folio detur. secundum folium mediam altitudinem - te|neat. cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus 25 (20) - folia nascuntur proiecta uti excipiant quae ex cauliculis - natae procurrunt ad extremos angulos volutae, minoresque - helices intra suum medium qui est in abaco flori - -1 fuerat _G_: -rit _HS_. - -2 cauliculos: _sic x_. - -7 catatexitechnos _Plin._: catatechnos (-thecnos _G_) _x_. - -11 et _om. x_. - -12 operis _x_. - -13 faciunda (_ante corr._) _G_. | uti _HG_: ut _S_. - -17 spatia. ita enim _Oehmichen_: spatia enim ita _x_. - -18 frontes--(19) latitudinis _om. S_ (_sed infra in m. suppl. S^{c}_). -| simentur _x_ (_ut p. 89, 4_). - -19 non (n̄ _GS_) ad imum (-ū _S_) capituli _x_. - -21 praeter _om. G_ (_sed_ p̄t̄ _suppl. G^{c}_). | apothesim (_sic HG_, --sin _S_) et abaci astragalum (-ū _GS_) cr. _x_. - -25 coaliculi _HS_, coliculi _G_ (= 26 coliculis _x, ut infra p. 173 et -in cod. Varr. r. r._). - -28 flores _x_. - - * * * * * - -Page 86 - - subiecti scalpantur. flores in quattuor partibus quanta - erit abaci crassitudo tam | magni formentur. ita his symmetriis (25) - corinthia capitula suas habebunt exactiones. - - Sunt autem quae isdem columnis inponuntur capitulorum - genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates 5 - | symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare =88= - possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata - ex corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum - symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae - subtilitatem. 10 - - II | Quoniam autem de generibus columnarum origines et (5) - inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur - isdem rationibus de ornamentis eorum quemadmodum sunt - prognata et quibus principiis et originibus inventa dicere. - in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio variis 15 - | vocabulis nominata. ea autem uti in nominationibus, ita (10) - in re varias habet utilitates. trabes enim supra columnas - et parastaticas et antas ponuntur, in contignationibus tigna - et axes. sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et - capreoli, si commoda, columen et cantherii prominentes 20 - ad | extremam suggrundationem. supra cantherios templa, (15) - deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes uti - 2 parietes proiecturis eorum tegantur. ita unaquaeque res - et locum et genus et ordinem proprium tuetur. e quibus - rebus et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis 25 - aedium sacrarum | aedificationibus artifices dispositiones (20) - eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones persequendas - putaverunt. ideo quod antiqui fabri quodam in loco - aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas - partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna 30 - struxerunt supraque coronas | et fastigia venustiore specie (25) - -4 hisdem _x_. - -13 hisdem _x_ (hiisdem _G^{c}_). - -17 re: res _x_. - -18 parastaticas _HG_: parasticas _S_. - -19 &ranstra _S_. - -20 capręoli _G_, capreoli _S^{c}_: caprae(e _S_)olis _HS_. - -23 protecturis _x_ (proiecturis _G^{c}_). - -26 dispositiones _HG_: disputationes _S_ (_item 89, 1_ et _ante ips. -corr. 89, 4_). - - * * * * * - -Page 87 - - fabrilibus operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum - quantum eminebant ad lineam et perpendiculum parietum - praesecuerunt, quae species cum invenusta is visa esset - tabellas ita formatas uti nunc fiunt triglyphi contra tignorum - praecisiones in fronte fixerunt et | eas cera caerulea 5 (30) - depinxerunt ut praecisiones tignorum tectae non - offenderent visum. ita divisiones tignorum imitati tri|glyphorum =89= - dispositionem et intertignia metoparum habere in - 3 doricis operibus coeperunt. postea alii in aliis operibus - ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt 10 - eorumque proiecturas simaverunt. ex eo uti e - tignorum | dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum (5) - proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita - fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis - scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum. 15 - etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. - ergo et triglyphorum et | mutulorum in doricis operibus (10) - ratio ex ea imitatione inventa est. - - 4 Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt - fenestrarum imagines esse triglyphos ita potest esse, quod 20 - in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi - consti|tuuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras (15) - fieri. dissolvuntur enim angulorum in aedificiis iuncturae, - si in is fenestrarum fuerint lumina relicta. etiamque ubi - nunc triglyphi constituuntur si ibi luminum spatia fuisse 25 - iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis - fenestra|rum occupavisse loca videbuntur. utraque enim et inter (20) - denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla metopae - nominantur. οπαϲ enim Graeci tignorum cubilia et - -1 proiecturis _S_ (_ubi_ proiectura | stignorum _H_). - -2 l. adꝑp. _G_ (& _suppl. G^{c}_). - -3 is: his _x_. - -7 imitati _Nohl_: tectae (ę) _x_. - -8 dispositione (disputatione _S_). | inter(in _a. c. G_)tignum (-ū _GS_) -& oparum (-ū _S_, et apharū _G_) _x_. - -10 (17. 20) tryclyphorum _H_. - -11 simaverunt (_sic_) _x_ (_ut 87, 13_). | uti tignorum _x_. - -12 e: et (cant.) _S_. - -13 coronulis _x_. - -18 ex _G_: & _HS_. - -24 is: his _x_. - -26 hisdem _x_. | denticulis _x_. - -27 utrique _x_. - -28 trycluphos _H_. | metophe _x_ (methophe _S_, _sed_ intervallā &ophe -_sic H_). - -29 ophas _x_. | cubilia _Mar._: cubicula _x_ (_ut G p. 46, 21_). - - * * * * * - -Page 88 - - asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. ita quod - inter duas opas est intertignium, id μετοπη est apud eos - nominatum. - - 5 | Uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est (25) - inventa ratio, ita in ionicis denticulorum constitutio propriam 5 - in operibus habet rationem, et quemadmodum mutuli - cantheriorum proiecturae ferunt imaginem, sic in ionicis - | denticuli ex proiecturis asserum habent imitationem. itaque =90= - in graecis operibus nemo sub mutulos denticulos constituit. - non enim possunt subtus cantherios asseres esse. 10 - quod ergo supra cantherios et templa in veritate debet - esse conlocatum, | id in imaginibus si infra constitutum (5) - fuerit mendosam habebit operis rationem. etiamque antiqui - non probaverunt neque instituerunt in fastigiis ＜mutulos - aut＞ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod 15 - nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur - nec possunt prominere, sed | ad stillicidia proclinati (10) - conlocantur. ita quod non potest in veritate fieri, id - non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem - 6 habere. omnia enim certa proprietate et a veris 20 - naturae deducta moribus transduxerunt in operum perfectiones, - et ea probaverunt quorum explicationes in - dispu|tationibus rationem possunt habere veritatis. itaque ex (15) - eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque - generis constitutas reliquerunt. quorum ingressus persecutus 25 - de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi, nunc - vero doricam rationem summamque eius speciem breviter - exponam. - - III | Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere (20) - aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes 30 - in his symmetriae conficiebantur. itaque negavit - -1 caba _x_. - -2 ophas & (et _G_) inter tignū id metopha est (ē _GS_) … nominata _x_. - -4 uti: ita uti _x_. - -5 ita (_a. c._) _H_: itǣ _H^{c}_, itē _GS_. - -7 fuerunt _x_. - -8 denticulis & (et _G_) pr. _x_. - -9 mutulo _x_. - -11 veritate _G_: -tem _H_, -tē _S_. - -13 etiam quod (qđ _GS_) _x_. - -14 mutulos aut _om. x_. - -17 stillicia _HS_ (-cidia _G_). - -19 p[v/o]t^{a}uerunt _H_. - -21 deductis _x_. - -30 disconvenientis _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 89 - - Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. nam is - cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae aedis - perfectionem, ＜rationem＞ com|mutavit et eadem copia aedem (25) - ionicam Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta - est species aut genus aut formae dignitas, sed 5 - quod inpedita est et incommoda in opere triglyphorum et - 2 lacunariorum distributio. namque necesse est triglyphos - constitui contra medios tetrantes co|lumnarum, metopasque (30) - quae inter triglyphos fient aeque lon|gas esse quam altas. =91= - contraque in angulares columnas triglyphi in extremis 10 - partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. ita - metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non - exeunt quadratae sed oblongiores triglyphi | dimidia latitudine. (5) - at qui metopas aequales volunt facere, intercolumnia - extrema contrahunt triglyphi dimidia latitudine. 15 - hoc autem sive in metoparum longitudinibus sive intercolumniorum - contractionibus efficietur, est mendosum. quapropter - antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae - | symmetriae rationem. (10) - - 3 Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum 20 - a praeceptoribus accepimus, uti si qui voluerit his - rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas, - quibus emendatas et sine vitiis efficere possit - aedium sacra|rum dorico more perfectiones. frons aedis (15) - doricae in loco quo columnae constituuntur dividatur, si 25 - tetrastylos erit, in partes XXVII, si hexastylos, XXXXII. ex - his pars una erit modulus, qui graece εμβατηϲ dicitur, - cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur omnis - 4 operis distribu|tiones. crassitudo columnarum erit duorum (20) - -1 tarchesius _x_. | pytheus _HG_, protheus _S_. - -3 rationem _om. x_. | et … aedem: ex … et eam (& eā) _x_. - -6 in(m _S_)pedita est distributio et inc. in o. tr. et lacunariorum -(lucaniorum _sic S_) distributione. namque n. e. _x_. - -8 (_etc._) metophas _x_. - -13 dimidia altitudine _x_. - -15 dimidia (demedia _H^{c} S_) altitudine _x_ (al^{a}titudine _sine -puncto ips. corr. H_) - -16 methopharū _S_. - -17 effic(t _S_)ietur _HS_: -ciatur _G_. - -21 qui _HS_: quis _G_. - -26 XXVIII … XXXII _x_. - -27 embates _x_. - - * * * * * - -Page 90 - - modulorum, altitudo cum capitulo XIIII. capituli crassitudo - unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis. - crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus una - plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia - hypotrachelion. con|trahatur columna ita uti in tertio 5 (25) - libro de ionicis est scriptum. epistylii altitudo unius moduli - cum taenia et guttis, taenia moduli septima, guttarum - longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum regula - parte sexta moduli praependeat. item epistylii latitudo - ima respondeat hypotrachelio summae | columnae. supra 10 (30) - epistylium conlocandi sunt triglyphi cum | suis metopis, =92= - alti unius et dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli, - ita divisi ut in angularibus columnis et in mediis contra - tetrantes medios sint conlocati, et in intercolumniis reliquis - bini, in mediis pronao et postico terni. | ita relaxatis 15 (5) - mediis intervallis, sine inpeditionibus aditus accedentibus - 5 erit ad deorum simulacra. triglyphorum latitudo dividatur - in partes sex, ex quibus quinque partes in medio, duae - dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. una in - medio deformetur femur, quod graece μεροϲ dicitur. | secundum 20 (10) - eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur. - ex ordine eorum dextra ac sinistra altera femina constituantur. - in extremis partibus semicanaliculi intervertantur. - triglyphis ita conlocatis, metopae quae sunt inter triglyphos - aeque altae sint quam longae, item in extremis angulis 25 - semi|metopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. ita (15) - enim erit ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum - et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt, - 6 emendentur. triglyphi capitula sexta parte moduli sunt - -3 tres _HS_, III _G_. - -5 ypotrachelio _x_. | columna _HS_: colūnę _G_. - -7 tae(ę _S_)nia (thenia _G_) … thae (the _GS_)nia, (_item 27_) _x_. - -9 item--(10) respondeat _om. S_ - -12 unius--fronte _om. S_. | unius dimidiati _x_. - -14 & intercolumnīis (-nis _S_) _x_. - -15 binis _x_. - -17 latitudo: altitudo _x_. - -18 quinque partibus _x_. - -20 graecạ̇e (_H_, grece _GS_) eros _x_. - -22 earum _x_. - -24 methophe _S_. | intertrigliphos (_in ras._) _G_: inter (t̄ _S_) -glyphos _HS_. - -25 semi memphia _x_. - -26 dimedia _H^{c}_. - -27 methopharū _S_. - - * * * * * - -Page 91 - - faciunda. supra triglyphorum capitula corona est conlocanda - in pro|iectura dimidiae et sextae partis habens cymatium (20) - doricum in imo, alterum in summo. ita cum - cymatiis corona crassa | ex dimidia moduli. dividendae =93= - autem sunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum 5 - et medias metopas viarum directiones et guttarum distributiones, - ita uti guttae sex in longitudinem, tres in latitudinem - pateant. reliqua spatia, | quod latiores sunt metopae (5) - quam triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur, - ad ipsumque mentum coronae incidatur linea quae 10 - scotia dicitur. reliqua omnia, tympana et simae coronae, - quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita perficiantur. - - 7 | Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si (10) - vero systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons - aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes XVIIII S, si 15 - hexastylos erit, dividatur in partes XXVIIII S. ex his pars - una erit modulus, ad quem uti supra scriptum est dividatur. - 8 ita supra | singula epistylia et metopae et triglyphi (15) - bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius - dimidiatus et quantum est spatium hemitriglyphi id accedit. 20 - in mediano contra fastigium trium triglyphorum et trium - metoparum spatium distabit, quo latius medium intercolumnium - accedentibus ad | aedem habeat laxamentum et (20) - adversus simulacra deorum aspectus dignitatem. - -2 dimidiae (-ę _S_) et sextae (ę _S_) parte _HS_, dimidię et sexta -parte _G_. | habens--(5) perpendiculum: _haec eadem verba repetunt -infra post_ (21) in mediano _x_. - -3 ita: item (-ē) _x_. - -4 moduli: _hoc infra in rep. om. HS_ (_non G_). - -5 corona (_sic infra rep._) _x_: (_hic_) columna _x_. - -6 de(i _S_)rectiones _x_. - -7 latitudinem _H^{c} GS_: altitudinem _ante_ (_ips._) _corr. H_. - -8 quod (qđ _S_) _HS_: quo _G_. | sunt _GS^{c}_: sint _H et_ (ſ̄int) _S_. - -9 flumina _x_. - -10 incidantur _x_. | linia _HS_. - -11 et simae (_coronae cf. p. 82, 6_): et imae (e _G_, ę _SG^{c}_). - -12 perficiantur _G_: -atur _HS_. - -13 diasty(i _G_)liis _x_. - -15 tetrasty(i _G_)lo _x_. | XVIII … XXVIIII _x_. - -17 dividantur _x_ (_corr. Ussing_). - -18 metopha _x_. - -19 amplius quantum dimidiatum est (ē _GS_) spatium _x_. - -21 in mediano habens cymatium _etc. add. x_ (_= v. 2-5_). - -22 quo: quod (qđ _GS_) _x_. - -23 habeat _om. G_ (hebeat _suppl. in m. G^{c}_). | laxiamentum _H_ -(_non GS_). - - * * * * * - -Page 92 - - 9 Columnas autem striari XX striis oportet. quae si - planae erunt, angulos habeant XX designatos. sin autem - | excavabuntur, sic est forma facienda uti quam magnum =94= - est intervallum striae, tam magnis striaturae paribus lateribus - quadratum describatur, in medio autem quadrato 5 - circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, - quae qua|drationis angulos tangat, et quantum erit curvaturae (5) - inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum - ad formam excaventur. ita dorica columna sui generis - 10 striaturae habebit perfectionem. de adiectione eius 10 - qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est - perscripta, ita et in his transferatur. - - | Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et (10) - doricorum et ionicorum est perscripta, necesse est etiam interiores - IV cellarum pronaique distributiones explicare. distribuitur 15 - autem longitudo aedis uti latitudo sit longitudinis - | dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior (15) - sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries valvarum - habuerit conlocationem. reliquae tres partes pronai ad - antas parietum procurrant, quae antae columnarum crassitudinem 20 - habere debent. et si aedis erit latitudine maior - quam pedes XX, | duae columnae inter duas antas interponantur, (20) - quae disiungant pteromatos et pronai spatium. - item intercolumnia tria, quae erunt inter antas et columnas, - pluteis marmoreis sive ex intestino opere factis intercludantur 25 - ita uti fores habeant, per quas itinera pronao - 2 fiant. item si maior erit latitudo | quam pedes XL, columnae (25) - contra regiones columnarum, quae inter antas sunt, - introrsus conlocentur. et eae altitudinem habeant aeque - quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum 30 - -3 uti: ita uti _x_ (_cf. p. 89, 25_). - -6 centrū _S(G^{c})_: centum (-tū _G_)_HG_. - -8 descriptionem (-ē) _HS(G^{c})_: destructionē _G_. - -11 qua: quae (-ę _GS_)_x_. - -19 habuerit _G_: hab&erit _HS_. - -20 antę _G_: ante _HS(G^{c})_. - -21 ędis _S_: aedes _HG_ (ędes _S^{c}_). - -23 pteromotos _HS_ (-matos _G_). - -27 latitudo: altitudo _x_. - -28 regiones (_L_): religiones _x_. - -29 eae: heę _S_, hae _HG_. - - * * * * * - -Page 93 - - extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae - sunt in fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII | aut decima, =95= - pro rata parte. in concluso enim aere si quae extenuatae - erunt, non discernentur. sin autem videbuntur - graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜XX aut＞ XXIIII, 5 - in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. ita quod de|trahitur (5) - de corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur - ratione quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari - 3 ratione columnarum crassitudo. hoc autem efficit ea - ratio quod oculus plura et crebriora signa tangendo maiore 10 - visus circumitione pervagatur. namque si duae columnae - | aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit (10) - non striata et altera striata, et circa striglium cava et - angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae - aeque crassae fuerint, lineae quae circumdatae erunt ＜non 15 - erunt＞ aequales, quod striarum et striglium circumitus - maiorem efficit lineae | longitudinem. sin autem hoc ita (15) - videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso - spatio graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, - cum habeamus adiutricem striaturae temperaturam. 20 - 4 ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte - magnitudinis fieri oportet, dum antae | eorum crassitudinibus (20) - columnarum sint aequales. et si ex structis futuri - sunt, quam minutissimis caementis struantur, sin autem - quadrato saxo aut marmore, maxime modicis paribusque 25 - videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides - continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem, - item | circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones (25) - graphicoteran efficient in aspectu delectationem. - -2 fiant. X. partes. sin autem VIIII ([a/VIIII] _G^{c}_) aut decima _x_. - -5 XX aut _om. x_. - -8 videtur _x_. - -10 signat tangendo _x_. - -11 circuitione _x_. - -12 crasse _G_ (-ę _G^{c}_): crassi _HS_. - -13 et (circa) _om. x_. - -15 non erunt _om. x_. - -16 circuitus _x_. - -17 efficit _HS_: -ciet _G_. - -20 striatarum (-ū _S_) _x_. - -21 parietū _G et in ras. S^{c}_: parte tum _H(S)_. - -22 magnitudinis _GS_: -nes _H_ - -23 exstructi _GS_, extructi _H_. - -26 faciundum _GH_, -endum _S_. | lapidis _x_. - -29 graphicoteran (_sic_) _x_. - - * * * * * - -Page 94 - - V Regiones autem quas debent spectare aedes sacrae - deorum inmortalium, sic erunt constituendae uti si nulla - ratio | inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque =96= - quod erit in cella conlocatum spectet ad vespertinam - caeli regionem, uti qui adierint ad aram immolantes aut 5 - sacrificia facientes spectent ad partem caeli orientis ad - simulacrum quod | erit in aede, et ita vota suscipientes (5) - contueantur eadem exorientem caelum ipsaque simulacra - videantur exorientia contueri supplicantes et sacrificiantes. - 2 sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae 10 - sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima - pars moenium e templis deo|rum conspiciatur. item si (10) - secundum flumina aedes sacrae fient, ita uti Aegypto circa - Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. similiter - si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita 15 - constituantur uti praetereuntes possint respicere et in conspectu - salutationes facere. - - VI | Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus (15) - hae sunt rationes uti primum constituantur quo genere - sint futura. genera sunt enim thyromaton haec, doricum, 20 - ionicum, atticurges. - - Dorici symmetriae conspiciuntur his rationibus uti co|rona (20) - summa, quae supra antepagmentum superius inponitur, - aeque librata sit capitulis summis columnarum quae in - pronao fuerint. lumen autem thyretri constituatur sic uti 25 - quae altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur - in partes tres semis et ex eis duae partes ＜semis＞ lumini - -4 incellae(ę _GS_) _x_. - -6 orientis & sim. _x_. - -8 eadem (= eâdem _simul cf. Varr. r. r. 2, 5, 2_) _HS_: aedē _GS^{c}_ | -& orientem (et orientē _G_) caelum _sic x_. - -9 _post_ sacrificantes _ex rubrica marg. addunt x_ quod aras omnes -deorum necesse esse videantur ad orientem spectare. (sin autem …) - -12 e: & _S_. | deorum: eorum _x_. - -13 aedis sacra fiet _x_ (_sed_ fiēt _ante ras. G_). - -15 circa (vias) _ante corr._ (-ū) _G_. - -19 quo _GS_: quod _H_. - -20 futurae _x_ (_corr. Nohl_). | thiromaton _G_, thyromathon _HS_. - -21 attigurges _x_. - -22 Dorici: Horum _x_. - -23 in(m _S_)ponetur _HS i. e._ inponitur _G_. - -25 thyretri: hypetri _x_. - -27 III. semis _G_ | duae (ę _GS_) partes (-is _H_) lumine _x_. - - * * * * * - -Page 95 - - valvarum alti|tudine constituantur. haec autem dividatur =97= - in partes XII et ex eis quinque et dimidia latitudo luminis - fiat in imo. et in summo contrahatur si erit lumen ab - imo ad sedecim pedes, antepagmenti III parte, si XVI pedum - ad XXV, su|perior pars luminis contrahatur antepagmenti 5 - parte IIII, si ab pedibus XXV ad XXX, summa pars - contrahatur antepagmenti parte VIII. reliqua quo altiora - 2 erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. ipsa - autem antepagmenta contrahantur in summo suae crassitudinis - XIIII parte. su|percilii crassitudo quanta antepagmentorum 10 - in summa parte erit crassitudo. cymatium - faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura autem - quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium - lesbium cum astragalo. supra cymatium quod erit in - supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassi|tudine supercilii, 15 - et in eo scalpendum est cymatium doricum, astragalum - lesbium. summa scalpatur corona plana cum cymatio, - proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii - quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque - sinistra proiecturae sic sunt faciundae uti crepidines excurrant 20 - | et in unguem ipso cymatio coniungantur. (20) - - 3 Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad - eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. - latitudo constituatur ut altitudo dividatur in partes duas - et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. 25 - | contracturae ita uti in doricis. crassitudo antepagmentorum (25) - altitudinis luminis in fronte XIIII parte, cymatium - huius | crassitudinis sexta. reliqua pars praeter =98= - cymatium dividatur in partes XII. harum trium prima - -2 latitudo _H^{c} S(G^{c})_: altitudo _a. c. HG_. - -4 III ([tia/III] _S^{c}_) parte. XVI. _x_. - -6 parte IIII ([ta/IIII] _S^{c}_) _HS_: quarta parte _G_. | ad pedibus -_H_, apedibus _GS_. - -12 faciundum _H_: -endum _GS_. - -13 sculpendum (_hic_) _x_. - -14 (_et_ 17) lespiū _S_. - -15 est _om. S_ (ē _suppl. S^{c}_). | hy(i _G_)perthy(i _GS_)rum _x_. - -17 summa scalpatur: sima scalptura _x_. - -19 atque _HS_: ac _G_. | 20 faciundae _HS_: -endae _G_. - -21 ungue _x_. - -25 ima luminis _G et_ (_in ras._) _S^{c}_: simalum in his _H_. - -27 altitudinis: -ne _x_. - -29 dividitur _x_. | horum _x_. - - * * * * * - -Page 96 - - corsa fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, - 4 et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant. hyperthyra - autem ad eundem mo|dum componantur quemadmodum (5) - in doricis, pro ratis partibus. ancones, sive parotides - vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant 5 - ad imi supercilii libramentum praeter folium. eae habeant - in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus - ＜duarum＞, in imo quarta parte gracilio|rem quam superiora. (10) - - Fores ita compingantur uti scapi cardinales sint ex 10 - latitudine luminis totius XII parte. inter duos scapos tympana - 5 ex XII partibus habeant ternas partes. inpagibus - distributiones ita fient uti divisis altitudinibus in partes V - | duae superiori, tres inferiori designentur. super medium (15) - medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo alii 15 - in imo compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia - parte, cymatium sexta parte inpagis. scaporum latitudines - inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et - sexta parte. | scapi qui sunt secundum antepagmenta, dimidium (20) - inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, 20 - altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius - foris latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur. - - 6 Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur quibus - | dorica. praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis (25) - | circumdantur, quae ita distribui debent uti antepagmenti =99= - praeter cymatium ex partibus VII habeant duas partes. 26 - ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et - aperturas habent in exteriores partes. - -2 et eae: ex ea _x_. | hyperthyra: hypetra _HS_, hipetre _G_ (-ę -_G^{c}_). - -4 in _om. S_. | doricis protis (ꝓtis _S_) pedibus _x_. | sive protides -(ꝓtides _S_) _x_. - -5 excalpta (exsc- _S_, etsc- _G_) _x_. - -6 eae _H_, eę _S_: hae _G_. - -7 ante pagmentis _x_. - -8 duarum _om. x_. | graciliore _x_. - -12 (ex) XII. _HG_: duodecī _S_. | inpaginibus _x_. - -14 tres _HS_: III. _G_. | 15 ex: et _x_. - -17 scaphorum _HS_ (-porum _G_). - -19 secundum antepagmenta: ante secundum pagmentum _x_. - -23 Adti(Atti- _G_)gurges _x_ (_corr. Nohl_) | isdem _SG_: hisdem _H_. - -24 corsę _G_ (_ut x v. 2, 3_): gorsae (ę _S_) _HS_ - -25 ante pagmenta _x_. - -27 clostrata (_i. e._ claustrata = _gr._ clatrata _CIL I, 577 cf. Keil -ad Cat. p. 21_): caelostrata _H_, cęlo strata _GS_ (_coni. G^{c}_). - - * * * * * - -Page 97 - - | Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat (5) - fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, quoad - potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc - de tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat - VII dicam. locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit 5 - in longitudine | sex partes, una adempta reliquum (10) - quod erit latitudini detur. longitudo autem dividatur bipertito - et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, - quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni - 2 relinquatur. item latitudo dividatur in partes X. ex his 10 - ternae partes dextra ac sinistra cellis | minoribus sive ibi (15) - alae futurae sunt dentur, reliquae quattuor mediae aedi - attribuantur. spatium quod erit ante cellas in pronao, - ita columnis designetur ut angulares contra antas, parietum - extremorum e regione, conlocentur, duae mediae e 15 - regione parietum qui inter antas et mediam aedem | fuerint, (20) - ita distribuantur, et inter antas et columnas priores - per medium isdem regionibus alterae disponantur. eaeque - sint ima crassitudine altitudinis parte VII, altitudo tertia - parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte 20 - 3 crassitudinis imae contrahatur. spirae earum altae dimidia - | parte crassitudinis fiant. habeant spirae earum plinthum (25) - ad circinum altam suae crassitudinis dimidia parte, torum - in|super cum apophysi crassum quantum plinthus. capituli =100= - altitudo dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta 25 - ima crassitudo columnae. capitulique crassitudo dividatur - in partes tres, e quibus una plintho, quae est abaco, detur, - -2 doricis _om. x_. - -6 adempta _HS_: dempta _G_. - -9 dispositioni _G_: -ne _HS_. - -12 alae: aliae (-ę _GS_) _x_. - -15 e (_post_ extr.) _om. x_. - -16 antas | _G_: anta _H_ (_ubi_ anta | & med.) _et S_. - -18 hisdem _x_. | altera ae(ę _GS_)dis ponatur aeques intima (_ubi_ aequę -sint ima _G_, ęq⁊ sint ima _S_) _x_. - -19 VII. _x_ (= [ma/VII.] _G^{c}_). | tertia … quarta _HG_: .III … IIII. -_S_. - -21 ima _x_. | altae: alia _x_. - -24 apopysi _HS_, apopisi _G_. | capituli--[(_v._ 26) capitulique _om. -S_ (_in m. suppl. S^{c}_). - -27 tres _HS_: III. _G_. | abaco: inabaco _x_. - - * * * * * - -Page 98 - - 4 al|tera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. supra (5) - columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis - is qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam - habeant crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, - et ita sint compactae subscudibus et | securiculis 5 (10) - ut compactura duorum digitorum habeant laxationem. - cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et perflatum - venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt. - 5 supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum - parte IIII altitudinis columnae proiciantur, item in | eorum 10 (15) - frontibus antepagmenta figantur, supraque tympanum fastigii - structura seu de materia conlocetur. fastigium, columen, - cantherii, templa ita sunt conlocanda ut stillicidium tecti - absoluti tertiario respondeat. - - VIII Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe 15 - | sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe (20) - dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum - ex sua diametro tertiae partis. insuper stylobatas - columnae constituuntur tam altae quanta ab extremis parietibus - est diametros stylobatarum, crassae altitudinis 20 - suae cum capi|tulis et spiris decumae partis. epistylium (25) - altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorus et - reliqua quae in|super inponuntur, ita uti in III volumine =101= - de symmetriis scripsi. - - 2 Sin autem peripteros ea aedis constituetur, duo gradus 25 - -1 apophysi _HS_, apopisi _G_. - -2 columnas _om. G_ (_suppl. G^{c}_). | inponantur ut altitudinis _x_. - -3 is qui a: his (hi _ante corr. S_) qua _x_. | postulabantur _x_. | -eaeque _H_ (eęque) _S_: ea ęque _G_. | trabes conpactiles ponantur ut -eam _x_ (_verbis a Lorentzen deletis etiam alterum_ conpactiles _add. -Ussing_). - -5 securiclis _HG_, -dis _S_. - -6 habeant (_sic_) _x_. - -7 inter se tangunt _x_. - -11 frontibus _G_ (_et in ras. S^{c}_): prontibus _HS_. | ficantur _H_ -(_non GS_). supraque id t. _x_ (id _del. Ussing coll. p. 69, 4_). - -12 conlocetur. supraque eum (_HS_, enī _G ubi_ ī aꝉ eū _G^{c}_) -fastigium _x_ (supraque eum _del. Ussing_). - -15 monopteroe … peripteroe (_sic_) _x_. - -18 sua _HS_: suo _G_. | sty(i _GS_)lobata _x_. - -19 constituuntur _HG_: -antur _S_. - -21 decumae (ę _S_) _H et ante ras. S_: decimę _G(S^{c})_. - -22 zophorum _x_. - -23 III: quarto (_sic_) _x_. - -25 ae(ę)des (_hic_) _x_. - - * * * * * - -Page 99 - - et stylobata ab imo constituantur, deinde cellae paries - con|locetur cum recessu eius a stylobata circa partem latitudinis (5) - quintam, medioque valvarum locus ad aditus relinquatur, - eaque cella tantam habeat diametrum praeter - parietes et circumitionem quantam altitudinem columna 5 - supra stylobatam. columnae circum cellam isdem ＜proportionibus＞ - 3 symme|triisque disponantur. in medio tecti (10) - ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis erit - futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem - tantam habeat magnitudinem quantam habuerit in columna 10 - capitulum, praeter pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt, - isdem proportionibus | atque symmetriis facienda videntur. (15) - - 4 Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis - ordinatae et alio genere dispositiones habentes, uti - est Castoris in circo Flaminio, et inter duos lucos Veiovis, 15 - item argutius Nemori Dianae columnis adiectis dextra - ac | sinistra ad umeros pronai. hoc autem genere primo (20) - factae sunt Athenis in arce et in Attica Sunio Palladis Minervae. - earum non aliae sed eaedem sunt proportiones. cellae - enim longitudinibus duplices sunt ad latitudines uti reliquae, 20 - sed is omnia quae solent esse in | frontibus, ad latera sunt (25) - 5 translata. nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes - columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum - operum ordinationes, | et quibus in locis in pronao procurrunt =102= - antae, in isdem e regione cellae parietum columnas 25 - binas conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum - 6 communem ratiocinationem. alii vero removentes - -3 relinquantur _x_ (-at᷑ _in ras. S^{c}_, -aṇ̇tur _G^{c}_). - -4 tantum (-ū _S_) _x_. - -6 sty(i _G_)lobata _x_. | proportionibus _om._ (hisdem symmetriis -que--quę _GS_--) _x_. - -9 autem _HS_: enim _G_. - -10 hab& (-et _G_) _x_. | columnae (-ę _GS_) _x_. - -11 uti: ita _S_. - -12 isdem _Oehmichen_: ea _x_. | videntur--(17) pronai _om. S_ (_in ima -m. suppl. S^{c}_). - -13 hisdem ([ⱶ/ı]sdē _S_)_x_. - -15 lucosue | iovis _H_, lucosue iovis _SG^{c}_: luco suę | iovis _G_. - -16 nemori (_sic_) _x_. - -18 facta est (ē _GS_) uti est (ē) castoris in circo athenis _x_ (_ubi -repetitionem del. Ussing_). | sunio (_sic_) _x_. - -19 eędē _S_ (eadē _G^{c}_): eadem _HG_. - -20 latitudines: altitudines _x_. | reliqua exisona quae (ę) _x_. - -24 et quibus: equibus _x_. - -25 (p. 100, 3. 6) hisdem _x_. - - * * * * * - -Page 100 - - parietes aedis et adplicantes ad inter|columnia, pteromatos (5) - spatiis sublatis efficiunt amplum laxamentum cellae, reliqua - autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes - aliud genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum - procreavisse. haec autem genera propter usum sacrificiorum 5 - convertuntur. non enim omnibus diis | isdem rationibus (10) - aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum - religionum habet effectus. - - 7 Omnes aedium sacrarum ratiocinationes uti mihi traditae - sunt exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus 10 - distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus - discri|minibus inter se sunt disparatae quoad potui (15) - significare scriptis exposui. nunc de aris deorum inmortalium - uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum - IX rationem dicam. arae spectent ad orientem et semper 15 - inferiores sint conlocatae quam simulacra quae fuerint - in aede, uti suspiciant | divinitatem qui supplicant et (20) - sacrificant. ＜eae＞ disparibus altitudinibus ad sui cuiusque - dei decorem componantur. altitudines autem earum sic - sunt explicandae uti Iovi omnibusque caelestibus quam 20 - excelsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles - conlocentur. ita idoneae his institutionibus | explicabuntur (25) - in meditationibus ararum deformationes. - - Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc - libro, insequenti de communium operum reddemus distributionibus 25 - explicationes. | - -1 ae(ę _S_)des _x_ (aed[i/ẹ]es _G^{c}_). | pleromatos spatii sublati -_x_. - -4 videtur _x_. - -7 faciundae _H_ (_S^{c}_): faciendę _GS_. - -10 eorum _x_. - -11 quorum _x_. - -13 areis _x_. | d. inmortaliū immo potius demonū (_sic in ipso textu_) -_S_ (_unde apud Mar. Vat. 2. 4. 6. Flor. 2_). _cf. codicis Cottoniani -(c) lectiones_ deorum mortalium _p. 62, 12. 64, 28. 68, 20 eiusdemque -p. 14, 25_ ex oppressionibus(!) rusticis (_Mülleri mei gaudia_). - -17 suspicientes d. q. s. et sacrificant disparibus _x. lacunam ostendit -Nohl ut sic fere expleret_ suspicientes … contueantur, ipsae autem -(_simplicius, ut supra, Ussing_). - -21 marique _x_ (_ubi_ terrae matrique = et terrae matri. _cf. p. 204, -10 sicut simplicius 236, 13. 212, 10. 123, 9. 20, 17. 12, 15 etc._). - -23 arearum _x_. - -24 explicantis _H_ (-atis _GS_). - - * * * * * - -Page 101 - - - - -LIBER QUINTUS. =103= - - - 1 Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes - praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias - adiecerunt suis scriptis auctoritates. quod etiam velim - nostris | quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus 5 - auctoritas et in his praeceptis augeretur, sed id non est - quemadmodum putatur expeditum. non enim de architectura - sic scribitur uti historia aut poemata. historiae - per se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias - expectationes. poema|torum vero metra et pedes ac verborum 10 - elegans dispositio et sententiarum inter personas - distinctas ad versum pronuntiatio prolectando sensus legentium - perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem. - 2 id autem in architecturae conscriptionibus non - potest fieri, quod vocabula ex artis | propria necessitate 15 - concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. - cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum - in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late - vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et perlucidis - sententiis explicentur, frequentia multitudine|que 20 - sermonis inpediente incertas legentium efficient cogitationes. - itaque occultas nominationes commensusque e membris - operum pronuntians, ut memoriae tradantur, breviter exponam. - sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. - 3 non minus cum animadvertissem distentam occupationibus 25 - | civitatem publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi (25) - scribendum, uti angusto spatio vacuitatis ea legentes breviter - percipere possent. - -4 velim _Nohl_ (_cf. p. 53, 20_): vel (ꝉ) in _x_. - -10 poematorum vero carminum metra _x_. - -12 distinctas versuum _x_. | proiectando _ante corr. G_. - -17 ergo ea _HS_: ea ergo _G_. - -18 late vagantes _G(S^{c})_: lata evagantes _H et ante corr._ (latæ -⁅e⁆vag.) _S_. - -19 contrahentur _x_. - -25 non aut̄ minus _S_. | cū _G(S^{c})_: eum _H et_ (eū) _S_. - - * * * * * - -Page 102 - - | Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerant =104= - secuti placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus - scribere, constitueruntque cybum CCXVI versus eosque non - plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt. - 4 | cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine 5 - planitiarum perquadratum. is cum est iactus, quam in - partem incubuit dum est intactus inmotam habet stabilitatem, - uti sunt etiam tesserae quas in alveolo ludentes - iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur - quod is nume|rus versuum uti cybus in quemcumque 10 - sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. - graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum - diviserunt spatia fabularum. ita partes cybica ratione - facientes intercapedinibus levant actorum pronuntiationes. - - 5 | Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata 15 - animoque advertam inusitatas et obscuras multis - res esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium - pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere. - ita enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque ordina|tiones - institui uti non sint quaerentibus separatim colligenda, 20 - sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum - haberent explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto - volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum - locorum expediam dispositiones. primumque forum - uti opor|teat constitui dicam, quod in eo et publicarum 25 - et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur. - - I Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus - fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmo|reis =105= - epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus - faciunt. Italiae vero urbibus non eadem est 30 - ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita - -1 etiam qui pythagorae _x_. | quique _G_: quinque _H(G^{c})_, _om. S_ -(_qui scripsit_ [ⱶ/py]tagorā eiusque, _sed ante corr._ pytagore). - -3 .C̅C̅. & .L. _x_. - -5 corpus ex l. (_sic_) _x_. - -6 per(ꝑ _GS_)quadratus (_sic_) _x_ (figura ex omni latere quadrata -_Varro ap. Gell. 1, 20. cf. M. Thiel: J. f. Phil. 155, 367_). - -8 alveo _HG_ (alea _S_, alveolo _Varro l. c._). - -12 echoro _HS(G^{c})_: et horo _G_. - -14 auctorum _x_. - - * * * * * - -Page 103 - - 2 est gladiatoria munera in foro dari. igitur circum spectacula - | spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in (5) - porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus - coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia - publica recte erunt disposita. 5 - - Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri, - | ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam (10) - populi vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur - uti longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae - partes ei dentur. ita enim erit oblonga eius formatio et 10 - 3 ad spectaculorum rationem utilis dispositio. columnae - superiores | quarta parte minores quam inferiores sunt (15) - constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt inferiora - firmiora debent esse quam superiora, non minus - quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in 15 - arboribus teretibus, abiete cupresso pinu, e quibus nulla - non crassior est ab radicibus, | deinde cum crescendo procedit (20) - in altitudinem naturali contractura peraequatur nascens - ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat, - recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus 20 - superiora inferiorum fieri contractiora. - - 4 Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis parti|bus (25) - oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium - se conferre in eas negotiatores possint, earumque - latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ＜quam＞ 25 - ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura - inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sin - autem locus | erit amplior in longitudine, chalcidica in (30) - extremis consti|tuantur, uti sunt in Iulia ＜et＞ Aquiliana. =106= - -3 moenianaque _H_, męnia | naque _G_, moenia nāque _S_ (_et sic fort. -G^{c} = L_). - -6 magnitudinis _S_. - -10 ei dentur: iubentur _x_. - -11 utilis: et (_ante corr._) _G_. - -16 cupresso _GS_ (_ut x 58, 11. 156, 11_): cupraessu _H_ (_ut x 58, -20_). - -17 cum _om. x_. | proceditur (-t᷑ _S_) _HS_, progreditur _G_. - -18 perae(ę _GS_)quata _x_. - -23 tempestatium _H_: -tum _GS_. - -25 plus ex (_om._ quam) _x_. - -26 nisi si loci _H_, nisi ＜si _in ras._＞ loci _S_, nisi sili _G_ (_ubi_ -sıl[·ci/o·] _G^{c}_). - -28 chal(cal- _S_)cidica _x_. - -29 et _om. x_. - - * * * * * - -Page 104 - - 5 columnae basilicarum tam altae quam porticus latae fuerint - faciendae videntur, porticus, quam medium spatium futurum - est, ex tertia finiatur. columnae superiores minores - quam inferiores, uti supra | scriptum est, constituantur. (5) - pluteum quod fuerit inter superiores et inferiores columnas, 5 - item quarta parte minus quam superiores columnae fuerint - oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem - ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia, - zophoroe, coronae ex symmetriis | columnarum, uti in tertio (10) - libro diximus, explicentur. 10 - - 6 Non minus summam dignitatem et venustatem possunt - habere comparationes basilicarum quo genere Coloniae - Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones - et symmetriae sic sunt constitutae. mediana - testudo inter | columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. 15 - porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas - lata pedes XX. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis - pedum L, crassitudinibus quinum, habentes post se - parastaticas altas pedes XX, latas pedes II S, crassas I S, - quae sustinent trabes | in quibus invehuntur porticuum 20 - contignationes. supraque eas aliae parastaticae pedum XVIII, - latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes - sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa - 7 infra testudinem, tecta. reliqua spatia inter parastaticarum - et columnarum trabes per | intercolumnia luminibus sunt 25 - relicta. columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus - dextra ac sinistra quaternae, in longitudine quae - est foro proxima cum isdem | angularibus octo, ex altera =107= - -2 quā ([a/q]m _S_): _sic x_. - -8 ne _HS_: nec _G_. - -9 zophora _x_. | e[x/ṭ] simmetriis _G^{c}_. - -12 colonię _G_: columniae _H_, colūnę _S_. - -13 faciendum _G_ (-dam _H_, -dā _S_). - -17 altitudinis _S_ (_ex quo supra_ -ib; _G^{c}_ ꝉ is). - -18 pedes . L. _x_. - -19 latae (-ę _GS_) _x_. | II. Ꞩ ([os/II] Ꞩ _supra G^{c}_) … I Ꞩ _x_. - -21 pedum XVIII (_GH_, pedū X&VIII. _S_) _x_. - -22 binum (-ū _GS_) _x_. - -23 porticum (-cū _GS_) _x_. - -26 latitudine _G_: altitudine _HS_. - -28 ē in foro _S_. | isdē _G_: hisdem _HS_. - - * * * * * - -Page 105 - - parte cum angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea - parte non sunt positae ne inpediant aspectus pronai aedis - Augusti, quae est in medio latere parietis basilicae conlocata - 8 spectans medium forum et aedem | Iovis, item tribunalis, (5) - quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris 5 - curvatura formatum. eius autem hemicyclii in fronte est - intervallum pedum XLVI, introrsus curvatura pedum XV, - uti qui apud magistratus starent negotiantes in basilica - ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis | bipedalibus (10) - compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab 10 - tertiis columnis quae sunt in interiore parte, revertuntur - ad antas quae a pronao procurrunt dextraque et sinistra - 9 hemicyclium tangunt. supra trabes contra capitula ex - fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae altae pedes III, - latae | quoqueversus quaternos. supra eas ex duobus tignis 15 - bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. quibus - insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora - et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen - perpetuae basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis. - 10 | ita fastigiorum duplex T uti notae dispositio extrinsecus 20 - tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam. - item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque - superiorum distributio operosam detrahit molestiam - sumptusque inminuit ex magna parte summam. - ipsae vero columnae | in altitudine perpetua sub trabes 25 - testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem - operi adaugere videntur. - -1 VI. _HS_: sex _G_. - -3 angusti _S_. - -4 tribunal _x_. - -5 (_et_ 6) hemicycli _HG_, hemiciclyi (_hic_, hemicicly _v._ 6) _S_. | -scematis _x_. - -7 pedes (_bis_) _x_. - -10 eaeque _H(G^{c})_, ęeque (_sic_) _S_, ea eque _G_. - -13 hemicyclium _HG_, hemi ciclyū _S_. - -15 quoque (q̅q̅ _G_, [o/qq]⁊ _SG^{c}_) versus _x_. | quaternis _x_. - -16 trabes _G_: _om. HS_. | euerganeae (-ę _GS_) _x_ (= everganeae _cf. -Quicherat: Rev. arch. N. S. III, 71_). - -17 transtra (_L_): trasta _x_. - -18 conlocatae (-ę _G_) _HG_, collocatę _S(G^{c})_. - -20 T uti notae: tectinata _H_, tecti | nata _G_, tecti nata _S_ (_ubi_ -tecti _del. Quicherat_). - -25 trabes _G_: trabe _HS_. - - * * * * * - -Page 106 - - II Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita - | uti magnitudo symmetriae eorum foro respondeat. maxime =108= - quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii - sive civitatis. et si quadrata erit, quantum habuerit - latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, sin autem 5 - ob|longa fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa (5) - composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur. - 2 praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino - opere aut albario ad dimidiam partem altitudinis. - quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in altitudinem 10 - | intellectui non poterit esse audientibus. cum autem (10) - coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, morata - priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta. - - III Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium - diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus 15 - | theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus (15) - in moenium conlocationibus est scriptum. per - ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus - detinentur et corpora propter voluptatem inmota - patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, 20 - qui si a re|gionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis (20) - advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque - 2 si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. etiamque - providendum est ne impetus habeat a meridie. sol - enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura 25 - neque | habens potestatem vagandi versando confervescit (25) - et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus - umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae - 3 regiones et eligendae salubres. fundamentorum autem, si - in montibus fuerint, facilior erit ratio, sed si necessitas 30 - coegerit in plano aut pa|lustri loco ea constitui, solidationes (30) - -1 coni(l _G_)ungenda _HG_: adiungenda _S_. - -2 respondeant _x_. - -6 con(m)ponatur _x_. | summae(-ę _GS_) con(cō _S_)posita _x_ (cōpositæ -_G^{c}_). - -7 lacunaris altitudine _x_ (-ni _G^{c}_) - -15 ex(s _GS_)pectationibus _x_. - -16 uti primo (_om._ in _et_ libro) _ante corr. S_. - -17 immoeniū _G_. - -20 insiduntur (-t᷑ _GS_) _x_. - -23 eligitur _ante corr. G_. - -24 ne _GS_: nene _H_. - -30 fuerit _x_. - - * * * * * - -Page 107 - - substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum - de fundationibus aedium sa|crarum in tertio libro est =109= - scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis - 4 gradationes ab substructione fieri debent. praecinctiones - ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, 5 - neque altiores quam quanta | praecinctionis itineris (5) - sit latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient - e superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis, - quae sunt supra praecinctiones, verborum casus certa significatione - ad aures pervenire. et ad summam ita est gubernandum 10 - uti linea cum ad imum gra|dum et ad summum (10) - extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat. - 5 ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos - oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus - sed ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris 15 - faciendos, uti cum populus dimittatur | de spectaculis, ne (15) - comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos - sine inpeditione. - - Etiam diligenter est animadvertendum ne sit locus - surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. 20 - hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non - 6 inpedia|tur resonantia. vox autem est spiritus fluens aeris, (20) - tactu sensibilis auditu. ea movetur circulorum rotundationibus - infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso - nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes, a centro 25 - quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci - interpellaverit | aut aliqua offensio quae non patitur (25) - designationes earum undarum ad exitus pervenire. itaque - cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium - 7 disturbant | designationes. eadem ratione vox =110= - uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua circuli planitie 31 - -6 eicient e superiore parte _GS_: eicientem superiorem partem _H_. - -8 pedibus _ante corr._ ([s/p̣]) _G^{c}_. | summis: suis _x_. - -9 sunt _om. x_ (_add. L_). - -15 sine: siue _HS et ante ips. corr. G_. - -22 in(m _SG^{c}_)pediantur _x_. | est: ut _x_. - -23 tactu: &(et _G_)actu _x_. - -26 possint & vagantes _x_. - -31 uti: ita _x_. | ininaqua _H_, inaquaẹ _G^{c}_. - - * * * * * - -Page 108 - - in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur - et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut - in aqua undarum designationibus, item | in voce cum (5) - offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat - secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia 5 - perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo - 8 veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus - vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, - | et quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam (10) - rationem ut quaecumque vox esset in scaena, clarior 10 - et suavior ad spectatorum perveniret aures. uti enim - organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum - sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen - ad | augendam vocem ratiocinationes ab antiquis (15) - sunt constitutae. 15 - - IV Harmonice autem est musica litteratura obscura et - difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt - notae. quam si volumus explicare, necesse est etiam - graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non - habent appella|tiones. itaque ut potuero quam apertissime 20 - ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma - subscribam finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius - 2 attenderit facilius percipere possit. vox enim mutationibus - cum flectitur alias fit acuta alias gravis, duobusque - modis movetur, | e quibus unus effectus habet continuatos 25 - alter distantes. | continuata vox neque in finitionibus =111= - consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes - non apparentes, intervalla autem media apparentia, uti - -1 moventur _HS_ (_G^{c}_): -etur _G_ (_vox sc. non_ κυκλικῶϲ, _sed_ -ϲφαιρικῶϲ, _ut Stoici in Plac. phil. 4, 20 adn. M. Thiel: J. f. Phil. -155, 368_). - -2 in _om._ (et alt.) _x_. - -3 item (-ē _GS_) _x_: ita _G^{c}_. - -5 secundā _G_: -dum _HS_. - -7 prosecuti _G^{c}_. - -8 voces (-is _G^{c}_) scandentes (-is _G^{c}_) _x_. - -12 inaeneis _x_. ηχειοιϲ: haeae (heae _H^{c}_, hæae _G_, heę _S_) _sic -x_. | cordarum sonitū _x_. - -13 harmonicen _H_, armonicen _GS_. - -16 Harmonice: Harmonia _HG_, Armonia _S_. - -19 nonnullae (_H_, -le _G_, -lę _SG^{c}_) _x_. - -20 potero _S_. - -21 aristoxenis _x_. | diagragma _G_. - -24 fiat _x_. - -26 distantis _H_. - -28 media parentia _x_. - - * * * * * - -Page 109 - - sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc enim nec - unde incipit nec ubi desinit intel|legitur, sed quod ex (5) - acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. - per distantiam autem e contrario. namque cum flectitur - inmutatione vox statuit se in alicuius sonitus finitione, 5 - deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo constans - apparet sensibus, uti in cantionibus | cum flectentes (10) - vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis - ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet - in sonorum patentibus finitionibus, mediana autem 10 - latentia intervallis obscurantur. - - 3 Genera vero sunt modulationum tria, primum quod - | Graeci nominant αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium (15) - διατονον. est autem harmoniae modulatio ab arte concepta, - et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam 15 - habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate - modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero - quod na|turalis est, facilior est intervallorum distantia. (20) - in his tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, - quod harmonia tetrachordum et tonos et diheses 20 - habet binas. dihesis autem est toni pars quarta, ita in - hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati duo - hemitonia in ordine sunt | composita, tertium trihemitonium (25) - est intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium 24 - hemitonium finit te|trachordi magnitudinem. ita in =112= - -2 sed quod (quid _a. c. G_) _sic x_. - -3 gravis et (&) ex (_sic_) _x_. - -5 inmutatione (_i. e._ immutatione _sec. S_) _anceps x_. | finitionem -(-nē _GS_) _x_ (ἵϲτηϲιν αὑτὴν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ _Aristox._). - -6 crebre _HS_: crebro _G_. - -7 cum: circum _G^{c}_. - -8 intervalles _H et a. c. S_. - -11 latentia: patentia (potentia _a. c. G_) _x_. - -13 armoniam (-ā _GS, sic et 16. 22 etc._ arm. _x_) … chroma … diatonon -_x_. - -14 ab arte _G_: ad arte (_solus_) _H_ (_unde_ ad artē _S_, ab arte -_LP_). - -15 ea re cantio _G(S^{c})_: ea recantio _HS_. - -19 tetrachordarū (_sic_) _S_. - -20 (harmoniâ) tetrachordum: -dorum (-ū _GS_) _iterum x_ (_del. A. -Wilmanns_). | dihesis _H_, diheris _G_, diesis _S_ (dieses _G^{c}_). - -21 diesis _x_. - -22 heminotio _H_. | diesis _HS_, dihesis _G_ (dieses _G^{c}_). - -23 trihemitonium (_Perrault_): trium hemitoniorum _x_. - -24 diatono toni: diatoni _x_. - - * * * * * - -Page 110 - - tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis et hemitonio - sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque - generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum - 4 designationem. igitur intervalla | tonorum et hemitoniorum (5) - tetrachordo in voce divisit natura finiitque terminationes 5 - eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque - certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam - artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo - comparant ad concentus convenientes eorum | perfectiones. (10) - - 5 Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque 10 - genere sunt X et VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus - perpetui et stantes, reliqui X cum non uniter modulantur - sunt vagantes. stantes autem sunt qui inter mobiles - | interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et (15) - e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, 15 - appellantur autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton, - hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete - diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles autem sunt qui - in te|trachordo inter inmotos dispositi in generibus ex (20) - locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate 20 - hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos - meson, trite | synhemmenon, ＜paranete synhemmenon,＞ trite =113= - diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon, - 6 paranete hyperbolaeon. ei autem qua moventur, recipiunt - -2 sunt _G: om. HS_. - -4 intervallo (intuallo _S_) _x_. - -5 tetrachordo: et(&)tetrachordorum _x_. | finitque _x_. - -8 fabricant: faciunt _S_. - -10 pthongi _HS_, ptongi _S_. - -11 VIII _HG_: octo _S_. - -12 non uniter (_qui sc._ οὐ μένουϲιν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ): com(con)muniter -_x_. - -13 mobiles sunt inter (ſ̄ int̄ _in ras. S^{c}_) positi _x_. - -16 proslambanomenos _GS_: iros lambanomenos _H_. | hypate hypato (_H_, -hipaton _G_, ypaton _S_) _x_. - -17 hypate meson _G_: hypateon meson _HS_. | nete synemmene (-emene _S_) -_GS_: netesyn exemmene _H_. - -18 diezeucmene _x_. | hyperboleon _x_ (-laeon _infra 113, 2 et 15 H_). - -19 ex: et (&) _x_. - -20 parhypatae (-te _GS_) hypate _x_. - -21 lichanos (licanos _G_) phalon _x_. - -22 trite (-re _H_) sy(i _G_)nemenu tritediezeu(y _H_)gmenu (-n[o/u]s -_G_) paranete paranetediezeugmenu _etc. x_. | paranete synhemmenon _om. -x_. - -24 recipi[v/ẹ]nt _S^{c}_. - - * * * * * - -Page 111 - - virtutes alias, intervalla enim et distantias habent crescentes. - itaque | parhypate, quae in harmonia distat ab hypate (5) - ＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet - hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate - distat hemitonium, in chroma translata progreditur duo 5 - hemitonia, in diatono distat ab hypate tria hemitonia. - ita X sonitus propter trans|lationes in generibus efficiunt (10) - 7 triplicem modulationum varietatem. tetrachorda autem - sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur - υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium 10 - coniunctum, quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum, - quod διεζευγμενον nomi|natur, quintum, quod (15) - est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. concentus - quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι - dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ 15 - 8 et diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason. ideoque - et a numero nomina ceperunt, quod cum | vox constiterit (20) - in una sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit - et pervenerit in quartam terminationem, appellatur - diatessaron, in quintam diapente [in sextam diapason, in 20 - octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in nonam - et dimidiam diapason et diapente, in XII disdiapason]. - 9 non | enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus (25) - aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut VI aut VII 24 - pos|sunt consonantiae fieri, sed uti supra scriptum est, =114= - -2 (_etc._) armonia _x_. - -3 dimidium _om. x_. | inchroma transmutata _G_, inchromatra mutata _H_, -incromata mutata _S_. - -4 quae: qui _x_. | lichanus _x_. - -5 traslata _G_. - -10 hypaton … meson … sinhemmenon (_HG_, sinemmenon _G^{c}_, synemenon -_S_) … diezeu(i _H_)gmenon … hyperboleon _x_. - -14 graeceque (-q⁊) syn(m _GS_)phoniae(e) _x_. - -15 sex _HG_: VI. _S_. | diapason et diatessaron, diapason et diapente: -& diatessaron & disdiapente _H_, et disdiatessa(e _S_)ron et dis(bis- -_S_)diapente _GS(LP)_. - -16 & bisdiapason _S_. - -17 coeperunt _x_. - -20 in sextam--(22) XII disdiapason: _est additio interpolatoris_ (_A. -Wilmanns: Comm. in hon. Mommseni 1877 p. 259_) _cf. supra ad p. 67, 7_. -| in octavam et dimidiam--(22) XII. disdiapason _om. S_. - -22 et (diapente) _om. x_. - -24 nec intertia aut sexta aut septem (_sic HG_, septi^{ma} _S_) _x_ -(_corr. Wilmanns_). - - * * * * * - -Page 112 - - diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason convenientiae - ex natura vocis congruentis habent finitiones, - et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui - graece φθογ|γοι dicuntur]. (5) - - V Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant 5 - vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri eaque ita - fabricentur ut cum tangantur, sonitum facere possint inter - se diatessaron diapente et ex ordine ad disdiapason. postea - | inter sedes theatri constitutis cellis, ratione musica ibi (10) - conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant 10 - locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque - inversa et habeant in parte quae spectat ad scaenam - suppositos cuneos ne minus altos semipedem, contraque - eas cellas | relinquantur aperturae inferiorum graduum (15) - 2 cubilibus longae pedes duo, altae semipedem. designationes 15 - autem eorum, quibus in locis constituantur, sic explicentur. - si non erit ampla magnitudine theatrum, media - altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim - cellae duodecim aequa|libus intervallis distantes confornicentur, (20) - uti ea echea quae supra scripta sunt ad neten 20 - hyperbolaeon sonantia in cellis quae sunt in cornibus extremis, - utraque parte prima conlocentur, secunda ab extremis - diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron - ad paramesen, quarta ad neten | synhemmenon, quinta diatessaron =115= - -3 concentus: coventus _H_, conventus _G_, c̄uentꝰ _S_. | qui--(4) -dicuntur _del. Reber_ (_cf. p. 112, 11_). - -4 pthongi _H_, ptongi _GS_. - -6 ita _om. G_ (_suppl. G^{c}_). - -8 diatesseron (_hic et in seqq. semper_) _G_. | et _om. x_. - -11 locum--(12) habeant _bis scripta in H_ (_priora del. H^{c}_). - -13 semipede _x_. | contraque--(15) semipede _om. S_. - -14 inferior[v/e]m _H_. | graduū _G_: gradibus _HS_. - -15 semipede _x_. | 17 si aū (autem) non _S_. - -20 ea echea: eae (eę _S_) echo _x_. | ad netḥ̇en _G^{c}_: adnetent _H_, -ad nete _S_. - -21 sonentia _H_ (_non GS_). - -23 ad neten diezeugmenon: ad neten (_H_, nete _S_, netḥ̇en _G^{c}_) sy(i -_G_)nhemmenu (_HG_, synemenu _S_) _x_. - -24 ad paramesen: adnethen (_HG_, neten _S_, netḥ̇en _G^{c}_) ad -paramesen (-son _S_) _x_. | adneten (nethen _H_) sin hemmenu (_H_, -sinhemenu _G_, synemenu _S_) _x_. | quinta ad diatessaron _S_. - - * * * * * - -Page 113 - - ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in - 3 medio unum diatessaron ad hypaten hypaton. ita hac ratiocinatione - vox a scaena uti ab centro profusa se circumagens - tactuque feriens singulorum vasorum | cava excitaverit (5) - auctam claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. 5 - sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo - dividatur in partes IIII, uti tres efficiantur regiones - cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos, - tertia diatoni. et ab imo quae erit prima, | ea ex (10) - harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum 10 - 4 est. in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen - hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis - ab his diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis - ad chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad | chromaticen (15) - meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, 15 - sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen - hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon - 5 diatessaron habet consonantiae communitatem. in medio - nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia - qualitas in chromatico | genere symphoniae consonantiam 20 - potest habere. in summa vero divisione et regione cellarum - in cornibus primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata - vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon - ＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis - diatessaron ad diatonon me|son, quintis diatessaron ad 25 - diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon, - in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon - diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum - 6 communitates. haec autem | si qui voluerit ad =116= - perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro 30 - -5 et: ex _x_. - -13 diezeugmenon _S_: -nu _HG_. | intert(c _G_)iis diatessa(e _G_)ron ad -chr. sy(i _G_)nhemmenu (synemenu _S_) _x_. - -16 parames[e/ọ]n _G^{c}_. | ea _om. x_. | ad (chr.): in _x_. - -17 hyperboleū _S_. | synemmenon _Wilmanns_: meson _x_. - -18 habeant _x_. - -19 sonitum (-ū _S_) _x_. - -22 (_et seqq. exc. v. 24_) diatonum (-ū _S_) _x_. - -24 diezeugmenon _om. x_. | tertiis diatessa(e _G_)ron addiatonon (-n̄ -_G_) sy(i _G_)nhemenon (_HG_, synemenon _S_) _x_. - -28 diapson _H_. - - * * * * * - -Page 114 - - diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus - magno vigore et industria generatim divisis modulationibus - constitutum reliquit. de quo si qui ratiocina|tionibus his (5) - attenderit, ab natura vocis ad audientium delectationes - facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones. 5 - - 7 Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae - facta esse neque ullam rationem harum rerum in his - fuisse, sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra - tabulatio|nes habent complures, quas necesse est sonare. (10) - hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui 10 - superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae - valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam - vocis. cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur, - id est ex structura | caementorum, lapide, marmore, quae (15) - sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt explicandae. 15 - 8 sin autem quaeritur in quo theatro ea sint - facta, Romae non possumus ostendere sed in Italiae regionibus - et in pluribus Graecorum civitatibus, etiamque auctorem - habemus Lucium Mum|mium, qui diruto theatro Corinthiorum (20) - ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad 20 - aedem Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti, - qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter - inopiam fictilibus doliis ita sonantibus electis hac ratiocinatione - compositis perfecerunt utilissimos | effectus. (25) - - VI Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti 25 - quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato - circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor - | scribantur trigona paribus lateribus et intervallis, quae =117= - -4 ad naturas vocis & audientium _x_. - -6 quod (_H_, [đ/q] _S_) annis _HS_, quot annis _G_. - -8 errauit _x_. - -9 tribulationes _G_. - -10 citharo edis _H_, citharoedis _S_, -rędis _G_. - -12 valbas _x_ (valvas _S^{c}_). - -14 lapido _H_ (-de _GS_). - -15 echeis: exhis _x_. | hac rationes (_sic H_, hac ratione _GS_, hę -rationes _L_) sunt (ſ̄ _S_) explicandae (-ę _S_, -e _G_) _x_. - -17 regiones _HG_, regione _S_ (= _L ex corr._). - -19 lucium: _sic x_. - -20 ea ae(ę _S_)nea (_sc._ echea _v. 16_) _sic x_. - -21 etiam _HG_: aū (autem) _S_. - -22 propter _om. S_. - -23 doleis _x_. - -27 rotundationis _GS_: rutundationes _H_. - -28 paribus _GS_: partibus _H_. | et _om. x_. | quae _om. x_. - - * * * * * - -Page 115 - - extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim - signorum caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex musica - convenientia astrorum ratiocinantur. ex his trigonis - cuius latus fuerit | proximum scaenae, ea regione qua praecidit (5) - curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et 5 - ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, quae - 2 disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem. ita - latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes - artifices in scaena | dant operam, in orchestra autem (10) - senatorum sunt sedibus loca designata. et eius pulpiti 10 - altitudo sit ne plus pedum quinque, uti qui in orchestra - sederint, spectare possint omnium agentium gestus. cunei - spectaculorum in theatro ita dividantur uti anguli trigonorum, - qui currunt circum curvaturam cir|cinationis, dirigant (15) - ascensus scalasque inter cuneos ad primam praecinctionem, 15 - supra autem alternis itineribus superiores cunei - 3 medii dirigantur. i autem qui sunt in imo et dirigunt - scalaria, erunt numero VII, reliqui quinque scaenae designabunt - compositionem, et unus medius contra se | valvas (20) - regias habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra hospitaliorum 20 - designabunt compositionem, extremi duo spectabunt - itinera versurarum. gradus spectaculorum ubi subsellia - componantur ne minus alti sint palmipedem, ＜ne - plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum ne plus - 4 pedes duo semis, | ne minus pedes duo constituantur. tectum 25 - porticus quod futurum est in summa gradatione, cum - scaenae altitudine | libratum prospiciatur, ideo quod vox =118= - crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet. - namque si non erit aequale, quo minus fuerit - -1 circinnationes (_hic_) _HS_ (circinationis _G_). | duodecim _HS_: -XII. _G_. - -2 descriptione _om. x_ (_add. Joc._). | astro(a _G_)logi _x_. - -4 quae(ę _G_) prae(ę _G_)cidit _HG_, quę p̄cedit _S_. - -5 finiatur _GS_: -antur _H_. - -9 in caena _H_. - -14 circinationes _HS_ (-nis _G_). - -17 i: hi _x_ (_cf. p. 26, 26. 217, 3. sed_ ei _p. 113, 3. 114, 3. 222, -3. 276, 13_). - -20 ac _om. x_. - -23 con(ō _S_)ponantur gradus ne minus _x_. | alti sint palmo pede (| -_H_) et dig. _x_. - -24 digito^{s} sex (_ante ras._) _G_: digito sex (.VI. _S_) _HS(G^{c})_. - -27 per(ꝑ _GS_)spiciatur _x_. - - * * * * * - -Page 116 - - altum, vox praeripietur ad eam altitudinem ad quam perveniet - 5 primo. orchestra inter | gradus imos quam diametron (5) - habuerit, eius sexta pars sumatur, et in cornibus - utrimque ad aditus eius mensurae perpendiculo inferiores - sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi constituantur 5 - itinerum supercilia. ita enim satis altitudinis habebunt - 6 eorum confornicationes. scaenae longi|tudo ad orchestrae (10) - diametron duplex fieri debet. podii altitudo ab libramento - pulpiti cum corona et lysi duodecuma orchestrae diametri. - supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta 10 - parte eiusdem diametri, epistylia et ornamenta earum - columnarum altitudinis quinta parte. plu|teum insuper (15) - cum unda et corona inferioris plutei dimidia parte. supra - id pluteum columnae quarta parte minore altitudine sint - quam inferiores, epistylia et ornamenta earum columnarum 15 - quinta parte. item si tertia episcenos futura erit, mediani - plutei summum sit dimidia parte, columnae | summae medianarum (20) - minus altae sint quarta parte, epistylia cum coronis - earum columnarum item habeant altitudinis quintam - partem. 20 - - 7 Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes - rationes et effectus possunt respondere, sed oportet - archi|tectum animadvertere quibus proportionibus necesse sit (25) - sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magnitudinem - operis temperari. sunt enim res quas et in 25 - -1 ad (quam) _om. x_. - -2 grados _HS_. | quam: quod (qđ _G_, [o/q]d _S_) _x_. - -3 sumatur _G_: sum|matur _H_, sūmatur _S_. - -4 utrum(ū- _GS_)que aditus _x_. | perpendiculum (-ū _GS_) _x_ | -interiores _x_. - -5 qua _Phil._: quae (quę _GS_) _x_. - -6 altitudinem (-ē) _x_. - -8 duplex _G_: dupl& _H_, dupla _S_. - -9 duodecu(i _S_)mam (-ā _GS_) _x_. | orchistrę _S_. | diametris (_ante -corr._) _G_. - -12 quinta _HS(G^{c})_: quarta _G_. - -14 quarta _HS^{c} G^{c2}_: quarte _GS_ (-tę _G^{c1}_). - -15 epi(y _HS_)sti(y _S_)lium (-ū _GS_) _x_. - -16 episcenos _HG_, episkenos _S_ (_qui in seqq. scribit_ skenam _quam -antea_ scęnam). - -17 (d. p.) columnae. summae media parte columnae. summae medianarum -minus _H_, colūnę sūmę media parte colūnę. sūmę medianarū minus _S_, -colūnę summę media parte. colūnę sūmę medianarū minus _G_. - -22 oport&S: oportere _HG_. - -25 temperari: _cf. p. 277, 12_. - - * * * * * - -Page 117 - - pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine - fieri pro|pter usum, uti gradus diazomata pluteos itinera =119= - ascensus pulpita tribunalia et si qua alia intercurrunt ex - quibus necessitas cogit discedere ab symmetria ne inpediatur - usus. non minus si qua exiguitas copiarum, id est 5 - marmoris, ma|teriae reliquarumque rerum quae parantur, (5) - in opere fuerit, paulum demere aut adicere, dum id ne - nimium inprobe fiat sed cum sensu, non erit alienum. - hoc autem erit si architectus erit usu peritus, praeterea - ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus. 10 - - 8 | Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicatas (10) - ita uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra - ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus - comparata, quae loca Graeci περιακτουϲ dicunt ab eo - quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe habentes 15 - sin|gulae tres species ornationis, quae cum aut fabularum (15) - mutationes sunt futurae seu deorum adventus cum - tonitribus repentinis, versentur mutentque speciem ornationis - in fronte. secundum ea loca versurae sunt procurrentes, - quae efficiunt una a foro, altera a peregre aditus 20 - 9 in scaenam. genera | autem sunt scaenarum tria, unum (20) - quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium satyricum. - horum autem ornatus sunt inter se dissimili disparique - ratione, quod tragicae deformantur columnis et - fastigiis et signis reliquisque regalibus rebus, comicae 25 - autem aedificiorum privatorum et mae|nianorum habent (25) - speciem prospectusque fenestris dispositos imitatione, communium - aedificiorum rationibus, satyricae vero ornantur - arboribus speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus - in topiodis speciem deformatis. 30 - -2 diazumata _x_. - -3 qualia _S_. - -7 fuerit: defuerint _x_. - -10 nobili _S_. - -11 explicitas _x_. - -14 periactus _x_. - -15 trigonos _HS_, trigones _G_. - -16 singulae: insingula _x_. | ornationisque _G_, -nesque _HS(G^{c})_. - -17 mutationis _H_ (-nes _GS_). - -18 repentinise aversentur _H_, repentinis ea versentur _GS_. - -19 infrontes _x_. - -26 moenianorum _HS_. - -27 profectus _x_. - -30 intopeodi speciem (-ē _GS_) deformati _x_. - - * * * * * - -Page 118 - - VII In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus - sunt | facienda, quod primum in ima circinatione ut in =120= - latino trigonorum IIII, in eo quadratorum trium anguli - circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus est - proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, 5 - ea regione de|signatur finitio proscaenii. et ab ea regione (5) - ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea designatur, - in qua constituitur frons scaenae, per centrumque - orchestrae a proscaenii regione parallelos linea describitur - et qua secat circinationis lineas dextra ac sinistra 10 - in cornibus hemicyclii | centra signantur, et circino conlocato (10) - in dextro ab intervallo sinistro circumagitur circinatio - ad proscaenii sinistram partem, item centro conlocato - in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur - 2 ad proscaenii dextram partem. ita e tribus centris hac 15 - descriptione ampliorem habent orchestram Graeci | et scaenam (15) - recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod λογειον - appellant, ideo quod eo se tragici et comici actores - in scaena peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram - praestant actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici 20 - graece separatim nominantur. eius logei altitudo non - -1 hisdem _x_. - -5 curvaturā _G_: -ra _HS_. - -7 curvaturę | par ꝑ̇allelos linea describitur (_om._ allelos--regione -7-9) _G_. - -9 orchistrę _S_. | a _om. x_. | per allelos _H et_ (ꝑallelos) _G_, -parallelos _S(G^{c})_. - -10 qua: quae (quę _GS_) _x_ (_ut 118, 7. 117, 5_). | circinationis -_GS^{c}_: -nes _HS_. - -11 hemi(_HS_, emi- _G_)cycli _x_. - -12 dextra _x_. | circumagatur _x_. - -13 sinistram: dextram _x_, _ubi sic_ ad proscaenii dextram partem ita -tribus centris hac describtione ampliorem habent. Item centro conlocato -in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad proscaenii -dextram partem orchestram … _H et appositis compendiis vulg. GS id est -omnes codices: sc. quod ait K. Dumon_ (_Mnemosyne 1892 p. 427 et 424_), -_ad optimos codices Iocundum--sic iste appellatur, non Iucundus--textum -constituisse_ (_quem praeter eos id est suo arbitrio constituit_), _hoc -nihili est_. - -15 e _om. x_. - -17 longion _x_. - -18 eos tragici _HG_, eo stragici _S_ (_cf. p. 241, 14. 17. 21_). - -19 orchistrā _S_. - -20 et thimelici _G_: & hymelici _H_, & himelici _S_. - -21 logei: loci _x_. | no|minis _ante corr. G_ (n̄ minꝰ _S_). - - * * * * * - -Page 119 - - | minus debet esse pedum X, non plus duodecim. gradationes (20) - scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum - angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione - inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam - quotiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur. 5 - - VIII | Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata =121= - sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum uti sit - electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa - resiliens incertas auribus referat significationes. sunt enim 10 - nonnulli | loci naturaliter inpedientes vocis motus, uti (5) - dissonantes qui graece dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes - qui apud eos nominantur περιηχουντεϲ, item resonantes - qui dicuntur αντηχουντεϲ, consonantesque quos appellant - ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt in quibus vox prima cum 15 - est elata in altitu|dinem, offensa superioribus solidis (10) - corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis - 2 vocis elationem, circumsonantes autem in quibus circumvagando - coacta exsolvens in medio, sine extremis casibus - sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione, resonantes 20 - vero in quibus cum | in solido tactu percussa resiliat, (15) - imagines exprimendo novissimos casus duplices faciat - auditu. item consonantes sunt in quibus ab imis auxiliata - cum incremento scandens egrediatur ad aures diserta verborum - claritate. ita si in locorum electione fuerit diligens 25 - animadversio, emendatus erit | prudentia ad utilitatem (20) - in theatris vocis effectus. formarum autem descriptiones - inter se discriminibus his erunt notatae uti quae ex quadratis - -1 duodecim _H_: XII. _GS_. - -5 amplificantur _HS_: -cabuntur _G_. - -8 enī | advertendum _H_. | utiselectus (-os _H_) _HG_ (ut is electus -_G^{c})_, uti sit lectus _S_. - -12 greci _a. c. G_. | caticontes (-[ⱶ/c]ontes _S_) _x_. - -13 periechontes (-[ⱶ/c]ontes _S_, -contes _G_) _x_. - -14 antechontes _x_. - -15 synechontas _HS_: sinechontes _G_. - -17 residens _GS_: -dent _H_. | inimū _ante corr. G_. - -19 exsolvens (_sic_) _x_ (_sc._ διαϲπείρουϲα τὰ ϲυνεχόμενα). - -21 resiliant _x_. - -22 faciunt _x_. - -24 disserta _x_. - -28 uti quae: itaque (-ę _G^{c}_) _x_. - - * * * * * - -Page 120 - - designentur, Graecorum habeant usus, latina e paribus - lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui - voluerit uti, emendatas efficiet theatrorum perfectiones. - - IX | Post scaenam porticus sunt constituendae, uti cum (25) - imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus quo 5 - se reci|piat ex theatro choragiaque laxamentum habeant ad =122= - comparandum. uti sunt porticus Pompeianae itemque - Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum, et - exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles - | columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis 10 (5) - e spoliis Persicis pertexit, idem autem etiam incensum - Mithridatico bello rex Ariobarzanes restituit, - Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus ex utraque parte - scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae diligentiores - habuerunt architectos | circa theatra sunt porticus et 15 (10) - 2 ambulationes. quae videntur ita oportere conlocari uti - duplices sint habeantque exteriores columnas doricas cum - epistyliis et ornamentis ex ratione modulationis perfectas. - latitudines autem earum ita oportere fieri videntur uti - quanta altitudine columnae fuerint exterio|res, tantam 20 (15) - latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum - ad medias et a medianis ad parietes qui circumcludunt - porticus ambulationes. medianae autem columnae - quinta parte altiores sint quam exteriores, sed aut ionico - 3 aut corintho genere deformentur. columnarum autem 25 - | proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus (20) - quibus in aedibus sacris scripsi. aliam enim in deorum - templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus et - -1 designentur … habeant _HS_: designantur … habent _G_. - -2 latine (-ę _G^{c}_) raribus _x_. - -8 eumenici _HS(G^{c})_, eum meneci _G_. | fanum (_sic_): _cf. -Dörpfeld: Mitteilungen des arch. Inst. Athen. Abt. XIII_ (_1888_), -_102_. - -10 milis _x_. | antemnis (_non_ antennis) _sic omnes_ (_GHSLPvlch_) -_etiam p. 254, 7_. - -13 smyrnae (-ę _S_) _HS_, smirne _G. cf. p. 85, 11 etc._ | -sirationiceum (si ration[i/e] ceū _S_, siratio niceum _G_) _x_. | -trabibus _HS_, tradibus _G_. | parte ut scaene (_H_, skęnę _S_, scene -_G_) _x_. - -18 modulationis _S_: -nes _HG_. - -20 altitudo _x_. | fuerit _x_. - -25 autem _G: om. HS_. - -26 hisdem _x_. - - * * * * * - -Page 121 - - ceteris operibus subtilitatem. itaque si dorici generis - erunt columnae, dimetiantur earum altitudines cum capitulis - in partes XV. | ex eis partibus una constituatur et (25) - fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis erit - explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum 5 - modulorum, intercolumnium quinque et moduli dimidia - parte, altitudo columnae praeter capitulum XIIII modulorum, - capituli altitudo moduli unius, | latitudo modulorum =123= - duorum et moduli sextae partis. ceteri operis modulationes - uti in aedibus sacris in libro IIII scriptum est ita 10 - 4 perficiantur. sin autem ionicae columnae fient, scapus - praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem - di|vidatur et ex his una crassitudini columnae detur, (5) - ＜spira＞ cum plintho dimidia crassitudine constituatur, - capituli ratio ita fiat uti in libro tertio est demonstratum. 15 - si corinthia erit, scapus et spira uti in ionica, capitulum - autem quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita - habeant rationem. in stylo|batisque adiectio quae fit per (10) - scamillos inpares, ex descriptione quae supra scripta est - in libro tertio sumatur. epistylia coronae ceteraque omnia 20 - ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum - explicentur. - - 5 Media vero spatia quae erunt subdiu inter porticus, - | adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes (15) - habent magnam salubritatem, et primum oculorum 25 - quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter motionem - corporis influens perlimat speciem et ita auferens - -2 demeṇ̇tiantur _G^{c}_: demetriantur _HS_. - -5 in imo: in primo _x_. | [c/g]rassitudo (_sic_) _S_ (_ut_ grassior _S -105, 19 etc._). - -10 IIII. _HG_: quarto _S_. - -11 scaphus _HS_ (_P_, scapus _GL_), _sed v. 7_ scapus _HLG_ (_ubi_ -scaphus _retinent SP_). scaphorum _HS(L)_ _etiam 98, 18. diff. 238, -3_. - -12 octo _HG_: VIII. _S_. - -13 una _G: om. HS_. - -14 spira _om. x_. | constituantur _x_. - -18 in (styl.) _om. x_ (_cf. p. 80, 7_). - -19 scabillos (_HG_, scabyllos _S_) inpartes _x_ (_cf. p. 77, 2. 3, ubi_ -scabellos _cod. P_. scabilla _Cato 10, 5_. scabellum ὑποπόδιον _CGL II, -179_). - -23 subdiu (_sic_) _x_ (_ut 124, 2. 143, 21. 164, 10 ubi rec._ sub divo). - -24 hyp&(et _G_) rę _x_. - -26 subtilis _G_: sub(p _S_)tiles _HS_. - - * * * * * - -Page 122 - - ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem - relinquit. | praeterea cum corpus motionibus in ambulatione (20) - calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit - plenitates extenuatque dissipando quod plus inest - 6 quam corpus potest sustinere. hoc autem ita esse ex eo 5 - licet animadvertere, quod sub tectis cum sint aquarum - fontes aut etiam sub terra | palustris abundantia, ex his (25) - nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque - locis cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis - et abundantibus excitat umores et conglobatos in altitudinem 10 - tollit. ergo si ita videtur uti in hypaethris locis - ab aere umores ex corporibus exsu|gantur molestiores, (30) - quemadmodum ex terra per nebulas vi|dentur, non puto =124= - dubium esse quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque - conlocari oporteat in civitatibus ambulationes. 15 - 7 eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit - faciendum. fodiantur et exinaniantur quam | altissime. (5) - dextra atque sinistra structiles cloacae fiant inque earum - parietibus qui ad ambulationem spectaverint, tubuli instruantur - inclinati fastigio in cloacas. his perfectis compleantur 20 - ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone eae - ambulationes sternantur et exaequentur. ita propter | carbonum (10) - raritatem naturalem et tubulorum in cloacas instructionem - excipientur aquarum abundantiae, et ita siccae - et sine umore perfectae fuerint ambulationes. 25 - - 8 Praeterea in his operibus thesauri sunt civitatibus in - necessariis rebus a maioribus constituti. in conclusionibus - | enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam (15) - lignorum. sal enim facile ante inportatur, frumenta publice - -2 relinquit _G_: reliquit(d _H_) _HS_. - -3 exsugendo (_G_, exugendo _H_): exuendo _S_. - -4 extenuatque _G(S^{c})_: extenuatique _H et ante ras. S_. - -10 abundantibus (_L_): -tius _H et_ (_qui om._ et) _S_. | et -exconglobatos _x_ (ex _del. ed._). - -12 exsugantur _G_: exugantur _HS_. - -14 hyp&(et _G_)risque _x_ (_cf. p. 150, 27. 23. Cass. Fel. p. 14, 6. -15, 4. 16, 7. 177, 20, Theod. Pr. p. 57, 2 etc._) - -16 eae (ee _G_, eę _SG^{c}_) _sic x_. - -20 cloacis _x_. - -21 eae _HS_: hę _G_. - -26 thensauri _x_. - -27 a maioribus: amoribus _x_. - - * * * * * - -Page 123 - - privatimque expeditius congeruntur et si defit, holeribus - carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris - puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis - excipiuntur. de ligna|tione quae maxime necessaria est (20) - ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, 5 - 9 quod et tarde comportatur et plus consumitur. in eiusmodi - temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et - mensurae tributim singulis capitibus designantur. ita - duas res egregias hypaethroe ambulationes | praestant, unam (25) - in pace salubritatis, alteram in bello salutis. ergo his 10 - rationibus ambulationum explicationes non solum post - scaenam theatris sed etiam omnium deorum templis effectae - magnas civitatibus praestare poterunt utilitates. - - Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc - | insequentur balinearum dispositionum demonstrationes. 15 (30) - X pri|mum eligendus locus est quam calidissimus, id est =125= - aversus ab septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria - tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, sin autem - natura loci inpedierit, utique a meridie, quod maxime - tempus la|vandi a meridiano ad vesperum est constitutum. 20 (5) - et item est animadvertendum uti caldaria muliebria et - virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata. - sic enim efficietur ut in vasaria et hypocausis communis - sit eorum utrisque. aenea supra hypocausim tria sunt - componenda, unum | caldarium, alterum tepidarium, tertium 25 (10) - frigidarium, et ita conlocanda uti ex tepidario in - caldarium quantum aquae calidae exierit, influat de frigidario - in tepidarium ad eundem modum, testudinesque - 2 alveolorum ex communi hypocausi calefaciantur. suspensurae - caldariorum ita sunt faciendae ut | primum sesquipedalibus 30 (15) - -1 conger[v/e]ntur _H^{c}_ | sidefit (fide fit _ante ras. G_) _x_: side -sit _G^{c}_. - -6 conportatur _HG_: cōparatur _S_. - -7 eae _HS_: hae _G_. - -9 hyp&(et _G_)ra ambulationem (-ē _GS_) _x_. - -12 theatri _x_. - -15 balinearum _HS_: balnearum _G_. - -17 ab(ḍ̇ _G^{c}_) septem(n _S_)trione _x_. - -18 sin: si _x_. - -21 calcaria _H et ante corr. S_. - -22 hisdem _x_. - -27 caldae (-e _G_, -ę _S_) _x_ (calidę _S^{c}_). - -29 calfaciantur _H_: -æntur _H^{c}_, -entur _GS_ (calefacientur -_G^{c}_). - - * * * * * - -Page 124 - - tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, - uti pila cum mittatur non possit intro resistere sed - rursus redeat ad praefurnium ipsa per se. ita flamma facilius - pervagabitur sub suspensione. supraque laterculis - bessalibus pilae struantur ita dispositae uti bipedales 5 - | tegulae possint supra esse conlocatae. altitudinem autem (20) - pilae habeant pedes duo eaeque struantur argilla cum - capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales - 3 quae sustineant pavimentum. concamarationes vero si ex - structura factae fuerint, erunt utiliores, sin autem 10 - contignationes fue|rint, figulinum opus subiciatur, sed hoc ita (25) - erit faciendum. regulae ferreae aut arcus fiant eaeque uncinis - ferreis ad con|tignationem suspendantur quam creberrimis, =126= - eaeque regulae sive arcus ita disponantur uti - tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique possint, 15 - et ita totae concamarationes in ferro nitentes sint - perfectae. earumque camararum superiora | coagmenta ex (5) - argilla cum capillo subacta liniantur, inferior autem pars, - quae ad pavimentum spectat, primum testa cum calce - trullissetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur. 20 - eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint, - meliorem habebunt usum. non enim a vapore umor corrumpere - | poterit materiem contignationis, sed inter duas (10) - 4 camaras vagabitur. magnitudines autem balinearum videntur - fieri pro copia hominum, ＜dummodo＞ sint ita dispositae. 25 - quanta longitudo fuerit, tertia dempta, latitudo - -5 besalibus _x_. | tegulę _om. G_ (_suppl. G^{c}_). - -6 altitudinem (-nē _S_) _HS_: -nes _G_. - -7 pedes duo _x_ (duo semis _Fav. p. 300, 8_). - -9 (_item 126, 3_) concamarationes _HG_, -merationes _S_. - -11 figlinum _x_. - -12 regula (_sic_, -lę _GS_) ferreae (-ręe _G_, -reę _SG^{c}_) _H_. | -eaeque _HS_: haeque _G_. - -17 camararum _HG_ (_sed_ camerarum _S, ut x v. 8. 10_). _ego nunc -semper scripsi_ camaram (_ut habet x etiam 170, 21 et G 207, 19. cf. -75, 19. 125, 23. 126, 3. Plin. Aug. 12, 79. Keil ad Varr. p. 251_). - -18 inferior (_Fav. p. 301, 5_): interior _x_. - -20 trulizetur _G_, tulizetur _HS_ (trulliss- _infra semper x, nisi -quod_ trulissetur _HS 170, 2_). - -24 balneorum _x_. - -25 dummodo (_Fav._): _om. x_. | dispositae _Fav._: compositae _x_. - - * * * * * - -Page 125 - - sit praeter scholam labri et alvei. labrum utique sub - lumine faciundum videtur, ne stantes | circum suis umbris (15) - obscurent lucem. scholas autem labrorum ita fieri oportet - spatiosas uti cum priores occupaverint loca, circum spectantes - reliqui recte stare possint. alvei autem latitudo 5 - inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, ut - 5 gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. | laconicum (20) - sudationesque sunt coniungendae tepidario, eaeque - quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad - imam curvaturam hemisphaerii. mediumque lumen in 10 - hemisphaerio relinquatur ex eoque clupeum aeneum catenis - pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur - sudationis tem|peratura. ipsumque ad circinum fieri oportere (25) - videtur, ut aequaliter a medio flammae vaporisque - vis per curvaturae rotundationes pervagetur. 15 - - XI | Nunc mihi videtur, etiamsi non sint italicae consuetudinis =127= - palaestrarum aedificationes, traditas tamen explicare - et quemadmodum apud Graecos constituantur monstrare. - in palaestris peristyla quadrata sive oblonga ita - sunt facienda | uti duorum stadiorum habeant ambulationis 20 (5) - circumitionem, quod Graeci vocant διαυλον, ex quibus - tres porticus simplices disponantur, quarta quae ad meridianas - regiones est conversa, duplex, uti cum tempestates - ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem - 2 pervenire. constituantur | autem in tribus porticibus 25 (10) - exhedrae spatiosae, habentes sedes in quibus philosophi rhetores - reliquique qui studiis delectantur sedentes disputare - possint. in duplici autem porticu conlocentur haec membra. - -1 scolam _x_ (_sed 15_ scholas _H_). - -2 faciu(e _GS_)ndum _H_. - -3 fieri _GS_: fuerit (_sic_) _H_. - -10 hemisperii _x_. - -11 hemisperio _x_. | clype[v/o]m _H_, clypeū _S_, clipeum _G_. - -12 di(e _G_)missiones _HS_. - -16 iam &(et _G_)si non _HG_, [·ſı/&·ıā] n̄ (= et si iam non) _S^{c}_. - -17 (_etc._) palestrarum _x_. | aedificationes (-es _G_) traditae (-ę -_GS_) _x_. - -18 _post_ constituantur monstrare _continuo subdit x v. 9-12_ -constituantur--disputare possint. - -19 peristy(i _G_)lia _x_. - -20 sunt _G_: sint _HS_. - -21 circuitionem _x_. | diaulam (-ā _S_) _x_. - -25 exedrae (-ę _GS_) _x_. - - * * * * * - -Page 126 - - ephebeum in medio, hoc autem est exhedra amplissima - cum sedibus, quae tertia parte longior | sit quam lata. (15) - sub dextra coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio - in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci λουτρον - vocitant. ad sinistram ephebei elaeothesium, proxime 5 - autem elaeothesium ＜tepidarium＞, ab eoque iter in propnigeum - in versura porticus. proxima autem introrsus | e (20) - regione frigidarii conlocetur concamarata sudatio longitudine - duplex quam latitudo, quae habeat in versuris ex una parte - laconicum ad eundem modum quam supra scriptum est, 10 - compositum, ex adverso laconici calidam lavationem. in - palaestra peristyla, quemadmodum supra scriptum est, ita | (25) - 3 debent esse distributa. extra autem disponantur | porticus =128= - tres, una ex peristylo exeuntibus, duae dextra atque - sinistra stadiatae, ex quibus una quae spectaverit ad 15 - septentrionem, perficiatur duplex amplissima latitudine, - altera simplex ita facta uti in partibus quae fuerint - circa | parietes et quae erunt ad columnas, margines habeat (5) - uti semitas non minus pedum denum mediumque - excavatum uti gradus sint in descensu a marginibus sesquipedem 20 - ad planitiem, quae planities sit non minus - pedes XII. ita qui vestiti ambulaverint circum in marginibus, - 4 non inpedientur | ab unctis se exercentibus. haec (10) - autem porticus ξυϲτοϲ apud Graecos vocitatur, quod athletae - -1 exedra _S_ (_non HG_). - -2 quae _om. x_. - -3 dextro _x_. | coryceum (-ū _S_) _HS_, corriceum _G_. | conisterium -_HG_: conistrū (_item v. 16_ conistro) _S_. - -4 lytron _HS_, litron _G_. - -5 eleothesium (-seum _ante corr. S_) _HS^{c}_, elaeo thesium _G_. - -6 alaeothesium _H_, aleothesiū _S_, ala|eothesium _G_. | tepidarium -_Marini_ (_W. A. Becker_): frigidarium _x_. | propnigeum _HS_, propnı -^{g}ẹ̇um _G_. - -7 proxima _GS_: -mā _H_. - -8 concamerata _x_. - -9 hab& _S_. - -10 quam: uti quam (-ā _S_) _x_ (_cf. p. 145, 29_). - -11 caldam (cal^{ı}dā _S^{c}_) _x_. - -12 per(ꝑ _S_)stylia _HS_, peristilia _G_. - -13 esse perfecta distributa _x_ (perf. _del. Oehmichen. cf. p. 148, 28. -138, 16_). - -14 peristylo _HS_: peristilio _G_. - -18 erit _x_. | habeant _x_. - -20 a _om. x_. - -23 abcunctis _x_. - -24 xy(i _G_)stos _x_. | athl&ae _H_, adl[ⱶ/e]|thę _S_, atheletę _G_. - - * * * * * - -Page 127 - - per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. - proxime autem xystum et duplicem porticum designentur - hypaethroe ambulationes, quas Graeci παραδρομιδαϲ, nostri - xysta appellant, in quas per hiemem | ex xysto sereno (15) - caelo athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem 5 - xysta sic videntur ut sint inter duas porticus silvae aut - platanones et in his perficiantur inter arbores ambulationes - ibique ex opere signino stationes. post xysta - autem stadium ita figuratum ut possint hominum copiae - cum | laxamento athletas certantes spectare. 10 (20) - - Quae in moenibus necessaria videbantur esse ut apte - XII disponantur, perscripsi. de opportunitate autem portuum - non est praetermittendum, sed quibus rationibus tueantur - naves in is ab tempestatibus explicandum. hi autem natu|raliter =129= - si sint bene positi habeantque acroteria sive promuntoria - procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive 16 - versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas utilitates - videntur habere. circum enim porticus sive navalia - sunt | facienda sive ex porticibus aditus ad emporia, turresque (5) - ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae 20 - traduci per machinas possint. - - 2 Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad - tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur - esse fa|ciendum uti si nullum flumen in his locis inpedierit (10) - sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte 25 - structuris sive aggeribus expediantur progressus. et ita - conformandae portuum conclusiones. eae autem structurae - -1 stadiis _H_: studiis _H^{c}SG_. | _post_ exercentur _subdit x v. -15-18_ Faciunda--stationes. - -3 hypaethroe: hyp&(et _G_)ro eae _HG_, hyp&roee _S_. | paradromidas -_HS_, parathromidas _G_. - -4 xysta (_sic_) _x_. - -5 atl&ae _H_, adl[ⱶ/e]thę _S_. athlete _G_. | faciunda: _sic x_. - -6 xy(i _G_)sta _x_. - -7 platanones et: plata non ess& (_HS_, e̅e̅t _G_) _x_. - -8 signino _HG_: signorum (_sed in m. ipse_ vel signinos) _S_. | xystum -_x_. - -10 athletas _GS_: athl&an _H_. - -14 is: his _x_. | Hi _G_: hii _HS(G^{c})_. - -15 (_item infra_) promunturia _HG_, promunctoria _S_. - -18 sivenalia _H_, si venalia _S_, sive nalia _G_. - -19 ad _om. x_. - -27 eae _HS_: hae _G_. - - * * * * * - -Page 128 - - quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae uti - portetur pulvis a re|gionibus quae sunt a Cumis continuatae (15) - ad promuntorium Minervae, isque misceatur uti in - 3 mortario duo ad unum respondeant. deinde tunc in eo - loco qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et catenis 5 - inclusae in aquam demittendae destinandaeque firmiter, - deinde intra ex trastillis inferior | pars sub aqua exaequanda (20) - et purganda, et caementis ex mortario, materia - mixta quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum, - doneque compleatur structura spatium quod fuerit inter 10 - arcas. hoc autem munus naturale habent ea loca quae - supra scripta sunt. - - | Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi (25) - destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra - sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque 15 - pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae - partis, reliquum quod est proxime litus, proclinatum - 4 latus habeat. | deinde ad ipsam aquam et latera pulvino =130= - circiter sesquipedales margines struantur aequilibres ex - planitia quae est supra scripta, tunc proclinatio ea impleatur 20 - harena et exaequetur cum margine et planitia - pulvini. deinde insuper eam | exaequationem pila quam (5) - magna constituta fuerit ibi struatur, eaque cum erit extructa, - relinquatur ne minus duos menses ut siccescat. - tunc autem succidatur margo quae sustinet harenam. ita 25 - harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem. - hac ratione quotienscumque | opus fuerit, in (10) - aquam poterit esse progressus. - -3 isque: his quae (que _GS_) _x_. - -5 robustis _S_. - -7 intra: interea (_HG_, inter ea _S_) _x_. | extrastilis _x_. | -exęquanda _G_: exae(e _S_)quenda _HS_. - -10 doneque: denique _x_ (deinque _G^{c}_). | structurae (_H_, -ę _GS_) -_x_ (_corr. Lor._). - -11 munus _HS_: minus _G_ (_sed in m._ ī aꝉ munus _G^{c}_). - -14 poterint _ante corr. S_. - -16 planitia: _sic x_. - -20 planitia _HG_: -tię _S_. - -21 exequæ(_ex_ a)tur _H^{c} = ante corr. S_, exequetur _S^{c}_ -(_G^{c})_, exequentur _G_. | planitia: _sic x_. - -24 relinquaṇ̇tur _G^{c}_. | mensis _H_. | sic‿cessat _S_. - -26 pilę (_ante corr._) _om. G_. - - * * * * * - -Page 129 - - 5 In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus - erit faciendum uti arcae duplices ustilatis taleis et - catenis conligatae in eo loco qui finitus erit constituantur, - et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis - | calcetur. cum ita bene calcatum et quam densissime 5 (15) - fuerit, tunc cocleis rotis tympanis conlocatis locus qui ea - saeptione finitus fuerit exinaniatur sicceturque, et ibi inter - saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena erunt, usque - ad solidum crassiora quam qui murus supra futurus erit - exinaniantur | siccenturque, et tunc structura ex caementis 10 (20) - 6 calce et harena compleantur. sin autem mollis locus erit, - palis ustilatis alneis aut oleagineis configatur et carbonibus - compleatur, quemadmodum in theatrorum et muri - fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo - murus ducatur iuncturis | quam longissimis, uti maxime 15 (25) - medii lapides coagmentis contineantur. tunc qui locus - erit inter murum ruderatione sive structura compleatur. - ita erit uti possit turris insuper aedificari. - - 7 His perfectis navaliorum ea erit ratio ut constituantur - | spectantia maxime ad septentrionem. nam meridianae =131= - regiones propter aestus cariem tineam teredines reliquaque 21 - bestiarum nocentium genera procreant alendoque conservant, - eaque aedificia minime sunt materianda propter - incendia. | de magnitudinibus autem finitio nulla debet (5) - esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti etsi 25 - maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento - ibi conlocationem. - - Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum - locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum - -2 ustilatis taleis: relatis tabulis _x_ (_cf. p. 21, 23_). - -4 ineronibus: _sic x_ (aero κόϊξ _CGL II, 12 sub A_). | plaustri _G_. - -6 clocleis _ante ras. H_. - -7 septione _x_. - -8 septiones _x_. | terrea _ante corr. G_. - -10 exinaniatur sicceturque _x_. | tunc _HS_: nunc _G_. - -11 conpleantur _G_: compleatur _HS(G^{c})_. | erit _HS_: fuerit _G_. - -12 configantur … (13) com(n _G_)pleantur _x_. - -22 materienda _HS_ (-anda _G_). - -25 faciunda _HG_: facienda _S_. - -29 potuerunt _G_: poterunt _HS_. - - * * * * * - -Page 130 - - con|stituantur et perficiantur in hoc volumine scripsi, (10) - privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias - insequenti volumine ratiocinabor. - - - - -LIBER SEXTUS. - - - 1 Aristippus philosophus Socraticus naufragio cum eiectus 5 - | ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica schemata (15) - descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur ‘bene - speremus, hominum enim vestigia video’ statimque in oppidum - Rhodum contendit et recta gymnasium devenit, - ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, ut 10 - non tantum | se ornaret sed etiam eis qui una fuerunt et (20) - vestitum et cetera quae opus essent ad victum praestaret. - cum autem eius comites in patriam reverti voluissent interrogarentque - eum quidnam vellet domum renuntiari, tunc - ita mandavit dicere, eiusmodi possessiones et viatica liberis 15 - oportere pa|rari quae etiam e naufragio una possent enatare. (25) - 2 namque ea vera praesidia sunt vitae quibus neque fortunae - tempestas iniqua neque publicarum rerum mutatio neque - belli vastatio | potest nocere. non minus eam sententiam =132= - augendo Theophrastus, hortando doctos potius esse quam 20 - pecuniae confidentes ita ponit, doctum ex omnibus solum - neque in alienis locis peregrinum neque amissis familiaribus - et necessariis | inopem amicorum sed in omni civitate (5) - esse civem difficilesque fortunae sine timore posse despicere - casus, at qui non doctrinarum sed felicitatis praesidiis 25 - putaret se esse vallatum, labidis itineribus vadentem - 3 non stabili sed infirma conflictari vita. Epicurus vero non - -6 hrodiensium _E_ (_non G_). | schemata _H_ (scemata _EGS_). - -9 rodum _HS_, hrodum _EG_. | recta _H_ (recta via _S_): recte _EG_. - -10 ut non tantum: in tantum ut non solum _S_. - -16 enatare _EG_: enarrare _H_, enavigare _S_. - -20 theofrastus _EG_. - -26 labidis _HS(G^{c})_: lapidis _EG_. - -27 stabilis _H et ante ras. S_. - - * * * * * - -Page 131 - - dissimiliter ait pauca sapientibus | fortunam tribuere, quae (10) - autem maxima et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus - gubernari. haec ita etiam plures philosophi - dixerunt. non minus poetae qui antiquas comoedias graece - scripserunt, easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, 5 - ut Eucrates Chionides Aristophanes, | maxime (15) - etiam cum his Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo - laudari quod omnium Graecorum leges cogunt parentes - ＜ali＞ a liberis, Atheniensium non omnes nisi eos qui - liberos artibus erudissent. omnia enim munera fortunae 10 - cum dantur ab ea faciliter adimuntur, disciplinae vero - coniunctae cum | animis nullo tempore deficiunt, sed permanent (20) - 4 stabiliter ad summum exitum vitae. itaque ego - maximas infinitasque parentibus ago atque habeo gratias, - quod Atheniensium legem probantes me arte erudiendum 15 - curaverunt, et ea quae non potest esse probata sine litteratura - encyclioque doctrinarum | omnium disciplina. cum (25) - ergo et parentium cura et praeceptorum doctrinis auctas - haberem copias disciplinarum, philologis et philotechnis - rebus commentariorumque scripturis me delectans eas possessiones 20 - animo paravi, e quibus haec | est fructuum summa, =133= - nullas plus habendi esse necessitates eamque esse proprietatem - divitiarum maxime, nihil desiderare. sed forte - nonnulli haec levia iudicantes putant eos esse sapientes - qui pecunia sunt copiosi. itaque plerique ad id | propositum 25 (5) - contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam - 5 notitiam sunt consecuti. ego autem, Caesar, non ad - pecuniam parandam ex arte dedi studium, sed potius - tenuitatem cum bona fama quam abundantiam cum infamia - sequendam probavi. ideo notities parum est adsecuta. 30 - sed tamen his vo|luminibus editis, ut spero, etiam (10) - -1 ait _S_: aut _HEG_. - -3 etiam plures: esse plures etiam _S_. - -6 eucrates: _sic_ (_pro_ Eu … Crates) _x_. - -9 ali _om. x_. - -11 facile _S_. - -16 litteraturae (-ę _EGS_) _x_. - -18 parentium _HG_: -tū _ES(G^{c})_. - -19 philotechinis _x_. - -22 nullas _EG_: nulla _HS_. - -24 putantes eo | esse _H_, putantes eos esse _EG_, putant eos tantum -esse _S_. - -30 notities: _sic_ (_gen._) _x cf. ad. p. 233, 21_. | adsecuta: _cf. p. -63, 18_. - - * * * * * - -Page 132 - - posteris ero notus. neque est mirandum quid ita pluribus - sim ignotus. ceteri architecti rogant et ambiunt ut architectentur, - mihi autem a praeceptoribus est traditum rogatum - non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus - color movetur pudore petendo | rem suspiciosam. 5 (15) - nam beneficium dantes non accipientes ambiuntur. quid - enim putemus suspicari qui rogetur de patrimonio sumptus - faciendos committere gratiae petentis, nisi praedae compendiique - 6 eius causa iudicet faciundum? itaque maiores - primum a genere probatis operam tradebant | architectis, 10 (20) - deinde quaerebant si honeste essent educati, ingenuo pudori - non audaciae protervitatis committendum iudicantes. ipsi - autem artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos - et eos viros bonos instituebant, quibus tantarum rerum - fides sine dubitatione permitteretur. 15 - - | Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis tantae (25) - disciplinae magnitudinem iactari et ab is qui non - modo ＜non＞ architecturae sed omnino ne fabricae quidem - notitiam habent, non possum non laudare patres familiarum - eos qui litteraturae fiducia confirmati per se aedificantes 20 - ita iudicant, si | inperitis sit committendum, ipsos =134= - potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam - 7 pecuniae consumere summam. itaque nemo artem ullam - aliam conatur domi facere, uti sutrinam fullonicam aut - ex ceteris quae sunt faciliores, | nisi architecturam, ideo 25 (5) - quod qui profitentur non arte vera sed falso nominantur - architecti. quas ob res corpus architecturae rationesque - eius putavi diligentissime conscribendas, opinans id munus - omnibus gentibus non ingratum futurum. igitur quoniam - in quinto de opportunitate communium ope|rum perscripsi, 30 (10) - -1 cur ita sim pluribus ignotus _S_. - -2 ambigunt _HS_. | architentent _H_, -tectent _SEG_. - -8 pet(a& _H_)entes _x_. - -9 faciundum _HS_: -endum _EG_. - -10 tradebant: dabant _S_. - -11 ingenio _E_. - -12 permittendum _S_. - -15 fidei pecuniae s. d. permitterentur _x_ (_ubi glossam, ex v. 23_, -pecuniae _delevit, reliqua ut supra mutavit Müller-Strübing_). - -17 is: his _x_. - -18 _alterum_ non _om. x_. - -28 id munus: ın munus _HS_, iṅ|munus _G^{c}_, ınmunus _E_. - - * * * * * - -Page 133 - - in hoc volumine privatorum aedificiorum ratiocinationes - et commensus symmetriarum explicabo. - - I Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum - fuerit quibus regionibus aut quibus inclinationibus - mundi constituantur. namque aliter Aegypto, aliter Hispania, 5 - | non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item (15) - ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere videntur - constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis - cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per - medium temperatur. igitur uti constitutio mundi ad terrae 10 - spatium in|clinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus (20) - qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem - modum etiam ad regionum rationes caelique varietates - 2 videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes. sub - septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et 15 - non patentia sed conversa ad | calidas partes oportere fieri (25) - videntur. contra autem sub impetu solis meridianis regionibus, - quod premuntur a calore, patentiora conversaque - ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. ita quod - ultra natura laedit, arte erit emendandum. item reliquis 20 - regionibus ad eundem modum ＜debet＞ temperari, | quemadmodum (30) - caelum est ad inclinationem mundi conlocatum. - - 3 Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et - consideranda atque etiam ex membris corporibusque gentium - | observanda. namque sol quibus locis mediocriter =135= - profundit vapores, in his conservat corpora temperata, 26 - quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo temperaturam - umoris. contra vero refrigeratis regionibus, - quod absunt a meridie | longe, non exhauritur a caloribus (5) - umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umorem 30 - efficit ampliores corporaturas vocisque sonitus graviores. - ex eo quoque quae sub septentrionibus nutriuntur - -5 hispanię _S_. - -11 in inclinatione _x_. - -18 quod: quia _S_. - -19 faciunda _HG_: -enda _ES_. - -20 ultra _HEG_: ultro _S_. - -21 debet _om. x_ (_cf. p. 118, 27. 277, 12_). - -27 deflagrant _x_. - -28 contra refrigeratas vero regiones quia … _S_. - -29 coloribus _H_. - -30 fundans _H_. - -32 quae _om. x_. - - * * * * * - -Page 134 - - gentes inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo - capillo et rufo, oculis caesiis, san|guine multo ab umoris (10) - 4 plenitate caelique refrigerationibus sunt conformati. qui - autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis - cursui, brevioribus corporibus, colore fusco, crispo capillo, 5 - oculis nigris, cruribus squalidis, sanguine exiguo solis impetu - perficiuntur. itaque etiam propter san|guinis exiguitatem (15) - timidiores sunt ferro resistere, sed ardores ac febres - sufferunt sine timore, quod nutrita sunt eorum membra - cum fervore. itaque corpora quae nascuntur sub septentrione 10 - a febri sunt timidiora et inbecilla, sanguinis autem - abundantia ferro resistunt sine timore. - - 5 | Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares (20) - et varias habet qualitates. ideo quod terminatio orientis - et occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars 15 - superior et inferior mundi, habere videtur libratam naturali - modo circumitionem, quem etiam mathematici οριζοντα - dicunt. | igitur cum id habemus certum animo sustinentes, (25) - ab labro quod est in regione septentrionali, linea traiecta - ad id quod est supra meridianum axem ab eoque altera 20 - obliqua in altitudinem ad summum cardinem qui est post - stellas septen|trionum, sine dubitatione animadvertemus ex =136= - eo esse schema trigoni mundo, uti organi quam ϲαμβυκην - 6 graeci dicunt. itaque quod est spatium proximum imo - cardini ab axis linea in meridianis finibus, sub eo loco 25 - quae sunt nationes propter | brevitatem altitudinis ad mundum (5) - sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, uti in - organo chorda quae est proxima angulo. secundum eam - -1 de(i _E_)recto _HEG_: dimisso _S_ (_sed in m._ vel derecto _S^{c}_). - -2 cae(ę _GS_)sis _x_ (caecis _E_). - -6 squalidis (_sc. macie, ut ciris v. 506 cf._ αὐχμηρόϲ _CGL II, 187. -252_): validis _x_ (invalidis _Joc._). - -7 sicantur _S_ (_sed in m._ vel perficiuntur _S^{c}_). - -9 subferunt _x_ (sufferunt _SG^{c}, ut x p. 45, 5_). - -12 tumore _H_. - -16 et inferior _om. S_. - -17 circuitionem _S_. | quem: quam _x_. | orizonta (rizonta _E_) _x_. - -19 ab _HEG_: a _S_. - -20 alteram obliquam (ā _bis SEG_) _x_. - -22 sine dubitatione: procul dubio _S_. - -23 scaema _H^{c}_ (scema _EGS_): scaena ante _corr. H_. | trigonii _x_. -| sambucen _x_. - -25 cardine _x_ (-ni _L_). - - * * * * * - -Page 135 - - autem reliquae ad mediam Graeciam remissiores efficiunt - in nationibus sonorum scansiones, item a medio in ordinem - crescendo ad extremos septentriones sub | altitudines caeli (10) - nationum spiritus sonitibus gravioribus a natura rerum - exprimuntur. ita videtur mundi conceptio tota propter 5 - inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad - 7 harmoniam esse composita. igitur quae nationes sunt inter - axis meridiani cardinem ac septentrionalis medio positae, - uti | in diagrammate musico medianae vocis habent sonitum (15) - in sermone, quaeque progredientibus ad septentrionem 10 - sunt nationes, quod altiores habent distantias ad mundum, - spiritus vocis habentes umore repulsos ad hypatas et proslambanomenon, - a natura rerum sonitu graviore coguntur - uti. eadem | ratione e medio progredientibus ad meridiem (20) - gentes paranetarum ＜netarum＞que acutissimam sonitus 15 - 8 vocis perficiunt tenuitatem. hoc autem verum esse, ex - umidis naturae locis graviora fieri et ex fervidis acutiora, - licet ita experiendo | animadvertere. calices duo in una =137= - fornace aeque cocti aequoque pondere ad crepitumque uno - sonitu sumantur. ex his unus in aquam demittatur, postea 20 - ex aqua eximatur, tunc utrique tangantur. cum enim ita - factum fuerit, largiter inter | eos sonitus discrepabit aequoque (5) - pondere non poterunt esse. ita et hominum corpora - uno genere figurationis et una mundi coniunctione concepta - alia propter regionis ardorem acutum spiritum aeris 25 - exprimunt tactu, alia propter umoris abundantiam gravissimas - effundunt sonorum qualitates. - -1 autem: axem _E_ (_non G_). | remissionibus _x_. - -2 cansiones _HS_, cassiones _G_, concisiones _E_. - -4 sonitus gravioribus _HEG_: sonitu graviori … (exprimitur) _S_. - -8 ac: ab _x_. - -9 india grammate (grāmatę _E_) _EGS_: india grā|mata _H_. - -11 ad mundi _x_. - -12 hypatas _HS^{c}_: hyp(b _E_)atos _EG et ante corr. S_. | pros -lambanomenos _x_. - -14 e _om. x_. - -15 paranetarumque (-rū quae _E_) _x, sed cum albo_ para |rūq⁊ _S_. - -18 experimento _S_. - -20 demittatur _HS(G^{c})_: dimittatur _EG_. - -21 eximatur: sumatur _S_. - -22 largiter: multum _S_. | discrepauit _H_ (-bit _EGS_). - -23 hominum corpora _HS_: corpora hominum _EG_. - -26 tactu _HEG_: actu _S_ (_ut L^{c}_). - - * * * * * - -Page 136 - - 9 | Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex (10) - acuta fervore mente expeditius celeriusque moventur ad - consiliorum cogitationes. septentrionales autem gentes infusae - crassitudine caeli, propter obstantiam aeris umore - refrigeratae stupentes habent mentes. hoc autem ita esse 5 - a serpentibus | licet aspicere, quae per calorem cum exhaustam (15) - habent umoris refrigerationem, tunc acerrime moventur, - per brumalia autem et hiberna tempora ab mutatione - caeli refrigeratae, inmotae sunt stupore. ita non - est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum 10 - 10 mentes, refrigeratus autem contra tardio|res. cum sint (20) - autem meridianae nationes animis acutissimis infinitaque - sollertia consiliorum, simul ad fortitudinem ingrediuntur - ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum - virtutes. qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad 15 - armorum vehementiam paratiores sunt magnis virtutibus - | sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes (25) - sine sollertia suis consiliis refragantur. cum ergo - haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et - omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros 20 - inter spatium to|tius orbis terrarum regionesque medio =138= - 11 mundi populus Romanus possidet fines. namque temperatissimae - ad utramque partem et corporum membris animorumque - vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes. - quemadmodum enim Iovis | stella inter Martis ferventissimam 25 (5) - et Saturni frigidissimam media currens temperatur, - eadem ratione Italia inter septentrionalem meridianamque - ab utraque parte mixtionibus temperatas et invictas habet - -1 Item--(3) cogitationes _om. S_ (_suppl._ ħħ _in ima pag. S^{c} qui ad -v._ qualitates _adscr._ deē). - -2 acuta _HS_: -to _EG_. - -6 quae: qui ([ı/q]) _S_ (_unde G^{c}_ qu[ı/ę⃓]). - -9 refrigerata in(m _SG^{c}_)mota _x_. - -13 simul ad _HS_: simul ut ad _EG_. - -14 habent _om. S_ (_in m. suppl. S^{c}_). | exuctas _H_ (exustas _S_), -exsuctas _E_: exutas _G_ (_cf._ nimio calore siccatas _Veget. ep. r. -mil. I, 2_). - -16 virtutibus sunt(. _S_) sine _x_. - -18 refragantur _HSG_: refranguntur _E_. | ergo haec (hęc _S_) _HS_: -haec (hęc _G_) ergo _EG_. - -20 vero _x_. - -21 regionisque _x_. - -28 utraque _EGS_: utroque _H_. - - * * * * * - -Page 137 - - laudes. itaque consiliis refringit barbarorum virtutes, forti - manu meridianorum cogitationes. | ita divina mens civitatem (10) - populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, - 12 uti orbis terrarum imperii potiretur. quodsi ita est - uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli variis generibus 5 - sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus - animis et corporum figuris qualitatibusque na|scerentur, (15) - non dubitemus aedificiorum quoque rationes ad nationum - gentiumque proprietates apte distribuere, cum habeamus - ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam monstrationem. 10 - - Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab - na|tura rerum dispositas animadvertere exposui et quemadmodum (20) - ad solis cursum et inclinationes caeli oporteat - ad gentium figuras constituere aedificiorum qualitates dixi. - itaque nunc singulorum generum in aedificiis commensus 15 - symmetriarum et universos et separatos breviter explicabo. - - II | Nulla architecto maior cura esse debet nisi uti proportionibus (25) - ratae partis habeant aedificia rationum exactiones. - cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit - et commensus | ratiocinationibus explicati, tum etiam acuminis =139= - est proprium providere ad naturam loci aut usum 21 - aut speciem ＜et detractionibus aut＞ adiectionibus temperaturas - efficere, cum de symmetria sit detractum aut adiectum, - uti id videatur recte esse | formatum in aspectuque (5) - 2 nihil desideretur. alia enim ad manum species esse 25 - videtur, alia in excelso, non eadem in concluso, dissimilis - in aperto, in quibus magni iudicii est opera quid tandem - sit faciundum. non enim veros videtur habere visus effectus, - sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. | quemadmodum (10) - etiam in scaenis pictis videntur columnarum 30 - -2 manu: manu consiliis _x_ (_pro repetito praecedens_ consiliis _delet -G^{c}_). - -3 populi romani _HS_: romani populi _EG_. | egregiam(ā) -temperatam(ā)que regionem(ē) _x_. - -4 imperii _HS_: -rio _EG_. - -8 nationum(-ū _E_) _EG_: -nē _HS_. - -9 gentiū & pr. _S_. - -12 et _HS(G^{c})_: _om. EG_. - -17 Nulla _HS_: -lo _G_. - -22 et detractionibus aut _om. x_. - -25 species se v. _H_. - -28 faciundum _HG_: -endū _S_. - -30 scęnis _G_: cae(ę _S_)nis _HS_. - - * * * * * - -Page 138 - - proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum figurae prominentes, - cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. similiter - in navibus remi cum sint sub aqua directi, tamen oculis - infracti videntur, et quatenus eorum partes tangunt summam - | planitiem liquoris, apparent uti sunt directi, cum 5 (15) - vero sub aqua sunt demissi, per naturae perlucidam raritatem - remittunt enatantes ab suis corporibus fluentes imagines - ad summam aquae planitiem atque eae ibi commotae - efficere videntur infractum remorum oculis aspectum. - 3 hoc autem sive simu|lacrorum inpulsu seu radiorum ex 10 (20) - oculis effusionibus uti physicis placet videmus, utraque - ratione videtur ita esse uti falsa iudicia oculorum habeat - 4 aspectus. cum ergo quae sunt vera falsa videantur et - nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non puto - oportere esse dubium quin ad locorum na|turas aut 15 (25) - necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant - ita uti nihil in his operibus desideretur. haec autem - etiam ingeniorum acuminibus non solum doctrinis efficiuntur. - 5 igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, a - qua sumatur sine dubitatione commutatio. deinde ex|plicetur 20 (30) - operis futuri locorum imum spatium longitudinis - | ＜et latitudinis＞, cuius cum semel constituta fuerit magnitudo, =140= - sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, uti - non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. de - qua quibus rationibus efficiatur est mihi pronuntiandum, 25 - primumque de | cavis aedium uti fieri debent dicam. (5) - - III Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum - ita figurae nominantur, tuscanicum, corinthium, tetrastylon, - displuviatum, testudinatum. tuscanica sunt in quibus trabes - in atrii latitudine traiectae habent interpensiva et 30 - -1 ecphorę _G_: esphorae _H_, ęs[ⱶ/p]orę _S_ - -3 sint sub (_ante corr._) _om. S_. - -5 liquoris _G_: -res _HS_. - -6 dimissi _x_. - -8 eae _H_ (eę _S_): hae _G_. - -10 siue _HS_: sine _G_. - -11 utramque (utrāque _GS_) rationem (-ē _GS_) _x_. - -15 quin _G_: quam (quā _S_) _HS_. - -17 ita _Müller-Strübing_: sed ita _x_. - -19 aqua _HS_ (_G^{c}_): ęque _G_. - -21 imum: unum (-ū _S_) _x_. - -22 et latitudinis _om. x_. | cum _G_: _om. HS_. - -24 ęrithmię _S_. - -26 debent _H_: debeant _H^{c} SG_. - -30 habeant _x_ (_corr. Mar._). - - * * * * * - -Page 139 - - collicias | ab angulis parietum ad angulos tignorum (10) - intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in medium compluvium - deiectus. in corinthiis isdem rationibus trabes et - compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes - in circumitione circa columnas componuntur. tetrastyla 5 - sunt quae subiectis sub | trabibus angularibus columnis et (15) - utilitatem trabibus et firmitatem praestant, quod neque - ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab interpensivis - 2 onerantur. displuviata autem sunt in quibus deliquiae - arcam sustinentes stillicidia reiciunt. haec hibernaculis 10 - maxime praestant utilitates, quod | compluvia eorum (20) - erecta non obstant luminibus tricliniorum. sed ea habent - in refectionibus molestiam magnam, quod circa parietes - stillicidia defluentia continent fistulae, quae non celeriter - recipiunt ex canalibus aquam defluentem, itaque redundantes 15 - restagnant et intestinum et parietes in eis | generibus (25) - aedificiorum corrumpunt. testudinata vero ibi fiunt, - ubi non sunt impetus magni et in contignationibus supra - spatiosae redduntur habitationes. - - 3 Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus 20 - generi|bus formantur. et primum genus distribuitur uti longitudo =141= - cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini - dentur, alterum cum in tres partes dividatur, duae - partes latitudini tribuantur, tertium uti latitudo in quadrato - pari|bus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios 25 (30) - linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea - 4 linea diagonios, tanta longitudo atrio detur. altitudo eorum - quanta latitudo fuerit quarta dempta sub trabes extollatur, - reliquo lacunariorum et arcae supra trabes ratio - habeatur. 30 - -1 intercurrentes _G_: incurrentes _HS_. - -3 deiectus _HS_ (_Nohl_): deictis _G_ (deiectis _G^{c}_). | corinthiis -_G_: -thii _HS_. | hisdem _x_. - -4 trabes (traues _H_) _ante corr. om. S_. - -5 terrastyla _H_. - -10 hibernaculis: in tabernaculis _S_. - -11 maximae _H_: -mas _GS_. | earum _x_. - -15 aquam: quam _ante corr. H_. - -25 diagonius _x_. - -27 diagonii _HS_, -ni _G_. - -28 latitudo: longitudo _x_. - -29 reliquum (_G_, -quū _HS_) _x_. - - * * * * * - -Page 140 - - | Alis dextra ac sinistra latitudo, cum sit atrii longitudo (10) - ab XXX pedibus ad pedes XL, ex tertia parte eius - constituatur. ab XL ad pedes L longitudo dividatur in - partes tres ＜semis＞, ex his una pars alis detur. cum - autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, 5 - quarta pars | longitudinis alis tribuatur. a pedibus (15) - LX ad LXXX longitudo dividatur in partes quattuor et - dimidiam, ex his una pars fiat alarum latitudo. a pedibus - octoginta ad pedes centum in quinque partes divisa longitudo - iustam constituerit latitudinem alarum. trabes earum 10 - liminares ita altae ponan|tur ut altitudines latitudinibus (20) - sint aequales. - - 5 Tabulino, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta - tertia eius spatio, reliquum tribuatur. si erit ab pedibus - XXX ad XL, ex atrii latitudine tabulino dimidium tribuatur. 15 - cum autem ab XL ad LX, latitudo dividatur in partes - | quinque, ex his duae tabulino constituantur. non enim =142= - atria minora ab maioribus easdem possunt habere symmetriarum - rationes. si enim maiorum symmetriis utemur in - minoribus, neque tabulina neque alae utilitatem poterunt 20 - habere, sin | autem minorum in maioribus utemur, vasta (5) - et inmania in his ea erunt membra. itaque generatim - magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui - 6 conscribendas putavi. altitudo tabulini ad trabem adiecta - -1 alia _G_: aliis _HS_ (aleis _H^{c} G^{c}_). | latitudinis _x_. - -2 ab XXX _GS_: ad .XXX. _H_. - -3 ab quadraginta ad L (_om._ pedes) _G_. - -4 semis _om. x_. | alis _G(S^{c})_: aliis _H_ (aleis _H^{c} et ante -corr. S_). _sed v. 15_ alis _x_. - -5 L … LX _S_. - -6 ^{IIIIa} pars _H_: quarta pars _GS_. | tribuatur: detur _S_. - -8 dimidiam _G_: -a _H_, -ū _S_. - -9 octoginta _H_: LXXX _GS_. | c … v _G_. - -10 earum: autem (aū) _S_. - -11 altitudines _S_: -ne _HG_. - -13 tablinum (-ū _G_) _HG_ (ęquale ſtabilinū. Si _S_). | atrii _S_: -atrium (-ū _G_) _HG_. | viginti _H_: XX _GS_. - -14 ab _G_: ad _H_, a _S_. - -15 tablino _x_. - -17 duo (_i. e._ .II.) _x_ (_cf. p. 41, 9_). | tablino _x_ (_cf. x p. -145, 16. Plin. 35, 7 etc._). - -18 ad maioribus _H_: ad maiores _GS_ (_in m._ ī aꝉ maioribꝰ _G^{c}_, ꝉ -ibꝰ _S^{c}_). - -19 maiorum: maioribus _x_. | utemur _HS_: utamur _G_. - -20 tablino _HS_, -ni _G_. - -21 minorum _HG_: minoribus _S_. | utemur _om. S_. - -22 ea _om. S_. - -24 tablini _x_. | abiecta _x_. - - * * * * * - -Page 141 - - latitudinis octava constituatur. lacunaria eius tertia latitudinis - ad altitudinem ad|iecta extollantur. fauces minoribus (10) - atriis e tabulini latitudine dempta tertia, maioribus - dimidia constituantur. imagines item alte cum suis ornamentis - ad latitudinem alarum sint constitutae. 5 - - Latitudines forum ad altitudinem si doricae erunt uti - | doricae, si ionicae erunt uti ionicae perficiantur, quemadmodum (15) - de thyromatis in quarto libro rationes symmetriarum - sunt expositae. compluvii lumen latum latitudinis - atrii ne minus quarta, ne plus tertia parte relinquatur, 10 - longitudo uti atrii pro rata parte fiat. - - 7 | Peristyla autem in transverso tertia parte longiora (20) - sint quam introrsus, columnae tam altae quam porticus - latae fuerint. peristylorum intercolumnia ne minus trium, - ne plus quattuor columnarum crassitudine inter se distent. 15 - sin autem dorico more in peristylo columnae erant faciundae, - uti in | quarto libro de doricis scripsi ita moduli =143= - sumantur et ad eos modulos triglyphorumque rationes - disponantur. - - 8 Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo 20 - fieri debebit. altitudines omnium conclavium, quae ob|longa (5) - fuerint, sic habere debent rationem uti longitudinis et - latitudinis mensura componatur et ex ea summa dimidium - sumatur et quantum fuerit tantum altitudini detur. sin - antem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis dimidia 25 - addita altitudines educantur. pinacothecae uti exhedrae - amplis | magnitudinibus sunt constituendae. oeci corinthii (10) - tetrastylique quique aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis - -1 eius _HS_: ei _G_. - -3 &ablinii _H_, et tablini _G_, e tablini _S_. - -4 constituantur _G_: -atur _HS_. | item: ita _x_. - -6 forum: eorum _HG_, earū _S_. | dorica … (7) dorica … ionica … ionica -_x_. - -8 ty(i _G_)romatis _HG_, cyromatis _S_. | in quarto: in quibus quarto -_x_. - -9 conpluu (_sic_) _H_. | latum _om. G_. - -12 peristyla _HS_: peristilia _G_. - -13 Columna | &amaltae _H_. - -14 peristy(i)liorum _x_. - -16 peristylo (_sic_) _x_. | faciunde(-ę _S_) _x_. - -21 conclaviorum _x_ (-vium _Fav. ut infra 178, 15_). - -25 (_non_ 26) exedrę _S_. - -26 altitudine seducant turpina cothecae(-ę _S_) _sic HS_ (_non G_). - -28 latitudines et longitudines _x_. - - * * * * * - -Page 142 - - uti supra tricliniorum symmetriae scriptae sunt, - ita habeant rationem, sed propter columnarum interpositiones - 9 spatiosiores constituantur. inter corinthios autem - et aegyptios hoc erit | discrimen. corinthii simplices habeant (15) - columnas aut in podio positas aut in imo, supraque habeant 5 - epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, - praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum - delumbata. in aegyptiis autem supra columnas epistylia - et ab epistyliis ad parietes qui sunt | circa inponenda est (20) - contignatio, supra coaxationem pavimentum, subdiu ut sit 10 - circumitus. deinde supra epistylium ad perpendiculum - inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta - parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis - ornantur et inter columnas superiores | fenestrae (25) - conlocantur. ita basilicarum ea similitudo, non corinthiorum 15 - 10 tricliniorum, videtur esse. fiunt autem etiam non italicae - consuetudinis oeci, quos Graeci cyzicenos appellant. hi - conlocantur spectantes ad septentrionem et maxime viridia - prospicientes, valvasque habent in medio. ipsi autem - sunt | ita longi et lati uti duo triclinia cum circumitionibus 20 (30) - inter | se spectantia possint esse conlocata, habentque =144= - dextra ac sinistra lumina fenestrarum valvata, uti de lectis - per spatia fenestrarum viridia prospiciantur. altitudines - eorum dimidia latitudinis addita constituuntur. - - 11 | In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae 25 (5) - earum symmetriarum rationes quae sine inpeditione loci - fieri poterunt, luminaque parietum altitudinibus si non - obscurabuntur, faciliter erunt explicata, sin autem inpedientur - ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit - ut ingenio et acumine de | symmetriis detractiones aut 30 (10) - -4 habent _x_ (-eant _L_). - -11 circumitus _H_: circuitus _GS_. - -13 columnę _S_: -na _HG_. - -17 Hii _H_. | cy(i _S_)zicenos: _sic x_. - -19 valbas _HS_. | habent _HS_: habentes _G_. - -20 cum _om. G_. | circuitionibus _S_ (circum- _H_, circū- _G_). - -22 atque _ante corr. H_. | f. viridia valvata uti _x_. | lectis: tectis -_x_. - -23 altitudinis _H_ (-nes _GS_). - -26 earum _HS_ (_G^{c}_): eadē _ante corr. G_. | locis _x_. - -28 facile _S_. - -29 tunc erit _G_: tenerit _HS_. - - * * * * * - -Page 143 - - adiectiones fiant, uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur - venustates. - - IV Nunc explicabimus quibus proprietatibus genera aedificiorum - ad usum et caeli regiones apte debeant spectare. - hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum 5 - spectent, | ideo quod vespertino lumine opus est uti, praeterea (15) - quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, - calorem remittens efficit vespertino tempore regionem tepidiorem. - cubicula et bybliothecae ad orientem spectare - debent, usus enim matutinum postulat lumen, item in 10 - bybliothecis libri non | putrescent. nam quaecumque ad (20) - meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri - vitiantur, quod venti umidi advenientes procreant eas et - alunt infundentesque umidos spiritus pallore volumina corrumpunt. - 2 triclinia verna et autumnalia ad orientem. 15 - ei enim praetentis luminibus | adversus solis impetus (25) - progrediens ad occidentem efficit ea temperata ad id tempus - quo his solitum est uti. aestiva ad septentrionem, - quod ea regio non ut reliquae per solstitium | propter =145= - calorem efficitur aestuosa, eo quod est aversa a solis cursu 20 - semper refrigerata et salubritatem et voluptatem in usu - praestat. non minus pinacothecae et plumariorum textrina - pictorumque officinae, uti colores eorum in opere propter - | constantiam luminis inmutata permaneant qualitate. (5) - - V Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc 25 - etiam animadvertendum est quibus rationibus privatis aedificiis - propria loca patribus familiarum et quemadmodum - -3 explicauimus _x_ (-bimus _G^{c}_). - -4 apte _Fav._: actae(ę _GS_) _x_. | spectare: ex(s _G_)pectare _x_. - -5 ad (occ.): uti _x_. - -9 bibly(i _GS_)othecae _H_. - -11 bibly(i _GS_)othecis _H_. - -12 ab tiniis _H_ (ab tineis _S_), abtinẛ̣is _G^{c}_ (_rel. locis_ -tinea _semper x exc._ tinia _G 59, 6 ubi_ tenia _G^{c}_). - -15 orientem cum (.Cū _GS_) _x_. - -16 prae(p̄ _GS_)tenta _x_. - -18 his solitum (_Fav._): opus solitum _x_. | ad septentrionem _HS_: ad -septentrionalem _G_. - -19 regione _G_. - -20 efficitur ęstuosa _S_: efficiuntur (_sic etiam suppl._ un _S^{c}_) -aestuosae _HG_. | eo _S_: ea _HG_. - -22 textrina _S_ (= _L_): extrina _HG_. - -24 constantia _H_ (-ā _GS_). - - * * * * * - -Page 144 - - communia cum extraneis aedificari debeant. namque ex - his | quae propria sunt, in ea non est potestas omnibus (10) - intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt cubicula - triclinia balineae ceteraque quae easdem habent usus rationes. - communia autem sunt in quibus etiam invocati 5 - suo iure de populo possunt venire, id est vestibula cava - aedium peristyla quae|que eundem habere possunt usum. (15) - igitur is qui communi sunt fortuna, non necessaria magnifica - vestibula nec tabulina neque atria, quod magis aliis - 2 officia praestant ambiundo quam ab aliis ambiuntur. qui 10 - autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis stabula - tabernae, in aedibus cryptae horrea | apothecae ceteraque (20) - quae ad fructus servandos magis quam ad elegantiae - decorem possunt esse, ita sunt facienda. item feneratoribus - et publicanis commodiora et speciosiora et ab insidiis 15 - tuta, forensibus autem et disertis elegantiora et spatiosiora - ad conventus excipiundos, nobilibus vero qui hono|res (25) - magistratusque gerundo praestare debent officia civibus, - faciunda sunt vestibula regalia alta, atria et peristyla - amplissima, silvae ambulationesque laxiores ad decorem 20 - maiestatis perfectae, praeterea bybliothecae pinacothecae - basilicae non dissimili modo quam publicorum operum - magnificentia | comparatae, quod in domibus eorum saepius =146= - et publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur. - 3 ergo si his rationibus ad singulorum generum 25 - personas, uti in libro primo de decore est scriptum, ita - disposita erunt aedificia, | non erit quod reprehendatur. (5) - habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas explicationes. - earum autem rerum non solum erunt in urbe - aedificiorum rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod in 30 - -4 balneae (-ę _GS_) _x_. - -5 sunt quibus (_om._ in) _x_ (_cf. p. 148, 24_). - -7 (_et_ 19) peristy(i)lia _x_. - -8 is: his _x_. - -9 tabulina _HG_: tablina _S_ (_ut rel. locis x_). | magis aliis … quam: -in aliis … quae (quę _S_) _x_. - -12 criptae (-ę _GS_) _x_. - -16 disertis _HS(G^{c})_: desertis _G_. - -19 faciunda _HG_: -enda _S_. - -21 by(i _GS_)bliothecas ＜pinacothecas _habet solus G_＞ basilicas -con(cō- _S_)paratas _x_. - -24 conficiuntur (-ciu^{[NT]} ᷎) _H_: -ciunt _GS_. - - * * * * * - -Page 145 - - urbe atria proxima ianuis solent esse, ruri autem pseudourbanis - statim peristyla, deinde | tunc atria habentia circum (10) - porticus pavimentatas spectantes ad palaestras et - ambulationes. - - Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim 5 - perscribere, proposui, nunc rusticorum expeditiones ut sint - ad usum commoda quibusque rationibus conlocare oporteat - | ea dicam. (15) - - VI Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de - moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur et 10 - ita villae conlocentur. magnitudines earum ad modum - agri copiasque fructuum comparentur. cohortes magnitudinesque - | earum ad pecorum numerum atque quot iuga (20) - boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. in cohorte - culina quam calidissimo loco designetur, coniuncta autem 15 - habeat bubilia, quorum praesepia ad focum et orientis - caeli regionem spectent, ideo quod boves lumen et ignem - spectando hor|ridi non fiunt. item agricolae regionum (25) - inperiti non putant oportere aliam regionem caeli boves - 2 spectare nisi ortum solis. bubilium autem debent esse 20 - latitudines nec minores pedum denum nec maiores quindenum, - longitudo uti singula iuga ne minus pedes occupent - septenos. balnearia item con|iuncta sint culinae, ita enim =147= - lavationi rusticae ministratio non erit longe. torcular - item proximum sit culinae, ita enim ad olearios fructus 25 - commoda erit ministratio, habeatque coniunctam vinariam - -1 autem (aū): ab _x_. - -2 peristy(i)lia _x_. - -3 pavimenta _x_. - -4 ambulationes .VIII. Quo adpotui … (_cum capituli numero servato_) _G_. - -6 expeditionum (-nū _S_) _x_. - -7 commodae (-ę _S_, -e _G_) _x_. | collocari _S_. - -8 eas _x_. - -12 chortes _x_ (_cf. v. l. Varr. p. 146, 11. 14. 19. 147, 2. 217, 18. -274, 16 Keil_). - -13 quot _S_: quod _HG_. - -14 fuerint _x_. | chorte _x_. - -15 designetur _GS_: desi|netur _H_. - -16 bubilia _HG_: buuilia _S_. - -18 fiunt _HS_: fiant _G_. - -19 in(m _S_)periti (_sic_) _x_. - -20 buuilium _x_ (bubilium _G^{c}_). - -21 quindenum _S_: v. denum _HG_. - -22 pedes occupent _x_ (_non_ occupent pedes, _ut edd._). - -23 sint _HS_: sunt _G_. - -24 torcular _S(G^{c}, ut v. 12 x)_: torclar _HG_. - - * * * * * - -Page 146 - - cellam haben̶tem ab septentrione lumina | fenestrarum. (5) - cum enim alia parte habuerit qua sol calefacere possit, - vinum quod erit in ea cella confusum ab calore efficietur - 3 inbecillum. olearia autem ita est conlocanda ut habeat - a meridie calidisque regionibus lumen. non enim debet 5 - oleum congelari sed tepore caloris extenuari. magni|tudines (10) - autem earum ad fructuum rationem et numerum doliorum - sunt faciundae, quae cum sint cullearia, per medium occupare - debent pedes quaternos. ipsum autem torcular si - non cocleis torquetur sed vectibus et prelo premitur, ne 10 - minus longum pedes XL constituatur, ita enim erit - vectia|rio spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum (15) - senum denum, nam sic erit ad plenum opus facientibus - libera versatio et expedita. sin autem duobus prelis loco - opus fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini dentur. 15 - 4 ovalia et caprilia ita sunt magna facienda uti singula - pecora areae ne | minus pedes quaternos et semipedem, (20) - ne plus senos possint habere. granaria sublimata et ad - septentrionem aut aquilonem spectantia disponantur, ita - enim frumenta non poterunt cito concalescere, sed ab flatu 20 - refrigerata diu servantur. namque ceterae regiones procreant - curculionem et reliquas | bestiolas quae frumentis (25) - solent nocere. equilibus quae maxime in villa loca calidissima - fuerint constituantur, dum ne ad focum spectent. - cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, horrida 25 - 5 fiunt. item non sunt inutilia praesepia quae | conlocantur =148= - extra culinam in aperto contra orientem. cum enim in - hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves, - -1 ab (_H_, a _S_) septentrione _HS_: ad septentrionem _G_. - -2 cum--(4) inbecillum _om. S_ (_infra in m. suppl. S^{c}_), _qui -mox post_ extenuari _v. 9 addit_ vinaria enī cella cū aliunde quā a -septentrione habuerit fenestrarū lumina. qua sol … imbecillū (_quae -linea perducta delet S^{c}_). | qua _GS_: quę _HS^{c}_. | calefacere -_S_: calfacere _HG_. - -6 tem(ē _S_)pore _x_. - -10 premet(& _HS_)ur _x_. - -14 loco _S(G^{c})_: locu _H_, locti _G_. - -15 viginti _HS_: XX. _G_. - -18 sublimata _G_: sublinata _HS_. - -20 poterunt _S_: -rint _HG_. | abflatu (_sic_) _x_. - -22 curculionem _HG_: gurgulionem _S_. | quae: quā _in ras. S^{c}_. - -26 inuestilia _ante corr. G_. - -27 in _om. G_ (_non HS_). - - * * * * * - -Page 147 - - ad solem pabulum capientes fiunt nitidiores. horrea fenilia - farraria pistrina extra villam facienda videntur, ut | ab (5) - ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius in - villis faciundum fuerit, ex symmetriis quae in urbanis - supra scriptae sunt constituta ita struantur uti sine inpeditione 5 - 6 rusticae utilitatis aedificentur. omniaque aedificia - ut luminosa sint oportet curari, sed quae sunt ad villas, - faciliora | videntur esse ideo quod paries nullius vicini (10) - potest obstare, in urbe autem aut communium parietum - altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. 10 - itaque de ea re sic erit experiundum. ex qua - parte lumen oporteat sumere linea tendatur ab altitudine - parietis qui videtur obstare ad | eum locum quo oporteat (15) - inmittere, et si ab ea linea in altitudinem cum prospiciatur - poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco 15 - 7 lumen erit sine inpeditione. sin autem officient trabes - seu limina aut contignationes, de superioribus partibus - aperiatur et ita inmittatur. et ad summam ita | est (20) - gubernandum ut ex quibuscumque partibus caelum prospici - poterit, per eas fenestrarum loca relinquantur, sic 20 - enim lucida erunt aedificia. cum autem in tricliniis ceterisque - conclavibus maximus est usus luminum, tum etiam - in itineribus clivis scalis, quod in is saepius alii aliis - obviam ve|nientes ferentes sarcinas solent incurrere. (25) - - Quoad potui distributiones operum nostratium, ut sint 25 - aedificatoribus non obscurae, explicui. nunc etiam quemadmodum - Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur, - uti non sint ignota, summatim exponam. - - VII | Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed =149= - ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non 30 - spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas, - -5 scripta _x_. | uti _HS_: ut _G_. - -13 quo _G_: qui _HS_. - -15 videre _S_. - -16 officient _x_ (_sed_ e _in ras. S_). - -17 lumina _x_. - -20 ea _x_. - -23 in _G_: _om. HS_. | clivis _HG^{c}_: clauis _G_, diuisis _S_. | his -_x_ (_sed_ [h/ı]s _H_). | alii aliis _GS_: ali|us aliis _H_. - -31 ae(ę _GS_)qualia _x_. | osteariis _x_. - - * * * * * - -Page 148 - - statimque ianuae interiores finiuntur. hic autem locus - inter | duas ianuas graece θυρωρειον appellatur. deinde (5) - est introitus in peristylon. id peristylon in tribus partibus - habet porticus inque ea parte quae spectat ad meridiem - duas antas inter se spatio amplo distantes in quibus trabes 5 - invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia - adempta spatium | datur introrsus. hic locus apud nonnullos (10) - 2 prostas, apud alios pastas nominatur. in his locis - introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum - cum lanificis habent sessionem. in prostadis autem 10 - dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum - thalamos, alterum amphi|thalamos dicitur. circum autem (15) - in porticibus triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae - familiaricae constituuntur. haec pars aedificii gynaeconitis - 3 appellatur. coniunguntur autem his domus ampliores habentes 15 - lautiora peristyla, in quibus pares sunt quattuor - porticus altitudinibus, aut una quae ad | meridiem spectat (20) - excelsioribus columnis constituitur. id autem peristylon - quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. - habent autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias 20 - cum dignitate porticusque peristylorum albariis et - tectoriis et ex intestino opere lacunariis ornatas, | et in (25) - porticibus quae ad septentrionem spectant triclinia cyzicena - et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, exhedras - ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos 25 - | quadratos tam ampla magnitudine uti faciliter in eis =150= - -2 thyroron _x_. - -3 peri(y _G_)stylon id peristy(i _H_)lum _x_. _sic etiam 128, 1_ -(_HS_). _142, 20_ (_HS_). _142, 24_ (_x_). _149, 21_ (_x_). _172, 2_ -(_x_). _item Varro_. _unde semper_ τὸ περίϲτυλον _sic reddidi in hac -editione_. - -4 in quae (_H_, qua _GS_) parte quae(ę _GS_) _x_. - -6 distat _G_: distant _HS_. | eo _HS_: ea _G_. - -7 adempta _HS_: dempta _G_. - -8 prostas: _ante corr._ postas _S_. pastas _HS(G^{c})_: partes _G_. - -10 lanificis _HS_: -ciis _G_. | prostadii _x_. - -12 thalamus _x_. | amphithalamos _x_: -mus _ante corr. H_. - -14 constituantur _S_. | ginae(ę _GS_, e _G^{c}_) conitis _x_. - -16 peristylia _x_. - -18 peristylum _x_. - -19 rhodiacum _SG^{c}_ (rhodia cum _HG_). - -20 eae (eę _S_) _HS_: hę _G_. - -21 peristyliorum _x_. - -24 by(i _S_)bliothecas _G_, biblyothecas _H_. - -25 oecos quadrata(| _G_) ostia ampla _x_. - -26 eis: eo _x_. - - * * * * * - -Page 149 - - quattuor tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis - 4 locus possit esse spatiosus. in his oecis fiunt virilia convivia. - non enim fuerat institutum matres familiarum - eorum mori|bus accumbere. haec autem peristyla domus (5) - andronitides dicuntur, quod in is viri sine interpellationibus 5 - mulierum versantur. praeterea dextra ac sinistra domunculae - constituuntur habentes proprias ianuas triclinia - et cubicula commoda, uti hospites advenientes non in - peristyla sed in ea | hospitalia recipiantur. nam cum (10) - fuerunt Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus 10 - advenientibus instruebant triclinia cubicula cum penu - cellas primoque die ad cenam invitabant, postero mittebant - pullos ova holera poma reliquasque res agrestes. ideo - pictores ea quae mittebantur hospi|tibus picturis imitantes (15) - xenia appellaverunt. ita patres familiarum in hospitio 15 - non videbantur esse peregre, habentes secretam in his - 5 hospitalibus liberalitatem. inter duo autem peristyla ad - hospitalia itinera sunt quae mesauloe dicuntur, quod inter - duas aulas media sunt interposita, nostri autem | eas andronas (20) - appellant. 20 - - Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec - latine potest id convenire. Graeci enim ανδρωναϲ appellant - oecos, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres - non accedunt. item aliae res sunt similes, uti xystus - prothyrum | telamones et nonnulla alia eius modi. ξυϲτοϲ 25 - enim est graeca appellatione porticus ampla latitudine, in - qua athletae per hiberna tempora exercentur. nostri autem - hypaethrus am|bulationes xysta appellant, quas Graeci =151= - -1 operas _G_. - -3 matris _HS_: -es _G_. - -4 peristy(i)lia _x_ (_item v. 9. 18_). - -5 andronitides _x_. | is: his _x_. - -12 postero _HG_: postero die _S_. - -14 imitant᷎ _H_, -t᷑ _S_ (-tes _G_). - -17 ad: & (_HS_, et _G_) _x_. - -18 quem | esaulo edicuntur _H_ (quę mesauloe dn̄r _S_), q; me‿saulę -dicuntur _G_. - -22 (= 19) andronas _x_. - -23 oecus _x_ (oecos _G^{c}_). - -24 accedunt _HS_, -dent _G_. | res sunt _H^{c} GS_: sunt res _ante -corr. H_. - -25 protyrum _x_ (prot[ⱶ/y]rū _S_). | thalamones _x_. | xystos _x_. - -28 hyp&rus _GS_, hy[.e/p̣t]rus _G^{c}_. | xysti _x_. - - * * * * * - -Page 150 - - παραδρομιδαϲ dicunt. item προθυρα graece dicuntur quae - sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra - quae graece dicuntur διαθυρα. item si qua virili figura - signa mutulos aut coro|nas sustinent, nostri telamones (5) - appellant, cuius rationes quid ita aut quare dicantur ex 5 - historiis non inveniuntur, Graeci vero eos ατλανταϲ vocitant. - Atlas enim formatur historia sustinens mundum, - ideo quod is primum cursum solis et lunae siderumque - omnium versationum rationes vigore | animi sollertiaque (10) - curavit hominibus tradendas, eaque re a pictoribus et 10 - statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens mundum, - filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem - πλειαδαϲ nominant, cum sideribus in mundo sunt dedicatae. - nec tamen ego ut mutetur consuetudo nominatio|num (15) - aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti non sint 15 - ignota philologis exponenda iudicavi. - - Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Graecorum - institutis conformantur exposui, et de symmetriis - singulorum generum proportiones perscripsi. ergo quoniam - | de venustate decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus 20 - de firmitate quemadmodum ea sine vitiis permanentia - ad vetustatem conlocentur. - - VIII Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta - eorum facta fuerint ita ut in prioribus libris de muro et - | theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt 25 - sine dubitatione firma. sin autem hypogea concamarationesque - | instituentur, fundationes eorum fieri debent crassiores =152= - -1 paradromidas _x_. | prothy(i _G_)ra _x_. - -2 ante ianuas _S_: ante inianuas _HG_. | prothyra _x_. - -3 graeci _H et_ (greci) _ante corr. S_. | diathyra _x_. - -4 telamones (_hic_) _x_. - -5 cuius _HG_: quorū _S_ (_sed in m._ ꝉ cuıꝰ _S^{c}_). | rationes _GS_: --ne _H_. - -6 atlantas _GS_: &lantas _H_. | vocitant: appellant _S_. - -7 formatur historia: _sic x_ (_non_ historia formatur). - -8 is _GS_: his _H_. - -10 tradenda _x_. | res _x_. - -13 pliadas _x_. - -15 sermonis _G_: -nes _HS_. | uti (utei): ut ei _HG_ (ut _S_, ut ea -_G^{c}_). - -19 perscripsi. Ergo _GS_: perscribsi ero _H_. - -24 ut _GS_: aut _H_. - -25 a _G_: _om. HS_. | eae (eę _S_) _x_ (ea _G^{c}_). - -26 ypogea _x_. | concama rationes inst. _ante corr. S_ (-me‿ra- _S^{c} -qui add. omissum_ q⁊ = _x_). - - * * * * * - -Page 151 - - quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt - futurae, eorumque parietes pilae columnae ad perpendiculum - inferiorum medio conlocentur, uti solido respondeant. - nam si in pen|dentibus onera fuerint parietum aut columnarum, (5) - 2 non poterunt habere perpetuam firmitatem. praeterea 5 - inter limina secundum pilas et antas postes si supponentur, - erant non vitiosae. limina enim et trabes structuris - cum sint oneratae, medio spatio pandantes frangunt - sublisas structuras. | cum autem subiecti fuerint et subcuneati (10) - postes, non patiuntur insidere trabes neque eas 10 - 3 laedere. item administrandum est uti levent onus parietum - fornicationes cuneorum divisionibus et ad centrum respondentes - earum conclusurae. cum enim extra trabes aut - liminum capita arcus cuneis erunt | conclusae, primum non (15) - pandabit materies levata onere, deinde si quod vetustate 15 - vitium ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur. - 4 itemque quae pilatim aguntur aedificia, cum cuneorum - divisionibus coagmentis ad centrum respondentibus - fornices concluduntur, extremae pilae in his latiores | spatio (20) - sunt faciundae, uti vires eae habentes resistere possint, 20 - cum cunei ab oneribus parietum pressi per coagmenta ad - centrum se prementes extrudent incumbas. itaque si angulares - pilae erunt spatiosis magnitudinibus, continendo - cuneos firmitatem operibus praestabunt. - - 5 | Cum in his rebus animadversum fuerit uti ea 25 - dili|gentia in is adhibeatur, non minus etiam observandum =153= - est uti omnes structurae perpendiculo respondeant neque - habeant in ulla parte proclinationes. maxima autem esse - -5 poterunt _G_: -rint _HS_. - -6 lumina _x_. | sub(p _S^{c} G^{c}_)ponentur _GS_: suppona(e -_H^{c}_)ntur _H_. - -9 subly(i _G^{c}_)si _x_. - -10 inside|ra _H_. - -11 utile ventonus _HS(G^{c})_: uti. Li|ventonus _G_ (_ubi in m. -G^{c}_ ī aꝉ uti ventonus). - -12 cuneorum _H_: cum eorum (_sic_) _GS_. - -14 Cumeis _ante corr._ (Cun≣̮eis) _G_. | conclusae (-ę _G_) _x_. - -15 matries _G_. - -16 ceperit _G_: coeperit _H et_ (c[o/e]perit) _G^{c}_, cęperit _S_. - -17 cum (cuneorum): et (& _HS_) _x_. - -22 extruderent _x_. - -26 is: his _x_. - -27 perpendicula _G_. - - * * * * * - -Page 152 - - debet cura substructionum, quod in his infinita vitia so|let (5) - facere terrae congestio. ea enim non potest esse semper - uno pondere quo solet esse per aestatem, sed hibernis - temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem - crescens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit 5 - 6 structurarum saeptiones. itaque ut huic vitio medeatur, - sic erit | faciundum ut primum pro amplitudine congestionis (10) - crassitudo structurae constituatur, deinde in frontibus - anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter - se distent tanto spatio quanta altitudo substructionis est 10 - futura, crassitudine eadem qua substructio. procurrant autem - ab imo pro | quam crassitudo constituta fuerit substructionis, (15) - deinde contrahantur gradatim ita uti summam - 7 habeant prominentiam quanta operis est crassitudo. praeterea - introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim 15 - struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent - quanta altitudo futura erit substru|ctionis, crassitudines (20) - autem habeant dentium structurae uti muri. item in extremis - angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo - spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur 20 - et ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab - ea media altera coniuncta cum angulo muri. | ita dentes (25) - et diagonioe structurae non patientur tota vi premere - murum, sed dissipabunt retinendo impetum congestionis. - - 8 | Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et =154= - uti caveatur incipientibus exposui. namque de tegulis aut 26 - tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura quemadmodum - de his, quod ea quamvis sint vitiosa, faciliter - mu|tantur. itaque quae nec solida quidem putantur esse, (5) - -6 septiones _x_ (p _in ras. S_). - -9 erismae(-ę _S_) _HS_, aerismae _G_. - -11 crassitudinis _x_. | (--14) procurrat … contrahatur … habeat _x_. - -12 pro quam: per quam (quem _ante corr. H_) _x_. | fuerit _HS_: -rat -_G_. - -17 crassitudines _GS_: -nis _H_. - -21 diagonius _HS_, -niis _G_ (-nii _G^{c}_). - -23 diagoniae _H_, -nie _G_, -nię _S(G^{c})_. - -24 retinendum (-ū _G_) _x_ (-do _L_). | congestionis _G_: -nes _HS_. - -25 opera constitui _(ante corr.) om. G_. | oport& _ante corr. S_. - -28 sunt _x_. - -29 itaque nec solidi _x_. - - * * * * * - -Page 153 - - quibus rationibus haec potuerint esse firma et quemadmodum - 9 instituantur exposui. quibus autem copiarum generibus - oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod - non in omnibus locis omnia genera copiarum nascuntur, - ut in primo volu|mine est expositum. praeterea in domini 5 (10) - est potestate utrum latericio an caementicio an saxo - quadrato velit aedificare. itaque omnium operum probationes - tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate - et magnificentia et dispositione. cum magnificenter opus - perfectum aspicietur, a domini po|testate inpensae 10 (15) - laudabuntur, cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio, cum - vero venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, - 10 tunc fuerit gloria architecti. haec autem recte - constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis patiatur - accipere se consilia. namque omnes homines, | non solum 15 (20) - architecti, quod est bonum possunt probare, sed inter - idiotas et eos hoc est discrimen quod idiota nisi factum - viderit, non potest scire quid sit futurum, architectus - autem simul animo constituerit, antequam inceperit et - venustate et usu et decore quale sit futurum habet definitum. 20 - - | Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum (25) - sint faciundae quam apertissime potui perscripsi. - de | expolitionibus autem eorum uti sint elegantes et sine =155= - vitiis ad vetustatem ＜permanentes＞, insequenti volumine 25 - exponam. - -1 poterint _x_. - -5 ut _HS_: uti _G_. | primo: proximo _x_. - -10 a domini: ab omni _x_. - -13 gloria architecti _S(G^{c})_: gloria aria architecti _HG_. - -14 is _HS(G^{c})_: his _G_. - -19 incoeperit _G_. - -24 expolitionibus _S_: expoliationibus _HG_. - -25 permanentes _om. x_ (_cf. p. 151, 21. 168, 21. 146, 13_). - - * * * * * - -Page 154 - - - - -LIBER SEPTIMUS. - - - 1 Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, - | per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, (5) - ut ea non interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus - edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam 5 - doctrinarum subtilitatem. itaque non mediocres sed - infinitae sunt is agendae gratiae, quod non invidiose silentes - prae|termiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus (10) - 2 memoriae tradendos curaverunt. namque si - non ita fecissent, non potuissemus scire quae res in Troia 10 - fuissent gestae, nec quid Thales Democritus Anaxagoras - Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura - quasque Socrates Platon | Aristoteles Zenon Epicurus aliique (15) - philosophi hominibus agendae vitae terminationes - finissent seu Croesus Alexander Darius ceterique reges 15 - quas res aut quibus rationibus gessissent fuissent notae, - nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae - 3 ad posteritatem commentariis extu|lissent. itaque (20) - quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra qui eorum - scripta furantes pro suis praedicant sunt | vituperandi, =156= - quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed 21 - invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt - reprehendendi, sed etiam quia impio more vixerunt, poena - condemnandi. nec tamen haec res non vin|dicatae curiosius (5) - ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudiciorum 25 - qui fuerint, non est alienum quemadmodum sint - -2 Maioris _S_. - -7 is: his _x_. - -11 nequid _x_ (N[c/e]quid _sic S ipse_). | tales _ante corr. H_. - -13 platon … zenon (_sic, sed_ philo _bis_) _x_. - -15 croessus _x_. - -16 fuissent notae _HS_: non fuissent noctę _G_ (notę _G^{c}_). - -17 praeceptorem _ante corr. H_. - -18 itaque _HS(G^{c})_: ita _G_. - -19 sunt agendae, contra (_L_): sunt agendaest contra _H_, agendę ſ̄. -ſic ec̄tra _S_, sunt agendę ＜sic _add. G^{c}_＞ | econtra _G_. - -23 repraehendi (_sic_) _H_. | quia: qui _x_. - -24 condempnandi (_ut 157, 14_ condempnatos) _scr. HSG^{c}_ (_non G_), -_ut_ dampnati _SG^{c} 158, 2_ (_non HG_). | haec _H_ (hęc) _G_: hę _S_. - - * * * * * - -Page 155 - - 4 nobis traditi explicare. reges Attalici magnis philologiae - dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami - ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus - | infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non (10) - minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae 5 - comparare. cum autem summa diligentia perfecisset, - non putavit id satis esse nisi propagationibus inseminando - curaret augendam. itaque Musis et Apollini ludos dedicavit - et quem|admodum athletarum sic communium scriptorum (15) - 5 victoribus praemia et honores constituit. his ita 10 - institutis cum ludi adessent, iudices litterati qui eos probarent - erant legendi. rex cum iam sex civitatis lectos - habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit - ad eos qui supra | bybliothecam fuerunt et quaesiit si (20) - quem novissent ad id expeditum. tunc ei dixerunt esse 15 - quendam Aristophanen, qui summo studio summaque diligentia - cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque - conventu ludorum cum secretae sedes iudicibus essent - distributae, cum ceteris Aristophanes | citatus quemadmodum (25) - 6 fuerat locus ei designatus sedit. primo poetarum 20 - ordine ad certationem inducto cum recitarentur | scripta, =157= - populus cunctus significando monebat iudices quod probarent. - itaque cum ab singulis sententiae sunt rogatae, - sex una dixerunt et quem maxime animadverterunt multitudini - placuisse, ei primum praemium, insequenti secundum 25 - | tribuerunt. Aristophanes vero cum ab eo sententia (5) - rogaretur, eum primum renuntiari iussit qui minime populo - 7 placuisset. cum autem rex et universi vehementer indignarentur, - surrexit et rogando impetravit ut paterentur - -1 Regis _H_ (-es _GS_) - -2 by(i _GS_)bliothecam _H_. - -3 pto(ptho- _G_, p[t/h]o _S_)lomeus _H_. - -4 incitatis _H_ (-tus _GS_). - -5 contenderet _G_ (-rat _HS_). - -8 apolloni _G_. - -11 eos: ea _x_. - -12 rex _HG_: sex _S_. | sex civitatis: ex civitatis (_H_, -tes _ante -ras. S_, -te _S^{c}_, -tibus _G_) _x_. - -13 septu(y _G_, i _S_)mum _H_. | r&ullit (_sic_) _H_ (rettulit _solus -S_). _cf._ retulerunt _x 85, 22_. - -14 by(i _S_)bliothecam _HG_. - -16 aristophanen _HS^{c}_: -nē _G et ante ras. S_. - -24 dixerunt _HS_: direxerunt _G_. - -27 eum: cū _S_. - -29 imperavit _x_. - - * * * * * - -Page 156 - - se dicere. itaque silentio facto docuit unum ex his eum - esse poetam, | ceteros aliena recitavisse, oportere autem (10) - iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo - et rege dubitante, fretus memoria e certis armariis - infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo 5 - coegit ipsos furatos de se confiteri. itaque rex iussit cum - his agi furti condemnatosque | cum ignominia dimisit, (15) - Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra - 8 bybliothecam constituit. insequentibus annis a Macedonia - Zoilus, qui adoptavit cognomen ut Homeromastix vocitaretur, 10 - Alexandriam venit suaque scripta contra Iliadem et - Odyssean comparata regi recitavit. Pto|lomaeus vero cum (20) - animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis - ducem absentem vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta - suspicerentur ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit 15 - responsum. Zoilus autem cum diutius in regno fuisset, - inopia pressus summisit ad regem postulans ut | aliquid (25) - 9 sibi tribueretur. rex vero respondisse dicitur Homerum, - qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa - milia hominum pascere, item debere qui meliore in|genio =158= - se profiteretur non modo unum sed etiam plures alere 21 - posse. et ad summam mors eius ut parricidii damnati - varie memoratur. alii enim scripserunt a Philadelpho - esse in crucem fixum, nonnulli Chii ei lapides esse coniectos, - alii Zmyr|nae vivum in pyram coniectum. quorum 25 (5) - utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. non - enim aliter videtur promereri qui citat eos quorum responsum, - quid senserint scribentes, non potest coram indicari. - 10 ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito - -2 oportere[autem/ạṭ᷑] _G^{c}_. - -4 memoriae certis (_id est_ memoria e certis) _H_: memoria. certis _S_, -memorię certis _G_. - -7 dimisit _HS_: demisit _G_. - -8 aristophanen (_sic_) _x_. - -9 byblio(biblyo- _S_, biblio- _G_)thecam _H_. | machedonia _x_. - -10 homero mastix _x_. - -11 iliaden et odissian _x_. - -12 pto(phto- _S_)lomeus _HG_. - -15 indignans _G_: -nus _HS_. - -17 pressum (-sū _S_) summisit _HG_, pressus misit _G_. - -24 cruce _S_. | Chii ei: cııeı _HG_, cuneı _S_. - -25 zmirnae(-ę _S_, -e _G_) _sic x_. | vivom _H_. - -29 alienas _ante corr. H_. - - * * * * * - -Page 157 - - nomine meo id profero | corpus neque ullius cogitata (10) - vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus - scriptoribus infinitas ago gratias quod egregiis ingeniorum - sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio genere - copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes 5 - aquam et ad propria proposita traducen|tes facundiores et (15) - expeditiores habemus ad scribendum facultates talibusque confidentes - auctoribus audemus institutiones novas comparare. - - 11 Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei - rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi 10 - coepi. | namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo (20) - docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium - reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem - re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum - radiorumque extentionem certo loco centro constituto lineas 15 - ratione | naturali respondere, uti de incerta re certae imagines (25) - aedificiorum in scaenarum picturis redderent speciem - et quae in directis planisque frontibus sint figurata, alia - 12 abscedentia alia prominentia esse videantur. postea Silenus - de symme|triis doricorum edidit volumen, de aede Iunonis =159= - quae est Sami dorica Theodorus, de ionica Ephesi quae 21 - est Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae - quod est Priene ionicum Pytheos, item de aede Minervae - dorica quae | est Athenis in arce Ictinos et Carpion, Theodorus (5) - Phocaeus de tholo qui est Delphis, Philo de aedium 25 - sacrarum symmetriis et de armamentario quod fecerat - Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae - -4 alııſ (alı≣ıſ _S_) alıo _x_. - -9 quia: quae(-ę _GS_) _x_ (que _G^{c}_). - -11 agatarcus _HS_, -tharcus _G_. | eschyle _HS_, aeschilo _G_. - -12 scaenam: ad caenam _H_, adcę|nā _G_, ad scaenam _H^{c}_, adscenā -_S(G^{c})_. - -15 extentionē _GS_: -ne _H_. | lineas: adlineas _x_. - -21 samii _HG_, sann＜i＞ _S^{c}_. | zeodorus _HS_, zeodoricus _G, sed v. -5_ theodorus _x_. | de ionica: ionicae (-ce _S_) _x_. - -22 c(ch _S_)resiphon _x_. - -23 prienae _H_, -ne _GS_ (-nę _G^{c}_). _cf. p. 8, 4_. | phy(i -_G_)leos _x_. - -24 doricae (-ce _SG^{c}_, dorie _G_) _x_. | ictionos _x_. - -26 armentario _x_. | fecerat: fuerat _x_. - -27 pi(y _G_)raei _HG_, pirei _S_ (pyrei _G^{c}_). | deae | dianae -_ante corr. H(L)_: deae | ＜de＞ dianae _H^{c}_, deaede dianę _GS_. | -ionicae(-ę _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 158 - - est Magnesiae pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros, - item Arcesius | de symmetriis corinthiis et ionico (10) - Trallibus Aesculapio quod etiam ipse sua manu dicitur - fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero felicitas - 13 maximum summumque contulit munus. quorum enim 5 - artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno - florentes habere iudicantur, | excogitatis egregias operas (15) - praestiterunt. namque singulis frontibus singuli artifices - sumpserunt certatim partes ad ornandum et probandum - Leochares Bryaxis Scopas Praxiteles, nonnulli etiam putant 10 - Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad - 14 septem spectaculorum eius operis perve|nire famam. praeterea (20) - minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt, - uti Nexaris Theocydes Demophilos | Pollis Leonidas =160= - Silanion Melampus Sarnacus Euphranor. non minus 15 - de machinationibus, uti Diades Archytas Archimedes Ctesibios - Nymphodorus Philo Byzantius Diphilos Democles - Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. quorum ex com|mentariis (5) - quae utilia esse his rebus animadverti, collecta - in unum coegi corpus, et ideo maxime quod animadverti 20 - in ea re ab Graecis volumina plura edita, ab nostris - oppido quam pauca. Fuficius nimirum de his rebus - primus instituit edere volumen, item Terentius Varro de - novem disciplinis | unum de architectura, P. Septimius duo. (10) - -1 magnesia _x_. | teo: &eo _HS_, et eo _G_. | monopteros _G_: -monocteros _HS_. - -2 arcesius: argelius _x_. - -4 Demausoleo _H_: Demaus oleo _S_, demaus oleo _G_. | saturus _x_. | -phiteus _x_. - -6 sempiternos _G_. - -7 & cogitatis _x_. - -8 singulis _H_. - -10 bryaxes _HS_, brixes _G_. | scaphas _x_. | praxitelis _x_. - -11 cogit _G_. - -13 multa _G_. - -14 ut inexaris _H_, utinex | aris _S_, uti nexaris _G_. | theoci(y -_G_)des _x_. | leonidas _G_: -des _HS_. - -16 utidiates _G_. | ar⟦cy⟧chytas _H_, archytas _GS_. | archymedes _GS_, -archimedas _G_. | &esibios _HS_, et esibios _G_. - -17 phylob(p _S_)yzanteos _HS_, philobizant eos _G_. | diphylos _HS_. | -demodes _G_. - -18 charidas _x_. | poliydos _S_. | phy(i _G_)rros _x_. | agesistratas -_x_. - -19 collecta--(29) animadverti _G(S^{c} in m.)_: _om. HS_. - -22 fuficius _HG_: sufficus _S_. | nimirum: enim mirum _x_. | primus -_HS_: inprimus _G_. - -23 terrentius _G_. - -24 pseptimi|us _H_, Pſ┃ep|timius _S_: septimis (_sine_ p) _G_. - - * * * * * - -Page 159 - - 15 amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse - videtur, cum fuissent et antiqui cives magni architecti, - qui potuissent non minus eleganter scripta comparare. - namque Athenis Antistates et Callaeschros et Antimachides - et Pormos architecti | Pisistrato aedem Iovi Olympio 5 (15) - facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius - propter interpellationem rei publicae incepta reliquerunt. - itaque circiter annis ＜quadringentis＞ post Antiochus rex cum - in id opus inpensam esset pollicitus, cellae magnitudinem - et columnarum circa | dipteron conlocationem epistyliorumque 10 (20) - et ceterorum ornamentorum ad symmetriam distributionem - magna sollertia scientiaque summa civis Romanus - Cossutius nobiliter est architectatus. id autem opus non - modo vulgo sed etiam in paucis a magnificentia nominatur. - 16 nam quattuor locis sunt | aedium sacrarum marmoreis =161= - operibus ornatae dispositiones, e quibus proprie de is 16 - nominationes clarissima fama nominantur. quarum excellentiae - prudentesque cogitationum apparatus suspectus - habent in deorum caerimonio. primum|que aedis Ephesi (5) - Dianae ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius 20 - Metagene est instituta, quam postea Demetrius ipsius - Dianae servus et Paeonius Ephesius dicuntur perfecisse. - Mileti Apollini item ionicis symmetriis idem Paeonius - Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine | Cereris et (10) - Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more 25 - sine exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum - -4 antistates (_sic_) _x_. | callescheros _HS_, calle | cheros _G_. - -5 pormos _HS_, porinos _G_. - -7 rei publicę _GS_: regi publice _H_. - -8 quadringentis: ducentis _x_. anthi | ocus _H_. - -9 impinsam _H_, impensam _H^{c} G_, inpensam _S_. - -12 civis: cuius _S_. - -14 volgo _H_. - -16 de is (_ut p. 1, 16_): dehis _x_. - -17 quorum _x_. - -18 prudentis _HS_ (-tes _G_). - -19 caerimonio: sesemaneo _HG_, se se man& _S_ (sese,mane[t/ọ] _G^{c}_). -| aedes _x_. - -20 ab cresiphone _x_. - -21 metagine _HS_ (-gene _G_). - -22 servus (-os _H_) _sc._ παῖϲ τῆϲ θεοῦ _Haussoullier_ (_Rev. de phil. -XXI, 112_). | poeonius _G_ (pae- _H_, pe- _S_). - -23 meleti _x_. | apolloni _G_. | idem _GS_: eidem _H_. - -24 daphnis _G_: daphinis _HS_. | cereris _GS_: ca&eris _H_. - -25 icti . nos _H_, icti nos _S_, ictinus _G_. - - * * * * * - -Page 160 - - 17 pertexit. eam autem postea cum Demetrius Phalereus - Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte - columnis constitutis prostylon fecit. ita aucto vesti|bulo (15) - laxamentum initiantibus operique summam adiecit auctoritatem. - in asty vero Olympio amplo modulorum comparatu 5 - corinthiis symmetriis et proportionibus, uti supra - scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memoratur, - cuius commentarium nullum est inventum. nec - tamen a Cossutio | solum de his rebus scripta sunt desideranda (20) - sed etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus 10 - aedis Honoris et | Virtutis Marianae cellae columnarumque =162= - et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis - perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet - quemadmodum ab arte subtilitatem sic ab magnificentia - et inpensis auctoritatem, in primis et | summis operibus 15 (5) - nominaretur. - - 18 Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus - quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria - satis multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non - putavi silendum sed disposite singulis voluminibus de 20 - singulis expo|nere. itaque quoniam sexto volumine privatorum (10) - aedificiorum rationes perscripsi, in hoc qui septimum - tenet numerum de expolitionibus quibus rationibus et - venustatem et firmitatem habere possint exponam. - - I Primumque incipiam de ruderatione, quae principia 25 - tenet | expolitionum, uti curiosius summaque providentia (15) - -1 pertexit _HS_: pertexuit _G_. | eam: ea _HG_, Ei _S_. - -4 initiantibus _G_: init(c _S_)ientibus _HS_. | adiecit _G_: adfecit -_HS_. - -5 asty _HS_, asti _G_. | Olympio (_sc._ aedem): ạ̶̇ḍ̶̇aðolympı[v/o]m -_H^{c}_ = adolȳpiū _S_, adolimpiū _G_. - -6 uti .s.s. est _HS_, uti .ss. est _G_. - -7 cossutius _GS_, qu[ſ/o]ſutiuſ _H^{c}_. - -9 acussutio _G_. - -10 .A.G. mutio _HS_, ACI. mutio _G_. - -11 aedes _x_. | marinianae (-ę _S_) _HS_, mariniiane _G_. - -12 legitimas _a. c. H_. - -13 ꝑficit _H_ (-ecit _GS_). - -18 n̅r̅ę̅ memorię _G_. - -20 silendum _H^{c} S(G^{c})_: sidendum _ante ras. H_, sidiendū _ante -ras. G_. - -21 exponere (_cf. p. 36, 24. 37, 28 etc._): exponeremus _x_. | sexto -_H^{c} S(G^{c})_: secto _H_, ręcto _G_. - -23 numerum: murū _ante corr. G_. | expoliationibus _a. c. G_. - -24 vetustatē _a. c. G_. - - * * * * * - -Page 161 - - solidationis ratio habeatur. et si plano pede erit eruderandum, - quaeratur solum si sit perpetuo solidum, et ita - exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem - omnis aut ex parte congesticius locus fuerit, festucationibus - cum magna | cura solidetur. in contignationibus vero diligenter 5 (20) - est animadvertendum ne qui paries qui non exeat - ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed potius - relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum - enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione - sidentibus, per|manens structurae soliditate dextra 10 (25) - ac sinistra secundum se facit in pavimentis necessario - 2 rimas. item danda est opera | ne commisceantur axes =163= - aesculini quercu, quod quercei simul umorem perceperunt - se torquentes rimas faciunt in pavimentis. sin autem - aesculus non erit et necessitas coegerit, propter inopiam 15 - querceis sic videtur esse faciundum ut se|centur tenuiores. (5) - quo minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur - deinde in singulis tignis extremis partibus - axes bini clavis figantur, uti nulla ex parte possint se - torquendo angulos excitare. namque de cerro aut fago 20 - seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. coaxatio|nibus (10) - factis si erit, filex, si non, palea substernatur, - 3 uti materies ab calcis vitiis defendatur. tunc insuper - statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum - implere. statuminationibus inductis rudus si novum erit, 25 - -2 quae|ratur non solum _ante ras. H_ (non _del. H^{c}_). - -3 statum inerudus _GG_, statu minerudus _S_ (_sed in m. S^{c}_ ꝉ in -erudiis), statum‿ine,rudns _G^{c}_. - -4 congesticius _G_: coniesticius _HS_. | fistucationibus _x_. - -6 non _om. S_. - -10 sedentibus _x_. - -13 querco _x_. | querqui _HG_, quercui _S(G^{c})_. | perceperunt (-r̄ -_S_) _HS_: -rint _G_. - -16 quaercis _H_, quercis _GS^{c}_ (-cı≣ſ = cuſ _ante ras. S_). | -faciendū _G_. - -17 minum| _H_. | clavis fixi _G_: clavi fixi _HS_. | contenebuntur _H_. -_hic lacunam significavi quam explet Faventinus sic p. 301, 24_ ＜et -primum in directo iactatis axibus, sequentibus in transverso stratis＞. -_cf. p. 302, 18_. - -19 axes bini clavis: axis bini (boni _G^{c}_, _ut Fav. cod. v p. 301, -25_) clavi _x_. - -20 anguli _x_. - -22 filex _HG_: silex _S_ (filix _Fav._). _cf. Mayhoff ad Plin. 24, 85_. - -24 qui _x_ (_ut Fav._). - -25 inductus _x_. - - * * * * * - -Page 162 - - ad tres partes una calcis misceatur, si redivivum fuerit, - quinque ad duo mix|tionis habeant responsum. deinde (15) - rudus inducatur et vectibus ligneis, decuriis inductis, crebriter - pistatione solidetur, et id ne minus pistum absolutum - crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus 5 - inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, - ne minore crassitudine pavimenti digi|torum senum. supra (20) - nucleum ad regulam et libellam exacta pavimenta struantur - 4 sive sectilia seu tesseris. cum ea structa fuerint et - fastigia sua structione habuerint, ita fricentur uti si 10 - sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis aut - quadratis seu favis extent, sed coagmento|rum compositio =164= - planam habeat inter se directionem. si tesseris structura - erit, ut eae omnes angulos habeant aequales. cum enim - anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta 15 - ut oportet fricatura. item testacea spicata ti|burtina sunt (5) - diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes - tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad regulam perfricata. super, - fricatura levigationibus et polituris cum fuerit perfecta, - incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena 20 - inducantur. - - 5 | Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, (10) - quod contignationes umore crescentes aut siccitate decrescentes - seu pandationibus sidentes movendo se faciunt - vitia pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae non patiuntur 25 - integra permanere. itaque si necessitas coegerit, ut - minime | vitiosa fiant sic erit faciundum. cum coaxatum (15) - fuerit, super altera coaxatio transversa sternatur clavisque - fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. deinde - -2 adduum (-ū _GS_) mixtiones _x_. - -3 rudus _GS_: inrudus _H_. - -4 piscatione _HS_, pinsatione _G_. | ne: non _x_ (_cf. p. 128, 6. 8_). -| pinsum _x_ (_cf. p. 164, 20_). - -5 nucle[v/o]s _H_, -us _S(G^{c})_: nedeus _G_. - -7 pavimentum (-ū) _x_. - -8 nedeum _ante corr. G_. - -9 structa: exstructa (_sic_) _x_. - -10 sua exstructionē _HS_, sua exstrutionē _G_ (_cf. p. 164, 23. 165, -11_). - -12 favis: pauis _ante corr. G_. - -14 eae _H_ (eœ) _S^{c}_ (ea _S_): hę _G_. - -15 pleni _x_. | 17 ut ne _HG_: ut non _S_. - -18 sint _om. x_. - -19 fricaturam (-ā) _x_. | fuerint _x_. - -24 sedentes _x_. - - * * * * * - -Page 163 - - ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur calcisque - duae partes ad quinque mortarii mixtionibus praestent - 6 responsum. statumi|natione facta, rudus inducatur, idque (20) - pistum absolutum ne minus pede sit crassum. tunc autem - nucleo inducto, uti supra scriptum est, pavimentum e tessera 5 - grandi circiter binum digitum caesa struatur fastigium - habens in pedes denos digitos binos, quod si bene temperabitur - et recte frica|tum fuerit, ab omnibus vitiis erit (25) - tutum. uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis - ne laboret, fracibus quotannis ante hiemem saturetur. ita 10 - 7 non patietur in se recipere | gelicidii pruinam. sin autem =165= - curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter - se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur - habentes singulis coagmentorum frontibus excisos canaliculos - digitales. quibus iunctis | impleantur calce ex oleo 15 (5) - subacta confricenturque inter se coagmenta compressa. ita - calx quae erit haerens in canalibus durescendo contexteque - solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per - coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita perstratum, - supra nucleus inducatur et virgis | caedendo subigatur. 20 (10) - supra autem sive ex tessera grandi sive ex spica testacea - struatur fastigiis quibus est supra scriptum, et cum sic - erunt facta, non cito vitiabuntur. - - II Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de - albariis operibus est explicandum. id autem erit recte, 25 - si | glaebae calcis optimae ante multo tempore quam opus (15) - fuerit macerabuntur, uti si qua glaeba parum fuerit in - fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere - coacta uno tenore concoquatur. namque cum non penitus - macerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens 30 - la|tentes crudos calculos pustulas emittit. qui calculi in (20) - -4 pystū _S_. | grassum _H_. - -5 nudeo _ante corr. G_. | uti .s.s. est _HS_, uti .ss. ē _G_. - -7 digitus _HS_ - -10 fragibus _x_. - -14 excelsos _x_. - -15 impletur calx (calix _S_) _x_. - -17 calix _S_. | contestateque solidiscendo _G_: _om. HS_ (_del. G^{c}_). - -20 nucreus _H_. - -21 expica _H_, exspica _S(G^{c})_: _om. G_. - -22 struantur _x_. - -28 in _om. G_. - -29 tem(ē)pore _x_. - - * * * * * - -Page 164 - - opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et dissipant - 2 tectorii politiones. cum autem habita erit ratio macerationis - et ita curiosius operi praeparatum erit, sumatur - ascia et quemadmodum materia dolatur, sic calx in lacu - macerata ascietur. | si ad eam offenderint calculi, non erit 5 (25) - temperata. cumque siccum et purum ferrum educetur, - indicabit eam evanidam et siticulosam. cum vero pinguis - fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti glutinum - haerens omni ratione probabit se esse temperatam. - tunc autem machinis compa|ratis camararum dispositiones =166= - in conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata. 11 - - III Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic erit faciundum. - asseres directi disponantur inter se ne plus spatium - | habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod (5) - abiegnei ab carie et ab vetustate celeriter vitiantur, hique 15 - asseres cum ad formam circinationis fuerint distributi, - catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, crebriter - clavis ferreis fixi religentur, eaeque catenae ex ea - materia compa|rentur cui nec caries nec vetustas nec umor (10) - possit nocere, id est e buxo iunipiro olea robore cupresso 20 - ceterisque similibus praeter quercum, cum ea se torquendo - 2 rimas faciat quibus inest operibus. asseribus dispositis - tum tomice e sparto hispanico harundines graecae tunsae - ad eos uti forma | postulat religentur. item supra camaram (15) - materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, 25 - ut si quae stillae ex contignationibus aut tectis ceciderint - -3 ita: id _x_. | opere _x_. - -9 probauit _G_. | se _G_: _om. HS_ (_cf. p. 179, 20_). | temperata _S_. - -10 camerarum _x_ (_item 3. 15. 24_). - -11 fuer̄ _S_ (-rint _in m. S^{c}_). - -12 faciundū _ante ras. S_: -da _HG_ (_S^{c}_). - -14 cupre(ae _H_)ssi _x_. - -15 abiegnei: _sic HG_, ab[e/ı]gnei _S^{c}_ (_ut CIL I, 577_). - -17 tecta erunt _G_: tecteȓ (= tecter̄, -terunt, _rec._ tecterus) _H_, -tectoꝝ _S_ (tectorum _G^{c}_). | crebriter _GS_: crebiter _H_. - -19 conparatur _ante corr. G_. - -20 iunipero (-pera _G_) _x_ (iunipiro _H^{c}_). | oleo _ante corr. G_. - -21 ea se: eas _x_. - -22 faciant _HS_, -unt _G_. - -23 tomice e: tomices _HS_, tonices _G_ (ī aꝉ tomices _G^{c}_). - -25 inducantur _G_. - -26 si qua est ille (ē illę _S_) _HS_, si quę astulę _G_. - - * * * * * - -Page 165 - - sustineantur. sin autem harundinis graecae copia non - erit, de paludibus tenues colligantur et mataxa aut tomice - ad iustam longitudinem una | crassitudine alligationibus (20) - temperentur, dum ne plus inter duos nodos alligationes - binos pedes distent, et eae ad asseres, uti supra scriptum 5 - est, tomice religentur cultellique lignei in eas configantur. - 3 cetera omnia uti supra scriptum est expediantur. camaris - dispositis et intextis, imum cae|lum earum trullissetur, (25) - deinde harena dirigatur, postea autem creto marmore - poliatur. 10 - - | Cum camarae politae fuerint, sub eas coronae sunt =167= - subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri - videbitur. cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec - possunt se sustinere. in hisque minime gypsum debet - ad|misceri, sed ex creto marmore uno tenore perduci, uti 15 (5) - ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere. - etiamque cavendae sunt in camaris priscorum dispositiones, - quod earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere - 4 inpendentes sunt periculosae. coronae autem sunt ＜aliae - purae＞ aliae cae|latae. conclavibus autem ubi ignis aut 20 (10) - plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eae - facilius extergeantur. in aestivis et exhedris, ubi minime - fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt - faciendae, semper enim album opus propter superbiam - candoris non modo ex propriis sed | etiam alienis aedificiis 25 (15) - concipit fumum. - - 5 Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, - -2 tenues: _sic x_. | colligantur _G_: -gatur _HS_. | mataxae (-e _S_) -tomicae (-æ _S_) _x_ (_corr. Schneider ad Pall. p. 21_). - -4 duos _G_: uos _H_, .II.os (_ubi_ .II. _in ras._) _S^{c}_. | -alligationes (= -nis): -nibus _x_. - -5 eae _ante ips. corr. S_: hae _HG(S^{c})_. - -6 tomicae _H_, -ce _G_ (-cę _G^{c}_), tonicæ _S^{c}_. - -9 derigatur _x_. | creto: creta aut _x_. - -11 (_item_ 17) camerae _x_. - -12 quas: quam (quā _GS_) _x_. | subtilis _HS_ (-les _G_). - -14 inhisq; _H_ (-que _S_): inhis | quo _G_ (_supra_ ꝉ ę _G^{c}_). - -15 ex creto: excepto _x_. - -18 coronarum gravi (_om._ figurae) _x_. - -19 coronarum autem sunt figurae (-rę _GS_) aliae (-ę _GS_) cae(ce -_S_)latae (-te _H_, -tę _GS_) _x_. - -21 pure _S_: pura _HG_. | eæ _S^{c}_: ea _HG et ante corr. S_. - -22 exedris _S_. - -27 quā _GS_: quem _H_. - - * * * * * - -Page 166 - - postea autem supra, trullissatione subarescente, deformentur - directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad - lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam - re|spondentes exigantur. namque sic emendata tectoriorum (20) - in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio inducatur. 5 - ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo - 6 firmior erit ad vetustatem soliditas tectorii. cum ab harena - praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum, - | tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, (25) - dum ita | materies temperetur uti cum subigatur =168= - non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario 11 - liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum corium - mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum, - subtilius inducatur. ita | cum tribus coriis harenae (5) - et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas 15 - 7 neque aliud vitium in se recipere poterunt. sed et liaculorum - subactionibus fundata soliditate marmorisque candore - firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis - nitidos expriment splendores. colores autem, | udo tectorio (10) - cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt 20 - perpetuo permanentes, quod calx in fornacibus excocto - liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit - in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis - potestatibus conlatis seminibus seu principiis una soli|descendo, (15) - in quibuscumque membris est formata cum fit 25 - arida redigitur uti sui generis proprias videatur habere - 8 qualitates. itaque tectoria quae recte sunt facta neque - vetustatibus fiunt horrida, neque cum extergentur remittunt - colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti. - -1 trullissationem (-nē _G_) _HG_ (-ne _S_). - -2 derectiones _x_. | uti _HG_: ut _S_. - -4 tectorum _x_. - -6 c[v/o]mfundatior _H_. | ha(a- _S_)renata (-to _G_) derectura _x_. - -9 graneo (granio _Fav._): grandio _x_. | derectiones _x_. - -12 graneo: grandi _x_. - -16 liaculorum (_sic_) _x_. - -17 candorem (-ē _GS_) _x_. - -18 levigate (-ae _G_) _x_. - -19 udo: nudo _x_. - -22 evanida _G_: & evanida _HS(G^{c})_. - -23 forte: porte _G_. - -26 videtur _x_. - -27 rectae _H_ = recte _G_: -ta _S_. - -29 nisi ＜si＞ _supra add. S^{c}_ (_ut in ras. p. 105, 28_). | inducta -_x_. - - * * * * * - -Page 167 - - cum ergo ita | in parietibus tectoria facta fuerint (20) - uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad - vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum - vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit - inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur 5 - nec splendorem politionibus pro|pter inbecillitatem crassitudinis (25) - 9 proprium obtinebit. quemadmodum enim speculum - argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus - habet remissiones splendoris, quod autem e solida temperatura - fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem 10 - fulgentes in aspectu certasque con|siderantibus =169= - imagines reddit, sic tectoria quae ex tenui sunt ducta - materia non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt, - quae autem fundata harenationis et marmoris - soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus 15 - | crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines (5) - 10 expressas aspicientibus ex eo opere remittunt. Graecorum - vero tectores non solum his rationibus utendo - faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce - et harena ibi confusa, decuria hominum inducta, ligneis 20 - vectibus pisunt mate|riam, et ita ad certamen subacta tunc (10) - utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes - pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum - et speculorum divisionibus circa se prominentes habent - expressiones. 25 - - 11 Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus - | necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, (15) - ideo quod luto cum linuntur necessario recipiunt umorem, - cum autem arescunt extenuati in tectoriis faciunt rimas, - id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto inquinatus 30 - fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis - -1 itaq⁊ _x_. - -7 optinebit _HG_: habebit _S_. - -8 incertas et _GS_: incerta . sed _H_. - -9 remissiones splendoris _G_: remissiores splendores _HS_. - -12 redd& (-et _G_) _x_. - -13 materia _G_: _om. HS_. - -15 soliditate _HG_: solidate _S_ (_cf._ -datæ _L_). | crassitudines -| pissa _G_, -ne pissa (_sic_) _S_, -ne | spissa (-neẛ̣ | ＜ſ＞pissa) -_G^{c}_ (= _HL_). | polutionibus _H_ (poli- _GS_). - -21 pisant _x_. - -29 arescent _x_. - - * * * * * - -Page 168 - - perpetuae | figantur, deinde iterum luto inducto si priores (20) - transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis - figantur et ita, uti supra scriptum est, harenatum et - marmor et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex - in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec 5 - segmina nec rimam ullam | fieri patietur. (25) - - IV Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri - dixi, nunc quemadmodum umidis locis politiones expediantur - ut permanere possint sine vitiis, exponam. et primum - concla|vibus quae plano pede fuerint, in imo pavimento =170= - alte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur 11 - et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitientur. - sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, - paululum ab eo | recedatur et struatur alter tenuis distans (5) - ab eo quantum res patietur, et inter duos parietes canalis 15 - ducatur inferior quam libramentum conclavis fuerit, habens - nares ad locum patentem. item cum in altitudinem perstructus - fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non per - nares umor et in imo | et in summo habuerit exitus, non (10) - minus in nova structura se dissipabit. his perfectis paries 20 - testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur. - 2 sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant - et nares exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales - ex una parte supra mar|ginem canalis inponantur, (15) - ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞ pilae substruantur, 25 - in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita - a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde - insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum - -4 ita _G_: _om. HS_. - -6 segmina: tegmina _H_, tecmina _GS_. | _post_ patietur _in ipso textu -G_ (_non HS_) _leguntur quae rubricae olim fuerant verba haec_ Quomodo -tectoria in humidis locis fiant. - -8 polutiones _H_ (poli- _GS_). - -11 trulissetur _HS_. - -12 eae _H_: hęe _S_, hae _G_. - -13 aliqui _HS_: aliquis _G_. - -16 conclavi _G_. - -17 perstructus _S_: perstrictus _HG_. - -21 de(i _S_)rigatur _x_. - -23 exeant _GS_: exeunt _H_. - -24 canalis _GS_: -les _H_. - -25 besalibus pilae _x_ (_cf. p. 125, 19_). - -26 angulis _G^{c}_. - -27 distent _GS^{c}_: distant _HS_. - -28 mammatae (_Plin._): amatae (-tę _S_) _HS_, ammatę _G_. - - * * * * * - -Page 169 - - ad parietem figantur, quarum interiores partes | curiosius (20) - picentur ut ab se respuant liquorem. item in imo et in - 3 summo supra camaram habeant spiramenta. tum autem - calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam 5 - non respuant. namque propter ieiunitatem quae est - a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, - | nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et (25) - cogat coire. trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, - et | cetera omnia uti supra scripta sunt in tectoriorum =171= - rationibus perficiantur. 10 - - 4 Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent - habere decoris rationes, uti et ex locis aptas et generum - | discriminibus non alienas habeant dignitates. tricliniis (5) - hibernis non est utilis compositione nec megalographia - nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea 15 - et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. - in his vero supra podia abaci ex atramento - sunt subigendi et | poliendi, cuneis silaceis seu miniaceis (10) - interpositis. - - Explicata camara pura et polita, etiam pavimentorum 20 - non erit displicens, si qui animadvertere voluerit, Graecorum - ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis - 5 apparatus. foditur enim infra libramentum triclinii altitu|dine (15) - circiter pedum binum, et solo festucato inducitur - aut rudus aut testaceum pavimentum ita fastigatum ut 25 - -3 camaram _HS_: cameram _G_. | spiramenta: stramenta _x_. - -4 testaceam (_L_): testaetam _H_, testetam _ante ras. S_, testeā -_G(S^{c})_. _ut corruptae hic lectioni subest_ --ceam (_pro_ --etam), -_sic H(x)_ _servat scripturam per_ -ce- _etiam p. 164, 4. 171, 16 -licet reliquis tradat_ (-ci _vel_ ti- _cum rec._). - -8 cogat coire _GS_: cogitat quoire _H_. - -7 tectorio _HG_, -rii _S_. - -10 perficiuntur _x_. - -11 politionibus (-b; _G_) … proprios … addecoris _x_. - -14 conpositione _HG_: cōpositio. _S_. | melographia _x_. - -15 camerarum _x_. - -16 fulginibus _G_. - -17 e[a/x]·tram̄|to _H^{c}_. - -18 sileceis _H_, siliceis _S_, silceis _G_. | se ominia | ceis _H_. - -20 (_sine interp._) explicatae (-ę _GS_) camere (-ę _GS_) purae (-ræ -_S_, -re _G_, -rę G^{c}) politae (-ę _GS_) &iam (_sic H_, Etiam _S_, -etiam _sine interp. G_) _x_. - -22 utilis est apparatus _x_. - -23 intra _x_. | triclinii _GS_: -ni _H_. | altitudo _x_. - - * * * * * - -Page 170 - - in canali habeat nares. deinde congestis et spisse calcatis - carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta - materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam - summo libra|mento cote despumato redditur species nigri (20) - pavimenti. ita conviviis eorum et quod poculis et pytismatis 5 - effunditur simul cadit siccescitque, quique versantur - ibi ministrantes etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt - frigus ab eius modi genere pavimenti. - - V | Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, =172= - etiam atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex 10 - certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura - imago fit eius quod est seu potest esse, uti hominis aedifi|cii (5) - navis reliquarumque rerum, e quibus, finitis certisque - corporibus, figurata similitudine sumuntur exempla. ex eo - antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati sunt 15 - primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, - deinde coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias - 2 | distributiones. postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum (10) - figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas - imitarentur, patentibus autem locis uti exhedris propter 20 - amplitudines parietum scaenarum frontes tragico more aut - comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter - spatia | longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis (15) - locorum proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur - enim portus promuntoria litora flumina fontes euripi 25 - fana luci montes pecora pastores, nonnullis locis item - -1 incanalis _ante corr. G_. | habeant _x_. - -2 esabulone _G_: & sabulone _HS_. - -5 sputismatis effundetur _x_. - -6 siccessit _G_. - -8 fragus _H_. | pavimento _ante corr. G_. - -10 peristy(i _G_)lis (_sic_) _x_. | ex certis: & certis _x_. - -11 certę rationes _G_: ca&erationes _H_, ceteræ rationes _S_. - -12 homines aedificia (ędifitia _GS_) naves _x_. - -13 ae(e _GS_)quibus finibis (_H_, finibus _S_, finiis _G et in m. -G^{c}_ ī aꝉ finibus). - -17 coronarum siliculorum (-loꝝ _GS_) cuneorum _x_. | interse se _G_ - -19 prolecturas _H_. - -20 imitentur _HS(G^{c})_, iminentes _G_. | exedris _S_. - -22 ambulationibus _x_. - -23 adcertis _x_. - -25 promunturia _HG_, promunctoria _S_ (promu[c/n]turia _G^{c}_). | -eurypi _HG_, eyripi _S_. - -26 nonnullis _S_: -li _HG_. - - * * * * * - -Page 171 - - signantur megalographiae habentes deorum simulacra seu - fabularum dispositas | explicationes, non minus troianas (20) - pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae - sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata. - 3 sed haec quae ex veris | rebus exempla sumebantur, =173= - nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur tectoriis 6 - monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae. pro - columnis enim statuuntur calami, pro fastigiis appagineculi - striati cum crispis foliis et volutis, | item candelabra (5) - aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum surgentes 10 - ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes - in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi - dimidiata habentes sigilla alia humanis alia bestiarum - 4 capitibus. haec autem nec sunt nec fieri possunt nec - | fuerunt. ergo ita novi mores coegerunt uti inertiae 15 (10) - mali iudices convincerent artium virtutes. quemadmodum - enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum - ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis - sustinere sedens sigillum aut de radicibus et cauliculis ex - parte flores | dimidiataque sigilla procreari? at haec falsa 20 (15) - videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque - animadvertunt si quid eorum fieri potest nec ne. iudiciis - autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod - potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque - enim picturae probari | debent quae non sunt similes veritati, 25 (20) - nec si factae sunt elegantes ab arte, ideo de is - statim debet recta iudicari, nisi argumentationis certas - 5 rationes habuerint sine offensionibus explicatas. etenim - etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu - -1 signorum megalo graphiam (_HS_, melago graphiam _G ubi in m._ ī aꝉ -megalo _G^{c}_, _qui addidit copulam in textu_) _x_. - -3 ulixsis _H_. - -5 veris: v&eris _HS_, veteribus _G_. - -6 nam pinguntur _G_: _om. HS_. - -8 appagineculi striaticum (-cū _S_) _HS(G^{c})_, appagine cu|liculi -triaticū _G_. - -10 eorum _x_. - -11 voluteis teneri p. _x_. - -12 coliculi _x_. - -18 culiculus _HS_, coliculus _G_. - -19 culiculis _H_, coliculis _H^{c} SG_. - -20 procreari (_sic_) _x_. | at: ad _x_. - -26 is: his _x_. - -27 rectae _H_, -te _GS_. | argumentationis _G_: -nes _HS_. - -29 alabandius _x_. - - * * * * * - -Page 172 - - finxisset scaenam in minusculo theatro, | quod εκκληϲιαϲτηριον (25) - apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas - signa Centauros sustinentes epistylia, tholorum | rotunda =174= - tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque capitibus - leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis 5 - habent rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium, - in quo tholi pronai semifastigia omnisque tecti - varius | picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius (5) - scaenae propter asperitatem eblandiretur omnium visus et - iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius mathematicus 10 - 6 prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes - res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae - insipien|tes eos esse iudicatos, quod in gymnasio (10) - eorum quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro - discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. ita indecens 15 - inter locorum proprietates status signorum publice - civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc - ne Apaturii scaena | efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. (15) - qui enim vestrum domos supra tegularum tecta - potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? 20 - haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum - tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem - habere facti in picturis proba|verimus, accedemus et nos (20) - his civitatibus quae propter haec vitia insipientes sunt - 7 iudicatae. itaque Apaturius contra respondere non est 25 - ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam - postea correctam adprobavit. utinam dii inmortales - -1 eglesinterion _HS_, egles interī _G_. - -3 tholorum: pholumorum (-ū) _HS(G^{c})_, pholurū _G_. - -5 leonis _ante corr. G_. | omnino: omnia _x_. - -6 eam: ea _x_. | episcae(ę _G_)nium _HG_, epscæniū _S_. - -7 qua _x_. | proni _G_. - -10 lichinius _HG_, liclinus _S_. - -11 alabandas _G_, -dis _HS_. - -12 haberi _G_: re _HS_. | indecentiae _HS_: -tia _G_. - -13 iudicatus _x_. | gy(i _G_)mnasio _SG_: gipnasio _H_. - -14 causas _GS^{c}_: causa _HS_. - -17 civitatis _x_. | existimationis _G_: -nes _HS_. - -18 apaturii: apicturis _x_. alabandas _x_. - -20 aut (col.) _G_: ad _HS_. | explicationes _G_: explitionis _H_, -expoliticionis (_sic_) _S_. - -21 contignationes _G_: -nis _HS_ - -23 accedimus _x_. - -27 adprobauit _G_: -bit _HS_. - - * * * * * - -Page 173 - - fecissent uti Licymnius revivisceret et | corrigeret (25) - hanc amentiam tectoriorumque errantia instituta. | sed =175= - quare vincat veritatem ratio falsa, non erit alienum exponere. - quod enim antiqui insumentes laborem et industriam - probare contendebant artibus, id nunc coloribus et 5 - eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas - artificis adicie|bat operibus auctoritatem, nunc dominicus (5) - 8 sumptus efficit ne desideretur. quis enim antiquorum non - uti medicamento minio parce videtur usus esse? at nunc - passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc 10 - chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur - etsi non ab arte sunt | posita, fulgentes oculorum reddunt (10) - visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut - ab domino non a redemptore repraesententur. - - VI Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in 15 - opere tectorio satis exposui, nunc de apparationibus ut - suc|currere potuerit dicam, et primum quoniam de calce (15) - initio est dictum, nunc de marmore ponam. - - Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, - sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas 20 - habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant - ope|ribus utilitatem. quibus autem locis eae copiae (20) - non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae - marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, - -1 uti licinius _HG_: utlicinius _S_. - -6 eliganti _GS_: aliganti _H_. - -9 at _GS_: ad _H_. - -11 armoeniū _G_. - -12 non ab arte _HS_: nonȧ ṗarte (_sic_) _G^{c}_. - -15 cummonefacere _H_, cōmone | facere _G_: cōmune facere _S(G^{c})_. - -16 apparitionibus _x_. - -21 mollitę _S_. - -22 eae _HG_: heę _ES_ (hę _E^{c}_). - -23 assilae _HG_, -le _E_ (alsilę _S_). - -24 deitiunt᷑ _S_. | moluntur. ＜et cum＞ est (ē _G_) subcretum (_etc. -uti vulgo post_ aridus _p. 178, 25_); molliuntur. | & (Et _G_) is -qui ex his _etc._ (_p. 177, 10--p. 178, 25_) _x_. _foliorum rerumque -ordinem restituit Iocundus primus, deinde perspecta causa correctius C. -Lorentzen. versus hic sic scribitur in H_ (_f. 102^{b}_). _ut extrema -pars circiter quarta lineae vacua relicta sit sic_ - - . . . . . . ex operibus dei | - ciunt contunduntur & molliuntur. | - & is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur.| - -_in sequentibus autem H f. 104^{a} et 105^{a} nullum restat hiatus -vestigium. G habet sic (f. 55^{a})_ deiciunt contundunt᷑ et molliunt᷑ -| Etiſ qui ex hiſ … (_post_ molliunt᷑ _interpunxit corrector_). - - * * * * * - -Page 174 - - ＜et cum＞ est subcretum in operibus utuntur. aliis locis, - ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca unde foditur - parata | quam nec molere nec cernere opus est, sed sic =176= - est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et - subcreta. 5 - - VII Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur - et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus - aut | mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, (5) - 1 uti praestent eandem in operibus utilitatem. primum - autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, 10 - quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam - in Italia invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo - nunc non habetur quod | Athenis argentifodinae cum habuerunt (10) - familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argentum - inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, nihilominus 15 - uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia - 2 copia silis ad politionem operum sunt usi. item rubricae - copiose multis locis eximuntur, | sed optimae paucis, uti (15) - Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non - minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus 20 - 3 senatus populusque Romanus concessit fruenda. paraetonium - vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem - ratione melinum, quod eius metallum insu|la cycladum (20) - 4 Melo dicitur esse. creta viridis item pluribus locis nascitur, - sed optima Zmyrnae. hanc autem Graeci θεοδοτειον 25 - vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in fundo id - -4 subtilius _x_. - -6 aliissunt _H_ | procreantur _EGS_: procrehentur _H_. - -8 mixtionibus temperaturis _x_ (_corr. Nohl, cf. p. 180, 2_). - -9 ineandem _HS_: eandem _EGS^{c}_. - -10 sil, quae: siquod _x_. - -11 ochras _x_. - -12 atica _HS_. - -16 persequebantur _EG_: -batur _HS_. - -17 usu _EG_ (usi _G^{c} = HS_). - -18 uti (Uti _S_, Ut _E_) ponto sinope _EGS_: uti pontos inope _H_. - -21 paretonium _HS_: parethonium _G_, parthonium _E_. - -23 metalli insulae (_HS^{c}_, -ę _EG_, -a _ante ips. corr. S_) cy(i -_EGS_)cladi melo _x_ (_cf. Fav. 306, 12_). - -25 optime _S_. | zmirne _HSG_: smyrne _E_. | theodoteū _HS_ (theo doteū -_H_); theothoteū _EG_ (theodote _Fav._). - - * * * * * - -Page 175 - - 5 genus cretae primum est inventum. auripigmentum, quod - αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca | item (25) - pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim - habet metallum. - - VIII | Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem =177= - agris Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum, 6 - cuius et res et ratio satis magnas habet admirationes. - foditur enim glaeba quae dicitur, antequam tractationibus - ad | minium perveniant, vena uti ferrum, magis (5) - subrufo colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id 10 - foditur, ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas - 2 argenti vivi, quae a fossoribus statim colliguntur. hae - glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris - plenitatem coiciuntur in for|nacem ut interarescant, et is (10) - qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur cum resedit 15 - in solum furni, invenitur esse argentum vivum. exemptis - glaebis guttae eae quae residebunt propter brevitates non - possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi inter - se congruunt et una confunduntur. | id autem cum sit (15) - quattuor sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur 20 - 3 esse pondo centum. cum in aliquo vase est confusum, - si supra id lapidis centenarium pondus inponatur, natat - in summo neque eum liquorem potest onere suo premere - nec elidere nec dissipare. centenario sublato | si ibi auri (20) - scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se 25 - deprimetur. ita non amplitudine ponderis sed genere - -2 arsenicon _x_. | pontos andarea _H_, ponto . sandarea _S_ (ponto -sanda raca _EG_). - -6 cliuianis _HS(G^{c})_, diuianis _G_, cluii | annis _E_. - -9 ferro _x_. - -13 officina _EG_: -nam (-ā _S_) _HS_. - -14 interarescant fuerit (. Fuerit _EG_) caeram (ceram _ES_) pumicam -_etc. (p. 178, 25) x_. - -17 eaeq; _H_, eaequę _G_: heę que _S_, heę quae _E_. | resedebunt _HSG_ -(resi- _E_). - -18 in vasa quae (quę _GS_, q; _E_) _x_. | convertuntur _G_ (_non E_). - -19 sit _Oehmichen_: sint _x_ (_cf. Fav. p. 306, 25_). - -20 invenientur _x_. - -21 confusus _x_. - -22 lapidē (-ē| _HG ad finem versus uterque_, -em _E_) _x_ (saxi _Fav._). - -25 scripulū inponatur _G_ (scrupulū imp. _E ubi_ scriptulus _E^{c}_): -scripulum (-ū _S_) ponatur _HS_. - - * * * * * - -Page 176 - - 4 singularum rerum gravitatem esse non est negandum. id - autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim - argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. cumque - | in veste intextum est aurum eaque vestis contrita =178= - propter vetustatem usum non habeat honestum, panni in 5 - fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis - coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id - autem omnes | micas auri corripit in se et cogit secum (5) - coire. aqua defusa cum id in pannum infunditur et ibi - manibus premitur, argentum per panni raritates propter 10 - liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra - purum invenitur. - - IX Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim - glae|bae cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et (10) - lotionibus et cocturis crebris relictis stercoribus efficiuntur 15 - ut adveniant colores. cum ergo emissae sint ex minio - per argenti vivi relictionem quas in se naturales habuerat - 2 virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. itaque - cum est in expo|litionibus conclavium tectoriis inductum, (15) - permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis 20 - aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo - sol et luna possit splendores et radios inmittere, cum ab - his locus tangitur, vitiatur et amissa virtute coloris denigratur. - itaque cum et alii multi | tum etiam Faberius (20) - scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter 25 - expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui - post dies XXX facti sunt invenusto varioque colore. itaque - 3 pro minio locavit inducendos alios colores. at si qui - subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum - colo|rem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, 30 (25) - -1 non est negandum _HS_: non neg. est _EG_. - -4 veste _S_: vestē _HEG_. | constrita _H_. - -7 coicitur _EG_: coigitur _H_, cogitur _S_ (_ut L_). - -8 omnis _H_. - -9 diffusa _x_. | 16 emissa esset (e̅e̅t _S_) ex minii (| _H_) _x_. - -17 se: sese _E_. - -19 tectis _x_ (_corr. Joc._). - -20 peri(y _H_)stiliis _x_. - -21 exedris _S_. - -25 adventino _x_ (av. _L_). - -26 peristyliis _x_. - -27 .xxx. _HSG_: triginta _E_. - -28 pro minio: primo _x_. | at _EG_: ad _HS_. - -29 miniac(t _S_)iam _x_. - -30 expolitus et aridus est subcretum _etc._ (_p. 175, 22_) _x_. - - * * * * * - -Page 177 - - ceram | ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam =179= - saeta inducat, deinde postea carbonibus in ferreo vase - compositis eam ceram a proximo cum pariete calefaciundo - sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela - linteisque puris | subigat, uti signa marmorea nuda curantur. 5 - 4 haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans - cerae ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem - nec solis radios lambendo eripere ex his politionibus colorem. - quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt officinae, - nunc traiectae sunt ideo Romam | quod id genus venae 10 - postea est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis - glaebae portantur et per publicanos Romae curantur. eae - autem officinae sunt inter aedem Florae et Quirini. - - 5 Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit - ex|periri id sine vitio esse, sic erit faciendum. ferrea 15 - lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur - donec lamna candescat. cum e candore color mutatus - fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic refrigeratum - si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse - probabitur, sin | autem permanserit nigro colore, significabit 20 - se esse vitiatum. - - 6 Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla - adportatur a Macedonia, foditur autem ex is locis - qui sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum - nominibus ipsis indicatur quibus in locis procreantur. 25 - -1 ponticam: pumicam _x_ (_unde vulgo_ punicam, _quod apud omnes ubique -auctores delendum est_: _cf. Theod. Prisc. p. 501_). - -3 a proximo: a primo _x_. | calfaciundo _x_. - -4 atque: fiatque _x_. - -5 linteisque puris (_Plin._): cunctisque pluris _x_. | uti: ut _S_. - -6 gnosis _x_. - -7 pumicae (-ceę _EG_) _x_. - -8 labendo _x_. - -11 e _om. x_. - -12 eae _H_, eę _S(G^{c})_: hec _G_, heę _E_. - -14 minimum _H_. - -15 faciendum _HSE_: -undū _G_. - -16 (17, 18) lamina _E_. | inponatur _HG_ (imponi _E_): adponatur _S_ -(apponatur _G^{c}_). - -18 igne _E_ (_solus_). - -19 si _EG_: _om. HS_. - -20 probabitur _EG_: -bit _HS_. - -22 chryssocolla _H_ (chriso- _GE_, [ⱶ/c]riso- _S_). - -23 is: his _x_. - -24 proxime _G_. | armenium: minium _x_ (argentum _Fav._). - -25 nominibus _EG_: inomnibus _HS_. | procreantur _E_: -atur _HSG_. - - * * * * * - -Page 178 - - X | Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum =180= - temperaturis commutata recipiunt colorum proprietates, - et primum exponam de atramento, cuius usus in - operibus magnas habet necessitates, ut sint notae quemadmodum - prae|parentur certis rationibus artificiorum ad 5 - 2 id temperaturae. namque aedificatur lacus uti laconicum - et expolitur marmore subtiliter et levigatur. ante id fit - fornacula habens in laconicum nares, et eius praefurnium - magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur. - in fornace resina | conlocatur. hanc autem ignis potestas 10 - urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem, - quae circa parietem et camarae curvaturam adhaerescit. - inde collecta partim componitur ex cummi subacta ad usum - atramenti librarii, reliqua tectores glutinum admiscentes - 3 in parietibus utuntur. | sin autem hae copiae non fuerint 15 - paratae, ita necessitatibus erit administrandum, ne expectatione - morae res retineatur. sarmenta aut taedae schidiae - comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in - 4 mortario cum glutino terantur. ita erit atramentum tectoribus - non invenustum. non minus | si faex vini arefacta 20 - et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in - opere inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet - colorem, et quo magis ex meliore vino parabitur, non - modo atramenti sed etiam indici colorem dabit imitari. - - XI | Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, 25 - postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum. - ratio autem eius e quibus est inventa satis habet admirationis. - harena enim cum nitri flore conteritur adeo subtiliter - ut efficiatur quemadmodum farina, et aes cyprium - -6 lacus _Nohl_ (lacusculus _Fav. 307, 16_): locus _x_. - -9 ne _EGS^{c}_: nec _H_ et _ante ras. S_. - -10 collocatur _EG_: collocetur _HS_. - -12 camerae (-re _GS_) _x_. - -13 gummi _x_ (_cf. Cass. Fel. p. 230, Theod. Prisc. p. 505 ind._). | -subacto _x_. - -14 reliquum (-ū) _x_. - -15 sin: si _x_. - -17 tedae (_H_, tede _SE_, tędę _E^{c} G_) schidiae (scidię _E_) _x_. - -20 fex _x_. - -22 superque (q;) atramenti _x_. - -25 cae(ce- _ES_)ruli _x_. - -26 faciendum _E_. - -29 cy(i _ES_)prum _x_. - - * * * * * - -Page 179 - - limis crassis | uti scobe facta mixtae conspargitur ut (30) - conglomeretur. deinde | pilae manibus versando efficiuntur =181= - et ita conligantur ut inarescant. aridae componuntur in - urceo fictili, urcei in fornace. simul autem aes et ea - harena ab ignis vehementia confervescendo coaluerint, inter 5 - se dando et accipiendo su|dores a proprietatibus discedunt (5) - suisque rebus per ignis vehementiam confectis caeruleo - 2 rediguntur colore. usta vero, quae satis habet utilitatis - in operibus tectoriis, sic temperatur. glaeba silis boni - coquitur ut sit in igni candens. ea autem aceto extinguitur 10 - et efficitur purpureo colore. - - XII | De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant (10) - non est alienum quemadmodum comparetur dicere. Rhodo - enim doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sarmenta - conlocant plumbeas massas, deinde ea operculis 15 - obturant ne spiramentum emittatur. post certum tem|pus (15) - aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam. - eadem ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt aeruginem - 2 quae aeruca appellatur. cerussa vero cum in fornace - coquitur, mutato colore ad ignem efficitur sandaraca. 20 - id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et - ea multo melio|rem usum praestat quam quae de metallis (20) - per se nata foditur. - - XIII Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et - excellentissimam habet praeter hos colores aspectus suavitatem. 25 - id autem excipitur e conchylio marino, e quo - purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum - -1 scobis (scopis _S_) factam (-ā _E_) mixta c. _x_ (_cf. Is. ex Fav. p. -308, 7_). - -3 ut inarescant aride _S(G^{c})_: uti nares cantaridae (-de _G_, -dę -_E_) _HEG_. - -4 simul autem: sit aut _GE(S^{c})_, sita ut _H_, sit ut _S_. - -5 coaluerint: cum (cū) coaruerint _HSG_, cum c[a/o]luerint _E_. - -7 confecto _x_. - -9 silix _HSG_, silicis _E_ (ſiliẋ̣ | ciſ _G^{c}_). - -10 igne _E_. - -12 erucam _x_ (_item infra, sicut_ erugo _semper x_) = afrugum _Fav._ | -vocitant (_sic_) _x_. - -14 doleis _x_. - -16 (_post_ sp.) obturatum (-tū) _add. x_ (_del. Schneider_). - -20 (_post_ ignem) incendi (_HS_, -dii _EG_) _add. x_ (_del. Nohl_). - -25 pra&erosco|lores _H_. - -26 & conchilio _E_. - -27 purpora _HS_. | efficitur _S_: inficitur _HEG_. - - * * * * * - -Page 180 - - ＜rerum＞ | naturae considerantibus admirationes, quod habet =182= - non in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem, - 2 sed solis cursu naturaliter temperatur. itaque quod legitur - Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae ad - septentrionem, | est atrum. progredientibus inter septentrionem 5 - et occidentem invenitur lividum. quod autem - legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, invenitur - violaceo colore. quod vero meridianis regionibus excipitur, - rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo etiam insula - creatur ceterisque | eiusmodi regionibus quae proximae 10 - 3 sunt solis cursui. ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis - circa scinduntur, e quibus plagis purpurea sanies uti - lacrima profluens excussa in mortariis terendo comparatur, - et quod ex concharum marinarum testis eximitur, ideo - ostrum est vocitatum. id autem | propter salsuginem cito 15 - fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum. - - XIV Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice - et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. itaque - tectores cum volunt sil atticum imitari, violam aridam - coi|cientes in vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, 20 - deinde cum est temperatum coiciunt in linteum, et inde - manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex - violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes - 2 efficiunt silis attici colorem. eadem ratione vaccinium - temperantes et lacte | miscentes purpuram faciunt elegantem. 25 - item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti, - herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞ - utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur. - item propter inopiam coloris in|dici cretam selinusiam aut =183= - -1 rerum _om. x_. - -4 heę _S_. - -8 violacio (-tio _G^{c}=S_) _x_. - -17 rubiae: rubra _x_ (_et Fav._). - -18 et hysgino (_Plin., Is._): & excygno _x_. - -19 tectores (_ut p. 180, 14. 19_) _x_: pictores _Fav._ | silacticum -_ante corr. H_ (= _E^{c}, ut_ silactici _E v. 23_). - -20 vas cum aqua _EG_: vas cum quā _H_, vas quā _S_. | confervere -faciunt _x_. - -21 coiciunt linteum (-ū) _x_. - -25 lactem (_HE_, -tē _GS_) _x_. - -27 luteū _HSE_, -um _G_ (lutear _Fav. cf. Plin. 33, 87. 91, ubi lego_: -luteum putant a luto herbam dictam …). | ita _om. x_ (_add. Oehmichen_). - -28 viridissimū (-um _H_) colorē (-em _H_) _x_. - -29 sinysiam _H_, synisiā _S_, sinisiam (-ā _G_) _EG_. - - * * * * * - -Page 181 - - anulariam vitro, quod Graeci ιϲατιν appellant, inficientes, - imitationem faciunt indici coloris. - - 3 Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates - ＜perveniatur＞ quibusque decoras oporteat fieri picturas, - item quas habeant | omnes colores in se potestates, ut 5 - mihi succurrere potuit in hoc libro perscripsi. itaque - omnes aedificationum perfectiones quam habere debeant - opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt - finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non - fuerit, quemadmodum inveniatur et qua ratione | ducatur 10 - quibusque rebus si erit salubris et idonea probetur explicabo. - - - - -LIBER OCTAVUS. - - - 1 De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum - principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum - | sacerdotes aquam et ignem, Euripides auditor Anaxagorae, 15 - quem philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt, - aera et terram eamque e caelestium imbrium - conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium - in mundo procreavisse, et quae ex ea essent - prognata cum dissolve|rentur temporum necessitate coacta, 20 - in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item in - caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione - mutata in eam recidere | in qua ante fuerant proprietatem. =184= - Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique - -1 vitroque (q: _HE_, q⁊ _S_) quod _x_. | insallim (-ī _S_) _x_. - -3 addispositionem firmitatis (_sic sine lac. sed in fine ut versus G -ita ipsius folii 107^{a} H_) _x_ (_corr. et suppl. Nohl_). - -7 aedificationum _HS_: edifitiorū _G_. - -10 ducatur _HS_: inducatur _G_. - -17 e _HSG_: & _E_. - -20 necessitate _ES_: -tē _HG_. - -21 eandem _EG_: eadem _HS_. | de aere nascentur _EG_, de hacre -nascentur _H_, de hac renascerentur _S_ (_ut L_). - -23 fuerant _G_: fuerat _H_, fuit _S_. | proprietates _G_. - -24 epi(ephy- _S_)charmos _x_. - - * * * * * - -Page 182 - - physici et philosophi haec principia esse quattuor - proposuerunt, aerem ignem terram aquam, eorumque inter - se cohaerentiam naturali figuratione e gene|rum discriminibus (5) - 2 efficere qualitates. animadvertimus vero non solum - nascentia ex his esse procreata sed etiam res omnes non 5 - ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque - corpora sine spiritus redundantia non possunt habere - vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus et - | remissiones continenter. caloris vero si non fuerit in (10) - corpore iusta comparatio, non erit spiritus animalis neque 10 - erectio firma, cibique vires non poterunt habere coctionis - temperaturam. item si non terrestri cibo membra corporis - alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt - 3 de|serta. animalia vero si fuerint sine umoris potestate, (15) - exsanguinata et exsucata a principiorum liquore interarescent. 15 - igitur divina mens quae proprie necessaria - essent gentibus non constituit difficilia et cara, uti sunt - margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus - nec natura desiderat, | sed sine quibus mortalium vita non (20) - potest esse tuta, ea fudit ad manum parata per omnem 20 - mundum. itaque ex his, si quid forte defit in corpore - spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. apparatus - autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus - tutiorem efficit vitam. item ter|renus fructus escarum (25) - praestans copiis supervacuis desiderationes alit et 25 - nutrit animales pascendo continenter. aqua | vero non =185= - solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, gratas - 4 quod est gratuita praestat utilitates. ex eo etiam qui - sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes - res e liquoris potestate consistere. itaque cum hydria 30 - -3 coherentia _x_. - -7 spiritu (sp̅u̅ _S_) _x_. - -13 deficient _EGS_: -tur _H_. - -19 nec n. _HS_: neque n. _EG_. - -20 tutaefudit _H_ (tuta effudit _S_), tuta fudit _EG_. - -21 defit _HSG_: desit _E_. - -23 coloris _H_. - -25 desiderationibus (_H_, -nib; _EGS_) _x_. - -27 usu _HEG_: usui _S_. - -30 hidria quā _G_, idria quam _E_, hydrio quem _H_, ydria quę _S_. - - * * * * * - -Page 183 - - aqua | ad templum aedemque casta religione refertur, tunc (5) - in terra procumbentes manibus ad caelum sublatis inventionis - gratias agunt divinae benignitati. - - Cum ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus - iudicetur ex potestate aquae omnes res constare, 5 - putavi | quoniam in prioribus septem voluminibus rationes (10) - aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de inventionibus - aquae quasque habeat in locorum proprietatibus - virtutes quibusque rationibus ducatur et quemadmodum - ante probetur scribere. est enim maxime necessaria 10 - et ad vitam et ad delectationes | et ad usum (15) - cotidianum. - - I Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et - fluentes. sin autem non profluent, quaerenda sub terra - sunt capita et colligenda. quae sic erunt experienda uti 15 - procumbatur in dentes antequam sol exortus fuerit, in - locis quibus erit | quaerendum, et in terra mento conlocato (20) - et fulto prospiciantur eae regiones. sic enim non errabit - excelsius quam oporteat visus, cum erit inmotum mentum, - sed libratam altitudinem in regionibus certa finitione designabit. 20 - tunc in quibus locis videbuntur umores concrispantes - et in aera surgen|tes, ibi fodiatur. non enim (25) - in sicco loco hoc potest signum fieri. - - 2 Item animadvertendum est quaerentibus aquam quo - genere sint loca. certa enim sunt in quibus nascitur. in 25 - creta tenuis et exilis et non alta est copia. ea erit non - optimo | sapore. item sabulone soluto tenuis sed inferioris =186= - loci invenietur. ea erit limosa et insuavis. terra autem - nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis - tempestatibus collectae in spissis et solidis locis subsidunt. 30 - haec | habent optimum saporem. glarea vero mediocres (5) - -2 inventionibus (-b; _EGS_) _x_. - -4 ab _HEG_: a _S_. - -5 ex _EGS_: & _H_. - -6 in _om. G_ (_non E_). | prioribus septem _HEG_: supiorib; .VII. _S_. - -10 ante: inte _H_, int̄ _E_, inter _G_, in terra _S_. - -11 delectationes _ES(G^{c})_: delectiones _HG_. - -28 ea (_ante corr._) _om. G_. - -29 sudores _GS_: -ris _H_. - -31 hec _H_, hęc _S_: hę _G_. - - * * * * * - -Page 184 - - et non certae venae reperiuntur. hae quoque sunt egregia - suavitate. item sabulone masculo harenaque carbunculo - certiores et stabiliores sunt copiae, eaeque sunt bono - sapore. rubro saxo et copiosae et bonae, si non per - intervenia dila|bantur et liquescant. sub radicibus autem 5 (10) - montium et in saxis silicibus uberiores et affluentiores, - eaeque frigidiores sunt et salubriores. campestribus autem - fontibus salsae graves tepidae, non suaves nisi quae ex - montibus sub terra submanantes erumpunt in medios - campos ibique arboram umbris | contectae praestant montanorum 10 (15) - 3 fontium suavitatem. signa autem quibus terrarum - generibus supra scriptum est ea invenientur nascentia, - tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera - aliaque quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per - se sine umore. solent autem eadem in lacunis | nata esse 15 (20) - quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt ex imbribus - et agris per hiemem propterque capacitatem diutius conservant - umorem. quibus non est credendum, sed quibus - regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur non - 4 sata sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda. | in 20 (25) - quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt experiundae. - fodiatur quoquoversus locus latus ne minus - pedes | ＜tres, altus pedes＞ quinque, in eoque conlocetur =187= - circiter solis occasum scaphium aereum aut plumbeum aut - pelvis. ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo 25 - unguatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur - -1 non certae (incertae _Fav._): non (n̄ _S_) incerte (_H_, -tę _SG_) -_x_. | repperiuntur _HG_ (_L_, reper. _Sl_), _ut 194, 22. 213, 17_ -repperitur _HSG_ (_L, non l_) _et 204, 1_ repperientur _HEG_ (_L, non -l_). | hae _H_, heę _S_: hęc _G_. - -2 harenaque carbunculo (_sic_) _x_ (_restituit Detlefsen_). - -3 et stabiliores _G_: _om. HS_. | aeque _H_, eęque _G_: hęque _S_. - -8 suaves _GS_: -vis _H_. - -9 medios campos ibique _G_: medio campo | sibique _H_, medio -campo . sibique _S_. - -12 ea _om. S_. | invenient _ante corr. G_. - -16 sedentes _x_ (_cf. p. 38, 23. 18 etc._). - -21 eae _HS_: hę _G_. - -23 tres altus pedes (_Fav._): _om. x_ (_ubi_ ne minus pedes quinque -_HG_, ne minus quinque pedes _S_). - -24 scaphium _HS_: scapiū _G_. - -25 id _S_: idque _HG_. - -26 unguatur _S_: ungatur _HG_. - - * * * * * - -Page 185 - - harundinibus aut fronde, | supra terra obruatur, tum postero (5) - die aperiatur, et si in vase stillae sudoresque erunt, is - 5 locus habebit aquam. item si vas ex creta factum non - coctum in ea fossione eadem ratione opertum positum - fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum fuerit, 5 - vas umidum erit et iam dissolvetur | ab umore. vellusque (10) - lanae si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autem - die de eo aqua expressa erit, significabit eum locum habere - copiam. non minus si lucerna concinnata oleique plena - et accensa in eo loco operta fuerit conlocata et postero 10 - die non erit exusta, sed habuerit reliquias olei | et enlychnii (15) - ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum - habere aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores. - item in eo loco ignis factus si fuerit et percalefacta terra - et adusta vaporem nebulosum ex se suscitaverit, is locus 15 - 6 habebit aquam. cum haec ita erunt pertemptata et quae - supra | scripta sunt signa inventa, tum deprimendus est (20) - puteus in eo loco et si erit caput aquae inventum, plures - circa sunt fodiendi et per specus in unum locum omnes - conducendi. 20 - - Haec autem maxime in montibus et regionibus septentrionalibus - sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et - | salubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt (25) - solis cursui, et in his locis primum crebrae sunt arbores - et silvosae ipsique montes suas habent umbras obstantes 25 - et radii solis non directi perveniunt ad terram nec possunt - 7 umores | exurere. intervallaque montium maxime recipiunt =188= - imbres et propter silvarum crebritatem nives ab umbris - arborum et montium ibi diutius conservantur, deinde - liquatae per terrae venas percolantur et ita perveniunt 30 - -1 sup[e]ra terrā _S^{c}_. - -2 vaso _x_. | sudores _GS_: -ris _H_. - -3 vas _S_: vasum _HG_. - -5 cum apertum fuerit _om. S_ (_itaque del. G^{c}_). - -6 erit & iā _S_ (_ut L_): erit &iam (etiā _G_) _HG_. | ab _om. S_. - -7 autem _om. S_. - -8 eo loc[v/o]m _H^{c}_. - -11 inlychni _HS_, ≣lychni _G^{c}_. - -13 ducit _HG_: trahit _S_ (_Fav._). - -14 percalefacta _S(G^{c})_: percalfacta (_sic hoc uno loco_) _HG_. - -19 ꝑ specuus _S_: perspicuus _H_, ꝑ psicuus (_sic_) _G_. - - * * * * * - -Page 186 - - ad infimas montium ra|dices, ex quibus profluentes fontium (5) - erumpunt ructus. campestribus autem locis contrario non - possunt habere copias. nam quaecumque sunt non possunt - habere salubritatem, quod solis vehemens impetus propter - nullam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo fervens 5 - ex planitie camporum | umorem, et si quae sunt aquae (10) - apparentes, ex his quod est levissimum tenuissimumque et - subtili salubritate aer avocans dissipat in impetum caeli - quaeque gravissimae duraeque et insuaves sunt partes, - II eae in fontibus compestribus relinquuntur. itaque quae 10 - ex imbribus aqua colligitur salubriores | habet virtutes, (15) - quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque - tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempestatibus - liquescendo pervenit ad terram. etiamque non - crebriter in campis confluunt imbres sed in montibus aut 15 - ad ipsos montes, ideo quod umores ex terra matu|tino (20) - solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque partem - caeli sunt proclinati, trudunt aera, deinde cum sunt moti - propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis - 2 undas. aer autem qui ruit trudens quocumque umorem 20 - per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum. - a ventis | autem quocumque feruntur umores conglobati (25) - ex fontibus | et fluminibus et paludibus et pelago cum =189= - tepore solis colliguntur et exhauriuntur et ita tolluntur - in altitudinem nubes, deinde tum aeris unda nitentes, cum 25 - perventum ad montes, ab eorum offensa et procellis propter - plenitatem et gravita|tem liquescendo disparguntur et ita (5) - diffunduntur in terras. - -2 ructus _EG_: fructus _H_ (ī aꝉ fructus _G^{c}_), fluctus _S_ (_ut v_). - -8 aerauocans _H_: aera vocans _EGS_. | impetum (-ū _G_) _HEG_: -tu -_S(G^{c})_. - -9 quę(æ _S^{c}_)que _EG(S^{c})_: quaque _HS_. | durę (_om._ que) _S_. - -12 quod _HEG_: eo quod _S_. | elegitur _G_. | fontibus _EGS_: frontibus -_H_. - -13 per aeris _EGS_: per[a/ ̣]eris _H^{c}_. - -19 ruentes _x_. - -22 feruntur _H^{c}SE^{c}G^{c}_: feruuntur _H_, ferentur _EG_. - -23 & fl. _S_: ex fl. _HEG_. - -24 tæpore _E_: tempore _HG_, tēpore _S_. | colligunt … exhauriunt -(exauriunt _H_) … tollunt _x_. - -25 tum: cum (cū) _x_. - -27 disparguntur _ante ras. E_: dispargunt _HSE^{c}G_ (dispergunt -_G^{c}_). - -28 diffunditur _x_. - - * * * * * - -Page 187 - - 3 Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci - haec videtur efficere ratio, quod ea habet in se et calores - fervidos et spiritus inmanes refrigerationesque et aquarum - magnam multitudinem. ex eo cum refrigeratum nocte sol - | oriens impetu tangit orbem terrae et ventorum flatus 5 (10) - oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in altitudinem - nubes. aer autem quod a sole percalefactus conversationibus - 4 tollit ex terra umores, licet ex balineis - exemplum capere. nullos enim camarae quae sunt caldariorum - supra se possunt | habere fontes, sed caelum quod 10 (15) - est ibi ex praefurniis ab ignis vapore percalefactum corripit - ex pavimentis aquam et aufert secum in camararum - curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in - altitudinem se trudit. et primo non remittit propter - brevitatem, simul autem plus umoris habet | congestum, 15 (20) - non potest sustinere propter gravitatem, sed stillat supra - lavantium capita. item eadem ratione caelestis aer cum - ab sole percipit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit - umores et congregat ad nubes. ita enim terra fervore - | tacta eicit umores, ut etiam corpus hominis ex calore =190= - 5 emittit sudores. indices autem sunt eius rei venti, ex 21 - quibus qui a frigidissimis partibus veniunt procreati septentrio - et aquilo extenuatos siccitatibus in aere flatus spirant, - auster | vero et reliqui qui a solis cursu impetum faciunt, (5) - sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod percalefacti 25 - ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus terris - -2 & (cal.) _HS(G^{c})_: _om. EG_. - -6 oriundus (_sic_) _E_ (_solus_). - -7 nubes _HS_: -bis _EG_. | percalefactus _ES^{c}_ (-fectus _S_): -percalcefactus (ꝑ calce‿factus _G_) _HG_. | conversationibus -(_cf. p. 219, 27_): cum(cū)rationibus (= c̅u̅sationib.) _x_. - -8 balineis (_sic_) _x_ (balneis _G^{c}_). - -9 nullae (-ę _EGS_) _x_. | camerae (-rę _S_, -re _E_) _x_. - -11 ibi: ubi _x_. | ꝑ calce factū (_ut supra_) _ante corr._ (-le‿f.) _G_. - -12 camararum _HEG_: camerarum _S_. - -17 item _S_: idem _HEG_. - -18 a sole _S_. | percipit _ES(G^{c})_: percepit _HG_. - -20 ut _om. S_. - -21 emittit _S(G^{c})_: emit ut _HEG_. - -23 &(et _G_)tenuatos _x_. | spirant _HS(G^{c})_: spirans _EG_. - -25 ad(p _S_)portant _EGS_: adportent _H_. - -26 et: ex _x_. - - * * * * * - -Page 188 - - lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad septentrionales - regiones. - - 6 | Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita (10) - fluminum, quae orbe terrarum chorographiis picta itemque - scripta plurima maximaque inveniuntur egressa ab septentrione. 5 - primumque in India Ganges et Indus ab Caucaso - monte oriuntur, Syria Tigris et Euphrates, Asiae item - Ponto Bory|sthenes Hypanis Tanais, Colchis Phasis, Gallia (15) - Rhodanus, Celtica Rhenus, citra Alpes Timavus et Padus, - Italia Tiberis, Maurusia quam nostri Mauretaniam appellant 10 - ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex septentrionali regione - progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum et mutato - nomine dici|tur Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes (20) - desertos sub|terfluens per meridiana loca manat et influit =191= - in paludem quae appellatur circumcingit Meroen, 15 - quod est Aethiopum meridianorum regnum, ab hisque paludibus - se circumagens per flumina Astasobam et Astoboam - et alia plura pervenit | per montes ad cataractam ab eoque (5) - se praecipitans per septentrionem pervenit inter Elephantida - et Syenen Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi 20 - 7 Nilus appellatur. ex Mauretania autem caput Nili profluere - ex eo maxime cognoscitur quod ex altera parte - -1 labentes _x_. - -5 ad septentrionem (-ē) _x_. - -6 ab (cauc.) _HEG_: a _S_. - -7 asiae _sic_ (asiæ _E_, asię _S_, ası[a/ẹ] = asiae _G^{c}_) _x_. | -item _S(G^{c})_: idem _HEG_. - -8 colchys _EG_: conchis _H_, ch[ⱶ/o]nchis _S_ (ꝉ c̄ _supra G^{c} i. e._ -vel conchys). - -9 alpes _ES_: alpis _HG_. | timauos _x_. - -10 maurusia _HS_: maurussia _E_, marusṣia _G^{c}_. | mauretaniam _HEG_: -mauritaniam _S_. - -11 atlante _HS_: anthlante _EG_. | dryis (drys _E_) _x_. | 12 eptagonum -_et_ (13) eptabolo (_sic._) _x_ (eptalobo _L_). - -13 agger (_sic codd. omnes nisi quod in fine versus omiserat G, suppl. -G^{c}_) = ger, niger, nigris (_Plin. cf. H. Kiepert, Alte Geogr. 224_). - -15 appellatur circumcingit _HG_ (_post_ app. _punctum add. H^{c}SE_, ⁜ -_supra punctum add. E^{c}, album reliquit S_). Coloe _suppl. Iocundus_. - -17 hastansobam (-ā _S_) _HS_, astansoban _EG_. | adstoboam _x_ (_sed_ -aḍ̇stoboam _G^{c}_). - -19 septentrionalem(ē) _x_ (_cf. p. 144, 27. 25, 1_). - -20 suenen _x_. | ęgypti _S_. - -21 mauritania _S_. - -22 ex _om. S_. - - * * * * * - -Page 189 - - montis Atlantis ＜sunt＞ alia capita item | profluentia ad (10) - occidentem in Oceanum, ibique nascuntur ichneumones crocodili - aliae similes bestiarum pisciumque naturae praeter - hippopotamos. - - 8 Ergo cum omnia flumina ＜amplis＞ magnitudinibus in 5 - orbis terrarum descriptionibus a septentrione videantur profluere - Afri|que campi, qui sunt in meridianis partibus subiecti (15) - solis cursui, latentes penitus habeant umores nec - fontes crebros amnesque raros, relinquitur uti multo meliora - inveniantur capita fontium quae ad septentrionem 10 - aut aquilonem spectant, nisi si inciderint in sulphurosum - locum aut aluminosum seu | bituminosum. tunc enim permutantur =192= - et aut calidae aquae aut frigidae odore malo - 9 et sapore profundunt fontes. neque enim calidae aquae - est ulla proprietas, sed frigida aqua cum incidit percurrens 15 - in ardentem locum effervescit et percale|facta egreditur (5) - per venas extra terram. ideo diutius non potest permanere, - sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter - esset calida, non refrigeraretur calor eius. sapor autem - et odor et color eius non restituitur, quod intinctus et 20 - commixtus est propter naturae raritatem. - - III | Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus (10) - profluit aqua sapore optimo, quae in potione ita est suavis - uti nec fontalis ab Camenis nec Marcia saliens desideretur. - haec autem ab natura perficiuntur his rationibus. 25 - cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis - excitatur, | ardore percandefacit terram quae est supra, a (15) - -11 atlantis _HS(G^{c})_: antlantis _EG_. | sunt _om. x_. - -2 occidentem oceanum _x_. | crocodili (-doli _ante corr._) _H_, -dilli -_EG_, -drilli _S_. - -4 hippopotamos _HS_: hippotamos _E_, inpropotamos _G_. - -5 flumina magnitudinibus (-nib;) _sic x_ (_inserendum_ amplis). - -6 a septentrionē _H_ (_non EGS_). - -8 habent _x_. - -9 amnesque _HS(G^{c})_: amnosque _EG_. - -12 aluminatosum _E et ante corr. GH_ (_non S_). - -13 et _om. x_. - -14 pro(ꝓ _G_)fundunt _HG_, per(ꝑ)fundunt _S_, produnt _E_. - -18 sed _HS(G^{c})_: sub _EG_. - -19 calor eius _EGS_: calcoleius _H_. - -20 color _E_: calor _HSG_. - -22 etiam _om. S_. - -23 est suavis _H_: suavis est _EGS_. - -24 abcamenis _HEG_: de camenis _S_. - -27 supra se autem _HEG_, supra . se autem _S(G^{c})_. - - * * * * * - -Page 190 - - se autem fervidum emittit in superiora loca vaporem, et - ita si qui in is locis quae sunt supra, fontes dulcis aquae - nascuntur, offensi eo vapore effervescunt inter venas et - 2 ita profluunt incorrupto sapore. sunt etiam odore et - sapore non bono frigidi fontes, | qui ab inferioribus locis 5 (20) - penitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per - longum spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt - supra terram sapore odore coloreque corrupto, uti in - Tiburtina via flumen Albula et in Ardeatino fontes frigidi - eodem odore qui sulphurati dicuntur et reliquis | locis 10 (25) - similibus. hi autem cum sunt frigidi, ideo videntur aspectu - fervere quod cum in ardentem locum alte penitus inciderunt, - umore et igni inter se congruentibus, offensa vehementi - fragore validos recipiunt in se spiritus, et ita - in|flati vi venti coacti bullientes crebre per fontes =193= - egrediuntur. ex his autem qui non sunt aperti sed ab saxis 16 - continentur, per angustas venas vehementia spiritus extruduntur - 3 ad summos grumorum tumulos. itaque qui - putant ea se altitu|dine qua sunt grumi capita fontium (5) - fossa habere, cum aperiunt fossuras latius decipiuntur. 20 - namque uti aeneum vas non in summis labris plenum - sed aquae mensurae suae capacitatis habens e tribus duas - partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi - fervore tangatur percale|fieri cogit aquam, ea autem (10) - propter naturalem raritatem in se recipiens fervoris validam 25 - inflationem non modo implet vas sed spiritibus extollens - operculum et crescens abundat, sublato autem - operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad - suum locum residit, ad eundem modum ea capita | fontium (15) - cum sunt angustiis compressa, ruunt in summo spiritus 30 - aquae bullitus, simul autem sunt latius aperti, exanimati - -2 his _x_. | quae: qui _x_. - -8 supra _HS_: super _EG_. - -11 Hii _H_. - -13 offensa _HEG_: -si _S_. - -14 et: ut _x_. - -15 crebrae (_H_, crebrę _EGS_) _x_. - -16 ab: aut _x_. - -18 qui putant ea (_Oehmichen_) se: quutant se _HG_ (qui tanta se -_SG^{c}_, qui putant se _L_). - -20 fosse (_H_, -sę _GS_) _x_. - -22 e _om. x_. - -23 opertumque _x_. - -29 resedit _x_. - -30 cōpressa ruunt _G_: conpraesserunt _H_, cōpresserunt _S_. - - * * * * * - -Page 191 - - per raritates liquidae potestatis residunt et restituuntur - in libramenti proprietatem. - - 4 Omnis autem aqua calida ideo quidem est medicamen|tosa (20) - quod in pravis rebus percocta aliam virtutem recipit - ad usum. namque sulphurosi fontes nervorum labores 5 - reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e corporibus - umores vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta membra - corporum paralysi aut tali qua vi morbi receperunt, fovendo - | per patentes venas refrigerationem contraria caloris vi (25) - reficiunt, et hoc continenter restituunt antiquam membro|rum 10 - conversationem. bituminosi autem interioris corporis =194= - 5 vitia potionibus purgando solent mederi. est autem - aquae frigidae genus nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis, - aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per - alvumque trans|eundo etiam strumarum minuit tumores. 15 (5) - ubi vero auram argentum ferrum aes plumbum reliquaeque - res earum similes fodiuntur, fontes inveniuntur copiosi, - sed hi maxime sunt vitiosi. habent enim, uti aquae calidae - sulphur alumen bitumen eademque per potiones - cum in corpus iniit et per | venas permanando nervos 20 (10) - attingit et artus, eos durat inflando. igitur nervi inflatione - turgentes e longitudine contrahuntur et ita aut - nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex - durissimis et spissioribus frigidissimisque rebus intinctas - 6 habent venarum raritates. aquae autem species est, | quae 25 (15) - cum habeat non satis perluciditatis, ex ipsa uti flos natat - -2 proprietate _x_. - -3 quidem: quod _x_. - -4 pravis (_sic_) _x_ (ἀτόποιϲ _Gal._). - -8 aut aliqua _x_ (aut tali aliqua _Detlefsen coll. Plin. 31, 59_ simili -modo). - -9 refrigeratione _x_. | calores ui _G_, calore sui _HSE_. - -10 recipiunt _S_. | restituuntur (-t᷑) in ant. _x_. - -11 curationem _x_ (_i. e._ c̅u̅sationem _cf. p. 189, 12_). - -13 _cf. de_ (_aquis_) Albensibus _et_ Vestinis Pinnensibus _Rhet. ad -Her. II, 28_. - -18 uti aquae: vitia aquae _x_. - -19 _sine albo x, scil._ bitumen . eaedemque (Eędemque _S_) _HS_, -bitumen. | Ea denique _G_ (Eæ demque _G^{c}_), bitumen . hædenique _E. -cf. Hipp. I, 534 Lips., Oribas. I, 330 Par._ - -20 iniit _HSEG_, _sed_ init _E^{c}_. - -22 turgentes e _EG_: turgente se _HS_. - -24 & (et _EG_)spissionibus (_sic_) _x_. | 26 perlucidas _x_ (_corr. -Ussing_). | ex: & _x_. - - * * * * * - -Page 192 - - in summo, colore similis vitri purpurei. haec maxime - consideratur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus - in asty et ad portum Piraeeum ductae sunt salientes, - e quibus bibit nemo propter eam causam sed lavationibus - et reliquis | rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita 5 (20) - vitant earum vitia. Troezeni non potest id vitari, quod - omnino aliud genus aquae non reperitur nisi quod Cibdeli - habent, itaque in ea civitate aut omnes aut maxima - parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso - flumen est nomine Cyd|nos, in quo podagrici crura macerantes 10 (25) - levantur dolore. - - 7 | Sunt autem et alia multa genera quae habent suas =195= - proprietates, ut in Sicilia flumen est Himeras, quod a - fonte cum est progressum dividitur in duas partes. quae - pars profluit contra Etruriam, quod per terrae dulcem 15 - sucum per|currit, est infinita dulcedine, quae altera pars (5) - per eam terram currit unde sal foditur, salsum habet - saporem. item Paraetonio et quod est iter ad Ammonem - et Casio ad Aegyptum lacus sunt palustres, qui ita sunt - salsi ut habeant insuper se salem congelatum. sunt autem 20 - et aliis pluribus | locis et fontes et flumina et lacus, qui (10) - per salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur. - 8 alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo - fontes erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae, - flumen nomine Liparis, in quo natantes aut lavantes ab 25 - ipsa aqua unguntur. simi|liter Aethiopia lacus est qui (15) - unctos homines efficit qui in eo nataverint, et India qui - -2 considerantur _x_ (-ratur _G^{c}_, _non S_). - -3 inasty(i _E_) _x_. | piraeum (-ū _G_) _HG_, pireū _S(G^{c})_, -pureum _E_. | ducti _x_. - -4 eam: hanc _S_. - -6 eorum _x_. | quod: quia _S_. - -7 cibdeli _HSE_: cibi | deli _G_. - -8 habeant _x_. - -9 civitas tharso (_HG_, thirso _E_, tarso _S_) _x_ (civitate _Joc._, -_cf. p. 195, 13_). - -16 quae (aū _add. S_) altera parte _x_. - -18 paret(& _H_, e | c _S_)onio _x_. | ammonem (-ē) (_sic_) _x_. - -19 casio _EG_: cassio _HS_. - -21 flumina lacus (_om._ et) _x_. - -26 unguntur _HEG_: unguuntur _S_. | aethiopiae (_HE_, -ę _S_, -e _G_) -_x_. - -27 nataverit _H_ (-rint _GS_). | india _HEG_: in india _S_. | qui _HS_: -quę _EG_. - - * * * * * - -Page 193 - - sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item - Carthagini fons in quo natat insuper oleum, odore uti - scobis citrea, quo oleo etiam pecora solent ungui. Zacyntho - et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes | sunt (20) - qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. 5 - Babylone lacus amplissima magnitudine qui λιμνη αϲφαλτιτιϲ - appellatur, habet supra natans liquidum bitumen, - quo bitu|mine et latere testaceo structum murum Samiramis =196= - circumdedit Babyloni. item Iope in Syria Arabiaque - Nomadum lacus sunt inmani magnitudine qui 10 - emittunt bituminis maximas moles, quas diripiunt qui - 9 habitant circa. id autem non | est mirandum. nam (5) - crebrae sunt ibi lapidicinae bituminis duri. cum ergo - per bituminosam terram vis erumpit aquae, secum extrahit, - et cum sit egressa extra terram secernitur et ita 15 - reicit ab se bitumen. etiamque est in Cappadocia in - itinere quod est inter Mazaca et Tyana lacus amplus, in - quem | lacum pars sive harundinis sive alii generis si (10) - demissa fuerit et postero die exempta, ea pars quae fuerit - exempta invenietur lapidea, quae autem pars extra aquam 20 - 10 manserit permanet in sua proprietate. ad eundem modum - Hierapoli Phrygiae effervet aquae calidae multitudo, e - qua circum hor|tos et vineas fossis ductis inmittitur, haec (15) - autem efficitur post annum crusta lapidea. itaque quotannis - dextra ac sinistra margines ex terra faciundo inducunt 25 - eam et efficiunt his crustis in agris saepta. hoc autem - ita videtur naturaliter fieri, quod in is locis et ea terra - -2 fons in quo _HEG_: fons ē in quo _S_. | uti scobe citreo _x_ (s. -citrea = cedrea _Mir. Arist. 113_: κέδροϲ _lat._ citrus). - -3 ungui _S_: ungeri _H_, ungueri _EG_ (_cf. Theod. Prisc. ind. p. -547_). | zachinto _x_. - -4 dirrachium _x_. - -5 aquae vomunt _H_ (_non EGS_). - -6 babilone _x_. | limnea spartacis _x_. - -8 quo _SE^{c}G^{c}_: quod _HEG_. | sameram(n _S_)is _x_. - -9 baby(i _HE_)lonē (-em _E_) _x_. | tope _x_. - -10 Nomadum: numidarum _x_. - -16 a se _S_. | capodocia _EG_. - -17 & tuana (et^{.t}ụana _G_) _x_. | inquā lacū (quo lacu _G^{c}_) _G_ -(_non E_). - -19 dimissa _x_ (demissa _G^{c}_). | postera _G_ (_non E_). - -22 e qua: equibus _x_. - -24 ita q. _x_. - -26 his: in his _x_. | septa _x_. - -27 is: his _x_. - - * * * * * - -Page 194 - - quibus nascitur, sucus | subest coaguli naturae similis, (20) - deinde cum commixta vis egreditur per fontes extra terram, - a solis et aeris calore cogitur congelari, ut etiam in - 11 areis salinarum videtur. item sunt ex amaro suco terrae - fontes exeuntes vehementer amari, ut in Ponto est flumen 5 - Hypanis. is a capite profluit circi|ter milia XL sapore (25) - dulcissimo, deinde cum pervenit ad locum | qui est ab =197= - ostio ad milia CLX, admiscetur ei fonticulus oppido quam - parvulus. is cum in eum influit, tunc tantam magnitudinem - fluminis facit amaram, ideo quod per id genus 10 - terrae et venas unde sandaracam fodiunt ea aqua manando - perfici|tur amara. (5) - - 12 Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprietate - perficiuntur, uti etiam in fructibus videtur. si enim - radices arborum aut vitium aut reliquorum seminum non 15 - ex terrae proprietatibus sucum capiendo ederent fructus, - uno genere | essent in omnibus locis et regionibus omnium (10) - sapores. sed animadvertimus insula Lesbo vinum protropum, - Maeonia catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia - Mamertinum, Campania Falernum, inter Terracinam et 20 - Fundos Caecubum reliquisque locis pluribus innumerabili - multitudine genera vini | virtutesque procreari. quae non (15) - aliter possunt fieri nisi cum terrenus umor suis proprietatibus - saporis in radicibus infusus enutrit materiam, per - quam egrediens ad cacumen profundat proprium loci et 25 - 13 generis sui fructus saporem. quodsi terra generibus umorum - non esset dissimilis et dispa|rata, non tantum in Syria (20) - et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus - -1 quibus (ꝉ qua _S^{c}_) is nascitur _x_. - -3 calor _H_ - -4 salinarum (-ē) _HS_: -riis _EG_. - -6 hipanis _HS(G^{c})_: inpanis _EG_. | is _om. x_. | XL … CLX (_sic_) -_x_ (_sed cf. Herod. 4, 52_). - -9 tanta magnitudine _H_. - -11 venas _HSG_: vena _E_ (venæ _E^{c}_). | sandaracā (-ca _EG_) -fodiuntur (-t᷑) _x_. | ea: & (et _G_) _x_. - -18 insulam (-ā) lesbon _x_. | protyrum maloniam (-ā) catace (-cae _H_) -caumen. Item lidiam moliton siciliam _x_. - -20 campaniam (-ā) _x_. | interracinā (inter racinā _G_) & (et _G_) -fundis cac(ę _S_)sibum (-ū) _x_. - -23 proprietatis _EG_ (-tibus _HSG^{c}_). - -24 sapores _x_. | infusus: sit infusus _x_. - -28 iuncis: uineis _x_. - - * * * * * - -Page 195 - - essent odores neque arbores turiferae, neque piperis darent - bacas nec murrae glaebulas, nec Cyre|nis in ferulis laser =198= - nasceretur, sed in omni terra regionibus eodem genere - omnia procrearentur. has autem varietates regionibus et - locis inclinatio mundi ＜efficit＞ et solis impetus ＜qui＞ 5 - propius aut longius cursum faciendo tales efficit terrae - umorisque | qualitates. nec solum in his rebus sed etiam (5) - in pecoribus et armentis. haec non ita dissimiliter efficerentur, - nisi proprietates singularum terrarum ＜umorum＞ generibus - 14 ad solis potestatem temperarentur. sunt enim Boeotia 10 - flumina Cephisos et Melas, Lucania Crathis, Troia Xanthus - inque agris Clazomeniorum | et Erythraeorum et Laodicensium (10) - fontes. ad ea flumina, cum pecora suis temporibus - anni parantur ad conceptionem partus, per id tempus - adiguntur cotidie potum, ex eoque quamvis sint alba procreant 15 - aliis locis leucophaea aliis locis pulla aliis coracino - colore. ita proprietas liquoris cum iniit | in corpus, proseminat (15) - intinctam sui cuiusque generis qualitatem. igitur - quod in campis Troianis proxime flumen armenta rufa - et pecora leucophaea nascuntur, ideo id flumen Ilienses 20 - Xanthum appellavisse dicuntur. - - 15 Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae - -2 murrae _H_, my(i _S_)rrę (-æ _E_) _EGS_. | glebulae (-ę _EGS_) _x_. - -3 eodem genere _EG_: eodem genera _H_, eadem genera _S_. - -5 efficit … qui _add. Mar._ - -6 proprius _x_ (ꝓ[i/pu]s _S_, _unde_ ꝓp[i/ri]us _sic G^{c}_ = propius -_E^{c}_). | aut _E_: ut _HSG_. | terrae (h _S_)umores . quae (quę _S_, -Quę _EG_) qualitates _x_. - -7 nec: n̄(non) _S_. - -8 armentis . Haec _H_, armentis hęc (hæc _E_) _EG_: armentis discernunt᷑. -Hęc _S_ (_unde rec. apud Mar. cum ed._). | similiter _x_ (_corr. ed._). - -9 umorum generibus: in generibus _HS_, in regionibus _EG_ (_et in marg. -S^{c}_ ꝉ regionibus). - -10 temperarentur _S(G^{c})_: perarentur _H_, pararentur _EG_ (_sed -G^{c}_ ī aꝉ temperarentur). | enim: &iā _S_. | bo&iae _H_, boetię(æ -_E_) _SEG_. - -11 lucanis aeraris _x_. - -12 clazomoeniorum _x_. - -13 ea _om. x_. - -15 adiguntur _E_, adicuntur _HG_: adiciuntur _S_. | cotidie: eo (eó -_S_) cotidie (-æ _HE_) _x_. | quamvis _E_, quā vis _S_: quavis _H_, qua -vis _G_. - -16 caracino _S_. - -17 init _x_. - -20 flumen ilienses _EG_: flumen | nilienses _H_, flum̄ nilienses _S_. - - * * * * * - -Page 196 - - per | maleficum sucum terrae percurrentia recipiunt in se (20) - vim | venenatam, uti fuisse dicitur Terracinae fons qui =199= - vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant inprudentes vita - privabantur. quapropter antiqui eum obstruxisse dicuntur. - et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui biberint 5 - moriuntur sed | etiam qui laverint. item in Thessalia (5) - fons est profluens, ex quo fonte nec pecus ullum gustat - nec bestiarum genus ullum propius accedit, ad quem - 16 fontem proxime est arbor florens purpureo colore. non - minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, 10 - dextra ac sinistra monumenti advenientes | duo rivi concurrunt (10) - in unum, e quibus ad unum accumbentes viatores - pransitare solent propter aquae bonitatem, ad rivum autem - qui est ex altera parte monumenti nemo accedit quod - mortiferam aquam dicitur habere. item est in Arcadia 15 - Nonacris nominata terrae regio, quae habet in monti|bus (15) - ex saxo stillantes frigidissimos umores. haec autem aqua - Ϲτυγοϲ υδωρ nominatur, quam neque argenteum neque - aeneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et - dissipatur. conservare autem eam et continere nihil aliud 20 - potest nisi mulina ungula, qua etiam memoratur ab Antipatro - in | provinciam ubi erat Alexander per Iollam filium (20) - 17 perlata esse et ab eo ea aqua regem esse necatum. item - Alpibus in Cottii regno est aqua ex qua qui gustant - statim concidunt. agro autem Falisco via Campana in 25 - campo Corneto est lucus in quo fons oritur, ibique avium - -2 terrae cinae _H_, terrę cînę _E_, terręcinę _GS_. - -3 _cf._ Neptunias lacunas _Rhet. ad Herenn. 4, 10, 15_ (_Thiel_). - -5 chrobsithratia _HS_ (-cia) _G_, crobsithracia _E_ (gr. ἐν ＜κυ＞χρωψι -_etc._, apud cychros _Plin._). - -7 fonte _om. S_ (_suppl. S^{c}_). - -8 propius _EGS_: proprius _H_. - -10 quo loci _S_: quodloci _H_, quo loco _EG_. - -12 e quibus ad unum _EG_: _om. HS_. - -13 transitare _x_. - -14 quod _HG_: quia _ES_. - -16 nonagris _E_, n̄ | agris _H_, n̄ agris _SG_. - -17 aqua styglos hydor _GS_: aquas tyglos hydor _HE_. - -21 qua: quae (quę) _x_. - -22 provinc(t _S_)ia _x_. - -23 perlatā _S_, perlatum _HE_ (-tū) _G_. - -24 Cottii: crobi _x_ (_cf. Amm. 15, 10, 3_). | exqua _EG_: _om. HS_. - -26 ibique _EG_: ubique _H_, ubi _S_. - - * * * * * - -Page 197 - - et lacertarum reliquarumque | serpentium ossa iacentia (25) - apparent. - - | Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti Lyncesto =200= - et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis - pluribus, quae hanc habent virtutem uti calculos in vesicis 5 - qui nascuntur in corporibus hominum potionibus discutiant. - 18 fieri autem | hoc naturaliter ideo videtur quod (5) - acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes - venae intinguntur acritudine, et ita cum in corpus - inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia in corporibus 10 - exconcrescentia offenderunt. quare autem discutiantur - ex acidis eae res, sic pos|sumus animadvertere. (10) - ovum in aceto si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet - et dissolvetur. item plumbum, quod est lentissimum - et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in eo 15 - acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur - 19 uti plumbum dissolvatur, et fiet cerussa. eisdem - | rationibus aes, quod etiam solidiore est natura, similiter (15) - curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. item margarita. - non minus saxa silicea, quae neque ferrum neque 20 - ignis potest per se dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta, - aceto sparso dissiliunt et dissolvuntur. ergo cum - has res ante oculos ita | fieri videamus, ratiocinemur isdem (20) - rationibus ex acidis propter acritudinem suci etiam - calculosos e natura rerum similiter posse curari. 25 - - 20 Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum - est unus Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine - -3 ly(i _EG_)ncesto (_sic_) _x_ (_ut_ λυγκηιϲτω _Ecl. Flor. de mir._). - -4 velino (_Plin._): uienna _x_. | theano _x_. - -5 uti _HS_: ut _EG_. | vessicis _S_. - -9 intinguntur _HEG_: -guuntur _S_. | in (_a. c._) _om. S_. - -10 inierunt _x_ (-int _S^{c} E^{c}_). - -11 &(et _G_)concre(i _ante corr. H_)scentia _x_. | offenderint _E^{c}_. - -12 eae _HEG_: hę _S_. - -13 mollescit _H_ (-cet _EGS_). - -15 vasae _H_ (-sạ̇e _L^{c}_, -sę _El_, -se _GS^{c}_, -so _v_). - -17 fiat _x_. | ceros _S_ (_ut codd. med. rec. cf. Theod. Prisc. p. -501_). - -19 fiet _HS_: fiat _EG_. | margarita: _sic x_ (_sc._ dissipabitur). - -20 silice | aquae _H_, silicea quę _EG_. - -21 igne _S_. - -23 hisdem _x_. - -26 autem _om. S_. - -27 eam aquam _EG_: eam _H_, _om. S_ (_ubi_ ex quo potantes sine vino f. -t.). - - * * * * * - -Page 198 - - vino potan|tes fiunt temulenti. Aequiculis autem in Italia (25) - et in Alpibus natione Medullorum est genus aquae quam - 21 qui bibunt efficiuntur turgidis gutturibus. Arcadia vero - civitas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca - profluens | aqua e qua qui biberint fiunt abstemii. ad =201= - eum autem fontem epigramma est in lapide inscriptum 6 - hac sententia versibus graecis, eam non esse idoneam ad - lavandum sed etiam inimicam vitibus, quod apud eum - fontem Melampus sacrifi|ciis purgavisset rabiem Proeti (5) - filiarum restituissetque earum virginum mentes in pristinam 10 - sanitatem. epigramma autem est id quod est subscriptum - - ἀγρότα, ϲὺν ποίμναιϲ τὸ μεϲημβρινὸν ἤν ϲε βαρύνῃ - δίψοϲ ἀν’ ἐϲχατιὰϲ Κλείτοροϲ ἐρχόμενον, - | τῆϲ μὲν ἀπὸ κρήνηϲ ἀρύϲαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαιϲ 15 (10) - ὑδριάϲιν ϲτῆϲον πᾶν τὸ ϲὸν αἰπόλιον· - -2 natione] medullorum--(_p. 208, 25_) rationibus [bellissime … _om. S -(in medio fol. 118^{b}), quae extant in H folio 117^{a} (post init.) -usque ad finem folii 121^{a} (i. e. in 4½ foliis H, quae faciunt versus -196 ed. pr. meae)_. - -4 clitori _x_. - -5 aquae . quaqui _E_, aquę . quo qui _G_, aquae qui _H_. - -7 haec sententiae (hęc sententię _G_) _x_. - -13 _Epigrammata quae sequuntur eadem graece extant in Eclogis -Florentinis (de mirabilibus) quae sub ficto Sotionis nomine (ex cod. -Laur. LVI, 1) olim edidit H. Stephanus (cf. V. Rose, Anecdota I, 9 sqq. -et ed. prioris praef. p. VII). ea hic plane omisit E. affero autem -quae exhibent HG, litteris quidem scripta semigraecis vel potius ex -graecis litteris latinisque mixta. graecas litteras melius conservavit -H, qui et inter α et λ clare distinguit, G autem multo saepius peccavit -confusis Η et Ν, Α (quod scribitur Λ nec distinguitur α λ) et Δ et -semper fere pro π positis τι vel ιτ. pro η et ε semper fere scribitur -_e_. cum H proxime faciunt P et L.--singulas litteras quibus discedit G -ab H adscripsi supra singulas lectionum codicis H._ | ΑΓΡaτa _H_ (_et -om._ a _fin._) _G_. | [Ν/Η]ΝeeΒaΡΥΗΝ. - -14 διψοϲ: ΛΙΥΟϹ _G_. | Κ[Λ/a]ιτΟΡΟϹ. - -15 τηϲ: τaϲ _HG_. | απο: aτιο _G_. | ΚΡΗΝΗΚaΡΥϹaι _HG_. | ΚaΠaΡa _G_. - -16 υδριαϲιν: Υ[a/Δ]ΡeaϹιΝ _H_. | ϲτηϲον: ϹτΠ|ΝϹΟΝ _G_. | παν: τιaΝ _G_. -| aιΠΟΟΛιΟΝ _H_ (_ubi_ Λ _ex_ Α _rasura factum est_. aιΝΟ ΟΜΟΝ _G_). | -αιπολιον ταμεθηϲ _lc(f), qui omittunt verba v. 12-13_ αλλα--εον(τα), -_quae tamen leguntur (ex H) etiam in P(v) et L._ - - * * * * * - -Page 199 - - ἀλλὰ ϲὺ μήτ’ ἐπὶ λουτρὰ βάλῃϲ χροί, μή ϲε καὶ αὔρη - πη＜μή＞νῃ ＜τερπνῆϲ＞ ἐντὸϲ ἐόντα μέθηϲ· - φεῦγε δ’ ἐμὴν πηγὴν μιϲάμπελον, ἔνθα Μελάμπουϲ - | λυϲάμενοϲ λύϲϲηϲ Προιτίδαϲ ἀργαλέηϲ, (15) - | πάντα καθαρμὸν ἔκοψεν ἀπόκρυφον ＜εὖτ ἄρ’ ἀπ’ Ἄργουϲ =202= - οὔρεα τρηχείηϲ ἤλυθεν Ἀρκαδίηϲ＞. 6 - - 22 item est in insula Cia fons e quo qui inprudentes biberint - fiunt insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea senten|tia, (5) - iucundam eam esse potionem fontis eius, sed qui - biberit saxeos habiturum sensus. sunt autem versus hi 10 - - ἡδεῖα ψυχροῦ πόματοϲ λιβὰϲ ἣν ἀναβαίνει - ＜πηγή, ἀλλὰ νόῳ＞ πέτροϲ ὁ τῆϲδε πιών. - - 23 Susis autem in qua civitate est regnum Persarum, fonticu|lus (10) - est ex quo qui biberint amittunt dentes. item in - eo est scriptum epigramma quo significant hanc sententiam, 15 - egregiam esse aquam ad lavandum, sed ea si bibatur - excutere e radicibus dentes. et huius epigrammatos - sunt versus graece - -1 Ν[Λ/a]Μ[Λ/a]ϹιΜΗτe[Ν/Π]ιaΟΥτΡaΒaτιτeΧΡaΜΗϹΗΚaιΔΥΡΗ. - -2 πημηνη--εμην _om. G_. | ΠΗΝΗϹΝτΥϹ _H(PL)_ _i. e._ πη＜μη＞νη ＜τερπνηϲ＞ -εντοϲ. - -3 δ’ εμην: ΔeΓΗ _H_. | πηγην: ιτΗΓΗΝ _G_. | ΜeιϹaΜ[ιτ/Π]e[a/Λ]ΟΝ. | -μελαμπουϲ: ΜeaΛμΙ|τΟΥϹ _G_. - -4 λυϲαμενοϲ λυϲϲηϲ: aΥϹaΜeΝΟ | ϹaΥϹeΗϹ _H_, aΜeΝΟ Ϲaτ ϹeΝϹ _G_ -(λουϲάμενοϲ _Laur._). | [ιτ/Π]ΡΟιΤΙaaϹaΡΤeΜeιaϹ. - -5 παντα: ιτaΝτa _G_. | Κ[a/Λ]ΘaΡΜΟΝϹΚΟΨeΝe[τι/Π]aΧΡΥΨΟΝ (_hoc verbo -finitur epigr. in HG, reliqua ex Ecl. Flor.--ubi sic_ α γὰρ … -ἤλυθον--_addiderunt edd._). - -7 chia _HEG_ (cea _Plin._). | equo _H_: exquo _EG_. - -9 iucundā eam _H_: iocundum (-dū _G_) eam (eā _G_) _EG_. - -10 sensus _E_: sensos _HG_. | hii _H_. - -11-12: Ηae[a/Λ]ΠΟΨΥΧΡΟΥΠΟΜΛ[ΤΟςaΒτaϹaaΝ^{(_om. -G_)}ΙΝϹιΝeΝ/ΤΟϹaιΒaϹaaΝaΒaιΝϹΙΠeΠ] | ΡΟϹΟΤ[Ν/Η]ΝaeΠιωΝ (πηγη αλλα νοω -_om. HG_.) ἀναβάλλει _praebet cod. Laur. pro_ αναβαινει _Vitr._ (ἢν -ἀναβάλλῃ _Joc._, ἣν ἀνίηϲι _Steph._). - -13 susis _EG_: suesis _H(LP)_. - -15 quo: quod _x_. | significant _HG_, -cat _E_. - - * * * * * - -Page 200 - - | ὕδατα κρανάεντα βλέπειϲ, ξένε, τῶν ἄπο χερϲὶν (15) - λουτρὰ μὲν ἀνθρώποι＜ϲ ἀβλαβῆ ἔϲτιν ἔχειν·＞ - ἢν δὲ βάλῃϲ κοίληϲ ποτὶ νηδύοϲ ἀγλαὸν ὕδωρ - ＜ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεοϲ ἁψάμενοϲ,＞ - αὐτῆμαρ πριϲτῆρεϲ ἐ＜πὶ χθονὶ δαιτὸϲ ὀδόντεϲ＞ 5 - | πίπτουϲιν, γενύων ὀρφανὰ θέντεϲ ἕδη. (20) - - 24 Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates quae - procreant qui ibi nascuntur egregiis vocibus ad cantandum, - | uti Tarso Magnesiae aliis eiusmodi regionibus. =203= - etiamque Zama est civitas Afrorum cuius moenia rex Iuba 10 - duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi constituit. - ab ea milia passuum XX est oppidum Ismuc, cuius - agrorum | regiones incredibili finitae sunt terminatione. (5) - cum esset enim Africa parens et nutrix ferarum bestiarum - maxime serpentium, in eius agris oppidi nulla nascitur 15 - et si quando adlata ibi ponatur statim moritur, neque id - solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit, - et ibi. id genus terrae | etiam Balearibus dicitur esse. (10) - sed aliam mirabiliorem virtutem ea habet terra, quam - 25 ego sic accepi. Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant 20 - totius oppidi agrorum possessiones, cum patre Caesari - militavit. is hospitio meo est usus. ita cotidiano convictu - necesse fuerat de philologia disputare. | interim cum (15) - -1 Υ[Μ/aΛ]τα ΚΡaΝaeΝΤa Βae[τι/Π]eιϹ ξeΝϹΤωΝ a[τι/ΠΟ]ΧeΡϹιΝ _sic HG_ (ὕδ. -ταῦτα βλέπειϲ φοβερά _Laur. et sic Joc._) - -2 [a/Λ]ΟΥτΡa ΜeΝ aΝΤΡΟΠΟιΗΝaeΜΒ[Ν/Η]ΟΚΟ | -ιΛΟΥΒΟΤaΝ[Νa/ΗΛ]eΟϹa[τΟΜ/τΜΟ]ΝΥΔωΡ (αβλαβη εϲτιν εχειν _om. HG_). - -4 _om. HG_. - -5 aΥΤ[Ν/Η]ΜeΡΠΡιϹ | Τ[Ν/Η]ΡeϹeΠeιΠΤΟΥϹιΝΤeΝΥωΝΟΡΦaΝΛ[e/Θ]eΝΤeϹeaΝ (πι -χθονι δαιτοϲ οδοντεϲ _om. HG_). - -9 uti tharso _HG_: ut intharso _E_. - -11 sepsit _x_. - -12 passus .xx. (_sic_) _x_. - -13 regiones _H_: -nis _EG_. | finiti _x_. - -17 fuerit | & ibi id _H_, fuerit . & ibi id _EG_. - -20 gaius . iulius masinissae (_sine punctis EG_) _x i. e._ Masinthae -(_qui Caesaris_ stipendiarius _ab a. 693_) filius. _is ab a. circiter -714, natus sc. annos XX, illo hospitio potuerit usus esse_ (_Suet. -Caes. 71, cf. 18_). - -21 patres (_H et a. c. G_, patre _EG^{c}_) cae(e _G_)sare _x_. - - * * * * * - -Page 201 - - esset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo, - exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes ut qui ibi procrearentur - voces ad cantandum egregias haberent, ideoque - semper transmarinos catulastros emere formosos et puellas - maturas eosque coniungere, ut qui nascerentur ex | his non 5 (20) - solum voce egregia sed etiam forma essent non invenusta. - - 26 Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura - distributa, quod humanum corpus est ex aliqua parte - terrenum, in eo autem multa genera sunt umorum, uti - sanguinis | lactis sudoris urinae lacrimarum, ergo si in 10 (25) - parva particula terreni tanta discrepantia invenitur saporum, - non est mirandum si etiam in magnitudine terrae - innumerabiles sucorum | reperientur varietates, per quarum =204= - venas aquae vis percurrens tincta pervenit ad fontium - egressus, et ita ex eo dispares variique perficiuntur in 15 - propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam - et regionum qualitates terrarumque | dissimiles proprietates. (5) - 27 ex his autem rebus sunt nonnulla quae ego per - me perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quorum - scriptorum hi sunt auctores Theophrastus Timaeus 20 - Posidonius Hegesias Herodotus Aristides Metrodorus, qui - magna vigilantia et infinito studio locorum pro|prietates, (10) - aquarum virtutes, ab inclinatione caelique regionum qualitates - ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum - secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse 25 - putavi de aquae varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus - eligant homines aquae fontes, e quibus ad usum - salien|tes possint ad civitates municipiaque perducere. (15) - 28 nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad - usum necessitates quantas aqua, ideo quod omnium animalium 30 - -4 catlastros _x_. | formonsos _H_. - -9 genera sunt morum _H_, sunt genera morum (umorū _G^{c}_, humorū -_E^{c} supra lin. add._ v _et_ hu). - -12 si tam (tā _G_) in _x_. - -13 innumerabilis _H_. - -14 venas quaevis (quae | vis _E_, quę vis _G_) _x_. - -20 hii _H_. | theophrastos _x_. - -21 posidonios _x_. | hegesias _x_ (Ctesias _Plin._). | arystides _H_. - -23 abinclinatione caelique (cęliquę _G_) _sic x_ (_ubi_ caelıq̇u̇ė -_E^{c}_). - -24 esse distributas _H_: distributas esse _EG_. - -27 e _om. x_. - -29 videretur _G_ (_non E_). - - * * * * * - -Page 202 - - natura si frumenti fructu privata fuerit arbustive - aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex his, reliquis - rebus escarum | utendo poterit tueri vitam, sine aqua (20) - vero nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest - nasci nec tueri nec parari. quare magna diligentia industriaque 5 - quaerendi sunt et eligendi fontes ad humanae - vitae salubritatem. - - IV Expertiones autem et probationes eorum sic sunt provi|dendae. (25) - si erunt profluentes et aperti, antequam duci - incipiantur, aspiciantur animoque advertantur qua membratura 10 - | sint qui circa eos fontes habitant homines, et =205= - si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus - non vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. item - si fons novus fossus fuerit et in vas corinthium sive alterius - generis quod | erit ex aere bono ea aqua sparsa 15 (5) - maculam non fecerit, optima est. itemque in aeneo si - ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit - neque in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea - 2 aqua erit item probata. item si legumina in vas cum - ea aqua coniecta ad ignem posita cele|riter percocta fuerint, 20 (10) - indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non - minus etiam ipsa aqua quae erit in fonte si fuerit limpida - et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit muscus - non nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo - inquinamento is locus fuerit sed puram habuerit speciem, 25 - | innuitur his signis esse tenuis et in summa salubritate. (15) - - V Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque ut - fieri oporteat explicabo. cuius ratio est prima perlibratio. - libratur autem dioptris aut libris aquariis aut chorobate, - sed diligentius efficitur per chorobaten, quod dioptrae 30 - -1 arbustive: arbustiuo _H_, arbustino _EG_. - -4 ciui _H_. - -6 ele(i _E_)gendi _x_. - -14 si _ante corr. om. G (non E)_. | novos _ante corr. H_. - -15 quod: quia _E_ (_sed_ quod _supra E^{c}_). - -20 coiecta _H_. - -21 non etiam minus _x_. - -22 limpida--(23) profluxerit _bis deinceps posuit H (item L)_. - -24 iuncum (-cū _G_) _x_. - -25 is: his _H_. - -26 innuitur: inbuitur _H_, imbuitur _EG_. - -29 diobtris _x_. - -30 diobtrae (-ę _G_) _x_. - - * * * * * - -Page 203 - - libraeque | fallunt. chorobates autem est regula longa circiter (20) - pedum viginti. ea habet ancones in capitibus extremis - aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad - normam coagmentatos, et inter regulam et ancones a - cardinibus compacta transversaria, quae habent lineas ad 5 - perpendiculum recte descriptas | pendentiaque ex regula (25) - perpendicula in singulis partibus | singula, quae, cum =206= - regula est conlocata eaque tangent aeque ac pariter lineas - 2 descriptionis, indicant libratam conlocationem. sin autem - ventus interpellaverit et motionibus lineae non potuerint 10 - certam significationem facere, tunc habeat in | superiore (5) - parte canalem longum pedes V latum digitum altum sesquidigitum - eoque aqua infundatur, et si aequaliter aqua - canalis summa labra tanget, scietur esse libratum. item - eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur quantum 15 - 3 habuerit fastigii. fortasse qui Archimedis libros legit dicet - non | posse fieri veram ex aqua librationem, quod ei (10) - placet aquam non esse libratam sed sphaeroides habere - schema et ibi habere centrum quo loci habet orbis terrarum. - hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, 20 - necesse est, ad extrema capita dextra ac sinistra cum - librata regula erit pariter susti|nere regulam aquam, sin (15) - autem proclinata erit ex una parte, qua erit altior non - habere regulae canalem in summis labris aquam. necesse - est enim quocumque aqua sit infusa in medio inflationem 25 - curvaturamque habere, sed capita dextra ac sinistra inter - -1 librequae _H_, librę tiuę _G_ (_sed G^{c} supra_ q⁊ = que). - -2 viginti _H_: XX _G_. - -3 aequali modo _H_: aequalis | modi _G_. - -4 coagmentatus _H_. - -5 conpacta _G_: conpactat _H_. - -7 partibus: _fort. l._ pedibus. - -8 eaquae (ea quę _G_) tangentur _x_. | aeque ac pariter l. _H_: ęquę -(ęque _G^{c}_) pariter ac l. _G_. - -9 descriptionis _G_: -nes _H_. - -12 V: _sic x_. - -14 libra _x_. | ita _x_. - -18 phaeroides (pheroides _G_) _x_ (_sed G^{c}_ spheroides _et infra v. -13_ spheroides _x_). | habere _H_: haberi _G_. - -19 schema (scema _G_) sed ibi _x_. - -21 necesse est extrema _x_. | dextra ac sinistra cum librata _G_: _om. -H, ubi sic_ extrema capita regula erit. - -23 proclinatum (-tū _G_) _x_. | quae erit altior non habuerit regulae -canalem _x_. - -24 aquam . necesse | ē enim _G_: aquam nenesse (_sic, unde_ non esse -_vel_ e̅e̅ _PL_). est enim _H_. - - * * * * * - -Page 204 - - se librata esse. exemplar autem chorobatae | erit in extremo (20) - volumine descriptum. et si erit fastigium magnum, - facilior erit decursus aquae. sin autem intervalla erunt - lacunosa, substructionibus erit succurrendum. - - VI Ductus autem aquae fiunt generibus tribus, rivis per 5 - canales structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis fictilibus. - | quorum hae sunt rationes. si canalibus, ut (25) - structura fiat | quam solidissima solumque rivi libramenta =207= - habeat fastigata ne minus in centenos pedes sicilico, eaeque - structurae confornicentur ut minime sol aquam tangat. 10 - cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello - coniunctum ad | recipiendam aquam triplex inmissarium, (5) - conlocenturque in castello tres fistulae aequaliter divisae - intra receptacula coniuncta, uti cum abundaverit ab extremis, - 2 in medium receptaculum redundet. item e medio 15 - ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero in - balineas ut vectigal quotannis | populo praestent, exque (10) - tertio in domos privatas ne desit in publico. non enim - poterunt avertere, cum habuerint a capitibus proprias - ductiones. haec autem quare divisa constituerim, eae sunt 20 - causae et uti qui privatim ducent in domos vectigalibus - 3 tueantur per publicanos aquarum ductus. sin | autem medii (15) - montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit - faciendum uti specus fodiantur sub terra librenturque ad - fastigium quod supra scriptum est, et si tofus erit aut 25 - saxum, in suo sibi canalis excidatur, sin autem terrenum - aut harenosum erit solum, parietes cum camara in specu - | struantur et ita perducatur, puteique ita sint facti uti (20) - inter binos sint actus. - -1 chorobati _x_. - -2 et si _G_: et sic _H_. - -6 ficti | _G_ (fictibꝰ _G^{c} pro_ fictilibus). - -9 sicilico (_Plin. 31, 57_): semipede _x notis_ (S _et_ 𐆓) _ut videtur -confusis_ (pede semis _Fav._, sesquipede _Pall._). | eaeque: aeque _H_, -ęque _G_. - -15 item e: ita in _x_. - -17 balneas _x_. | ut _om. x_. | exque: exquibus (-b;) _x_. - -18 domus _x_. - -19 poterint _x_. - -20 eae: hae (hę _G_) _x_. - -21 causae uti qui (causę . uti qui _G_) _x_. - -24 fodientur _H_. | liberenturque _G_. - -27 solum & (et _G_) parietes _x_. | camara _G_: camera _H_. - -29 binos sint: duos (_ex_ .II.) sit _x_. - - * * * * * - -Page 205 - - 4 Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum - ad caput struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum - constituatur, eaeque fistulae e castello conlocentur - ad castellum | quod erit in moenibus. fistulae ne minus (25) - longae pedum denum fundantur. quae si centenariae 5 - erunt, pondus habeant | in singulas pondo MCC, si octogenariae =208= - pondo DCCCCLX, si quinquagenariae pondo DC, - quadragenariae pondo CCCCLXXX, tricenariae pondo CCCLX, - vicenariae pondo CCXL, quinum denum pondo CLXXX, - denum pondo CXX, octonum pondo C, | quinariae pondo LX. 10 (5) - e latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint, - antequam in rotundationem flectantur, magnitudinum ita - nomina concipiunt fistulae. namque quae lamna fuerit - digitorum quinquaginta, cum fistula perficietur ex ea - 5 lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae. ea 15 - | autem ductio quae per fistulas plumbeas est futura hanc (10) - habebit expeditionem. quodsi caput habeat libramenta ad - moenia, montesque medii non fuerint altiores ut possint - interpellare sed intervalla, necesse est substruere ad libramenta - quemadmodum in rivis et canalibus. sin autem 20 - non | longa erit circumitio, circumductionibus, sin autem (15) - valles erunt perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur. - cum venerit ad imum, non alte substruitur, ut sit libramentum - quam longissimum. hoc autem erit venter quod - Graeci appellant κοιλιαν. deinde cum venerit adversus 25 - clivum, ex | longo spatio ventris leniter tumescit ut exprimatur (20) - 6 in altitudinem summi clivi. quodsi non venter in - -2 adcopia quae (quę _G_) _x_. - -3 eaeque: aeq; _H_, ęque _G_. | fistulae (-lę _G_) castello _x_. - -4 neminus longae _H_: _om. G_. - -6 pondo .MCC. _H_: pondo[·m̑/·]CC. _G^{c}_. - -7 DCCCCLX _HG_: DCCCCXL _Fav._, octingenta XL _Pall._ (_S Fav._). - -8 .CCCLX. _HG_: CCCC.L. _Fav., Pall._ - -10 CXX _G_ (_S Fav._): CCXX _H_. | pondo C: _sic HG_ (_Plin._, _Fav._, -_Pall._) _pro_ XCVI. - -11 lamnarum _H_: lāminarū _G_. | quod _HG_. - -12 magnitudinē _ante corr. G_. - -13 (_et_ 15) lamna _H_: lāmina _G_. - -14 quinquaginta _H_: L _G_. | fistula _H_: -lę _G_. - -15 reliqua _x_. - -23 venerint _x_. | libratū _x_. - -25 coe(ę _G_)lian _x_. - -26 ut _om. x_. - -27 cle([i/ẹ] _G^{c}_)ui _x_. - - * * * * * - -Page 206 - - vallibus factus fuerit nec substructum ad libram factum - sed geniculus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras. - etiam in ventre colliviaria sunt facienda, per - quae vis spiritus relaxetur. ita | per fistulas plumbeas (25) - aquam qui ducent, his rationibus bellissime poterunt efficere, 5 - quod et decursus et circumductio|nes et ventres et =209= - expressus hac ratione possunt fieri, cum habebunt a capitibus - 7 ad moenia fastigii libramenta. item inter actus - ducenos non est inutile castella conlocari, ut si quando - vitium aliqui locus fecerit, non totum omneque opus 10 - | contundatur et in quibus locis sit factum facilius inveniatur, (5) - sed ea castella neque in decursu neque in ventris - planitia neque in expressionibus neque omnino in vallibus - sed in perpetua aequalitate. - - 8 Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est faciendum. 15 - | tubuli crasso corio ne minus duorum digitorum (10) - fiant, sed ita hi tubuli ex una parte sint lingulati, ut - alius in alium inire convenireque possint. coagmenta - autem eorum calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda, - et in declinationibus libramenti ventris lapis est ex saxo 20 - rubro in ipso geniculo | conlocandus isque perterebratus, (15) - uti ex decursu tubulus novissimus in lapide coagmentetur - et primus etiam librati ventris, ad eundem modum adversus - clivum et novissimus librati ventris in cavo saxi - rubri haereat et primus expressionis ad eundem modum 25 - 9 coagmentetur. ita librata plani|tia tubulorum ad decursus (20) - et expressiones non extolletur. namque vehemens spiritus - in aquae ductione solet nasci, ita ut etiam saxa perrumpat, - nisi primum leniter et parce a capite aqua inmittatur - et in geniculis aut versuris alligationibus aut pondere 30 - -2 commixturas _x_. - -3 colliviaria: _sic x_. - -7 exprae(_H_, ę _G_, e _GS^{c}_)ssis _x_. - -8 fastigii: adfastigii _HG_, ad fastigia _S_. - -9 ducentos _x_. - -10 aliqui _HG_: -quis _S_. - -13 (26) planitia: (_sic_) _x_. - -14 fiant _post_ perpetua _add. Joc._ - -15 faciundum (_solus_) _S_. - -17 ita _Oehmichen_: uti _x_. - -23 etiam: ex _x_. | adversum (-ū) _x_. - -24 novissimum (-ū) _x_. - -26 ad: aut _HS(G^{c})_, ut _G_. - -27 et _om. S_. | expre(ae _H_)ssionis _x_. - -28 sol& _S_: solent _HEG_. - -29 a capite _om. S (i. m. suppl. S^{c})_. - - * * * * * - -Page 207 - - saburra contineatur. reliqua omnia uti | fistulis plumbeis (25) - ita sunt conlocanda. item cum primo aqua a capite inmittitur, - ante favilla inmittetur, uti coagmenta si | qua =210= - 10 sunt non satis oblita favilla oblinantur. habent autem - tubulorum ductiones ea commoda. primum in opere quod 5 - si quod vitium factum fuerit, quilibet id potest reficere. - etiamque multo salubrior est ex tubulis aqua quam per - fistu|las, quod plumbum videtur esse ideo vitiosum quod (5) - ex eo cerussa nascitur, haec autem dicitur esse nocens - corporibus humanis. itaque quod ex eo procreatur ＜si＞ id 10 - est vitiosum, non est dubium quin ipsum quoque non sit - 11 salubre. exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus - accipere, quod | palloribus occupatos habent corporis (10) - colores. namque cum fundendo plumbum flatur, vapor ex - eo insidens corporis artus et in diem exurens eripit ex 15 - membris eorum sanguinis virtutes. itaque minime fistulis - plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere salubrem. - saporemque meliorem ex | tubulis esse cotidianus (15) - potest indicare victus, quod omnes structas cum habeant - vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis integritatem 20 - fictilibus utuntur. - - 12 Sin autem fontes ＜non sunt＞ unde ductiones aquarum - faciamus, necesse est puteos fodere. in puteorum autem - | fossionibus non est contemnenda ratio, sed acuminibus (20) - sollertiaque magna naturales rerum rationes considerandae, 25 - quod habet multa variaque terra in se genera. est enim - uti reliquae res ex quattuor principiis composita. et - primum est ipsa terrena habetque ex umore aquae fontes, - item calores | unde etiam sulphur alumen bitumen nascitur, (25) - aerisque spiritus inmanes, qui cum graves per intervenia 30 - fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum - -4 oblinentur _x_. - -8 quod per plumbum _x_. | quod: quia _ES_. - -9 eo: plumbo _S_. | cerusa _EG_, cerosa _S_. - -10 ita quod _HG_, itaque _E_, ita ergo cū quod _S_. | si _om. x_. | id: -_om. S_. - -11 quin _GE^{c}S_: qui in _H_. - -15 indie _x_. - -19 structas (_Fav._): ex(s _EGS_)tructas _x_. - -22 non sunt: _om. x_. - -24 fossionibus (_in ras._) _E^{c}_: possessionibus _HSEG_. - -30 intervena _EG_ (-nia _HS_). - - * * * * * - -Page 208 - - et ibi homines offendunt fodientes vi naturali vaporis obturant - eorum naribus spiritus animales, uti qui non - 13 celerius inde effugiunt ibi intere|mantur. hoc autem (30) - quibus rationibus caveatur sic erit | faciendum. lucerna =211= - accensa demittatur, quae si permanserit ardens sine periculo 5 - descendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis, - tunc secundum puteum dextra ac sinistra defodiantur - aestuaria. ita quemadmodum per nares spiritus ex | aestuariis (5) - dissipabuntur. cum haec sic explicata fuerint et ad - aquam erit perventum, tunc saepiatur astructura ne obturetur 10 - 14 vena. sin autem loca dura erunt aut nimium - venae penitus fuerint, tunc signinis operibus ex tectis aut - superioribus locis excipiendae sunt copiae. in signinis - autem | operibus haec sunt facienda. uti harena primum (10) - purissima asperrimaque paretur, caementum de silice frangatur 15 - ne gravius quam librarium, calce quam vehementissima - mortario mixta ita ut quinque partes harenae ad - duas respondeant. eorum fossa ad libramentum altitudinis - quod est futurum | calcetur vectibus ligneis ferratis. (15) - 15 parietibus calcatis in medio quod erit terrenum 20 - exinaniatur ad libramentum infimum parietum. hoc exaequato - solum calcetur ad crassitudinem quae constituta - -1 vi: ut _x_. | obt(d _EG_)urante eorum _x_. - -2 uti: ita _x_. - -3 interemuntur _HG_ (-imuntur _ES_). | hoc quibus autem r. _EG_. - -7 defodianturque| (_H_, -q⁊| _etiam S_) ae(ę _S_)stuaria _HS_: def. que -ē | varia _G_, def. quæ | est uaria _E_ (= _L_). - -10 saepiaturas structura | nec opturentur venas _H_, sepiatur structura -nec obturentur (obdurentur _EG_) venas _SEG_ (_cf._ parietes struantur -_Fav. p. 291, 25_ = latera puteorum structura suscipiat _Pall._). - -12 signinis _EGS_: signis _H_. | ex testis _x_. | aut _H_: a _EGS_ (_cf. -Varro r. r. p. 144, 14 K_ cisternae sub tectis et lacus sub diu). - -13 Insigni|is _G_, Insignis _E_ (-ninis _G^{c}E^{c} = HS_). - -16 calx _x_. - -17 adduas _EG_: adduos _HS_. - -18 respondeant eorum fossa: _sic x_ (_textu confuso, nam seq. de -puteis_). _post_ resp. _exciderunt qualia indicat Faventinus_ (_Pall._) -puteum ergo fodere debebis latum pedes octo ut a binis pedibus -structura in circuitu surgat (surgit _etiam Plin. 31, 49 ubi legendum -est_ signino harenato) et quattuor cavo relinquat.… - -21 infimum _HS_: infirmum _EG_. - - * * * * * - -Page 209 - - fuerit. ea autem si duplicia aut triplicia facta fuerint - uti percolationibus transmutari possit, multo | salubriorem (20) - et suaviorem aquae usum efficient. limus enim cum habuerit - quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit - saporem, si non, salem addi necesse erit et 5 - extenuari. - - Quae potui de aquae virtute et varietate quasque - habeat | utilitates quibusque rationibus ducatur et probetur =212= - in hoc volumine posui, de gnomonicis vero rebus - et horologiorum rationibus insequenti perscribam. 10 - - - - -LIBER NONUS. - - - 1 | Nobilibus athletis qui Olympia Pythia Isthmia Nemea (5) - vicissent, Graecorum maiores ita magnos honores - constituerunt uti non modo in conventu stantes cum palma - et corona ferant laudes, sed etiam cum revertantur in 15 - suas civitates cum victoria triumphantes quadrigis in - moenia et in patrias | invehantur e reque publica perpetua (10) - vita constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id - animadvertam, admiror quid ita non scriptoribus eidem - honores etiamque maiores sint tributi, qui infinitas utilitates 20 - aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. id enim - magis erat institui dignum, quod | athletae sua corpora (15) - exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum - -1 fuerit . ea (.Ea) autem: _sic x_ (_in lacuna. de cisternis, quae -spectent ad v. 7 sqq., cf. Plin. 36, 173. Pall. 1, 17_). - -2 possit (_sc._ aqua): possint _x_ (possunt _ante corr. H_). - -3 et suaviorem _EG: om. HS_. - -4 quo _om. G_ (_non E_). - -9 gnominicis _x_. - -12 phithia _EG: om. HS_ (_i. m._ pithia _S^{c} gr._). | nemaea _HG_, -nemea _E_, ne mea _S_. - -15 fuerant _x_ (ſerant _supra gr. S^{c}_). - -17 inve|hanturereq; _H_, invehant᷑ . ęreque _S_: invehantur . reque (. -|req⁊ _G_) _EG_. - -19 eidem _H(G^{c})_: idem _EGS_. - -22 athla&e _H_, adletę _S_ (athletę _EG_). - - * * * * * - -Page 210 - - suos sensus sed etiam omnium, ＜cum＞ libris ad discendum - 2 et animos exacuendos praeparant praecepta. quid - enim Milo Crotoniates quod fuit invictus prodest hominibus - aut ceteri qui eo genere fuerunt victores, nisi quod - | dum vixerunt ipsi inter suos cives habuerunt nobilitatem. 5 (20) - Pythagorae vero praecepta Democriti Platonis Aristotelis - ceterorumque sapientium cotidiana perpetuis industriis culta - non solum suis civibus sed etiam omnibus gentibus recentes - et floridos edunt fructus. e quibus qui a teneris - aetatibus | doctrinarum abundantia satiantur, optimos habentes =213= - sapientiae sensus instituunt civitatibus humanitatis 11 - mores aequa iura leges, quibus absentibus nulla potest - 3 esse civitas incolumis. cum ergo tanta munera ab scriptorum - prudentia pri|vatim publiceque fuerint hominibus (5) - praeparata, non solum arbitror palmas et coronas his tribui 15 - oportere sed etiam decerni triumphos et inter deorum - sedes eos dedicandos iudicari. - - Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad vitam - ex|plicandum e pluribus singula paucorum uti exempla ponam, (10) - quae recognoscentes necessario his tribui honores 20 - 4 oportere homines confitebuntur. et primum Platonis e - multis ratiocinationibus utilissimis unam quemadmodum - ab eo explicata sit ponam. locus aut ager paribus lateribus - si erit quadra|tus eumque oportuerit duplicari, quod (15) - opus fuerit genere numeri quod multiplicationibus non 25 - invenitur, ex descriptionibus linearum emendatis reperitur. - est autem eius rei haec demonstratio. quadratus locus - qui erit longus et latus pedes denos efficit areae pedes C. - si ergo opus fuerit eum dupli|care et pedum CC item e (20) - paribus lateribus facere, quaerendum erit quam magnum 30 - latus eius quadrati fiat ut ex eo CC pedes duplicationibus - areae respondeant. id autem numero nemo potest invenire. - -1 cum _om. x_. - -5 inter suos _EGS_: interuos _H_. - -7 sapientium _HEG_: -tū _S_. - -10 habent _x_. - -24 duplicari _EG_: -re _HS_. | quod (o.): quo ([o/q]) _S_. - -25 quod (m.) _HS_: quo _EG_. - -26 ex: eo _x_. - -29 duplicari pedum (-ū) _x_. - - * * * * * - -Page 211 - - namque si XIIII constituentur, erunt multiplicati pedes - 5 CXCVI, si XV, pedes CCXXV. ergo quoniam | id non explicatur (25) - numero, in eo quadrato longo et lato pedes X - quod fuerit, linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur, - uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, 5 - singula areae pedum quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis - longitudinem locus quadratus paribus lateribus - de|scribatur. ita quam magna duo trigona in minore quadrato (30) - | quinquagenum pedum linea diagonio fuerint designata, =214= - eadem magnitudine et eodem pedum numero quattuor in 10 - maiore erunt effecta. hac ratione duplicatio grammicis - rationibus ab Platone, uti schema subscriptum erit in ima - pagina, ex|plicata est. (5) - - 6 Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus - inventam ostendit, et quod magno labore fabri normam 15 - facientes vix ad verum perducere possunt, id rationibus - et methodis emendatum ex eius praeceptis explicatur. - namque | si sumantur regulae tres e quibus una sit pedes III (10) - altera pedes IIII tertia pedes V, eaeque regulae inter se - compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis 20 - schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam. - ad eas autem regularum singularum longitudines si singula - quadrata pari|bus lateribus describantur, quod erit trium (15) - latus, areae habebit pedes VIIII, quod IIII, XVI, quod V erit, - 7 XXV. ita quantum areae pedum numerum duo quadrata 25 - ex tribus pedibus longitudinis laterum et quattuor efficiunt, - aeque tantum numerum reddidit unum ex quinque descriptum. - id Pytha|goras cum invenisset, non dubitans a (20) - Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias agens - hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio quemadmodum 30 - -4 quod _HGS_: que _E_. | diagonis _x_. - -9 designatae (-ę _EGS_) _x_. - -12 scema _x_ (_item v. 12_). | subscriptum est (ē.) explicata est in -ima pagina _x_. - -15 quod: quam _x_. - -19 tertia _EGS_: terua _H_. | eaeque (eęque _S_) _HS_: haeque (hęque -_G_) _EG_. - -21 ≣trigoni (_cum ras._) _HS_. - -23 quod: cum (cū) _x_. - -26 longitudinis _EGS_: -nes _H_. - -27 reddidit (_sic_) _x_. | quinque _HS_: .V. _EG_ - -28 amusise _H_, amusisse _EGS_ (_separant_ se _E^{c} G^{c} S^{c}_). - -30 immolavisse _HEG_: immolasse _S_. - - * * * * * - -Page 212 - - in multis rebus et mensuris est utilis, etiam in - aedificiis scalarum aedificationibus uti temperatas habeant - 8 graduum librationes est ex|pedita. si enim altitudo (25) - contignationis ab summa coaxatione | ad imum libramentum =215= - divisa fuerit in partes tres, erit earam quinque in scalis 5 - scaporum iusta longitudine inclinatio, ＜uti＞ quam magnae - fuerint inter contignationem et imum libramentum altitudinis - partes tres, quattuor a perpendiculo rece|dant et (5) - ibi conlocentur inferiores calces scaporum. ita si erunt, - temperatae et graduum et ipsarum scalarum erunt conlocationes. 10 - item eius rei erit subscripta forma. - - 9 Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia - fuerint, ex omnibus etiam infinita sollertia id quod exponam - | videtur esse expressum. nimirum Hiero Syracusis (10) - auctus regia potestate, rebus bene gestis cum 15 - auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam - fano constituisset ponendam, manupretio locavit faciendam - et aurum ad sacoma adpendit redemptori. is ad tempus - opus manu factum subtiliter regi | adprobavit et ad sacoma (15) - 10 pondus coronae visus est praestitisse. posteaquam indicium 20 - est factum dempto auro tantundem argenti in id - coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se contemptum - esse neque inveniens qua ratione id furtum deprehenderet, - rogavit Archimeden uti in|sumeret sibi de (20) - eo cogitationem. tunc is cum haberet eius rei curam, 25 - casu venit in balineum ibique cum in solium descenderet, - animadvertit quantum corporis sui in eo insideret tantum - -3 librationes _S_: -nis _HEG_. - -4 coaxatione _S(G^{c})_: coaxitione _HEG_. - -5 quinque _HS_: .V. _EG_. - -6 iusta longitudine _HS_: iuxta longitudinem (-ē _G_) _EG_. | -inclinatio quam _x_. - -8 tres (. _S_) quattuor _HS_: .III.IIII. _EG_. - -9 interiores _x_. | si: sic _x_. - -10 graduum ipsarum (_om._ et) _x_. - -14 nimirum: nimium est (nimiū ē. _S_) _x_ (_i. m gr._ n̄ minimū est -_S^{c}_). | enim (_post_ hiero) _add. x_. | sy(i _E_)racussis _EG_. - -18 (19) sacomā (-am _H_ 19) _x_. | redemptoriis (ad t.) _x_ (-ri,is -_S^{c}_). - -22 contemtum _H et ante corr. E_. - -23 furtum _HS(G^{c})_: futurum _EG_. | reprae (_H_, prę _G_, p̄ -_ES_)henderet _x_. - -24 archimeden _HEG_: -dē _S_. | inse sumeret _x_. - -25 is _S_: his _HEG_. - -26 balineum _HS_: balneum _EGS^{c}_. - -27 corporis _S_: incorporis _HEG_. - - * * * * * - -Page 213 - - aquae extra solium effluere. idque cum eius rei rationem - explicationis ostendisset, non est moratus sed | exsiluit (25) - gaudio motus de solio et nudus vadens domum | versus =216= - significabat clara voce invenisse quod quaereret. nam - 11 currens identidem graece clamabat ευρηκα ευρηκα. tum 5 - vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas - aequo pondere quo etiam fuerat corona, unam ex auro et - alteram | ex argento. cum ita fecisset, vas amplum ad (5) - summa labra implevit aqua, in quo demisit argenteam - massam. cuius quanta magnitudo in vase depressa est, 10 - tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto minus - factum fuerat refudit sextario mensus, ut eodem modo - quo prius fuerat ad labra | aequaretur. ita ex eo invenit (10) - quantum pondus argenti ad certam aquae mensuram responderet. - 12 cum id expertus esset, tum auream massam 15 - similiter pleno vase demisit et ea exempta eadem ratione - mensura addita invenit deesse aquae non tantum sed minus, - quanto minus magno corpore eodem pon|dere auri massa (15) - esset quam argenti. postea vero repleto vase in eadem - aqua ipsa corona demissa invenit plus aquae defluxisse in 20 - coronam quam in auream eodem pondere massam, et ita - ex eo quod defuerit plus aquae in corona quam in massa, - ratiocinatus deprehendit argenti in auro mixtio|nem et manifestum (20) - furtum redemptoris. - - 13 Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Eratosthenis 25 - -1 idque: itaque _x_. | eius rei _HS(G^{c})_: eius ei _G_, ei eius _E_. - -2 exiluit _H_, exiliuit _ES_, exsiluit _G_. - -3 versus: verius _x_. - -5 ΕΥΡΗΚΑ (_bis_) _H et_ (e _pro_ ε) _GS et_ (Λ pro Α) _E_. - -9 libra _H_ (labra _EGS_). | aque _H_, aquę _EGS_. | dimisit _x_ -(demisit _G^{c}_). - -10 vasū _HG_, vasum _E_ (vas _S_). - -12 mensus est (ē. _EGS_) ut _x_. - -14 q. ad certum pondus _x_. - -16 (19) vaso _x_ (-se _S_). | demisit _HS_: dimisit _EG_. - -17 deesse aquae: ex aquae (-ę _EGS_) _x_. | sed minus: se (sed _S^{c} -gr._) minore _x_. - -20 demissa _HS_: dimissa _EG_. - -21 coronam (-nā _EGS_) _sic x_. | aurea … massa _S^{c}_ (-ā _ante ras. -S_), aureā … |massa (_sic_) _G_ (_sed_ massā _G^{c} = HES_). - -22 quod fuerit plus aquae _x_. - -23 rep̄(_sic HS_, prę _EG_)hendit _x_. | mittionem _H_. - -25 tarenti _S_, taremtim (_ante corr._) _E_. | a(e _G^{c}_)ratosthen(m -_E_)is _EG_. - - * * * * * - -Page 214 - - Cyrenaei cogitata. hi enim multa et grata a - mathematicis rebus hominibus invenerunt, itaque cum in - ceteris inventionibus fuerint grati, in eius rei cogitationibus - maxime | sunt suspecti. alius enim alia ratione explicaverunt =217= - quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae 5 - eius quantum haberent pedum quadratorum id duplicaretur - et ita fore ut i qui essent in ea insula tunc religione - 14 liberarentur. itaque | Archytas hemicylindrorum descriptionibus, (5) - Eratosthenes organica mesolabi ratione idem explicaverunt. - cum haec sint tam magnis doctrinarum iucunditatibus 10 - animadversa et cogamur naturaliter inventionibus - singularum rerum considerantes effectus moveri, multas - res attendens admiror etiam Demo|criti de rerum natura (10) - volumina et eius commentarium quod inscribitur χειροκμητων, - in quo etiam utebatur anulo ut signaret cera molli 15 - quae esset expertus. - - 15 Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores - corrigendos sed etiam ad omnium utilitatem perpetuo sunt - prae|parata. athletarum autem nobilitates brevi spatio (15) - cum suis corporibus senescunt. itaque neque cum maxime 20 - sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapientium - 16 cogitata homimum vitae, prodesse possunt. cum vero - neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus - tribuantur | honores, ipsae per se mentes aeris altiora (20) - prospicientes memoriarum gradibus ad caelum elatae, aevi 25 - inmortalitate non modo sententias sed etiam figuras eorum - -1 hii _H_. - -3 fuerint _HS(G^{c})_: fuerunt _EG_. | concitationibus _x_. - -4 explicarentur _x_ (-rent _S^{c}_). - -5 impet(& _H_)raverat _x_ (_sed_ t _erasit S^{c}_). | arae(ę _S_) _HS_: -areę _EG_. - -6 duplicarentur _x_ (-rent _S^{c}_). - -7 fore ut i: forenti _HS_, forent hi _EG_. - -8 archy(i _EGS_)tas cylindrorum _x_. - -9 mesolabi (_sic_) _x_ (_Hultsch: Berl. phil. Woch. XVII, 771_). - -14 quod (| _H_) scribitur ΧειΡΟΤΟΜΗΤΟΝ _H et_ (_cum_ e _pro_ ε) _EG_, -χeιroτomeτon _S_. - -15 anulo signaretur amolcie (a molḷı̇cıe _S_) est (ē _GS_) expertus _x_. - -20 itaque neque cū maxime sunt _EG_: _om. HS_. - -21 hii _H_. | sapientū _S_. - -24 autem (aū) _post_ ipsae(e) _add. x_. | aeris _HG_, aerı≣s _E_, ęris -_S_. - -25 elati _x_. | aeuum imor(euū īmor- _S_)talitati _HS_, ae(ę _E_)uo -inmortali _EG_. - - * * * * * - -Page 215 - - posteris cogunt esse notas. itaque qui litterarum iucunditatibus - intinctas habent mentes non possunt non in suis - pectoribus dedicatum habere | sicuti deorum sic Ennii poetae =218= - simulacrum. Accii autem carminibus qui studiose - delectantur non modo verborum virtutes sed etiam figuram 5 - 17 eius videntur secum habere praesentem. item plures post - nostram memoriam nascentes cum | Lucretio videbuntur (5) - velut coram de rerum natura disputare, de arte vero rhetorica - cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent - sermonem de lingua latina, non minus etiam plures 10 - philologi cum Graecorum sapientibus multa deliberantes - secretos cum his videbuntur habere sermones, | et ad summam (10) - sapientium scriptorum sententiae corporibus absentibus - vetustate florentes cum insunt inter consilia et - disputationes, maiores habent quam praesentium sunt 15 - 18 auctoritates omnes. itaque, Caesar, his auctoribus fretus - sensibus eorum adhibitis et consiliis ea volumina conscripsi, - et prio|ribus septem de aedificiis, octavo de aquis, (15) - in hoc de gnomonicis rationibus quemadmodum de radiis - solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae quibusque 20 - rationibus dilatentur aut contrahantur explicabo. - - I Ea autem sunt divina mente comparata habentque - ad|mirationem magnam considerantibus, quod umbra gnomonis (20) - aequinoctialis alia magnitudine est Athenis alia - Alexandriae aliae Romae non eadem Placentiae ceterisque 25 - orbis terrarum locis. itaque longe aliter distant descriptiones - horologiorum locorum mutationibus. umbrarum - enim aequinoctialium mag|nitudinibus designantur analemmatorum (25) - formae, e quibus perficiuntur ad rationem locorum - -2 instinctas _x_. - -3 pectoribus: corporibus _G_ (_sed supra_ ī aꝉ pectoribus _G^{c}_). | -dedicatas _x_. | enni _H_. - -4 acci (_ante corr._) _E_. - -6 prae(prę- _E_, p̄- _GS_)sentem esse (| _H_, . _EGS_) Item _x_. - -13 sapientū _S_. - -18 septem _HS_: VII. _EG_ (_scil._ dixi). - -20 inventa . equibꝰq⁊ _S_ (_unde_ invent[a/ę] . q. _G^{c}_). - -25 placentine _S_. - -26 descrip(b _H_)tionis _HS_ (-nes _EG_). - -28 designantur _EG_: desidesignantur _H_, si designantur _S(G^{c})_. - -29 locorum: longorum _x_ (_ubi i. m. S^{2}_ ꝉ horologiorū). - - * * * * * - -Page 216 - - et umbrae gnomonum horarum descriptiones. αναλημμα - est ratio conquisita solis cursu et umbrae crescentis - ad brumam observatione inventa, e qua per rationes architectonicas - circinique descriptiones est | inventus effectus =219= - 2 in mundo. mundus autem est omnium naturae rerum 5 - conceptio summa caelumque sideribus et stellarum cursibus - conformatum. id volvitur continenter circum terram atque - mare per axis cardines extremos. namque in | his locis (5) - naturalis potestas ita architectata est conlocavitque cardines - tamquam centra, unum a terra et mari in summo 10 - mundo ac post ipsas stellas septentrionum, alterum trans - contra sub terra in meridianis partibus, ibique circum eos - cardines orbiculos circum centra uti in torno perfecit, qui - | graece πολοι nominantur, per quos pervolitat sempiterno (10) - caelum. ita media terra cum mari centri loco naturaliter 15 - 3 est conlocata. his natura dispositis ita uti septentrionali - parte a terra excelsius habeat altitudinem centrum, in - meridiana autem parte in inferioribus locis subiectum a - terra | obscuretur, tunc etiam per medium transversa et (15) - inclinata in meridiem circuli lata zona XII signis est conformata, 20 - quorum species stellis dispositis XII partibus - peraequatis exprimit depictam ab natura figurationem. - itaque lucentia cum mundo reliquisque sideribus ornatu - circum terram | mareque pervolantia cursus perficiunt ad (20) - 4 caeli rotunditatem. omnia autem visitata et invisitata 25 - temporum necessitate sunt constituta. ex quis sex signa - numero supra terram cum caelo pervagantur, cetera sub - terram subeuntia ab eius umbra obscurantur. sex autem - -1 gnomoniū _HS_ (-nū _EG_). | Λ(Α _S_)ΝΑΛΗΜΜΑ _HS_, ΛΝΛΛΗΜΜΑ _G_, -ΛΝΛΗΜΜΛ _E_. - -3 ad brumam: abrumae _H_, a,brumę _S_, abrume _E_, abruinę (_sic_) _G_. - -6 et stellarum cursibus _EG_: _om. HS_. - -7 conformatus (-tꝰ _S_) _x_ (-tū _G^{c}_). - -9 architecta _HS_ (-tata _EG_). - -10 et mari: in(m _EG^{c}_)mani _x_. - -12 circa _S_. - -14 πολοι: paſde _x_ (_i. m._ pali _S^{2}_). - -17 altitudinē _HS(G^{c})_: -ne _EG_. - -20 lata: delata _x_. - -21 quorum: quae eorum _x_. - -23 ornatū (_HSG_, -tum _E_) _x_. - -24 circa _S_. - -26 ex quis (q^{ı}ſ _S_) sex (_sic_) _x_. - -28 eius _EG_ (eiꝰ) _S_: eis _H_ (eiụ̇s _G^{c}_). - - * * * * * - -Page 217 - - ex his semper supra terram nitun|tur. quanta pars enim (25) - novissimi signi depressione coacta versatione subiens sub - terram occultatur, tantundem eius contrarii conversationis - necessitate supergressum rotatione | circumacta trans locis =220= - patentibus ex obscuris egreditur ad lucem. namque vis 5 - una et necessitas utrimque simul orientem et occidentem - 5 perficit. ea autem signa cum sint numero XII partesque - duodecumas singula possideant mundi versentur|que ab (5) - oriente ad occidentem continenter, tunc per ea signa contrario - cursu luna stella Mercurii Veneris ipse sol itemque 10 - Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem - percurrentes alius alia circumitionis magnitudine ab occidente - ad orientem in mundo pervagantur. luna die octavo - et vi|censimo et amplius circiter hora caeli circumitionem (10) - percurrens ex quo signo coeperit ire ad id signum revertendo 15 - 6 perficit lunarem mensem. sol autem signi spatium - quod est duodecuma pars mundi mense vertente vadens - transit. ita XII mensibus XII signorum intervalla pervagando - cum redit | ad id signum unde coeperit, perficit (15) - spatium vertentis anni. ex eo quem circulum luna terdecies 20 - in XII mensibus percurrit, eum sol eisdem mensibus - semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae circa - solis radios utique centrum eum itineribus coronantes regressus - retrorsus et retardationes | faciunt, et ita stationibus (20) - propter eam circinationem morantur in spatiis signorum. 25 - 7 id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris - -2 subiens _EG_: subic(t _S_)iens _HS_. - -3 contrariae con(c̄ _S_)versationis n. sup(b _G_)pre(ae _H_)ssa -notatione _x_. - -4 trans: _sic x_ (_ut_ trans contra _219, 7_). - -5 ex: & _x_. | vis una & n. _H_: vis una n. _E_, vis et n. _G_. - -8 duodecumas _H_: -cimas _EGS_. - -9 continenter _HS(G^{c})_: -tes _EG_. - -10 (_et_ 22) mercuri _H_. - -11 ascensione _H_. - -14 vicesimo _HSE_, vicessimo _G_. | hora _HS(G^{c})_: horā (-am _E_) -_EG_. | circuitionem (_hic, non v._ 12) _x_. - -15 coeperit _HE(G^{c})_: cęperit _H_, ceperit _S_. - -17 duodecuma _H_: -cima _EGS_. - -19 coeperit _H(G^{c})_, ceperit _S_: coepit _E_, cępit _G_. - -21 eū sol eisdem _EGS_: cum sole isdem _H_. - -23 uti ꝑ centrum (|| _H_ -ū _GS_) cum (cū) iti(e⃓ _S^{c}_)neribus _x_. - -24 retardationes _EG_: -ne _H_, -nē _S_. | et ita _Oehmichen_: etiam -(&ıā) _x_. - - * * * * * - -Page 218 - - stella, quod ea cum solem sequatur, post occasum eius - apparens in caelo clarissimeque lucens vesperugo vocitatur, - aliis autem temporibus eum antecurrens et | oriens ante (25) - lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnumquam plures - dies in uno signo commorantur, alias celerius ingrediuntur 5 - in alterum signum. itaque quod non aeque peragunt - numerum dierum in singulis signis, quantum sunt moratae - | prius transiliendo celerioribus itineribus perficiunt iustum =221= - cursum. ita efficitur uti quod demorentur in nonnullis - signis, nihilo minus cum eripiant se ab necessitate morae, 10 - 8 celeriter consequantur iustam circumitionem. iter autem - in | mundo Mercurii stella ita pervolitat uti trecentesimo (5) - et sexagensimo die per signorum spatia currens perveniat - ad id signum ex quo priore circumlatione coepit facere - cursum, et ita peraequatur eius iter ut circiter tricenos 15 - 9 dies in singulis signis habeat numeri rationem. Veneris - autem cum est libe|rata ab inpeditione radiorum solis, (10) - XXX diebus percurrit signi spatium. quo minus quadragenos - dies in singulis signis patitur, cum stationem fecerit - restituit eam summam numeri in uno signo morata. ergo 20 - totam circinationem in caelo quadringentesimo et octogensimo - et quinto die permensa iterum | init signum ex (15) - 10 quo signo prius iter facere coepit. Martis vero circiter - sexcentesimo octogensimo tertio siderum spatia pervagando - pervenit eo ex quo initium faciendo cursum fecerat ante, 25 - et in quibus signis celerius percurrit, cum stationem fecit - explet dierum numeri rationem. Iovis autem | placidioribus (20) - gradibus scandens contra mundi versationem, circiter - -2 vesperugo _litt. unc. scr. S_. - -5 uno _om. x_. - -8 iustum cursum. Ita efficitur _EG_: _om. HS_. - -11 circuitionem _x_. | Iter (It̄ _S_) _HSG_: Item _E_. - -12 mercuri _H_. | trecentissimo _G_ (_non E_). - -13 sexagensimo _H_: -gesimo _ES_, -gessimo _G_. - -14 circulatione _x_. - -15 trecenos _S_. - -18 quo _HSG_: qm̄ _E_. - -20 Ergo totam (ā) _EGS_: ergotam _H_. - -21 circitionem (-nē _G_) _HG_, circionē _S_, circuitionem _E_. - -22 (24) octogensimo _HG_: -gesimo _ES_ (24 _etiam G^{c}_). | permensa -_EGS_: permansa _H_. | inid (_H_, in id _EGS_) _x_. - -24 sescentesimo _H(G^{c})_, sexc. _EGS_. - - * * * * * - -Page 219 - - CCCLX diebus singula signa permetitur, et consistit post - annum XI et dies CCCXIII et redit in id signum in quo - ante XII anno fuerat. Saturni vero, mensibus undetriginta - et amplius paucis diebus pervadens per signi spatium, - anno | nono et vicensimo et circiter diebus CLX in quo 5 (25) - ante | tricensimo fuerat anno in id restituitur, ex eoque =222= - quo minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem circinationem - 11 rotae percurrendo tardior videtur esse. ei autem - qui supra solis iter circinationes peragunt, maxime cum - in trigono fuerint | quod is inierit, tum non progrediuntur 10 (5) - sed regressus facientes morantur, doneque cum idem sol - de eo trigono in aliud signum transitionem fecerit. id - autem nonnullis sic fieri placet quod aiunt solem, cum - longius absit abstantia quadam, non lucidis itineribus errantia - per eam sidera obscuritatis | morationibus inpedire. 15 (10) - nobis vero id non videtur. solis enim splendor perspicibilis - et patens sine ullis obscurationibus est per omnem - mundum, ut etiam nobis appareant cum faciant eae stellae - 12 regressus et morationes. ergo si tantis intervallis nostra - species potest id animadvertere, quid ita | divinitatibus 20 (15) - splendoribusque astrorum iudicamus obscuritates - obici posse? ergo potius ea ratio nobis constabit quod - fervor quemadmodum omnes res evocat et ad se ducit, - ut etiam fructus e terra surgentes in altitudinem per calorem - videmus, non minus aquae vapores a fontibus ad 25 - nubes per ortus ex|citari, eadem ratione solis impetus (20) - -1 CCC.LX _HS_: CCCXL _EG_. | singula _G^{c}_: in singula _HSEG_. - -2 annū XI (_i. e._ undecimum) _HS_: annos .XI. _EG_. | CC.XXIII _x_. - -3 (duodecimo) anno: annos _HS_, annis _EG_. | unde . XXX _EG_. - -4 ꝑ̇ſıgnı _G^{c}_. - -5 vicensimo _H_: -cesimo _EGS_. - -6 tricensimo _HG_: tricesimo _ES_. - -10 is _E et_ (_in ras._) _S(G^{c})_: his _HG_. - -11 denique (deinque _G^{c}_) cū _x_ (_ut in Scribon. 47_ donec cum -_Ruellius ex cod. unico, ubi Marcellus Scribonii compilator omisit_ cum -_p. 108, 14 Helmr._). - -15 ea _x_. | in(m _SG^{c}_)pediri _x_. - -16 perspicibilis _HS_: -cabilis _EG_. - -18 facient _x_. | eae _HS_: hae _EG_. - -20 divinitatibus _EG_ (_sed supra G^{c}_ ī aꝉ divinationib;): -divinationibus _HS_ (_sed in m. ipse add. S_ ꝉ divinitatibꝰ) - -21 obscuritatis _x_. - -22 ratio nobis (noƀ _S_) _HS_: rationibus (-nib; _G_) _EG_. - -26 ortus: arcus _x_ (_sed_ artus _ante ras. S_). - - * * * * * - -Page 220 - - vehemens radiis trigoni forma porrectis insequentes stellas - ad se perducit et ante currentes veluti refrenando retinendoque - non patitur progredi sed ad se ＜cogit＞ regredi - ＜dum＞ in alterius trigoni signum exeat. - - 13 Fortasse desiderabitur quid ita sol quinto a se signo 5 - | potius quam secundo aut tertio quae sunt propiora facit (25) - in his fervoribus retentiones? ergo quemadmodum id fieri - vi|deatur exponam. eius radii in mundo uti trigoni paribus =223= - lateribus forma lineationibus extenduntur. id autem - nec plus nec minus est ad quintum ab eo signum. igitur 10 - si radii per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur - neque exten|tionibus porrecti ad trigoni formam linearentur, (5) - propiora flagrarent. id autem etiam Euripides Graecorum - poeta animadvertisse videtur. ait enim quae longius - a sole essent haec vehementius ardere, propiora vero 15 - eum temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte - 14 sic καιει τα πορρω, | ταγγυθεν δ’ ευκρατ’ εχει. si ergo (10) - res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit, - non puto aliter oportere iudicari nisi quemadmodum de - ea re supra scriptum habemus. 20 - - Iovis autem inter Martis et Saturni circinationem cur|rens (15) - maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat - cursum. item reliquae stellae quo maiore absunt - spatio ab extremo caelo proxumamque habent terrae - -1 vehemensadiis tr. _H_, v. adiis tr. _EG_, v. a distrigoni _S_ (_corr. -L_). - -2 p. et ante: p. tantae (-ę _EG_) _HEG_, p. ante _S_. - -3 sed--(4) exeat: sed ad se (sed se _S_, _ubi in m. ipse suppl._ ȧ) -regredi in alterius tr. s. esse (e̅e̅ _S_) _x_. - -6 propiora _S_: propriora _HEG_. - -9 lateribus _EG_: lateribusque _HS(G^{c})_. | formae (-ę _GS_, -e -_E_) _x_. | liniationibus _x_. - -10 ad quintā ab eo signo _x_. - -12 liniarentur _x_. - -13 propiora _H^{c}S_: propriora _HEG_. - -15 ardere _om. G_ (_non E_). | propiora _SE^{c}_: propriora _HEG_. - -16 phaetonte _H_, phetonte _EGS_. - -17 ΚaΙeΙτaτΓΟΡΡωτaΝΓyΓΝaΙeΙeyΧΡaτaeΧeΙ _EGH nisi quod_ Λ _pro_ a -_semper habet E semel G_ ΚaΙeΙΤΛ …, _et quod dimidias litt._ Π _partes, -quae postea factae sunt_ ΤΓ (_in S_ ΤΤ, _qui mox et_ τ _pro_ Γ _bis_), -_clarius monstrat H sic_: ꞀΓ. - -21 circinationem _EGS_: circitionem _H_. - -24 proxumam _H_: proximam _EGS_. - - * * * * * - -Page 221 - - circinationem, celerius ＜pervagari＞ videntur, quod quaecumque - earum minorem circinationem peragens saepius subiens - 15 praeterit su|periorem. quemadmodum si in rota qua figuli (20) - utuntur inpositae fuerint septem formicae canalesque totidem - in rota facti sint circum centrum imo adcrescentes 5 - ad extremum, in quibus hae cogantur circinationem facere, - verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra - rotae versa|tionem nihilominus adversus itinera perficere (25) - et quae proxi|mum centrum habuerit celerius pervagari =224= - quaeque extremum orbem rotae peragat, etiamsi aeque 10 - celeriter ambulet, propter magnitudinem circinationis multo - tardius perficere cursum. similiter astra nitentia contra - mundi cursum suis itineribus | perficiunt circumitum, sed (5) - caeli versatione redundationibus referuntur cotidiana temporis - circumlatione. 15 - - 16 Esse autem alias stellas temperatas alias ferventes - etiamque frigidas haec esse causa videtur quod omnis - ignis in superiora loca habet scandentem flammam. ergo - sol aethera | qui est supra se radiis exurens efficit candentem, (10) - in quibus locis habet cursum Martis stella, itaque 20 - fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem quod est - proxima extremo mundo et tangit congelatas caeli regiones, - vehementer est frigida. ex eo Iovis cum inter utriusque - circumitiones ha|beat cursum, a refrigeratione caloreque (15) - earum medio convenientes temperatissimosque habere videtur 25 - effectus. - - De zona XII signorum et septem astrorum contrario - opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeant e - signis in signa et circumitum eorum uti a praeceptoribus - ac|cepi exposui. nunc de crescenti lumine lunae deminutioneque 30 (20) - uti traditum est nobis a maioribus dicam. - -1 pervagari _om. x_. - -2 eorum _x_. - -4 formicae: μύρμηκεϲ (_Posidonii_) _apud Cleomedem_ (_Schneider ad h. -l._). - -5 imo: inimo _x_. - -8 nihilo minus _EG_: nihil minus _HS_. - -13 circuitum _x_ (_praeter E_ circumitū). - -19 effecit _H_. - -22 et _om. x_. - -24 circuitiones _x_. | hab& _x_. - -25 eorum _x_. - -28 transeunte signis _HS_, transeunt esignis _EGS^{c}_. - -29 circuitum _x_. - - * * * * * - -Page 222 - - II Berosus qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus - in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, - ita est professus pilam esse ex dimidia parte candentem, - reliqua | habere caeruleo colore. cum autem cursum itineris (25) - sui peragens subierit sub orbem solis, tunc eam 5 - radiis et impetu caloris corripi convertique candentem - propter eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem - evocata ab solis orbi superiora spectet, tunc inferiorem - partem eius quod candens | non sit propter aeris similitudinem =225= - obscuram videri. cum ad perpendiculum ea sit 10 - ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri - 2 et tunc eam vocari primam. cum praeteriens vadat - ad orientis caeli partes, relaxari ab im|petu solis extremamque (5) - eius partem candentiae oppido quam tenui linea - ad terram mittere splendorem et ita ex eo eam secundam 15 - vocari. cotidiana autem versationis remissione tertiam - quartam in dies numerari. septimo die ＜cum＞ sol sit ad - occidentem, luna autem inter orientem et occidentem me|dias (10) - caeli teneat regiones, quod dimidiam partem caeli - spatio distet a sole, item dimidiam candentiae conversam 20 - habere ad terram. inter solem vero et lunam cum distet - totum mundi spatium et lunae orienti sol trans contra - sit ad occidentem, eam quo longius absit a radiis remissam, - XIIII die | plena rota totius orbis mittere splendorem, (15) - reliquosque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem 25 - lunaris mensis versationibus et cursu a sole revocationibus - subire sub rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum - efficere rationes. - -2 asia _H_: asiam (_sic_) _EGS_. | chaldaicā _S_: chaldaeicam _H_, -caldeicam (-ā _G_) _EG_. - -5 subiret _x_. - -7 cū aū (aut̄ _G_) ea vocata ad solis orbis superiora spectent _x_. - -10 ea sit: esset (e̅e̅t _GS_) _x_. - -14 oppido quāquam (_H_, quamquā _S_, quāquā _EG_) _x_. | linia _H_. - -17 cum _om. x_. - -18 luna--occidentem _EG_: _om. HS_. - -19 dimidia parte _x_. - -20 distaret (-r& _HS_) _x_. | dimidia _x_ (-am _E_). - -22 orienti _E_: -tis _HSG_. | sol trans cū (cum _S_) transit _HS_: sol -cū transit (_sed_ cū _in ras._) _G_, sol transit _E_. - -23 absit _EG_: arsit _HS_. - -27 et ita: &iā (_HS_, &ıam _E_, etiam _G_) _x_ (_corr. Oehmichen_) _cf. -p. 226, 20_. - - * * * * * - -Page 223 - - 3 Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore - | magno rationes varietatis disciplinis de eadem re reliquit, (20) - exponam. non enim latet lunam ＜non＞ suum propriumque - habere lumen sed esse uti speculum et ab solis impetu - recipere | splendorem. namque luna de septem astris circulum =226= - proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. 6 - ita quotmensibus sub rotam solis radiosque uno die antequam - praeterit latens obscuratur, et cum est cum sole - nova vocatur. postero | autem die, quo numeratur secunda, (5) - praeteriens ab sole visitationem facit tenuem extremae 10 - rotundationis. cum triduum recessit ab sole, crescit et - plus inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad - diem septimum, distans a sole occidente circiter dimidias - caeli regiones, dimidia lucet, et | eius quae ad solem pars (10) - 4 spectat ea est inluminata. quarto autem decumo die cum 15 - in diametro spatio totius mundi absit ab sole, perficitur - plena et oritur cum sol sit ad occidentem, ideo quod - totum spatium mundi distans consistit contra et impetu - solis totius orbis in se recipit splendorem. | septumo decumo (15) - die cum sol oriatur, ea pressa est ad occidentem. 20 - vicensimo et altero die cum sol est exortus, luna tenet - circiter caeli medias regiones et ita quod spectat ad solem - id habet lucidum reliquis obscura. item cotidie cursum - faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub ra|dios (20) - solis, et ita menstruas perficit rationes. 25 - - Nunc ut in singulis mensibus sol signa pervadens auget - -1 aristarchus _G_ (-cus _ES_): arhistartus _H_. - -2 varietatis _SG_: -tes _HE(G^{c})_. | de eadem reliquid (-t -_SG^{c}_, re aliquid _E_) _x_. - -3 lunā suū propriumque (proprium _S_) habere l. _x_. - -7 quot _EG_: quod _HS_ (quotmensibus: _cf. p. 252, 6_). - -8 prodierit _E_. | et _om. x_. - -9 quo _EGS_: qđ _H_. - -10 a sole _E_. - -13 asole (_hic_) _x_. | dimidias (_cf. p. 225, 10_): medias _x_. - -14 luce & (et _G_) _x_. - -15 quarto … decu(i _S_)mo _HS_: quarta … decima _EG_. - -16 asole _EG_. - -18 contra | et _G_, contra´& _E^{c}_: contrah& _HS_. | impetu _H_: -tus -_EGS_. - -19 totiusque (-q⁊) _S_. | recipit _E_: recepit _HSG_. | septumo decumo -_H_: -imo (_bis_) _EGS_. - -21 (_et_ 24) vicensimo _H_: -cesimo _EGS_. - -22 ita _Oehmichen_: id _x_. - -23 reliquis _S(G^{c})_: -quus _HEG_. - -24 subit _HS_: subiit _EG_. - -26 auget _EG_: augit _HS_. - - * * * * * - -Page 224 - - III et minuit dierum et horarum spatia dicam. namque cum - arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, perficit - aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam - tauri | sidusque vergiliarum e quibus eminet dimidia pars (25) - prior tauri, in maius spatium mundi quam dimidium procurrit 5 - procedens ad septentrionalem partem. e tauro cum - ingreditur in geminos exorientibus vergiliis magis crescit - supra | terram et auget spatia dierum. deinde e geminis =227= - cum iniit ad cancrum, quo longissimum tenet caeli spatium, - cum pervenit in partem octavam, perficit solstitiale 10 - tempus, et peragens pervenit ad caput et pectus leonis, - 2 quod eae partes | cancro sunt attributae. e pectore autem (5) - leonis et finibus cancri sol exitu percurrens reliquas partes - leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis reditque - in geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone transiens 15 - in virginem progrediensque ad sinum vestis eius - contrahit circinationem | et aequat ad eam quam taurus (10) - habet cursus rationem. e virgine autem progrediens per - sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae - parte VIII perficit aequinoctium autumnale. qui cursus 20 - aequat eam circinationem quae fuerat in arietis signo. - 3 scorpionem autem cum sol ingressus fuerit | occidentibus (15) - vergiliis, minuit progrediens ad meridianas partes longitudines - dierum. e scorpione cum percurrendo init in - sagittarium ad femina eius, contractiorem diurnum pervolat 25 - cursum. cum autem incipit a feminibus sagittarii, - quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam, - bre|vissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate (20) - -2 iniit _HS_: init _EG_. - -8 auget _EG_: augit _HS_. | deinde geminis _x_. - -9 iniit _HSG_: init _E_. | c. qui brevissimum t. _x_. - -11 per(ꝑ)agens per(ꝑ)veniens _x_. - -12 quia _S_. | eae (eę _S_) _HS_: hæ _E_, hę _G_. | cancro _S_: cancero -_HEG_. - -13 solis exitus _x_. - -14 (_item_ 17. 21) circinationis _S_: circitionis _HE^{c}G_, circionis -_E_. - -16 sinum _E_: signū _HSG_. - -17 contrahit _HS_: contra(| _G_)id _EG_ (-it _E^{c}G^{c}_). - -18 cursus _EG_: -sū _HS_. - -20 .VIII. _HEG_: octava _S_. | autūnale _S_ (autē‿tale _G^{c}_): autē -tale _HEG_. - -23 ad _om. x_. - -24 init _HEG_: iniit _S_. - - * * * * * - -Page 225 - - diurna bruma ac dies brumales appellantur. e capricorno - autem transiens in aquarium adauget ex aequa sagittarii - longitudine diei spatium. ab aquario cum ingressus est - in pisces favonio flante, scorpionis comparat aequalem - cursum. ita | sol ea signa circum pervagando certis temporibus 5 (25) - auget aut minuit dierum et horarum spatia. - - | Nunc de ceteris sideribus quae sunt dextra ac sinistra =228= - zonam signorum meridiana septentrionalique parte mundi - IV stellis disposita figurataque dicam. namque septentrio, - quem Graeci nominant αρκτον sive ελικην, habet post se 10 - conlocatum | custodem. ab eo non longe conformata est (5) - virgo, cuius supra umerum dextrum lucidissima stella - nititur, quam nostri provindemiatorem, Graeci προτρυγητην - vocant. candens autem magis spica eius est. conlocata - item alia contra est stella media genuum custodis arcti, 15 - 2 qui arcturus dicitur ibi | dedicatus. e regione capitis (10) - septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga stat - in summo cornu tauri, itaque in summo cornu laevo - ＜tauri＞ et aurigae pedis ＜dextri＞ una tenet partem stella. - et adplicantur aurigae manui haedi, capra laevo umero. 20 - tauri quidem et arietis insuper Perseus ＜habens a＞ dex|terioribus (15) - subter currentis basi vergilias, a sinisterioribus - caput arietis, et manu dextra innitens Cassiepiae - simulacro, laeva supra arietem tenens gorgoneum ab summo - -2 adauget(-& _HE_) exae(ę _EGS_)quat _x_. - -8 zona _S_. - -10 aretum (-ū _SG_) sive helicen (-em _E_) _x_. - -11 ab eo _EG_: _om. HS_. - -13 nostri (nr̅i̅) providentiā maiores gr. propygethon (_HG_, -propygedion _S_, propigeton _E_) _x_. - -14 spica: species _x_. | conlocata _Mar._: colorata _x_. - -15 genuorum (genorum _E_) _sic x_ (_pro_ genum). | custodes (_ante -corr._) _H_. - -16 dicitur. est ibi delicatus. E regione _x_ (_cf. G. Kaibel: Hermes -XXIX, 93_). - -17 auriga stat in s. c. tauri. itemque in s. c. lae(ę _GS_)vo (. _EGS_) -&(et _G_)auriga pedes una tenet parte stellam (-ā _G_, -ā. _SG^{c} sc._ -εἷϲ ἀϲτὴρ ἐπέχει) & appellantur (-lat᷑ _S_) aurigae (-ę _GS_) manus -hae(ę _GS_)di _x_. - -21 perseus dexterioribus subter currens basem v. asinisterioris (v. -sinisterioris _EG_) _x_ (_cet._ basem _hoc uno loco omnes_). - -23 innitens _HS_: inmittens _EG_. cassiopiae (-ię _G_) _HEG_, cassiepię -_S_. - -24 supra arietem: supra aurigā (-am _E_) _x_. | ten& _HS_ (-et -_G^{c}_), tenent _EG_. | g. ad summum c. subiciensque a. pedibus. -Item pisces supra andromedam et eius ventris et equique (quę _ES_, qui -_G^{c}_) sunt _x_ (_ubi_ p. supra ȧu̇ṙiġȧ andromedā _G, non E_). - - * * * * * - -Page 226 - - 3 caput subiciensque Andromedae pedibus. item pisces supra - Andromedam et equi venter saetaeque quae sunt supra - spinam equi, cuius | ventris lucidissima stella finit ventrem (20) - equi et caput Andromedae. manus Andromedae dextra - supra Cassiepiae simulacrum est constituta, laeva ＜supra＞ 5 - aquilonalem piscem. item | aquarii supra equi caput est. =229= - equi ungulae attingunt aquarii genua. Cassiepia media - est dedicata. capricorni supra in altitudinem aquila et - delphinus. secundum eos est sagitta. ab ea autem volucris, - cuius pinna dextra Cephei manum attingit et scep|trum, 10 (5) - laeva supra Cassiepiae innititur. sub avis cauda pedes - 4 equi sunt subiecti. inde sagittarii scorpionis librae insuper - serpens summo rostro coronam tangit. ab eo mediam - ophiuchos in manibus tenet serpentem, laevo pede calcans - mediam frontem scorpionis. a parte ophiuchi capitis non 15 - | longe positum est caput eius qui dicitur nisus in genibus. (10) - eorum autem faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum, - 5 quod non obscuris stellis sunt conformati. pes - ingeniculati ad eius fulcitur capitis tempus serpentis, cui - arctoe sunt qui septentriones dicuntur inplicati. parvus 20 - prae equo | flectitur delphinus. contra volucris rostrum (15) - est proposita lyra. inter umeros custodis et geniculati - -5 cassiopae _H_, -opię _EG_, -epię _S_. | supra (_Schn._, _Joc._) _om. -x_. - -6 caput est _G. Thiele_: capitis _x_. - -7 cassiope _H_, -opię _EG_, -epię _S_. - -9 volucris _S_: volueris _HEG_. - -10 pinna _HEG_: penna _E^{c}S(G^{c})_ _cum vlh, non Lc_; _sic_ penna -_etiam infra p. 257, 6 Pvl et p. 265, 18 et 24 Pvlch_, pinna _S et -reliqui omnes_. | cephei _H_: cephęa _S_, zephei _E^{c}G_. - -11 cassiopiae (-ę _SEG_) _x_. - -12 subtecti _x_. - -13 adeum (-ū) medium (-ū) _x_. - -14 ophiuchos _HE_, ophiychos _G_: ophiucus _S_. - -15 scorpionis partem (-ē _SEG_) ophiuci _x_. - -16 nessus. in genibus autem (aū _HS_) eorum f. _x_. - -19 ad eius: ad id _x_. | timpus _S^{c}(G^{c})_. | s. cuius (Cuiꝰ _S_) -arcturū (_HS_, -um _EG_) qui _x_ (_ubi_ serpentis ⁚ cuius … _E cum vitii -signo_). - -20 inplicatus parve pereos fl. (_sic_) _x_. - -21 volucris _S_: volueris _HEG_. - -22 est (-ē _G_) _EG_: _om. HS_ (_ubi_ rostrū; proposita _H_). | -geniculati _S_ (_ut v._ 19 ingeniculati _x_): genuclati _HEG_. - - * * * * * - -Page 227 - - corona est ordinata. in septentrionali vero circulo duae - positae sunt arctoe scapularum ossis inter se compositae - et pectoribus aversae, e quibus minor κυνοϲουρα maior - ελικη a Graecis | appellatur, earumque capita inter se (20) - dispicientia sunt constituta. caudae capitibus earum adversae 5 - contra dispositae figurantur. utrarumque enim - 6 superando eminent in summo. | per caudas earum esse =230= - dicitur item serpens exporrecta et qua stella quae dicitur - polus elucet, circum caput maioris septentrionis. namque - qua est proxuma [draconem,] circum caput eius involvitur, 10 - una vero circum cynosurae caput iniecta est | flexu porrectaque (5) - proxime eius pedes. hac autem intorta replicataque - se attollens reflectitur a capite minoris ad maiorem - circa rostrum et capitis tempus dextrum. item supra - caudam minoris pedes sunt Cephei ibique ad summum 15 - cacumen facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus - [in|super arietis signum]. septentrionis autem minoris et (10) - Cephei simulacri complures sunt stellae confusae. - - Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum - et septentrionum sidera in caelo disposita dixi. nunc explicabo 20 - quae ad sinistram orientis meridianisque partibus - ab | natura sunt distributa. (15) - - V Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus caudam - prospiciens ceti. ab eo ad sagittarium locus est - -1 coronatā (-am _E_) est (ē _ES_) orinata (_HS_, ornata _EG_) _x_. - -2 arctoe _HS_: -tę _EG_. | ossis (ὠμοπλάταιϲ): dorsis _x_. - -3 cynosura … (4) helice _x_. - -5 di(e _S^{c}_)spicientia (_sic_) _x_. - -6 utrorumque _x_. - -7 eorum _x_. - -8 s. est porrecta aequa (e[a/q] _S_) stella _x_. - -9 polus: post (poſt≣ | _S_) plus _x_. - -10 quae (quę _EGS_) est (ē _G_) proxu(i _EGS_)ma draconem _x_ (draconem -_del. Her._). - -11 cynossurę _EG_. | fluxu _x_. - -12 hac: haec (hęc _EGS_) _x_. - -13 se adtollens reflectitur a _EG_: _om. HS_. - -14 timpus _S^{c}(G^{c})_. - -15 coephei _H_. - -17 insuper arietis signum _delevi_ (_sc. glossam cogitantis de altero -triangulo inter Andromedam et arietem_). - -18 Cephei _Gal._: cassiopae _H et_ (_in ras._) _S_, -opię _EG_. | -stillae _H_. - -20 septen(ē _S_)trionum _HS_ (-n[v̄/ẹ̄] _G_): septentrionē (-em _E_) -_EG_. | dixi esse nunc (esse. Nunc _EG_, .e͠e. nunc _S_) _x_. - -22 ob natura _H_, ob naturā _SG_, a natura _E_. - -24 ceti: cephei _x_. | ad _om. S_. - - * * * * * - -Page 228 - - inanis. turibulum sub scorpionis aculeo. centauri priores - partes proximae sunt librae et scorpioni. tenet in manibus - si|mulacrum id quod bestiam astrorum periti nominaverunt. (20) - virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen - stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, 5 - ad leonem medioque corpore sustinens cratera ad manumque - virginis caudam subiciens, in qua inest corvus. quae sunt - 2 | autem supra scapulas peraeque sunt lucentia. ad anguis (25) - | inferius ventris sub caudam subiectus est centaurus. iuxta =231= - cratera et leonem navis est quae nominatur Argo, cuius 10 - prora obscuratur, sed malus et quae sunt circa gubernacula - eminentia videntur, ipsaque naviculae puppis per - summam | caudam cani iungitur. geminos autem minusculus (5) - canis sequitur contra anguis caput. maior item sequitur - minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus 15 - ungula tauri, manu laeva tenens clavam, alteram ad geminos - 3 tollens. apud eius vero basim canis parvo intervallo - insequens leporem. arieti | et piscibus cetus est (10) - subiectus, a cuius crista ordinate utrisque piscibus disposita - est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur 20 - αρπεδοναι. magnoque intervallo introrsus pressus nodus - haerentium attingit summam ceti cristam. per speciem - stellarum flumen profluit, initium fontis capiens a laevo - | pede Orionis. quae vero ab aquario fundi memoratur (15) - aqua, profluit inter piscis austrini caput et caudam ceti. 25 - -2 scorpionem (-ē _GS_) tenent _x_. - -4 Ad virginem _x_. - -5 rostrum _S(G^{c})_: nostrum (n̅r̅m _EG_) _x_. - -6 ad leonem (_sic_) _x_. _cf. Arat. 446_ (_Kaibel l. c._). | craterem -(-ē _GS_) _x_. - -7 corvos _H_. - -8 lugentia _x_. | ad _om. EG_. - -9 interius _x_. | iusta _H_. - -10 cratera _HEG_: -rā _S_. - -12 navicula & puppis (pubpis _H_) _x_. - -13 minusculos _x_ (-lus _E^{c}_). - -16 u. centauri _x_. | tenens clavā alterā _x_. - -17 t. Caput eius vero (vero eius _S_) _x_. - -18 (22. 25) coetus (co&us _H_) _x_. - -20 graeci _H_. - -21 hermedonae (-ne _S_) _HS_, hermae donae _E_, herme‿donę _G^{c}_. | -introsus _S_. | nodus _EG_: _om. HS_. - -22 haerentium : serpentium _x_. | cristam esse (e̅e̅ _SG_) fuit ꝑ -speciem _x_. _delevi_ esse fuit, _ut_ esse futurum _illud p. 266, 2_ -(_cf._ esse _p. 230, 13. 218, 4_. futurum _p. 253, 26_). - - * * * * * - -Page 229 - - 4 Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo - simulacra, natura divinaque mente designata, ut Democrito - physico placuit, exposui, sed tantum ea quorum ortus et - oc|casus possumus animadvertere et oculis contueri. namque (20) - uti septentriones circum axis cardinem versantes non 5 - occidunt neque sub terram subeunt, sic circa meridianum - cardinem, qui est propter inclinationem mundi subiectus - terrae, sidera versabunda latentiaque non habent egressus - orientes | supra terram. itaque eorum figurationes propter (25) - obstantiam terrae non sunt notae. huius autem rei index 10 - est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, renuntiant - autem | negotiatores, qui ad extremas Aegypti regiones =232= - proximasque ultimis finibus terrae terminationes - fuerunt. - - VI De mundi circa terram pervolitantia duodecimque 15 - signorum ex septentrionali meridianaque parte siderum - dispositione | ut sit perspecta docui. namque ex ea mundi (5) - versatione et contrario solis per signa cursu gnomonumque - aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur descriptiones. - 2 ceterum ex astrologia quos effectus habeant 20 - signa XII, stellae V, sol, luna ad humanae vitae rationem, - Chaldaeoram ratiocinatio|nibus est concedendum, quod propria (10) - est eorum genethlialogiae ratio uti possint antefacta - et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. eorum - autem inventiones reliquerunt inque sollertia acuminibusque 25 - fuerunt magnis qui ab ipsa natione Chaldaeorum profluxerunt, - primusque Berosus in in|sula et civitate Coo (15) - -5 septem(-ē _S_)trionis _HS_: septentriones _EG_. | versantur (-t᷑ -_GS_) _x_. - -6 sic circa _EG_: sicirca _H_, si circa _S_. - -8 terrae (-rę _S_) _HS(G^{c})_: terra _EG_. - -9 orientis _x_. - -15 XII. _EG_. - -16 ex _EG_: & _HS_. - -17 ꝑ spectus _x_ (_cf. p. 37, 7 etc._). - -18 gnominum _x_. - -19 analemnatorum _HS(G^{c})_, analē | natorum _E_, analē natorū _G_ -(-lē‿na- _G^{c}_). - -20 ce(ę)tera _x_. - -21 ad humanā v. r. _x_ (_ubi S_ ad humanę vitę ē rationē). - -23 quia _E_. | gentililogiae (-ę) _x_ (_item v. 17_). _verbo corrupto -ex Vitruvio utitur Hermannus Contractus_ (_Dümmler: Anz. f. K. D. -Vorzeit XVI. 1869 S. 137_). - -25 inque _EGS_: in quae _H_ (inquę _G^{c}_). - -26 magnis: magis _S_. - -27 coo (choo _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 230 - - consedit ibique aperuit disciplinam, post ei studens Antipater - iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia - sed ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit. - 3 de naturalibus autem rebus Thales Milesius, Anaxagoras - Clazomenius, Pythagoras Samius, Xenophanes 5 - | Colophonius, Democritus Abderites rationes, quibus eae (20) - res natura rerum gubernarentur, quemadmodumcumque - effectus habeant excogitatas reliquerunt. quorum inventa - secuti sideram ＜ortus＞ et occasus tempestatiumque significatus - Eudoxus Euctemon Callippus Meto Philippus Hipparchus 10 - Aratus ce|terique ex astrologia parapegmatorum =233= - disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas reliquerunt. - quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, quod tanta - cura fuerunt ut etiam videantur divina mente tempestatium - significatus post futu|ros ante pronuntiare. quas ob 15 (5) - res haec eorum curis studiisque sunt concedenda. - - VII Nobis autem ab his separandae sunt rationes et explicandae - menstruae dierum brevitatis itemque dilatationis. - namque sol aequinoctiali tempore ariete libraque versando, - quas | e gnomone partes habet novem, eas umbrae facit VIII 20 (10) - in declinatione caeli quae est Romae. itemque Athenis - quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, umbrae - sunt tres, ad VII Rhodo V, ad XI Tarenti IX, ad quinque - ＜Alexandriae＞ tres, ceterisque omnibus locis aliae alio - modo umbrae gno|monum aequinoctiales a natura rerum 25 (15) - -1 postea s. _x_. - -2 Athenodorus (_Stoicus cf. Hermes I p. 371_): achinapolus -(archinapolus _S_) _x_. | enascentiā _HS_. - -5 glagomeus _x_. | zenophanes _x_. - -6 quibus erebus natura (-rę _S_) _x_. - -8 habeat excogitatus _x_. - -9 ortus _om. x_. | tempestatumque _x_. | significatus _HS_: -tos _EG_. - -10 euchemon _HS_, euzemon _EG_. | callistus. mello. _x_. hyp(p -_EGS_)arcus _x_. - -12 disciplinas _x_. - -14 tempestatium _H_: -tum _EGS_. - -15 significatos _x_. - -17 et _EG_: _om. HS_. - -18 brevitates idemque depalationes (_HS_, depalatationes _EG_) _x_. - -20 habent _x_. - -21 idemque a. quae (quę _EGS_) m. _x_. - -22 .IIII. _EG_. - -23 .III. _EGS_. | adquinq⁊ II. (_HS_, ad V. | II. _G_, ad V·II· _E_) -rhodo XV. (| _H_) adtaranti . XI (undecim. _E_) quinque (V. _EG_) -adtres (III. _EG_) _x_. - -24 coterrisque _HS_ (_sed in m. S^{c}_ ꝉ cęteris, _ut L^{c}_), -terrisque _EG_. | locis _EGS_: lonis _H_. - - * * * * * - -Page 231 - - 2 inveniuntur disparatae. itaque in quibuscumque locis horologia - erunt describenda, eo loci sumenda est aequinoctialis - umbra, et si erunt quemadmodum Romae gnomonis partes - novem, umbrae octonae, describatur ＜linea＞ in planitia et - e media προϲ ορθαϲ erigatur | ut sit ad normam quae 5 (20) - dicitur gnomon, et a linea quae erit planities in linea - gnomonis circino novem spatia dimetiantur, | et quo loco =234= - nonae partis signum fuerit centrum constituatur ubi erit - littera A, et diducto circino ab eo centro ad lineam planitiae - ubi erit littera B, circinatio circuli describatur, 10 - 3 quae dicitur meridiana. deinde ex novem partibus, quae - sunt a | planitia ad gnomonis centrum, VIII sumantur et (5) - signentur in linea quae est in planitia ubi erit littera C. - haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo - signo et littera C per centrum ubi est littera A linea perducatur, 15 - ubi erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro - diducto circino ad | lineam planitiae aequilatatio signetur (10) - ubi erit littera E sinisteriore parte et I dexteriore in extremis - lineae circinationis, et per centrum perducenda - ＜linea＞, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem 20 - 4 linea a mathematicis dicitur horizon. deinde circinationis - totius sumenda pars est XV, | et circini centrum conlocandum (15) - in linea circinationis quo loci secat eam lineam - aequinoctialis radius ubi erit littera F, et signandum - dextra ac sinistra ubi sunt litterae GH. deinde ab his 25 - lineae usque ad lineam planitiae perducendae sunt, ubi - erunt litterae TR. ita erit solis radius unus hibernus - -4 VIIII. _EG_. | octogenae (ę) _x_. | describantur inplanitia & emedia -prosorthas (_HS_, porthas _EG_) _x_. - -6 q. erit planities _x_ (_gen._, _ut_ materies _p. 58, 24. 60, 12_. -notities _p. 133, 9. cf. ap. Gell. 9, 14 Verg. georg. 1, 208_). - -7 circini _HG_, circū _S_. | demetiantur _x_. - -8 partis _G_: -tes _HS_. - -9 (_non_ 17) deducto _x_. | ablinea planitia _x_. - -11 q. s. inplanitia _x_. - -13 qua est _H_. - -18 littera . e . _HS_: .e . littera _G_. | p. et inde alteriore _x_. - -19 lineis c. _x_ (_cf. p. 235, 3_). | ꝑducendū ut _x_. - -21 l_i_nea _GS_: lineā _H_. | horı⟦o⟧zon _H_, horizon _G_: orizon _S_. - -22 .XV. _HG_: .XII. _S_. - -23 quo _G_: quod (qđ _S_) _HS_. - -24 F: .C. _x_. - -25 ac _om. x_. | ab his lineis u. _x_; (_scil._ ab his et a centro A). - - * * * * * - -Page 232 - - | alter aestivus contra autem E littera I erit quo secat (20) - circinationem linea quae est traiecta per centrum ubi est - littera A, et contra G et H litterae erunt L et K, et - 5 contra C et F et A erit littera N. tunc perducendae sunt - diametroe ab G ad L et ab H ad K. quae erit superior, 5 - partis erit | aestivae, inferior hibernae. eaeque diametroe =235= - sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae M et O, - ibique centra signanda, et per ea signa et centrum A - linea ad extrema lineae circinationis est perducenda ubi - erunt litterae P Q. | haec erit linea προϲ ορθαϲ radio 10 (5) - aequinoctiali, vocabitur autem haec linea mathematicis rationibus - axon. et ab eisdem centris diducto circino ad extremas - diametros describantur hemicyclia, quorum unum - 6 erit aestivum alterum hibernum. deinde in quibus locis - secant lineae paralleloe | lineam eam quae dicitur horizon, 15 (10) - in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore V, et ab - extremo hemicyclio ubi est littera G, ducatur linea parallelos - axoni ad sinistrum hemicyclium ubi est littera H. - haec autem parallelos linea vocitatur logotomus. et tum - -1 altera ae(ę _S_)stivus _HS_. | contra aū (_HS_, autē _G_) littera .I. -erit (erit _om. G, add. G^{c}_) qui secat _x_. - -2 lineae (_HS_, -ę _G_) quę est _x_. | ubi erunt (er᷎ _H_) litterae(ę -_GS_) I . K . L . M. & (et _G_) contra K . lineae (-ę _G_) erunt -(er̅t̅ _G_) K . H . X . I (XI _ante corr. G_). - -5 diametro ab C. ad I. et ab H. (| _H_) quae erit inferior partis . -erit aestive (_H_, ęstivę _GS_) superior hibernae. _x_. - -7 aequae (ęque _GS_) diametro _x_. | M et O: .O. & (et _G_) .P. _x_. - -8 centrum .C. lineae ad extremas lineae circinationes | sunt ꝑducendae -ubi er᷎ litterae . G . R . F . R. ◌ Hęc erit | (_sic_) _H_, _item_ -(_sine punctis tamen_ . q . p . t . r. Hęc) _SG_. - -10 prosorthas _H_: proshorthas _S_, pros horthas _G_. - -11 heę (_sic_) _S_. | ọ̇rationibus _G^{c}_. - -12 deducto _x_. - -13 emiciclia ꝉ icydia (_sic in ipso textu_) _S_: | icyclia _H_, iciclya -_G_. - -15 parallelon & lineā eā _x_. - -16 littera e (littera¦e. _G^{c}_) | in sinisteriore .T. ◌ & ab littera -S. ducatur linea paralle|los axon ad extremum hemicycliū ubi erit -littera .V. ◡ & ab C. ad sinistrā hemicyclii ⊙ item parallelos linea -| ducatur ad littera .X. (_sic_) _H_ (_et LP_) _et similiter_ (_sine -punctis tamen_) _SG_ (_ubi_ ad litterā .X.). - -19 lineae (-ę _GS_) vocitantur locothomus (loco‿thomus _G^{c}_) _x_. - - * * * * * - -Page 233 - - circini centrum conlocandum est eo | loci quo secat eam (15) - lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et diducendum - ad eum locum quo secat circinationem aestivus - radius ubi est littera H. e centro aequinoctiali intervallo - aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus 5 - 7 dicitur. ita habebitur analemmatos deformatio. | cum hoc (20) - ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas - sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam | per =236= - menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex - analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae 10 - varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus - his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque - | earum effectus unus, uti dies aequinoctialis (5) - brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter - sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi 15 - sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa - sunt genera descriptionesque horologiorium exponam. - neque enim nunc | nova genera invenire possum nec aliena (10) - pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita - sunt et a quibus sint inventa dicam. 20 - - VIII Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque - succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive - | hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum (15) - in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt - Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in circo 25 - -1 eam lineam: circinationem _x_. - -2 D: .e. _x_. | deducendum _x_. - -5 manaeus (mana|eus _S_) _HS_, maneus _G_. - -6 analematos _HG_ (ánalemmatos _S_). - -7 sive ꝑhibernas lineas sive aequinoctialis radius ubi|erit littera -e. sed deducendū ad eū locū quo secat circi|nationem ꝑaestivas sive -ꝑaequinoctiales _etc._ (_sic repetendo_) _H, item S et_ (_ubi_ sed | -ducendū) _G_. - -9 rationes _HS(G^{c})_: _om. G_. - -10 anallēatios _H_, analematios _G_, analemmatios _S_. | subicianturque -_x_. - -14 idemque _x_. | XII. _G_. - -15 divisus _G(S)_: -sū . _H_ (_et ante ips. corr. S, ubi pro_ -ſu · -_nunc videtur_ ſuſ _i. e. per punctum et pro puncto inseritur_ ſ). | -p̄(pre _S_)termissis _x_. - -20 inventi _H_. | 22 berosus _GS_: berossus _H_. | scaphen _HS_: scapen -_G_. - -23 hemisphe(spe _G_)rium _x_. | aristharcus _H_, -tarcus _GS_. - -24 arachanen _x_. - -25 panthium (-ū _G_) _x_. | lacunar _G et_ (_ubi_ r _ex_ s _ras._) -_S^{c}_: -nas _HS_. - - * * * * * - -Page 234 - - Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα - Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas, - Patrocles | pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius (20) - pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt - et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum 5 - plinthium, antiboreum. | item ex his generibus viatoria =237= - pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex - quorum libris si qui velit subiectiones invenire poterit, - dummodo sciat analemmatos descriptiones. - - 2 Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus 10 - | horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, (5) - qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res - invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum est studiosis - agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre - tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos 15 - excellens dictus | est artificiosis rebus se delectare. namque (10) - cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere - ut cum duceretur sursumque reduceretur, linea latens - 3 pondus reduceret, ita conlocavit machinationem. canalem - ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per 20 - canalem lineam in angulum | deduxit ibique tubulos struxit. (15) - in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit. - ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret - caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam - caeli compressione solidatam extrudens in aerem 25 - -1 prosta historumena _HS_, ꝓtha hystoromena _G_. - -2 prospanclema _x_. | andrias _x_. - -3 pelecinum _x_: pelignum _Fav._ (_p. 309, 18. 17_). | dioniso | ◌ -porusconū _H_, dionisius. | porusconū _S_, dioniso porusconum _G_. - -4 paretram (-ā _G_) _x_. - -5 alia _S_. | conarchenen conatum (-ū) plinthium (-ū) antiboraeum (-reū -_SG^{c}_) _x_. - -6 idem _x_. - -7 pensilia _GS_: pen̄silia _H(G^{c})_. | ut _S_. - -8 subiectionis _S_ (-nes _HGS^{c}_). - -11 aclesbio _x_. - -12 qui &ıā spiritus naturalis ineū atticasque _x_. - -13 est _om. x_. - -14 clesbius _x_. - -16 seḍ̇electare _G^{c}_. - -18 susumque _x_ (_usu romanico, qui ubique delendus est, ut p. 253, 26 -et apud Varronem: Keil ad Cat. p. 61, ad Varr. p. 135, Lachm. ad Lucr. -p. 144_.--introsus _semel S p. 231, 12_). | deduceret _x_. - -21 lineam _G_: lıg̸neā _H^{c}_, ligneam _S_. - -22 demittendam _HS_: dim- _G_. - -25 conpressione _G_: confressione _HS_. - - * * * * * - -Page 235 - - patentem offensione tactus sonitus ex|presserat claritatem. (20) - 4 ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus - spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis - usus hydraulicas machinas primus instituit. item - aquarum expressiones automatopoeetasque machinas multaque 5 - deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua - | comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex (25) - | auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec =238= - teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur. - 5 namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat 10 - scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive - tympanum | dicitur. in quo conlocata est regula versatili (5) - tympano denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius - alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones. - item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum 15 - dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque - mo|tionum, in quibus moventur sigilla, vertuntur (10) - metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt, - 6 reliquaque parerga. in his etiam aut in columna aut - parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab 20 - imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates - aut crescentias cuneorum adiectus aut | exemptus in singulis (15) - diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones - aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae - fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae 25 - ut alia in aliam inire convenireque possit, et eadem regula - laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem - | aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his (20) - -1 offensıonē tactu _x_. - -2 clesbius _HS_, -bies _G_. | extractu _x_. - -3 spiritus vocesque nasci _x_. - -4 instituit _HS(G^{c})_: instruxit _G_ (_sed supra_ ī aꝉ instituit -_G^{c}_). - -5 automato pictasque _HS_, a. pitasque _G_. - -8 terre brata _G_. - -9 terentur (_ante corr._) _S_. | percussu _x_. | aquę sordes nec rec. -(_sic ante corr._) _G_. | opturentur _HS_: obdurentur _G_. - -11 scaphum (-ū _GS_) _x_. - -12 ē regula versatile tympanū d. ae. sunt perfecta _x_. - -18 bucinae (-ę): _sic x_. - -20 quae (quę _GS_) sigillum _x_. - -21 quorum _x_. - -28 leuē _G_. | vasa aquę _S_: vasaquae _H_, vas aquę _G_. - - * * * * * - -Page 236 - - rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum - 7 ad hibernum usum conlocationes. sin autem adiectionibus - et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae - ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei - saepissime vitia fa|ciunt, sic erit explicandum. in columella 5 (25) - horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque - lineae columella signentur. eaque columna versatilis - perficiatur, uti ad si|gillum virgulamque, qua virgula egrediens =239= - sigillum ostendit horas, columna versando continenter - sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. 10 - - 8 Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana|phorica (5) - dicuntur perficiunturque rationibus his. horae disponuntur - ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione - ab centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati - menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, 15 - in quo descriptus et depictus est mundus signiferque - circulus, | descriptioque ex XII caelestium signorum fit (10) - figura, cuius ex centro deformatur unum maius alterum - minus. posteriori autem parti tympano medio axis versatilis - est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est 20 - involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab - aqua sublevatur, altera aequo | pondere phelli sacoma (15) - 9 saburrale. ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum - saburrae pondus infra deducens versat axem, axis - autem tympanum. cuius tympani versatio alias efficit uti 25 - maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus - suis temporibus designet horarum proprietates. | namque (20) - -2 sin autem cuneorum adiectionibus … ex cuneis … fieri _x_. - -3 correptionis _ante corr. G_. - -8 qua: quia _ante corr. G_. - -9 continentur (-t᷎ _H_) _HS_ (-ter _G_). - -10 suis cuiusque mensibus (-bꝰ _HG_) _x_. | facer& (-et _G_) _x_. - -11 anaporica _x_. - -12 perficiuntque _x_. - -13 aenis _G_. - -17 ex duodecim _S_. | fit (_HS_, sit _G_) figurata . cuius & (et _G_) -centro deformatio _x_. - -19 posteri autē (_ante corr._) _G_. | parti _HS_: parte _G_. - -20 inque _GS_: inquae _H_. | axi _x_. - -21 phellos sive tympanum. qui _x_. | abaq⁊ (_ante corr._) _G_. - -22 altero _x_. | phellis _G_. - -23 saburrali _x_ (_cum L, sed_ phellis acomasa brumali _Plcv_). - -26 signi fieri _H_. | minus _x_. - -27 honorarū _H_ (_ubi_ hoṇọrarum _etiam P^{c}l^{c} et sine corr. cm, -non hv_). - - * * * * * - -Page 237 - - in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava - sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis - tenere videtur, significat horarum spatia. ea translata | ex =240= - terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum. - 10 itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens 5 - dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis - ingrediens per puncta contra centri tympani versationem, - | cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis (5) - per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit - horarum et dierum. 10 - - De administratione autem aquae quemadmodum se - 11 temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem - horo|logii intra conlocetur castellum in idque per fistulam (10) - saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum - sit ex aere tympanum habens foramen, per quod 15 - ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum - includatur cardinibus ex torno masculo et femina - inter se coartatis, ita | uti minus tympanum quemadmodum (15) - epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur. - 12 maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV 20 - puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema - circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat - ad punctorum regiones, in|que eo orbiculo temperatum sit (20) - foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat - administrationem. cum autem in maioris tympani labro 25 - fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit - inmotum, in summo habeat deformatum cancri signum, ad - -1 sui usque _x_. - -3 tinere _H_. | significat _ante corr._ (_i. m._) _om. G_. - -4 cursum suum . itaque _x_. - -9 imagines _G_: -nis _HS_. - -14 saliat aqua _GS_: saliata quae _H_. - -15 habens tello in | id _etc. ante corr._ (_qui supra supplevit -omissa_) _G_. - -17 & (et _G_) torno _x_. - -18 coartis (_ante corr._) _G_. - -19 epitonium (_sic et infra p. 261, 20. 262, 25_) _x_ (_cf. Goppert, -Bedeut. von ferruminare Bresl. 1869 p. 38, Keil ad Varron. p. 247, R. -Cagnat: Revue de phil. 1894 p. 170_). - -20 maioris _GS_: -res _H_. - -21 designata _S_. - -22 ligulam _x_. - -24 quia _HS_: qua _G_. - -25 labro _G_: libro _HS_. - -27 inmotum & in s. _x_. | cancri signū _S_: cancri signorū _G_, caneri -(_sic et ante corr. L_) signorū _H_. - - * * * * * - -Page 238 - - perpendiculum eius in imo capricorni, | ad dextram spectantis (25) - librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter - 13 eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. igitur - cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula | in maioris =241= - tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, 5 - ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, - celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas, - quod excipiens eam, cum brevi spatio impletur, corripit - et | contrahit dierum spatia et horarum. cum autem (5) - cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur 10 - in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et - aqua e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem. - ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat - 14 horarum spatia. | aquarii vero pisciumque punctis uti (10) - gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo 15 - octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales - horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia - ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani - versationibus peragens et in | altitudinem eo rediens (15) - viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando 20 - spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro - cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae - partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo - spatia contrahit horas, et ita perveniens | ad puncta librae (20) - 15 aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero 25 - spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque - circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur - celeritate salientis ad brumales horarum brevitates. - -1 spectantes _x_. - -2 signi _x_. - -4 in capricorni orbiculo ligula _x_. - -5 parte & (et _G_) c. _x_. - -7 advastū excipiens _x_. - -9 dierum minoris spatia _x_. - -10 maioris tympani lingula (_sic HG_, ligula _S_) ingrediatur in -aquario cuncta descendent (-dænt _H^{c}_) foramina perpendiculo & aq⁊ -(-ę _GS_) v. c. cogitur _x_. - -13 ita comminus _S_. - -15 formamen _H_. - -16 aquae (-ę _GS_) _x_. - -18 se: seu _x_. - -20 dilatat _G_: -tet (-t& _H_) _HS_. - -21 cancri _GS^{c}_: cancris _HS_. - -24 spatio _G_. - -25 aequinoctiales _G_: -lis _HS_. - -26 radiensque _G_. - -27 VIII. _HG:_ octavam _S_. - - * * * * * - -Page 239 - - | Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et (25) - apparatus ut sint ad usum expeditiores quam aptissime - potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et de - | earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus =242= - emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine 5 - incipiam scribere. - - - - -LIBER DECIMUS. - - - 1 | Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta (5) - dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse - non iniquo constituta. nam architectus cum publicum 10 - opus curandum recipit, pollicetur quanto sumptu id sit - futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur, - donec opus | sit perfectum. absoluto autem, cum (10) - ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur. - item si non amplius quam quarta ad aestimationem 15 - est adicienda, de publico praestatur, neque ulla - poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere - consumitur, ex eius bonis ad | perficiendum pecunia exigitur. (15) - 2 utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam - P. R. non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset 20 - constituta. namque non sine poena grassarentur inperiti, - sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes, - sine dubitatione profiterentur architecturam, | neque patres (20) - familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones - ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore 25 - coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent, - -8 graegorum _H_. - -11 sumptui adsit (assit _G^{c}_) _x_. - -15 _post_ quarta _ex v. 17 praesumit x_ (_HSPvlG_) in opere consumitur -(_del. Schneider, sicut cod. c et qui ex hoc, h et m_). - -19 ut _om. x_. | &(et)iam P̅R̅. _x_ (populo romano _ed._). - -24 sumptū (_ante corr._) _G_. | p. & (et) ut ebonis _x_. - -25 eiecerentur _G_ (eic. _G^{c} EHS_). | ipsique _HS(G^{c})_: ipsisque -_EG_. | poenae (poene _S_) _HS_: poena _E_, pęna _G_ (pe̳næ _G^{c}_). - - * * * * * - -Page 240 - - uti patres familiarum ad id quod praeparavissent, - seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. | nam =243= - qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient - centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur, - qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu 5 - onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et - 3 animis desi|stere coguntur. nec solum id vitium in aedificiis (5) - sed etiam in muneribus quae a magistratibus foro - gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora - neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore 10 - perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones - et ea | omnia quae scaenicis moribus per machinationem (10) - ad spectationes populo comparantur. in his vero - opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitatum, - quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque 15 - 4 vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita - sunt tradita et constituta, | non videtur esse alienum uti (15) - caute summaque diligentia, antequam instituantur opera, - eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex - neque morum institutio id potest cogere et quotannis et 20 - praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare - debent, visum mihi est, imperator, | non esse alienum, (20) - quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui, - in hoc quod finitionem summam corporis habet constitutam, - quae sint principia machinarum ordinata praeceptis 25 - explicare. - - I Machina est continens e materia coniunctio maximas - | ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte (25) - circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν - appellant. est autem unum genus scansorium quod graece 30 - ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos - -3 quadraginta _x_. - -9 scenicisque _x_. - -11 inductiones sunt. & ea _x_ (-nes. sunt & ea _E_). - -13 spectationes _EG_: -nis _HS_. - -14 cogitata _x_. - -21 machinationis (_ips. corr._) _S^{c}_. - -24 quod: qui _x_. - -27 emateria _HEG_: [·ex/ ̣]materia _S_ (ex _supra S^{c}_). - -28 arce _S_. - -29 quam _EG_: quē _H_ (q. gr. _om. S_). | cyclicen cinesin _x_. - -31 acrobaticon _x_. - - * * * * * - -Page 241 - - πνευματικον appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci - | βαρουλκον vocitant. scansorium autem ＜est cum＞ machinae =244= - ita fuerunt conlocatae ut ad altitudinem tignis statutis - et transversariis conligatis sine periculo scandatur ad apparatus - spectationem. at spirabile, cum spiritus est expressionibus 5 - | inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. (5) - 2 tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur - ut ad altitudinem sublata conlocentur. scansoria - ratio non arte sed audacia gloriatur. ea catenationibus - et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum 10 - fulturis continetur. quae autem | spiritus potestate adsumit (10) - ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur - effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas - habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia - 3 summas virtutes. ex his sunt quae μηχανικωϲ 15 - alia οργανικωϲ moventur. inter machinas et organa | id (15) - videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac - vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque - prela. organa autem unius operae prudenti - tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu 20 - anisocyclorum versationes. ergo et organa et machinarum - ratio ad | usum sunt necessaria, sine quibus nulla res (20) - 4 potest esse non inpedita. omnis autem est machinatio - rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi - versatione instituta. | namque animadvertamus primum et =245= - aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum 26 - -1 pneumaticon _x_. - -2 baruıſon _x_. | scansorū autē (aū _S_) machinae(ę) _x_. - -4 scandaṇ̇tur _G_. - -5 spectatione ut spirabile (_G_, -lē _H_, -lem _S_) _x_. | est: & (et -_G_) _x_. - -6 ut: & _x_. | organicos _x_. - -7 tracṭạ̈torıū _H_. - -8 ut _S(G^{c})_: aut _HG_. - -10 et transversariis et plexis conligationibus _G_: _om. HS_. | -chrismatorū _x_. - -11 continentur _x_. | potestatē _x_. - -12 consequetur _G_: -entur _HS_. - -15 me([e/ạ] _G_)chanicos _x_. - -16 organicos _x_. - -17 operibus (-ib;) ut vi _x_. - -18 hab& (-et _G_) uti _SG_, habeuti _H_. | uallistae _HG_ (balistę _S_). - -20 scorpiones (_ante ips. corr._) _S_. | seu latinis osci(y _S_)clorū -_x_ (_sc. HLlcGS, sed_ lationis osciclorum _P_, lationis cyclorum _v_). - -25 Namque enim (enī _H_) advertamus _HG_, Nam ni adv. _S_. - - * * * * * - -Page 242 - - naturam, ＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus - interdum lucem nec fructuum maturitates. cum - ergo maiores haec ita esse ani|madvertissent, e rerum (5) - natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus - divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque 5 - comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et - earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt - ad usum utilia esse studiis artium | institutis, (10) - 5 gradatim augenda doctrinis curaverunt. attendamus - enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quemadmodum 10 - telarum organicis administrationibus conexus - staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur - sed etiam ornatus adiciat honestatem. cibi vero non habuis|semus (15) - abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumentisque - omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum 15 - et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque - olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad - iucunditatem, portationesque eorum non essent nisi plostrorum - | seu serracorum per terram, navicularum per (20) - 6 aquam inventae essent machinationes. trutinarum vero 20 - librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab iniquitate - iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili - modo rationes machinationum, de quibus non necesse - videtur disputare, quoniam | sunt ad manum cotidianae, ut (25) - sunt molae folles fabrorum raedae cisia torni ceteraque quae 25 - communes ad usum consuetudinibus habent opportunitates. - -1 natura machinata _HG_, naturam quam machinata _S_. - -2 fructū (-tum _S_) maturitatis _x_. - -8 artibus (-b;) _x_. - -12 subtemen _HS_ (_L_, subtegmen _Pvlc_), suptemen _G_. | tueantur _x_. - -14 bubus: _sic x_ (_i. e. HLSG_, bobus _Pvlc--item infra 250, 16. 251, -14_). - -16 torcularis (= riis) _x_. - -18 plostrorum _H_ (_et ante ips. corr._) _S(LP)_: plaustrorum -_GS^{c}_. - -19 serracorum: _sic x_. _cf._ sarraca αμαξα _CGL II, 678_. - -21 exanimatio _G_. - -22 minus quae (quę _SG_) _x_. | innumerabiles moderationes _G_. - -24 quoniam: qđ non _H(LP)_, quod n̄ _G_. - -25 motae (-ę _GS_) _x_. | raedę _G_ (redę _G^{c}_): redae _HS_. _sic -iidem et 255, 20. deinde p. 263, 11_ reda _EG ubi_ raeda _H_. _sed -infra p. 263, 13. 20. 264, 4. 9 per_ ae _scribunt HG_ (reda _G^{c}_). - -26 oportunitates _G(S^{c})_: opportunitatib; _H(L)_ _et_ (oport.) -_S(Pvlc)_. - - * * * * * - -Page 243 - - | Itaque incipiemus de is quae raro veniunt ad manus =246= - II ut nota sint explicare. primumque instituemus de is quae - aedibus sacris ad operumque publicorum perfectionem necessitate - comparantur, quae fiunt ita. tigna duo ad onerum - | magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula 5 - coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus - conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. alligatur - in summo troclea, quem etiam nonnulli rechamum - dicunt. in trocleam induntur orbiculi ＜II＞ per axiculos - versationes habentes. | per orbiculum ＜summum＞ traicitur 10 - ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum - trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum - imum trocleae superioris et ita descendit ad inferiorem - et in foramine eius religatur. altera pars funis refertur - 2 inter imas machinae partes. in quadris autem | tignorum 15 - posterioribus, quo loci sunt divaricata, figuntur chelonia, - in quae coiciuntur sucularum capita ut faciliter axes versentur. - eae suculae proxime capita habent foramina bina - ita temperata ut vectes in ea convenire possint. ad rechamum - autem imum ferrei forfices religantur, quorum | dentes 20 - in saxa forata accommodantur. cum autem funis habet - caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam versant, - funis se involvendo circum suculam extenditur et - ita sublevat onera ad altitudinem et operum conlocationes. - 3 haec autem ratio machinationis quod per tres orbiculos 25 - circum|volvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima (25) - troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston - dicitur. | sin autem maioribus oneribus erunt machinae =247= - -1 his _x_. - -2 sint _S_: sunt _HG_. | his _x_. - -4 duo (_sic_) _x_: _cf. Heron. mech. arab. Journ. Asiat. 1893 II, 486_. - -5 magnitudinē _G et_ (_ante ras._) _S_: -ne _HS^{c}_. | a capite -afibula _x_. - -7 disposita (_ante corr._) _G_. | alligantur in summo trocleae (-ę _S_) -quae (q⁊ _G_, quę _SG^{c}_) _x_ (_ubi_ in summo motro cleae _H cum uno -P, ex quo vlc_) - -9 induuntur _x_. | II. _om. x_. - -10 summum _om. x_. - -11 dimittitur _G_. - -12 inferiores (_ante corr._) _H_. - -14 religantur _x_. - -15 interimas _H^{c}(LP)_: interim has _HSG_. - -16 helonia _x_. - -22 ad: ac _S_. - -23 se _om. x_. - -27 pentas paston _HS_, pentes paston _G_. - - * * * * * - -Page 244 - - comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus - et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in summo - fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum. - his explicatis antarii | funes ante laxi conlocentur, retinacula (5) - super scapulas machinae longe disponantur, et si non 5 - erit ubi religentur, pali resupinati defodiantur et circum - 4 festucatione solidentur, quo funes alligentur. troclea in - summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis - perducatur ad palum et quae | est in palo troclea inligata. (10) - circa eius orbiculum funis indatur et referatur ad 10 - eam trocleam quae erit ad caput machinae religata. circum - autem orbiculum ab summo traiectus funis descendat - et redeat ad suculam quae est in ima machina ibique - religetur. vectibus autem coacta sucula versa|bitur et eriget (15) - per se machinam sine periculo. ita circa dispositis funibus 15 - et retinaculis in palis haerentibus ampliore modo - machina conlocabitur. trocleae et ductarii funes uti supra - scriptum est expediuntur. - - 5 Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus - | onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, 20 - sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis includatur - habens in medio tympanum amplum, quod nonnulli - rotam appellant, Graeci autem αμφιεϲιν alii περιθηκιον - 6 vocant. in his autem machinis trocleae non eodem - sed alio | modo comparantur. habent enim et in imo et 25 - in summo duplices ordines orbiculorum. ita funis ductarius - traicitur | in inferioris trocleae foramen uti aequalia =248= - -2 grassitudinibus _H_. | utendum (. _GS_) eadē _x_. - -3 venationibus _x_. succularum (_hic_) _H_: _sic et 247, 13 H_ (_cum P, -non L_). _item G p. 272, 4. 267, 10. 247, 13. S p. 247, 14. praeterea_ -sucula _ubique omnes_. - -4 anterii _S_. - -6 religet(& _G_)ur _x_. - -7 fistucatione _x_. - -8 capite (_ante corr._) _om. G_. | funes ꝑducantur _x_. - -9 trocleā (_HG_, -am _S_) _x_. - -10 indatur _HS_: inducatur _G_. - -11 religatę (_ante corr._) _G_. - -12 ad summo _x_ (a summo _G^{c} = LP_). - -14 versabitur eriget _x_. - -18 est _om. G_. - -19 colossicotera (_H_, colos si cotera _S_): colosico terra (_ante -corr._) _G_. - -21 chelonis _x_. - -22 mediū _x_. - -23 amphieren _HG_ (_L_, -sen _P_), amphien _S_. | peritheciū _x_. - -27 inferioris _G_: -res _H_, inferius _S_. - - * * * * * - -Page 245 - - duo capita sint funis cum erit extensus, ibique secundum - inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta - utraeque partes funis continentur, ut neque ＜in dextram - neque＞ in sinistram partem | possint prodire. deinde capita (5) - funis referuntur in summa troclea ab exteriore parte et 5 - deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad imum coiciunturque - infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte - et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa orbiculos - 7 summos redeunt. traiecti autem | ab exteriore parte (10) - feruntur dextra ac sinistra tympanum in axe ibique ut 10 - haereant conligantur. tum autem circa tympanum involutus - alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus - tympanum et axem se involvendo pariter extendunt, - et ita leniter levant onera sine periculo. quodsi - | maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una 15 - parte extrema fuerit sine ergata, calcantes homines expeditiores - habere poterunt operis effectus. - - 8 Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et - ad usum celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non - | possunt nisi periti. est enim tignum quod erigitur et 20 - distinetur retinaculis quadrifariam. sub retinaculis chelonia - duo figuntur, troclea funibus supra chelonia religatur, - sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata - digitos sex, crassa quattuor supponitur. trocleae ternos - ordines orbiculorum in | latitudine habentes conlocantur. 25 - ita tres ductarii funes in ＜summa＞ machina religantur. - deinde referuntur ad imam trocleam et | traiciuntur ex interiore =249= - parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur - -2 contenta _x_. - -3 in dextram neque _om. x_. | 6 coniciuntur (_hic_) _HS_ (coic- _G_). - -7 ad orbiculos exteriore parte _S_. - -8 dextra sinistra ad caput _x_. - -9 exteriori _G_. | 10 ac _om. x_. - -11 inuoluitur _S_. - -12 is _GS^{c}_: his _HS_. | circū auctus _x_. - -13 t. et axem se involvendo pariter extendunt (_sic_) _x_ (_sine -lac._). _cf._ (_Joc._) _Mar._ - -16 expeditores _x_. - -17 poterit _x_. - -21 distenditur _x_ (_corr. Joc._). | sub retinaculo celonia _x_. - -22 troclea funis supra celonia _x_. - -23 troclea aregula _x_. - -24 .IIII. _G_. - -26 .III. _G_. | summa (_Joc._) _Bywater_ (_cf. Heron. mech. Journ. As. -1893 II, 485_): _om. x_. - - * * * * * - -Page 246 - - ad superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte - 9 in interiorem per orbiculos imos. cum descenderint ad - imum, ex interiore parte et per secundos | orbiculos traducuntur (5) - in extremum et referuntur in summum ad orbiculos - secundos, traiecti redeunt ad imum, ex imo referuntur 5 - ad caput, traiecti per summos redeunt ad machinam imam. - in radice autem machinae conlocatur tertia troclea. eam - autem Graeci επαγοντα, nostri artemonem appel|lant. ea (10) - troclea religatur ad machinae radicem habens orbiculos - tres, per quos traiecti funes traduntur hominibus ad ducendum. 10 - ita tres ordines hominum ducentes sine ergata - 10 celeriter onus ad summum perducunt. hoc genus machinae - polyspaston appellatur, quod multis orbiculorum circumitio|nibus (15) - et facilitatem summam praestat et celeritatem. - una autem statutio tigni hanc habet utilitatem quod ante 15 - quantum velit et dextra ac sinistra ab latere proclinando - onus deponere potest. - - Harum machinationum omnium quae supra sunt scriptae - | rationes non modo ad has res sed etiam ad onerandas (20) - et exonerandas naves sunt paratae, aliae erectae, 20 - aliae planae in charchesiis versatilibus conlocatae. non - minus sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem - ratione et temperatis funibus et trocleis subductiones navium - effi|ciuntur. (25) - - 11 Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingeniosam 25 - rationem exponere. is enim scapos columnarum e - lapidicinis cum deportare vellet Ephesi ad Dianae fanum, - propter mag|nitudinem onerum et viarum campestrem =250= - mollitudinem non confisus carris ne rotae devorarentur - sic est conatus. de materia trientales scapos duos, duobus 30 - -1 adexteriore _x_. - -2 ininteriore _S_. | descenderint _H^{c} S_: de(i _ante corr. -G_)scenderent _HG_. | adimū exteriore p. _x_. - -5 ex imo: & (et _G_) primo (pimo _H_) _x_. - -7 collocantur (_ante corr._) _G_. - -8 epagonta _x_. - -9 ad trocleae (-ę _GS_) radicem _x_. - -13 polyspasion _x_. - -16 adlatere _x_ (adlatera _G^{c} = L_, alatere _P_). - -21 carchesis _H_, carthesis _GS_. - -25 crestiphonos _x_. - -26 is _GS^{c}_: his _HS_. - -29 carris _S(PG^{c})_: caris _H(L)G_. - -30 trientali scapos _x_. | duos duobus (II . II): quattuor (quatuor -_S_, .IIII. _G_) duos _x_. - - * * * * * - -Page 247 - - transversariis interpositis, quanta longitudo scapi fuerat - complectit et compe|git et ferreos cnodacas uti subscudes (5) - in capitibus scaporum inplumbavit et armillas in materia - ad cnodacas circumdandos infixit, item bucculis stagneis - capita religavit. cnodaces autem in armillis inclusi liberam 5 - habuerant versationem. trientes itaque cum boves ducerent - subiuncti, scapum versando | cnodacibus et armillis (10) - 12 sine fine volvebant. cum autem scapos omnes ita vexerant - et instabant epistyliorum vecturae, filius Chersiphronos - Metagenes transtulit ＜idem＞ e scaporum vectura etiam in 10 - epistyliorum deductione. fecit enim rotas circiter pedum - duodenum et epistyliorum capita in medias | rotas inclusit. (15) - eadem ratione cnodacas et armillas in capitibus infixit. - ita cum trientes a bubus ducerentur, in armillis inclusi - cnodaces versabant rotas, epistylia vero inclusa uti axes 15 - in rotis eadem ratione qua scapi sine mora ad opus pervenerunt. - exemplar autem erit eius quemadmodum in - | palaestris cylindri exaequant ambulationes. neque hoc (20) - potuisset fieri nisi primum propinquitas esset. non enim - plus | sunt ab lapidicinis ad fanum milia passuum octo, =251= - nec ullus est clivus sed perpetuus campus. 21 - - 13 Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano - -1 transversarios inter (int‾ _H_) postios _x_ (-tios _in ras. S^{c} -pro_ .. os). | fuerit _x_. - -2 con(m _S_)plect& & con(m _S_)pegit _HS_, conplectet et cōṇpeget _G_. -chodacas _HS_, codacas _G_. - -4 chodacas _HG_, chodacos _S_. | bacculis _HS^{c}_, bucculis (_ante -corr._) _S_, buculis _G_ (_in m._ ī aꝉ baculis _G^{c}_). | tigneis -_HS_, digneis (_ante ras._) _G_ (ligneis _G^{c}_). - -5 chodaces _x_. - -6 habuerunt _x_ (_cf. p. 278, 3. 19. 279, 10 etc._). | v. tantam ita (| -ita _G_, . Ita _S_) cū _x_. - -7 subiunctis(| _S_) scapo _HS_, subiuncti scapo _G_. | v. incodac(t -_S_)ibus _x_. - -8 volvebantur _x_. | vexerunt _x_. - -9 cresiphonos _x_. - -10 transtulit excaporum _x_ (ex^{.ſ}c̣aporū _S^{c}_). - -13 codaces (_ante ips. corr._) _H_, chodaces _H^{c}SG_. | infixit: -inclusit (_iterum_) _x_. - -14 trientes _HG_: triantas _S_ (ꝉ trahentes _in m. G^{c}_). - -15 chodaces _x_. | versabant᷑ (-tur _S_) _x_. | 16 eadē rationem (-nē -_S_) _HS_ (-ne _H^{c} G_, ea de ratione _S^{c}_). - -19 ess& _G_: esse _H_, e̅e̅. _S_. - -20 ablapidicines _x_ (-nis _G^{c}_). | milia passuū octo (.VIII. _G_) -_sic G_ (_cf. Schn. ad h. l._). - -21 est (ē _S_) _om. G_. - -22 apollonis _x_ (_Apollinis sc. a Myrone facti et ab Antonio sublati_). - - * * * * * - -Page 248 - - basis esset a vestutate diffracta, metuentes ne caderet - ea | statua et frangeretur, locaverunt ex eisdem lapidicinis (5) - basim excidendam. conduxit quidam Paeonius. haec autem - basis erat longa pedes duodecim, lata pedes VIII, alta - pedes sex. quam Paeonius gloria fretus non uti Metagenes 5 - adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit machinam - 14 facere. | rotas enim circiter pedum XV fecit et in (10) - his rotis capita lapidis inclusit, deinde circa lapidem fusos - sextantales ab rota ad rotam ad circinum compegit ita - uti fusus a fuso non distaret pedem nisi unum. deinde 10 - circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebat. - ita cum explica|retur volvebat rotas, sed non poterat ad (15) - lineam via recta ducere sed exibat in unam partem. ita - necesse erat rursus retroducere. sic Paeonius ducendo et - reducendo pecuniam contrivit, ut ad solvendum non esset. 15 - - 15 Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis quemad|modum (20) - sint inventae exponam. Pixodarus fuerat pastor. - is in his locis versabatur. cum autem cives Ephesiorum - cogitarent fanum Dianae ex marmore facere decernerentque - a Paro Proconneso Heraclea Thaso uti marmor repeteretur, 20 - propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus - pasce|bat, ibique duo arietes inter se concurrentes alius (25) - alium | praeterierunt et impetu facto unus cornibus percussit =252= - saxum, ex quo crusta candidissimo colore fuerat - deiecta. ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquisse 25 - et crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re - ageretur, detulisse. ita statim | honores decreverunt ei et (5) - nomen mutaverunt ut pro Pixodaro Euangelus nominaretur. - -1 d. & met. _x_. | caderet _S_ (= _L_): cederet _HG_ (_caderet sc. ea -statua quam “divus Augustus” Ephesiis restituerat tunc denuo erigenda, -sec. Plin. 34, 58 cf. Strabon. XIV p. 637, 640_). - -3 (_et_ 5) paconius _x_. - -4 .XII. _GS_. - -9 sextantes _x_. - -10 pedē esse (e̅e̅ _S_) unū _x_. - -11 et: ut _x_. | ducebant _x_. - -14 paeonius (_hic_) _HG_, peonius _S_ (paconius _G^{c}_). - -15 contricavit _x_. - -20 proco(n _S_)nesso _x_. thasii _HG_, _sed_ thasu (_sic_) _S_. | marmo -| rep&at᷑ _H_: marmore petatur _GS_. - -23 petierunt _G^{c}_. - -24 fuerat: _sic x_ (_cf. praef. ed. pr. p. VII not._) - -25 reliquiss& | crustam _H_ (_non GS_). - -28 ut _om. x_. - - * * * * * - -Page 249 - - hodieque quotmensibus magistratus in eum locum - proficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit poena - tenetur. - - III De tractoriis rationibus quae necessaria putavi breviter - | exposui. quarum motus et virtutis duae res diversae et 5 (10) - inter se dissimiles congruentes uti principia pariunt eos - perfectus, una porrecti, quam Graeci ευθειαν vocitant, - altera rotunditatis, quam Graeci κυκλωτην appellant, sed - vere neque sine rotunditate motus porrecti nec sine porrecto - ro|tationis versationes onerum possunt facere levationes. 10 (15) - 2 id autem ut intellegatur exponam. inducuntur uti - centra axiculi in orbiculos et in trocleis conlocantur, per - quos orbiculos funis circumactus directis ductionibus et - in sucula conlocatus vectium versationibus onerum facit egressus - in | altum. cuius suculae cardines uti centra porrecti 15 (20) - in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi capitibus - ad circinum circumactis torni ratione versando - faciunt onerum elationes. quemadmodum etiam ferreus - vectis cum est admotus ad onus, quod manuum multitudo - non potest movere, | supposita uti centro porrecta pressione, 20 (25) - quod Graeci | υπομοχλιον appellant, et lingua sub =253= - onus subdita, caput eius unius hominis viribus pressum - 3 id onus extollit. ideo autem quod brevior pars prior - vectis ab ea pressione quod est centrum subit sub onus, - quod longius ab eo centro distans | caput eius deducitur, 25 (5) - per id faciundo motus circinationis cogit pressionibus examinari - paucis manibus oneris maximi pondus. item si sub - -1 quot _G_: quod _HS_. - -5 quorū _x_. | virtutes _x_. - -6 diss. uti congruentes uti _x_. - -7 unā _x_. | eutheiam (-ā _S_) _x_. - -8 altera rotunditatis _S(L^{c})_: alteratutunditatis _H(LP)_, -altera rotutunditatis _G ex_ [ro/t̲u̲]tund. _ut L^{c}_. | cycl&(et -_G_)oen _HG_ (cycleteon _P, unde vlc_), cycleon _S_. - -9 vere: vero _x_. - -16 cheloniis _S_: cae(ę _G_)loniis _HG_. - -18 oneris elationes _x_. - -19 vectis _G_: vectes _HS_. - -20 centro cito (_ex dupl. lect._) porrecta _x_ (cito _del. Schn._). - -21 hypamocli(y _S_)on _x_. | subdita: subposita (_iterum_) _S_. - -23 ideo: id _x_ (_ut p. 273, 12. 52, 1. cf. p. 200, 5 etc._). - -24 onus & quo l. _x_ (_sc._ caput eius quod … deducitur cogit …). - -25 deducitur, per id: per id deducitur _x_. - -26 examinare _x_. - - * * * * * - -Page 250 - - onus vectis ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput - pressione in imum sed adversus in altitudinem extolletur, - lingula fulta in areae solo habebit | eam pro onere, oneris (10) - autem ipsius angulum pro pressione. ita non tam faciliter - quam per oppressionem sed adversus nihilominus id 5 - pondus oneris erit excitatum. igitur si plus lingula vectis - supra hypomochlion posita sub onus subierit et caput eius - propius centrum pressiones habuerit, non pote|rit onus (15) - elevare, nisi quemadmodum supra scriptum est examinatio - vectis longitudinis per capitis deductiones fuerit facta. 10 - - 4 Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare. - cum enim ansa propius caput unde lancula - pendet, | ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in (20) - alteram partem scapi, per puncta vagando quo longius - aut etiam ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere 15 - amplissimam pensionem parem perficit per scapi - librationem examinatio. ita longius ab centro recedens - inbecillior aequipondii | brevitas maiorem vim ponderis (25) - momento deducens sine vehementia molliter ab imo sursum - 5 versum egredi cogit, quem|admodum etiam navis onerariae =254= - maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, qui 21 - οιαξ a Graecis appellatur, una manu momento per centrum - pressionibus ratione artis agitans, versat eam amplissimis - et inmanibus mercis et penus pon|deribus oneratam. (5) - eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam 25 - mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum, - -1 ferreis _S et_ (_ante corr._) _G_. - -2 extollitur _x_. - -5 id: in _x_. - -6 exercitatum _x_. - -7 hypomocliū _x_. - -8 propius _GS_: proprius _H_. - -9 exanimatio _H_. - -10 per caput neque ductionibus _x_. - -12 lancula _H_: lanuncula _S_, lingula _G_. - -13 ibi: ubi _x_. - -15 paulo &(et _G_)iā pari _x_. - -16 p. parte perfe(i _G_)cit _x_. - -17 l. & examinatio longius abcentro recedens. ita in(m -_SG^{c}_)becilliora e(ę _GS_)quipondii _x_. - -19 abimo sursū _G_ (susū _G^{c}_): abimos usū _HS_. - -20 cogit futurum. Q. (_sic_) _x_. | navis _HG^{c}_: naves _H^{c}SG_. | -onerari (_ante corr._) _G_. - -21 quinoxagraecis _H_, qui noxa grecis _G_, qui nox agrecis _S_ (quę -nox agrecis _G^{c}_). - -23 pressionibus ratione: ratione pre(ae _H_)ssionibus _x_. - -24 pinus _x_. - -25 mediā ali _H_, media mali _GS_. - - * * * * * - -Page 251 - - cum autem in summo cacumine antemnae subductae sunt, - tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime - calcem mali, quod est loco centri, sed in summo lon|gius (10) - 6 ab eo progressa recipiunt in se vela ventum. itaque uti - vectis sub onere subiectus si per medium premitur, durior 5 - est neque incumbit, cum autem caput eius summum - deducitur, faciliter onus extollit, similiter vela cum sunt - per medium temperata, minorem habent virtutem, quae - autem | in capite mali summo conlocantur discedentia (15) - longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione 10 - cacuminis vehementius cogunt progredi navem. etiam - remi circa scalmos strophis religati cum manibus inpelluntur - et reducuntur, extremis progredientibus a centro - palmis maris undis spu|mati inpulsu vehementi protrudunt (20) - 7 porrectam navem, secante prora liquoris raritatem. onerum 15 - vero maxima pondera cum feruntur a phalangariis hexaphoris - et tetraphoris, examinantur per ipsa media centra - phalangarum, uti diviso oneris solido pondere certa quadam - divisionis ratione aequas | partes collis singuli ferant (25) - operarii. mediae enim partes phalangarum quibus lora 20 - tetraphororum invehuntur clavis sunt finitae, ne labantur - in unam partem. cum enim extra | finem centri promoventur, =255= - premunt eum locum ad quem propius accesserunt, - quemadmodum in statera pondus, cum examine progreditur - 8 ad fines ponderationum. eadem ratione iumenta, cum iuga 25 - eorum subiugiis loris per medium tem|perantur, aequaliter (5) - trahunt onera. cum autem inpares sunt eorum virtutes - et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto fit - una pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur iumento. - -4 ab: & (et _G_) ab _x_. | in se velamentū _x_. - -12 strophis _x_ (struppis _G^{c}_). - -14 palmis: parmis _x_. | spumā inpulsu _x_. - -16 exaphoris &(et _G_)raphoris _x_. - -18 uti indiviso _x_. - -19 partes _G_: -tis _HS_. - -20 mediae enim _G^{c}_: media enim _x_. | lorat‿et‿raphororū _G^{c}_ (= -_HS_). - -21 nec labuntur _x_. - -23 propius _GS^{c}_: proprius _HS_. - -26 subiugiorum l. _x_ (_cf. Cato 63. 135_). - -29 inbecillior _x_ (-ori _G^{c} = Pvlc_). | auxiliatꝰ _H_ (-tuſ -_LPvl_, -toſ _ch_, -tur _GS_). - - * * * * * - -Page 252 - - ita in phalangis et iugis cum in medio lora non sunt - conlocata sed in una parte, qua progreditur lorum ab - | medio unam breviorum alteram efficit partem longiorem. (10) - ea ratione si per id centrum, quo loci perductum est - lorum, utraque capita circumagentur, longior pars ampliorem 5 - 9 brevior minorem aget circinationem. quemadmodum - vero minores rotae duriores et difficiliores habent motus, - sic pha|langae et iuga in quibus partibus habent minora (15) - a centro ad capita intervalla, premunt duriter colla, qua - autem longiora habent ab eodem centro spatia, levant 10 - oneribus et trahentes et ferentes. cum haec ita ad centrum - porrectionibus et circinationibus recipiant motus, - tunc vero etiam plostra | raedae tympana molae cocleae (20) - scorpiones ballistae prela ceteraeque machinae isdem rationibus - per porrectum centrum et rotationem circini versando 15 - faciunt ad propositum effectus. - - IV Nunc de organis quae ad hauriendam aquam inventa - | sunt quemadmodum variis generibus comparentur exponam, (25) - | et primum dicam de tympano. id autem non =256= - alte tollit aquam sed exhaurit expeditissime multitudinem 20 - magnam. ad tornum aut circinum fabricatur ＜axis,＞ capitibus - lamna ferratis, habens in medio circa se tympanum - ex tabulis inter | se coagmentatis. conlocatur in stipitibus (5) - habentibus in se sub capita axis ferreas lamnas. in eius - tympani cavo interponuntur octo tabulae transversae tangentes 25 - axem et extremam tympani circumitionem, quae - -2 progredit _HS^{c}_, -tur (_ante ras.!_) _S et_ (-t᷑) _G_. | admedio -_H et_ (_ante ras._) _S_: amedio _S^{c} G_. - -3 alteram _G_: _om. HS_. - -5 circumagentes _HG_, -gantes _S_. - -6 agit _x_. - -7 rotae: notae (-ę _GS_) _x_. - -8 minora centro _x_. - -9 collaq⁊ (= que) autem _x_. - -11 o. extrahentes _x_. - -12 reciperent _x_. | motos _H_. - -13 tunc vero etiam plostra (_sic_) _x_ (_ubi_ etiam _errore om. Schn._) -| molae (_p. 245, 25_): rotae (-ę _GS_) _x_. - -14 machinae isdem _H_: machinę eisdem _GS_. - -15 versando (_L^{c} ut p. 252, 22_): versan(| _H_)tu _HS(L)_, -versantur | tū _G_ (versantum _Pvlc_). - -21 fabricatus _x_. | axis _om. x_. - -22 lamna _HG_: lamina _S_. | se _om. G_ (_non HS_). - -24 capite _P_ (_vlc_). | lamminas _HG_, laminas _S_. - - * * * * * - -Page 253 - - 2 dividunt aequalia in tympano spatia. circa frontem eius - figuntur tabulae, relictis | semipedalibus aperturis ad aquam (10) - intra concipiendam. item secundum axem columbaria - fiunt excavata in singulis spatiis ex una parte. id autem - cum est navali ratione picatum, hominibus calcantibus 5 - versatur et hauriendo per aperturas quae sunt in frontibus - tympani reddit per columbaria se|cundum axem supposito (15) - labro ligneo habente una secum coniunctum canalem. ita - hortis ad inrigandum vel ad salinas ad temperandum - 3 praebetur aquae multitudo. cum autem altius extollendum 10 - erit, eadem ratio commutabitur sic. rota fiet circum axem - ea magnitudine ut ad altitudinem quae | opus fuerit convenire (20) - possit. circum extremum latus rotae figentur modioli - quadrati pice et cera solidati. ita cum rota a calcantibus - versabitur, modioli pleni ad summum elati rursus 15 - ad imum revertentes infundent in castellum ipsi per se - 4 quod extulerint. sin autem magis altis locis erit prae|bendum, (25) - in eiusdem rotae axe involuta duplex ferrea - catena demissaque ad imum libramentum conlocabitur, - habens situ|los pendentes aereos congiales. ita versatio =257= - rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in summum, 21 - qui ＜cum＞ super axem pervehuntur, cogentur inverti - et infundere in castellum aquae quod extulerint. - - V | Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus (5) - quibus supra scriptum est. circa earum frontes adfiguntur 25 - pinnae, quae cum percutiuntur ab impetu fluminis, cogunt - progredientes versari rotam, et ita modiolis haurientes et - in summum referentes sine operarum calcatura ipsius fluminis - | inpulsu versatae praestant quod opus est ad usum. (10) - - 2 Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus 30 - -1 ęqualia _GS^{c}_: ae(ę _S_)quali _HS_. - -7 reddit & (et _G_) p. _x_. - -11 commu(i _S_)nicabitur _x_. - -12 ea: eadē _x_. | ad _om. G_ (_non HS_). - -15 elati: &lati _HS_, adlati _G_ (allati _G^{c}_). - -17 extul(l _H_)erint _HS_: -runt _G_. | altis: aliis _x_. - -18 involuta _HS_: voluta _G_. - -22 cum _om. x_. - -24 eiusdē (eiꝰ| dē _H_) _x_ (iisdē _G^{c}_). - -25 suꝑ _G_. - -26 ab impetu foraminis fluminis (_sic sine corr._) _S_. - -27 haurientes _G_: -tis _HS_. - -30 hydraulae (_HG_, ydraulę _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 254 - - eadem sunt omnia praeterquam quod in uno capite axis - tympanum dentatum est inclusum. id autem ad perpendiculum - conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter. - | secundum id tympanum maius ＜minus＞ item dentatum (15) - planum est conlocatum, quo continetur ita dentes tympani 5 - eius quod est in axe inclusum inpellendo dentes - tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. in qua - machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum - et eadem versatione | subigitur farina. (20) - - VI Est autem etiam cocleae ratio quae magnam vim haurit 10 - aquae sed non tam alte tollit quam rota. eius autem ratio - sic expeditur. tignum sumitur, cuius tigni quanta ratiocinatur - pedum longitudo, tanta digitorum expeditur crassi|tudo. (25) - id ad circinum rotundatur. in capitibus circino - dividentur circumitiones eorum tetrantibus et octantibus 15 - in | partes octo, eaeque lineae ita conlocentur ut plano =258= - posito tigno utriusque capitis ad libellam lineae inter se - respondeant et quam magna pars sit octava circinationis - tigni, tam magna spatia decidantur in longitudinem. item - tigno plano | conlocato lineae ab capite ad alterum caput 20 (5) - perducantur ad libellam convenientes. sic et in rotundatione - et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo loci - describuntur lineae quae sunt in longitudine, sectantes - facient decussationes et in decussationibus finita puncta. - 2 his ita emendate descriptis | sumitur salignea tenuis aut 25 (10) - -2 est: & (et _G_) _x_. - -4 t. maius item (_sic_) _x_ (_suppl._ minus). - -5 continetur(. _S_) ita dentes _x_. _cf. p. 263. 265_. _lacunam sic -explevit Jocundus_ quo continetur axis habens in summo capite subscudem -ferream, qua mola continetur. | tympani eius (_sic_) _x_: eius tympani -_edd._ - -7 plane _x_. | molarū _S_ (= _L^{c}_): malarum _HG_. - -8 infunibulū _x_. - -12 quanta ratur (ratus _S_) p. _x_. - -16 partes: pedes _x_. - -17 utriusque--[crassitudo (_p. 267, 21_) _om._ (_post init. f. 144^{a}_) -_S_. _quae sunt circa 5¼ foliorum codicis H a f. 148^{a} fin.--153^{b} -med._ (= _ed. meae versuum 240_). - -16 (_item 21_) adlibellū (_ante corr._) _G_. - -18 octavae (-ę _G_) _x_. - -19 dicidantur _H_: dividantur _G_ (_ubi i. m. G^{c}_ ī aꝉ dicidant᷑). - -22 quo _G_: quod _H_. - -23 spectantes _x_. - -24 decusationes _x_ (_item 9. 14. 20 nisi quod 14_ decuss. _G_). - -25 aut _G_: ut _H_. - - * * * * * - -Page 255 - - de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur in - primo decussis puncto. deinde traicitur oblique ad insequentes - longitudinis et circumitionis decusses, item ex ordine - progrediens singula puncta praetereundo et circum - involvendo conlocatur in singulis decus|sationibus, et ita 5 (15) - pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in - octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. eo - modo quantum progreditur oblique spatii et per octo - puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum - punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis 10 - | et rotunditatis singulis decussationibus oblique fixae regulae (20) - per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt - 3 canales et iustam cocleae naturalemque imitationem. ita - per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice - liquida, et exaggerantur ad id uti longitudinis octava pars 15 - fiat summa cras|situdo. supra eas circumdantur et figuntur (25) - tabulae quae | pertegant eam involutionem. tunc eae =259= - tabulae pice saturantur et lamminis ferreis conligantur, - ut ab aquae vi ne dissolvantur. capita tigni ferrea. dextra - autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus 20 - utraque parte haben|tia transversaria confixa. in his foramina (5) - ferrea sunt inclusa inque ea inducuntur styli, et ita - 4 cocleae hominibus calcantibus faciunt versationes. erectio - autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda uti quemadmodum - Pythagoricum trigonum orthogonium describitur, 25 - sic id habeat respon|sum, id est uti dividatur longitudo (10) - in partes V, earum trium extollatur caput cocleae, ita erit - ab perpendiculo ad imas nares spatium earum partium IIII. - qua ratione autem oporteat id esse, in extremo libro eius - forma descripta est in ipso tempore. 30 - -1 iuncta (_ante ras._) _G_. - -2 decusis _x_. - -3 longitudines et circumitiones decusis (decussis _G_) _x_. - -4 singuli _x_. | puncto _G_. - -7 inprima qua p. _G_ (_sed G^{c} i. m._ ī aꝉ in qua prima = _H_). | est -eius (_sic_) _x_: eius est _edd._ - -8 spatiū & (et _G_) _x_. - -9 tantundē & (et _G_) long. (_sic_) _x_. - -19 ferr&(et. _G_) dextra _x_. - -22 styli (_sic_) _x_ (_sed p. 167, 1_ stilis _x_). - -28 adꝑpendiculū _x_. | naris _x_. | earū (| _H_) pedes .IIII. _x_. - -30 in ipso tempore (_sic_) _x_. - - * * * * * - -Page 256 - - - | Quae de materia fiunt organa ad hauriendam aquam (15) - quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus recipientia - praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent - VII notiora quam apertissime potui perscripsi. insequitur nunc - de Ctesibica machina, quae in altitudinem aquam edu|cit 5 (20) - monstrare. ea fit ex aere, cuius in radicibus modioli fiunt - gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae figura - similiter cohaerentes, in medium catinum concurrentes. in - quo catino fiunt asses in superioribus naribus fistularum - coagmentatione subtili conlocati, qui | praeobturantes 10 (25) - foramina narium non patiuntur ＜redire＞ quod spiritu in catinum - 2 est expressum. supra catinum paenula ut infundibulum - inversum est attemperata et per fibulam | cum =260= - catino cuneo traiecto continetur, ne vis inflationis aquae - eam cogat elevari. insuper fistula, quae tuba dicitur, 15 - coagmentata in altitudine fit erecta. modioli autem habent - infra nares inferiores fistularum asses interpositos supra - 3 foramina | eorum quae sunt in fundis. ita de supernis (5) - in modiolis emboli masculi torno politi et oleo subacti - conclusique regulis et vectibus commoliuntur qui erit aer 20 - ibi cum aqua, et assibus obturantibus foramina cogentes - trudunt inflando pressionibus per fistularum nares aquam - in catinum, e quo re|cipiens paenula spiritus exprimit per (10) - fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello - conlocato ad saliendum aqua subministratur. 25 - - 4 Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita, - sed etiam plures et variis generibus ab eo liquoris - -3 adinfinitas _x_. - -4 perscripta sunt inillo tempore. Insequitur _x_ (_cf. v. 13_). - -5 decte sibica _a. c. G_ (_ut a. c. L, in P sic_ [depte/decte] sibi -camachina _unde v_ [clepte/decte] sibi c.). - -6 fit: sit _x_. - -7 gememelli _x_ (gemelli _G^{c} = LP_). | h. f. furcillae sunt -figura _x_. - -9 fiant _x_. - -10 prae(p̄ _G_)obdurantes _x_. | foraminariū _H_. - -11 non patiuntur quod spiritus (qđ s̅p̅s̅ _G_) _x_. - -12 infudibulū _x_. - -15 elevare _x_. - -16 altitudinē _G_. - -20 conmoluntur qui erit aer. ibi cum aqua assibus obdurantibus _x_. - -21 cogent (. _G_) extrudent _x_. - -24 interiore _x_. - -25 sumministratur (_hic_) _x_ (= _HLPvlchG_). - -26 & hesibi _H_ (et hesibi _L_, &hesibi _P_), et hę sibi _G_ (_uno -verbo_ hęſıbı _G^{c}_). - -27 liquore _x_. - - * * * * * - -Page 257 - - pressionibus | coacto spiritu efferre ab natura mutuatos effectus (15) - ostenduntur, uti merularum aquae motu voces atque angobatae - bibentiaque et eadem moventia sigilla, ceteraque - quae delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur. - 5 e quibus quae maxime utilia et necessaria iudicavi 5 - selegi, et in priore | volumine de horologiis, in hoc (20) - de expressionibus aquae dicendum putavi. reliqua quae - non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum voluptatem - qui cupidiores erunt eius subtilitatis ex ipsius Ctesibii - commentariis poterunt invenire. 10 - - VIII | De hydraulis autem quas habeant ratiocinationes quam =261= - brevissime proximeque attingere potero et scriptura consequi, - non praetermittam. de materia compacta basi, arca - in ea ex aere fabricata conlocatur. supra basim eriguntur - re|gulae dextra ac sinistra scalari forma compactae, quibus 15 (5) - includuntur aerei modioli, fundis ambulatilibus ex - torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos - ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque - lanatis involutis. item in summa planitia foramina circiter - digitorum | ternum. quibus foraminibus proxime in 20 (10) - verticulis conlocati aerei delphini pendentia habent catenis - 2 cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata. intra - arcam, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum - inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum - ternum suppositi, librant | spatium ima inter labra pnigeos 25 (15) - -1 coactae (-te _G_) spiritus _x_. - -2 ostendentur _x_. | merularūque (_H_, -rū quae _G_) motu _x_. | vocis -_G_. | angubatae _H_, angabatę _G_. - -3 bibentiaque & (et _G_) eadem movent (| _H_) ea s. _x_. - -5 iudicauis (-bis _G_) elegi _x_. - -8 voluntatem _x_. - -9 ethesibi (_sic_) _H_ (_L_, &hesibi _P_), et hęs ibi _G_. - -11 hydraulicis _x_. - -13 arca _G_: aerea _H(G^{c})_. - -15 scalar[ū/ı̣] form[a/ę] _G^{c}_. - -16 modu(o _G_)li fundulis _x_. - -18 angones _x_. - -19 involutos _x_. - -21 dulpini _x_. - -22 cymbali _x_. | modiorū _x_. - -23 aram quo (_G_, quod _H_) l. _x_. | inest inidge | nus _H_, inē . -inid genus _G_. - -24 quem (quē _G_) suꝑ t. _x_. - -25 imum una inter l. phiga eos (phigaeos _H^{c}_) & (et _G_) arae (-ę -_G_) _x_ (_ubi_ imum una _recte est Schneidero pro duplici lectione in -ipso textu iuxta posita_ imum vel una _pro_ ima. _cf. p. 8, 4_). - - * * * * * - -Page 258 - - et arcae fundum. supra autem cerviculam eius coagmentata - arcula sustinet caput machinae, qui graece κανων - μουϲικοϲ appellatur. in cuius longitudine canales, si tetrachordos - est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octachordos, - 3 octo. singulis autem ca|nalibus singula epitonia 5 (20) - sunt inclusa, manubriis ferreis conlocatis. quae manubria - cum torquentur, ex arca patefa|ciunt nares in canales. ex =262= - canalibus autem canon habet ordinata in transverso foramina - respondentia naribus quae sunt in tabula summa, - quae tabula graece πιναξ dicitur. inter tabulam et canona 10 - regulae sunt interpositae ad eundem mo|dum foratae (5) - et oleo subactae ut faciliter inpellantur et rursus introrsus - reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque appellantur. - quarum itus et reditus alias obturat alias aperit - 4 terebrationes. haec regulae habent ferrea choragia fixa et 15 - iuncta cum pinnis, quarum pinnarum tactus | motiones (10) - efficit regularum continenter. supra tabulae foramina, qua - ex canalibus habent egressum spiritus, sunt anuli adglutinati, - quibus lingulae omnium includuntur organorum. - e modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae 20 - pnigeos cervicibus pertinentesque ad nares quae sunt in - arcula. in | quibus asses sunt ex torno subacti et ibi (15) - conlocati, qui cum recepit arcula animam, spiritum non - 5 patientur obturantes foramina rursus redire. ita cum - vectes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum 25 - ad imum delphinique qui sunt in verticulis inclusi, calantes - in eos cymbala, aere implent | spatia modiolorum, (20) - atque ancones extollentes fundos intra modiolos vehementi - -1 cervicula _x_. - -2 quae g. canon musicus _x_. - -3 l. si canalis (sicanales _H_) tetrachordos _x_. - -4 exachordos … octochordos _x_. - -5 octo. Canalib; autē singulis s. _G_. | singulae⃓ (e _sic del._) -_H^{c}_. - -6 con(col _G_)locata _x_. - -10 pinax _x_. - -12 ex oleo _x_. - -14 operit _x_. - -15 haec _H_: hae _G_. | choragia (_sic_) _x_ (_fort._ χαράκια). - -17 continentur (-t᷑) _x_. | tabulam _x_. | quae (quę _G_) ex _x_. - -20 coniunctae (coniuntę _G_) ligneis ce(i _H_)rvicibus _x_. - -23 recipit _x_. - -24 patiet(& _H_)ur _x_. - -25 deducuntur (-t᷑ _H_, -t᷑ _G_) _x_. - -26 calcantes _G_. - -27 cymbaliare implent _x_. - -28 modiolus v. pulsos (_ante corr._) _H_. - - * * * * * - -Page 259 - - pulsus crebritate et obturantes foramina cymbalis superiora, - aera qui est ibi inclusus pressionibus coactum in fistulas - cogunt, per quas in pnigea concurrit et per eius cervices - in arculam. motione vero vectium vehemen|tiore spiritus (25) - frequens compressus epitoniorum aperturis influit et replet 5 - 6 anima canales. itaque cum pinnae manibus tactae propellunt - et reducunt continenter regulas alternis | obturando =263= - foramina alternis aperiundo, e musicis artibus multiplicibus - modulorum varietatibus sonantes excitant voces. - - Quantum potui niti ut obscura res per scripturam 10 - dilucide pronuntiaretur contendi, sed haec non est facilis - ratio | neque omnibus expedita ad intellegendum praeter (5) - eos qui in his generibus habent exercitationem. quodsi - qui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam rem cognoscet - profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata. 15 - - IX Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non - | inutilem sed summa sollertia a maioribus traditam, qua (10) - in via raeda sedentes vel mari navigantes scire possimus - quot milia numero itineris fecerimus. hoc autem erit sic. - rotae quae erunt in raeda sint latae per mediam diametron 20 - pedum quaternum et sextantis, ut cum finitum - locum habeat in se rota ab eoque | incipiat progrediens in (15) - solo viae facere versationem, perveniendo ad eam finitionem - a qua coeperit versari certum modum spatii habeat - 2 peractum pedum XII S. his ita praeparatis tunc in rotae 25 - modiolo ad partem interiorem tympanum stabiliter includatur - habens extra frontem suae rotundationis | extantem (20) - denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae loculamentum - firmiter figatur habens tympanum versatile in - cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tympani 30 - -2 ibi clusus _x_. - -3 ꝑquas inlignea _x_. - -4 arcam _x_ (_corr. Buttmann_). | vehementiores _x_. - -6 animae (-ę _G_) _x_. - -7 opturant (obdurant _G_) f. _x_. - -8 aperiendo _G_. - -11 delucide _x_. - -14 ex: et (_ante corr._) _G_. - -19 quod _x_. - -20 erunt (_ante corr._) _om. G_ (_non E_). | medium diametrū _x_. - -21 pedū quaternū & (et _EG_) sextantes (-te _E^{c}_) _x_ (_ubi_ et -sext. _deleverat Schn. cum Perr. etc._). - -25 pedes .XII (XV _E_) .S. _x_. | 26 inferiorē _x_. - -29 versatilem (-ē _G_) _x_. - - * * * * * - -Page 260 - - fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero - quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris. - | praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus (25) - 3 prominens extra dentes. super autem ＜tympanum＞ - planum | eadem ratione dentatum inclusum in altero loculamento =264= - conlocetur, convenientibus dentibus denticulo qui 6 - in secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano - foramina fiant quantum diurni itineris miliariorum numero - raeda possit | exire. minus plusve rem nihil inpedit. et (5) - in his foraminibus omnibus calculi rotundi conlocentur, 10 - inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat - foramen unum habens canaliculum, qua calculi qui in eo - tympano inpositi fuerint, cum ad eum locum venerint, in - raedae capsum et vas aeneum | quod erit suppositum singuli (10) - 4 cadere possint. ita cum rota progrediens secum agat 15 - tympanum imum et denticulum eius singulis versationibus - tympani superioris denticulos inpulsu cogat praeterire, - efficiet ut cum CCCC imum versatum fuerit, superius tympanum - semel circumagatur et denticulus qui est | ad latus (15) - eius fixus unum denticulum tympani plani producat. cum 20 - ergo CCCC versationibus imi tympani semel superius versabitur, - progressus efficiet spatia pedum milia quinque - id est passus mille. ex eo quot calculi deciderint, sonando - singula milia exisse monebunt. numerus vero calculorum - | ex imo collectus summa diurni ＜itineris＞ miliariorum 25 (20) - numerum indicabit. - - 5 Navigationis vero similiter paucis rebus commutatis - eaedem rationes efficiuntur. namque traicitur per latera - -1 frontem (-ē _G_) _x_. - -2 denticulos _x_. - -4 super autem planum _x_. - -5 in alterū loculamentū _H_. - -8 diuturni _x_. - -9 cum rae(ę _G_, -e _E_)dae (redaẹ̇ _G^{c}_) possit exire _x_. - -10 & (_H_) _om. EG_. - -11 est _om. E_ (sive ıd l. foramen ē. fiat _sic G, non E_). - -14 singula _EG_. - -17 tympanis _E et_ (_ante corr._) _G_. | denticulas _E et_ (_ante -corr._) _G_. - -18 ut _om. x_. | CCCC (_sic infra x_): ecce (_hic_) _x_. - -19 circumagitur _x_. - -21 v. intympani _EG_. | simul _x_ (semel _L_). - -23 quod _x_. - -25 ex uno _x_. | summa (-ā _G^{c}_) diurni m. _x_. - -27 navigationibus (-b;) _x_. - -28 eadem ratione _x_. - - * * * * * - -Page 261 - - parietum axis habens extra navem prominentia capita, in - quae | includuntur rotae diametro pedum quaternum et (25) - sextantis | habentes circa frontes adfixas pinnas aquam =265= - tangentes. item medius axis in media navi ＜habet＞ tympanum - cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatem. 5 - ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum - in se tympanum, perae|quatis dentibus CCCC convenientibus (5) - denticulo tympani quod est in axe inclusum, praeterea - ad latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum - 6 dentem unum. insuper in altero loculamento cum eo confixo 10 - inclusum tympanum planum ad eundem modum dentatum, - convenientibus dentibus denticulo | qui est ad latus (10) - fixus tympano quod est in cultro conlocatum, ita ut eos - dentes qui sunt plani tympani singulis versationibus singulos - dens inpellendo in orbem planum tympanum verset. 15 - in plano autem tympano foramina fiant, in quibus foraminibus - conlocabuntur calculi rotundi. in theca | eius (15) - tympani, sive loculamentum est, unum foramen excavetur - habens canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia - 7 cum ceciderit in vas aereum sonitu significet. ita navis 20 - cum habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu, - pinnae quae erunt in rotis tangentes aquam adversam - vehementi | retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas, eae (20) - autem involvendo se agent axem, axis vero tympanum, - cuius dens circumactus singulis versationibus singulos secundi 25 - tympani dentes inpellendo modicas efficit circumitiones. - ita cum CCCC ab pinnis rotae fuerint versatae, - semel tympanum circum|actum inpellet dente qui est ad (25) - latus fixus, plani tympani dentem. igitur circumitio tympani - plani quotienscumque ad foramen perducet calculos, 30 - -1 inquae (-quę _HG^{c}_, -q⁊ _G_) _x_. - -3 sextantae (-ę _EG_) _x_. - -4 habet _om. x_. - -10 dentem (_ante corr._) _om. G_ (_non E_). - -12 convenientibus: quibus (-b; _H_) _x_. | denticulus _x_. - -13 ita ut eos: ineos _x_. - -15 dens: dentes _x_. | plenum _x_. - -17 eius tympano _E et_ (_ante corr._) _G_. - -20 sonitum (-ū _G_) _x_. - -26 circuitiones _x_. - -29 circuitio _x_. - - * * * * * - -Page 262 - - emittet per canaliculum. ita et sonitu et numero indicabit - miliaria spatia navigationis. - - | Quae pacatis et sine metu temporibus ad utilitatem =266= - et delectationem paranda quemadmodum debeant fieri peregi. - X nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem 5 - salutis sunt inventa, id est scorpionum et ballistarum - rationes qui|bus symmetriis comparari possint exponam. (5) - - Omnes proportiones eorum organorum ratiocinantur e - proposita sagittae longitudine quam id organum mittere - debet, eiusque nonae partis fit foraminum in capitulis 10 - magnitudo, per quae tenduntur nervi torti qui bracchia - 2 continent. ipsa | tum debet eorum foraminum capituli deformari (10) - altitudo et latitudo. tabulae quae sunt in summo - et in imo capituli, peritretoe quae vocantur, fiant crassitudine - unius foraminis, latitudine unius et eius dodrantis, 15 - in extremis foraminis unius et eius S. parastaticae dextra - ac sinistra praeter cardines altae | foraminum IIII, crassae (15) - foraminis quinum cardines foraminis dimidii. a parastatica - ad foramen spatium foraminis S9, a foramine ad - medianam parastaticam item foraminis S9. latitudo parastados 20 - -4 ꝑegi esse futurum. Nunc _x_ (futurum _cf. p. 253, 26_). - -5 _in capp. seqq. 10 et 11 notas numerosque posui quales fere tradunt -codices (HG), non mutato scil. fundamento necessario emendationis -omnis rationabilis, qualem (in: Jahrb. f. class. Phil. 1876 t. CXIII -p. 251-261) lectori praestabit Fridericus Hultsch, palaeographice -quidem non explicatam. puncta sive simplicia sive in cumulos circulosve -composita, ut in codd. Aethiopicis, quibus notae vel distinguuntur vel -supplentur, sicut olim, delevi. de_ Κ _vid. Hultsch_. - -7 possunt _ante corr. H_. - -8 proportione (|_HG_) eorum _x_. | ratiocinatorum & prop. _x_. - -10 fit foraminis _x_. - -11 ꝑquas _x_. | nervi torti: e nervo torti funes _p. 6, 6. cf. p. 269, -6_. | brachia continere (.| _G_) ipsum tamen debent _x_. - -12 deformatur _x_. - -14 capituli operae (-re _G_) relique(-q; _H_, -quę _G_) v. _x_. - -15 latitudine _G_: _om. H_. - -16 foraminibus unius et eius (& eıꝰ _H_, et | eius _G_) parastatice -(parastice _G_, _sed in m. G^{c}_ ī aꝉ parastaticę) _x_. - -17 cr. foraminum quinum cardinis foraminis dimidia parastatica ad f. -_x_ (_ubi_ ἡμίϲουϲ δὲ καὶ ἔτι ὀγδόου _Philo_, quincuncis _Hultsch_). - -18 (_et_ 19) foraminis .s̄9̄ (_H_, s̄.7̄ _G_) _x_. - -20 parastados medius _x_. - - * * * * * - -Page 263 - - mediae unius foraminis et eius ΤΚ, crassitudo foraminis - 3 unius. intervallum, ubi sagitta conlocatur | in media (20) - parastade, foraminis partis quartae. anguli quattuor, qui - sunt circa, in lateribus et frontibus lamnis ferreis aut - | stylis aereis et clavis configantur. canaliculi, qui graece =267= - ϲυριγξ dicitur, longitudo foraminum XVIIII. regularum, 6 - quas nonnulli bucculas appellant, quae dextra ac sinistra - canalem figuntur, foraminum XVIIII ＜longitudo,＞ altitudo - foraminis unius | et crassitudo. et adfiguntur regulae duae, (5) - in quas inditur sucula, habentes longitudinem foraminum 10 - trium, latitudinem dimidii foraminis. crassitudo bucculae - quae adfigitur, et vocitatur scamillum seu quemadmodum - nonnulli loculamentum, securiculatis cardinibus fixa, foraminis - I, altitudo foraminis S‾. | suculae longitudo foraminum - 4 , crassitudo suculae foraminis VIIII. epitoxitidos 15 - longitudo foraminis S‾, crassitudo ÷. item chelonii. cheles, - sive manucula dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo - et crassitudo S÷ canalis fundi longitudo foraminum XVI, - crassitudo foraminis , altitudo S÷. | columellae basis (15) - in solo foraminum VIII, latitudo in plinthide, in qua statuitur 20 - columella, foraminis S.̅.̅, crassitudo FZ, columellae - longitudo ad cardinem foraminum XII, latitudo foraminis - -1 & eius | τΚ _H_, et eius. ΤΚ _G_. - -4 lamnis _H_: lamminis _G_. - -5 graece strix _x_. - -7 bucculas: _sic x_ (_etiam G_). - -8 XVIIII. altitudo _x_. - -10 indit᷑ _H_ = inditur _G_. | habens _x_. - -11 dimidium (-ū) f. (_item infra v. 19_) _x_. | bucculae (_sic HS_, -buculę _G_). - -12 ad(f _G_)figit᷎ (_H_, -t᷑ _G_) vocitatur (-t᷑ _G_) camillū _x_. - -13 securi clatis _x_. | fixā (_H_, -am _G_) _x_. | .S.̅ _H_, .̅S̅. _G_. - -14 suculae (suc|culę _G_) longitudo ◌ (◌ _G_) foraminum :: (_sic HG_) -crassitudo scutulae (-lę _G_) foraminum .VIIII. epitoxidos _x_. - -16 foraminum .S.̅ (= _G_) crassitudo :— (crassitudo. _G_) item chelo. -item geloni sive manucla d. _x_. - -18 crassitudo .S:— (_H_, | _G_) canalis _x_. | foraminis .XVI ⊙ (_H_, -| XVI. _G_, _sed G^{c} add. ⊙ supra p. simpl._) cr. foraminis ◌ (_p. -circ. om. G, add. G^{c}_) latitudo .S÷ - -19 columella & (et _G_) basis _x_. - -20 foraminū .VIII. (_H = G_) _x_. | inplenthidē _G_. - -21 c. foraminis (| _HG_) S.̅.̅.̅ crassitudo .FȤ. (_H_, FZ _G_). - -22 l. ad c. f. XII ◌ (⁝˙⁝ _G_). | l. foraminis S÷ (= _G_) crassitudo -.C̅C̅9 (= _G_) eius c. _x_. - - * * * * * - -Page 264 - - S÷, crassitudo CC9. eius capreoli tres, quorum longitudo - foraminum VIIII, latitudo dimidii foraminis, crassi|tudo Z. (20) - cardinis longitudo foraminis, columellae capitis longitudo - 5 ISK. antefixi latitudo foraminis ΑS9, crassitudo I. posterior - minor columna, quae graece dicitur αντιβαϲιϲ, foraminum 5 - VIII, latitudo foraminis SI, crassitudo FZ. subiectio - foraminum XII, latitudinis et crassitudinis eiusdem cuius - | minor columna illa. supra minorem columnam chelonium, (25) - | sive pulvinus dicitur, foraminum IIS altitudinis IIS =268= - latitudinis SI‾. cherolabae scutularum foraminum II S I, 10 - crassitudo foraminis SII, latitudo IS. transversariis cum cardinibus - longitudo foraminum , latitudo IS et crassitudo - | bracchii longitudo IS foraminum VII, crassitudo ab radice (5) - foraminis FZ, in summo foraminis CCZ, curvatura foraminis - 6 VIII. haec his proportionibus aut adiectionibus aut 15 - detractionibus comparantur. nam si capitula altiora quam - erit latitudo facta fuerint, quae anatona dicuntur, de - bracchiis | demetur, ut quo mollior est tonus propter altitudinem (10) - capituli, bracchii brevitas faciat plagam vehementiorem. - si minus altum capitulum fuerit, quod catatonum 20 - dicitur, propter vehementiam bracchia paulo longiora - -2 l. d. foraminis ◌ (_H_, ::· _G_) crassitudo .L. (_H_, .L. _G_) _x_. - -3 c. longitudinis foraminis ◌ _x_. | c. c. longitudo .L. S . K. (K. -_G_) antefixa l. f. Α . S ◌ 9 crassitudo .L. (.̅L. _G_) _x_. - -5 ante basis _x_. - -6 .S.I. crassitudinis F Z. (F Ŀ _G_) subiecto _x_. - -9 .II.S ◌ altitudinis IIS ◌ (_circ. p. om. G, add._ ⁙ _G^{c} supra_ -S) latitudinis .S̅I̅ .̅ carchebi suc(c _G_)ularū foraminum .IIS.I ◌ -(.II.|SI ⁝⁘ _G_) crassitudo foraminis SI͠I ◌ (S̅I̅I̅⁝:· _G_) latitudo -.IS. _x_. - -12 l. foraminum ◌ latitudo IS ◌ (_circ. om. G_) & (et _G_) crassitudo -bracchi (brachii _S_) longitudo .IS. (.I̅S̅. _G_) foraminū VII. _x_. - -13 r. f. F∠ (F7̰ _G_). in summo foraminis (-nes _ante corr. H_) .C̅C̅7̰. -(.C̅C̅Ŀ _G_). curvaturae foraminis .VIII. _x_. _num._ VIII _om. S, -cuius hic non addo varietatem in punctis appingendis arbitrariam. qui, -ut L et P, pro_ 7̰ _H_ et Z _G assumit_ L _aut (ut aliquoties et G)_ レ. -_H autem sine dubio reddit notam_ ∠. - -16 detractationibus _G_. | capituli _x_ (-la _G^{c}_). - -18 bracchiis _H_: brachiis _GS_ (_item v. 11. 13. 16_). - -19 vehementiorē minus (-rem. Minus _GS_) _x_. - -20 catonū (-um _G_) _x_. - - * * * * * - -Page 265 - - constituentur, uti facile ducantur. namque quemadmodum - vectis cum est | longitudine pedum V, quod onus IIII hominibus (15) - extollit, id cum est X duobus elevat, eodem modo - bracchia quo longiora sunt mollius, quo breviora durius - ducuntur. 5 - - Catapultarum rationes e quibus membris et proportionibus - XI componantur dixi. ballistarum autem rationes - variae sunt et | differentes unius effectus causa comparatae. (20) - aliae enim vectibus et suculis, nonnullae polyspastis, aliae - ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur rationibus. 10 - sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam - magnitudinem ponderis | saxi, quod in organum mittere =269= - debet. igitur de ratione earum non est omnibus expeditum - nisi qui geometricis rationibus numeros et multiplicationes - 2 habent notas. nam quae fiunt in capitibus foramina, per 15 - quorum spatia contenduntur | capillo maxime muliebri vel (5) - nervo ＜torti＞ funes, magnitudine ponderis lapidis quem debet - ea ballista mittere et ratione gravitatis proportione sumuntur, - quemadmodum catapultis de longitudinibus sagittarum. - itaque ut etiam qui geometriam non noverunt habeant 20 - expeditum, ne in periculo bellico cogita|tionibus detineantur, (10) - quae ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte - accepi a praeceptoribus finita exponam, et quibus rebus - Graecorum pensiones ad modulos habeant rationem, ad - eam ut etiam nostris ponderibus respondeant tradam explicata. 25 - 3 nam quae ballista II pondo saxum mittere | debet, (15) - foramen erit in eius capitulo digitorum V, si pondo IIII - digitorum sex et digitorum VII, decem pondo digitorum - -2 pedum .IIII. quod onus quinque h. _x_. - -3 idque (-q⁊ _S_) est (ē _GS_) ex duobus elevatum (-tū _GS_) eodem -(-tū. eodem _G^{c}_) _x_. - -4 bracchia (brachia _S_) quo _HS_: brachii ạ̇quo _G^{c}_. | quod (qđ -_S_) br. _x_ (quo _G^{c}_). - -6 m. exportionibus _x_ (prop. _Marini_). - -9 vectib; suc(c _G_)ulis _x_. | poly(i _SG_)spastis: polis partis _ante -corr. G_. - -10 ergastis _x_. - -15 (_et_ 26) namq; _x_. - -17 torti _om. x_. - -18 et (r.): ex _x_. - -20 geometricę _x_. | habent _x_. - -23 accepta pr. _S_. - -26 duo (_i._ II) pondo _x_. - -28 sex & digitorū. _H_ (_ubi_ .VI. _SG_). _puncta vel circulo (ut -in HS) vel (quae codicis G arbitraria ratio est) angulari partim -forma composita in sequentibus respondent punctis simplicibus eis -quibus numeri notaeque vulgo distinguuntur (in maiorem ubique numerum -circulorum puncta auxit S)._ _de numeris corruptis vid. Köchly_ (_cf. -Philon. belop. p. 51, 36-44 Schoene_). | .VII ⊙ _H_, .VII. | ◌ _G_. - - * * * * * - -Page 266 - - VIII, viginti pondo digitorum X, XL pondo digitorum - XII S K, LX pondo digitorum XIII et digiti octavae partis, - LXXX pondo digitorum XV, CXX pondo I S et sesquidigiti, - C et LX pedis II, C et | LXXX pedis et digitorum V, CC (20) - pondo pedis et digitorum VI, CC et X pedis I S et digitorum 5 - 4 VI, CCCLX pedis I S. cum ergo foraminis magnitudo - fuerit instituta, describatur scutula, quae graece περιτρητοϲ - appellatur, cuius longitudo foraminum , | latitudo II et =270= - sextae partis. dividatur medium lineae descriptae, et cum - divisum erit contrahantur extremae partes eius formae, ut 10 - obliquam deformationem habeat longitudinis sexta parte, - latitudinis ubi est versura quarta parte. in qua | parte (5) - autem sunt curvaturae in quibus procurrent cacumina - angulorum, et foramina convertantur, et contractura latitudinis - redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius 15 - sit tanto quantam epizygis habet crassitudinem. cum - deformatum fuerit, circum delinatur extremum, ut habeat - 5 curva|turam molliter circumactam. crassitudo eius foraminis (10) - -1 .VIII. ◌ _H_, VIII ⁝⁝ _G_ (_ubi puncta suppl. G^{c}_). | X ◌ XL pondo -_H_, ·X· ◌ XL pondo _G_. - -2 XII. | S . K . LX pondo _H_, .XII. S. K. Ŀ. X. pondo _G_. | digiti -octava parte ◌ _H_, digit[i/o] octava| parte ◌ _G_. - -3 .XV. ◌ CXX. pondo .IS. & sesqui | digiti ◌ C & LX pedes .II. -◌ C & LXXX. pes (_sic_, pedes _SG_) et digiti CV. (_ubi_ C -_scripturus H ante_ V se _ipse continuit: sed qui eum secuti sunt -certi scripserunt_ C V _et L et S, imitatus est P_ CV.) _H, ubi G_ -XV ˙⁝⁝ _et_ sesqui digiti ˙.˙.˙ _et_ II ::: _et_ pedes et digiti -u (_i. e._ V). - -4 pedes _x_. - -6 CC. &. X. peđ. I.S. & digitorum | .VI ◌ CCCLX .LS. Cum _H_, CCX. -pedes .I̅S̅. et digitorum .VI. ˙.̇˙ CCCLX. pedes .IS. Cū | _G_. - -7 peritr&os _H_, peritreos _SG_. - -8 foraminum (-nū _H_) vel latitudo (_sic_) _x_. | l. duo et s. p. _x_. - -9 descripta& cū _H(S)_, disscripta . et cum _G_. - -10 contrahatur _x_. - -12 quartā partem (_H_, -tam -tē _S_, -tā -tē _G_) _x_. - -13 est (ē _G_) curvatura _x_. - -14 convertuntur _x_. - -15 redeant _x_. - -16 opytigis _HS_, opizigiis _G_. - -17 circū(-um _G_)dividatur extremā(-am _G_) _x_. - -18 circum actam ◌ cr. (Cr. _GS_) _x_. | foraminis .S̅I̅. _x_. - - * * * * * - -Page 267 - - SI constituatur. modioli foraminum II, latitudo IS9, - crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis - SⱵ, ad extremum autem latitudo foraminis IΓ. parastatarum - longitudo foraminis VSF, curvatura foraminis partis - dimidiae, cras|situdo foraminis CC et partis LX. adicitur 5 (15) - autem ad mediam latitudinem quantum est prope foramen - factum in descriptione, latitudine et crassitudine foraminis - 6 V, altitudo parte IIII. regulae quae est in mensa longitudo - foraminum VIII, latitudo et crassitudo dimidii foraminis. - cardines II Z, cras|situdo foraminis I99. curvatura 10 (20) - regulae ⱵↅK. exterioris regulae latitudo et crassitudo - tantundem, longitudo quam dederit ipsa versura deformationis - et parastaticae latitudo ad suam curvaturam K. - superiores autem regulae aequales erunt inferioribus K. - 7 mensae transversarii foraminis CCC K. clima|cidos scaporum =271= - longitudo foraminum XIII, crassitudo I K, intervalli medii 16 - latitudo foraminis et partis quartae, crassitudo partis - VIII K. climacidos superior pars quae est proxima bracchiis - atque coniuncta est mensae, tota longitudine divi|datur in (5) - partes V. ex his dentur duae partes ei membro quod 20 - Graeci χελωνιον vocant, latitudo Ⱶ, crassitudo 9, longitudo - foraminum III et S K, extantia cheles foraminis S, - -1 f. duo latitudo | I.S9 ⁝⁝⁝ _H_ (_et in ras. S_), d l. | IS9 ⁝⁝⁝^{ð} -_G_ (_ubi sequitur_ crassitudo pars .VIII. K _p. 271, 3_). - -2 inditur foraminis .SⱵ. _H_ (S.Γ. _S_). - -3 l. foraminis | I̅I̅ ‾ (IΓ. _S_) parastatorum l. foraminū V.S.Ⱶ̄ -(V.S.Γ. _S_) _H_. _ubi fort. leg._ parastados, _ut p. 266, 18, vel_ -parastadorum. - -4 pars dimidia _HS_. - -8 parte .IIII _H_ (.III. _S_). - -9 dimidium(ū) _HS_. - -10 cardines I̅I̅Ȥ::: (I̅I̅.L.◌ _circ. S_) cr. foraminis I̅9̅9̅::: -(I.9̅9̅.·⊙ _S_, _ubi_ 9̅9̅ _in ras., ut supra v. 11_) curvatura (-rę -_S_) regulae (-ę _S_) Ⱶ̄ↅ.K. (Ⱶ̄GK. _S_). - -13 & suam _HS_. - -15 scapi l. foraminū | XIII ::: _H_ (⁝·⁝ _S_). - -16 .IK. intervallum medium _H(S)_. - -17 ex parte quarta ⊙ crassitudo pars .VIII. | K. _H_ (_cf. ad p. 270, -11_). - -18 superioris _x_. | bracchiis quae (brachiis quę _GS_) coniuncta _x_. - -20 partis .V. _H_ = partis .u. _G_ (ubi partes _SG^{c}_). - -21 chelon vocant ·⊙ (·⊙ _G_) latitudo Ꝩ (K _G_) crassitudo 9 ·◌ -(◌ S, ⟟ ◌ _G_). - -22 & semis .K. _x_ (semissis = S _Nohl_). - - * * * * * - -Page 268 - - plentigomatos foraminis Z et sicilici. quod autem est ad - axona quod appellatur frons transversarii foraminum - 8 trium. | interiorum regularum latitudo foraminis Γ, crassitudo (10) - ξK. chelonii replum, quod est operimentum, securicula - includitur K scapis climacidos, latitudo ≈C, crassitudo 5 - foraminis XII K. crassitudo quadrati quod est ad - climacida foraminis FC, in extremis K, rotundi autem - axis diametros ae|qualiter erit cheles, ad claviculas autem (15) - 9 minus parte sexta decuma K. anteridon longitudo foraminum - , latitudo in imo foraminis Γ, in summo crassitudo 10 - ⱵK. basis, quae appellatur εϲχαρα, longitudo foraminum, - antibasis foraminum IIII, utriusque crassitudo et - latitudo foraminis. compingitur au|tem dimidia altitudinis K (20) - columna, latitudo et crassitudo IS. altitudo autem non - habet foraminis proportionem, sed erit quod opus erit ad 15 - usum. bracchii longitudo foraminum VI, crassitudo in radice - foraminis, in extremis F. - - De ballistis et catapultis symmetrias quas maxime ex|peditas (25) - putavi exposui. quemadmodum autem contentionibus - | eae temperentur e nervo capilloque tortis rudentibus, =272= - quantum comprehendere scriptis potero non praetermittam. 21 - XII sumuntur tigna amplissima longitudine, supra - -1 plentigomatos (_sic_, pterygomatos _Turn._) f. 2̅. (·Z· _G_) & (et -_G_) sicilicus _x_. - -2 frons transversarius _sine lac._ (_sic_) _x_ (_excidisse quaedam -patet ante διαπήγματα_). - -3 trium ◌ _x_. | foraminis .Γ̅.̅ (·Γ· _G_) crassitudo ξ.K. _x_. - -4 cheloni (cheroni _S_) replum _x_. | securiculae (-lę _G_) includitur -K. scapos cl. l. ≈ↅ _x_. - -5 scapos--XII _om. G_ (_suppl. G^{c}_). - -7 foraminum _x_. | f.Ꝼ .C. (FC _G_) _x_. - -9 l. foraminum eius (_sic, fort. l._ foraminis et eius s) latitudo _x_. - -10 foraminis .Γ◌ (.Γ̅.◌) _x_. | cr. Ꝩ.K. (Ꝩ K _G_) _x_. - -11 schara _x_. | foraminū :::: antebasis foraminū. IIII . ⁝⁝⁝⁝ _x_. - -13 foraminis ˙.˸.˙ (_p. om. G, sed suppl. eodem modo G^{c}_, _ubi_ ◌ -_S_) conpingitur _x_. | altitudinis .K. columna _x_. - -15 proportione _x_. - -16 bracchii (brachii _G_) .⁝⁝ (_item G_) longitudo foraminū .V͠.I. ◌ -_H_ (ȳ I ◌ _G_). - -17 Ꝼ _H_ (F _G_). - -18 De ballistas (_sic_) _H_ (_LP_), De balistis _GS_. - -20 rutundentibus _x_ (= _HG_: rudentibus _L_, rotundentibus _Pvlc_, -rotundationibus _S_). - -21 potuero _x_ (_cf. p. 261, 2_). - - * * * * * - -Page 269 - - figuntur chelonia, in quibus includuntur suculae. per media - autem spatia tigno|rum insecantur et exciduntur formae, (5) - in quibus excisionibus includuntur capitula catapultarum, - cuneisque distinentur ne in contentionibus moveantur. tum - vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in eos 5 - cuneoli ferrei, quas επιζυγιδαϲ Graeci vocant, conlocantur. - 2 deinde ansae rudentium indun|tur per foramina capitulorum (10) - et in alteram partem traiciuntur, deinde in suculas coiciuntur - et involvuntur, uti vectibus per eas extenti rudentes, - cum manibus sunt tacti, aequalem in utraque sonitus 10 - habeant responsum. tunc autem cuneis ad foramina concluduntur, - ut non possint se remit|tere. ita traiecti in (15) - alteram partem eadem ratione vectibus per suculas extenduntur, - donec aequaliter sonent. ita cuneorum conclusionibus - ad sonitum musicis auditionibus catapultae 15 - temperantur. - - De his rebus quae potui dixi. restat mihi de op|pugnatoriis (20) - rebus quemadmodum machinationibus et duces - XIII victores et civitates defensae esse possint. primum ad - oppugnationes aries sic inventus memoratur esse. Carthaginienses 20 - ad Gades oppugnandas castra posuerunt. cum - autem castellum ante cepissent, id demoliri sunt co|nati. (25) - posteaquam non habuerunt ad demolitionem ferra|menta, =273= - sumpserunt tignum idque manibus sustinentes capiteque - eius summum murum continenter pulsantes summos lapidum 25 - ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam - -1 cheloniae (-ę _GS_) _x_. | cluduntur _x_. - -2 et _om. x_. - -4 distenentur _x_. - -5 ea (_ante corr._) _om. G_. - -6 epysycidas _x_ (= _HG_, epistylias _S_). - -7 rudentū induuntur _x_. - -8 et _om. x_. | partem: pari&ē _H_. | suculam (-ā _S_) _x_. - -9 et _om. x_. | per eas extrudentes _x_. - -10 in utroque _x_ (_cf. p. 6, 9_). - -11 habent _x_. - -14 sonant (_ante ips. corr._) _H_. - -15 catapulta _x_. - -17 restat mihi (_sc._ dicere _Praun Bem. p. 19 cf. p. 241, 27_). -_capitulis sequentibus succurit Athenaei textus graecus_ (_ed. Wescher -1867_) _eundem quem Vitruvius auctorem excerpentis_. - -20 oppugnationis _H_ (-nes _GS_). | chartaginienses _H_ (-nenses -_S^{c}G_, -sis _S_). - -21 gadis _x_ (-des _G^{c}_). - -22 coepissent _x_. | id emoliri _G_, iddemolliri _H_ (demoliri _PS_). - - * * * * * - -Page 270 - - 2 communitionem dissipaverunt. postea quidam faber Tyrius, - | nomine Pephrasmenos ac ratione, ea inventione inductus (5) - malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam - suspendit et ita reducendo et inpellendo vementibus plagis - deiecit Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius 5 - de materia primum basim subiectis rotis fecit supraque - compegit arre|ctariis et iugis varas et in his suspendit (10) - arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent qui in - ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati. - ideo autem quod tardos conatus habuerat, testudinem 10 - 3 arietariam appellare coepit. his tunc primis gradibus - positis ad id genus machinationis, | postea cum Philippus (15) - Amyntae filius Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos - pluribus generibus et facilioribus explicavit. a quo receperunt - doctrinam Diades et Charias qui cum Alexandro 15 - militaverunt. - - Itaque Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres - | ambulatorias, quas etiam dissolutas in exercitu circumferre (20) - solebat, praeterea terebram et ascendentem machinam - qua ad murum plano pede transitus esse posset, etiam 20 - 4 corvum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant. non - minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas - reliquit. | turrim autem minimam ait oportere fieri ne (25) - minus altam cubitorum LX, latitudinem XVII, contracturam - autem sum|mam imae partis quintam, arrectaria in turris =274= - imo dodrantalia, in summo semipedalia. fieri autem ait 26 - -1 comm[uni/mọ]tionem _G_. - -2 pephrasmenos _HS_: phephras menos _G_. _sic et Athen._ (_Wescher_) -πεφραϲμένοϲ. | ea: & (et _G_) _x_. - -4 ita: in _x_. | venientibus _x_. - -5 Geras (γήραϲ _Ath._): ca&eras _H_, Cae|teras _G_, cęteras _S_. | -chalchedonius _x_ (καρχηδόνιοϲ _Ath._). - -7 et varias _G_ (-riis _G^{c}, qui in m. add._ iugis). - -10 ideo: id _x_. - -13 by(i _SG_)zantio _x_ (βυζαντίουϲ _Ath._). | pholy(i _SG_)dos _x_. -thethalos _HS_, thetalos _G_. - -14 recoeperunt _HS_. - -15 diadis (_ante corr._) _H_. | carias _x_ (χαρίαϲ _Ath._). - -23 turrem _x_ (-rim _G^{c}_). - -24 alta _G_. | LX (_Ath._): novem _x_. - -25 in turris inimo _x_ (iṅımo _G^{c}_). - -26 dodrant Alia _HS_, dodrant alia _G_ (τριπάλαιϲτα _Ath._). | -semipedalia _x_: ἑπτα(?)δάκτυλα _Ath._ - - * * * * * - -Page 271 - - oportere eam turrim tabulatorum decem, singulis partibus - 5 in ea fenestratis. maiorem vero turrim altam cubitorum - CXX, latam cubitorum XXIII S, | contracturam item quinta (5) - parte, arrectaria pedalia in imo, in summo sedigitalia. - hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum XX, cum 5 - haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternum, - tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent - 6 tutae. testudinis arietariae comparatio | eadem ratione (10) - perficiebatur. habuerat autem intervallum cubitorum XXX, - altitudinem praeter fastigium XIII, fastigii autem altitudo 10 - ab strato ad summum cubita XVI. exibat autem in altum - et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo, - et supra extollebatur turricula trium tabula|torum, in qua (15) - tabulato summo statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus - congerebatur aquae magna multitudo ad extinguendum 15 - si qua vis ignis inmitteretur. constituebatur - autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur κριοδοχη, - in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in - | quo insuper constitutus aries rudentium ductionibus et (20) - reductionibus efficiebat magnos operis effectus. tegebatur 20 - 7 | autem is coriis crudis quemadmodum turris. de terebra =275= - has explicuit scriptis rationes. ipsam machinam uti testudinem - in medio habentem conlocatum in orthostatis canalem, - quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet, - -1 (_item_ 2) turrem _x_. | tabularum _x_. - -3 .CXX. _H_: CXXX _G_ (ī aꝉ XX _supra G^{c}_). | cubitorū. XXIII ◌ _H_ -(_et 9 p. circ. S_), cubitorum XIII (ī aꝉ XXIII _supra G^{c}_) ⁝˸˸˸ -(κ̅γ̅ϲ̅ _Ath._, κ δ̄ ἕγγιϲτα _Anon. p. 339 W._). | contra fracturam -_HG_ (facturā _S_, fṛacturam _G^{c}_). - -4 parte ◌ (_sic HG_, ◌ _S_) arr. _x_. | sedigitalia (εἰϲ ἓξ δακτύλουϲ -_Ath._): semipedalia _x_. - -5 faciebant _G_. - -6 circuitionem _x_. - -10 XIII (_Ath._): XVI (.X.VI. _S_) _x_. - -11 abstracto _x_. | XVI (_Ath. cf. Anon. p. 244, 8 W._): VII _x_. | -exhibat _H(P)_, exibit (_a. c._) _G_. - -12 cubita: capita (_a. c._) _G_. - -13 turricula cubitorū (cubitum _G_) quattuor (.IIII. _GS_) tabulatorū -_x_ (πυργίον τρίϲτεγον _Ath._). | in quo t. _x_. - -14 scorpionis _HS_ (-nes _G_). - -15 congerebantur (_a. c._) _G_. | magnae _x_. - -16 si qua (_Pvlc_): fiq; (_sic_) _H_, siq⁊ _S(L)_, si quę -_G(L^{c})_. - -17 autem _om. G_. | inea≣arietaria _S^{c}_: ineauari&aria _H(S)_, -inea varię taria _G_ (varię‿taria _G^{c}_). | criodocis _x_. - -19 prudentium _x_. - - * * * * * - -Page 272 - - longitudine | cubitorum L, altitudine cubiti, in quo (5) - constituebatur transversa sucula. in capite autem dextra ac - sinistra trocleae duae, per quas movebatur quod inerat - in eo canali capite ferrato tignum. sub eo autem in ipso - canali inclusi tubi crebri celeriores et vehementiores efficiebant 5 - eius motus. | supra autem id tignum quod inibi (10) - erat arcus erigebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent - 8 corium crudum quo ea machina erat involuta. de corace - nihil putavit scribendum, quod animadverteret eam machinam - nullam habere virtutem. de ascensu, quae επιβαθρα 10 - graece dicitur, et de marinis | machinationibus qua per (15) - navium aditus ＜accessus＞ haberi posse scripsit, tantum pollicitum - esse vehementer animadverti neque rationes earum - eum explicavisse. - - Quae sunt ab Diade de machinis scripta quibus sint 15 - comparationibus exposui. nunc quemadmodum a - praeceptori|bus accepi et utilia mihi videntur exponam. (20) - - XIV Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur et - qua etiam accessus ad murum potest haberi, sic erit - facienda. basis compingatur, quae graece εϲχαρα dicitur, 20 - quadrata habens quoqueversus latera singula pedum XXI - et trans|versaria IIII. haec autem contineantur ab alteris (25) - duobus | crassis FZ latis S÷, distent autem transversaria =276= - inter se circiter pedes III et S supponanturque in singulis - -3 trocli(e _P_)ę _x_. - -5 inclusit uti crebriter (-t̄ _HS_) c. _x_. - -6 id: ad _x_. - -7 arcus tegebantur _x_. - -8 quo _G^{c}_: quod _x_. - -10 ascensu _Ciseranus_: accessu _x_. | epibathra (epithra _G_) _x_. - -11 quae (q⁊ _S ante_, ꝙ̄ _S^{c}_ = quę _G_) ꝑ naviū (| _H_) aditus (-tū -_S_) habere posse (_sic G_, poss& _HS_) _x_. - -13 animadverti (-te _G^{c}_) _x_ (_sic Vitr. ex ore auctoris, quem -exscripsit Athenaeus (Agesistrati--iam sequitur Philonis ex eodem -testudo_). | eorum _x_. - -15 ademade _x_. - -17 accepi & (et) _S^{c}G^{c}_: accipiet(& _HS_) _x_. - -18 et qua: eaq; (-q⁊ _GS_) _x_. - -20 graecae (_H_, grecę _S_, gręce _G_) thera _x_ (ἐϲχάριον _Ath._). - -21 quoq; (q⁊ _GS_) versus _x_. | pedum .XXV. _x_ (_pro_ XXI = πηχῶν ι̅δ̅ -_Ath._). - -22 contineatur _x_. - -22 crassis .F.S. latis (Zatis _sic H_) .S. _x_ (τὰ μὲν πάχη ἔχοντα -δεκαδάκτυλα, τὰ δὲ πλάτη τριπάλαιϲτα _Ath_). | distet (_a. c._) _G_. - -24 pede & .S. (pede . et S. _G_) _x_ (δύο πήχειϲ καὶ παλαιϲτὴν ἕνα -_Ath. i. e. ped. 3¼_). - - * * * * * - -Page 273 - - intervallis eorum arbusculae, quae graece αμαξοποδεϲ - dicuntur, in quibus versantur rotaram axes conclusi lamnis - ferreis. eaeque arbu|sculae ita sint temperatae ut habeant (5) - cardines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum - expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum 5 - latus, sive oblique ad angulos opus fuerit, ad id per - 2 arbusculas versatas progredi possit. conlocentur autem - insuper basim tigna duo in utram|que partem proiecta pedes (10) - senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta - duo tigna ante frontes pedes XII, crassa et lata uti in 10 - basi sunt scripta. insuper hanc compactionem erigantur - postes compactiles praeter cardines pedum VIIII, crassitudine - quoquoversus palmipedales, intervalla | habentes inter (15) - se sesquipedis. ei concludantur superne intercardinatis - trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus 15 - alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes XII. - supra capreolos conlocetur quadratum tignum, quo capreoli - 3 coniungantur. ipsi autem laterariis circa fixis con|tineantur (20) - teganturque tabulis maxime prininis, si non, ex cetera - materia quae maxime habere potest virtutem, praeter pinum 20 - aut alnum. haec enim sunt fragilia et faciliter recipiunt - ignem. circum tabulata conlocentur crates ex - tenuibus virgis creberrime textae maximeque recentibus. - -1 anaxopodes _x_. - -7 versatis _x_. | possint _x_. - -9 senus (-nꝰ _S_) _HS_ (πήχειϲ δ̄ _Ath._). | altera altera (_sic bis_) -proiecta _H_ (altera proiectura _PS_). - -10 pedes .VII. _x_ (πήχειϲ η̄, ἐκ δὲ τοῦ ὀπίϲω πήχειϲ δ̄ _Ath._). | -inbassi _H_. - -11 exigantur _x_. - -12 pedum .VIIII. _x_ (ἑπτα(?)πήχειϲ _Ath._). - -13 quoquo versus _x_ (quoque versus _Pvlc, qui sic cum x et p. 275, 24 -etc., item cum L p. 186, 26_). | palmo pedales (-lis _G_) _x_ (_cr. om. -Ath._) - -14 ses|qui pedes _H_, ses qui pedes _SG_ (πῆχυν ἕνα _Ath._). | ei: ea -_x_. | inter cardinatis _HS_: inter ordinatis _G et S^{c}_ (_qui in m._ -ꝉ ordinatis), _sed G^{c} supra_ or _scr._ ꝉ car. - -16 alius an alium _H_, alius analiū _SG_. | excitati _HS_: et citati -_G_. | p̄. VIIII. _x_ (πήχειϲ η̄ _Ath._). - -17 qua (_a. c._) _G_. - -19 maxime (-ae _H_) primis _x_ (prininis _in Italia scil., ut in -Oriente_ φοινικίναιϲ finicinis _sec. Philonem p. 97, 1. 98, 8 et ap. -Athen._). - -22 grates _x_ (crates _S^{c} G^{c}_). - -23 texta _x_. | rectentibus _G_ (_hic interp. Ath._). - - * * * * * - -Page 274 - - percrudis | coriis duplicibus consutis fartis alga aut paleis =277= - in aceto maceratis circa tegatur machina tota. ita ab his - reicientur plagae ballistarum et impetus incendiorum. - - XV Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua - omnia | habet quemadmodum quae supra scripta sunt, 5 - praeter capreolos, sed habet circa pluteum et pinnas ex - tabulis superne subgrundas proclinatas, supraque tabulis - et coriis firmiter fixis continetur. insuper vero argilla - cum capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur ut - ignis omnino non | possit ei machinae nocere. possunt 10 - autem si opus fuerit eae machinae ex VIII rotis esse, si - ad loci naturam ita opus fuerit temperare. quae autem - testudines ad fodiendum comparantur, ορυκτιδεϲ graece - dicuntur, cetera omnia habent uti supra scriptum est, - frontes vero earum fiunt quemadmodum | anguli trigonorum, 15 - uti a muro tela cum in eas mittantur, non planis - frontibus excipiant plagas sed ab lateribus labentes, sine - periculoque fodientes qui intus sunt tueantur. - - 2 Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine - quam Hegetor Byzantius fecit quibus rationibus sit facta 20 - expo|nere. fuerat enim eius baseos longitudo pedum LXIII, (20) - latitudo XLII. arrectaria quae supra compactionem erant - quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, in - altitudinibus singula pedum XXXVI, crassitudine palmipedali, - latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas VIII 25 - quibus ageba|tur. fuerat autem earum altitudo pedum (25) - -1 salga _G_. - -3 reicientur _H_: -antur _SG_. - -7 t. et (&) supernae(-ę, -e) _x_. | supraq⁊ … continentur _x_. - -9 inducatū (_a. c._) _G_. - -11 eae _HS_: hę _G_. | sed adl. _x_. - -12 temperatę (_a. c._) _G_. - -13 origines _x_. | gręce _G_: graeci _H_ (greci _S = P_). - -15 trigoniorum _x_. - -16 amuróctae|la (_a. c._ c̲t̲a̲e̲|te) _G_. - -18 intuentur _x_. - -20 hector b. _HS_: hạ̇ec‿torb. _G^{c}_. - -21 longitudo (_G_, -ine _HS_) pedum LX. latitudo .XIII. _x_ (μῆκοϲ … -πηχῶν μ̅β̅, πλάτοϲ δὲ κ̅η̅ _Ath._). - -24 singulo _H(S^{c})_: singulorum _G et_ (_ante ras._) _S_. | XXXVI -(_sic_) _x_ (= πήχειϲ κ̅δ̅ _Ath._). - -25 sex qui pedali (_a. c._) _G_ (= πηχυαῖα _Ath._). - - * * * * * - -Page 275 - - VI S÷, crassitudo pedum III. ita fabricatae triplici e - materia alternis se contra | subscudibus inter se coagmentata =278= - 3 lamnisque ferreis ex frigido ductis alligata, eae in - arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes. - item supra transtrorum planitiem quae supra basim fuerat 5 - postes erant erecti pe|dum XVIII, latitudine S÷, crassitudine (5) - FZ, distantes inter se IS÷, supra eos trabes circumclusae - continebant totam compactionem latae pedem I, - crassae S÷, supra eam capreoli extollebantur altitudine - pedum XII, supra capreolos tignum conlocatum coniungebat 10 - capreolorum compactiones. | item fixa habuerant lateraria (10) - in transverso, quibus insuper contabulatio circumdata contegebat - 4 inferiora. habuerat autem mediam contabulationem - supra trabeculas, ubi scorpiones et catapultae conlocabantur. - erigebantur et arrectaria duo compacta pedum XXXXV, 15 - crassitudine sesquipedali, lati|tudine S÷, coniuncta capitibus (15) - transversario cardinato tigno et altero mediano inter - duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper - conlocata erat alternis materies inter scapos et - -1 .VI.S :— _H_ (.VI.S.÷ _S_), VI. S. ⸞̤ _G_ (_6¾_ = πήχειϲ Δ̅Ϲ̅ _Ath._). -| pedum .III. (= πήχειϲ β̄ _Ath._). | ita (Ita _G_) fabricata tripliei -(_sic HGP_, -ci _SLvlc_) materia (natura _Pfvlc_) _x_. - -2 alternisse contra _H_ (alternis se c̄tra) _S_, alternis si(sȇ -_G^{c}_) contra _G_. | subsudibus _x_. | coagmentata (. _H_) elamnisque -… alligatae(-ę _GS_) _x_. - -3 eae _HS_: hę _G_. - -4 amoxopodes _G_, amoxopedes _H_ (amoxo pedes _S_). - -5 ita _x_. - -6 pedes .XXVIIII. (_sic 29 etiam S, ubi_ ~⃨⃛ ) ∺ (pedes .XXVIII. | ~̤̈ _G_, -δωδεκαπήχειϲ _Ath._) latitudinis ÷ ⁙ (.— ◌ _G_, παλαιστὰϲ γ̄ _Ath._) -crassitudine .FZ. (F∠̃ _G._, δέκα δακτ. _Ath._) _H_. - -7 .IS⨪ _H_, ı,ſ÷ _G_ (¾ = παλαιστὰϲ ζ̅ _Ath._) | eos _HS_: eas _G_. - -8 conpactionem ⁙ (_sic HG_) late pede .I ~̤̈ (pede I ~̤̈ _G_, παλαιστὰϲ δ̄ -_Ath._) crassae | S. :— (crasse .S :— _G_, παλ. γ̄ _Ath._) _H_. - -10 pedum .XII _x_ (= πήχειϲ η̄ _Ath._). - -11 habuerunt _G_. - -14 trabiculas _x_. - -15 c. & (et _G_) erigebantur & arr. (arectaria _G_) _x_ (c. & arr. _S, -ubi in m._ & erigebantur _suppl. S^{c}_). | pedum | XXXV .◌ _H_ (XXXV ◌ -_G_, τριάκοντα πήχειϲ _Ath._). - -16 ses qui pedali ◌ (-li ◌ _G_) latitudine. PII. | (-ne p̄.|.II. _G_) -_H_ (τὸ δὲ πάχοϲ πηχυαῖον, τὸ δὲ πλάτοϲ τριπαλαιϲτιαῖον _Ath._). - -18 lā|nis _H_, la[ı/mn]is _G^{c}_. - - * * * * * - -Page 276 - - transversaria traiecta cheloniis et anconibus firmiter inclusa. - in ea materia fuerant ex torno facti axi|culi duo, (20) - 5 e quibus funes alligati retinebant arietem. supra caput - eorum qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum - turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo 5 - milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare quas - res adversarii conarentur. aries autem omnis habuerat - longitudi|nem pedum CLXXX, latitudine in imo palmipedali, (25) - crassitudine | pedali, contractu a capite in latitudine pedis, =279= - 6 crassitudine S⨪. is autem aries habuerat de ferro duro 10 - rostrum ita uti naves longae solent habere, et ex ipso - rostro lamminae ferreae IIII circiter pedum XV fixae fuerant - in materia. a capite autem | ad imam calcem tigni contenti (5) - fuerant funes III crassitudine digitorum VIII, ita religati - quemadmodum navi a puppi ad proram continenter, 15 - eique funes praecinctura transversa erant ligati habente - inter se palmipedalia spatia. insuper coriis crudis totus - aries erat involutus. ex quibus autem | funibus pendebat, (10) - eorum capita fuerant ex ferro factae quadruplices catenae, - 7 et ipsae coriis crudis erant involutae. item habuerat proiectura 20 - eius ex tabulis arcam compactam et confixam, in - -1 transversariū traiectae (-ę _GS_) chelonis & (et _G_) angonibus _x_. - -2 fuerunt _x_. - -7 omnis (τὸ ϲύμπαν _Ath._): eius _x_. - -8 longitudinem _HG_ (-ne _S_). | pedum .C. lu◌ _H_ (C.I.V. ◌ _S_), -pedū. CIV ::: _G_ (_vel_ cubitorum CXX, _ut p. 274, 4_: πήχειϲ ρ̅κ̅ -_Ath._). | palmo pedali ⁙ _H_ (⁙ _G_) = ε̄ παλ. _Ath._ - -9 pedali ⁙ (_sic HG_, -li. ⁝⁝ _S_) _x_ (_ubi_ ποδῶν β̄ _Ath._, _sed -Anon. exc._ ποδιαῖον _p. 230 Wescher_). | in altitudine pes ⁝⁝ (_sic -HG_, pes. ◌ _S_) crassitudine .s ⩫, is (_H_, s.ς˜. Is _S_, . s⸟ [⩫ -_S^{c}_] is _G_). _hic Ath. textus qui mensuras commutat corrigendus -est ex Anon. exc. l. c. ubi_ πλάτοϲ ποδιαῖον καὶ πάχοϲ τριπάλαιϲτον. -_cf. etiam p. 274, 1_. - -12 lamminae _x_ (laminę _S_). | pedum .XV. _x_ = ἐπὶ πήχειϲ ῑ _Ath._ - -14 fuerunt _x_. | .IIII. _x_ (_sed_ τριϲὶ _Ath., item Anon._). | d. -.VIII. _x_ = ὀκταδακτύλοιϲ _Ath._ - -15 navis _x_. | continentur (. _G_) eiq; funes prae(p̄ _GS_)cincturae -(-ę _GS_) transversis _x_. - -16 ligati _G_: religati _HS_. | habentes _x_. - -17 palmi pedalia (_sic_) _x_ (ἐπὶ παλαιϲτὰϲ ε̄ _Ath._). - -18 pendebant _x_. - -19 fuerunt (fuer᷎ _H_) _x_. - -20 erant _S(G^{c})_: erat _HG_. | protectura _x_. - - * * * * * - -Page 277 - - qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates - non labentibus pedibus faciliter ad murum pervenie|batur. (15) - atque ea machina sex modis movebatur, progressu, - ＜regressu,＞ item latere dextra et sinistra, porrectione - non minus in altitudinem extollebatur et in imum inclinatione 5 - demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem - ad disiciendum murum circiter pedes C, item a - latere dextra ac sinistra | procurrendo praestringebat non (20) - minus pedes C. gubernabant eam homines C habentem - pondus talentum quattuor milium, quod fit CCCCLX̅X̅X̅ pondo. 10 - - XVI De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque - testu|dinibus et turribus quae maxime mihi videbantur =280= - idonea et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri - deberent explicui. scalarum autem et carchesiorum et - eorum quorum rationes sunt inbecilliores non necesse habui 15 - scribere. haec | etiam milites per se solent facere. neque (5) - ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus possunt - utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus - nationumque fortitudines. namque alia ratione ad audaces - et temerarios alia ad diligentes aliter ad timidos machinationes 20 - 2 debent comparari. | itaque his praescriptionibus (10) - si qui attendere voluerit et varietatem earum eligendo in - unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, sed - quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit sine - dubitatione poterit explicare. de repugnatoriis vero non 25 - est scriptis explicandum. non enim | ad nostra scripta (15) - hostes comparant res oppugnatorias, sed machinationes - eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine machinis - saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memoratur - -1 rete (δίκτυον _Ath._) _om. x_. | quarum _x_. - -2 non habentibus _x_. - -3 progresso _x_. - -4 regressu (εἰϲ τὸ ὀπίϲω _Ath._) _om. x_. | porrectiones (-is _a. c. -S_). - -5 extollebantur … di(e _G^{c}_)mittebantur _x_. - -7 dissic(t _G_)iendū _x_. | .P.C. _H_, p. c. _G_ (pedū .c. _S_). | item -altera dextra _x_. - -8 procurrenda _G_. - -9 | P. C. _H_, .pc. _G_ (pedū .c. _S_), _cubita 70_ (_bis_) _sec. Ath._ - -10 pondos _HS_. | CCCC(. _SG_)LX̅X̅X̅. (LXXX _S_) _x_. - -17 nec eisdem _G_. - -18 monitiones monitionibus _HS_. - -22 ex varietate eorum _x_. | elegendo _G_. - -23 conferre _HS(G^{c})_: confer | _G_. - -24 &(et _G_)rationibus _x_. - - * * * * * - -Page 278 - - 3 usu venisse. Diognetus enim fuerat Rhodius architectus, - et ei de publico quotannis certa merces pro | artis (20) - dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam - architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, - acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam 5 - in carchesio versatili constituit, qua helepolim ad - moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum. - hoc exem|plar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt (25) - Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum - 4 honorem ad | Calliam transtulerunt. interea rex Demetrius, =281= - qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est apellatus, 11 - contra Rhodum bellum comparando Epimachum - Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem - comparavit helepolim sum|ptibus inmanibus industria laboreque (5) - summo, cuius altitudo fuerat pedum CXXXV, latitudo 15 - pedum LX. eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut - posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo CCCLX, - ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. cum - autem Callias rogaretur ab Rhodiis ut contra | eam helepolim (10) - machinam pararet et ut illam uti pollicitus erat 20 - 5 transferret intra murum, negavit posse. non enim omnia - eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae exemplaribus - -1 diogenes _x_. - -2 mercis (_ante corr._) _H et S_. | ꝓarti (-is _G^{c}_) dignitate _EG_: -pro arti _HS_ (-te _S^{c}_). - -5 acroas infecit _x_. | exemplaq; _x_. - -6 carceso _x_ | quem (-ē _GS_) le(m _S_)pidolim _x_. - -9 diogeni _x_. | quod(t _EG_) annis & (et _G_) constitutū eū _x_ (quod -annis constitutū & eū _S_). - -10 galliam _x_. - -11 ꝑtinacı[a/e⃓]m _H_ (ꝑtinatiē _a. c. S_, -ciā _S^{c} ut reliqui_). | -pollorc&es (_HS_, pollor cetes _EG_) _x_. - -14 heliopolim _x_ (eliop. _S_). - -16 P. | CXXV. _H_, .p(. _E^{c}_)CXXV. _EG_ (pedū .C.XX.V. _S_). πήχειϲ -Ϟ̄ _Ath._ - -16 pedū .LX. _H_, .p.LX. _EG_. πήχειϲ η̄(?) _Ath._ | eam: ita eā _x_. - -17 .P̄.CCC.LX. _H_, pccc(. _G_)LX _EG_ (pedū .CCC.LX. _S_). τριτάλαντοϲ -_Ath._ (_ana 120_). - -18 milia | P̄. (.P. _S_) CCC.LX. _HS_, milia peđ(. _G_) CCCLX. _EG_ -(_3000 tal._). - -19 gallias _x_. | abrhodiis contra _x_. | eum _a. c. H_. | he(o -_S_)liopoliam (-ā _SG_) _x_. | pararet (-&. _E_) ut _EG_ (p. & ut -_G^{c} = x_). - -20 uti _HSG_: ut _E_. - -22 alique (-q⁊ _PL_) exenparibus _H(PL)_, aliquę (alii quę _ante -corr. E_) exemplaribus _EG_ (aliqua quę exemplaribus _in ras. S^{c}_). - - * * * * * - -Page 279 - - non magnis similiter magna facta habent effectus, - alia autem exemplaria non possunt habere sed per se - consti|tuuntur, nonnulla vero sunt quae in exemplaribus (15) - videntur veri similia, cum autem crescere coeperunt dilabuntur. - ut etiam possumus hic animo advertere. terebratur 5 - terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si - eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem, - semi|pedale aut maius nec cogitandum quidem (20) - videtur omnino. sic item in nonnullis exemplaribus videtur. - 6 quemadmodum | in minimis fieri videntur, ＜non＞ =282= - aeque eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii 11 - eadem ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto - fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter - infestum, periculum servitutis machinatione ad | capiendam (5) - urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt 15 - Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is - 7 primo negavit se facturum. posteaquam ingenuae virgines - et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum, - tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam cepisset - | sua esset. is ita constitutis qua machina accessura 20 (10) - erat ea regione murum pertudit et iussit omnes publice - et privatim quod quisque habuisset aquae stercoris luti - per eam fenestram per canales progredientes effundere - ante murum. cum ibi magna vis aquae luti stercoris - -1 magna facta _HS_ (ī aꝉ m. f. _G^{c}_): magnificata _EG_. - -2 alia _HS_: alii _EG_. - -4 autem (cr.) _HS_: aut _EG_ (a̅u̅t̅ _G^{c} = S_). | ceperint _E^{c}_. -| dilabantur _x_. - -5 animum (_HS_, -ū _GPL_, -o _G^{c}_, anim≣ _S^{c}_) advertere _x_. - -6 sic (si _E^{c}_) eadem _x_. - -8 autem (aū _H_, autē _SEG_) maius _x_. | nec: ne (cog.) _x_. - -9 videntur _x_. - -11 aeque _Oehmichen_: atq; _x_. non _add. Joc._ | ideo: id _x_. - -12 diognito (_hic_) _x_. - -13 fecerunt _ES^{c}_: -rint _HSG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_: -pt̄ea quā _G_, preterea quā _E_. - -14 machinationem (-ē _G_) … conparatā (-am _E_) _x_. - -16 patriaeis _H_: patria . eis _EGS_. - -17 se _HS(G^{c})_: sed _EG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_: -p̄tea aquā _G_, preterea quā, _E_ (_cf. v. 17_ p[o./ṭ]ea _G_, postea -_E_). - -19 coepisset _H_, cepisset _EG_ (suscepisset _S_). - -20 Is _H_ (= _LP_): His _EGS_. - -22 aqua stercoris _x_ (aquę st. _S_). - - * * * * * - -Page 280 - - nocte profusa fuisset, | postero die helepolis accedens antequam (15) - adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta - consedit nec progredi nec regredi postea potuit. itaque - Demetrius cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum - 8 esse, cum classe sua discessit. tunc Rhodii Diogneti sollertia 5 - liberati bello publice gratias | egerunt honoribusque (20) - omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam - helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et - inscripsit ‘Diognetus e manubiis id | populo dedit munus’. =283= - ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae sed etiam 10 - maxime consilia sunt comparanda. - - 9 Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas - hostes comparavissent, noctu Chii terram harenam - lapi|des progesserunt in mare ante murum. ita illi postero (5) - die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem 15 - quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere - nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae - incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum - circumsede|retur et specus hostes fodiendo cogitarent sine (10) - suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus 20 - esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio - propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant, - quod neque tempus neque certum locum scire poterant - 10 quo emersum facturi | fuissent hostes. tum vero Trypho (15) - Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum plures 25 - specus designavit et fodiendo terram progrediebatur - extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in - -1 heliopolis _x_. - -3 egredi _x_. - -8 heliopolim _x_. - -9 manubiis _G_: manubus _H^{c}_, manibus (-b; _S_) _ES_. - -13 noctu hii _HS(G^{c})_, noctu hi _EG_. - -14 progesserunt _HEG_: progresserunt _S(LP)_ _et_ (_ante ras._) _E_. - -16 fuerant _x_ (_om. cum v. 5-7 S ubi sine corr._ ita illi retrorsus se -recipere p.). - -17 malleonis _EG_ (-lis _G^{c} = HS_). - -18 appolonia _H_ (appollonia _S_, apoll. _EG_). - -21 nuntio _HS_: nuntii _EG_. - -24 tum _HS_: tunc _EG_. - -25 is _om. x_. | plurespecus (_ante corr._) _H_. - -26 specus _HS(G^{c})_: spec(t _G_)ies _EG_ (_S^{c} in marg._ /. ꝉ -speciis). - -27 sagitta . emissionem _H_, sagittę miss. _S_, sagittę emiss. _EG_. - - * * * * * - -Page 281 - - omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura quae - contra hostium specus fuerat vasa | pendentia ad plagas (20) - ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum - est qua regione adversarii specus agentes intra penetrare - cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae 5 - ferventis et picis de superno contra capita hostium et - stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu - | pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo (25) - 11 qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. item - Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus 10 - tum agerent, | Massilitani suspicati totam quae fuerat ante =284= - murum fossam altiore fossura depresserunt. ita specus - omnes exitus in fossam habuerunt. quibus autem locis - fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima - longitudine et am|plitudine uti piscinam fecerunt contra 15 (5) - eum locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e - portu impleverunt. itaque cum specus esset repente naribus - apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit fulturas, - quique intra fuerunt et ab aquae multitudine et ab - 12 ruina specus omnes sunt oppressi. | etiam cum agger ad 20 (10) - murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque - conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes - ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt - conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum - pulsandum accessisset, permiserunt laqueum | et eo ariete 25 (15) - constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso - capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam - machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt. - ita ea victoria civitates non machinis sed contra - -5 liniatione _x_. | temperavit _EG_: temperar& (-ret _S_) _HS_. - -6 desuꝑ | nae contra _H_, desuꝑnę c. _S_, desuꝑna c. _EG_. - -8 pertuditerebra _H_ (ꝑtulit | terebra _S_): ꝑtudit crebra -_EG(LPvlc)_. | ꝑfudendo _EGS_ (ꝑfund. _G^{c} = HLP_). - -10 specus tum: speculatum (-tū _EGS_) _x_ (_sep._ specula tū _G^{c}_). - -11 masilitani _HEG_ (mass- _H^{c} S_). - -15 ut _E_. - -24 conflagare _HEG_ (-grare _E^{c} SPL_). - -27 denique _x_: deinque _G^{c}_. - -28 malleonis (_iterum a. c._) _EG_. - -29 eae (_HS_, hae _EG_) victoriae civitatū (-tē _S_) _x_. - - * * * * * - -Page 282 - - machinarum rationem architectorum sollertia sunt - | liberatae. (20) - - Quas potui de machinis expedire rationes et pacis - bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc volumine - perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et 5 - partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae - membra in | decem voluminibus haberet explicata. (25) - -3 et _om._ (rationes pacis) _x_. - -4 t. & (et _EG_) util. _x_. - -7 in _om. S_. - - - - -M. CETI FAVENTINI - -LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE - - * * * * * - -Page 285 - - De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius =287= - Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne - longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis - alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone - privatis | usibus ordinare fuit consilium. quae partes 5 - itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur - et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque - ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve - mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis - tenuis abundansque aqua | inveniatur, alia etiam quae 10 - aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione - cognosces. - -[Sidenote: I. De principiis artis architectonicae. - -Vitr. 1, 2.] - - Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere - debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro - decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius 15 - artis | peritus ordo discatur. nam architecturae partes (15) - sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura, - distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex - his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse - docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, 20 - venustatem | et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras (20) - ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt. - ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex - quantitate, quam Graeci | ποϲοτητα vocant. quantitas est =288= - modus singulorum membrorum universo respondens operi. 25 - dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis - futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα - appellatur. haec sunt ergo tres | figurae, ichnographia, (5) - orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel - - * * * * * - -Page 286 - - soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum - et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius - operis per picturam ostensio. - -[Sidenote: II. De ventis. - -Vitr. 1, 6.] - - Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathemati|cis (10) - rationibus et geometricis methodis aequinoctiali 5 - tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse - metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo - orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum, - occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem. - | inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum 10 (15) - octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa - Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua - imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus - ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit - et Tritonem | aeneum conlocavit et ita est modulatus ut 15 (20) - cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro - ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu - virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse - inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum, - inter austrum et | favonium ad occidentem hibernum africum, 20 (25) - inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam - corum vocant, inter septentrionem et subsolanum - aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros - ventorum scire coeptum est. sed | plerique duodecim ventos =289= - esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum 25 - totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici - Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens - eundem esse flantem ostendit. obser|vabis ergo ne ianuas (5) - aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim - sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora 30 - faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis - ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas - et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septen|trione (10) - fieri ordinabis. - -[Sidenote: III. De aquae inventione. - -Vitr. 8, 1 (Pall. 9, 8).] - - Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae 35 - videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes - venas emittant, quibus etiam signis altius depressae - - * * * * * - -Page 287 - - inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae - nocivos aut | salubres habeant liquores, studiose scire (15) - oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut - saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt, - signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum 5 - et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante - solis itaque ortum in locis | quibus aqua quaeritur aequaliter (20) - in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur. - mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit - umores in aera supra terram crispantes et in modum 10 - tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis - locis fieri non potest. quaerentibus ergo | aquam diligenter (25) - erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera - sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur. - in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in 15 - sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis - mersa. in terra nigra stillarum umores exiles ma|gis ex (30) - hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis - locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas | venas =290= - habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et 20 - harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores - sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae - inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxo|rum (5) - quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium - et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores 25 - aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae - et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor - bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire - in | medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt (10) - montanorum fontium suavitatem. 30 - - Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur, - tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, - hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt. - | quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his (15) - credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. 35 - fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in - latitudinem pedes III, in altitudinem pedes V, et circa solis - - * * * * * - -Page 288 - - occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus - | perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, (20) - supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra - inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut - stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam 5 - habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem - ratione po|situm et opertum fuerit, si is locus aquam (25) - habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus - lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit - ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae 10 - locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in - eodem loco similiter adoperta in | alia die lucens fuerit (30) - inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea - quod omnis calor ad se trahit umorem. | item in eodem =291= - loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque 15 - fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere. - cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem - putei defodiendi erunt quousque caput aquae inve|niatur (5) - aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen - sub radicibus montium in regione septentrionali signa 20 - aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres - et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio - a solis cursu separantur et arborum aut montium - umbris | velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate (10) - profluent. 25 - -[Sidenote: IV. De puteorum fossionibus et structuris. - -Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 9).] - - In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum - ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur - alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint - | pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis (15) - naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si 30 - non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem - malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna - accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit - sine periculo descendes. quod si | ereptum ei lumen fuerit, (20) - cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio 35 - loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad - libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina - - * * * * * - -Page 289 - - quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus - spiritus evaporet. sed cum aqua inventa | fuerit, (25) - signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita - excludantur. in signinis autem operibus haec servare - debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum 5 - de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae - duae | partes ad quinque harenae mortario misceantur. =292= - puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis - pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat. - structuram vero cum facere coeperis, vectibus 10 - ligneis densabis | sic ut nitorem frontis non laedas. sic (5) - enim solidata structura adversus umorem fortior erit. - quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem - saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque - partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem 15 - mensuris et redivivas inpen|sas fieri monstraverint, melius (10) - tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur, - quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter - et in testaceis operibus facies. puteum autem cum - fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena 20 - lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans | umor fossionem (15) - resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas - vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina - ponderis periculum fodientibus faciat. - -[Sidenote: V. De utilitate aquae probanda. - -Vitr. 8, 4 (Pall. 9, 10).] - - Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur, 25 - his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque - | si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius (20) - quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes - habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non - vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos 30 - salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei - fossi | fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum (25) - sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis - erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit - et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen 35 - in ea si cito coquatur, bona | erit. non minus si perlucidi =293= - fontes fuerint et sine musco aut quibusdam - - * * * * * - -Page 290 - - inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque - aquam futuram significabunt. - -[Sidenote: VI. De aquae inductione. - -Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 11).] - - Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut - forma | structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus (5) - ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur, 5 - structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat. - canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur. - si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur - et, si | longior planitia fuerit, pede semis inter (10) - centenos vel LX pedes structura submittatur, ut animata 10 - aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium - fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub - terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus - componatur. quodsi con|cavae vallium demissiones inpedient, (15) - structura solida vel arcuatili ad libramentum 15 - aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate - cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua - ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut - veniens aqua fracto impetu lenius | decurrat. aut si longius (20) - de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori 20 - etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a - figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine - corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores - fiant, ut alter in alterum per or|dinem ad palmum ingrediatur. (25) - iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta 25 - inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur, - favilla per eos cum parvo liquore laxetur, | ut si qua =294= - vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo - tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa - nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum 30 - autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando - | plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam (5) - cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum - habeant mensas, tamen propter saporis integritatem - fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam 35 - conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae - solis ar|doribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit, (10) - - * * * * * - -Page 291 - - nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium - vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio - videtur. - -[Sidenote: VII. De mensuris et pondere fistularum. - -Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 12).] - - Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc - soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae 5 - | fundentur demum pedum, M et CC libras fusurae accipiant. (15) - octogenariae denum pedum, DCCCCLX libras accipiant. - quinquagenariae denum pedum, DC liƀ. accipiant. - quadragenariae denum pedum, CCCCLXXX libras. tricenariae - X pedum, CCCLX libras. vicenariae X pedum, CCXL libras. 10 - octona|riae C libras. (20) - -[Sidenote: VIII. De harenae natura probanda. - -Vitr. 2, 4 (Pall. 1, 10).] - - Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus. - ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit, - optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non - habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum 15 - si | miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit. (25) - si | vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus =295= - aut de glareis excernenda erit aut de litore marino. - sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde - siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi 20 - intermissioni|bus requieverit opus, pondere gravata structura (5) - rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo - tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter - siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter - obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras 25 - mitti debent. fortius enim | comprehendunt caementa. nam (10) - si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae, - et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes - sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt. - fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes 30 - sunt, sed liaculorum | subactionibus in tectorio (15) - opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras - pura harena mittatur. - -[Sidenote: IX. De calcis utilitate probanda. - -Vitr. 2, 5 (Pall. 1, 10).] - - Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino - fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit 35 - ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae - | autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet (20) - - * * * * * - -Page 292 - - operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae - una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam - partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis - praestabit. - -[Sidenote: X. De lateribus faciendis. - -Vitr. 2, 3 (Pall. 6, 12).] - - Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta 5 - vel | rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae (25) - propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam - aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore - sparsa cito | solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur. =296= - ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento 10 - siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi - fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito - desiccat, et quasi in|tegri videntur, postea umor interaneus (5) - dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles - operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi 15 - inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim - possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera - tria. unum quod graece Lydium ap|pellatur, longum sesquipede (10) - latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo - laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον. 20 - δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices - quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et - IIII privatorum. fieri debebunt et semilateria | remissas (15) - quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim - fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma 25 - structurae soliditas surgat. - -[Sidenote: XI. De parietibus latericiis tectorio operi parandis. - -Vitr. 2, 8 (Pall. 1, 11).] - - Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur, - ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes - stru|cturae et inductiones fuerint et non ante siccaverint, (20) - cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent. 30 - in urbe autem propter multitudinem hominum - parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem - occupent. merito ergo latericiam habere non - potuit, ne pondere | cito corrupta fabrica laberetur. latericiis (25) - ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc 35 - modo erit providendum. in summitate parietum structura - testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali - - * * * * * - -Page 293 - - extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt, - parietes tamen solidi | permaneant. (30) - -[Sidenote: XII. De generibus arborum et utilitate caesionis. - -Vitr. 2, 9 (Pall. 12, 15).] - - | Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur, =297= - autumni tempore antequam favonii flare incipiant - utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus 5 - circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor - decurrat et | venarum raritas exsiccata solidetur. sed (5) - genera arborum has inter se vires et differentias habent. - abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni - et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore 10 - non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni - fabrica maximas habet utilita|tes, primo quod ex ea (10) - adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque - enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt. - larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis 15 - satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis - operibus obruitur perpetuam servat utilita|tem. aesculus (15) - apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞. - fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in - umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba 20 - et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in - fabrica utiles, in scalpturis gra|tae inveniuntur. alnus, (20) - quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia - extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se - habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram 25 - supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in - omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint ri|gidae sunt, (25) - lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere - tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas - habent virtutes, quod non cito pondere curvantur, 30 - durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur, - | eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu =298= - resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur. - si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie - solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex 35 - ea lacunaria | sunt facta. nam folia eius cupresso similia (5) - sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae - - * * * * * - -Page 294 - - regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur - utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores - sunt arbores sed cito vitiantur. - -[Sidenote: XIII. De fabrica villae rusticae disponenda. - -Vitr. 6, 6 (Pall. 1, 21. 18-20).] - - | Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. (10) - bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum 5 - boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad - lumen attendant. latitudo XV pedum disponatur et in - singulis paribus VIII pedes relinquantur. equilia calidis - locis | ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur. (15) - ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. 10 - cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur. - lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus - aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur. - | torcular huius in septentrione ponatur. cella (20) - autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab 15 - eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus - stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in - meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat. - granaria ad septentrionem | vel aquilonem spectent, ut (25) - aere gelidiori fruges tutius ser|ventur. vaporatae enim =299= - regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt 21 - quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra - villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint - tutiores. si quid vero melius et nitidius facere | volueris, (5) - exempla de urbanis fabricis sumes. 25 - -[Sidenote: XIV. De dispositione operis urbani. - -Vitr. 6, 4.] - - Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, - praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum - erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones - apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum - occi|dentem spectare debent, quoniam vespertino lumine 30 (10) - opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed - propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et - bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum - postulat lumen. nam quaecumque loca africum - spectant umore vi|tiantur, quoniam venti umidi spirantes 35 (15) - madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna - et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora - - * * * * * - -Page 295 - - sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem - spectare debent, quod ea regio praeter ceteras - frigidior est et solstitiali tempore | iocundam sanitatis (20) - voluptatem corporibus praestat. - -[Sidenote: XV. De mensuris aedificiorum. - -Vitr. 6, 3. 4.] - - Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo 5 - fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas - altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati - fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur. - pinacothecae et | plumariorum officinae in parte septentrionali (25) - sunt constituendae, ut colores et purpurae sine 10 - vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae - nascuntur. - -[Sidenote: XVI. De fabrica balnearum. - -Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).] - - Balneis locus eligendus est contra occasum hibernum - aut partem meridianam, ut sole decedente vaporetur usque - | ad vesperum quod tempus ad lavandum tributum est. =300= - suspensurae calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum 16 - area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata - ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit sed - redeat ad | praefurnium. flamma enim sursum adsurgens (5) - calidiores efficit cellas. supraque laterculis bessalibus et 20 - rotundis pilae instruantur ex capillo argilla subacta, in - privato pedibus binis semis, in publico ternis. tegulae - bipedales super constituantur quae pavimentum dirigant. - plumbeum vas quod | patenam aeream habet, supra fornacem (10) - conlocetur, alterum simile frigidarium secus, ut 25 - quantum caldae ex eo in solio admittatur tantum frigidae - infundatur. magnitudines autem balnearum pro hominum - copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae - sic disponantur ut quanta longitudo | fuerit tertia dempta (15) - latitudo disponatur. melius enim ignis per angustiora latitudinis 30 - cellarum operabitur. lumen fenestris ab hibernis aut - meridianis partibus tribuatur. aestivis balneis hypocausteria - pro loci magnitudine cum piscinis in septentrione vel aquilone - constituantur, et ab eadem parte | maxime lumen fenestris (20) - admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem 35 - gratiam praestet. in villa rustica balneum culinae coniungatur, - ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit. - - * * * * * - -Page 296 - -[Sidenote: XVII. De cameris balnearum. - -Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).] - - Camerae structiles fortiores erunt. figulinae autem ad - | contignationem suspendantur ita ut catenis ancoratis fixae (25) - tegulae velut palliola quae cameram circinent sustineant. - | eadem ratione et planas cameras facies. utilius autem =301= - disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant, ut uncis ferreis 5 - ad contignationem suspendantur ita ut tegularum iuncturae - super regulas vel arcus recumbant. superiores ergo iuncturae - | ex capillo argilla subacta linantur. inferior autem (5) - pars iuncturae quae ad pavimentum spectabit primo calce - cum testa temperata trullizetur, deinde albario sive tectorio 10 - opere inducatur. maior tamen et diligentiae et utilitatis - ratio videtur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior - caemen|ticia et superior suspensa. inter duas enim cameras (10) - umor retentus numquam vitiabit contignationes. sudationes - etiam praestabuntur meliores. 15 - -[Sidenote: XVIII. De expolitionibus pavimentorum. - -Vitr. 7, 1.] - - Considerandum erit ut solum firmum sit et aequale, - tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum calcetur. - supra | inpensa testacea crassior inducatur et iterum vectibus (15) - contusa solidetur. tertio nucleus id est inpensa mollior - inducatur, et politionibus insistas. ne rimas inutiles operi 20 - relinquat. - -[Sidenote: XIX. De pavimentis supra contignationem faciendis. - -Vitr. 7, 1 (Pall. 1, 9).] - - In contignationibus diligenter respiciendum est ut - aequalitas soli dirigatur. item danda est opera ne axes - quer|cei cum aesculinis commisceantur. nam quercus cum (20) - accepto umore siccescere coeperit arcuatur et rimas inutiles 25 - operi efficiet, aesculus diligenter composita ad perpetuitatem - durabit. verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos - axes quercus secetur, et primum in directo iactatis - axibus, | sequentibus in transverso stratis, bini clavis crebro (25) - ad contignationem confixis utiliter operi subicientur. de 30 - cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad vetustatem - poterunt permanere. iactatis in ordinem et compositis - axibus filix aut | paleae aequaliter supersternantur, ut =302= - calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc insuper - statuminetur saxo ne minori quam qui possit manum 35 - implere. statuminibus ＜inductis＞ ruderi seu novo sive - redivivo ad duas partes una calcis mi|sceatur. rudus [est (5) - - * * * * * - -Page 297 - - maiores lapides contusi cum calce mixti] inpensa crassiori - induci debebit ne minus crassitudine digitorum VI. - exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa - testacea mollior inducatur, et siccet. tum aut marmor - sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi | 5 (10) - superinponantur, et usque eo fricetur ut iuncturae vel anguli - inter se conveniant, tunc erit perfecta fricatura. quodsi - facultas non erit unde superfigantur, ne aut lacunae aut - tumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra - marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta 10 - polia|tur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, (15) - quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si - necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem - servabis. missis in ordinem tabulis et alias in - transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem 15 - configes et paleam aut fili|cem super aequaliter sternes et (20) - loricabis de saxo qui manum possit implere. super rudus - pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis, - et antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales, - quae per omnia latera canaliculos habent digitales, calce 20 - viva ex oleo temperata frontibus | tegularum qua canaliculi (25) - erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones, - ut margines tegularum cum calce comprehendi possint. - quae res cum siccaverit quasi unum corpus facit | et =303= - nullum umorem ad inferiora admittet. postea nucleum 25 - sex digitorum induces, et frequenter fricabis ne setas - faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam - supra inprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas, - ut nullo | modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligentius (5) - facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas 30 - axium faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina - pari modo fricaturis et politionibus exerceantur. - -[Sidenote: XX. De calce probanda operi albario. - -Vitr. 7, 2 (Pall. 1, 14).] - - In albario opere calcem sic probare debebis. in fossa - | calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia (10) - quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam inpegerit atque 35 - adhaerens asciae viscosa videbitur, optima erit operi albario. - recenter extincta et calculosa si fuerit, dum siccescere - - * * * * * - -Page 298 - - coeperit calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. - unde | proxime extinctam in opus albarium mittere non (15) - oportet. - -[Sidenote: XXI. De cameris canniciis. - -Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 13).] - - Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asseres - abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur, ne 5 - plus habeant grossitudinis quam digitos tres. hos inter - se sesquipedali mensura divisos ordinabis et catenis ad - contigna|tionem suspendes ita ut binae perticae graciliores (20) - inter eos sint missae. his faciant tomices ligaturas, catenae - autem parentur aut de iunipero aut oliva aut buxo aut 10 - cupresso. camerae ex harundine graeca vel palustri vel - grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi - aequalis admo|dum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, (25) - qui possint | aequalem nitorem ostendere, aut si quam =304= - cultiorem gratiam emutare volueris, fasciculi mollioris 15 - cannae facilius flexi ducantur. postea primo manu inducatur - inpensa pumicea, et trullizetur ut canna subigatur, - deinde harena et calce diri|gatur. tertio marmor tunsum (5) - super calce inducatur et poliatur. sic et nitore gratiam - et virtutem solidam facies. si quid autem urbanius cameris 20 - addere volueris, fasciculos de canna facies et laquearis - operis delicate aut arcuatilis camerae exemplis uteris. - -[Sidenote: XXII. De politionibus parietum caementiciorum. - -Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 15).] - - | Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint (10) - inducti et politi, macritate inpensae cito corrumpentur. - exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum 25 - tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines, - solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis formas - designant. prima | ergo inductione trullizata, cum arescere (15) - coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. cum - tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore 30 - granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic - paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum - ex ea mundum levetur. in|arescente inductione alterum (20) - corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus - fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. 35 - omnia ergo quae diligenti studio componuntur, neque - vetustatibus obsolescunt neque cum | purgari coeperint gratiam =305= - - * * * * * - -Page 299 - - coloris amittunt. umidi enim parietes cum picturis - ornantur desudescent, et operi obligatus color elui non potest. - -[Sidenote: XXIII. De opere coronario. - -Vitr. 7, 3.] - - Operi coronario subtilior inpensa necessaria est, ut - am|plius fricata mollius nitore gratiam faciat. observandum (5) - tamen erit ne gypsum inpensae adiungatur. siticulosa 5 - enim materia dum cito arescit, vicina coronarium opus - politionibus parietum et camerarum cum superinducitur - ruina corrumpit. - -[Sidenote: XXIV. De parietibus caementiciis umidis locis solidandis. - -Vitr. 7, 4.] - - Parietes vero umidis locis sic erunt solidandi. si per|petuus (10) - umor manabit, tribus pedibus ab imo, testaceo 10 - paries vestiatur et vestitura calcetur et poliatur, ne umorem - admittere possit. quodsi maior umor perpetuus - manabit, canaliculum brevem extrues aliquantum a pavimento - altius, qua collectus umor sine vitio parietis exeat. - si autem af|fluens umor abundabit, tegulas bipedales ex 15 - ea parte qua umor inriguus erumpet diligenter picabis, ne - vis umoris ad parietem transeat. ex altera parte, qua - structurae iungentur, tegula calce liquida linietur, ut facilius - operi adhaerere possit. - -[Sidenote: XXV. Triclinia hiberna minoribus picturis esse ornanda. - -Vitr. 7, 4.] - - | Triclinia hiberna non convenit grandibus picturis ornari, 20 - quoniam hibernis temporibus frequenti lumine cereorum - aut lucernarum fumante obsolescunt. propterea et - camerae eorum planae fiunt, ut detersa fuligine statim - inluminatus splendor appareat. - -[Sidenote: XXVI. Pavimenta ut in hieme tepeant. - -Vitr. 7, 4 (Pall. 1, 9).] - - | Etiam pavimentorum utilis dispositio inventa videtur. 25 - itaque excavatis in altum duobus pedibus, festucato solo - | inducatur aut rudus aut testaceum pavimentum, deinde =306= - congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur ex sabulone - et favilla et calce mixta inpensa crassitudine unciarum - VI. ad regulam exaequata planities reddit speciem 30 - nigri pavimenti. | hieme ergo non recipit frigus et ministros (5) - licet nudis pedibus vapore delectabit. sic enim erit - pavimentum ut etiam bibentium pocula si fusa fuerint - momento siccescant. - -[Sidenote: XXVII. De generibus colorum. - -Vitr. 7, 6-14. (Isid. 19, 17).] - - Colores vero alii certis locis procreantur, alii ex commixtionibus 35 - componuntur. rubricae itaque multis locis - ge|nerantur, sed optimae in Ponto et in Hispania nascuntur. (10) - - * * * * * - -Page 300 - - paraetonium ex ipso loco unde foditur habet nomen. eadem - ratione et melinum, quod eius metallum per insulas cycladas - Melo dicitur. creta viridis pluribus locis nascitur, - sed optima creta Smyrnae tantum procreatur, quae graece - θεο|δοτειον dicitur a Theodoto quodam in cuius solo primum 5 (15) - est inventa. auripigmentum, quod αρϲενικον graece - appellatur, in Ponto nascitur. sandaraca plurimis locis - generatur, sed optima in Ponto et iuxta flumen Hypanim. - minii autem natura primum a Graecis Ephesiorum solo - reperta memora|tur, deinceps in Hispania. cuius natura 10 (20) - has admirationes habet. glebae itaque cum ex metallis - primum exciduntur, argenti vivi guttas exprimunt, quas - artifices ad plures usus colligunt. neque enim argentum - neque aes sine his inaurari potest. nam confusae in unum - ita ut quattuor sextariorum | mensuram habeant, centum 15 (25) - librarum pondus efficient. supra cuius liquorem centenarium - saxi pondus si posueris, susti|nebit, scripulum auri =307= - super si posueris, in liquore descendet. unde intelleges - non ponderis sed naturae esse discretionem. itaque si - aurifex pannis textilibus adustum rudi vaso fictili solidi 20 - auri pulverem prius lavaverit, postea mixtum argento | vivo (5) - vel in panno vel in linteolo comprimes ut liquor argenti - expressus emanet et auram solidum intrinsecus remaneat. - verum probatio minii sic erit observanda. in lammina - ferrea mittatur et super ignem ponatur tamdiu donec 25 - lammina rubescat. tunc retractum refrigescat. si colorem - non muta|verit, optimum erit, si mutaverit, vitiatum erit. (10) - colores autem omnes calcis mixtione corrumpi manifestum - est. chrysocolla a Macedonia venit, foditur autem ex - metallis aerariis. armenium et indicum ab ipsis ostenditur 30 - quibus in locis nascitur. atramenti vero compositio sic - erit observanda, quae | non solum ad usum picturae necessaria (15) - videtur sed etiam ad cotidianas scripturas. lacusculus - curva camera struatur. huic fornacula sic componitur - ut nares in lacusculo habeat qua fumus possit 35 - intrare. taedae in eadem fornace incendantur, super taedas - ardentes resina mittatur, ut omnem fu|mum et fuliginem (20) - - * * * * * - -Page 301 - - per nares in lacusculum exprimat. postea fuliginem diligenter - conteres et aquam ad modum mittes et atramentum - facies nitidum. pictores autem glutinum miscent, ut nitidius - esse videatur. sed ad celeritatem operis etiam taedarum - carbones cum glutino attriti parietibus praestabunt 5 - | atramenti suavitatem, nec minus sarmenta exusta et contrita (25) - atramenti colorem imitabuntur. sed et sarmenta - uvae nigrioris si in optimo vino mersa aruerint et postea - exusta fuerint, ad|dito glutino imitata indici suavitatem =308= - monstrabunt. usta vero, quae plurimum necessaria in 10 - operibus picturae videtur, sic temperatur. glebae silis - boni in igne coquuntur, tunc acerrimo aceto perfuso extinguuntur, - et reddunt purpureum | colorem. caerulei temperationes (5) - Alexandriae primo sunt inventae, nunc autem - Puteolis ex harenae pulvere et nitri flore temperatur. sed 15 - cyprium adustum ＜addes＞. cerussa et quam nostri aerucam - vocant sic erit conficienda. sarmenta vitis amineae - infuso aceto in dolio coiciantur, super tabulae plum|beae (10) - deponantur et dolium eludatur, et pluribus mensibus transactis - aperiatur. sed cerussa in fornace coquatur, quae 20 - mutato colore meliorem efficiet sandaracam. ostrum autem - quod pro colore purpurae temperatur plurimis locis nascitur, - sed optimum insula Cypro et ceteris quae proxime - sub solis | cursu habentur. conchylia itaque cum circumcisa (15) - ferro fuerint lacrimas purpurei coloris emittunt, quibus 25 - collectis purpureus color temperatur. ideo autem ostrum - est appellatum quod ex testis umor elicitur. qui cito ex - salsugine inarescit, nisi temperatus umor melle circumfusus - habeatur. fiunt | etiam purpurei colores infecta creta (20) - rubiae radice. similiter ex floribus alii colores inficiuntur. 30 - itaque pictores cum voluerint sil atticum imitari, violam - aridam in vaso cum aqua | ad ignem adponunt ut ferveat, =309= - et decoctam in linteolo exprimunt et in mortario cum - creta conterunt et faciunt silis attici colorem. eadem - ratione vaccinium cum lacte temperantes purpuram faciunt 35 - elegantem. qui non possunt chry|socolla propter caritatem (5) - uti, herbae quae lutear appellatur sucum caeruleo inficiunt - - * * * * * - -Page 302 - - et utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellantur. - propter inopiam coloris simili modo cretam selinusiam - sive anulariam vitro miscentes, quod Graeci ιϲατιν - vocant, imitationibus efficiunt indici colorem. - -[Sidenote: XXVIII. De normae inventione. - -Vitr. 9 praef. (Isid. 19, 18).] - - | Quoniam ad omnes usus normae ratio subtiliter inventa 5 (10) - videtur, sine qua nihil utiliter fieri potest, hoc modo - erit disponenda. sumantur itaque tres regulae, ita ut duae - sint pedum binum et tertia habeat pedes duos uncias X. - eae regulae aequali crassitudine compositae extremis cacuminibus - | iungantur schema facientes trigoni. sic fiet perite 10 (15) - norma composita. - -[Sidenote: XXIX. De horologii institutione. - -ex al. f. (cf. Vitr. 9, 8).] - - Multa variaque genera sunt horologiorum, sed pelecini - et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio videtur. pelecinum - enim horologium dicitur quod ex duabus tabulis - mar|moreis vel lapideis superiore parte latioribus inferiore 15 (20) - angustioribus componitur, sed haec tabulae aequali mensura - fiunt et quinis lineis directis notantur, ut angulum - faciant qui sextam horam signabit. semis ergo ante primam - et semis post undecimam supplebunt XII numeros - horarum. sed | iunctis aequaliter ante et extensis tabulis, 20 (25) - in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proximum - circulum fa|cies, a quo primum lineae horarum partitae =310= - aequaliter notantur. item alium maiorem circulum - ab eodem puncto angulari facies, qui prope oram tabularum - attingat, ad quem aestivis temporibus gnomonis umbra 25 - pervenit. subtilitas | ergo disparis mensurae de spatio (5) - horarum expectanda non est, quando aliud maius et aliud - minus horologium poni solitum videatur, et non amplius - paene ab omnibus nisi quota sit solum inquiri festinetur. - gnomon itaque in angulo summo iuncturae paululum inclinis 30 - ponitur, qui umbra sua horas | designet. constitues (10) - autem horologii partem qua decimam horam notabit contra - orientem aequinoctialem, sicut de exemplis multifariam - cognoscitur. horologium autem quod hemicyclion appellatur - simili modo de lapide vel de marmore uno, quattuor 35 - partibus sursum latioribus infra angustioribus | componatur, (15) - ita ut ab ante et a tergo latiores partes habeat, sed frons - - * * * * * - -Page 303 - - aliquantum promineat atque umbram faciat maiorem. sub - hac fronte rotunditas ad circinum notatur, quae cavata - introrsus hemicyclium faciat schema. in hac cavatura - tres circuli fiant, unus prope summitatem horologii, alius - per | mediam cavaturam, tertius prope oram signetur. 5 (20) - a minore ergo circulo usque ad maiorem circulum horalem - una et X lineae directae aequali partitione ducantur, quae - horas demonstrent. per medium vero hemicyclium supra - minorem circulum planitia aequalis subtiliori crassitudine - fiat, ut aperta | rotunditate digitali facilius solis radius 10 (25) - infusus per numeros linearum horas demonstret. hiemis - ergo tempore per minorem circulum horarum numeros - servabit, aequinoctiali tem|pore medium circulum sequetur, =311= - aestivo tempore per maioris circuli spatia gradietur. sed - ne error in construendo horologio cuiquam videatur, libero 15 - loco alto vel plano sic ponatur ut angulus huius qui - occiduas horas notabit contra ae|quinoctialem vernum spectet, (5) - unde sol nono kal. apriles oriatur. fit etiam in - uno horologio duplex elegantiae subtilitas. nam dextra - ac sinistra extrinsecus in lateribus eius quinae lineae 20 - directae notantur, et ternae partes circulorum aequali - intervallo sic fiunt ut una proxima sit angulis poste|rioribus, (10) - ubi stili ponentur qui umbra sua horas designent, - altera mediam planitiem detineat, tertia prope oram contingat. - has enim partes circulorum hieme vere et aestate 25 - sic ut interius gnomonis umbra sequitur. in angulis - ergo posterioribus stilos modice obliquos figes, qui umbra - sua horas | designent. oriens enim sol in primo (15) - latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinistro - latere percurret. legitur etiam horas sic comparari debere, 30 - primam sextam septimam et duodecimam uno spatio mensuraque - disponendas, secundam quintam octavam et undecimam - pari aequalitate ordi|nandas, tertiam quartam (20) - nonam et decimam simili ratione edendas. est et alia - de modo et mensuris horarum comparatio, quam prolixitatis 35 - causa praetereundam aestimavi, quoniam haec - diligentia ad paucos prudentes pertinet. nam omnes - - * * * * * - -Page 304 - - fere, sicut supra memoratum est, quota sit solum requirunt. - - | Quantum ergo ad privatum usum spectat, necessaria (25) - huic libello ordinavimus. civitatum sane et ceterarum - rerum institutiones praestanti sapientiae memorandas reliquimus. 5 - - * * * * * - - - - -_Ad Faventinum nota haec:_ - - -_Epitomae textum olim ex tribus codicibus saec. X a me collatis editum -simpliciter nunc repeto, nomine tantum addito auctoris, quem in -catalogo Angiensi (et saeculo nono) traditum ex exemplari restituit -J. Haupt. libello iam a Palladio excerpto praefixus idem titulus qui -legitur in folio Salisburgensi _M. Ceti Faventini artis architectonicae -privatis usibus adbreviatus liber_, servatur etiam in editione ad ipsum -Vitruvii textum toto tenore interpolati codicis Scletstatensis, quam -ad simile exemplar quale fuerat Salisburgense, sua sibi opera, quam -tamen ad finem non perduxit, doctus quidam monachus confecit saec. X, -non solum explanandi consilio et corrigendi, verum etiam supplendi. -sic eodem saeculo auctor codicis Gudiani (E) epitomam Faventini pannis -Vitruvianis largiter assutis supplevit. atque postea etiam novis -capitulis additis et alienis, ipsa quoque in singulis subinde mutata -lectionis specie, nova recensio epitomae conformata est, quae multis -saeculo XII et XIII exemplis ferebatur (cf. praef. ed. mai. p. XI: addo -nunc cod. Laudun. 403. sed quod de Laudunensi 426^{bis} Palladii saec. -IX quem ipse vidi ex progr. suo anni 1879 repetit J. C. Schmitt in ed. -Pall. 1898 p. VII, hoc nihili est) quorum omnium quidem codicum, qui -aut textum simpliciter repetunt aut certi cuiusdam consilii arbitrio -intercedente commutant, inter se lectiones comparando separandae -sunt, non confundendae. atque textum editoris Anonymi Scletstatensis -qui antiquiore paulisper et saniore codice usus fuerat, erroribus -quibusdam suis ex meis codicibus purgatum nuper edidit Frid. Krohn -(Quaest. Vitruv. partic. I. Diss. Berol. 1896), ego ipsius iterum -epitomae textum corruptum quidem sed traditum praebui, ita tamen ut -quae perditi illius codicis ope mutanda videbantur, ad finem voluminis -notarem.--Addo hic, quod S. G. de Vries Leidensi debeo, etiam solius -Vitruvii capitulis congestis epitomam quandam praebere “_sumptum ex -libro victruvii de architectura_” _Architecti est scientia_ … codicis -Leid. Voss. fol. 93 (f. 46-68^{b}_{2}) saec. XIII._ - -_ad p. 285, 2 _Pollio_ fr. Vind. || 4 _ordinare_ (cf. p. 311, 26) -Anonymus codicis Scletstatensis (= Vindobon.): _ornare_ codd. (cf. -v. l. p. 229, 17). || 8 _quibusque … aedificio_ fr. Vind. || 20 -_ordinationem taxin_ (sic pro _ac_ codd.) _dispositionem diathesin … -eurithmian_ (sic) scripsit Anon. S (ex Vitr.)._ - -_286, 9 _septentrionalem_ (sic) ex Vitruvii (p. 25, 1) codicibus -lacunae induxit Anon. S (sicut g^{c}). delevit idem ex eodem -_subsolanum_ Faventini (et recentiorum: qui est ἀπηλιώτηϲ Plin. 2, -119). || 10 _androgeus_ (ex Vergilii memoria!) _cyrenensis_ cum -codd. etiam Anon. S (item infra). || 13 _scalptas_ (Vitr. p. 25, 8): -_sculptas_ codd. | _suos quosque_ Anon. S: _suos cuiusque_ codd. (etiam -Vitruvii p. 25, 6). cf. Lachmann ad. Lucret. (II, 371) p. 94. || 26 -_exempli_ (cf. p. 288, 16): _templi_ codd. ubi sic sua coniectura -scripsit Anon. S _ad exemplū androgei cyrenensis. simili modo supra -caput_ etc._ - -_287, 4 _Cuius_ (scil. _aquae_) _si_ (_si_ om. g) _talis_ (_-les_ -codd.) _copia_ (_-ae_ g^{c}) _non erit_ (_erunt_ vel _er̄_ codd.) etiam -Anon. S (ut codd.). _quodsi_ scr. Krohn. || 9 _latebit_ (Anon. S): -_latebat_ vp (_lateat_ ex em. g). || 21 _harena carbunculo_: cf. ad -Vitr. p. 186, 7 (_harena carbuncula_ sic Anon. S)._ - -_288, 8 _alio_ hic codd. || 12 pro verbis _lucens fuerit inventa_ sic -ponit (cum Pall.) epitomae interpolatae (praef. ed. mai. p. XII) editor -(saec. XII) _tracto ad se humore extincta inveniatur_ (cod. Laud. 403)._ - -_289, 13 _miscebis_ (_misces_ x) _et insuavitatem_ (ad p. 211, 20 cf. -p. 186, 2 _limosa et insuavis_) _saporis mutabit: immittes et_ ＜_in_ -supra add. ips.＞ _suavitatē saporē mutabit_ Anon. S (ubi _et suavitate -sapores mutabit_ v, _et suavitate saporē sutabit_ p). || 14-19 (_sed -licet--facies_) nota auctoris respicientis Vitr. p. 163, 14. 18. cf. -etiam p. 295, 21 cum Vitr. p. 41, 9. _auctores_ i. e. Vitruvius (ut p. -287, 1-2). || 16 _inpensas_ Anon. S: _&pensas_ (scil. _expensas_) codd. -|| 21 _lubrica_ Anon. S (Mar. e Vat. reg. 1286): _rubrica (rubica)_ -codd. (cf. de v. l. Colum. I prf. 24). || 33 _optima et pr._ Anon. -S (vulgo _optime pr._). || 37 _inquinamentis. Ignem monitā_ (sic -v, _inquinamentis ignem | monitam_ g, _i. ignem. non itā_ p), unde -_inquinamenti signis munitam_ Anon. S.--mox _significabit_ cum codd. -idem._ - -_290, 4 _tubis vel canalibus ligneis_: sic (et p. 294, 12) ipse addidit -Faventinus (ex quo Pall.). unde inepte _quinque_ numerat Anon. S (pro -tribus Vitr.). || 5 _ducitur_ codd. (corr. S). || 8 _fuerit pede_ -(_et_ S) _semis intra …_ (sic) codd. (cf. ad p. 207, 2) (_pede semis_ -post alterum _fuerit_ v. 9 posuit Mar. cum Palladio). || 16 _librate_ -(cf. p. 208, 16. 22. 209, 2. 19): _librae_ v (Anon. S), _libre_ p. || -24 _ad (palmum)_ Anon. S (_palmi spatio_ Pall.): _vel_ codd. (deinde -_ingrediatur_ S). || 28 _etiam multo_ (Vitr. p. 210, 4): _enim muscos_ -codd. (_enim muscus_ rec. interp.), unde male effecit Anon. S _enim -usus (tubulorum a plumbi materia inv.)_._ - -_291, 6 _sqq._ numeros ex Vitruvii textu et correxit et supplevit Anon. -S, nisi quod reliquit v. 19 (pro _CCCLX_) _CCCC.L. pondo_, sicut ex -Faventino etiam Palladius. || 13 _comprehensa_ etiam Pall. (_impressa_ -Isid. 19, 10, 21 et 16, 3, 11). || 14 _non habebit asperitatem_ -(additur ex Vitr. p. 40, 6): textus traditi lacunam satis inficete sic -explevit Anon. S _muta erit_. deinde _ea quoque quam_ (_eamque_ codd.) -_in v. c. miseris_ etc., ubi rec. interp. sic _Quodsi terrosa fuerit. -eamque in vest. cand. miseris. si effusa nichil s. r._ || 28 _evanidae_ -(_vanidae_ codd.): _humidae_ male Anon. S (cf. p. 40, 21 et 46, 29). -|| 31 _liaculorum_ (Vitr. p. 41, 9): _iaculorum_ codd. (sic etiam -Anon. S). ex hoc Faventini loco a librario sumpta fuit lectio saec. IX -ipsi Vitruvio adscripta _vel iaculorum_. || 35 _sfungia (ϲφογγιά)_ sic -codd. (etiam Isidori 19, 10, 3). || 37 _exiliore_ (i. e. _rariore_): -_molliori_ (ex interpret.) Pall. et (male) Anon. S._ - -_292, 16 _inducatur_ (sc. _tectorium_ Vitr. p. 38, 17): _inducantur_ -codd., ubi _ducantur_ (sc. _lateres_) Anon. S. qui ex Vitr. p. 38, -15 scripsit _maxime autem utiliores_ (sic) _erunt, si ante biennium -ducantur_. || 30 _venustatem_: sic etiam Anon. S (_vetustatem_ codd.)._ - -_293, 3 _materies_ (Vitr. Pall.): _caesio_ codd. (inde _omnis cesio_ -Anon. S). || 13 _subgrundis_ (_subgrundas_ Anon. S): _subgrunda_ codd. -cf. ad Vitr. p. 60, 14. || 17 _aesculus_ (sic iam Schneider ad Pall. p. -224 et Anon. S cum Palladio ex Vitr. p. 56, 25): _ex cuius_ cod. v (ubi -_ex_ om. pg). || 18 _sed in umore posita vitiatur_ (ex Vitr. p. 56, 27 -cf. Plin. 16, 219): _et in umore posita perpetuam exhibet utilitatem_ -(sic ex v. 17 repetendo) codd. cum Anon. S. || 22 _scalpturis_ (Pall.): -_sculpturis_ (etiam Vitr.) codd. (item p. 288, 18). | _alnus qui -proximus_ (masc. ut ital. hisp. _alno_, gall. _aune_) codd., sed Anon. -S (sicut Marini) corrigendo scripsit _alnus quae proxima aquae n. -tenera_, ut ex Fav. Isidorus 17, 7, 42 (cf. Pall.). || 25 _palationes -spisse defixae … servant_ codd., ubi _palationis_ (_-nibus_ Vitr.: ita -Krohn) _spisse defixa … servat_ Anon. S (cum Vitr.). || 31 _si umore -non corrumpetur_ (sic legendum est cum v, non _corrumpatur_) = _quod -u. non corrumpitur_ cf. Pall. 12, 15 _cedrus durabilis si_ (al. male -_nisi_) _umore tangatur_ (om. Anon. S). || 32 _pinu_ (sic ex Vitr. -etiam Anon. S): _pino_ codd. || 33 _cedria_ codd. (etiam Anon. S): -_cedrium_ Vitr. p. 58, 21 (Plin. 16, 52). confunditur hic cedria (med.) -cum oleo cedrino: cf. Theod. Prisc. p. 500 (ind.), Plin. 24, 17 etc. || -36 _nam_: sic codd. (etiam An. S) = _autem_, ut saepius (p. 295, 10). -cf. Th. Prisc. p. 526 (ind.), Anthimus (Anecd. II ind.) etc._ - -_294, 7 _quindecim_ (_XV_ v) _pedibus_ codd.--cf. Pall. _octo pedes -ad spatium standi singulis boum paribus abundant et in porrectione -quindecim_. || 17 _stringatur_ (cf. _astringi_ Pall. 1, 20 et -_constringitur_ Colum.): _retineatur_ codd., quod ex Vitr. (p. 147, 9) -pro more corrigens Anon. S posuit _congeletur_ (nam _si congelatur, -fracescet_ Col. 1, 6, 18). || 22 _pistrina_: in hac voce, labore non -completo reliquoque folii spatio vacuo, substitit Anon. S. || 34 -_africum_ (= _ad meridiem et occidentem_ Vitr.): _frigida_ codd._ - -_295, 21 delevi _et_ ante _argilla_. item p. 301, 5. cf. _πηλῷ -τετριχωμένῳ_ Ath. ad p. 277, 8. || 31 l. _ab hibernis_ (Vitr. p. 125, -3) pro _aut h._ codd._ - -_296, 20 _insistas_: _insistat_ codd. (correxi cum cod. Laud., ubi -male etiam _relinquas_). || 29 _bini_: _binis_ (_bonis_ v) codd. -(corr. ex Vitr.). || 35 _statuminentur_ codd. | _qui_ (_saxus_, ital. -_sasso_ masc.): sic Fav. cum rec., quod male ipsi Vitruvio (p. 163, 12) -obtrudunt librarii. || 36 _inductis_ addidi ex Vitr. p. 163, 13 (ita -iam Nohl). || 37 _rudus est … mixti_ codd. (sic cum glossa ex Isid. 19, -10, 27. cf. Pallad. _rudus id est_ etc.)._ - -_297, 1 _crassior induci (… digitos VI)_ codd. (cf. Pall.). || 9 -_tumuli_ Vitr. (p. 164, 6): _cumuli_ codd. || 14 _missas … tabulas_ -codd. || 35 _inpegerit_: _in(m)pigeres_ (= _inpegeris_) codd._ - -_298, 7 _divisos_ (_ad formam_ scil. _circinationis_ Vitr. p. 166, -7) _ordinabis_ codd. || 9 _sint missae. his_: _simissales_ codd. -|| 14 _aut_: _ut_ codd. || 22 _c. vel delicatae aut_ (v, _ut_ p g) -_arquatiles camere exemplis uteres_ codd. || 32 _subigatur_ Nohl: -_subigantur_ codd. || 34 _marmoris et candoris politionibus_ codd. -(corr. Nohl)._ - -_299, 32 _nudis pedibus_ sc. _stantes_ Pall._ - -_300, 2 _eius metalli_ corrupte codd. Fav. et Vitr. unde iam Isid. 19, -17, 21 (ex Fav.) quod _~eius metalli ferax~_(!) _sit una ex cycladibus -insula Melos nomine_. || 30 _armenium_ (_minium_ codd. Vitr.): -_argentum_ in codd. Fav. iam legit Isidorus, qui haec mire corrupit -(19, 17, 10). || 33 _lacusculus_ etiam (qui Faventino utitur) Isid. 19, -17, 17: _laconicum_ Vitr._ - -_301, 3 _pictores_ (sic et Isid.) = _tectores_ Vitr. || 7 _sed -sarmenta_ codd. (_sed et sarmentum_ etiam Isid. 19, 17, 18, ubi -praecedit _~sunt et qui~ vini faecem siccatam excoquant_ Plinianum l. -35, 42 ex eodem Vitruvii p. 180, 19 loco excerptum). || 8 _aruerint_ -(Isid.): _arderent_ codd. || 13 leg. _et ＜madefacta spongia＞ r. p. c._ -(ut apud Isid. 19, 17, 19). || 15 _temperatur sed cibrium (cibrum) -adustum russa quam …_ codd. lacunam indicat Isid. (19, 17, 14) _sed -＜si＞ciprium in fornace adustum huic permixtioni addes vestoriani -similitudo erit_ (cf. Vitr. p. 180, 26). || 16 _erucam_ Vitr.: -_afrug(r)um_ codd. || 23 _cypro_ codd. et (ex Fav.) Isid.: _rhodo_ -Vitr. || 24 _conchylia_ Vitr.: _concula (… circumcisa)_ codd. sed cf. -ex Faventino Isid. 19, 28 (2) = 12, 6, 50. || 37 _luteum_ codd. Vitr. -(_a luto herba_ Plin. 33, 91). | _caeruleo_: _ceroleum_ (sic) codd. -(_caeruleo subtritam_ Plin.)._ - -_302, 3 _quod graeci staensiverationibus vocant. inficiunt_ etc. codd. -|| 8 _pedum binum_ (Isid.): _pedibus binis_ codd. || 9 _cacuminibus_ -(cum Vitr. etiam Isid.): _acuminibus_ codd._ - -_303, 4 _fiant_: _fiunt_ codd._ - -_304, 6 hanc esse operis conclusionem manifestam, subducta linea -olim significavi, additamentum autem quod quasi _capitulum XXX_ -comprehendunt indices codicum (ex textu collecti), in ipso quidem, -textu numero non adscripto simpliciter subiectum (sub rubrica _De -maltis diversis_ v, sine rubrica p), hoc nunc plane omisi. neque -curavit Anonymus S._ - -_In extremo volumine apud ipsum Vitruvium p. 208, 24 legendum esse -_etiam in ventre colliquiaria (colliciaria) sunt facienda_ (cf. -_collicias_ p. 140, 9), cum Plinio qui scripsit (31, 58) _in anfractu -omni colliqui[n]aria fieri_, ex bellissimo G. Gundermanni invento moneo -sero doctus (litt. datis 17. IV. 1899)._ - - - - -Index nominum. - - -_Numeri, sicut notae ubique omnes, remittunt ad paginas editionis -prioris in margine adscriptas._ - - Abderitae 174, 15. - - Accius 218, 1. - - Achaia 43, 27. 84, 19. 22. 85, 16. - - Adriaticum mare 43, 26. - - Aegyptus 32, 16. 96, 11. 134, 14. 176, 15. 191, 7. 195, 7. 232, 1. - - Aegyptii 185, 3. - Aegyptii oeci 143, 11. - - Aeoli pilae 23, 27. - - Aequiculi 200, 25. - - Aeschylus 158, 20. - - Aesculapius 13, 25. - - Aesculapium 159, 10. - - Aethiopes 191, 2. - Aethiopia 195, 15. - - Aetna 43, 2. - - Africa 59, 3. 203, 6. - Afri 203, 2. - Afri campi 191, 14. - - Agatharchus 158, 20. - - Agesipolis (_v. l._ Agesillas _i. e._ Agesilaus) 4, 23. - - Agesistratos 160, 4. - - Agger (Ger) 190, 20. - - Alabanda 70, 1. - - Alabandei 174, 8. 15. - - Albanae lapidicinae 44, 21. 45, 15. - - Albula 192, 23. - - Alexander 31, 8 sqq. 155, 16. 199, 20. 273, 18. - - Alexandria 31, 20. 156, 11. 157, 18. 180, 25. 218, 21. (233, 13). 237, 8. - - Alexis 132, 15. - - Alpes 59, 19. 61, 5. 190, 16. 199, 21. 200, 25. - - Altinum 20, 3. - - Ammiterninae lapidicinae 44, 21. - - Ammon 195, 7. - - Amyntas 273, 15. - - Anaxagoras 155, 13. 158, 22. 183, 15. - Clazomenius 232, 19. - - Ancona 60, 11. - - Andreas 236, 19. - - Andron (Ephesius?) 63, 23. - - Andronicus Cyrrestes 25, 2. - - Anicianae lapidicinae 45, 14. - - Antimachides 160, 14. - - Antiochus 160, 18. - - Antipater 199, 19. - -- (Stoicus) 232, 16. - - Antistates 160, 13. - - Apaturius Alabandeus 173, 23 sqq. - - Apelles 8, 11. - - Apollo 156, 4. 217, 2. - Delphicus 62, 16. 84, 24. - Panionius 85, 15. - Apollinis aedes 30, 10. 70, 1. 71, 12. 161, 8. 251, 3. - - Apollonia 195, 19. 283, 9. - - Apolloniates 283, 11. - - Apollonius 236, 16. 20. - Pergaeus 10, 16. - - Appenninus mons 43, 24. 61, 4. - - Apulia 20, 9. - - Aquileia 20, 3. - - Aquiliana basilica 106, 1. - - Aquitania 34, 24. - - Arabia 196, 2. 197, 20. - - Aradus 280, 21. - - Aratus 232, 24. - - Arcadia 199, 13. 200, 27. - - Arcesius architectus 90, 22. 159, 9. - - Archimedes 5, 27. 160, 2. 206, 9. 215, 8. 19. - ab Syracusis 10, 17. - - Archytas Tarentinus 10, 15. 160, 2. 216, 21. 217, 5. - - Ardeatinus 192, 23. - - Areopagus 35, 19. - - Arevanias 50, 12. - - Argi 50, 13. 84, 20. - - Ariobarzanes 122, 7. - - Aristarchus grammaticus 8, 10. - Samius 10, 15. 225, 19. 236, 15. - - Aristides 204, 8. - - Aristippus philosophus Socraticus 131, 14. - - Aristomenes Thasius 63, 22. - - Aristophanes 132, 14. - (grammaticus) 156, 21 sqq. - - Aristoteles 155, 15. 212, 21. - - Aristoxenus 8, 11. 110, 20. 116, 3. - - Arretium 49, 8. - - Arsinoe 85, 11. - - Artemisia 51, 6 sqq. - - Asia 39, 15. 43, 27. 72, 15. 84, 26. 85, 3. 190, 14. 224, 23. - - Asta(n)sobas (Hastansobas) 191, 4. - - Astoboas 191, 4. - - Athenae 25, 3. 35, 19. 49, 5. 70, 11. 101, 21. 158, 20. 159, 5. - 160, 13. 161, 13. 176, 10. 17. 183, 16. 194, 17. 218, 21. 233, 11. - - Athenienses 84, 24. 87, 2. 132, 15. 22. 176, 17. - - Athenodorus (Stoicus) 232, 16. - - Athos mons 31, 24. - - Atlantides 151, 12. - - Atlas 151, 7. 190, 17. 191, 9. - - Attalus 85, 11. - Attalici reges 49, 9. 156, 7. - - Attica 101, 21. - - Atticum mel 60, 20. - sil 176, 9. - - Atticurges 77, 11. 96, 18. 98, 24. - - Aventinus mons 178, 20. - - Augusti aedis 107, 3. - - M. Aurelius 2, 3. - - - Babylon 23, 7. 195, 21. 196, 2. - - Baianae regiones 42, 8. - Baiani montes 42, 23. - - Baleares 176, 16. 203, 10. - - Berosus Chaldaeus 224, 22. 232, 14. 236, 14. - - Boedas Byzantinus 63, 21. - - Boeotia 198, 8. - - Borysthenes 190, 14. - - Bryaxis 159, 17. - - Byzantii 273, 15. - - - Caecubum vinum 197, 13. - - Caeli aedes 12, 27. - - Caesar 1, 1. 11, 1. 83, 18. 104, 22. 133, 6. 158, 10. 203, 13. 218, 13. - divus Caesar 59, 18. (60, 4.) (70, 19.) - - Callaeschros 160, 14. - - Callet 39, 15. - - Callias architectus 280, 21 sqq. - - Callimachus Catatexitechnos 87, 1. - - Callippus 232, 24. - - Camenae 192, 12. - - Campana via 199, 23. - - Campania 44, 8. 23. 61, 9. 197, 12. 200, 2. - - Capitolium 35, 20. 71, 20. - - Cappadocia 196, 8. - - Cares 50, 14. 85, 12. - - Caria 49, 21. 51, 7. 85, 4. - - Carpion 159, 5. - - Carthaginienses 272, 22. - - Carthago 195, 17. - - Carya civitas Peloponnensis 4, 11. - - Caryates 4, 14. 22. - - Casius 195, 7. - - Castoris aedis 101, 18. 21. - - Caucasus mons 190, 13. - - Celtica 190, 16. - - Centauri 173, 26. - - Cephisos 198, 8. - - Cereris aedes 30, 21. 71, 19. 161, 10. - - Chaldaei 224, 22. 232, 9. 14. - Chaldaica disciplina 224, 23. - - Charias 273, 17. 160, 4. - - Chersiphron 70, 5. 159, 3. 249, 26. 250, 12. - Gnosius 161, 5. - - Chion (Chionis?) Corinthius 63, 20. - - Chionides 132, 14. - - Chios 85, 7. 158, 4. 283, 3. - Chii 283, 4. - - Chropes (Cychropes) 199, 3. - - Cia 202, 3. - - Cicero 218, 6. - - Cilbiani agri Ephesiorum 177, 2. - - Cilicia 194, 24. 195, 13. - - Circus Flaminius 101, 18. 21. 236, 17. - Maximus 71, 19. - - Clazomenae 85, 8. - Clazomenii 198, 9. - - Clitor 200, 28. - - Colchi 34, 25. 190, 15. - - Collina porta 69, 7. - - Coloe _Iocundus_ 191, 2. - - Colophon 85, 7. - - Coos 232, 15. - - Corinthii 87, 6. 116, 20. - - Corinthia virgo 86, 21. - Corinthiae aedes 13, 6. _passim l. IV._ (87, 4). - Corinthii oeci 143, 10. - Corinthium vas 205, 4. - - Cn. Cornelius 2, 4. - - Cornetus campus 199, 23. - - Cossutius civis Romanus 160, 22. 161, 18. 19. - - Cottius 199, 21. - - Crates (?) 132, 14. - - Crathis 198, 9. - - Creta 19, 8. 59, 3. - - Cretenses 19, 7. 15. - - Creusa 85, 2. - - Croesus 49, 14. 155, 16. - - Ctesibius 5, 27. 160, 3. 260, 13. 23. - Alexandrinus 237, 5 sqq. - Ctesibica machina 259, 19. - - Cumae 129, 15. - Cumanorum montes 42, 23. - - Cutiliae 194, 3. - - Cyclades 176, 20. - - Cydnos 194, 24. - - Cyrenae 197, 22. - - Cyziceni oeci 143, 27. - Cyzicena triclinia 149, 26. - - - Daphnis Milesius 161, 9. - - Darius 155, 17. - - Delos 217, 2. - - Delphi 85, 2. 159, 6. - - Demetrius 161, 7. - - Demetrius Phalereus 161, 12. - - Demetrius Poliorcetes 281, 2. 282, 17. - - Democles 160, 3. - - Democritus 37, 17. 21. 155, 13. 158, 22. 212, 21. 217, 9. - physicus 231, 18. - Abderites 232, 20. - - Demophilos 159, 21. - - Diades 160, 2. 273, 17. 19. 275, 18. - - Dianae aedis 13, 9. 59, 1. 70, 1. 4. 71, 13. 86, 1. 101, 19. 159, 2. 8. - 161, 5. 7. 249, 28. 251, 22. - - Dinocrates architectus 31, 7 sqq. - - Diognetus Rhodius architectus 280, 18 sqq. - - Diomedes 20, 10. - - Dionysodorus 236, 20. - - Diphilos 160, 3. - - Doricae aedes 13, 3. _passim l. IV._ (85, 16). - fores 96, 19. 142, 14. - peristyla 142, 24. - - Dorieon civitates 85, 17. - - Dorus 84, 19. - - Dyris 190, 18. - - Dyrrachium 195, 19. - - - Elephantis 191, 6. - - Eleusis 161, 9. - - Elpias Rhodius 20, 11. - - Empedocles 184, 1. - - Ennius 218, 1. - - Ephesus 58, 24. 70, 4. 85, 5. 159, 2. 161, 5. 175, 24. 242, 5. 249, 28. - 252, 3. - Ephesii 177, 2. 179, 8. 251, 21. - - Epicharmus 184, 2. - - Epicurus 37, 18. 132, 9. 155, 15. - - Epimachus Atheniensis architectus 281, 3. - - Eptagonus, Eptabolus lacus 190, 19. 20. - - Eratosthenes Cyrenaeus 10, 16. 27, 2. 28, 5. 216, 21. 217, 5. - - Erythrae 85, 8. - Erythraei 198, 10. - - Etruria 43, 14. 24. 44, 9. 61, 5. 9. 195, 4. - - Etrusci haruspices 30, 13. - - Euangelus 252, 6. - - Eucrates (Crates?) 132, 14. - - Euctemon 232, 24. - - Eudoxus 232, 23. 236, 16. - - Eumenicae porticus 122, 3. - - Euphranor 160, 1. - - Euphrates 190, 14. - - Euripides 183, 15. 199, 9. 223, 6. - eius fabula Phaethon 223, 9. - - - Faberius scriba 178, 20. - - Falernum vinum 197, 13. - - Faliscus ager 199, 23. - - colonia Fanestris 60, 10. - Iulia Fanestris 106, 12. - - Fauni aedis 69, 11. - - Ferenti municipium 45, 24. - - Fidenates lapidicinae 44, 20. - - Flaminius circus 101, 18. 236, 17. - - Florae aedes 13, 5. 179, 12. - - Fontis aedes 13, 5. - - Fortunae Equestris aedis 71, 3. - ad tres Fortunas aedis 69, 6. - - Forum Caesaris 70, 19. - - Fundi 197, 13. - - Fuficius 160, 8. - - - Gades 272, 23. - - Gaditani 273, 8. - - Gallia 34, 24. 182, 4. 190, 15. - Gallicae paludes 20, 2. - - Ganges 190, 13. - - Geras Chalcedonius 273, 8. - - Gnosos 19, 9. - - Gortyna 19, 9. - - Graeci _passim._ - - Graecia 4, 12. 136, 7. - - Graia statio 52, 3. - - - Hadrianum mare 59, 5. 61, 7. - - Halicarnassus 49, 16. 24. - - Hegesias 204, 8. - - Hegetor Byzantius 277, 19. - - Hegias (?) Athen. 63, 20. - - Hellas 84, 25. - - Hellen 84, 19. - - Heraclea 251, 23. - - Heraclitus Ephesius 37, 16. 183, 14. - - Herculis aedes 13, 3. 30, 11. 49, 6. 71, 20. - - Hermodorus 69, 19. - - Hermogenes 70, 1. 72, 16. 73, 6. 90, 23. 159, 7. - - Herodotus 204, 8. - - Hierapolis 196, 13. - - Hiero 215, 10. 18. - - Himeras 195, 2. - - Hipparchus 232, 24. - - Hippocrates 8, 14. - - Hispania 34, 24. 134, 14. 176, 15. 179, 10. - ulterior 39, 14. - - Homerus 157, 25. - - Homeromastix 157, 18. - - Honoris & Virtutis aedis 69, 19. 161, 21. - - M. Hostilius 20, 13. - - Hymettus mons 49, 5. - - Hypanis 176, 25. 190, 15. 196, 24. - - - Ictinos 159, 5. 161, 10. - - Ilias 157, 19. - - Ilienses 198, 18. - - India 190, 13. 195, 16. - - Indus 190, 13. - - Iollas 199, 20. - - Ion 85, 1. 13. - Iones 85, 6. 11. 86, 15. - Ionia 85, 13. - - Ionicae aedes 13, 10. _passim l. III. IV._ (86, 16). - fores 97, 21. 142, 15. - - Iope 196, 2. - - Iovis aedis 30, 7. 49, 6. 69, 11. 107, 5. - Iovis Fulguris 12, 25. - Iovis Statoris 69, 19. - Iovis Olympii 70, 11. 160, 15. 161, 16. - arae 102, 22. - stella 138, 4. 220, 7 sqq. - - Isidis aedis 30, 10. - - Ismuc 203, 4. - - Isthmia 212, 5. - - Italia 43, 24. 49, 8. 105, 2. 116, 18. 138, 6. 176, 8. 190, 16. - 200, 2. 25. - Italica consuetudo 127, 1. 143, 27. - (mos) 151, 17. - - Iuba rex 203, 2. - - Iulia (curia) 106, 1. - - Divi Iulii aedis 70, 18. - - C. Iulius Masinissae (Masinthae) filius 203, 11. - - Iunonis aedis 13, 9. 30, 7. 84, 21. 159, 1. - - - Lacedaemon 49, 11. - - Lacones 4, 22. - - Laodicenses 198, 10. - - Larignum castellum 59, 20. 60, 9. - - Latinum theatrum 120, 1. - Latinae appellationes 110, 19. 150, 21. - - Lebedos 85, 8. - - Leleges 50, 14. 85, 12. - - Lemnos 176, 16. - - Leochares 50, 4. 5. 159, 17. - - Leonides 160, 1. - - Lesbos 23, 19. 197, 11. - - Liberi Patris aedes 13, 9. 30, 10. 72, 15. 90, 25. 122, 3. 159, 9. - - Licymnius mathematicus 174, 7. 24. - - Liparis 195, 13. - - Lucania 198, 9. - - Lucretius 218, 5. - - Lumpharum (Nympharum) aedis 13, 5. - - Lunae aedes 12, 27. 116, 21. - - Lusitania 34, 24. - - Lydia 197, 12. - Lydium genus laterum 38, 27. - - Lyncestus 200, 1. - - Lysippus 63, 13. - - - Macedonia 31, 8. 157, 17. 179, 22. 199, 8. - - Maeoni 197, 11. - - Magi 183, 14. - - Magnesia 70, 1. 159, 8. 175, 24. 203, 1. - - Mamertinum vinum 197, 12. - - Mariana aedis 69, 19. 162, 1. - - Marcia aqua 192, 12. - - Maris ara 102, 23. - - Martis aedis 13, 3. 30, 12. 15. 19. 51, 3. - stella 138, 5. 220, 7 sqq. - - Masinissa 203, 11. - - Massilia 35, 18. 283, 26. - - Massilitani 284, 1. - - Mauretania 190, 17. 191, 7. - - Maurusia 190, 17. - - Maxilua 39, 14. - - Mausoleum 50, 1. 159, 11. - - Mausolus 49, 16. 50, 27. 51, 5. - - Mazaca 196, 9. - - Medullorum natio 200, 26. - - Melampus 160, 1. 201, 4. - - Melas 50, 12. - (fluvius) 198, 8. - - Melite 85, 8. 9. - - Melos 176, 20. - - Menesthes 70, 2. - - Mercurii aedis 30, 9. 50, 6. - stella 220, 6 sqq. - - Meroe 191, 2. - - Metagenes 159, 3. 161, 6. 250, 12. 251, 8. - - Metelli porticus 69, 19. - - Meto 232, 24. - - Metrodorus 204, 8. - - Milesii 85, 6. - - Miletus 85, 5. 161, 8. - - Milo Crotoniates 212, 18. - - Minervae aedes 8, 4. 13, 3. 30, 7. 101, 22. 159, 3. 4. - promuntorium 129, 16. - - P. Minidius 2, 4. - - Mithridaticum bellum 122, 6. - - L. Mummius 116, 19. - - Murena 49, 13. - - C. Mucius 69, 20. 161, 21. - - Musae 156, 14. 214, 20. - - Myagrus Phocaeus 63, 21. - - Mylasa 49, 23. - - Myron 8, 13. 63, 12. - - Mysia κατακεκαυμένη 43, 2. - - Mytilene 23, 20. - - Myus 85, 5. - - - Nemea 212, 5. - - Nemus 101, 19. - - Neptunius fons 199, 2. - - Nexaris 159, 21. - - Nilus 32, 19. 96, 11. 191, 7. 8. - - Nomades (Numidae) 196, 2. - - Nonacris 199, 14. - - Nymphodorus 160, 3. - - - Oceanus 191, 10. - - Odyssea 157, 19. - - Olympia 212, 5. - - - Padus 59, 5. 60, 10. 190, 16. - - Paconius Ephesius 161, 7. 9. 251, 6 sqq. - - Pallas Minerva 101, 22. - - Pallenses lapidicinae 44, 20. 46, 8. - - Paphlagonia 200, 24. - - Paraetonium 195, 7. - - Parmenion 236, 18. - - Paros 251, 23. - - Patrae 49, 6. - - Patrocles 236, 19. - - Pausanias 4, 22. - - Peloponnesus 84, 19. - - Pentelensis mons 49, 6. - - Pephrasmenos Tyrius 273, 5. - - Pergamus 156, 8. - - Persae 4, 12 sqq. 202, 9. - - Persica porticus 5, 3. - spolia 122, 6. - - Phaethon 223, 9. - - Pharax Ephesius 63, 21. - - Phasis 190, 15. - - Phidias 63, 13. - - Philippus 232, 24. - - Philippus Amyntae filius 273, 15. - - Philo 159, 6. 161, 13. - - Philo Byzantius 160, 3. - - Philolaus Tarentinus 10, 15. - - Phocaea 85, 8. - - Phryges 35, 7. - - Phrygia 196, 14. - - Picenum 44, 24. - - Pinna Vestina 194, 3. - - Piraeeus portus 159, 7. 194, 18. - - Pisaurum 60, 11. - - Pisistratus 160, 15. - - Pitane 39, 15. - - Pixodarus 251, 20 sqq. - - Placentia 218, 22. - - Plataicum proelium 4, 23. - - Plato 66, 24. 155, 14. 212, 21. 213, 12. 214, 4. - - Pollis 160, 1. - - Polycles (Ephesius?) 63, 23. - - Polyclitus 8, 13. - (Polycletus) 63, 13. - - Polyidos 160, 4. - Thettalos 273, 16. - - Pompeianus pumex 42, 30. - - Pompeiani Herculis aedis 71, 20. - Pompeianae porticus 122, 2. - - Pomptinae paludes 20, 7. - - Pontus 34, 25. 134, 15. 176, 15. 24. 25. 182, 3. 196, 24. - - Pormos 160, 14. - - Posidonius 204, 8. - - Pothereum (?) flumen 19, 8. - - Praxiteles 159, 17. - - Priene 8, 4. 85, 7. 159, 3. - - Proetus 201, 5. - - Proconnesos 251, 23. - - Proconnesium marmor 49, 17. - - Proserpinae aedes 13, 5. 161, 10. - - Pthia nympha 84, 20. - - Ptolomaeus rex 156, 9. 157, 19. - Philadelphus 158, 3. - - Puteoli 180, 26. - - Pyrros 160, 4. - - Pythagoras 104, 1. 184, 1. 212, 21. 214, 6. 19. - Samius 232, 19. - - Pythagorei 37, 19. (104, 1). - Pythagoricum trigonum 259, 8. - - Pytheos architectus 8, 4. 9, 7. 90, 23. 159, 4. 12. - - Pythia 62, 16. 212, 5. - - - Quirini aedis 70, 4. 179, 13. - - - Ravenna 20, 3. 57, 18. 60, 10. - - Rhenus 190, 16. - - Rhodanus 190, 15. - - Rhodiacum peristylum 149, 21. - - Rhodii 51, 6 sqq. 280, 25 sqq. - - Rhodienses 131, 15. 280, 17. - - Rhodos 51, 20. 22. 23. 131, 18. 181, 11. 182, 9. 233, 13. 280, 21. - - Roma 69, 26. 70, 11. 72, 15. 116, 17. 20. 134, 15. 179, 9. 12. 218, 22. - 233, 11. 18. - (urbs 44, 20. 46, 9.) - Romanus populus 1, 50. 20, 18. 52, 11. 27. 138, 1. 10. 176, 17. - 242, 16. - - Romuli casa 35, 21. - - Rubrae lapidicinae 44, 20. 46, 8. - - - Salmacidis fons 50, 6. - - Salpia 20, 9. - Salpini 20, 21. - - Salutis aedes 13, 25. - - Samiramis 196, 1. - - Samos 85, 7. 159, 2. - - Sardiani 49, 14. - - Sarnacus 160, 1. - - Saturni stella 138, 5. 220, 7 sqq. - - Satyrus 159, 11. - - Scopas 159, 17. - - Scopinas ab Syracusis 10, 17. - Syracusius 236, 18. - - Serapis aedes 30, 10. - - P. Septimius 160, 10. - - Sicilia 195, 2. 197, 12. - - Silanion 160, 1. - - Silenus 158, 28. - - Sinope 176, 15. - - Smyrna 122, 7. 158, 4. 176, 21. - Smyrnaeorum civitas 85, 11. - - Socrates 62, 16. 64, 6. 155, 14. - - Soli 195, 13. - - Solis aedes 12, 27. - - Soractinae lapidicinae 44, 21. - - Statoniensis praefectura 45, 16. - - Stratoniceum 122, 7. - - Styx 199, 16. - - Sunion 101, 22. - - Susae 202, 9. - - Syene 191, 6. - - Syracusae 215, 10. - - Syria 59, 3. 190, 14. 196, 2. 197, 20. - - - Tanais 190, 15. - - Tarentum 233, 13. - - Tarquinienses 45, 14. - - Tarsos 194, 24. 203, 1. - - Teanum 200, 2. - - Teleas (?) Atheniensis 63, 20. - - Teos 72, 15. 85, 7. 159, 9. - - Terracina 197, 13. 199, 1. - - Terrae ara 102, 23. - - Thales 37, 15. 155, 13. - Milesius 183, 13. 232, 18. - - Thasos 251, 23. - - Thebaici campi 191, 6. - - Themistocles 122, 4. - - Theo Magnes 63, 23. - - Theocydes 159, 21. - - Theodorus 159, 2. - Th. Phocaeus 159, 5. - - Theodosius 236, 19. - - Theodotus 176, 22. - - Theophrastus 132, 1. 204, 7. - - Thessalia 199, 5. - - Thracia 199, 4. - - Tiberina insula 69, 11. - - Tiberis 190, 16. - - Tiburtina via 192, 23. - Tiburtinae lapidicinae 44, 21. - Tiburtina saxa 45, 4. - testacea 164, 4. - - Tigris 190, 14. - - Timaeus 204, 8. - - Timavus 190, 16. - - Timotheus 50, 5. 159, 18. - - Tmolites 197, 12. - - Tralles 49, 9. 122, 8. 159, 10. 173, 23. - - Triton aereus 25, 7. - - Troezen 50, 13. 194, 21. - - Troia 20, 10. 155, 12. 198, 9. - - Troiani campi 198, 16. - Troianae pugnae 172, 20. - - Trypho Alexandrinus architectus 283, 15. - - Tyana 196, 9. - - Tuscanicae aedes 71, 19. 99, 17 sqq. - Tuscanica cava aedium 140, 8. - - Tyrrenicum mare 61, 4. - - - Ulixes 172, 20. - - Umbria 44, 24. - - Uticenses 38, 23. - - - Varro 49, 13. 218, 7. - Terentius Varro 160, 9. - - Veiovis aedis 101, 18. - - Velinus 200, 2. - - Veneris aedes 13, 5. 30, 13. 15. 50, 6. 26. 70, 19. - stella 220, 6 sqq. - - Venetia 44, 24. - - Vestae ara 102, 23. - - Vestorius 180, 26. - - Vesuvius mons 42, 9. 28. - - Volcani aedes 30, 15. 17. - - Volsiniensis lacus 45, 16. - - - Xanthus 198, 9. 18. - - Xenophanes 155, 13. - Colophonius 232, 19. - - Xuthus 85, 1. - - - Zacynthus 195, 19. - - Zama 203, 2. - - Zenon 155, 15. - - Zmyrna v. Smyrna. - - Zoilus 157, 17. - - * * * * * - - - - -Appendicula codicum Vitruvii Harleiani -Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis. - - -(1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios -XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias -VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi -libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios -VIII. - -(2) De ponderibus. Calculus est ciceris grana duo, et -est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo -oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent. -dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes -statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae -XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam, -CXX libras talentum faciunt. - -(3) De liquidis. Coclear habet dimidiam dragmam, id -est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae -VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae -II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia -IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt. -urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam. -modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt. - -(4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est -scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear. - -(5) confectio dialthaeas calastica recipit haec.… -troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam. -haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII -in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde -colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras -II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper -agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic -iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad -focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani -optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non -solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et -quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt -duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et -non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem -quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat -ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam -e stomacho discutit. - -(6) Tinctio vitri pratini. Tere vitrum bene, limas -aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et -coques per dies tres. Alia tinctio. Teres vitrum bene, mittes -per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques -per dies tres. Alia lactei coloris. In libra mittes -stagni ÷ III et decoques per dies II. Tinctio sanguinea. -In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. Tinctio -rubea. In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies -sex. Tinctio alithini. Absque igne tinctum. ungues subtiles -vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut -rubea. - -(7) Crisocolon. In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis -olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo -teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim, -et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ -ipsum crisocolon. Aliud crisocolon. Calcu cecaumenu -libram I, alumen solidos duo. Crisocolon. Aurum commixtum -cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et -ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres -in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum -sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli. - -(8) Argenti gluten. Argenti partes II et aeramen partem -I. Alia. argenti gluten. Argentum mixtum cum argento -vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris -utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua -quod sufficit. Aeramenti gluten. Aeramen libram I, plumbi -libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes -plumbum et commisces in unum. Stagni gluten. Stagni -partes II et plumbi unam. Petrae gluten. Marmoris albi -trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes -cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem -marmoris et facies gluten marmoris. Petrae gluten. Ictiocollon -÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris, -sicut superius. Ligni autem gluten. taurocollon semotim, -ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum, -sicut superius docuimus in exaurata. - -(9) Compositio brondisino. aeraminis partes duas, -plumbi unam, stagni unam. - -(10) Compositio cinnabarin alithinis et mundissimae -ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam, -argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam -fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum -et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus -habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus -habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii, -ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla -ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem. -dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in -circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum -videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem -facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem -succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum -fuerit, dimittes eam refrigidare. - -(11) Lulax id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli -mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem -guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et -alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam -unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod -pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde -tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum -supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam -requiescere. confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I, -et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. Specierum et ponderum atque colorum sumpta -ex phisicis probamenta finiunt. Amen. ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ. -Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris -et aedificiis adservanda.＞ - -(12) De rosato. -Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X -sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras -adicies, et uteris. -De oleo liliacio. Per olei libras singulas dena lilia -curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare -sub divo. -De oleo roseo. In olei libras singulas rosae purgatae -singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis -et luna. -De rodomeli. In suci rosae sextariis singulis libras -singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis. - -(13) Si fistulae aequalis grossitudinis fuerint et maior -minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis -eius diametrum, diapason consonantiam ad se invicem -resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem -quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter -mensuram contineat, bis diapason consonantiam resonabunt. -Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper -longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri -quod in cavo est, diatessaron consonantiam resonabunt. -Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper -longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri -quod in cavo est, diapente consonantiam resonabunt. Item -si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper -longitudinis eius octavam partem, tonum resonabunt. -Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et -insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia -semitonium erit. - - - - -De probatione auri et argenti. - -Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento -similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui -vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra -cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in -statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius -argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si -inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem -inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve -in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum -et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem -massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus -scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito. -si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit. -si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. -hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem -partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere -fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter -densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum -propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit -adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate -argenti XII denarios significare libram, sicut prima -lectionis huius fronte praefixum est. - - - - -De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus. - - -In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet -ad certum cerae pondus respondere debeat. - -Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII, -aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII -et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII -et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. - -Item si cerae fuerit libra, stagni VII librae et unciae X -et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit, -tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit. -et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII -unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii -mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et -denarios IIII. - -si fuerit cerae libra, aeris albi librae VIII sumendae sunt -et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt -uncias VIIII et denarios XII. - -in libram cerae aeris cypri librae VIIII et denarii XII -mittendi sunt. - -sic in libram cerae auricalci librae VIIII et duodecies -tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI. - -contra libram cerae argenti librae X et duodecies XII -denarii. - -simili modo in libram cerae plumbi librae XII et duodecies -VI denarii mittendi sunt. - -in auri fusione contra libram cerae auri librae XVIIII et -duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI. - - - - -VITRUVII DE ARCHITECTURA - - - - -LIBER PRIMUS. - - -Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur -orbis terrarum invictaque virtute cunctis hostibus stratis, triumpho -victoriaque tua cives gloriarentur et gentes omnes subactae tuum -spectarent nutum populusque Romanus et senatus liberatus timore -amplissimis tuis cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, -tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis cogitationibus -explicata edere, metuens ne non apto tempore interpellans subirem tui -animi offensionem. - -cum vero attenderem te non solum de vita communi omnium curam -publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate -publicorum aedificiorum, ut civitas per te non solum provinciis esset -aucta, verum etiam ut maiestas imperii publicorum aedificiorum egregias -haberet auctoritates, non putavi praetermittendum quin primo quoque -tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum parenti tuo de eo -fueram notus et eius virtutis studiosus. cum autem concilium caelestium -in sedibus inmortalitatis eum dedicavisset et imperium parentis in tuam -potestatem transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens -in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio et P. Minidio et Gn. -Cornelio ad apparationem ballistarum et scorpionum reliquorumque -tormentorum refectionem fui praesto et cum eis commoda accepi. quae cum -primo mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem servasti. - -cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad exitum vitae non haberem -inopiae timorem, haec tibi scribere coepi quod animadverti multa te -aedificavisse et nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum -et privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum ut posteris -memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi praescriptiones -terminatas, ut eas attendens et ante facta et futura qualia sint -opera per te posses nota habere. namque his voluminibus aperui omnes -disciplinae rationes. - -Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus -ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus -perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. fabrica -est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e -materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. -ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione -proportionis demonstrare atque explicare potest. - -itaque architecti qui sine litteris contenderant ut manibus essent -exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus -auctoritatem, qui autem ratiocinationibus et litteris solis confisi -fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at qui utrumque -perdidicerunt, uti omnibus armis ornati citius cum auctoritate quod -fuit propositum sunt adsecuti. - -cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in architectura haec duo -insunt, quod significatur et quod significat. significatur proposita -res de qua dicitur, hanc autem significat demonstratio rationibus -doctrinarum explicata. quare videtur utraque parte exercitatus esse -debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam ingeniosum -oportet esse et ad disciplinam docilem. neque enim ingenium sine -disciplina aut disciplina sine ingenio perfectum artificem potest -efficere. et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, -historias complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam -scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, -astrologiam caelique rationes cognitas habeat. - -Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum scire oportet, -uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. deinde graphidos -scientiam habere, quo facilius exemplaribus pictis quam velit operis -speciem deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat -architecturae, et primum ea euthygrammi et circini tradit usum, e -quo maxime facilius aedificiorum in areis expediuntur descriptiones -normarumque et librationum et linearum directiones. item per opticen -in aedificiis ab certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per -arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum -rationes explicantur, difficilesque symmetriarum quaestiones -geometricis rationibus et methodis inveniuntur. - -historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe -in operibus architecti designant, de quibus argumenti rationem cur -fecerint quaerentibus reddere debent. quemadmodum si qui statuas -marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro columnis -in opere statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, -percontantibus ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis cum -Persis hostibus contra Graeciam consensit, postea Graeci per victoriam -gloriose bello liberati communi consilio Caryatibus bellum indixerunt. -itaque oppido capto viris interfectis civitate desacrata matronas -eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas neque ornatus -matronales deponere, uti non una triumpho ducerentur sed aeterno -servitutis exemplo gravi contumelia pressae poenas pendere viderentur -pro civitate. ideo qui tunc architecti fuerunt aedificiis publicis -designaverunt earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam -posteris nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. - -non minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico proelio -pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum cum superavissent, -acto cum gloria triumpho spoliorum et praedae, porticum Persicam ex -manubiis, laudis et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro -tropaeo constituerunt, ibique captivorum simulacra barbarico vestis -ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia tectum -conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore eorum fortitudinis -effectus, et cives id exemplum virtutis aspicientes gloria erecti -ad defendendam libertatem essent parati. itaque ex eo multi statuas -Persicas sustinentes epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita -ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. item sunt aliae -eiusdem generis historiae, quarum notitiam architectos tenere oportet. - -philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit -adrogans, sed potius facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est -maximum, nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest. ne -sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, -sed cum gravitate suam tueatur dignitatem bonam famam habendo. et haec -enim philosophia praescribit. praeterea de rerum natura quae graece -φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est studiosius -novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones, ut etiam -in aquarum ductionibus. incursibus enim et circumitionibus et librata -planitie expressionibus spiritus naturales aliter atque aliter fiunt, -quorum offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia -principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut Archimedis et -ceterorum qui eiusdem generis praecepta conscripserunt leget, sentire -non poterit nisi his rebus a philosophis erit institutus. - -musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam -notam habeat, praeterea ballistarum catapultarum scorpionum -temperaturas possit recte facere. in capitulis enim dextra ac sinistra -sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur suculis et vectibus e -nervo torti funes, qui non praecluduntur nec praeligantur nisi sonitus -ad artificis aures certos et aequales fecerint. bracchia enim quae -in eas tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter -utraque plagam mittere debent. quodsi non homotona fuerint, inpedient -directam telorum missionem. - -item theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica -ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci ηχεια -appellant, ad symphonias musicas sive concentus componuntur divisa in -circinatione diatessaron et diapente et ＜diapason ad＞ disdiapason, -uti vox scaenici sonitus conveniens in dispositionibus tactu cum -offenderit, aucta cum incremento clarior et suavior ad spectatorum -perveniat aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae sunt -similia his organis, sine musicis rationibus efficere nemo poterit. - -disciplinam vero medicinae novisse oportet propter inclinationes -caeli, quae Graeci κλιματα dicunt, et aeris et locorum qui sunt -salubres aut pestilentes aquarumque usus. sine his enim rationibus -nulla salubris habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet -ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum ad ambitum -stillicidiorum, et cloacarum, luminum, item aquarum ductiones. et -cetera quae eiusmodi sunt nota oportet sint architectis, uti ante -caveant quam instituant aedificia, ne controversiae factis operibus -patribus familiarum relinquantur et ut legibus scribendis prudentia -caveri possit et locatori et conductori. namque si lex perite fuerit -scripta, erit ut sine captione uterque ab utroque liberetur. ex -astrologia autem cognoscitur oriens occidens meridies septentrio, etiam -caeli ratio, aequinoctium solstitium astrorum cursus. quorum notitiam -si qui non habuerit, horologiorum rationem omnino scire non poterit. - -Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et abundans -eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse se iuste repente -profiteri architectos nisi qui ab aetate puerili his gradibus -disciplinarum scandendo, scientia plerarumque litterarum et artium -nutriti pervenerint ad summum templum architecturae. - -at fortasse mirum videbitur inperitis, hominis posse naturam tantum -numerum doctrinarum perdiscere et memoria continere. cum autem -animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem rerum et -communicationem habere, fieri posse faciliter credent. encyclios enim -disciplina uti corpus unum ex his membris est composita. itaque qui a -teneris aetatibus eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris -agnoscunt easdem notas communicationemque omnium disciplinarum, et ea -re facilius omnia cognoscunt. ideoque de veteribus architectis Pytheos, -qui Priene aedem Minervae nobiliter est architectatus, ait in suis -commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere -posse facere quam qui singulas res suis industriis et exercitationibus -ad summam claritatem perduxerunt. id autem re non expeditur. - -non enim debet nec potest esse architectus grammaticus uti fuerat -Aristarchus, sed non agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed -non amusos, nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec -plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae non -ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non aniatrologetos, nec -in ceteris doctrinis singulariter excellens, sed in is non inperitus. -non enim in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam -consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et percipere vix -cadit in potestatem. - -nec tamen non tantum architecti non possunt in omnibus rebus habere -summum effectum, sed etiam ipsi qui privatim proprietates tenent -artium non efficiunt ut habeant omnes summum laudis principatum. ergo -si in singulis doctrinis singuli artifices neque omnes sed pauci -aevo perpetuo nobilitatem vix sunt consecuti, quemadmodum potest -architectus, qui pluribus artibus debet esse peritus, non id ipsum -mirum et magnum facere ne quid ex is indigeat, sed etiam ut omnes -artifices superet qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria -summa praestiterunt. - -igitur in hac re Pytheos errasse videtur quod non animadvertit -ex duabus rebus singulas artes esse compositas, ex opere et eius -ratiocinatione. ex his autem unum proprium est eorum qui singulis rebus -sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune cum omnibus -doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et musicis est de venarum -rythmo et ad pedem motu, at si vulnus mederi aut aegrum eripere de -periculo oportuerit, non accedet musicus, sed id opus proprium erit -medici. item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures -suam cantionibus recipiant iucunditatem. - -similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de -sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis -diatessaron et diapente, et geometris de visu qui graece λογοϲ οπτικοϲ -appellatur, ceterisque omnibus doctrinis multae res vel omnes communes -sunt dumtaxat ad disputandum. operum vero ingressus, qui manu ac -tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui proprie una -arte ad faciendum sunt instituti. ergo satis abunde videtur fecisse qui -ex singulis doctrinis partes et rationes earum mediocriter habet notas -eas quae necessariae sunt ad architecturam, uti si quid de his rebus et -artibus iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. quibus vero natura -tantum tribuit sollertiae acuminis memoriae ut possint geometriam -astrologiam musicen ceterasque disciplinas penitus habere notas, -praetereunt officia architectorum et efficiuntur mathematici. itaque -faciliter contra eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis -disciplinarum sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut aliquando -fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas Tarentini, Apollonius -Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, Archimedes et Scopinas ab Syracusis, -qui multas res organicas et gnomonicas numero naturalibusque rationibus -inventas atque explicatas posteris reliquerunt. - -Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim cunctis -gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti -omnibus eruditionibus debeat esse exercitatum, et ratio propter -amplitudinem rei permittat non iuxta necessitatem summas sed etiam -mediocres scientias habere disciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab -is qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum ad regulam artis -grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque non uti summus -philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis rationibus artis -exercitatus sed ut architectus is litteris imbutus haec nisus sum -scribere. de artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes -polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus sed etiam -omnibus sapientibus cum maxima auctoritate me sine dubio praestaturum. - -Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece ταξιϲ dicitur, -et ex dispositione, hanc autem Graeci διαθεϲιν vocitant, et eurythmia -et symmetria et decore et distributione, quae graece οικονομια dicitur. - -Ordinatio est modica membrorum operis commoditas separatim universaeque -proportionis ad symmetriam comparatio. haec componitur ex quantitate, -quae graece ποϲοτηϲ dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius -operis ＜membris＞ sumptio e singulisque membrorum partibus universi -operis conveniens effectus. Dispositio autem est rerum apta conlocatio -elegansque e compositionibus effectus operis cum qualitate. species -dispositionis, quae graece dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia -orthographia scaenographia. ichnographia est circini regulaeque -modice continens usus, e qua capiuntur formarum in solis arearum -descriptiones. orthographia autem est erecta frontis imago modiceque -picta rationibus operis futuri figura. item scaenographia est frontis -et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum omnium -linearum responsus. hae nascuntur ex cogitatione et inventione. -cogitatio est cura, studii plena et industriae vigilantiaeque, effectus -propositi cum voluptate. inventio autem est quaestionum obscurarum -explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt -terminationes dispositionum. - -Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum -aspectus. haec efficitur cum membra operis convenientis sunt -altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem et ad summam -omnia respondent suae symmetriae. - -Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens consensus -ex partibusque separatis ad universae figurae speciem ratae partis -responsus. uti in hominis corpore e cubito pede palmo digito -ceterisque particulis symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in -operum perfectionibus. et primum in aedibus sacris aut e columnarum -crassitudinibus aut triglypho aut etiam embate, sed et ballistae e -foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον vocitant, navis interscalmio, -quod διαπηγμα dicitur, item ceterorum operum e membris invenitur -symmetriarum ratiocinatio. - -Decor autem est emendatus operis aspectus probatis rebus compositi cum -auctoritate. is perficitur statione, quod graece θεματιϲμωι dicitur, -seu consuetudine aut natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et -Soli et Lunae aedificia subdiu hypaethraque constituentur. horum enim -deorum et species et effectus in aperto mundo atque lucenti praesentes -videmus. Minervae et Marti et Herculi aedes doricae fient. his enim -diis propter virtutem sine deliciis aedificia constitui decet. Veneri -Florae Proserpinae Fonti Lumphis corinthio genere constitutae aptas -videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem -graciliora et florida foliisque et volutis ornata opera facta augere -videbuntur iustum decorem. Iunoni Dianae Libero Patri ceterisque diis -qui eadem sunt similitudine si aedes ionicae construentur, habita erit -ratio mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab teneritate -corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis. - -ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum aedificiis -interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia -erunt facta. si enim interiora prospectus habuerint elegantes, aditus -autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. item si doricis -epistyliis in coronis denticuli scalpentur aut in pulvinatis columnis -ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, translatis ex alia ratione -proprietatibus in aliud genus operis offendetur aspectus, alius ante -ordinis consuetudinibus institutis. - -naturalis autem decor sic erit, si primum omnibus templis saluberrimae -regiones aquarumque fontes in is locis idonei eligentur in quibus fana -constituantur, deinde maxime Aesculapio Saluti, quorum deorum plurimi -medicinis aegri curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem -locum corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus aquarum -usus subministrabuntur, celerius convalescent. ita efficietur uti -ex natura loci maiores auctasque cum dignitate divinitas excipiat -opiniones. item naturae decor erit, si cubiculis et bybliothecis -ab oriente lumina capiuntur, balineis et hibernaculis ab occidente -hiberno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est partibus a -septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque obscuratur -solis cursu sed est certa inmutabilis die perpetuo. - -Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio parcaque -in operibus sumptus cum ratione temperatio. haec ita observabitur, si -primum architectus ea non quaeret quae non poterunt inveniri aut parari -nisi magno. namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caementorum -nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, sed aliud alio loco -nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. utendum -autem est ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota, -inopiae quoque abietis aut sappinorum vitabuntar utendo cupresso populo -ulmo pinu, reliquaque his similiter erunt explicanda. - -alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum aut -ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedificia aliter -disponentur. namque aliter urbanas domos oportere constitui videtur, -aliter quibus ex possessionibus rusticis influunt fructus, non item -feneratoribus, aliter beatis et delicatis, potentibus vero quorum -cogitationibus respublica gubernatur, ad usum conlocabuntur, et omnino -faciendae sunt aptae omnibus personis aedificiorum distributiones. - -Partes ipsius architecturae sunt tres, aedificatio, gnomonice, -machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito, e quibus una est -moenium et communium operum in publicis locis conlocatio, altera est -privatorum aedificiorum explicatio. publicorum autem distributiones -sunt tres, e quibus est una defensionis, altera religionis, tertia -opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum ratio -ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, religionis deorum -inmortalium fanorum aediumque sacrarum conlocatio, opportunitatis -communium locorum ad usum publicum dispositio, uti portus fora porticus -balineae theatra inambulationes ceteraque quae isdem rationibus in -publicis locis designantur. - -Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio firmitatis utilitatis -venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum fuerit fundamentorum ad -solidum depressio et quaque e materia copiaram sine avaritia diligens -electio, utilitatis autem, cum emendata et sine inpeditione usus -locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda -distributio, venustatis vero cum fuerit operis species grata et elegans -membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum ratiocinationes. - -In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum electio loci -saluberrimi. is autem erit excelsus et non nebulosus non pruinosus -regionesque caeli spectans neque aestuosas neque frigidas sed -temperatas, deinde si vitabitur palustris vicinitas. cum enim aurae -matutinae cum sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae -nebulae adiungentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos cum -nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, efficient locum -pestilentem. item si secundum mare erunt moenia spectabuntque ad -meridiem aut occidentem non erunt salubria, quod per aestatem caelum -meridianum sole exoriente calescit meridie ardet, item quod spectat ad -occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet. - -igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora quae in his -locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere etiam ex is quae -non sunt animalia. in cellis enim vinariis tectis lumina nemo capit -a meridie nec ab occidente sed a septentrione, quod ea regio nullo -tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. ideo -etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant bonitatem cito mutant, -obsoniaque et poma quae non in ea parte caeli ponuntur quae est aversa -a solis cursu, non diu servantur. - -nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis -eripit exsugendo naturales virtutes, dissolvit eas et fervore -mollescentes efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod -quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore percalefactum -ita mollescit uti in omne genus formae faciliter fabricetur, et idem -cum molle et candens refrigeretur, tinctum frigida redurescit et -restituitur in antiquam proprietatem. - -licet etiam considerare haec ita esse ex eo quod aestate non solum in -pestilentibus locis sed etiam in salubribus omnia corpora calore fiant -inbecilla, et per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones -efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur. non -minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas, -non possunt durare sed dissolvuntur, quae autem ex calidis locis sub -septentrionum regiones frigidas, non modo non laborant inmutatione loci -valetudinibus sed etiam confirmantur. - -quare cavendum esse videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus -quae caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. namque e -principiis, quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut omnia corpora sunt -composita, id est e calore et umore, terreno et aere, ita mixtionibus -naturali temperatura figurantur omnium animalium in mundo generatim -qualitates. - -ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis calor, tunc -interficit dissolvitque cetera fervore. haec autem vitia efficit -fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit in apertas venas plus -quam patitur e mixtionibus naturali temperatura corpus. item si umor -occupavit corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia ut a -liquido corrupta diluuntur et dissolvuntur compositionibus virtutes. -item haec e refrigerationibus umoris ventorum et aurarum infunduntur -vitia corporibus. non minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis -compositio augendo aut minuendo infirmat cetera principia, terrenum -cibi plenitate, aer gravitate caeli. - -Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, animadvertat -attendatque naturas avium et piscium et terrestrium animalium, et -ita considerabit discrimina temperaturae. aliam enim mixtionem habet -genus avium, aliam piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres -minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate, aeris multum. -igitur levioribus principiis compositae facilius in aeris impetum -nituntur. aquatiles autem piscium naturae quod temperatae sunt a calido -plurimoque et aeris et terreni sunt compositae sed umoris habent oppido -quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in corpore, facilius -in umore perdurant, itaque cum ad terram perducuntur, animam cum aqua -relinquunt. item terrestria quod e principiis ab aere caloreque sunt -temperata minusque habent terreni plurimumque umoris, quod abundant -umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri. - -ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et e principiis -animalium corpora composita sensu percipimus et e superationibus -aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus -quin diligentius quaeri oporteat uti temperatissimas caeli regiones -eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. - -itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo rationem. maiores -enim pecoribus immolatis quae pascebantur in is locis quibus aut -oppida aut castra stativa constituebantur, inspiciebant iocinera, et -si erant livida et vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum -morbo an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant et -probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex aqua et pabulo, -ibi constituebant munitiones, si autem vitiosa inveniebant, iudicium -transferebant item humanis corporibus pestilentem futuram nascentem -in his locis aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant -regiones quaerentes omnibus rebus salubritatem. - -hoc autem fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae -videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium qui -sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae inter duas civitates -Gnoson et Gortynam. dextra enim et sinistra eius fluminis pascuntur -pecora, sed ex his quae pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae -autem ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem splenem. -unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt in his locis herbam, -quam pecora rodendo inminuerunt lienes. ita eam herbam colligendo -curant lienosos hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον -vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum -naturaliter pestilentes aut salubres esse. - -Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae paludes secundum -mare fuerint, spectabuntque ad septentrionem aut inter septentrionem -et orientem, eaeque paludes excelsiores fuerint quam litus marinum, -ratione videbuntur esse constituta. fossis enim ductis fit aquae -exitus ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia -motionibus concitata amarique mixtionibus non patitur bestiarum -palustrium genera ibi nasci, quaeque de superioribus locis natando -proxime litus perveniunt, inconsueta salsitudine necantur. exemplar -autem huius rei Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum -Ravennam Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia sunt -proxima paludibus, quod his rationibus habent incredibilem salubritatem. - -quibus autem insidentes sunt paludes et non habent exitus profluentes -neque per flumina neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt -et umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item in Apulia -oppidum Salpia vetus, quod Diomedes ab Troia rediens constituit sive -quemadmodum nonnulli scripserunt Elpias Rhodius, in eiusmodi locis -fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes -aliquando pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes -impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia transferenda conquireret -eligeretque. tunc is moratus non est, sed statim rationibus doctissime -quaesitis secundum mare mercatus est possessionem loco salubri ab -senatuque populoque Romano petiit ut liceret transferre oppidum, -constituitque moenia et areas divisit nummoque sestertio singulis -municipibus mancipio dedit. his confectis lacum aperuit in mare et -portum e lacu municipio perfecit. itaque nunc Salpini quattuor milia -passuum progressi ab oppido veteri habitant in salubri loco. - -Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium conlocandorum -explicatio regionesque electae fuerint fructibus ad alendam civitatem -copiosae et viarum munitiones aut opportunitates fluminum seu per -portus marinae subvectiones habuerint ad moenia comportationes -expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt facienda -uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in solido, quantum -ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore -quam parietum qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur quam -solidissima structura. - -item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti cum ad murum -hostis impetu velit adpropinquare, a turribus dextra ac sinistra -lateribus apertis telis vulneretur. curandumque maxime videtur ut non -facilis aditus sit ad oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca -praecipitia et excogitandum uti portarum itinera non sint directa sed -scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum dextrum latus accedentibus -quod scuto non erit tectum proximum erit muro. conlocanda autem oppida -sunt non quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus, -uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim anguli -procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus magis hostem tuetur -quam civem. - -crassitudinem autem muri ita faciendam censeo uti armati homines supra -obviam venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint. tum -in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae quam creberrime -instruantur, uti utraeque muri frontes inter se, quemadmodum fibulis, -his taleis conligatae aeternam habeant firmitatem. namque ei materiae -nec caries nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et -in terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis utilis -sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam in substructionibus -quique parietes murali crassitudine erunt faciundi hac ratione religati -non cito vitiabuntur. - -intervalla autem turrium ita sunt facienda ut ne longius sit alia ab -alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur, tum a turribus quae -erunt dextra ac sinistra scorpionibus reliquisque telorum missionibus -hostes reiciantur. etiamque contra interiora turrium dividendus est -murus intervallis tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint -interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro fixa. hostis -enim si quam partem muri occupaverit, qui repugnabunt rescindent et -si celeriter administraverint, non patientur reliquas partes turrium -murique hostem penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque -rotundae aut polygoniae sunt faciendae. - -quadratas enim machinae celerius dissipant, quod angulos arietes -tundendo frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum -adigendo laedere non possunt. item munitiones muri turriumque aggeribus -coniunctae maxime sunt tutiores, quod neque arietes neque suffossiones -neque machinae ceterae eis valent nocere. - -sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda nisi quibus extra -murum ex alto loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. -itaque in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae latitudinibus et -altitudinibus quam amplissimis, deinde fundamentum muri deprimendum -est intra alveum fossae et id extruendum est ea crassitudine ut opus -terrenum facile sustineatur. - -item interiore parte substructionis fundamentum distans ab exteriore -introrsus amplo spatio ita uti cohortes possint quemadmodum in acie -instructae ad defendendum supra latitudinem aggeris consistere. -cum autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, -tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori -fundamento, pectinatim disposita, quemadmodum serrae dentes solent -esse conlocentur. cum enim sic erit factum, tunc ita oneris terreni -magnitudo distributa in parvas partes neque universa pondere premens -poterit ulla ratione extrudere muri substructiones. - -de ipso autem muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non -est praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus copias, eas non -possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata sive silex seu caementum -aut coctus later sive crudus, his erit utendum. non enim uti Babylone -abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum -habent murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum proprietates -habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex his comparationibus ad -aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus. - -Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum divisiones -platearumque et angiportorum ad caeli regionem directiones. dirigentur -haec autem recte, si exclusi erunt ex angiportis venti prudenter. qui -si frigidi sunt laedunt, si calidi vitiant, si umidi nocent. quare -vitandum videtur hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis -civitatibus usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo oppidum -Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, sed positum non -prudenter. in qua civitate auster cum fiat, homines aegrotant, cum -corus, tussiunt, cum septentrio, restituuntur in salubritatem sed -in angiportis et plateis non possunt consistere propter vehementiam -frigoris. - -ventus autem est aeris fluens unda cum incerta motus redundantia. -nascitur cum fervor offendit umorem et impetus calefactionis exprimit -vim spiritus flantis. id autem verum esse ex aeolipilis aereis -licet aspicere et de latentibus caeli rationibus artificiosis rerum -inventionibus divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae -aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo aqua infunduntur -conlocanturque ad ignem, et antequam calescant non habent ullum -spiritum, simul autem fervere coeperint, efficiunt ad ignem vehementem -flatum. ita scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo de -magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus. - -＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, non solum -efficient corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si qui morbi -ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris salubribus locis habent -curationes medicinae contrariae, in his propter temperaturam exclusione -ventorum expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter -curantur in regionibus quae sunt supra scriptae haec, gravido, -arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis eiectio et cetera quae -non detractionibus sed adiectionibus curantur. haec ideo difficulter -medicantur primum quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod -defatigatis morbo viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus -extenuatur unaque a vitiosis corporibus detrahit sucum et efficit ea -exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui perflatus non habet -neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad -membra eorum alit eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis. - -Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente aequinoctiali -solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali favonium, ab -septentrionibus septentrionem. sed qui diligentius perquisierunt -tradiderunt eos esse octo, maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui -etiam exemplum conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in -singulis lateribus octagoni singulorum ventorum imagines excalptas -contra suos quosque flatus designavit, supraque eam turrim metam -marmoream perfecit et insuper Tritonem aereum conlocavit dextra manu -virgam porrigentem, et ita est machinatus uti vento circumageretur -et semper contra flatum consisteret supraque imaginem flantis venti -indicem virgam teneret. - -itaque sunt conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno -eurus, inter austrum et favonium ab occidente hiberno africus, inter -favonium et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter -septentrionem et solanum aquilo. hoc modo videtur esse expressum uti -capiat numeros et nomina et partes unde flatus certi ventorum spirent. -quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur regiones et ortus -corum sic erit ratiocinandum. - -conlocetur ad libellam marmoreum amussium mediis moenibus, aut locus -ita expoliatur ad regula et libellam ut amussium non desideretur, -supraque eius loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator -umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana circiter -hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra et puncto signanda, -deinde circino diducto ad punctum quod est gnomonis umbrae longitudinis -signum, ex eo a centro circumagenda linea rotundationis. itemque -observanda postmeridiana istius gnomonis crescens umbra, et cum -tetigerit circinationis lineam et fecerit parem antemeridianae umbrae -postmeridianam, signanda puncto. - -ex his duobus signis circino decussatim describendum, et per -decussationem et medium centrum linea perducenda ad extremum, ut -habeatur meridiana et septentrionalis regio. tum postea sumenda est -sexta decima pars circinationis lineae totius rotundationis, centrumque -conlocandum in meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum -dextra ac sinistra in circinatione et meridiana et septentrionali -parte. tunc ex signis his quattuor per centrum medium decussatim -lineae ab extremis ad extremas circinationes perducendae. ita austri -et septentrionis habebitur octavae partis designatio. reliquae partes -dextra tres ac sinistra tres aequales his distribuendae sunt in tota -rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae sint in -descriptione. tum per angulos inter duas ventorum regiones et platearum -et angiportorum videntur debere dirigi descriptiones. - -is enim rationibus et ea divisione exclusa erit ex habitationibus -et vicis ventorum vis molesta. cum enim plateae contra directos -ventos erunt conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus -frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus viribus -pervagabitur. quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum -directiones vicorum, uti advenientes ad angulos insularum frangantur -repulsique dissipentur. - -Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina noverunt, quod a nobis -expositi sunt tantum octo esse venti. si autem animadverterint orbis -terrae circumitionem per solis cursum et umbras gnomonis aequinoctiales -et inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus mathematicis -et geometricis methodis esse inventam ducentorum quinquaginta duum -milium stadium, quae fiunt passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, huius autem -octava pars quam ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta -septem milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam magno -spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus varietates -mutatione flatus faciat. - -itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et altanus flare -solet, africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et -certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et corus, circa -septentrionem thracias et gallicus, dextra ac sinistra aquilonem -supernas et caecias, circa solanum carbas et certo tempore ornithiae, -euri vero medias partes tenentis in extremis eurocircias et volturnus. -sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut -fluminibus aut montium procellis tracta. - -praeterea aurae matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte -versando pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens exprimit -aurarum antelucano spiritu flatus. qui cum exorto sole permanserunt, -euri venti tenent partes, et ea re quod ex auris procreatur ab -Graecis ευροϲ videtur esse appellatus crastinusque dies propter auras -matutinas αυριον fertur esse vocitatus. sunt autem nonnulli qui negant -Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis terrae colligere. quae sive -est certa sive non vera, non potest nostra scriptura non veras habere -terminationes regionum unde spiritus ventorum oriuntur. - -ergo si ita est, tantum erit uti non certam mensurae rationem sed aut -maiores impetus aut minores habeant singuli venti. Quoniam haec a nobis -sunt breviter exposita, ut facilius intellegantur visum est mihi in -extremo volumine formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, -unum ita deformatum ut appareat unde certi ventorum spiritus oriantur, -alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis directionibus vicorum et -platearum evitentur nocentes flatus. erit autem in exaequata planitie -centrum ubi est littera A, gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est -B, et a centro ubi est A diducto circino ad id signum umbrae ubi est -B, circumagatur linea rotundationis. reposito autem gnomone ubi antea -fuerat, expectanda est dum decrescat faciatque iterum crescendo parem -antemeridianae umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis ubi -erit littera C. tunc a signo ubi est B et a signo ubi est C circino -decussatim describatur ubi erit D, deinde per decussationem ubi est D -et centrum perducatur linea ad extremum, in qua linea erunt litterae E -et F. haec linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. - -tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, circinique -centrum ponendum est in meridiana linea qua tangit rotundationem ubi -est littera E, et signandum dextra ac sinistra ubi erunt litterae G H. -item in septentrionali parte centrum circini ponendum in rotundatione -et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum dextra ac -sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K et ab H ad I per -centrum lineae perducendae. ita quod erit spatium ab G ad H, erit -spatium venti austri et partis meridianae, item quod erit spatium ab I -ad K, erit septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres -dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in quibus litterae L -M et ab occidente in quibus sunt litterae N et O. ab M ad O et ab L ad -N perducendae sunt lineae decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum -octo spatia in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis -angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum et austrum in -angulo erit littera G, inter austrum et africum H, inter africum et -favonium N, inter favonium et caurum O, inter caurum et septentrionem -K, inter septentrionem et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L, -inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos octagoni -gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum divisiones. - -Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio ad -opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda aedibus -sacris foro reliquisque locis communibus. et si erunt moenia secundum -mare, area ubi forum constituatur eligenda proxime portum, sin autem -mediterranea, in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum -maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni et Minervae -in excelsissimo loco unde moenium maxima pars conspiciatur areae -distribuantur. Mercurio autem in foro, aut etiam ut Isidi et Serapi in -emporio, Apollini Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus -civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad circum, Marti extra -urbem sed ad campum, itemque Veneri ad portum. id autem etiam Etruscis -haruspicibus disciplinarum scripturis ita est dedicatum, extra murum -Veneris Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in urbe -adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, Volcanique vi -e moenibus religionibus et sacrificiis evocata ab timore incendiorum -aedificia videantur liberari. Martis vero divinitas cum sit extra -moenia dedicata, non erit inter cives armigera dissensio, sed ab -hostibus ea defensa a belli periculo conservabit. - -item Cereri extra urbem loco, quo non omnes semper homines nisi per -sacrificium necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque -moribus is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum -rationes aptae templis areae sunt distribuendae. De ipsis autem aedibus -sacris faciundis et de earum symmetriis in tertio et quarto volumine -reddam rationes, quia in secundo visum est mihi primum de materiae -copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus et -quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus aedificiorum et ordines -et genera singula symmetriarum peragere et in singulis voluminibus -explicare. - - - - -LIBER SECUNDUS. - - -Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, cum -Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia ad exercitum -regiae cupidus commendationis. is e patria a propinquis et amicis tulit -ad primos ordines et purpuratos litteras ut aditus haberet faciliores, -ab eisque exceptus humane petiit uti quamprimum ad Alexandrum -perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum tempus -expectantes. itaque Dinocrates ab his se existimans ludi ab se petiit -praesidium. fuerat enim amplissima statura, facie grata, forma -dignitateque summa. his igitur naturae muneribus confisus vestimenta -posuit in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea -fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque clavam tenens -incessit contra tribunal regis ius dicentis. - -novitas populum cum avertisset, conspexit eum Alexander. admirans ei -iussit locum dari ut accederet, interrogavitque quis esset. at ille, -Dinocrates, inquit, architectus Macedo, qui ad te cogitationes et -formas adfero dignas tuae claritatis. namque Athon montem formavi -in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi civitatis -amplissimae moenia, dextra pateram quae exciperet omnium fluminum quae -sunt in eo monte aquam, ut inde in mare profunderetur. - -delectatus Alexander narratione formae statim quaesiit, si essent -agri circa qui possent frumentaria ratione eam civitatem tueri. cum -invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus, Dinocrates, -inquit, attendo egregiam formae compositionem et ea delector, sed -animadverto si qui deduxerit eo loci coloniam fore ut iudicium eius -vituperetur. ut enim natus infans sine nutricis lacte non potest ali -neque ad vitae crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et -eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere nec sine -abundantia cibi frequentiam habere populumque sine copia tueri. itaque -quemadmodum formationem puto probandam, sic iudico locum inprobandum, -teque volo esse mecum, quod tua opera sum usurus. - -ex eo Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum -persecutus. ibi Alexander cum animadvertisset portum naturaliter tutum, -emporium egregium, campos circa totam Aegyptum frumentarios, inmanis -fluminis Nili magnas utilitates, iussit eum suo nomine civitatem -Alexandriam constituere. ita Dinocrates a facie dignitateque corporis -commendatus ad eam nobilitatem pervenit. mihi autem, imperator, -staturam non tribuit natura, faciem deformavit aetas, valetudo detraxit -vires. itaque quoniam ab his praesidiis sum desertus, per auxilia -scientiae scriptaque ut spero perveniam ad commendationem. - -Quoniam autem primo volumine de officio architecturae -terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et intra moenia -arearum divisionibus, cum sequatur ordo de aedibus sacris et publicis -aedificiis itemque privatis quibus proportionibus et symmetriis debeant -esse uti explicentur, non putavi ante ponendum nisi prius de materiae -copiis, e quibus conlatis aedificia structuris et materiae rationibus -perficiuntur, quas habeant in usu virtutes exposuissem quibusque rerum -naturae principiis essent temperatae dixissem. sed antequam naturales -res incipiam explicare, de aedificiorum rationibus unde initia -ceperint et uti creverint eorum inventiones ante ponam, et insequar -ingressus antiquitatis rerum naturae et eorum qui initia humanitatis -et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt. itaque -quemadmodum ab his sum institutus exponam. - -Homines veteri more ut ferae in silvis et speluncis et nemoribus -nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. interea quodam in -loco ab tempestatibus et ventis densae crebritatibus arbores agitatae -et inter se terentes ramos ignem excitaverunt, et eo flamma vehementi -perterriti qui circa eum locum fuerunt sunt fugati. post ea requieta -propius accedentes cum animadvertissent commoditatem esse magnam -corporibus ad ignis teporem, ligna adicientes et ita conservantes -alios adducebant et nutu monstrantes ostendebant quas haberent ex eo -utilitates. in eo hominum congressu cum profundebantur aliter spiritu -voces, cotidiana consuetudine vocabula ut obtigerant constituerunt, -deinde significando res saepius in usu ex eventu fari fortuito -coeperunt et ita sermones inter se procreaverunt. - -ergo cum propter ignis inventionem conventus initio apud homines et -concilium et convictus esset natus, et in unum locum plures convenirent -habentes ab natura praemium praeter reliqua animalia ut non proni sed -erecti ambularent mundique et astrorum magnificientiam aspicerent, item -manibus et articulis quam vellent rem faciliter tractarent, coeperunt -in eo coetu alii de fronde facere tecta, alii speluncas fodere sub -montibus, nonnulli hirundinum nidos et aedificationes earum imitantes -de luto et virgulis facere loca quae subirent. tunc observantes aliena -tecta et adicientes suis cogitationibus res novas, efficiebant in dies -meliora genera casarum. - -cum essent autem homines imitabili docilique natura, cotidie -inventionibus gloriantes alius alii ostendebant aedificiorum effectus, -et ita exercentes ingenia certationibus in dies melioribus iudiciis -efficiebantur. primumque furcis erectis et virgulis interpositis -luto parietes texerunt. alii luteas glaebas arefacientes struebant -parietes, materia eos iugumentantes, vitandoque imbres et aestus -tegebant harundinibus et fronde. posteaquam per hibernas tempestates -tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes luto inducto, -proclinatis tectis stillicidia deducebant. - -Haec autem ex is quae supra scriptae sunt originibus instituta esse -possumus sic animadvertere quod ad hunc diem nationibus exteris ex -his rebus aedificia constituuntur, ut in Gallia Hispania Lusitania -Aquitania, scandulis robusteis aut stramentis. apud nationem Colchorum -in Ponto propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis dextra -ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto quanto arborum -longitudines patiuntur, conlocantur in extremis partibus earum supra -alterae transversae, quae circumcludunt medium spatium habitationis. -tum insuper alternis trabibus ex quattuor partibus angulos -iugumentantes et ita parietes arboribus statuentes ad perpendiculum -imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, quae relinquuntur -propter crassitudinem materiae, schidiis et luto obstruunt. item tecta, -recidentes ab extremo transtra, traiciunt gradatim contrahentes, et ita -ex quattuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, quas fronde et -luto tegentes efficiunt barbarico more testudinata turrium tecta. - -Phryges vero, qui campestribus locis sunt habitantes, propter inopiam -silvarum egentes materiae eligunt tumulos naturales eosque medios -fossura distinentes et itinera perfodientes dilatant spatia quantum -natura loci patitur. insuper autem stipites inter se religantes metas -efficiunt, quas harundinibus et sarmentis tegentes exaggerant supra -habitationes e terra maximos grumos. ita hiemes calidissimas, aestates -frigidissimas efficiunt tectorum rationes. nonnulli ex ulva palustri -componunt tuguria tecta. apud ceteras quoque gentes ad nonnulla loca -pari similique ratione casarum perficiuntur constitutiones. non minus -etiam Massiliae animadvertere possumus sine tegulis, subacta cum paleis -terra, tecta. Athenis Areopagi antiquitatis exemplar ad hoc tempus luto -tectum. item in Capitolio commonefacere potest et significare mores -vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum stramentis tecta. - -ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum sic ea fuisse -ratiocinantes possumus iudicare. Cum autem cotidie faciendo tritiores -manus ad aedificandum profecissent et sollertia ingenia exercendo per -consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria in animos -eorum adiecta perfecit ut qui fuerunt in his studiosiores fabros -esse se profiterentur. cum ergo haec ita fuerint primo constituta -et natura non solum sensibus ornavisset gentes quemadmodum reliqua -animalia, sed etiam cogitationibus et consiliis armavisset mentes et -subiecisset cetera animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus -aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, e fera -agrestique vita ad mansuetam perduxerunt humanitatem. - -tum autem instruentes animo se et eprospicientes maioribus -cogitationibus ex varietate artium natis, non casas sed etiam domos -fundatas et latericiis parietibus aut e lapide structas materiaque et -tegula tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum -e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum perduxerunt -rationes. posteaquam animadverterunt profusos esse partus ab natura -materiae et abundantiam copiarum ad aedificationes ab ea comparatam, -tractando nutrierunt et auctam per artes ornaverunt voluptatibus -elegantiam vitae. igitur de his rebus quae sunt in aedificiis ad usum -idoneae, quibus sint qualitatibus et quas habeant virtutes ut potuero -dicam. - -Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, quod putaverit -eum primum institui oportuisse, ne putet me erravisse sic reddam -rationem. cum corpus architecturae scriberem, primo volumine putavi -quibus eruditionibus et disciplinis esset ornata exponere finireque -terminationibus eius species et e quibus rebus esset nata dicere. -itaque quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. ergo in -primo ＜dixi＞ de artis officio, in hoc de naturalibus materiae rebus -quem habeant usum disputabo. namque hic liber non profitetur unde -architectura nascatur, sed unde origines aedificiorum sint institutae -et quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad hanc -finitionem. - -ergo ita suo ordine et loco huius erit voluminis constitutio. Nunc -revertar ad propositum et de copiis quae aptae sunt aedificiorum -perfectionibus, quemadmodum videantur esse ab natura rerum procreatae -quibusque mixtionibus principiorum congressus temperentur, ne obscura -sed perspicua legentibus sint ratiocinabor. namque nulla materiarum -genera neque corpora neque res sine principiorum coetu nasci neque -subici intellectui possunt, neque aliter natura rerum praeceptis -physicorum veras patitur habere explicationes, nisi causae quae insunt -in his rebus quemadmodum et quid ita sint subtilibus rationibus habeant -demonstrationes. - -Thales primum aquam putavit omnium rerum esse principium. Heraclitus -Ephesius, qui propter obscuritatem scriptorum a Graecis ϲκοτεινοϲ est -appellatus, ignem. Democritus quique est eum secutus Epicurus atomos, -quas nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt. -Pythagoreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem aera et -terrenum. ergo Democritus etsi non proprie res nominavit sed tantum -individua corpora proposuit, ideo ea ipsa dixisse videtur quod ea cum -sint disiuncta nec laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus -dividuntur sed sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent in se -soliditatem. - -ex his ergo congruentibus cum res omnes coire nascique videantur ut -eae in infinitis generibus rerum natura essent disparatae, putavi -oportere de varietatibus et discriminibus usus earum quasque haberent -in aedificiis qualitates exponere, uti cum fuerint notae, non habeant -qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum copias aedificiis -comparent. - -Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat dicam. non -enim de harenosa neque calculosa neque sabulone soluto sunt ducendi, -quod ex his generibus cum sint ducti primum fiunt graves, deinde cum ab -imbribus in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur paleaeque -in is non cohaerescunt propter asperitatem. faciendi autem sunt ex -terra albida cretosa sive de rubrica aut etiam masculo sabulone. haec -enim genera propter levitatem habent firmitatem et non sunt in opere -ponderosa et faciliter aggerantur. - -ducendi autem sunt per vernum tempus et autumnale, ut uno tenore -siccescant. qui enim per solstitium parantur ideo vitiosi fiunt quod -summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit ut videatur aridus, -interior autem sit non siccus. et cum postea siccescendo se contrahit, -perrumpit ea quae erant arida. ita rimosi facti efficiuntur inbecilli. -maxime autem utiliores erunt, si ante biennium fuerint ducti. namque -non ante possunt penitus siccescere. itaque cum recentes et non aridi -sunt structi, tectorio inducto rigideque obsolidato permanente ipsi -sidentes non possunt eandem altitudinem qua est tectorium tenere, -contractioneque moti non haerent cum eo, sed ab coniunctione eius -disparantur. igitur tectoria ab structura seiuncta propter tenuitatem -per se stare non possunt sed franguntur, ipsique parietes fortuito -sidentes vitiantur. ideo etiam Uticenses latere si sit aridus et ante -quinquennium ductus, cum arbitrio magistratus fuerit ita probatus, tunc -utuntur in parietum structuris. - -fiunt autem laterum genera tria. unum quod graece Lydium appellatur, -id est quo nostri utuntur, longum sesquipede, latum pede. ceteris -duobus Graecorum aedificia struuntur. ex his unum πενταδωρον, alterum -τετραδωρον dicitur. δωρον autem Graeci appellant palmum, quod munerum -datio graece δωρον appellatur, id autem semper geritur per manus -palmam. ita quod est quoquoversus quinque palmorum pentadoron, quod -quattuor tetradoron dicitur, et quae sunt publica opera πενταδωροιϲ, -quae privata τετραδωροιϲ struuntur. - -fiunt autem cum his lateribus semilateria, quae cum struuntur, una -parte lateribus ordines, altera semilateres ponuntur. ergo ex utraque -parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis parietes alligantur -et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem et speciem -faciunt utraque parte non invenustam. Est autem in Hispania ulteriore -civitas Maxilua, item Callet, in Asia Pitane, ubi lateres cum sunt -ducti et arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos posse -ideo videtur quod terra est de qua ducuntur pumicosa. ita cum est -levis, aere solidata non recipit in se nec combibit liquorem. igitur -levi raraque cum sint proprietate nec patiantur penetrare in corpus -umidam potestatem, quocumque pondere fuerint cogitur ab rerum natura -quemadmodum pumex uti ab aqua sustineantur. sic autem magnas habent -utilitates, quod neque in aedificationibus sunt onerosi, et cum -ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur. - -In caementiciis autem structuris primum est de harena quaerendum, ut ea -sit idonea ad materiem miscendam neque habeat terram commixtam. genera -autem harenae fossiciae sunt haec, nigra, cana, rubra, carbunculus. ex -his quae in manu confricata fecerit stridorem erit optima, quae autem -terrosa fuerit non habebit asperitatem. item si in vestimentum candidum -ea coniecta fuerit, postea excussa vel lota id non inquinarit neque ibi -terra subsiderit, erit idonea. - -sin autem non erunt harenaria unde fodiatur, tum de fluminibus aut e -glarea erit excernenda, non minus etiam de litore marino. sed ea in -structuris haec habet vitia, difficulter siccescit, neque onerari se -continenter paries patitur nisi intermissionibus requiescat, neque -concamarationes recipit. marina autem hoc amplius quod etiam parietes, -cum in is tectoria facta fuerint, remittentes salsuginem corium -dissolvunt. - -fossiciae vero celeriter in structuris siccescunt, et tectoria -permanent, et concamarationes patiuntur, sed eae quae sunt de -harenariis recentes. si enim exemptae diutius iacent, ab sole et -luna et pruina concoctae resolvuntur et fiunt terrosae. ita cum in -structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, sed ea ruunt -et labuntur onera quae parietes non possunt sustinere. recentes autem -fossiciae cum in structuris tantas habeant virtutes, eae in tectorio -ideo non sunt utiles quod pinguitudine eius calx palea commixta propter -vehementiam non potest sine rimis inarescere. fluviatica vero, propter -macritatem inutilis signino, liaculorum subactionibus in tectorio -recipit soliditatem. - -De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam de calce -diligentia est adhibenda uti de albo saxo aut silice coquatur. et -quae erit ex spisso et duriore, erit utilis in structura, quae autem -ex fistuloso, in tectoriis. cum ea erit extincta, tunc materia ita -misceatur ut si erit fossicia, tres harenae et una calcis infundantur, -si autem fluviatica aut marina duae harenae et una calcis coiciantur. -ita enim erit iusta ratio mixtionis temperaturae. etiam in fluviatica -aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia parte adiecerit, -efficiet materiae temperaturam ad usum meliorem. - -quare autem cum recipit aquam et harenam calx tunc confirmat -structuram, haec esse causa videtur quod e principiis uti cetera -corpora ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent aeris sunt -tenera, quae aquae lenta sunt ab umore, quae terrae dura, quae ignis -fragiliora. itaque ex his saxa si antequam coquantur, contusa minute -mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt nec eam -poterunt continere. cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi -fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, tunc exustis -atque exhaustis eorum viribus relinquuntur patentibus foraminibus -et inanibus. ergo liquor qui est in eius lapidis corpore et aer cum -exustus et ereptus fuerit, habueritque in se residuum calorem latentem, -intinctus in aqua, priusquam ea ignis vim recipit, umore penetrante in -foraminum raritates confervescit et ita refrigeratus reicit ex calcis -corpore fervorem. - -ideo autem quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur -non possunt ad id respondere, sed cum expenduntur, permanente ea -magnitudine, excocto liquore circiter tertia parte ponderis inminuta -esse inveniuntur. igitur cum patent foramina eorum et raritates, -harenae mixtionem in se corripiunt et ita cohaerescunt siccescendoque -cum caementis coeunt et efficiunt structurarum soliditatem. - -Est etiam genus pulveris quod efficit naturaliter res admirandas. -nascitur in regionibus Baianis et in agris municipiorum quae sunt circa -Vesuvium montem. quod commixtum cum calce et caemento non modo ceteris -aedificiis praestat firmitatem, sed etiam moles cum struuntur in mari, -sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione videtur quod sub his -montibus et terrae ferventes sunt et fontes crebri, qui non essent, si -non in imo haberent aut e sulphure aut alumine aut bitumine ardentes -maximos ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia -permanans et ardens efficit levem eam terram, et ibi qui nascitur tofus -turgens est sine liquore. ergo cum tres res consimili ratione ignis -vehementia formatae in unam pervenerint mixtionem, repente recepto -liquore una cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque -eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. - -ardores autem esse in his locis etiam haec res potest indicare quod in -montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus excavata, in quibus -vapor fervidus ab imo nascens ignis vehementia perforat eam terram per -eamque manando in his locis oritur et ita sudationum egregias efficit -utilitates. non minus etiam memorantur antiquitus crevisse ardores et -abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse circa agros flammam. -ideoque tunc quae spongia sive pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio -genere lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. - -id autem genus spongiae quod inde eximitur non in omnibus locis -nascitur, nisi circum Aetnam et collibus Mysiae quae a Graecis -κατακεκαυμενη nominatur et si quae eiusdem modi sunt locorum -proprietates. si ergo in his locis aquarum ferventes inveniuntur -fontes et montibus excavatis calidi vapores, ipsaque loca ab antiquis -memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur esse certum -ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex -calce, ita ex his ereptum esse liquorem. - -igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis et in unam potestatem -conlatis, calida umoris ieiunitas aquae repente satiata communibus -corporibus latenti calore confervescit et vehementer efficit ea -coire celeriterque unam soliditatis percipere virtutem. Relinquetur -desideratio, quoniam item sunt in Etruria ex aqua calida crebri fontes, -quid ita non etiam ibi nascitur pulvis, e quo eadem ratione sub aqua -structura solidescat. itaque visum est antequam desideraretur de his -rebus quemadmodum esse videantur exponere. - -omnibus locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides -nascuntur, sed nonnulla sunt terrena alia sabulosa itemque glareosa -aliis locis harenosa non minus materia, et omnino dissimili disparique -genere in regionum varietatibus qualitates insunt in terra. maxime -autem id sic licet considerare quod qua mons Appenninus regiones -Italiae Etruriaeque circa cingit, prope in omnibus locis non desunt -fossicia harenaria, trans Appenninum vero quae pars est ad Adriaticum -mare, nulla inveniuntur, item Achaia Asia omnino trans mare nec -nominantur quidem. igitur non in omnibus locis quibus effervent -aquae calidae crebri fontes, eaedem opportunitates possunt similiter -concurrere, sed omnia uti natura rerum constituit, non ad voluptatem -hominum sed ut fortuito disparata procreantur. - -ergo quibus locis non sunt terrosi montes sed tenerae materiae, ignis -vis per eius venas egrediens adurit eam. quod est molle et tenerum -exurit, quod autem asperum relinquit. itaque uti in Campania exusta -terra cinis, sic in Etruria excocta materia efficitur carbunculus. -utraque autem sunt egregia in structuris, sed alia in terrenis -aedificiis alia etiam in maritimis molibus habent virtutem. est autem -materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam terra, qua penitus -ab imo vehementia vaporis adusta, nonnullis locis procreatur id genus -harenae quod dicitur carbunculus. - -De calce et harena quibus varietatibus sint et quas habeant virtutes -dixi. sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus et quadrata -saxa et caementorum ad aedificia eximuntur copiae et comparantur. haec -autem inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. sunt enim -aliae molles, uti sunt circa urbem Rubrae Pallenses Fidenates Albanae, -aliae temperatae, uti Tiburtinae Amiterninae Soractinae et quae sunt -his generibus, nonnullae durae, uti siliceae. sunt etiam alia genera -plura, uti in Campania rubri et nigri tofi, in Umbria et Piceno et in -Venetia albus, qui etiam serra dentata uti lignum secatur. - -sed haec omnia quae mollia sunt hanc habent utilitatem quod ex is -saxa cum sunt exempta in opere faciliter tractantur. et si sunt in -locis tectis, sustinent laborem, si autem in apertis et patentibus, -gelicidiis et pruina contacta friantur et dissolvuntur. item secundum -oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt neque perferunt aestus. -Tiburtina vero et quae eodem genere sunt omnia sufferunt et ab oneribus -et a tempestatibus iniurias, sed ab igni non possunt esse tuta simulque -sunt ab eo tacta dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura -naturali parvo sunt umore itemque non multum habent terreni sed aeris -plurimum et ignis. igitur cum et umor et terrenum in his minus inest, -tum etiam ignis, tactu et vi vaporis ex is aere fugato, penitus -insequens et interveniorum vacuitates occupans fervescit et efficit ea -suis ardentia corporibus similia. - -sunt vero item lapidicinae complures in finibus Tarquiniensium, quae -dicuntur Anicianae, colore quemadmodum Albanae, quarum officinae maxime -sunt circa lacum Volsiniensem, item praefectura Statonensi. haec -autem habent infinitas virtutes. neque enim is gelicidiorum tempestas -neque ignis tactus potest nocere, sed sunt firmae et ad vetustatem -ideo permanentes quod parum habent e naturae mixtione aeris et ignis, -umoris autem temperate plurimumque terreni. ita spissis comparationibus -solidatae neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia nocentur. - -id autem maxime iudicare licet e monumentis quae sunt circa municipium -Ferenti ex his facta lapidicinis. namque habent et statuas amplas -factas egregie et minora sigilla floresque et acanthos eleganter -scalptos. quae cum sint vetusta, sic apparent recentia uti si sint -modo facta. non minus etiam fabri aerarii de his lapidicinis in aeris -flatura formis comparatis habent ex is ad aes fundendum maximas -utilitates. quae si prope urbem essent, dignum esset ut ex his -officinis omnia opera perficerentur. - -cum ergo propter propinquitatem necessitas cogat ex Rubris lapidicinis -et Pallensibus et quae sunt urbi proximae copiis uti, si qui voluerit -sine vitiis perficere, ita erit praeparandum. cum aedificandum fuerit, -ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur, et iacentia -permaneant in locis patentibus. quae autem eo biennio a tempestatibus -tacta laesa fuerint, ea in fundamenta coiciantur. cetera quae non -erunt vitiata, ab natura rerum probata durare poterunt supra terram -aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda sed -etiam in caementiciis structuris. - -Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo nunc omnes utuntur, et -antiquum quod incertum dicitur. ex his venustius est reticulatum, sed -ad rimas faciendas ideo paratum quod in omnes partes dissoluta habet -cubilia et coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia -inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam reticulata -praestant structuram. - -utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, uti materia ex calce et -harena crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim et -rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia sucum. cum autem -superarit et abundarit copia calcis et harenae, paries plus habens -umoris non cito fiet evanidus, sed ab his continetur. simul autem umida -potestas e materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque -ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his -cohaerere, sed in vetustatem parietes efficiunt ruinosos. - -id autem licet animadvertere etiam de nonnullis monumentis, quae circa -urbem facta sunt e marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio -calcata structuris, vetustate evanida facta materia caementorumque -exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab ruina dissolutis -iuncturis dissipantur. - -quodsi qui noluerit in id vitium incidere, medio cavo servato secundum -orthostatas, intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex -silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his ansis -ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim non acervatim sed -ordine structum opus poterit esse sine vitio sempiternum, quod cubilia -et coagmenta eorum inter se sedentia et iuncturis alligata non -protrudent opus neque orthostatas inter se religatos labi patiuntur. - -Itaque non est contemnenda Graecorum structura. non enim utuntur e -molli caemento structura polita, sed cum discesserunt a quadrato, -ponunt de silice seu lapide duro ordinaria, et ita uti latericia -struentes alligant eorum alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad -aeternitatem firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus -struuntur. ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum appellatur. - -isodomum dicitur cum omnia coria aequa crassitudine fuerint structa, -pseudisodomum cum inpares et inaequales ordines coriorum diriguntur. -ea utraque sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa et -solida proprietate neque de materia possunt exsugere liquorem sed -conservant eam in suo umore ad summam vetustatem, ipsaque eorum cubilia -primum plana et librata posita non patiuntur ruere materiam, sed -perpetua parietum crassitudine religata continent ad summam vetustatem. - -altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam nostri rustici -utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt nata cum -materia conlocata alternis alligant coagmentis. sed nostri celeritati -studentes, erecta conlocantes frontibus serviunt et in medio farciunt -fractis separatim cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea -structura crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci vero -non ita, sed plana conlocantes et longitudines eorum alternis in -crassitudinem instruentes, non media farciunt sed e suis frontibus -perpetuam et unam crassitudinem parietum consolidant. praeterea -interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos, -quos διατονουϲ appellant, qui maxime religando confirmant parietum -soliditatem. - -itaque si qui voluerit ex his commentariis animadvertere et eligere -genus structurae, perpetuitatis poterit rationem habere. non enim quae -sunt e molli caemento subtili facie venustatis, non eae possunt esse in -vetustate non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum sumuntur, -non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum ex tabulis inveniunt -eorum locationes, pretio praeteritorum annorum singulorum deducunt -octogensimas et ita ea reliqua summa pacta reddi pro his parietibus -sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos LXXX durare. - -De latericiis vero dummodo ad perpendiculum sint stantes nihil -deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti esse semper -aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et publica opera et privatas -domos etiam regias e latere structas licet videre, et primum Athenis -murum qui spectat ad Hymettum montem et Pentelensem, item Patris in -aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea in aede -epistylia sint et columnae, in Italia Arretio vetustum egregie factum -murum, Trallibus domum regibus Attalicis factam quae ad habitandum -semper datur ei qui civitatis gerit sacerdotium. item Lacedaemone e -quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus -inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad ornatum aedilitatis -Varronis et Murenae fuerunt adlatae. - -Croesi domus, quam Sardiani civibus ad requiescendum aetatis otio, -seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. item Halicarnasso potentissimi -regis Mausoli domus cum Proconnesio marmore omnia haberet ornata, -parietes habet latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant -firmitatem ita tectoriis operibus expoliti uti vitri perluciditatem -videantur habere. neque is rex ab inopia id fecit. infinitis enim -vectigalibus erat fartus, quod imperabat Cariae toti. - -acumen autem eius et sollertiam ad aedificia paranda sic licet -considerare. cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset -Halicarnasso locum naturaliter esse munitum emporiumque idoneum -portum utilem, ibi sibi domum constituit. is autem locus est -theatri curvaturae similis. itaque in imo secundum portum forum est -constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam praecinctionemque -platea ampla latitudine facta, in qua media Mausoleum ita egregiis -operibus est factum ut in septem spectaculis nominetur. in summa arce -media Martis fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu -Leocharis factam. hanc autem statuam alii Leocharis alii Timothei -putant esse. in cornu autem summo dextro Veneris et Mercurii fanum ad -ipsum Salmacidis fontem. - -is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare eos qui ex -eo biberint. sed haec opinio quare per orbem terrae falso rumore -sit pervagata non pigebit exponere. non enim quod dicitur molles -et inpudicos ex ea aqua fieri, id potest esse, sed est eius fontis -potestas perlucida saporque egregius. cum autem Melas et Arevanias ab -Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, barbaros Caras -et Lelegas eiecerunt. hi autem ad montes fugati inter se congregantes -discurrebant et ibi latrocinia facientes crudeliter eos vastabant. -postea de colonis unus ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus -causa tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos barbaros -allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus convenientes e -duro feroque more commutati in Graecorum consuetudinem et suavitatem -sua voluntate reducebantur. ergo ea aqua non inpudici morbi vitio sed -humanitatis dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam est adepta. - -Relinquitur nunc quoniam ad explicationem moenium eorum sum invectus, -ut tota uti sunt definiam. quemadmodum enim in dextra parte fanum est -Veneris et fons supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam -rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur enim ex ea ad -dextram partem forum et portus moeniumque tota finitio, sub sinistram -secretus sub moenibus latens portus ita ut nemo posset quid in eo -gereretur aspicere nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et -militibus sine ullo sciente quae opus essent imperaret. - -itaque post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii -indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, armata classe -profecti sunt uti id regnum occuparent. tum Artemisiae cum esset -id renuntiatum, in eo portu abstrusam classem celatis remigibus et -epibatis comparatis, reliquos autem cives in muro esse iussit. cum -autem Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, plausum -iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum tradituros. qui cum -penetravissent intra murum relictis navibus inanibus, Artemisia repente -fossa facta in pelagus eduxit classem ex portu minore et ita invecta -est in maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum inanem -abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo se reciperent, in medio -conclusi in ipso foro sunt trucidati. - -ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et remigibus -inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem cum prospexissent suas -naves laureatas venire, opinantes cives victores reverti hostes -receperunt. tum Artemisia Rhodo capta principibus occisis tropaeum in -urbe Rhodo suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam -Rhodiorum civitatis alteram suae imaginis. eam ita figuravit Rhodiorum -civitati stigmata inponentem. ideo autem postea Rhodii religione -inpediti quod nefas est tropaea dedicata removeri, circa eum locum -aedificium struxerunt et ita erecta Graia statione texerunt ne qui -posset aspicere, et id αβατον vocitari iusserunt. - -Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint latericiorum -parietum structuras, quibus et vectigalibus et praeda saeptis licitum -fuerat non modo caementicio aut quadrato saxo sed etiam marmoreo -habere, non puto oportere inprobari quae sunt e latericia structura -facta aedificia, dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita populo -Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque sint eius rei causae -et rationes non praetermittam. - -leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam sesquipedales -constitui loco communi. ceteri autem parietes, ne spatia angustiora -fiant, eadem crassitudine conlocantur. latericii vero nisi diplinthii -aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus -unam sustinere contignationem. in ea autem maiestate urbis et civium -infinita frequentia innumerabiles habitationes opus est explicare. -ergo cum recipere non possent areae planatae tantam multitudinem ad -habitandum in urbe, ad auxilium altitudinis aedificiorum res ipsa -coegit devenire. itaque pilis lapideis structuris testaceis parietibus -caementiciis altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae -cenaculorum ad summas utilitates perficiunt dispertitiones. ergo -moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis populus -Romanus egregias habet sine inpeditione habitationes. - -Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe propter necessitatem -angustiae arearum non patiuntur esse latericios parietes, cum extra -urbem opus erit his uti, sine vitiis ad vetustatem sic erit faciendum. -summis parietibus structura testacea sub tegulas subiciatur altitudine -circiter sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari -poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto tegulae -fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit ex imbribus aqua -perpluere, non patietur lorica testacea laedi laterem, sed proiectura -coronarum reiciet extra perpendiculum stillas et ea ratione servaverit -integras parietum latericiorum structuras. - -de ipsa autem testa si sit optima seu vitiosa ad structuram statim nemo -potest iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum est -conlocata, tunc si est firma probatur. namque quae non fuerit ex creta -bona aut parum erit cocta, ibi se ostendit esse vitiosam gelicidiis -et pruina tacta. ergo quae non in tectis poterit pati laborem, ea non -potest in structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex veteribus -tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt habere. - -craticii vero velim quidem ne inventi essent. quantum enim celeritate -et loci laxamento prosunt, tanto maiori et communi sunt calamitati, -quod ad incendia uti faces sunt parati. itaque satius esse videtur -inpensa testaceorum in sumptu quam compendio craticiorum esse -in periculo. etiamque in tectoriis operibus rimas intus faciunt -arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim linuntur, -recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo contrahuntur et ita -extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. sed quoniam nonnullos -celeritas aut inopia aut in pendenti loco dissaeptio cogit, sic -erit faciundum. solum substruatur alte, ut sint intacti ab rudere -et pavimento. obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt, -deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum. -De parietibus et apparatione generatim materiae eorum, quibus sint -virtutibus et vitiis, quemadmodum potui exposui, de contignationibus -autem et copiis earum, quibus comparentur ut ad vetustatem non sint -infirmae, uti natura rerum monstrat explicabo. - -Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus quod erit antequam -flare incipiat favonius. vere enim omnes arbores fiunt praegnantes et -omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque -fructus. cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum fuerint, -vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora muliebria cum -conceperint, ad fetus partum non iudicantur integra, neque in venalibus -ea cum sunt praegnantia praestantur sana, ideo quod in corpore -praeseminatio crescens ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum -in se, et quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus patitur -esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque edito fetu quod prius in -aliud genus incrementi detrahebatur cum ab disparatione procreationis -est liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipient lambendo -sucum et ita solidescunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem. - -eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente -fronde, ex terra recipientes per radices arbores in se sucum -recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. at vero aeris -hiberni vis comprimit et consolidat eas per id quod supra scriptum -est tempus. ergo si ea ratione et eo tempore quod est supra scriptum -caeditur materies, erit tempestiva. - -caedi autem ita oportet uti incidatur arboris crassitudo ad mediam -medullam, et relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita -qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non patietur emori -in saniem nec corrumpi materiae qualitatem. tum autem cum sicca et sine -stillis erit arbor, deiciatur et ita erit optima in usu. - -hoc autem ita esse licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum -suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt e medullis -quem habent in se superantem et vitiosum per foramina liquorem, et ita -siccescendo recipiunt in se diuturnitatem. qui autem non habent ex -arboribus exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt -inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo non -senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur, cum ea ratione -curatae fuerint, habere poterunt magnas in aedificiis ad vetustatem -utilitates. - -Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent virtutes, -uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque quae maxime in -aedificiis sunt idoneae. namque non potest id robur quod abies, nec -cupressus quod ulmus, nec ceterae easdem habent inter se natura rerum -similitates, sed singula genera principiorum proprietatibus comparata -alios alii generis praestant in operibus effectus. - -et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris -et terreni levioribus rerum naturae potestatibus comparata non est -ponderosa. itaque rigore naturali contenta non cito flectitur ab onere, -sed directa permanet in contignatione. sed ea quod habet in se plus -caloris, procreat et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo -celeriter accenditur quod quae inest in eo corpore aeris raritas, ea ut -est patens accipit ignem et ita vehementem ex se mittit flammam. - -ex ea autem antequam est excisa quae pars est proxima terrae per -radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur. -quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos -ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter nodationis -duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum excisa quadrifluviis -dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur -et ita sappinea vocatur. - -contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus abundans -parumque habens umoris et aeris et ignis, cum in terrenis operibus -obruitur, infinitam habet aeternitatem. ex eo cum tangitur umore non -habens foraminum raritates propter spissitatem non potest in corpus -recipere liquorem, sed fugiens ab umore resistit et torquetur et -efficit in quibus est operibus ea rimosa. - -aesculus vero quod est omnibus principiis temperata, habet in -aedificiis magnas utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur, -recipiens penitus per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione -umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter habent -mixtionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, per huius -raritates umores penitus recipiendo celeriter marcescunt. populus alba -et nigra, item salix tilia vitex ignis et aeris habendo satietatem, -umoris temperate, parum autem terreni, leviore temperatura comparatae -egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum non sint durae -terreni mixtione, propter raritatem sunt candidae et in scalpturis -commodam praestant tractabilitatem. - -alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur et minime materies -utilis videtur, habet in se egregias rationes. est enim aere et -igni plurimo temperata, non multum terreno, umore paulo. itaque in -palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre -fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore liquoris, permanet -inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania pondera structurae et -sine vitiis conservat. ita quae non potest extra terram paulum tempus -durare, ea in umore obruta permanet ad diuturnitatem. - -est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera et -publica et privata sub fundamentis eius generis habent palos. ulmus -vero et fraxinus maximos habent umores minimumque aeris et ignis, -terreni temperate mixtione comparatae. sunt in operibus cum fabricantur -lentae et ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant. -simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto qui inest -eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores et in commissuris et -coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt catenationes. - -item carpinus quod est minima ignis et terreni mixtione, aeris -autem et umoris summa continetur temperatura, non est fragilis sed -habet utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea materia -iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga ζυγα vocitantur, item -zygiam eam appellant. non minus est admirandum de cupresso et pinu, -quod eae habentes umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, -propter umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed in -vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor qui inest penitus -in corporibus earum habet amarum saporem, qui propter acritudinem -non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas quae sunt nocentes. -ideoque quae ex his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam -diuturnitatem. - -item cedrus et iunipirus easdem habent virtutes et utilitates, sed -quemadmodum ex cupresso et pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium -dicitur nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, -a tineis et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis -cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in aede -simulacrum Dianae, etiam lacunaria et ibi et in ceteris nobilibus fanis -propter aeternitatem sunt facta. nascuntur autem eae arbores maxime -Cretae et Africae et nonnullis Syriae regionibus. - -larix vero, quae non est nota nisi is municipalibus qui sunt circa -ripam fluminis Padi et litora maris Hadriani, non solum ab suci -vehementi amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam -ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere nisi uti saxum in -fornace ad calcem coquendam aliis lignis uratur. nec tamen tunc flammam -recipit nec carbonem remittit, sed longo spatio tarde comburitur. -quod est minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore autem -et terreno est spisse solidata, non habet spatia foraminum qua possit -ignis penetrare, reicitque eius vim nec patitur ab eo sibi cito noceri, -propterque pondus ab aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in -navibus aut supra abiegneas rates conlocatur. - -Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam cognoscere. divus -Caesar cum exercitum habuisset circa Alpes imperavissetque municipiis -praestare commeatus ibique esset castellum munitum quod vocabatur -Larignum, tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi noluerunt -imperio parere. itaque imperator copias iussit admoveri. erat autem -ante eius castelli portam turris ex hac materia alternis trabibus -transversis uti pyra inter se composita alte, uti possent de summo -sudibus et lapidibus accedentes repellere. tunc vero cum animadversum -est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse longius a muro -propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos ex virgis alligatos -et faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittere. itaque -celeriter milites congesserunt. - -posteaquam flamma circa illam materiam virgas comprehendisset, -ad caelum sublata effecit opinionem uti videretur iam tota moles -concidisse. cum autem ea per se extincta esset et requieta turrisque -intacta apparuisset, admirans Caesar iussit extra telorum missionem -eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se dedidissent, -quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni non laederentur. tunc ei -demonstraverunt eas arbores, quarum in his locis maximae sunt copiae. -et ideo ut id castellum Larignum ita materies larigna est appellata. -haec autem per Padum Ravennam deportatur, in colonia Fanestri Pisauri -Anconae reliquisque quae sunt in ea regione municipiis praebetur. cuius -materies si esset facultas adportationibus ad urbem, maximae haberentur -in aedificiis utilitates, et si non in omne, certe tabulae in -subgrundis circum insulas si essent ex ea conlocatae, ab traiectionis -incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec -carbonem possunt recipere nec facere per se. - -sunt autem eae arbores foliis similibus pini, materies earum prolixa, -tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea, habetque -resinam liquidam mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis. -De singulis generibus quibus proprietatibus e natura rerum videantur -esse comparatae quibusque procreantur rationibus exposui. insequitur -animadversio quid ita quae in urbe supernas dicitur abies deterior est, -quae infernas egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, -et de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus habere -vitia aut virtutes, uti sint considerantibus apertiora exponere. - -montis Appennini primae radices ab Tyrrenico mari inter Alpes et -extremas Etruriae regiones oriuntur. eius vero montis iugum se -circumagens et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani -pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior eius curvatura -quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones apricis est potestatibus. -namque impetus habet perpetuos ad solis cursum. ulterior autem quae est -proclinata ad superum mare, septentrionali regioni subiecta continetur -umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque quae in ea parte nascuntur -arbores umida potestate nutritae non solum ipsae augentur amplissimis -magnitudinibus, sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes -liquoris abundantia saturantur. cum autem excisae et dolatae vitalem -potestatem amiserunt, venarum rigore permanente siccescendo propter -raritatem fiunt inanes et evanidae, ideoque in aedificiis non possunt -habere diuturnitatem. - -quae autem ad solis cursum spectantibus locis procreantur, non habentes -interveniorum raritates siccitatibus exsuctae solidantur, quia sol -non modo ex terra lambendo sed etiam ex arboribus educit umores. -itaque quae sunt in apricis regionibus spissis venarum crebritatibus -solidatae, non habentes ex umore raritatem cum in materiem perdolantur, -reddunt magnas utilitates ad vetustatem. ideo infernates, quod ex -apricis locis adportantur, meliores sunt quam quae ab opacis de -supernatibus advehuntur. - -Quantum animo considerare potui, de copiis quae sunt necessariae in -aedificiorum comparationibus et quibus temperaturis e rerum natura -principiorum habere videantur mixtionem quaeque insunt in singulis -generibus virtutes et vitia, uti non sint ignota aedificantibus -exposui. ita qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones -erunt prudentiores, singulorumque generum usum eligere poterunt in -operibus. ergo quoniam de apparationibus est explicatum, in ceteris -voluminibus de ipsis aedificiis exponetur, et primum de deorum -inmortalium aedibus sacris et de earum symmetriis et proportionibus, -uti ordo postulat, insequenti perscribam. - - - - -LIBER TERTIUS. - - -Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum Pythiae responsis -est professus. is autem memoratur prudenter doctissimeque dixisse, -oportuisse hominum pectora fenestrata et aperta esse, uti non -occultos haberent sensus sed patentes ad considerandum. utinam vero -rerum natura sententiam eius secuta explicata et apparentia ea -constituisset. si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia animorum -ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum scientiae sub oculorum -consideratione subiectae non incertis iudiciis probarentur, sed et -doctis et scientibus auctoritas egregia et stabilis adderetur. igitur -quoniam haec non ita sed uti natura rerum voluit sunt constituta, -non efficitur ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis -scientias artificiorum penitus latentes quemadmodum sint iudicare. -ipsique artifices si pollicentur suam prudentiam, si non pecunia sint -copiosi seu vetustate officinarum habuerint notitiam, aut etiam gratia -forensi et eloquentia non fuerint parati, pro industria studiorum -auctoritates ＜non＞ possunt habere ut eis quod profitentur scire id -credatur. - -maxime autem id animadvertere possumus ab antiquis statuariis et -pictoribus, quod ex his qui dignitatis notas et commendationis gratiam -habuerunt, aeterna memoria ad posteritatem sunt permanentes, uti -Myron Polycletus Phidias Lysippus ceterique qui nobilitatem ex arte -sunt consecuti. namque ut civitatibus magnis aut regibus aut civibus -nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. at qui non minore -studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus, et humili fortuna -civibus non minus egregie perfecta fecerunt opera, nullam memoriam -sunt adsecuti, quod hi non ab industria neque artis sollertia sed a -felicitate fuerunt deserti, ut Teleas Atheniensis, Chion Corinthius, -Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius etiamque alii -plures. non minus item pictores, uti Aristomenes Thasius, Polycles et -＜Andron Ephesii＞, Theo Magnes ceterique, quos neque industria neque -artis studium neque sollertia defecit, sed aut rei familiaris exiguitas -aut inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum -superatio obstitit eorum dignitati. - -nec tamen est admirandum si propter ignotitiam artis virtutes -obscurantur. sed maxime indignandum, cum etiam saepe eblandiatur gratia -conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. ergo uti Socrati -placuit si ita sensus et sententiae scientiaeque disciplinis auctae -perspicuae et perlucidae fuissent, non gratia neque ambitio valeret, -sed si qui veris certisque laboribus doctrinarum pervenissent ad -scientiam summam, eis ultro opera traderentur. quoniam autem ea non -sunt inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus oportuisse, -et animadverto potius indoctos quam doctos gratia superare, non esse -certandum iudicans cum indoctis ambitione, potius his praeceptis editis -ostendam nostrae scientiae virtutem. - -Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas habeat -ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auctum architectum -exposui, et subieci causas quid ita earum oporteat eum esse -peritum, rationesque summae architecturae partitione distribui -finitionibusque terminavi. deinde quod erat primum et necessarium, -de moenibus quemadmodum eligantur loci salubres ratiocinationibus -explicui, ventique qui sint et e quibus ＜regionibus＞ singuli spirent -deformationibus grammicis ostendi, platearumque et vicorum uti emendate -fiant distributiones in moenibus docui et ita finitionem primo -volumine constitui. item in secundo de materia quas habeat in operibus -utilitates et quibus virtutibus e natura reram sit comparata peregi. -nunc in tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et uti -oportet perscriptas exponam. - -Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem diligentissime -architecti tenere debent. ea autem paritur a proportione, quae graece -αναλογια dicitur. proportio est ratae partis membrorum in omni opere -totiusque commodulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. namque -non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere -compositionis, nisi uti ad hominis bene figurati ＜speciem＞ membrorum -habuerit exactam rationem. - -corpus enim hominis ita natura composuit uti os capitis a mento ad -frontem summam et radices imas capilli esset decimae partis, item manus -palma ab articulo ad extremum medium digitum tantundem, caput a mento -ad summum verticem octavae, cum cervicibus imis ab summo pectore ad -imas radices capillorum sextae, ＜a medio pectore＞ ad summum verticem -quartae. ipsius autem oris altitudinis tertia est pars ab imo mento -ad imas nares, nasus ab imis naribus ad finem medio superciliorum -tantundem, ab ea fine ad imas radices capilli frons efficitur item -tertiae partis. pes vero altitudinis corporis sextae, cubitus quartae, -pectus item quartae. reliqua quoque membra suas habent commensus -proportiones, quibus etiam antiqui pictores et statuarii nobiles usi -magnas et infinitas laudes sunt adsecuti. - -similiter vero sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis -summam ex partibus singulis convenientissimum debent habere commensus -responsum. item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus. -namque si homo conlocatus fuerit supinus manibus et pedibus pansis -circinique conlocatum centrum in umbilico eius, circumagendo -rotundationem utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. -non minus quemadmodum schema rotundationis in corpore efficitur, -item quadrata designatio in eo invenietur. nam si a pedibus imis ad -summum caput mensum erit eaque mensura relata fuerit ad manus pansas, -invenietur eadem latitudo uti altitudo, quemadmodum areae quae ad -normam sunt quadratae. - -ergo si ita natura composuit corpus hominis uti proportionibus membra -ad summam figurationem eius respondeant, cum causa constituisse -videntur antiqui ut etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum -ad universae figurae speciem habeant commensus exactionem. igitur cum -in omnibus operibus ordines traderent, ＜tum＞ maxime in aedibus deorum, -＜quorum＞ operum et laudes et culpae aeternae solent permanere. - -Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operibus videntur -necessariae esse, ex corporis membris collegerunt, uti digitum palmum -pedem cubitum, et eas distribuerunt in perfectum numerum, quem Graeci -τελειον dicunt, perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui -decem dicitur. namque ex manibus digitorum numero ab palmo pes est -inventus. si autem in utrisque palmis ex articulis ab natura decem -sunt perfecti, etiam Platoni placuit esse eum numerum ea re perfectum -qui ex singularibus rebus, quae μοναδεϲ apud Graecos dicuntur, -perficitur decussis. simul autem undecim aut duodecim sunt facti, quod -superaverint, non possunt esse perfecti, donec ad alterum decussim -perveniant. singulares enim res particulae sunt eius numeri. - -mathematici vero contra disputantes ea re perfectum dixerunt esse -numerum qui sex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum -rationibus numero convenientes sic, sextantem unum, trientem duo, -semissem tria [bessem quem διμοιρον dicunt quattuor, quintarium quem -πενταμοιρον dicunt quinque, perfectum sex. cum ad superlationem -crescat, supra sex adiecto asse εφεκτον, cum facta sunt octo quod -est tertia adiecta tertiarium alterum qui επιτριτοϲ dicitur, dimidia -adiecta cum facta sunt novem sesquialterum qui ημιολιοϲ appellatur, -duabus partibus additis et decussi facto bessem alterum quem -επιδιμοιρον vocitant, in undecim numero quod adiecti sunt quinque -quintarium quem επιπεμπτον dicunt, duodecim autem quod ex duobus -numeris simplicibus est effectus διπλαϲιον]. - -non minus etiam quod pes hominis altitudinis sextam habet partem, id -est ex eo quod perficitur pedum numero corporis sexis altitudinis -terminatio, eum perfectum constituerunt, cubitumque animadverterunt ex -sex palmis constare digitisque XXIIII. ex eo etiam videntur civitates -Graecorum fecisse et quemadmodum cubitus est sex palmorum, in drachma -qua nummo uterentur aereos signatos uti asses ex aequo sex, quos -obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii dichalca nonnulli -trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor in drachma constituisse. - -nostri autem primo fecerunt antiquum numerum et in denario denos -aeris constituerunt, et ea re compositio nominis ad hodiernum diem -denarium retinet. etiamque quarta pars quod efficiebatur ex duobus -assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. postea autem quam -animadverterunt utrosque numeros esse perfectos et sex et decem, -utrosque in unum coiecerunt et fecerunt perfectissimum decussis sexis. -huius autem rei auctorem invenerunt pedem. a cubito enim cum dempti -sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus autem habet -quattuor digitos. ita efficitur uti habeat pes sedecim digitos et -totidem asses aeris ratius denarius. - -Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum esse et ex -membris separatis ad universam corporis speciem ratae partis commensus -fieri responsum, relinquitur ut suspiciamus eos qui etiam aedes -deorum inmortalium constituentes ita membra operum ordinaverunt ut -proportionibus et symmetriis separatae atque universae convenientes -efficerentur eorum distributiones. - -Aedium autem principia sunt e quibus constat figurarum aspectus. -et primum in antis, quod graece ναοϲ εν παραϲταϲιν dicitur, deinde -prostylos, amphiprostylos, peripteros, pseudodipteros, ＜dipteros,＞ -hypaethros. horum exprimuntur formationes his rationibus. - -in antis erit aedis, cum habebit in fronte antas parietum qui cellam -circumcludunt, et inter antas in medio columnas duas, supraque -fastigium symmetria ea conlocatum quae in hoc libro fuerit perscripta. -huius autem exemplar erit ad tres Fortunas ex tribus quae est proxime -portam Collinam. - -prostylos omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem contra antas -angulares duas, supraque epistylia quemadmodum et in antis, et dextra -ac sinistra in versuris singula. huius exemplar est in insula Tiberina -in aede Iovis et Fauni. - -amphiprostylos omnia habet ea quae prostylos, praetereaque habet in -postico ad eundem modum columnas et fastigium. - -peripteros autem erit quae habebit in fronte et postico senas columnas, -in lateribus cum angularibus undenas. ita autem sint hae columnae -conlocatae ut intercolumnii latitudinis intervallum sit a parietibus -circum ad extremos ordines columnarum, habeatque ambulationem circa -cellam aedis, quemadmodum est in porticu Metelli Iovis Statoris -Hermodori et aedis Mariana Honoris et Virtutis sine postico a Mucio -facta. - -pseudodipteros autem sic conlocatur ut in fronte et postico sint -columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae denae. sint -autem parietes cellae contra quaternas columnas medianas in fronte et -postico. ita duorum intercolumniorum et imae crassitudinis columnae -spatium erit ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. -huius exemplar Romae non est sed Magnesiae ＜aedis＞ Dianae Hermogenis, -Alabandis etiam Apollinis a Menesthe facta. - -dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa aedem -duplices habet ordines columnarum, uti est aedis Quirini dorica et -Ephesi Dianae ionica a Chersiphrone constituta. - -hypaethros vero decastylos est in pronao et postico. reliqua -omnia eadem habet quae dipteros, sed interiore parte columnas in -altitudine duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus -peristylorum. medium autem subdiu est sine tecto. aditus valvarum ex -utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar Romae non est, -sed Athenis octastylos est templo Olympii. - -Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt vocabula, pycnostylos -id est crebris columnis, systylos paulo remissioribus intercolumniorum -spatiis, diastylos amplius patentibus, rarius quam oportet inter se -diductis araeostylos, eustylos intervallorum iusta distributione. - -ergo pycnostylos est cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae -crassitudo interponi potest, quemadmodum est divi Iuli et in Caesaris -foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. item systylos est in -qua duarum columnarum crassitudo in intercolumnio poterit conlocari, et -spirarum plinthides aeque magnae sint ei spatio quod fuerit inter duas -plinthides, quemadmodum est Fortunae Equestris ad theatrum lapideum -reliquaeque quae eisdem rationibus sunt compositae. - -haec utraque genera vitiosum habent usum. matres enim familiarum cum -ad supplicationem gradibus ascendunt, non possunt per intercolumnia -amplexae adire nisi ordines fecerint, item valvarum aspectus -abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur, item circa -aedem propter angustias inpediuntur ambulationes. - -diastyli autem haec erit compositio, cum trium columnarum crassitudinem -intercolumnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et Dianae -aedis. haec dispositio hanc habet difficultatem quod epistylia propter -intervallorum magnitudinem franguntur. - -in araeostylis autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis uti datur, -sed inponendae de materia trabes perpetuae. et ipsarum aedium species -sunt barycephalae humiles latae, ornanturque signis fictilibus aut -aereis inauratis earum fastigia tuscanico more, uti est ad Circum -Maximum Cereris et Herculis Pompeiani, item Capitolii. - -Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis et ad usum -et ad speciem et ad firmitatem rationes habet explicatas. namque -facienda sunt in intervallis spatia duarum columnarum et quartae partis -columnae crassitudinis, mediumque intercolumnium unum quod erit in -fronte, alterum quod in postico, trium columnarum crassitudine. sic -enim habebit et figurationis aspectum venustum et aditus usum sine -inpeditionibus et circa cellam ambulatio auctoritatem. - -huius autem rei ratio explicabitur sic. frons loci quae in aede -constituta fuerit, si tetrastylos facienda fuerit, dividatur in -partes XI S praeter crepidines et proiecturas spirarum, si sex erit -columnarum, in partes XVIII. si octastylos constituetur, dividatur in -XXIV et semissem. item ex his partibus sive tetrastyli sive hexastyli -sive octastyli una pars sumatur eaque erit modulus. cuius moduli -unius erit crassitudo columnarum. intercolumnia singula, praeter -media, modulorum duorum et moduli quartae partis. mediana in fronte et -postico singula ternum modulorum. ipsarum columnarum altitudo modulorum -VIIII et dimidiae moduli partis. ita ex ea divisione intercolumnia -altitudinesque columnarum habebunt iustam rationem. - -huius exemplar Romae nullam habemus, sed in Asia Teo hexastylon -Liberi Patris. Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam -primus octastylon pseudodipteri invenit rationem. ex dipteri enim -aedis symmetria distulit interiores ordines columnarum XXXVIII eaque -ratione sumptus operasque compendii fecit. is in medio ambulationi -laxamentum egregie circa cellam fecit, de aspectuque nihil inminuit sed -sine desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius operis -distributione. - -pteromatos enim ratio et columnarum circum aedem dispositio ideo -est inventa ut aspectus propter asperitatem intercolumniorum habeat -auctoritatem, praeterea si ex imbribus aquae vis occupaverit et -intercluserit hominum multitudinem, ut habeat in aede circaque -cellam cum laxamento liberam moram. haec autem ita explicantur in -pseudodipteris aedium dispositionibus. quare videtur acuta magnaque -sollertia effectus operum Hermogenes fecisse reliquisseque fontes unde -posteri possent haurire disciplinarum rationes. - -Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae uti crassitudines earum -sint partis octavae ad altitudines. item in diastylo dimetienda est -altitudo columnae in partes octo et dimidiam et unius partis columnae -crassitudo conlocetur. in systylo altitudo dividatur in novem et -dimidiam partem et ex eis una ad crassitudinem columnae detur. item in -pycnostylo dividenda est altitudo in decem et eius una pars facienda -est columnae crassitudo. eustyli autem aedis columnae, uti systyli, in -novem partes altitudo dividatur et dimidiam partem et eius una pars -constituatur in crassitudine imi scapi. ita habebitur pro rata parte -intercolumniorum ratio. - -quemadmodum enim crescunt spatia inter columnas, proportionibus -adaugendae sunt crassitudines scaporum. namque si in araeostylo nona -aut decima pars crassitudini fuerit, tenuis et exilis apparebit, -ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer consumit et inminuit -aspectu scaporum crassitudinem. contra vero pycnostylis, si octava pars -crassitudini fuerit, propter crebritatem et angustias intercolumniorum -tumidam et invenustam efficiet speciem. itaque generis operis -oportet persequi symmetrias. etiamque angulares columnae crassiores -faciendae sunt ex sua diametro quinquagensima parte, quod eae ab aere -circumciduntur et graciliores videntur esse aspicientibus. ergo quod -oculus fallit, ratiocinatione est exaequandum. - -contracturae autem in summis columnarum hypotracheliis ita faciendae -videntur uti si columna sit ab minimo ad pedes quinos denos, ima -crassitudo dividatur in partes sex et earum partium quinque summa -constituatur. item quae erit ab quindecim pedibus ad pedes viginti, -scapus imus in partes sex et semissem dividatur earumque partium -quinque et semisse superior crassitudo columnae fiat. item quae erit -a pedibus viginti ad pedes triginta, scapus imus dividatur in partes -septem earumque sex summa contractura perficiatur. quae autem ab -triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima dividatur in partes -septem et dimidiam, ex his sex et dimidiam in summo habeat contracturae -ratione. quae erunt ab quadraginta pedibus ad quinquaginta, item -dividendae sunt in octo partes et earum septem in summo scapo sub -capitulo contrahantur. item si quae altiores erunt, eadem ratione pro -rata constituantur contracturae. - -haec autem propter altitudinis intervallum, scandente oculi specie, -adiciuntur crassitudinibus temperaturae. venustatem enim persequitur -visus, cuius si non blandimur voluptati proportione et modulorum -adiectionibus, uti quod fallit temperatione adaugeatur, vastus et -invenustus conspicientibus remittetur aspectus. de adiectione quae -adicitur in mediis columnis, quae apud Graecos ενταϲιϲ appellatur, in -extremo libro erit forma et ratio eius quemadmodum mollis et conveniens -efficiatur subscripta. - -Fundationes eorum operum fodiantur si queat inveniri ab solido et -in solidum quantum ex amplitudine operis pro ratione videbitur, -extruaturque structura totum solum quam solidissima. supraque terram -parietes extruantur sub columnas, dimidio crassiores quam columnae sunt -futurae uti firmiora sint inferiora superioribus. qua et stereobatae -appellantur, nam excipiunt onera. spirarumque proiecturae non procedant -extra solidum. item supra parietis ad eundem modum crassitudo servanda -est, intervalla autem concamaranda aut solidanda festucationibus uti -distineantur. - -sin autem solidum non invenietur, sed locus erit congesticius ad imum -aut paluster, tunc is locus fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut -oleagineis aut robusteis ustilatis configatur, sublicaeque machinis -adigantur quam creberrimae, carbonibusque expleantur intervalla palorum -et tunc structuris solidissimis fundamenta impleantur. extructis autem -fundamentis ad libramentum stylobatae sunt conlocandi. - -supra stylobatas columnae disponendae quemadmodum supra scriptum -est, sive in pycnostylo quemadmodum pycnostyloe, sive systylo aut -diastylo aut eustylo quemadmodum supra scriptae sunt et constitutae. -in araeostylis enim libertas est quantum cuique libet constituendi. -sed ita columnae in peripteris conlocentur uti quot intercolumnia sunt -in fronte, totidem bis intercolumnia fiant in lateribus. ita enim -erit duplex longitudo operis ad latitudinem. namque qui columnarum -duplicationes fecerunt erravisse videntur, quod unum intercolumnium in -longitudine plus quam oportet procurrere videtur. - -gradus in fronte constituendi ita sunt uti sint semper inpares. namque -cum dextro pede primus gradus ascendatur, item in summo templo primus -erit ponendus. crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo -ut neque crassiores dextante nec tenuiores dodrante sint conlocatae. -sic enim durus non erit ascensus. retractiones autem graduum nec minus -quam sesquipedales nec plus quam bipedales faciendae videntur. item si -circa aedem gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. - -sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum erit, ad -id constituatur uti quadrae spirae trunci coronae lysis ad ipsum -stylobatam qui erit sub columnarum spiris conveniant. stylobatam ita -oportet exaequari uti habeat per medium adiectionem per scamillos -inpares. si enim ad libellam dirigetur, alveolatus oculo videbitur. hoc -autem ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo libro forma -et demonstratio erit descripta. - -His perfectis in suis locis spirae conlocentur eaeque ad symmetriam -sic perficiantur uti crassitudo cum plintho sit columnae ex dimidia -crassitudine proiecturamque, quam Graeci εκφοραν vocitant, habeant -aeque tantam. ita tum lata et longa erit columnae crassitudinis unius -et dimidiae. - -altitudo eius si atticurges erit, ita dividatur ut superior pars tertia -parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho relinquatur. dempta -plintho reliquum dividatur in partes quattuor fiatque superior torus -quartae, reliquae tres aequaliter dividantur et una sit inferior torus, -altera pars cum suis quadris scotia, quem Graeci τροχιλον dicunt. - -sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt -constituendae uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae -crassitudinis adiecta crassitudinis quarta et octava, altitudo ita -uti atticurges, ita et eius plinthus, reliquumque praeter plinthum, -quod erit tertia pars crassitudinis columnae, dividatur in partes -septem. inde trium partium torus qui est in summo, reliquae quattuor -partes dividendae sunt aequaliter et una pars fiat cum suis astragalis -et supercilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo -relinquatur, sed inferior maior apparebit ideo quod habebit ad extremam -plinthum proiecturam. astragali faciendi sunt octavae partis trochili. -proiectura erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis -columnae. - -Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae in pronao et -postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, angulares autem -quaeque e regione earum futurae sunt in lateribus aedis dextra ac -sinistra, uti partes interiores quae ad parietes cellae spectant ad -perpendiculum latus habeant conlocatum, exteriores autem partes uti -dictum ante de earum contractura. sic enim erunt figurae compositionis -aedium contracturae iusta ratione exactae. - -Scapis columnarum statutis capitulorum ratio ＜sic erit.＞ si pulvinata -erunt, his symmetriis conformabuntur uti quam crassus imus scapus -fuerit addita octava decuma parte scapi abacus habeat longitudinem et -latitudinem, crassitudinem cum volutis eius dimidiam. recedendum autem -est ab extremo abaco in interiorem partem frontibus volutarum parte -duodevicensima et eius dimidia. tunc crassitudo dividenda est in partes -novem et dimidiam, et secundum abacum in quattuor partibus volutarum -secundum extremi abaci quadram lineae demittendae quae cathetoe -dicuntur. tunc ex novem partibus et dimidia una pars et dimidia abaci -crassitudo relinquatur, reliquae octo volutis constituantur. - -tunc ab linea quae secundum abaci extremam partem demissa erit, in -interiorem partem ＜alia＞ recedat unius et dimidiatae partis latitudine. -deinde eae lineae dividantur ita ut quattuor partes et dimidia sub -abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui locus dividit quattuor -et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum oculi ＜ponatur＞ -signeturque ex eo centro rotunda circinatio tam magna in diametro -quam una pars ex octo partibus est. ea erit oculi magnitudo et in ea -catheto respondens diametros agatur. tunc ab summo sub abaco incepto -in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi spatium minuatur, -doneque in eundem tetrantem qui est sub abaco veniatur. - -capituli autem crassitudo sic est facienda ut ex novem partibus et -dimidia tres partes praependeant infra astragalum summi scapi, cymatio, -adempto abaco et canali, reliqua sit pars. proiectura autem cymatii -habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. pulvinorum baltei -ab abaco hanc habeant proiecturam uti circini centrum unum cum sit -positum in capituli tetrante et alterum diducatur ad extremum cymatium, -circumactum balteorum extremas partes tangat. axes volutarum ne -crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae succidantur ad -altitudinis suae duodecimam partem. haec erunt symmetriae capitulorum, -quae columnae futurae sunt ab minimo ad pedes XXV. quae supra erunt -reliquas habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem erit longus -et latus quam crassa columna est ima adiecta parte VIIII, uti quo minus -habuerit altior columna contractum, eo ne minus habeat capitulum suae -symmetriae proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem. - -de volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae -quemadmodum describantur, in extremo libro forma et ratio earum erit -subscripta. Capitulis perfectis, deinde ＜pro ratione＞ columnarum non -ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut quae adiectio -in stylobatis facta fuerit, in superioribus membris respondeat, -epistyliorum ratio sic est habenda uti si columnae fuerint a minima XII -pedum ad quindecim pedes, epistylii sit altitudo dimidiae crassitudinis -imae columnae, item si ab XV pedibus ad XX, columnae altitudo -dimetiatur in partes tredecim et unius partis altitudo epistylii fiat, -item si a XX ad XXV pedes, dividatur altitudo in partes XII et semissem -et eius una pars epistylii in altitudine fiat, item si ab XXV pedibus -ad XXX, dividatur in partes XII et eius una pars altitudo fiat. item -＜si altiores＞, rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum -expediendae sunt altitudines epistyliorum. - -quo altius enim scandit oculi species, non facile persecat aeris -crebritatem. dilapsa itaque altitudinis spatio et viribus exsucta -incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem. quare semper -adiciendum est rationis supplementum in symmetriarum membris, ut cum -fuerint aut altioribus locis opera aut etiam ipsa colossicotera, -habeant magnitudinum rationem. epistylii latitudo in imo quod supra -capitulum erit quanta crassitudo summae columnae sub capitulo erit -tanta fiat, summum quantum imus scapus. - -cymatium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, et -in proiectura tantundem. reliqua pars praeter cymatium dividenda est -in partes XII et earum trium ima fascia est facienda, secunda IIII, -summa V. item zophorus supra epistylium quarta parte minor quam -epistylium, sin autem sigilla designari oportuerit, quarta parte altior -quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. cymatium suae -altitudinis partis septimae, proiectura cymatii quantum crassitudo. - -supra zophorum denticulus est faciendus tam altus quam epistylii media -fascia, proiectura eius quantum altitudo. intersectio, quae graece -μετοπη dicitur, sic est dividenda uti denticulus altitudinis suae -dimidiam partem habeat in fronte, cavum autem intersectionis huius -frontis e tribus duas partes, huius cymatium altitudinis eius sextam -partem. corona cum suo cymatio, praeter simam, quantum media fascia -epistylii, proiectura coronae cum denticulo facienda est quantum erit -altitudo a zophoro ad summum coronae cymatium, et omnino omnes ecphorae -venustiorem habent speciem quae quantum altitudinis tantundem habeant -proiecturae. - -tympani autem quod est in fastigio altitudo sic est facienda uti frons -coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex eis -una pars in medio cacumine tympani constituatur, dum contra epistylia -columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum respondeat. coronaeque -supra aequaliter imis praeter simas sunt conlocandae. insuper coronas -simae, quas Graeci επαιετὶδαϲ dicunt, faciendae sunt altiores octava -parte coronarum altitudinis. acroteria angularia tam alta quantum est -tympanum medium, mediana altiora octava parte quam angularia. - -Membra omnia quae supra capitula columnarum sunt futura id est -epistylia zophoroe coronae tympana fastigia acroteria inclinanda -sunt in fronte suae cuiusque altitudinis parte XII, ideo quod cum -steterimus contra frontes, ab oculo lineae duae si extensae fuerint et -una tetigerit imam operis partem, altera summam, quae summam tetigerit -longior fiet. ita quo longior visus linea in superiorem partem -procedit, resupinatam facit eius speciem. cum autem, uti supra scriptum -est, in fronte inclinata fuerint, tunc in aspectu videbuntur esse ad -perpendiculum et normam. - -columnarum striae faciendae sunt XXIIII ita excavatae uti norma in -cavo striae cum fuerit coniecta, circumacta anconibus striarum dextra -ac sinistra ＜angulos＞ tangat cacumenque normae circum rotundationem -tangendo pervagari possit. crassitudines striarum faciendae sunt -quantum adiectio in media columna ex descriptione invenietur. - -in simis quae supra coronam in lateribus sunt aedium, capita leonina -sunt scalpenda, disposita ita uti contra columnas singulas primum sint -designata, cetera aequali modo disposita uti singula singulis mediis -tegulis respondeant. haec autem quae erunt contra columnas perterebrata -sint ad canalem qui excipit e tegulis aquam caelestem, mediana autem -sint solida, uti quae cadit vis aquae per tegulas in canalem ne -deiciatur per intercolumnia neque transeuntes perfundat, sed quae sunt -contra columnas videantur emittere vomentia ructus aquaram ex ore. -Aedium ionicarum quam apertissime potui dispositiones hoc volumine -scripsi, doricarum autem et corinthiarum quae sint proportiones -insequenti libro explicabo. - - - - -LIBER QUARTUS. - - -Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura praecepta -voluminaque commentariorum non ordinata sed incepta uti particulas -errabundas reliquisse, dignam et utilissimam rem putavi tantae -disciplinae corpus ad perfectam ordinationem perducere et praescriptas -in singulis voluminibus singulorum generum qualitates explicare. -itaque, Caesar, primo volumine tibi de officio eius et quibus eruditum -esse rebus architectum oporteat exposui. secundo de copiis materiae, e -quibus aedificia constituuntur, disputavi. - -tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et de earum generum -varietate quasque et quot habeant species earumque quae sint in -singulis generibus distributiones, ex tribus generibus, quae -subtilissimas haberent proportionibus modulorum quantitates, ionici -generis moribus docui. nunc hoc volumine de dorici corinthiique -constitutis rationibus dicam eorumque discrimina et proprietates -explicabo. - -Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias habent uti -ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt eas pro rata excelsiores -et graciliores, quod ionici capituli altitudo tertia pars est -crassitudinis columnae, corinthii tota crassitudo scapi. igitur quod -duae partes e crassitudine ＜in altitudine＞ corinthiorum adiciuntur, -efficiunt excelsitate speciem earum graciliorem. - -cetera membra quae supra columnas inponuntur aut e doricis symmetriis -aut ionicis moribus in corinthiis columnis conlocantur, quod ipsum -corinthium genus propriam coronarum reliquorumque ornamentorum non -habuerat institutionem, sed aut e triglyphorum rationibus mutuli -in coronis et in epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex -ionicis institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis -distribuuntur. - -ita e generibus duobus capitulo interposito tertium genus in operibus -est procreatum. e columnarum enim formationibus trium generum factae -sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e quibus prima et -antiquitus dorica est nata. Namque Achaia Peloponnesoque tota Dorus -Hellenos et Pthias nymphae filius regnavit, isque Argis vetusta -civitate Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito formae fanum, -deinde isdem generibus in ceteris Achaiae civitatibus, cum etiamnum non -esset symmetriarum ratio nata. - -postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis Delphici, communi -consilio totius Hellados, XIII colonias uno tempore in Asiam deduxerunt -ducesque in singulis coloniis constituerunt et summam imperii -potestatem Ioni Xuthi et Creusae filio dederunt, quem etiam Apollo -Delphis suum filium in responsis est professus, isque eas colonias in -Asiam deduxit et Cariae fines occupavit ibique civitates amplissimas -constituit Ephesum, Miletum, Myunta, quae olim ab aqua est devorata, -cuius sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt, Prienen, Samum, -Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam, Clazomenas, Lebedon, -Meliten. istaec Melite propter civium adrogantiam ab is civitatibus -bello indicto communi consilio est sublata, cuius loco postea regis -Attali et Arsinoes beneficio Zmyrnaeorum civitas inter Ionas est -recepta. - -hae civitates cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem -a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum inmortalium -templa constituentes coeperunt fana aedificare, et primum Apollini -Panionio aedem uti viderant in Achaia constituerunt et eam Doricam -appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere -viderant. - -in ea aede cum voluissent columnas conlocare, non habentes symmetrias -earum et quaerentes quibus rationibus efficere possent uti et ad onus -ferendum essent idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, -dimensi sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. -cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis in homine, idem -in columnam transtulerunt et qua crassitudine fecerunt basim scapi, -tantas sex cum capitulo in altitudinem extulerunt. ita dorica columna -virilis corporis proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis -praestare coepit. - -Item postea Dianae constituere aedem quaerentes novi generis specie, -isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt -primum columnae crassitudinem altitudinis octava parte, ut haberet -speciem excelsiorem. basi spiram supposuerunt pro calceo, capitulo -volutas uti capillamento concrispatos cincinnos praependentes dextra ac -sinistra conlocaverunt et cymatiis et encarpis pro crinibus dispositis -frontes ornaverunt truncoque toto strias uti stolarum rugas matronali -more demiserunt. ita duobus discriminibus columnarum inventionem, unam -virili sine ornatu nuda specie, alteram muliebri subtilitate et ornatu -symmetriaque sunt mutuati. - -posteri vero elegantia subtilitateque iudiciorum progressi et -gracilioribus modulis delectati septem crassitudinis diametros -in altitudinem columnae doricae, ionicae novem constituerunt. id -autem ＜genus＞, quod Iones fecerunt primo, Ionicum est nominatum. -Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet gracilitatis -imitationem, quod virgines propter aetatis teneritatem gracilioribus -membris figuratae effectus recipiunt in ornatu venustiores. - -eius autem capituli prima inventio sic memoratur esse facta. virgo -civis Corinthia iam matura nuptiis inplicata morbo decessit. post -sepulturam eius, quibus ea virgo viva pauculis delectabatur, nutrix -collecta et composita in calatho pertulit ad monumentum et in summo -conlocavit et, uti ea permanerent diutius subdiu, tegula texit. is -calathus fortuito supra acanthi radicem fuerat conlocatus. interim -pondere pressa radix acanthi media folia et cauliculos circum vernum -tempus profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes et -ab angulis tegulae ponderis necessitate expressi flexuras in extremas -partes volutarum facere sunt coacti. - -tunc Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis -marmoreae ab Atheniensibus catatexitechnos fuerat nominatus, -praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum -nascentem teneritatem, delectatusque genere et formae novitate ad id -exemplar columnas apud Corinthios fecit symmetriasque constituit, et ex -eo in operum perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes. - -eius autem capituli symmetria sic est facienda uti quanta fuerit -crassitudo imae columnae, tanta sit altitudo capituli cum abaco. abaci -latitudo ita habeat rationem ut quanta fuerit altitudo, tanta dua sint -diagonia ab angulo ad angulum spatia. ita enim iustas habebunt frontes -quoquoversus latitudinis. frontes sinuentur introrsus ab extremis -angulis abaci suae frontis latitudinis nona. ad imum capitulum tantam -habeat crassitudinem, quantam habet summa columna praeter apothesim et -astragalum. abaci crassitudo septima capituli altitudinis. - -dempta abaci crassitudine, dividatur reliqua pars in partes tres, e -quibus una imo folio detur. secundum folium mediam altitudinem teneat. -cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus folia nascuntur proiecta -uti excipiant quae ex cauliculis natae procurrunt ad extremos angulos -volutae, minoresque helices intra suum medium qui est in abaco flori -subiecti scalpantur. flores in quattuor partibus quanta erit abaci -crassitudo tam magni formentur. ita his symmetriis corinthia capitula -suas habebunt exactiones. Sunt autem quae isdem columnis inponuntur -capitulorum genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates -symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare possumus, sed ipsorum -vocabula traducta et commutata ex corinthiis et pulvinatis et doricis -videmus, quorum symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae -subtilitatem. - -Quoniam autem de generibus columnarum origines et inventiones supra -sunt scriptae, non alienum mihi videtur isdem rationibus de ornamentis -eorum quemadmodum sunt prognata et quibus principiis et originibus -inventa dicere. in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio -variis vocabulis nominata. ea autem uti in nominationibus, ita in re -varias habet utilitates. trabes enim supra columnas et parastaticas -et antas ponuntur, in contignationibus tigna et axes. sub tectis, si -maiora spatia sunt, et transtra et capreoli, si commoda, columen et -cantherii prominentes ad extremam suggrundationem. supra cantherios -templa, deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes uti parietes -proiecturis eorum tegantur. - -ita unaquaeque res et locum et genus et ordinem proprium tuetur. e -quibus rebus et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis aedium -sacrarum aedificationibus artifices dispositiones eorum scalpturis sunt -imitati et eas inventiones persequendas putaverunt. ideo quod antiqui -fabri quodam in loco aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus -ad extremas partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna -struxerunt supraque coronas et fastigia venustiore specie fabrilibus -operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum quantum eminebant ad -lineam et perpendiculum parietum praesecuerunt, quae species cum -invenusta is visa esset tabellas ita formatas uti nunc fiunt triglyphi -contra tignorum praecisiones in fronte fixerunt et eas cera caerulea -depinxerunt ut praecisiones tignorum tectae non offenderent visum. ita -divisiones tignorum imitati triglyphorum dispositionem et intertignia -metoparum habere in doricis operibus coeperunt. - -postea alii in aliis operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios -prominentes proiecerunt eorumque proiecturas simaverunt. ex eo uti e -tignorum dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum proiecturis -mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita fere in operibus lapideis -et marmoreis mutuli inclinatis scalpturis deformantur, quod imitatio -est cantheriorum. etenim necessario propter stillicidia proclinati -conlocantur. ergo et triglyphorum et mutulorum in doricis operibus -ratio ex ea imitatione inventa est. - -Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt fenestrarum imagines -esse triglyphos ita potest esse, quod in angulis contraque tetrantes -columnarum triglyphi constituuntur, quibus in locis omnino non patitur -res fenestras fieri. dissolvuntur enim angulorum in aedificiis -iuncturae, si in is fenestrarum fuerint lumina relicta. etiamque ubi -nunc triglyphi constituuntur si ibi luminum spatia fuisse iudicabuntur, -isdem rationibus denticuli in ionicis fenestrarum occupavisse loca -videbuntur. utraque enim et inter denticulos et inter triglyphos quae -sunt intervalla metopae nominantur. οπαϲ enim Graeci tignorum cubilia -et asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. ita quod inter -duas opas est intertignium, id μετοπη est apud eos nominatum. - -Uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est inventa ratio, -ita in ionicis denticulorum constitutio propriam in operibus habet -rationem, et quemadmodum mutuli cantheriorum proiecturae ferunt -imaginem, sic in ionicis denticuli ex proiecturis asserum habent -imitationem. itaque in graecis operibus nemo sub mutulos denticulos -constituit. non enim possunt subtus cantherios asseres esse. quod -ergo supra cantherios et templa in veritate debet esse conlocatum, -id in imaginibus si infra constitutum fuerit mendosam habebit operis -rationem. etiamque antiqui non probaverunt neque instituerunt in -fastigiis ＜mutulos aut＞ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod -nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec -possunt prominere, sed ad stillicidia proclinati conlocantur. ita quod -non potest in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum -posse certam rationem habere. - -omnia enim certa proprietate et a veris naturae deducta moribus -transduxerunt in operum perfectiones, et ea probaverunt quorum -explicationes in disputationibus rationem possunt habere veritatis. -itaque ex eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque -generis constitutas reliquerunt. quorum ingressus persecutus de ionicis -et corinthiis institutionibus supra dixi, nunc vero doricam rationem -summamque eius speciem breviter exponam. - -Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere aedes sacras -oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes in his symmetriae -conficiebantur. itaque negavit Arcesius, item Pytheos, non minus -Hermogenes. nam is cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae -aedis perfectionem, ＜rationem＞ commutavit et eadem copia aedem ionicam -Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta est species aut genus -aut formae dignitas, sed quod inpedita est et incommoda in opere -triglyphorum et lacunariorum distributio. - -namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes -columnarum, metopasque quae inter triglyphos fient aeque longas esse -quam altas. contraque in angulares columnas triglyphi in extremis -partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. ita metopae, -quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt quadratae -sed oblongiores triglyphi dimidia latitudine. at qui metopas -aequales volunt facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi -dimidia latitudine. hoc autem sive in metoparum longitudinibus sive -intercolumniorum contractionibus efficietur, est mendosum. quapropter -antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae symmetriae rationem. - -Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum a praeceptoribus -accepimus, uti si qui voluerit his rationibus attendens ita ingredi, -habeat proportiones explicatas, quibus emendatas et sine vitiis -efficere possit aedium sacrarum dorico more perfectiones. frons aedis -doricae in loco quo columnae constituuntur dividatur, si tetrastylos -erit, in partes XXVII, si hexastylos, XXXXII. ex his pars una erit -modulus, qui graece εμβατηϲ dicitur, cuius moduli constitutione -ratiocinationibus efficiuntur omnis operis distributiones. - -crassitudo columnarum erit duorum modulorum, altitudo cum capitulo -XIIII. capituli crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli -sextae partis. crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus -una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia -hypotrachelion. contrahatur columna ita uti in tertio libro de ionicis -est scriptum. epistylii altitudo unius moduli cum taenia et guttis, -taenia moduli septima, guttarum longitudo sub taenia contra triglyphos -alta cum regula parte sexta moduli praependeat. item epistylii latitudo -ima respondeat hypotrachelio summae columnae. supra epistylium -conlocandi sunt triglyphi cum suis metopis, alti unius et dimidiati -moduli, lati in fronte unius moduli, ita divisi ut in angularibus -columnis et in mediis contra tetrantes medios sint conlocati, et in -intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. ita -relaxatis mediis intervallis, sine inpeditionibus aditus accedentibus -erit ad deorum simulacra. - -triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, ex quibus quinque -partes in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. -una in medio deformetur femur, quod graece μεροϲ dicitur. secundum -eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur. ex ordine eorum dextra -ac sinistra altera femina constituantur. in extremis partibus -semicanaliculi intervertantur. triglyphis ita conlocatis, metopae quae -sunt inter triglyphos aeque altae sint quam longae, item in extremis -angulis semimetopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. ita enim -erit ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, -quod aequales divisiones factae erunt, emendentur. - -triglyphi capitula sexta parte moduli sunt faciunda. supra triglyphorum -capitula corona est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis -habens cymatium doricum in imo, alterum in summo. ita cum cymatiis -corona crassa ex dimidia moduli. dividendae autem sunt in corona ima -ad perpendiculum triglyphorum et medias metopas viarum directiones et -guttarum distributiones, ita uti guttae sex in longitudinem, tres in -latitudinem pateant. reliqua spatia, quod latiores sunt metopae quam -triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur, ad ipsumque mentum -coronae incidatur linea quae scotia dicitur. reliqua omnia, tympana -et simae coronae, quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita -perficiantur. - -Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si vero systylon et -monotriglyphon opus erit faciundum, frons aedis, si tetrastylos erit, -dividatur in partes XVIIII S, si hexastylos erit, dividatur in partes -XXVIIII S. ex his pars una erit modulus, ad quem uti supra scriptum est -dividatur. - -ita supra singula epistylia et metopae et triglyphi bini erunt -conlocandi, in angularibus hoc amplius dimidiatus et quantum est -spatium hemitriglyphi id accedit. in mediano contra fastigium trium -triglyphorum et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium -intercolumnium accedentibus ad aedem habeat laxamentum et adversus -simulacra deorum aspectus dignitatem. - -Columnas autem striari XX striis oportet. quae si planae erunt, angulos -habeant XX designatos. sin autem excavabuntur, sic est forma facienda -uti quam magnum est intervallum striae, tam magnis striaturae paribus -lateribus quadratum describatur, in medio autem quadrato circini -centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae quadrationis -angulos tangat, et quantum erit curvaturae inter rotundationem et -quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. ita dorica -columna sui generis striaturae habebit perfectionem. - -de adiectione eius qua media adaugetur, uti in tertio volumine de -ionicis est perscripta, ita et in his transferatur. Quoniam exterior -species symmetriarum et corinthiorum et doricorum et ionicorum -est perscripta, necesse est etiam interiores cellarum pronaique -distributiones explicare. - -distribuitur autem longitudo aedis uti latitudo sit longitudinis -dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior sit, quam est -latitudo, cum pariete, qui paries valvarum habuerit conlocationem. -reliquae tres partes pronai ad antas parietum procurrant, quae antae -columnarum crassitudinem habere debent. et si aedis erit latitudine -maior quam pedes XX, duae columnae inter duas antas interponantur, quae -disiungant pteromatos et pronai spatium. item intercolumnia tria, quae -erunt inter antas et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino -opere factis intercludantur ita uti fores habeant, per quas itinera -pronao fiant. - -item si maior erit latitudo quam pedes XL, columnae contra regiones -columnarum, quae inter antas sunt, introrsus conlocentur. et eae -altitudinem habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines autem -earum extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae sunt in -fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII aut decima, pro rata parte. -in concluso enim aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. sin -autem videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜XX aut＞ -XXIIII, in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. ita quod detrahitur de -corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur ratione quo minus -videatur, et ita exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo. - -hoc autem efficit ea ratio quod oculus plura et crebriora signa -tangendo maiore visus circumitione pervagatur. namque si duae columnae -aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit non striata -et altera striata, et circa striglium cava et angulos striarum linea -corpora tangat, tametsi columnae aeque crassae fuerint, lineae quae -circumdatae erunt ＜non erunt＞ aequales, quod striarum et striglium -circumitus maiorem efficit lineae longitudinem. sin autem hoc ita -videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso spatio -graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, cum habeamus -adiutricem striaturae temperaturam. - -ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis -fieri oportet, dum antae eorum crassitudinibus columnarum sint -aequales. et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis -struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime modicis -paribusque videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides -continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem, item circum -coagmenta et cubilia eminentes expressiones graphicoteran efficient in -aspectu delectationem. - -Regiones autem quas debent spectare aedes sacrae deorum inmortalium, -sic erunt constituendae uti si nulla ratio inpedierit liberaque fuerit -potestas, aedis signumque quod erit in cella conlocatum spectet ad -vespertinam caeli regionem, uti qui adierint ad aram immolantes aut -sacrificia facientes spectent ad partem caeli orientis ad simulacrum -quod erit in aede, et ita vota suscipientes contueantur eadem -exorientem caelum ipsaque simulacra videantur exorientia contueri -supplicantes et sacrificiantes. - -sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae sunt earum -regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis -deorum conspiciatur. item si secundum flumina aedes sacrae fient, -ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare -debere. similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita -constituantur uti praetereuntes possint respicere et in conspectu -salutationes facere. - -Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus hae sunt rationes -uti primum constituantur quo genere sint futura. genera sunt enim -thyromaton haec, doricum, ionicum, atticurges. Dorici symmetriae -conspiciuntur his rationibus uti corona summa, quae supra antepagmentum -superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis columnarum quae -in pronao fuerint. lumen autem thyretri constituatur sic uti quae -altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur in partes -tres semis et ex eis duae partes ＜semis＞ lumini valvarum altitudine -constituantur. haec autem dividatur in partes XII et ex eis quinque et -dimidia latitudo luminis fiat in imo. et in summo contrahatur si erit -lumen ab imo ad sedecim pedes, antepagmenti III parte, si XVI pedum ad -XXV, superior pars luminis contrahatur antepagmenti parte IIII, si ab -pedibus XXV ad XXX, summa pars contrahatur antepagmenti parte VIII. -reliqua quo altiora erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. - -ipsa autem antepagmenta contrahantur in summo suae crassitudinis XIIII -parte. supercilii crassitudo quanta antepagmentorum in summa parte erit -crassitudo. cymatium faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura -autem quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium lesbium -cum astragalo. supra cymatium quod erit in supercilio, conlocandum -est hyperthyrum crassitudine supercilii, et in eo scalpendum est -cymatium doricum, astragalum lesbium. summa scalpatur corona plana -cum cymatio, proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii -quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque sinistra proiecturae -sic sunt faciundae uti crepidines excurrant et in unguem ipso cymatio -coniungantur. - -Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad eundem modum -quemadmodum in doricis fieri videtur. latitudo constituatur ut -altitudo dividatur in partes duas et dimidiam, eiusque partis -unius ima luminis fiat latitudo. contracturae ita uti in doricis. -crassitudo antepagmentorum altitudinis luminis in fronte XIIII parte, -cymatium huius crassitudinis sexta. reliqua pars praeter cymatium -dividatur in partes XII. harum trium prima corsa fiat cum astragalo, -secunda quattuor, tertia quinque, et eae aeque corsae cum astragalis -circumcurrant. - -hyperthyra autem ad eundem modum componantur quemadmodum in doricis, -pro ratis partibus. ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra -ac sinistra praependeant ad imi supercilii libramentum praeter folium. -eae habeant in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus -＜duarum＞, in imo quarta parte graciliorem quam superiora. Fores ita -compingantur uti scapi cardinales sint ex latitudine luminis totius XII -parte. inter duos scapos tympana ex XII partibus habeant ternas partes. - -inpagibus distributiones ita fient uti divisis altitudinibus in -partes V duae superiori, tres inferiori designentur. super medium -medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo alii in imo -compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia parte, cymatium -sexta parte inpagis. scaporum latitudines inpagis dimidia parte, item -replum de inpage dimidia et sexta parte. scapi qui sunt secundum -antepagmenta, dimidium inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, -altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius foris -latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur. - -Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur quibus dorica. praeterea -corsae sub cymatiis in antepagmentis circumdantur, quae ita distribui -debent uti antepagmenti praeter cymatium ex partibus VII habeant duas -partes. ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et -aperturas habent in exteriores partes. Quas rationes aedium sacrarum in -formationibus oporteat fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, -quoad potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc de -tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat dicam. - -locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit in longitudine sex -partes, una adempta reliquum quod erit latitudini detur. longitudo -autem dividatur bipertito et quae pars erit interior, cellarum -spatiis designetur, quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni -relinquatur. - -item latitudo dividatur in partes X. ex his ternae partes dextra ac -sinistra cellis minoribus sive ibi alae futurae sunt dentur, reliquae -quattuor mediae aedi attribuantur. spatium quod erit ante cellas in -pronao, ita columnis designetur ut angulares contra antas, parietum -extremorum e regione, conlocentur, duae mediae e regione parietum qui -inter antas et mediam aedem fuerint, ita distribuantur, et inter antas -et columnas priores per medium isdem regionibus alterae disponantur. -eaeque sint ima crassitudine altitudinis parte VII, altitudo tertia -parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte crassitudinis -imae contrahatur. - -spirae earum altae dimidia parte crassitudinis fiant. habeant spirae -earum plinthum ad circinum altam suae crassitudinis dimidia parte, -torum insuper cum apophysi crassum quantum plinthus. capituli altitudo -dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta ima crassitudo columnae. -capitulique crassitudo dividatur in partes tres, e quibus una plintho, -quae est abaco, detur, altera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. - -supra columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis is -qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam habeant -crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint -compactae subscudibus et securiculis ut compactura duorum digitorum -habeant laxationem. cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et -perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt. - -supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum parte IIII -altitudinis columnae proiciantur, item in eorum frontibus antepagmenta -figantur, supraque tympanum fastigii structura seu de materia -conlocetur. fastigium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda -ut stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat. - -Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe sine cella -columnatae constituuntur, aliae peripteroe dicuntur. quae sine cella -fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. -insuper stylobatas columnae constituuntur tam altae quanta ab extremis -parietibus est diametros stylobatarum, crassae altitudinis suae -cum capitulis et spiris decumae partis. epistylium altum columnae -crassitudinis dimidia parte. zophorus et reliqua quae insuper -inponuntur, ita uti in III volumine de symmetriis scripsi. - -Sin autem peripteros ea aedis constituetur, duo gradus et stylobata ab -imo constituantur, deinde cellae paries conlocetur cum recessu eius a -stylobata circa partem latitudinis quintam, medioque valvarum locus -ad aditus relinquatur, eaque cella tantam habeat diametrum praeter -parietes et circumitionem quantam altitudinem columna supra stylobatam. -columnae circum cellam isdem ＜proportionibus＞ symmetriisque disponantur. - -in medio tecti ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis -erit futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem -tantam habeat magnitudinem quantam habuerit in columna capitulum, -praeter pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt, isdem proportionibus -atque symmetriis facienda videntur. - -Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis ordinatae -et alio genere dispositiones habentes, uti est Castoris in circo -Flaminio, et inter duos lucos Veiovis, item argutius Nemori Dianae -columnis adiectis dextra ac sinistra ad umeros pronai. hoc autem -genere primo factae sunt Athenis in arce et in Attica Sunio Palladis -Minervae. earum non aliae sed eaedem sunt proportiones. cellae enim -longitudinibus duplices sunt ad latitudines uti reliquae, sed is omnia -quae solent esse in frontibus, ad latera sunt translata. - -nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum -dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum operum -ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt antae, in -isdem e regione cellae parietum columnas binas conlocantes efficiunt -tuscanicorum et graecorum operum communem ratiocinationem. - -alii vero removentes parietes aedis et adplicantes ad intercolumnia, -pteromatos spatiis sublatis efficiunt amplum laxamentum cellae, -reliqua autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud -genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum procreavisse. haec -autem genera propter usum sacrificiorum convertuntur. non enim omnibus -diis isdem rationibus aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate -sacrorum religionum habet effectus. - -Omnes aedium sacrarum ratiocinationes uti mihi traditae sunt exposui -ordinesque et symmetrias earum partitionibus distinxi, et quarum -dispares sunt figurae et quibus discriminibus inter se sunt disparatae -quoad potui significare scriptis exposui. nunc de aris deorum -inmortalium uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum rationem -dicam. - -arae spectent ad orientem et semper inferiores sint conlocatae -quam simulacra quae fuerint in aede, uti suspiciant divinitatem -qui supplicant et sacrificant. ＜eae＞ disparibus altitudinibus ad -sui cuiusque dei decorem componantur. altitudines autem earum sic -sunt explicandae uti Iovi omnibusque caelestibus quam excelsissimae -constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles conlocentur. ita -idoneae his institutionibus explicabuntur in meditationibus ararum -deformationes. Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc libro, -insequenti de communium operum reddemus distributionibus explicationes. - - - - -LIBER QUINTUS. - - -Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes -praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias adiecerunt suis -scriptis auctoritates. quod etiam velim nostris quoque studiis res -pateretur, ut amplificationibus auctoritas et in his praeceptis -augeretur, sed id non est quemadmodum putatur expeditum. non enim de -architectura sic scribitur uti historia aut poemata. historiae per -se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias expectationes. -poematorum vero metra et pedes ac verborum elegans dispositio et -sententiarum inter personas distinctas ad versum pronuntiatio -prolectando sensus legentium perducit sine offensa ad summam scriptorum -terminationem. - -id autem in architecturae conscriptionibus non potest fieri, quod -vocabula ex artis propria necessitate concepta inconsueto sermone -obiciunt sensibus obscuritatem. cum ergo ea per se non sint aperta -nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late -vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et perlucidis -sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis inpediente -incertas legentium efficient cogitationes. itaque occultas nominationes -commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae tradantur, -breviter exponam. sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. - -non minus cum animadvertissem distentam occupationibus civitatem -publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi scribendum, uti angusto -spatio vacuitatis ea legentes breviter percipere possent. Etiamque -Pythagorae quique eius haeresim fuerant secuti placuit cybicis -rationibus praecepta in voluminibus scribere, constitueruntque cybum -CCXVI versus eosque non plus tres in una conscriptione oportere esse -putaverunt. - -cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine planitiarum -perquadratum. is cum est iactus, quam in partem incubuit dum est -intactus inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam tesserae quas in -alveolo ludentes iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse -videntur quod is numerus versuum uti cybus in quemcumque sensum -insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. graeci quoque -poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia -fabularum. ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant -actorum pronuntiationes. - -Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata animoque -advertam inusitatas et obscuras multis res esse mihi scribendas, quo -facilius ad sensus legentium pervenire possint, brevibus voluminibus -iudicavi scribere. ita enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque -ordinationes institui uti non sint quaerentibus separatim colligenda, -sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum haberent -explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto volumine aedium -sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum locorum expediam -dispositiones. primumque forum uti oporteat constitui dicam, quod in eo -et publicarum et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur. - -Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus fora -constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmoreis epistyliis -adornant et supra ambulationes in contignationibus faciunt. Italiae -vero urbibus non eadem est ratione faciendum, ideo quod a maioribus -consuetudo tradita est gladiatoria munera in foro dari. - -igitur circum spectacula spatiosiora intercolumnia distribuantur -circaque in porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus -coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia publica -recte erunt disposita. Magnitudines autem ad copiam hominum oportet -fieri, ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam populi -vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur uti longitudo in -tres partes cum divisa fuerit, ex his duae partes ei dentur. ita -enim erit oblonga eius formatio et ad spectaculorum rationem utilis -dispositio. - -columnae superiores quarta parte minores quam inferiores sunt -constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt inferiora -firmiora debent esse quam superiora, non minus quod etiam nascentium -oportet imitari naturam, ut in arboribus teretibus, abiete cupresso -pinu, e quibus nulla non crassior est ab radicibus, deinde cum -crescendo procedit in altitudinem naturali contractura peraequatur -nascens ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat, recte est -constitutum et altitudinibus et crassitudinibus superiora inferiorum -fieri contractiora. - -Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis partibus oportet -constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium se conferre in eas -negotiatores possint, earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne -plus ＜quam＞ ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura -inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sin autem locus -erit amplior in longitudine, chalcidica in extremis constituantur, uti -sunt in Iulia ＜et＞ Aquiliana. - -columnae basilicarum tam altae quam porticus latae fuerint faciendae -videntur, porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia -finiatur. columnae superiores minores quam inferiores, uti supra -scriptum est, constituantur. pluteum quod fuerit inter superiores et -inferiores columnas, item quarta parte minus quam superiores columnae -fuerint oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem -ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia, zophoroe, -coronae ex symmetriis columnarum, uti in tertio libro diximus, -explicentur. - -Non minus summam dignitatem et venustatem possunt habere comparationes -basilicarum quo genere Coloniae Iuliae Fanestri conlocavi curavique -faciendam, cuius proportiones et symmetriae sic sunt constitutae. -mediana testudo inter columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. -porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas lata -pedes XX. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis pedum L, -crassitudinibus quinum, habentes post se parastaticas altas pedes -XX, latas pedes II S, crassas I S, quae sustinent trabes in quibus -invehuntur porticuum contignationes. supraque eas aliae parastaticae -pedum XVIII, latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes -sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa infra -testudinem, tecta. - -reliqua spatia inter parastaticarum et columnarum trabes per -intercolumnia luminibus sunt relicta. columnae sunt in latitudine -testudinis cum angularibus dextra ac sinistra quaternae, in longitudine -quae est foro proxima cum isdem angularibus octo, ex altera parte cum -angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea parte non sunt positae -ne inpediant aspectus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere -parietis basilicae conlocata spectans medium forum et aedem Iovis, item -tribunalis, quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris curvatura -formatum. - -eius autem hemicyclii in fronte est intervallum pedum XLVI, introrsus -curvatura pedum XV, uti qui apud magistratus starent negotiantes in -basilica ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis bipedalibus -compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab tertiis columnis quae -sunt in interiore parte, revertuntur ad antas quae a pronao procurrunt -dextraque et sinistra hemicyclium tangunt. - -supra trabes contra capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt -conlocatae altae pedes III, latae quoqueversus quaternos. supra eas -ex duobus tignis bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. -quibus insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora et -antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen perpetuae -basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis. - -ita fastigiorum duplex T uti notae dispositio extrinsecus tecti -et interioris altae testudinis praestat speciem venustam. item -sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque superiorum -distributio operosam detrahit molestiam sumptusque inminuit ex magna -parte summam. ipsae vero columnae in altitudine perpetua sub trabes -testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem operi -adaugere videntur. - -Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita uti magnitudo -symmetriae eorum foro respondeat. maxime quidem curia in primis est -facienda ad dignitatem municipii sive civitatis. et si quadrata erit, -quantum habuerit latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, -sin autem oblonga fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa -composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur. - -praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino opere -aut albario ad dimidiam partem altitudinis. quae si non erunt, vox -ibi disputantium elata in altitudinem intellectui non poterit esse -audientibus. cum autem coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, -morata priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta. - -Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium diebus festis -ludorum spectationibus eligendus est locus theatro quam saluberrimus, -uti in primo libro de salubritatibus in moenium conlocationibus -est scriptum. per ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes -delectationibus detinentur et corpora propter voluptatem inmota -patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, qui si a -regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis advenient, -nocentes spiritus corporibus infundent. itaque si curiosius eligetur -locus theatro, vitabuntur vitia. - -etiamque providendum est ne impetus habeat a meridie. sol enim cum -implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura neque habens -potestatem vagandi versando confervescit et candens adurit excoquitque -et inminuit e corporibus umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus -vitiosae regiones et eligendae salubres. - -fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio, -sed si necessitas coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, -solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de -fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. insuper -fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes ab substructione -fieri debent. - -praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae -videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis itineris sit -latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient e -superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis, quae sunt supra -praecinctiones, verborum casus certa significatione ad aures pervenire. -et ad summam ita est gubernandum uti linea cum ad imum gradum et ad -summum extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat. - -ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos oportet -disponere, nec coniunctos superiores inferioribus sed ex omnibus locis -perpetuos et directos sine inversuris faciendos, uti cum populus -dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex omnibus locis -exitus separatos sine inpeditione. Etiam diligenter est animadvertendum -ne sit locus surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. -hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non inpediatur -resonantia. - -vox autem est spiritus fluens aeris, tactu sensibilis auditu. ea -movetur circulorum rotundationibus infinitis, uti si in stantem aquam -lapide inmisso nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes, -a centro quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci -interpellaverit aut aliqua offensio quae non patitur designationes -earum undarum ad exitus pervenire. itaque cum interpellentur -offensionibus, primae redundantes insequentium disturbant designationes. - -eadem ratione vox uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua -circuli planitie in latitudine moventur, vox et in latitudine -progreditur et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut in aqua -undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla primam undam -interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, sed omnes sine -resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo veteres -architecti naturae vestigia persecuti indagationibus vocis scandentis -theatrorum perfecerunt gradationes, et quaesierunt per canonicam -mathematicorum et musicam rationem ut quaecumque vox esset in scaena, -clarior et suavior ad spectatorum perveniret aures. - -uti enim organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum -sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen ad -augendam vocem ratiocinationes ab antiquis sunt constitutae. - -Harmonice autem est musica litteratura obscura et difficilis, maxime -quidem quibus graecae litterae non sunt notae. quam si volumus -explicare, necesse est etiam graecis verbis uti, quod nonnulla eorum -latinas non habent appellationes. itaque ut potuero quam apertissime -ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma subscribam -finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius attenderit -facilius percipere possit. - -vox enim mutationibus cum flectitur alias fit acuta alias gravis, -duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet continuatos -alter distantes. continuata vox neque in finitionibus consistit neque -in loco ullo, efficitque terminationes non apparentes, intervalla -autem media apparentia, uti sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc -enim nec unde incipit nec ubi desinit intellegitur, sed quod ex acuta -facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. per distantiam -autem e contrario. namque cum flectitur inmutatione vox statuit se -in alicuius sonitus finitione, deinde in alterius, et id ultro citro -crebre faciendo constans apparet sensibus, uti in cantionibus cum -flectentes vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis ea -cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet in sonorum -patentibus finitionibus, mediana autem latentia intervallis obscurantur. - -Genera vero sunt modulationum tria, primum quod Graeci nominant -αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium διατονον. est autem harmoniae -modulatio ab arte concepta, et ea re cantio eius maxime gravem et -egregiam habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate -modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero quod naturalis -est, facilior est intervallorum distantia. in his tribus generibus -dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, quod harmonia -tetrachordum et tonos et diheses habet binas. dihesis autem est toni -pars quarta, ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati -duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trihemitonium est -intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium hemitonium -finit tetrachordi magnitudinem. ita in tribus generibus tetrachorda -ex duobus tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separatim -uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent -intervallorum designationem. - -igitur intervalla tonorum et hemitoniorum tetrachordo in voce divisit -natura finiitque terminationes eorum mensuris intervallorum quantitate, -modisque certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam -artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo comparant -ad concentus convenientes eorum perfectiones. - -Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque genere sunt X et -VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus perpetui et stantes, -reliqui X cum non uniter modulantur sunt vagantes. stantes autem sunt -qui inter mobiles interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et -e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, appellantur -autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete -synhemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles -autem sunt qui in tetrachordo inter inmotos dispositi in generibus -ex locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate hypaton, -lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos meson, trite synhemmenon, -＜paranete synhemmenon,＞ trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, -trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon. - -ei autem qua moventur, recipiunt virtutes alias, intervalla enim et -distantias habent crescentes. itaque parhypate, quae in harmonia -distat ab hypate ＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet -hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate distat -hemitonium, in chroma translata progreditur duo hemitonia, in diatono -distat ab hypate tria hemitonia. ita X sonitus propter translationes in -generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem. - -tetrachorda autem sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur -υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium coniunctum, -quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum, quod διεζευγμενον -nominatur, quintum, quod est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. -concentus quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι -dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ et -diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason. - -ideoque et a numero nomina ceperunt, quod cum vox constiterit in una -sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit et pervenerit in -quartam terminationem, appellatur diatessaron, in quintam diapente [in -sextam diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in -nonam et dimidiam diapason et diapente, in XII disdiapason]. - -non enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus aut vocis cantus -factus fuerit, nec inter tria aut VI aut VII possunt consonantiae -fieri, sed uti supra scriptum est, diatessaron et diapente et ex -ordine ad disdiapason convenientiae ex natura vocis congruentis habent -finitiones, et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui -graece φθογγοι dicuntur]. - -Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant vasa aerea pro -ratione magnitudinis theatri eaque ita fabricentur ut cum tangantur, -sonitum facere possint inter se diatessaron diapente et ex ordine ad -disdiapason. postea inter sedes theatri constitutis cellis, ratione -musica ibi conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant -locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque inversa et habeant -in parte quae spectat ad scaenam suppositos cuneos ne minus altos -semipedem, contraque eas cellas relinquantur aperturae inferiorum -graduum cubilibus longae pedes duo, altae semipedem. - -designationes autem eorum, quibus in locis constituantur, sic -explicentur. si non erit ampla magnitudine theatrum, media altitudinis -transversa regio designetur et in ea tredecim cellae duodecim -aequalibus intervallis distantes confornicentur, uti ea echea quae -supra scripta sunt ad neten hyperbolaeon sonantia in cellis quae -sunt in cornibus extremis, utraque parte prima conlocentur, secunda -ab extremis diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron ad -paramesen, quarta ad neten synhemmenon, quinta diatessaron ad mesen, -sexta diatessaron ad hypaten meson, in medio unum diatessaron ad -hypaten hypaton. - -ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab centro profusa se -circumagens tactuque feriens singulorum vasorum cava excitaverit auctam -claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. sin autem -amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo dividatur in partes IIII, -uti tres efficiantur regiones cellarum transverse designatae, una -harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. et ab imo quae erit prima, -ea ex harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum est. - -in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen hyperbolaeon -habentia sonitum ponantur, in secundis ab his diatessaron ad -chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad chromaticen synhemmenon, -quartis diatessaron ad chromaticen meson, quintis diatessaron ad -chromaticen hypaton, sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen -hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon diatessaron habet -consonantiae communitatem. - -in medio nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia qualitas -in chromatico genere symphoniae consonantiam potest habere. in summa -vero divisione et regione cellarum in cornibus primis ad diatonon -hyperbolaeon fabricata vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron -ad diatonon ＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis -diatessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton, -sextis diatessaron ad proslambanomenon, in medio ad mesen, quod ea et -ad proslambanomenon diapason et ad diatonon hypaton diapente habet -symphoniarum communitates. - -haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat -in extremo libro diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus -magno vigore et industria generatim divisis modulationibus constitutum -reliquit. de quo si qui ratiocinationibus his attenderit, ab natura -vocis ad audientium delectationes facilius valuerit theatrorum efficere -perfectiones. - -Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae facta esse neque -ullam rationem harum rerum in his fuisse, sed errabit in eo, quod omnia -publica lignea theatra tabulationes habent complures, quas necesse -est sonare. hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui -superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae valvas et ita -recipiunt ab earum auxilio consonantiam vocis. cum autem ex solidis -rebus theatra constituuntur, id est ex structura caementorum, lapide, -marmore, quae sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt -explicandae. - -sin autem quaeritur in quo theatro ea sint facta, Romae non possumus -ostendere sed in Italiae regionibus et in pluribus Graecorum -civitatibus, etiamque auctorem habemus Lucium Mummium, qui diruto -theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad aedem -Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti, qui in oppidis -non magnis theatra constituerunt, propter inopiam fictilibus doliis -ita sonantibus electis hac ratiocinatione compositis perfecerunt -utilissimos effectus. - -Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti quam magna -futura est perimetros imi, centro medio conlocato circumagatur linea -rotundationis, in eaque quattuor scribantur trigona paribus lateribus -et intervallis, quae extremam lineam circinationis tangant, quibus -etiam in duodecim signorum caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex -musica convenientia astrorum ratiocinantur. ex his trigonis cuius -latus fuerit proximum scaenae, ea regione qua praecidit curvaturam -circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et ab eo loco per centrum -parallelos linea ducatur, quae disiungat proscaenii pulpitum et -orchestrae regionem. - -ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes artifices -in scaena dant operam, in orchestra autem senatorum sunt sedibus loca -designata. et eius pulpiti altitudo sit ne plus pedum quinque, uti qui -in orchestra sederint, spectare possint omnium agentium gestus. cunei -spectaculorum in theatro ita dividantur uti anguli trigonorum, qui -currunt circum curvaturam circinationis, dirigant ascensus scalasque -inter cuneos ad primam praecinctionem, supra autem alternis itineribus -superiores cunei medii dirigantur. - -i autem qui sunt in imo et dirigunt scalaria, erunt numero VII, -reliqui quinque scaenae designabunt compositionem, et unus medius -contra se valvas regias habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra -hospitaliorum designabunt compositionem, extremi duo spectabunt itinera -versurarum. gradus spectaculorum ubi subsellia componantur ne minus -alti sint palmipedem, ＜ne plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum -ne plus pedes duo semis, ne minus pedes duo constituantur. - -tectum porticus quod futurum est in summa gradatione, cum scaenae -altitudine libratum prospiciatur, ideo quod vox crescens aequaliter ad -summas gradationes et tectum perveniet. namque si non erit aequale, -quo minus fuerit altum, vox praeripietur ad eam altitudinem ad quam -perveniet primo. - -orchestra inter gradus imos quam diametron habuerit, eius sexta pars -sumatur, et in cornibus utrimque ad aditus eius mensurae perpendiculo -inferiores sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi -constituantur itinerum supercilia. ita enim satis altitudinis habebunt -eorum confornicationes. - -scaenae longitudo ad orchestrae diametron duplex fieri debet. podii -altitudo ab libramento pulpiti cum corona et lysi duodecuma orchestrae -diametri. supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta -parte eiusdem diametri, epistylia et ornamenta earum columnarum -altitudinis quinta parte. pluteum insuper cum unda et corona inferioris -plutei dimidia parte. supra id pluteum columnae quarta parte minore -altitudine sint quam inferiores, epistylia et ornamenta earum -columnarum quinta parte. item si tertia episcenos futura erit, mediani -plutei summum sit dimidia parte, columnae summae medianarum minus altae -sint quarta parte, epistylia cum coronis earum columnarum item habeant -altitudinis quintam partem. - -Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes rationes et effectus -possunt respondere, sed oportet architectum animadvertere quibus -proportionibus necesse sit sequi symmetriam et quibus ad loci naturam -aut magnitudinem operis temperari. sunt enim res quas et in pusillo et -in magno theatro necesse est eadem magnitudine fieri propter usum, uti -gradus diazomata pluteos itinera ascensus pulpita tribunalia et si qua -alia intercurrunt ex quibus necessitas cogit discedere ab symmetria ne -inpediatur usus. non minus si qua exiguitas copiarum, id est marmoris, -materiae reliquarumque rerum quae parantur, in opere fuerit, paulum -demere aut adicere, dum id ne nimium inprobe fiat sed cum sensu, non -erit alienum. hoc autem erit si architectus erit usu peritus, praeterea -ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus. - -Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicatas ita uti mediae -valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra ac sinistra hospitalia, -secundum autem spatia ad ornatus comparata, quae loca Graeci περιακτουϲ -dicunt ab eo quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe -habentes singulae tres species ornationis, quae cum aut fabularum -mutationes sunt futurae seu deorum adventus cum tonitribus repentinis, -versentur mutentque speciem ornationis in fronte. secundum ea loca -versurae sunt procurrentes, quae efficiunt una a foro, altera a peregre -aditus in scaenam. - -genera autem sunt scaenarum tria, unum quod dicitur tragicum, alterum -comicum, tertium satyricum. horum autem ornatus sunt inter se dissimili -disparique ratione, quod tragicae deformantur columnis et fastigiis -et signis reliquisque regalibus rebus, comicae autem aedificiorum -privatorum et maenianorum habent speciem prospectusque fenestris -dispositos imitatione, communium aedificiorum rationibus, satyricae -vero ornantur arboribus speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus -in topiodis speciem deformatis. - -In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus sunt facienda, -quod primum in ima circinatione ut in latino trigonorum IIII, -in eo quadratorum trium anguli circinationis lineam tangunt, et -cuius quadrati latus est proximum scaenae praeciditque curvaturam -circinationis, ea regione designatur finitio proscaenii. et ab -ea regione ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea -designatur, in qua constituitur frons scaenae, per centrumque -orchestrae a proscaenii regione parallelos linea describitur et qua -secat circinationis lineas dextra ac sinistra in cornibus hemicyclii -centra signantur, et circino conlocato in dextro ab intervallo sinistro -circumagitur circinatio ad proscaenii sinistram partem, item centro -conlocato in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad -proscaenii dextram partem. - -ita e tribus centris hac descriptione ampliorem habent orchestram -Graeci et scaenam recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod -λογειον appellant, ideo quod eo se tragici et comici actores in scaena -peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram praestant -actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici graece separatim -nominantur. eius logei altitudo non minus debet esse pedum X, non plus -duodecim. gradationes scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum -angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione inter eas -iterum mediae dirigantur, et ad summam quotiens praecinguntur, altero -tanto semper amplificantur. - -Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata sunt, tunc etiam -diligentius est animadvertendum uti sit electus locus, in quo leniter -adplicet se vox neque repulsa resiliens incertas auribus referat -significationes. sunt enim nonnulli loci naturaliter inpedientes vocis -motus, uti dissonantes qui graece dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes -qui apud eos nominantur περιηχουντεϲ, item resonantes qui dicuntur -αντηχουντεϲ, consonantesque quos appellant ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt -in quibus vox prima cum est elata in altitudinem, offensa superioribus -solidis corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis -vocis elationem, circumsonantes autem in quibus circumvagando coacta -exsolvens in medio, sine extremis casibus sonans ibi extinguatur -incerta verborum significatione, resonantes vero in quibus cum in -solido tactu percussa resiliat, imagines exprimendo novissimos casus -duplices faciat auditu. - -item consonantes sunt in quibus ab imis auxiliata cum incremento -scandens egrediatur ad aures diserta verborum claritate. ita si -in locorum electione fuerit diligens animadversio, emendatus erit -prudentia ad utilitatem in theatris vocis effectus. formarum autem -descriptiones inter se discriminibus his erunt notatae uti quae ex -quadratis designentur, Graecorum habeant usus, latina e paribus -lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui voluerit uti, -emendatas efficiet theatrorum perfectiones. - -Post scaenam porticus sunt constituendae, uti cum imbres repentini -ludos interpellaverint, habeat populus quo se recipiat ex theatro -choragiaque laxamentum habeant ad comparandum. uti sunt porticus -Pompeianae itemque Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum, -et exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles -columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis e spoliis -Persicis pertexit, idem autem etiam incensum Mithridatico bello rex -Ariobarzanes restituit, Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus ex -utraque parte scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae -diligentiores habuerunt architectos circa theatra sunt porticus et -ambulationes. - -quae videntur ita oportere conlocari uti duplices sint habeantque -exteriores columnas doricas cum epistyliis et ornamentis ex ratione -modulationis perfectas. latitudines autem earum ita oportere fieri -videntur uti quanta altitudine columnae fuerint exteriores, tantam -latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum ad medias -et a medianis ad parietes qui circumcludunt porticus ambulationes. -medianae autem columnae quinta parte altiores sint quam exteriores, sed -aut ionico aut corintho genere deformentur. - -columnarum autem proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus -quibus in aedibus sacris scripsi. aliam enim in deorum templis -debent habere gravitatem, aliam in porticibus et ceteris operibus -subtilitatem. itaque si dorici generis erunt columnae, dimetiantur -earum altitudines cum capitulis in partes XV. ex eis partibus una -constituatur et fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis -erit explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum modulorum, -intercolumnium quinque et moduli dimidia parte, altitudo columnae -praeter capitulum XIIII modulorum, capituli altitudo moduli unius, -latitudo modulorum duorum et moduli sextae partis. ceteri operis -modulationes uti in aedibus sacris in libro IIII scriptum est ita -perficiantur. - -sin autem ionicae columnae fient, scapus praeter spiram et capitulum in -octo et dimidiam partem dividatur et ex his una crassitudini columnae -detur, ＜spira＞ cum plintho dimidia crassitudine constituatur, capituli -ratio ita fiat uti in libro tertio est demonstratum. si corinthia erit, -scapus et spira uti in ionica, capitulum autem quemadmodum in quarto -libro est scriptum, ita habeant rationem. in stylobatisque adiectio -quae fit per scamillos inpares, ex descriptione quae supra scripta -est in libro tertio sumatur. epistylia coronae ceteraque omnia ad -columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum explicentur. - -Media vero spatia quae erunt subdiu inter porticus, adornanda viridibus -videntur, quod hypaethroe ambulationes habent magnam salubritatem, et -primum oculorum quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter -motionem corporis influens perlimat speciem et ita auferens ex oculis -umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem relinquit. praeterea -cum corpus motionibus in ambulatione calescat, umores ex membris aer -exsugendo inminuit plenitates extenuatque dissipando quod plus inest -quam corpus potest sustinere. - -hoc autem ita esse ex eo licet animadvertere, quod sub tectis cum -sint aquarum fontes aut etiam sub terra palustris abundantia, ex his -nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque locis cum -sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis et abundantibus excitat -umores et conglobatos in altitudinem tollit. ergo si ita videtur uti in -hypaethris locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestiores, -quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non puto dubium esse quin -amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque conlocari oporteat in -civitatibus ambulationes. - -eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit faciendum. -fodiantur et exinaniantur quam altissime. dextra atque sinistra -structiles cloacae fiant inque earum parietibus qui ad ambulationem -spectaverint, tubuli instruantur inclinati fastigio in cloacas. his -perfectis compleantur ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone eae -ambulationes sternantur et exaequentur. ita propter carbonum raritatem -naturalem et tubulorum in cloacas instructionem excipientur aquarum -abundantiae, et ita siccae et sine umore perfectae fuerint ambulationes. - -Praeterea in his operibus thesauri sunt civitatibus in necessariis -rebus a maioribus constituti. in conclusionibus enim reliqui omnes -faciliores sunt apparatus quam lignorum. sal enim facile ante -inportatur, frumenta publice privatimque expeditius congeruntur et -si defit, holeribus carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris -puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis excipiuntur. -de lignatione quae maxime necessaria est ad cibum coquendum, difficilis -et molesta est apparatio, quod et tarde comportatur et plus consumitur. - -in eiusmodi temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et mensurae -tributim singulis capitibus designantur. ita duas res egregias -hypaethroe ambulationes praestant, unam in pace salubritatis, alteram -in bello salutis. ergo his rationibus ambulationum explicationes non -solum post scaenam theatris sed etiam omnium deorum templis effectae -magnas civitatibus praestare poterunt utilitates. Quoniam haec nobis -satis videntur esse exposita, nunc insequentur balinearum dispositionum -demonstrationes. - -primum eligendus locus est quam calidissimus, id est aversus ab -septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria tepidariaque lumen -habeant ab occidente hiberno, sin autem natura loci inpedierit, utique -a meridie, quod maxime tempus lavandi a meridiano ad vesperum est -constitutum. et item est animadvertendum uti caldaria muliebria et -virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata. sic enim -efficietur ut in vasaria et hypocausis communis sit eorum utrisque. -aenea supra hypocausim tria sunt componenda, unum caldarium, alterum -tepidarium, tertium frigidarium, et ita conlocanda uti ex tepidario -in caldarium quantum aquae calidae exierit, influat de frigidario -in tepidarium ad eundem modum, testudinesque alveolorum ex communi -hypocausi calefaciantur. - -suspensurae caldariorum ita sunt faciendae ut primum sesquipedalibus -tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, uti pila cum mittatur -non possit intro resistere sed rursus redeat ad praefurnium ipsa -per se. ita flamma facilius pervagabitur sub suspensione. supraque -laterculis bessalibus pilae struantur ita dispositae uti bipedales -tegulae possint supra esse conlocatae. altitudinem autem pilae habeant -pedes duo eaeque struantur argilla cum capillo subacta, supraque -conlocentur tegulae bipedales quae sustineant pavimentum. - -concamarationes vero si ex structura factae fuerint, erunt utiliores, -sin autem contignationes fuerint, figulinum opus subiciatur, sed hoc -ita erit faciendum. regulae ferreae aut arcus fiant eaeque uncinis -ferreis ad contignationem suspendantur quam creberrimis, eaeque regulae -sive arcus ita disponantur uti tegulae sine marginibus sedere in duabus -invehique possint, et ita totae concamarationes in ferro nitentes -sint perfectae. earumque camararum superiora coagmenta ex argilla cum -capillo subacta liniantur, inferior autem pars, quae ad pavimentum -spectat, primum testa cum calce trullissetur, deinde opere albario -sive tectorio poliatur. eaeque camarae in caldariis si duplices factae -fuerint, meliorem habebunt usum. non enim a vapore umor corrumpere -poterit materiem contignationis, sed inter duas camaras vagabitur. - -magnitudines autem balinearum videntur fieri pro copia hominum, -＜dummodo＞ sint ita dispositae. quanta longitudo fuerit, tertia dempta, -latitudo sit praeter scholam labri et alvei. labrum utique sub lumine -faciundum videtur, ne stantes circum suis umbris obscurent lucem. -scholas autem labrorum ita fieri oportet spatiosas uti cum priores -occupaverint loca, circum spectantes reliqui recte stare possint. alvei -autem latitudo inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, ut -gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. - -laconicum sudationesque sunt coniungendae tepidario, eaeque quam latae -fuerint, tantam altitudinem habeant ad imam curvaturam hemisphaerii. -mediumque lumen in hemisphaerio relinquatur ex eoque clupeum aeneum -catenis pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur -sudationis temperatura. ipsumque ad circinum fieri oportere videtur, ut -aequaliter a medio flammae vaporisque vis per curvaturae rotundationes -pervagetur. - -Nunc mihi videtur, etiamsi non sint italicae consuetudinis palaestrarum -aedificationes, traditas tamen explicare et quemadmodum apud Graecos -constituantur monstrare. in palaestris peristyla quadrata sive -oblonga ita sunt facienda uti duorum stadiorum habeant ambulationis -circumitionem, quod Graeci vocant διαυλον, ex quibus tres porticus -simplices disponantur, quarta quae ad meridianas regiones est conversa, -duplex, uti cum tempestates ventosae sint, non possit aspergo in -interiorem partem pervenire. - -constituantur autem in tribus porticibus exhedrae spatiosae, habentes -sedes in quibus philosophi rhetores reliquique qui studiis delectantur -sedentes disputare possint. in duplici autem porticu conlocentur -haec membra. ephebeum in medio, hoc autem est exhedra amplissima -cum sedibus, quae tertia parte longior sit quam lata. sub dextra -coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio in versura porticus -frigida lavatio, quam Graeci λουτρον vocitant. ad sinistram ephebei -elaeothesium, proxime autem elaeothesium ＜tepidarium＞, ab eoque iter -in propnigeum in versura porticus. proxima autem introrsus e regione -frigidarii conlocetur concamarata sudatio longitudine duplex quam -latitudo, quae habeat in versuris ex una parte laconicum ad eundem -modum quam supra scriptum est, compositum, ex adverso laconici calidam -lavationem. in palaestra peristyla, quemadmodum supra scriptum est, ita -debent esse distributa. - -extra autem disponantur porticus tres, una ex peristylo exeuntibus, -duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus una quae spectaverit ad -septentrionem, perficiatur duplex amplissima latitudine, altera simplex -ita facta uti in partibus quae fuerint circa parietes et quae erunt ad -columnas, margines habeat uti semitas non minus pedum denum mediumque -excavatum uti gradus sint in descensu a marginibus sesquipedem ad -planitiem, quae planities sit non minus pedes XII. ita qui vestiti -ambulaverint circum in marginibus, non inpedientur ab unctis se -exercentibus. - -haec autem porticus ξυϲτοϲ apud Graecos vocitatur, quod athletae per -hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. proxime autem xystum et -duplicem porticum designentur hypaethroe ambulationes, quas Graeci -παραδρομιδαϲ, nostri xysta appellant, in quas per hiemem ex xysto -sereno caelo athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem xysta -sic videntur ut sint inter duas porticus silvae aut platanones et in -his perficiantur inter arbores ambulationes ibique ex opere signino -stationes. post xysta autem stadium ita figuratum ut possint hominum -copiae cum laxamento athletas certantes spectare. Quae in moenibus -necessaria videbantur esse ut apte disponantur, perscripsi. - -de opportunitate autem portuum non est praetermittendum, sed quibus -rationibus tueantur naves in is ab tempestatibus explicandum. hi autem -naturaliter si sint bene positi habeantque acroteria sive promuntoria -procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive versurae ex loci -natura fuerint conformatae, maximas utilitates videntur habere. circum -enim porticus sive navalia sunt facienda sive ex porticibus aditus ad -emporia, turresque ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae -traduci per machinas possint. - -Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad tuendas ab tempestatibus -naves habuerimus, ita videtur esse faciendum uti si nullum flumen in -his locis inpedierit sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte -structuris sive aggeribus expediantur progressus. et ita conformandae -portuum conclusiones. eae autem structurae quae in aqua sunt futurae, -videntur sic esse faciendae uti portetur pulvis a regionibus quae sunt -a Cumis continuatae ad promuntorium Minervae, isque misceatur uti in -mortario duo ad unum respondeant. - -deinde tunc in eo loco qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis -et catenis inclusae in aquam demittendae destinandaeque firmiter, -deinde intra ex trastillis inferior pars sub aqua exaequanda et -purganda, et caementis ex mortario, materia mixta quemadmodum supra -scriptum est, ibi congerendum, doneque compleatur structura spatium -quod fuerit inter arcas. hoc autem munus naturale habent ea loca quae -supra scripta sunt. Sin autem propter fluctus aut impetus aperti -pelagi destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra sive -crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque pulvinus exaequata -struatur planitia minus quam dimidiae partis, reliquum quod est proxime -litus, proclinatum latus habeat. - -deinde ad ipsam aquam et latera pulvino circiter sesquipedales margines -struantur aequilibres ex planitia quae est supra scripta, tunc -proclinatio ea impleatur harena et exaequetur cum margine et planitia -pulvini. deinde insuper eam exaequationem pila quam magna constituta -fuerit ibi struatur, eaque cum erit extructa, relinquatur ne minus duos -menses ut siccescat. tunc autem succidatur margo quae sustinet harenam. -ita harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem. -hac ratione quotienscumque opus fuerit, in aquam poterit esse -progressus. - -In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus erit -faciendum uti arcae duplices ustilatis taleis et catenis conligatae -in eo loco qui finitus erit constituantur, et inter destinas creta in -aeronibus ex ulva palustri factis calcetur. cum ita bene calcatum et -quam densissime fuerit, tunc cocleis rotis tympanis conlocatis locus -qui ea saeptione finitus fuerit exinaniatur sicceturque, et ibi inter -saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena erunt, usque ad solidum -crassiora quam qui murus supra futurus erit exinaniantur siccenturque, -et tunc structura ex caementis calce et harena compleantur. - -sin autem mollis locus erit, palis ustilatis alneis aut oleagineis -configatur et carbonibus compleatur, quemadmodum in theatrorum et muri -fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo murus ducatur -iuncturis quam longissimis, uti maxime medii lapides coagmentis -contineantur. tunc qui locus erit inter murum ruderatione sive -structura compleatur. ita erit uti possit turris insuper aedificari. - -His perfectis navaliorum ea erit ratio ut constituantur spectantia -maxime ad septentrionem. nam meridianae regiones propter aestus cariem -tineam teredines reliquaque bestiarum nocentium genera procreant -alendoque conservant, eaque aedificia minime sunt materianda propter -incendia. de magnitudinibus autem finitio nulla debet esse, sed -faciunda ad maximum navium modum, uti etsi maiores naves subductae -fuerint, habeant cum laxamento ibi conlocationem. Quae necessaria ad -utilitatem in civitatibus publicorum locorum succurrere mihi potuerunt, -quemadmodum constituantur et perficiantur in hoc volumine scripsi, -privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias insequenti -volumine ratiocinabor. - - - - -LIBER SEXTUS. - - -Aristippus philosophus Socraticus naufragio cum eiectus ad Rhodiensium -litus animadvertisset geometrica schemata descripta, exclamavisse -ad comites ita dicitur ‘bene speremus, hominum enim vestigia video’ -statimque in oppidum Rhodum contendit et recta gymnasium devenit, -ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, ut non tantum se -ornaret sed etiam eis qui una fuerunt et vestitum et cetera quae opus -essent ad victum praestaret. cum autem eius comites in patriam reverti -voluissent interrogarentque eum quidnam vellet domum renuntiari, tunc -ita mandavit dicere, eiusmodi possessiones et viatica liberis oportere -parari quae etiam e naufragio una possent enatare. - -namque ea vera praesidia sunt vitae quibus neque fortunae tempestas -iniqua neque publicarum rerum mutatio neque belli vastatio potest -nocere. non minus eam sententiam augendo Theophrastus, hortando doctos -potius esse quam pecuniae confidentes ita ponit, doctum ex omnibus -solum neque in alienis locis peregrinum neque amissis familiaribus -et necessariis inopem amicorum sed in omni civitate esse civem -difficilesque fortunae sine timore posse despicere casus, at qui non -doctrinarum sed felicitatis praesidiis putaret se esse vallatum, -labidis itineribus vadentem non stabili sed infirma conflictari vita. - -Epicurus vero non dissimiliter ait pauca sapientibus fortunam tribuere, -quae autem maxima et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus -gubernari. haec ita etiam plures philosophi dixerunt. non minus poetae -qui antiquas comoedias graece scripserunt, easdem sententias versibus -in scaena pronuntiaverunt, ut Eucrates Chionides Aristophanes, maxime -etiam cum his Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo laudari quod -omnium Graecorum leges cogunt parentes ＜ali＞ a liberis, Atheniensium -non omnes nisi eos qui liberos artibus erudissent. omnia enim munera -fortunae cum dantur ab ea faciliter adimuntur, disciplinae vero -coniunctae cum animis nullo tempore deficiunt, sed permanent stabiliter -ad summum exitum vitae. - -itaque ego maximas infinitasque parentibus ago atque habeo gratias, -quod Atheniensium legem probantes me arte erudiendum curaverunt, et ea -quae non potest esse probata sine litteratura encyclioque doctrinarum -omnium disciplina. cum ergo et parentium cura et praeceptorum doctrinis -auctas haberem copias disciplinarum, philologis et philotechnis -rebus commentariorumque scripturis me delectans eas possessiones -animo paravi, e quibus haec est fructuum summa, nullas plus habendi -esse necessitates eamque esse proprietatem divitiarum maxime, nihil -desiderare. sed forte nonnulli haec levia iudicantes putant eos esse -sapientes qui pecunia sunt copiosi. itaque plerique ad id propositum -contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam notitiam sunt -consecuti. - -ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam ex arte dedi studium, -sed potius tenuitatem cum bona fama quam abundantiam cum infamia -sequendam probavi. ideo notities parum est adsecuta. sed tamen his -voluminibus editis, ut spero, etiam posteris ero notus. neque est -mirandum quid ita pluribus sim ignotus. ceteri architecti rogant et -ambiunt ut architectentur, mihi autem a praeceptoribus est traditum -rogatum non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus color -movetur pudore petendo rem suspiciosam. nam beneficium dantes non -accipientes ambiuntur. quid enim putemus suspicari qui rogetur de -patrimonio sumptus faciendos committere gratiae petentis, nisi praedae -compendiique eius causa iudicet faciundum? - -itaque maiores primum a genere probatis operam tradebant architectis, -deinde quaerebant si honeste essent educati, ingenuo pudori -non audaciae protervitatis committendum iudicantes. ipsi autem -artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos viros -bonos instituebant, quibus tantarum rerum fides sine dubitatione -permitteretur. Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis -tantae disciplinae magnitudinem iactari et ab is qui non modo ＜non＞ -architecturae sed omnino ne fabricae quidem notitiam habent, non possum -non laudare patres familiarum eos qui litteraturae fiducia confirmati -per se aedificantes ita iudicant, si inperitis sit committendum, ipsos -potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam pecuniae -consumere summam. - -itaque nemo artem ullam aliam conatur domi facere, uti sutrinam -fullonicam aut ex ceteris quae sunt faciliores, nisi architecturam, -ideo quod qui profitentur non arte vera sed falso nominantur -architecti. quas ob res corpus architecturae rationesque eius putavi -diligentissime conscribendas, opinans id munus omnibus gentibus -non ingratum futurum. igitur quoniam in quinto de opportunitate -communium operum perscripsi, in hoc volumine privatorum aedificiorum -ratiocinationes et commensus symmetriarum explicabo. - -Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum fuerit -quibus regionibus aut quibus inclinationibus mundi constituantur. -namque aliter Aegypto, aliter Hispania, non eodem modo Ponto, -dissimiliter Romae, item ceteris terrarum et regionum proprietatibus -oportere videntur constitui genera aedificiorum, quod alia parte -solis cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per medium -temperatur. igitur uti constitutio mundi ad terrae spatium inclinatione -signiferi circuli et solis cursu disparibus qualitatibus naturaliter -est conlocata, ad eundem modum etiam ad regionum rationes caelique -varietates videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes. - -sub septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et non -patentia sed conversa ad calidas partes oportere fieri videntur. contra -autem sub impetu solis meridianis regionibus, quod premuntur a calore, -patentiora conversaque ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. -ita quod ultra natura laedit, arte erit emendandum. item reliquis -regionibus ad eundem modum ＜debet＞ temperari, quemadmodum caelum est ad -inclinationem mundi conlocatum. - -Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et consideranda -atque etiam ex membris corporibusque gentium observanda. namque sol -quibus locis mediocriter profundit vapores, in his conservat corpora -temperata, quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo -temperaturam umoris. contra vero refrigeratis regionibus, quod absunt a -meridie longe, non exhauritur a caloribus umor, sed ex caelo roscidus -aer in corpora fundens umorem efficit ampliores corporaturas vocisque -sonitus graviores. ex eo quoque quae sub septentrionibus nutriuntur -gentes inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo capillo et -rufo, oculis caesiis, sanguine multo ab umoris plenitate caelique -refrigerationibus sunt conformati. - -qui autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis cursui, -brevioribus corporibus, colore fusco, crispo capillo, oculis nigris, -cruribus squalidis, sanguine exiguo solis impetu perficiuntur. itaque -etiam propter sanguinis exiguitatem timidiores sunt ferro resistere, -sed ardores ac febres sufferunt sine timore, quod nutrita sunt eorum -membra cum fervore. itaque corpora quae nascuntur sub septentrione a -febri sunt timidiora et inbecilla, sanguinis autem abundantia ferro -resistunt sine timore. - -Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares et varias habet -qualitates. ideo quod terminatio orientis et occidentis circa terrae -librationem, qua dividitur pars superior et inferior mundi, habere -videtur libratam naturali modo circumitionem, quem etiam mathematici -οριζοντα dicunt. igitur cum id habemus certum animo sustinentes, ab -labro quod est in regione septentrionali, linea traiecta ad id quod -est supra meridianum axem ab eoque altera obliqua in altitudinem ad -summum cardinem qui est post stellas septentrionum, sine dubitatione -animadvertemus ex eo esse schema trigoni mundo, uti organi quam -ϲαμβυκην graeci dicunt. - -itaque quod est spatium proximum imo cardini ab axis linea in -meridianis finibus, sub eo loco quae sunt nationes propter brevitatem -altitudinis ad mundum sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, -uti in organo chorda quae est proxima angulo. secundum eam autem -reliquae ad mediam Graeciam remissiores efficiunt in nationibus sonorum -scansiones, item a medio in ordinem crescendo ad extremos septentriones -sub altitudines caeli nationum spiritus sonitibus gravioribus a -natura rerum exprimuntur. ita videtur mundi conceptio tota propter -inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad harmoniam esse -composita. - -igitur quae nationes sunt inter axis meridiani cardinem ac -septentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico medianae vocis -habent sonitum in sermone, quaeque progredientibus ad septentrionem -sunt nationes, quod altiores habent distantias ad mundum, spiritus -vocis habentes umore repulsos ad hypatas et proslambanomenon, a -natura rerum sonitu graviore coguntur uti. eadem ratione e medio -progredientibus ad meridiem gentes paranetarum ＜netarum＞que acutissimam -sonitus vocis perficiunt tenuitatem. - -hoc autem verum esse, ex umidis naturae locis graviora fieri et ex -fervidis acutiora, licet ita experiendo animadvertere. calices duo in -una fornace aeque cocti aequoque pondere ad crepitumque uno sonitu -sumantur. ex his unus in aquam demittatur, postea ex aqua eximatur, -tunc utrique tangantur. cum enim ita factum fuerit, largiter inter eos -sonitus discrepabit aequoque pondere non poterunt esse. ita et hominum -corpora uno genere figurationis et una mundi coniunctione concepta alia -propter regionis ardorem acutum spiritum aeris exprimunt tactu, alia -propter umoris abundantiam gravissimas effundunt sonorum qualitates. - -Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex acuta fervore -mente expeditius celeriusque moventur ad consiliorum cogitationes. -septentrionales autem gentes infusae crassitudine caeli, propter -obstantiam aeris umore refrigeratae stupentes habent mentes. hoc autem -ita esse a serpentibus licet aspicere, quae per calorem cum exhaustam -habent umoris refrigerationem, tunc acerrime moventur, per brumalia -autem et hiberna tempora ab mutatione caeli refrigeratae, inmotae sunt -stupore. ita non est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum -mentes, refrigeratus autem contra tardiores. - -cum sint autem meridianae nationes animis acutissimis infinitaque -sollertia consiliorum, simul ad fortitudinem ingrediuntur ibi -succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum virtutes. qui vero -refrigeratis nascuntur regionibus, ad armorum vehementiam paratiores -sunt magnis virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine -considerantia inruentes sine sollertia suis consiliis refragantur. cum -ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et omnes nationes -inmoderatis mixtionibus disparatae, veros inter spatium totius orbis -terrarum regionesque medio mundi populus Romanus possidet fines. - -namque temperatissimae ad utramque partem et corporum membris -animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes. -quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et Saturni -frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter -septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas -et invictas habet laudes. itaque consiliis refringit barbarorum -virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. ita divina mens -civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, uti -orbis terrarum imperii potiretur. - -quodsi ita est uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli -variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus -animis et corporum figuris qualitatibusque nascerentur, non dubitemus -aedificiorum quoque rationes ad nationum gentiumque proprietates apte -distribuere, cum habeamus ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam -monstrationem. Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab -natura rerum dispositas animadvertere exposui et quemadmodum ad solis -cursum et inclinationes caeli oporteat ad gentium figuras constituere -aedificiorum qualitates dixi. itaque nunc singulorum generum in -aedificiis commensus symmetriarum et universos et separatos breviter -explicabo. - -Nulla architecto maior cura esse debet nisi uti proportionibus ratae -partis habeant aedificia rationum exactiones. cum ergo constituta -symmetriarum ratio fuerit et commensus ratiocinationibus explicati, -tum etiam acuminis est proprium providere ad naturam loci aut usum aut -speciem ＜et detractionibus aut＞ adiectionibus temperaturas efficere, -cum de symmetria sit detractum aut adiectum, uti id videatur recte esse -formatum in aspectuque nihil desideretur. - -alia enim ad manum species esse videtur, alia in excelso, non eadem in -concluso, dissimilis in aperto, in quibus magni iudicii est opera quid -tandem sit faciundum. non enim veros videtur habere visus effectus, -sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. quemadmodum etiam in scaenis -pictis videntur columnarum proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum -figurae prominentes, cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. -similiter in navibus remi cum sint sub aqua directi, tamen oculis -infracti videntur, et quatenus eorum partes tangunt summam planitiem -liquoris, apparent uti sunt directi, cum vero sub aqua sunt demissi, -per naturae perlucidam raritatem remittunt enatantes ab suis corporibus -fluentes imagines ad summam aquae planitiem atque eae ibi commotae -efficere videntur infractum remorum oculis aspectum. - -hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu radiorum ex oculis effusionibus -uti physicis placet videmus, utraque ratione videtur ita esse uti falsa -iudicia oculorum habeat aspectus. - -cum ergo quae sunt vera falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt -oculis probentur, non puto oportere esse dubium quin ad locorum -naturas aut necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant -ita uti nihil in his operibus desideretur. haec autem etiam ingeniorum -acuminibus non solum doctrinis efficiuntur. - -igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, a qua sumatur sine -dubitatione commutatio. deinde explicetur operis futuri locorum imum -spatium longitudinis ＜et latitudinis＞, cuius cum semel constituta -fuerit magnitudo, sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, uti -non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. de qua quibus -rationibus efficiatur est mihi pronuntiandum, primumque de cavis aedium -uti fieri debent dicam. - -Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum ita figurae -nominantur, tuscanicum, corinthium, tetrastylon, displuviatum, -testudinatum. tuscanica sunt in quibus trabes in atrii latitudine -traiectae habent interpensiva et collicias ab angulis parietum ad -angulos tignorum intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in -medium compluvium deiectus. in corinthiis isdem rationibus trabes -et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes in -circumitione circa columnas componuntur. tetrastyla sunt quae subiectis -sub trabibus angularibus columnis et utilitatem trabibus et firmitatem -praestant, quod neque ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab -interpensivis onerantur. - -displuviata autem sunt in quibus deliquiae arcam sustinentes -stillicidia reiciunt. haec hibernaculis maxime praestant utilitates, -quod compluvia eorum erecta non obstant luminibus tricliniorum. sed -ea habent in refectionibus molestiam magnam, quod circa parietes -stillicidia defluentia continent fistulae, quae non celeriter recipiunt -ex canalibus aquam defluentem, itaque redundantes restagnant et -intestinum et parietes in eis generibus aedificiorum corrumpunt. -testudinata vero ibi fiunt, ubi non sunt impetus magni et in -contignationibus supra spatiosae redduntur habitationes. - -Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus generibus formantur. -et primum genus distribuitur uti longitudo cum in quinque partes divisa -fuerit, tres partes latitudini dentur, alterum cum in tres partes -dividatur, duae partes latitudini tribuantur, tertium uti latitudo in -quadrato paribus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios -linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea linea diagonios, tanta -longitudo atrio detur. - -altitudo eorum quanta latitudo fuerit quarta dempta sub trabes -extollatur, reliquo lacunariorum et arcae supra trabes ratio habeatur. -Alis dextra ac sinistra latitudo, cum sit atrii longitudo ab XXX -pedibus ad pedes XL, ex tertia parte eius constituatur. ab XL ad pedes -L longitudo dividatur in partes tres ＜semis＞, ex his una pars alis -detur. cum autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, -quarta pars longitudinis alis tribuatur. a pedibus LX ad LXXX longitudo -dividatur in partes quattuor et dimidiam, ex his una pars fiat alarum -latitudo. a pedibus octoginta ad pedes centum in quinque partes -divisa longitudo iustam constituerit latitudinem alarum. trabes earum -liminares ita altae ponantur ut altitudines latitudinibus sint aequales. - -Tabulino, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta tertia eius -spatio, reliquum tribuatur. si erit ab pedibus XXX ad XL, ex atrii -latitudine tabulino dimidium tribuatur. cum autem ab XL ad LX, latitudo -dividatur in partes quinque, ex his duae tabulino constituantur. non -enim atria minora ab maioribus easdem possunt habere symmetriarum -rationes. si enim maiorum symmetriis utemur in minoribus, neque -tabulina neque alae utilitatem poterunt habere, sin autem minorum in -maioribus utemur, vasta et inmania in his ea erunt membra. itaque -generatim magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui -conscribendas putavi. - -altitudo tabulini ad trabem adiecta latitudinis octava constituatur. -lacunaria eius tertia latitudinis ad altitudinem adiecta extollantur. -fauces minoribus atriis e tabulini latitudine dempta tertia, maioribus -dimidia constituantur. imagines item alte cum suis ornamentis ad -latitudinem alarum sint constitutae. Latitudines forum ad altitudinem -si doricae erunt uti doricae, si ionicae erunt uti ionicae -perficiantur, quemadmodum de thyromatis in quarto libro rationes -symmetriarum sunt expositae. compluvii lumen latum latitudinis atrii ne -minus quarta, ne plus tertia parte relinquatur, longitudo uti atrii pro -rata parte fiat. - -Peristyla autem in transverso tertia parte longiora sint quam -introrsus, columnae tam altae quam porticus latae fuerint. peristylorum -intercolumnia ne minus trium, ne plus quattuor columnarum crassitudine -inter se distent. sin autem dorico more in peristylo columnae erant -faciundae, uti in quarto libro de doricis scripsi ita moduli sumantur -et ad eos modulos triglyphorumque rationes disponantur. - -Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo fieri debebit. -altitudines omnium conclavium, quae oblonga fuerint, sic habere -debent rationem uti longitudinis et latitudinis mensura componatur -et ex ea summa dimidium sumatur et quantum fuerit tantum altitudini -detur. sin antem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis -dimidia addita altitudines educantur. pinacothecae uti exhedrae amplis -magnitudinibus sunt constituendae. oeci corinthii tetrastylique quique -aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis uti supra tricliniorum -symmetriae scriptae sunt, ita habeant rationem, sed propter columnarum -interpositiones spatiosiores constituantur. - -inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. corinthii -simplices habeant columnas aut in podio positas aut in imo, supraque -habeant epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, -praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum delumbata. -in aegyptiis autem supra columnas epistylia et ab epistyliis ad -parietes qui sunt circa inponenda est contignatio, supra coaxationem -pavimentum, subdiu ut sit circumitus. deinde supra epistylium ad -perpendiculum inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta -parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur -et inter columnas superiores fenestrae conlocantur. ita basilicarum ea -similitudo, non corinthiorum tricliniorum, videtur esse. - -fiunt autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci -cyzicenos appellant. hi conlocantur spectantes ad septentrionem et -maxime viridia prospicientes, valvasque habent in medio. ipsi autem -sunt ita longi et lati uti duo triclinia cum circumitionibus inter -se spectantia possint esse conlocata, habentque dextra ac sinistra -lumina fenestrarum valvata, uti de lectis per spatia fenestrarum -viridia prospiciantur. altitudines eorum dimidia latitudinis addita -constituuntur. - -In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae earum symmetriarum -rationes quae sine inpeditione loci fieri poterunt, luminaque parietum -altitudinibus si non obscurabuntur, faciliter erunt explicata, sin -autem inpedientur ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit ut -ingenio et acumine de symmetriis detractiones aut adiectiones fiant, -uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur venustates. - -Nunc explicabimus quibus proprietatibus genera aedificiorum ad usum et -caeli regiones apte debeant spectare. hiberna triclinia et balnearia ad -occidentem hibernum spectent, ideo quod vespertino lumine opus est uti, -praeterea quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, calorem -remittens efficit vespertino tempore regionem tepidiorem. cubicula et -bybliothecae ad orientem spectare debent, usus enim matutinum postulat -lumen, item in bybliothecis libri non putrescent. nam quaecumque ad -meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri vitiantur, -quod venti umidi advenientes procreant eas et alunt infundentesque -umidos spiritus pallore volumina corrumpunt. - -triclinia verna et autumnalia ad orientem. ei enim praetentis luminibus -adversus solis impetus progrediens ad occidentem efficit ea temperata -ad id tempus quo his solitum est uti. aestiva ad septentrionem, quod -ea regio non ut reliquae per solstitium propter calorem efficitur -aestuosa, eo quod est aversa a solis cursu semper refrigerata et -salubritatem et voluptatem in usu praestat. non minus pinacothecae et -plumariorum textrina pictorumque officinae, uti colores eorum in opere -propter constantiam luminis inmutata permaneant qualitate. - -Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc etiam -animadvertendum est quibus rationibus privatis aedificiis propria loca -patribus familiarum et quemadmodum communia cum extraneis aedificari -debeant. namque ex his quae propria sunt, in ea non est potestas -omnibus intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt cubicula triclinia -balineae ceteraque quae easdem habent usus rationes. communia autem -sunt in quibus etiam invocati suo iure de populo possunt venire, id est -vestibula cava aedium peristyla quaeque eundem habere possunt usum. -igitur is qui communi sunt fortuna, non necessaria magnifica vestibula -nec tabulina neque atria, quod magis aliis officia praestant ambiundo -quam ab aliis ambiuntur. - -qui autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis stabula -tabernae, in aedibus cryptae horrea apothecae ceteraque quae ad fructus -servandos magis quam ad elegantiae decorem possunt esse, ita sunt -facienda. item feneratoribus et publicanis commodiora et speciosiora -et ab insidiis tuta, forensibus autem et disertis elegantiora et -spatiosiora ad conventus excipiundos, nobilibus vero qui honores -magistratusque gerundo praestare debent officia civibus, faciunda -sunt vestibula regalia alta, atria et peristyla amplissima, silvae -ambulationesque laxiores ad decorem maiestatis perfectae, praeterea -bybliothecae pinacothecae basilicae non dissimili modo quam publicorum -operum magnificentia comparatae, quod in domibus eorum saepius et -publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur. - -ergo si his rationibus ad singulorum generum personas, uti in libro -primo de decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit -quod reprehendatur. habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas -explicationes. earum autem rerum non solum erunt in urbe aedificiorum -rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis -solent esse, ruri autem pseudourbanis statim peristyla, deinde tunc -atria habentia circum porticus pavimentatas spectantes ad palaestras -et ambulationes. Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim -perscribere, proposui, nunc rusticorum expeditiones ut sint ad usum -commoda quibusque rationibus conlocare oporteat ea dicam. - -Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de moenibus conlocandis -scriptum est, regiones aspiciantur et ita villae conlocentur. -magnitudines earum ad modum agri copiasque fructuum comparentur. -cohortes magnitudinesque earum ad pecorum numerum atque quot iuga -boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. in cohorte culina quam -calidissimo loco designetur, coniuncta autem habeat bubilia, quorum -praesepia ad focum et orientis caeli regionem spectent, ideo quod boves -lumen et ignem spectando horridi non fiunt. item agricolae regionum -inperiti non putant oportere aliam regionem caeli boves spectare nisi -ortum solis. - -bubilium autem debent esse latitudines nec minores pedum denum nec -maiores quindenum, longitudo uti singula iuga ne minus pedes occupent -septenos. balnearia item coniuncta sint culinae, ita enim lavationi -rusticae ministratio non erit longe. torcular item proximum sit -culinae, ita enim ad olearios fructus commoda erit ministratio, -habeatque coniunctam vinariam cellam haben̶tem ab septentrione lumina -fenestrarum. cum enim alia parte habuerit qua sol calefacere possit, -vinum quod erit in ea cella confusum ab calore efficietur inbecillum. - -olearia autem ita est conlocanda ut habeat a meridie calidisque -regionibus lumen. non enim debet oleum congelari sed tepore caloris -extenuari. magnitudines autem earum ad fructuum rationem et numerum -doliorum sunt faciundae, quae cum sint cullearia, per medium occupare -debent pedes quaternos. ipsum autem torcular si non cocleis torquetur -sed vectibus et prelo premitur, ne minus longum pedes XL constituatur, -ita enim erit vectiario spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum -senum denum, nam sic erit ad plenum opus facientibus libera versatio et -expedita. sin autem duobus prelis loco opus fuerit, quattuor et viginti -pedes latitudini dentur. - -ovalia et caprilia ita sunt magna facienda uti singula pecora areae -ne minus pedes quaternos et semipedem, ne plus senos possint habere. -granaria sublimata et ad septentrionem aut aquilonem spectantia -disponantur, ita enim frumenta non poterunt cito concalescere, sed ab -flatu refrigerata diu servantur. namque ceterae regiones procreant -curculionem et reliquas bestiolas quae frumentis solent nocere. -equilibus quae maxime in villa loca calidissima fuerint constituantur, -dum ne ad focum spectent. cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, -horrida fiunt. - -item non sunt inutilia praesepia quae conlocantur extra culinam -in aperto contra orientem. cum enim in hieme anni sereno caelo in -ea traducuntur matutino boves, ad solem pabulum capientes fiunt -nitidiores. horrea fenilia farraria pistrina extra villam facienda -videntur, ut ab ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius -in villis faciundum fuerit, ex symmetriis quae in urbanis supra -scriptae sunt constituta ita struantur uti sine inpeditione rusticae -utilitatis aedificentur. - -omniaque aedificia ut luminosa sint oportet curari, sed quae sunt -ad villas, faciliora videntur esse ideo quod paries nullius vicini -potest obstare, in urbe autem aut communium parietum altitudines -aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. itaque de ea -re sic erit experiundum. ex qua parte lumen oporteat sumere linea -tendatur ab altitudine parietis qui videtur obstare ad eum locum quo -oporteat inmittere, et si ab ea linea in altitudinem cum prospiciatur -poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco lumen erit sine -inpeditione. - -sin autem officient trabes seu limina aut contignationes, de -superioribus partibus aperiatur et ita inmittatur. et ad summam ita est -gubernandum ut ex quibuscumque partibus caelum prospici poterit, per -eas fenestrarum loca relinquantur, sic enim lucida erunt aedificia. cum -autem in tricliniis ceterisque conclavibus maximus est usus luminum, -tum etiam in itineribus clivis scalis, quod in is saepius alii aliis -obviam venientes ferentes sarcinas solent incurrere. Quoad potui -distributiones operum nostratium, ut sint aedificatoribus non obscurae, -explicui. nunc etiam quemadmodum Graecorum consuetudinibus aedificia -distribuantur, uti non sint ignota, summatim exponam. - -Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed ab ianua -introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non spatiosis, et ex una -parte equilia, ex altera ostiariis cellas, statimque ianuae interiores -finiuntur. hic autem locus inter duas ianuas graece θυρωρειον -appellatur. deinde est introitus in peristylon. id peristylon in tribus -partibus habet porticus inque ea parte quae spectat ad meridiem duas -antas inter se spatio amplo distantes in quibus trabes invehuntur, -et quantum inter antas distat, ex eo tertia adempta spatium datur -introrsus. hic locus apud nonnullos prostas, apud alios pastas -nominatur. - -in his locis introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres -familiarum cum lanificis habent sessionem. in prostadis autem dextra -ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum thalamos, alterum -amphithalamos dicitur. circum autem in porticibus triclinia cotidiana, -cubicula, etiam cellae familiaricae constituuntur. haec pars aedificii -gynaeconitis appellatur. - -coniunguntur autem his domus ampliores habentes lautiora peristyla, -in quibus pares sunt quattuor porticus altitudinibus, aut una quae -ad meridiem spectat excelsioribus columnis constituitur. id autem -peristylon quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. habent -autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias cum dignitate -porticusque peristylorum albariis et tectoriis et ex intestino opere -lacunariis ornatas, et in porticibus quae ad septentrionem spectant -triclinia cyzicena et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, -exhedras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos quadratos -tam ampla magnitudine uti faciliter in eis quattuor tricliniis stratis -ministrationum ludorumque operis locus possit esse spatiosus. - -in his oecis fiunt virilia convivia. non enim fuerat institutum -matres familiarum eorum moribus accumbere. haec autem peristyla domus -andronitides dicuntur, quod in is viri sine interpellationibus mulierum -versantur. praeterea dextra ac sinistra domunculae constituuntur -habentes proprias ianuas triclinia et cubicula commoda, uti hospites -advenientes non in peristyla sed in ea hospitalia recipiantur. nam -cum fuerunt Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus -advenientibus instruebant triclinia cubicula cum penu cellas primoque -die ad cenam invitabant, postero mittebant pullos ova holera poma -reliquasque res agrestes. ideo pictores ea quae mittebantur hospitibus -picturis imitantes xenia appellaverunt. ita patres familiarum in -hospitio non videbantur esse peregre, habentes secretam in his -hospitalibus liberalitatem. - -inter duo autem peristyla ad hospitalia itinera sunt quae mesauloe -dicuntur, quod inter duas aulas media sunt interposita, nostri autem -eas andronas appellant. Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece -nec latine potest id convenire. Graeci enim ανδρωναϲ appellant oecos, -ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres non accedunt. item -aliae res sunt similes, uti xystus prothyrum telamones et nonnulla -alia eius modi. ξυϲτοϲ enim est graeca appellatione porticus ampla -latitudine, in qua athletae per hiberna tempora exercentur. nostri -autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas Graeci παραδρομιδαϲ -dicunt. item προθυρα graece dicuntur quae sunt ante ianuas vestibula, -nos autem appellamus prothyra quae graece dicuntur διαθυρα. item -si qua virili figura signa mutulos aut coronas sustinent, nostri -telamones appellant, cuius rationes quid ita aut quare dicantur ex -historiis non inveniuntur, Graeci vero eos ατλανταϲ vocitant. Atlas -enim formatur historia sustinens mundum, ideo quod is primum cursum -solis et lunae siderumque omnium versationum rationes vigore animi -sollertiaque curavit hominibus tradendas, eaque re a pictoribus et -statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens mundum, filiaeque eius -Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem πλειαδαϲ nominant, cum -sideribus in mundo sunt dedicatae. nec tamen ego ut mutetur consuetudo -nominationum aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti non sint ignota -philologis exponenda iudicavi. Quibus consuetudinibus aedificia italico -more et Graecorum institutis conformantur exposui, et de symmetriis -singulorum generum proportiones perscripsi. ergo quoniam de venustate -decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus de firmitate quemadmodum -ea sine vitiis permanentia ad vetustatem conlocentur. - -Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta eorum facta -fuerint ita ut in prioribus libris de muro et theatris a nobis est -expositum, ad vetustatem ea erunt sine dubitatione firma. sin autem -hypogea concamarationesque instituentur, fundationes eorum fieri -debent crassiores quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt -futurae, eorumque parietes pilae columnae ad perpendiculum inferiorum -medio conlocentur, uti solido respondeant. nam si in pendentibus -onera fuerint parietum aut columnarum, non poterunt habere perpetuam -firmitatem. - -praeterea inter limina secundum pilas et antas postes si supponentur, -erant non vitiosae. limina enim et trabes structuris cum sint oneratae, -medio spatio pandantes frangunt sublisas structuras. cum autem subiecti -fuerint et subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque eas -laedere. - -item administrandum est uti levent onus parietum fornicationes cuneorum -divisionibus et ad centrum respondentes earum conclusurae. cum enim -extra trabes aut liminum capita arcus cuneis erunt conclusae, primum -non pandabit materies levata onere, deinde si quod vetustate vitium -ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur. - -itemque quae pilatim aguntur aedificia, cum cuneorum divisionibus -coagmentis ad centrum respondentibus fornices concluduntur, extremae -pilae in his latiores spatio sunt faciundae, uti vires eae habentes -resistere possint, cum cunei ab oneribus parietum pressi per coagmenta -ad centrum se prementes extrudent incumbas. itaque si angulares pilae -erunt spatiosis magnitudinibus, continendo cuneos firmitatem operibus -praestabunt. - -Cum in his rebus animadversum fuerit uti ea diligentia in is -adhibeatur, non minus etiam observandum est uti omnes structurae -perpendiculo respondeant neque habeant in ulla parte proclinationes. -maxima autem esse debet cura substructionum, quod in his infinita vitia -solet facere terrae congestio. ea enim non potest esse semper uno -pondere quo solet esse per aestatem, sed hibernis temporibus recipiendo -ex imbribus aquae multitudinem crescens et pondere et amplitudine -disrumpit et extrudit structurarum saeptiones. - -itaque ut huic vitio medeatur, sic erit faciundum ut primum pro -amplitudine congestionis crassitudo structurae constituatur, deinde in -frontibus anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter -se distent tanto spatio quanta altitudo substructionis est futura, -crassitudine eadem qua substructio. procurrant autem ab imo pro quam -crassitudo constituta fuerit substructionis, deinde contrahantur -gradatim ita uti summam habeant prominentiam quanta operis est -crassitudo. - -praeterea introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim struantur, -uti singuli dentes ab muro tantum distent quanta altitudo futura erit -substructionis, crassitudines autem habeant dentium structurae uti -muri. item in extremis angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo -spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur et -ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab ea media altera -coniuncta cum angulo muri. ita dentes et diagonioe structurae non -patientur tota vi premere murum, sed dissipabunt retinendo impetum -congestionis. - -Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et uti caveatur -incipientibus exposui. namque de tegulis aut tignis aut asseribus -mutandis non est eadem cura quemadmodum de his, quod ea quamvis sint -vitiosa, faciliter mutantur. itaque quae nec solida quidem putantur -esse, quibus rationibus haec potuerint esse firma et quemadmodum -instituantur exposui. - -quibus autem copiarum generibus oporteat uti, non est architecti -potestas, ideo quod non in omnibus locis omnia genera copiarum -nascuntur, ut in primo volumine est expositum. praeterea in domini -est potestate utrum latericio an caementicio an saxo quadrato velit -aedificare. itaque omnium operum probationes tripertito considerantur, -id est fabrili subtilitate et magnificentia et dispositione. cum -magnificenter opus perfectum aspicietur, a domini potestate inpensae -laudabuntur, cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio, cum vero -venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, tunc fuerit -gloria architecti. - -haec autem recte constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis -patiatur accipere se consilia. namque omnes homines, non solum -architecti, quod est bonum possunt probare, sed inter idiotas et eos -hoc est discrimen quod idiota nisi factum viderit, non potest scire -quid sit futurum, architectus autem simul animo constituerit, antequam -inceperit et venustate et usu et decore quale sit futurum habet -definitum. Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum -sint faciundae quam apertissime potui perscripsi. de expolitionibus -autem eorum uti sint elegantes et sine vitiis ad vetustatem -＜permanentes＞, insequenti volumine exponam. - - - - -LIBER SEPTIMUS. - - -Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per -commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non -interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim -pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. itaque non -mediocres sed infinitae sunt is agendae gratiae, quod non invidiose -silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus -memoriae tradendos curaverunt. - -namque si non ita fecissent, non potuissemus scire quae res in Troia -fuissent gestae, nec quid Thales Democritus Anaxagoras Xenophanes -reliquique physici sensissent de rerum natura quasque Socrates Platon -Aristoteles Zenon Epicurus aliique philosophi hominibus agendae -vitae terminationes finissent seu Croesus Alexander Darius ceterique -reges quas res aut quibus rationibus gessissent fuissent notae, nisi -maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae ad posteritatem -commentariis extulissent. - -itaque quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra qui eorum scripta -furantes pro suis praedicant sunt vituperandi, quique non propriis -cogitationibus scriptorum nituntur, sed invidis moribus aliena -violantes gloriantur, non modo sunt reprehendendi, sed etiam quia impio -more vixerunt, poena condemnandi. nec tamen haec res non vindicatae -curiosius ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudiciorum qui -fuerint, non est alienum quemadmodum sint nobis traditi explicare. - -reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam -bybliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item -Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus -industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare. cum -autem summa diligentia perfecisset, non putavit id satis esse nisi -propagationibus inseminando curaret augendam. itaque Musis et Apollini -ludos dedicavit et quemadmodum athletarum sic communium scriptorum -victoribus praemia et honores constituit. - -his ita institutis cum ludi adessent, iudices litterati qui eos -probarent erant legendi. rex cum iam sex civitatis lectos habuisset -nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit ad eos qui supra -bybliothecam fuerunt et quaesiit si quem novissent ad id expeditum. -tunc ei dixerunt esse quendam Aristophanen, qui summo studio summaque -diligentia cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque conventu -ludorum cum secretae sedes iudicibus essent distributae, cum ceteris -Aristophanes citatus quemadmodum fuerat locus ei designatus sedit. - -primo poetarum ordine ad certationem inducto cum recitarentur scripta, -populus cunctus significando monebat iudices quod probarent. itaque cum -ab singulis sententiae sunt rogatae, sex una dixerunt et quem maxime -animadverterunt multitudini placuisse, ei primum praemium, insequenti -secundum tribuerunt. Aristophanes vero cum ab eo sententia rogaretur, -eum primum renuntiari iussit qui minime populo placuisset. - -cum autem rex et universi vehementer indignarentur, surrexit et rogando -impetravit ut paterentur se dicere. itaque silentio facto docuit unum -ex his eum esse poetam, ceteros aliena recitavisse, oportere autem -iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo et rege -dubitante, fretus memoria e certis armariis infinita volumina eduxit -et ea cum recitatis conferendo coegit ipsos furatos de se confiteri. -itaque rex iussit cum his agi furti condemnatosque cum ignominia -dimisit, Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra -bybliothecam constituit. - -insequentibus annis a Macedonia Zoilus, qui adoptavit cognomen ut -Homeromastix vocitaretur, Alexandriam venit suaque scripta contra -Iliadem et Odyssean comparata regi recitavit. Ptolomaeus vero cum -animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis ducem absentem -vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta suspicerentur ab eo -vituperari, indignans nullum ei dedit responsum. Zoilus autem cum -diutius in regno fuisset, inopia pressus summisit ad regem postulans ut -aliquid sibi tribueretur. - -rex vero respondisse dicitur Homerum, qui ante annos mille decessisset, -aevo perpetuo multa milia hominum pascere, item debere qui meliore -ingenio se profiteretur non modo unum sed etiam plures alere posse. -et ad summam mors eius ut parricidii damnati varie memoratur. alii -enim scripserunt a Philadelpho esse in crucem fixum, nonnulli Chii ei -lapides esse coniectos, alii Zmyrnae vivum in pyram coniectum. quorum -utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. non enim aliter -videtur promereri qui citat eos quorum responsum, quid senserint -scribentes, non potest coram indicari. - -ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito nomine -meo id profero corpus neque ullius cogitata vituperans institui ex -eo me adprobare, sed omnibus scriptoribus infinitas ago gratias quod -egregiis ingeniorum sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio -genere copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes aquam et -ad propria proposita traducentes facundiores et expeditiores habemus -ad scribendum facultates talibusque confidentes auctoribus audemus -institutiones novas comparare. - -Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei rationes -animadverti praeparatos, inde sumendo progredi coepi. namque primum -Agatharchus Athenis Aeschylo docente tragoediam scaenam fecit et de ea -commentarium reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem -re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum radiorumque -extentionem certo loco centro constituto lineas ratione naturali -respondere, uti de incerta re certae imagines aedificiorum in scaenarum -picturis redderent speciem et quae in directis planisque frontibus sint -figurata, alia abscedentia alia prominentia esse videantur. - -postea Silenus de symmetriis doricorum edidit volumen, de aede -Iunonis quae est Sami dorica Theodorus, de ionica Ephesi quae est -Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae quod est Priene -ionicum Pytheos, item de aede Minervae dorica quae est Athenis in -arce Ictinos et Carpion, Theodorus Phocaeus de tholo qui est Delphis, -Philo de aedium sacrarum symmetriis et de armamentario quod fecerat -Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae est Magnesiae -pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros, item Arcesius de -symmetriis corinthiis et ionico Trallibus Aesculapio quod etiam ipse -sua manu dicitur fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero -felicitas maximum summumque contulit munus. - -quorum enim artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno -florentes habere iudicantur, excogitatis egregias operas praestiterunt. -namque singulis frontibus singuli artifices sumpserunt certatim partes -ad ornandum et probandum Leochares Bryaxis Scopas Praxiteles, nonnulli -etiam putant Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad -septem spectaculorum eius operis pervenire famam. - -praeterea minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt, -uti Nexaris Theocydes Demophilos Pollis Leonidas Silanion Melampus -Sarnacus Euphranor. non minus de machinationibus, uti Diades Archytas -Archimedes Ctesibios Nymphodorus Philo Byzantius Diphilos Democles -Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. quorum ex commentariis quae -utilia esse his rebus animadverti, collecta in unum coegi corpus, et -ideo maxime quod animadverti in ea re ab Graecis volumina plura edita, -ab nostris oppido quam pauca. Fuficius nimirum de his rebus primus -instituit edere volumen, item Terentius Varro de novem disciplinis unum -de architectura, P. Septimius duo. - -amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse videtur, cum -fuissent et antiqui cives magni architecti, qui potuissent non minus -eleganter scripta comparare. namque Athenis Antistates et Callaeschros -et Antimachides et Pormos architecti Pisistrato aedem Iovi Olympio -facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius propter -interpellationem rei publicae incepta reliquerunt. itaque circiter -annis ＜quadringentis＞ post Antiochus rex cum in id opus inpensam -esset pollicitus, cellae magnitudinem et columnarum circa dipteron -conlocationem epistyliorumque et ceterorum ornamentorum ad symmetriam -distributionem magna sollertia scientiaque summa civis Romanus -Cossutius nobiliter est architectatus. id autem opus non modo vulgo sed -etiam in paucis a magnificentia nominatur. - -nam quattuor locis sunt aedium sacrarum marmoreis operibus ornatae -dispositiones, e quibus proprie de is nominationes clarissima fama -nominantur. quarum excellentiae prudentesque cogitationum apparatus -suspectus habent in deorum caerimonio. primumque aedis Ephesi Dianae -ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius Metagene est -instituta, quam postea Demetrius ipsius Dianae servus et Paeonius -Ephesius dicuntur perfecisse. Mileti Apollini item ionicis symmetriis -idem Paeonius Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine Cereris -et Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more sine -exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum pertexit. - -eam autem postea cum Demetrius Phalereus Athenis rerum potiretur, -Philo ante templum in fronte columnis constitutis prostylon fecit. -ita aucto vestibulo laxamentum initiantibus operique summam adiecit -auctoritatem. in asty vero Olympio amplo modulorum comparatu corinthiis -symmetriis et proportionibus, uti supra scriptum est, architectandum -Cossutius suscepisse memoratur, cuius commentarium nullum est inventum. -nec tamen a Cossutio solum de his rebus scripta sunt desideranda sed -etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus aedis Honoris et Virtutis -Marianae cellae columnarumque et epistyliorum symmetrias legitimis -artis institutis perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet -quemadmodum ab arte subtilitatem sic ab magnificentia et inpensis -auctoritatem, in primis et summis operibus nominaretur. - -Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus quam Graeci fuisse -magni architecti et nostra memoria satis multi, et ex his pauci -praecepta edidissent, non putavi silendum sed disposite singulis -voluminibus de singulis exponere. itaque quoniam sexto volumine -privatorum aedificiorum rationes perscripsi, in hoc qui septimum tenet -numerum de expolitionibus quibus rationibus et venustatem et firmitatem -habere possint exponam. - -Primumque incipiam de ruderatione, quae principia tenet expolitionum, -uti curiosius summaque providentia solidationis ratio habeatur. et si -plano pede erit eruderandum, quaeratur solum si sit perpetuo solidum, -et ita exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem omnis -aut ex parte congesticius locus fuerit, festucationibus cum magna cura -solidetur. in contignationibus vero diligenter est animadvertendum -ne qui paries qui non exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum, -sed potius relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum enim -solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione sidentibus, -permanens structurae soliditate dextra ac sinistra secundum se facit in -pavimentis necessario rimas. - -item danda est opera ne commisceantur axes aesculini quercu, quod -quercei simul umorem perceperunt se torquentes rimas faciunt in -pavimentis. sin autem aesculus non erit et necessitas coegerit, propter -inopiam querceis sic videtur esse faciundum ut secentur tenuiores. quo -minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur deinde in -singulis tignis extremis partibus axes bini clavis figantur, uti nulla -ex parte possint se torquendo angulos excitare. namque de cerro aut -fago seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. coaxationibus -factis si erit, filex, si non, palea substernatur, uti materies ab -calcis vitiis defendatur. - -tunc insuper statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum -implere. statuminationibus inductis rudus si novum erit, ad tres partes -una calcis misceatur, si redivivum fuerit, quinque ad duo mixtionis -habeant responsum. deinde rudus inducatur et vectibus ligneis, -decuriis inductis, crebriter pistatione solidetur, et id ne minus -pistum absolutum crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus -inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, ne minore -crassitudine pavimenti digitorum senum. supra nucleum ad regulam et -libellam exacta pavimenta struantur sive sectilia seu tesseris. - -cum ea structa fuerint et fastigia sua structione habuerint, ita -fricentur uti si sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis -aut quadratis seu favis extent, sed coagmentorum compositio planam -habeat inter se directionem. si tesseris structura erit, ut eae omnes -angulos habeant aequales. cum enim anguli non fuerint omnes aequaliter -plani, non erit exacta ut oportet fricatura. item testacea spicata -tiburtina sunt diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes -tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad regulam perfricata. super, fricatura -levigationibus et polituris cum fuerit perfecta, incernatur marmor, et -supra loricae ex calce et harena inducantur. - -Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, quod contignationes -umore crescentes aut siccitate decrescentes seu pandationibus sidentes -movendo se faciunt vitia pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae -non patiuntur integra permanere. itaque si necessitas coegerit, -ut minime vitiosa fiant sic erit faciundum. cum coaxatum fuerit, -super altera coaxatio transversa sternatur clavisque fixa duplicem -praebeat contignationi loricationem. deinde ruderi novo tertia pars -testae tunsae admisceatur calcisque duae partes ad quinque mortarii -mixtionibus praestent responsum. - -statuminatione facta, rudus inducatur, idque pistum absolutum ne -minus pede sit crassum. tunc autem nucleo inducto, uti supra scriptum -est, pavimentum e tessera grandi circiter binum digitum caesa -struatur fastigium habens in pedes denos digitos binos, quod si bene -temperabitur et recte fricatum fuerit, ab omnibus vitiis erit tutum. -uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis ne laboret, fracibus -quotannis ante hiemem saturetur. ita non patietur in se recipere -gelicidii pruinam. - -sin autem curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter -se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur habentes -singulis coagmentorum frontibus excisos canaliculos digitales. quibus -iunctis impleantur calce ex oleo subacta confricenturque inter se -coagmenta compressa. ita calx quae erit haerens in canalibus durescendo -contexteque solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per -coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita perstratum, supra nucleus -inducatur et virgis caedendo subigatur. supra autem sive ex tessera -grandi sive ex spica testacea struatur fastigiis quibus est supra -scriptum, et cum sic erunt facta, non cito vitiabuntur. - -Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de albariis operibus est -explicandum. id autem erit recte, si glaebae calcis optimae ante multo -tempore quam opus fuerit macerabuntur, uti si qua glaeba parum fuerit -in fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere coacta uno -tenore concoquatur. namque cum non penitus macerata sed recens sumitur, -cum fuerit inducta habens latentes crudos calculos pustulas emittit. -qui calculi in opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et -dissipant tectorii politiones. - -cum autem habita erit ratio macerationis et ita curiosius operi -praeparatum erit, sumatur ascia et quemadmodum materia dolatur, sic -calx in lacu macerata ascietur. si ad eam offenderint calculi, non -erit temperata. cumque siccum et purum ferrum educetur, indicabit eam -evanidam et siticulosam. cum vero pinguis fuerit et recte macerata, -circa id ferramentum uti glutinum haerens omni ratione probabit se esse -temperatam. tunc autem machinis comparatis camararum dispositiones in -conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata. - -Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic erit faciundum. asseres -directi disponantur inter se ne plus spatium habentes pedes binos, -et hi maxime cupressei, quod abiegnei ab carie et ab vetustate -celeriter vitiantur, hique asseres cum ad formam circinationis fuerint -distributi, catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, -crebriter clavis ferreis fixi religentur, eaeque catenae ex ea materia -comparentur cui nec caries nec vetustas nec umor possit nocere, id -est e buxo iunipiro olea robore cupresso ceterisque similibus praeter -quercum, cum ea se torquendo rimas faciat quibus inest operibus. - -asseribus dispositis tum tomice e sparto hispanico harundines graecae -tunsae ad eos uti forma postulat religentur. item supra camaram -materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, ut si quae stillae -ex contignationibus aut tectis ceciderint sustineantur. sin autem -harundinis graecae copia non erit, de paludibus tenues colligantur -et mataxa aut tomice ad iustam longitudinem una crassitudine -alligationibus temperentur, dum ne plus inter duos nodos alligationes -binos pedes distent, et eae ad asseres, uti supra scriptum est, tomice -religentur cultellique lignei in eas configantur. - -cetera omnia uti supra scriptum est expediantur. camaris dispositis -et intextis, imum caelum earum trullissetur, deinde harena dirigatur, -postea autem creto marmore poliatur. Cum camarae politae fuerint, sub -eas coronae sunt subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere -fieri videbitur. cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec possunt -se sustinere. in hisque minime gypsum debet admisceri, sed ex creto -marmore uno tenore perduci, uti ne praecipiendo non patiatur uno -tenore opus inarescere. etiamque cavendae sunt in camaris priscorum -dispositiones, quod earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere -inpendentes sunt periculosae. - -coronae autem sunt ＜aliae purae＞ aliae caelatae. conclavibus autem -ubi ignis aut plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eae -facilius extergeantur. in aestivis et exhedris, ubi minime fumus est -nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt faciendae, semper enim -album opus propter superbiam candoris non modo ex propriis sed etiam -alienis aedificiis concipit fumum. - -Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, postea autem -supra, trullissatione subarescente, deformentur directiones harenati, -uti longitudines ad regulam et ad lineam, altitudines ad perpendiculum, -anguli ad normam respondentes exigantur. namque sic emendata -tectoriorum in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio -inducatur. ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo firmior -erit ad vetustatem soliditas tectorii. - -cum ab harena praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit -deformatum, tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, dum ita -materies temperetur uti cum subigatur non haereat ad rutrum, sed purum -ferrum e mortario liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum -corium mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum, -subtilius inducatur. ita cum tribus coriis harenae et item marmoris -solidati parietes fuerint, neque rimas neque aliud vitium in se -recipere poterunt. - -sed et liaculorum subactionibus fundata soliditate marmorisque -candore firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis nitidos -expriment splendores. colores autem, udo tectorio cum diligenter sunt -inducti, ideo non remittunt sed sunt perpetuo permanentes, quod calx -in fornacibus excocto liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate -coacta corripit in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex -aliis potestatibus conlatis seminibus seu principiis una solidescendo, -in quibuscumque membris est formata cum fit arida redigitur uti sui -generis proprias videatur habere qualitates. - -itaque tectoria quae recte sunt facta neque vetustatibus fiunt horrida, -neque cum extergentur remittunt colores, nisi si parum diligenter -et in arido fuerint inducti. cum ergo ita in parietibus tectoria -facta fuerint uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et -ad vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum vero unum -corium harenae et unum minuti marmoris erit inductum, tenuitas eius -minus valendo faciliter rumpitur nec splendorem politionibus propter -inbecillitatem crassitudinis proprium obtinebit. - -quemadmodum enim speculum argenteum tenui lamella ductum incertas -et sine viribus habet remissiones splendoris, quod autem e solida -temperatura fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem -fulgentes in aspectu certasque considerantibus imagines reddit, sic -tectoria quae ex tenui sunt ducta materia non modo sunt rimosa, -sed etiam celeriter evanescunt, quae autem fundata harenationis et -marmoris soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus -crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines expressas -aspicientibus ex eo opere remittunt. - -Graecorum vero tectores non solum his rationibus utendo faciunt opera -firma, sed etiam mortario conlocato, calce et harena ibi confusa, -decuria hominum inducta, ligneis vectibus pisunt materiam, et ita ad -certamen subacta tunc utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli -crustas excidentes pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum et -speculorum divisionibus circa se prominentes habent expressiones. - -Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus necesse est in -arrectariis et transversariis rimas fieri, ideo quod luto cum linuntur -necessario recipiunt umorem, cum autem arescunt extenuati in tectoriis -faciunt rimas, id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto -inquinatus fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis perpetuae -figantur, deinde iterum luto inducto si priores transversariis -harundinibus fixae sunt, secundae erectis figantur et ita, uti supra -scriptum est, harenatum et marmor et omne tectorium inducatur. ita -cannarum duplex in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas -nec segmina nec rimam ullam fieri patietur. - -Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri dixi, nunc -quemadmodum umidis locis politiones expediantur ut permanere possint -sine vitiis, exponam. et primum conclavibus quae plano pede fuerint, -in imo pavimento alte circiter pedibus tribus pro harenato testa -trullissetur et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne -vitientur. sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, paululum -ab eo recedatur et struatur alter tenuis distans ab eo quantum res -patietur, et inter duos parietes canalis ducatur inferior quam -libramentum conclavis fuerit, habens nares ad locum patentem. item cum -in altitudinem perstructus fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non -per nares umor et in imo et in summo habuerit exitus, non minus in nova -structura se dissipabit. his perfectis paries testa trullissetur et -dirigatur et tunc tectorio poliatur. - -sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant et nares -exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales ex una parte supra -marginem canalis inponantur, ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞ -pilae substruantur, in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, -et ita a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde insuper -erectae mammatae tegulae ab imo ad summum ad parietem figantur, quarum -interiores partes curiosius picentur ut ab se respuant liquorem. item -in imo et in summo supra camaram habeant spiramenta. - -tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem -testaceam non respuant. namque propter ieiunitatem quae est a -fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, nisi -calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et cogat coire. -trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et cetera omnia -uti supra scripta sunt in tectoriorum rationibus perficiantur. - -Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent habere decoris -rationes, uti et ex locis aptas et generum discriminibus non alienas -habeant dignitates. tricliniis hibernis non est utilis compositione nec -megalographia nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea -et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. in his -vero supra podia abaci ex atramento sunt subigendi et poliendi, cuneis -silaceis seu miniaceis interpositis. Explicata camara pura et polita, -etiam pavimentorum non erit displicens, si qui animadvertere voluerit, -Graecorum ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis apparatus. - -foditur enim infra libramentum triclinii altitudine circiter pedum -binum, et solo festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum -ita fastigatum ut in canali habeat nares. deinde congestis et spisse -calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta -materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam summo -libramento cote despumato redditur species nigri pavimenti. ita -conviviis eorum et quod poculis et pytismatis effunditur simul cadit -siccescitque, quique versantur ibi ministrantes etsi nudis pedibus -fuerint, non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti. - -Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, etiam -atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex certis rebus -certae rationes picturarum. namque pictura imago fit eius quod est -seu potest esse, uti hominis aedificii navis reliquarumque rerum, e -quibus, finitis certisque corporibus, figurata similitudine sumuntur -exempla. ex eo antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati -sunt primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, deinde -coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias distributiones. - -postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum figuras, columnarum et -fastigiorum eminentes proiecturas imitarentur, patentibus autem locis -uti exhedris propter amplitudines parietum scaenarum frontes tragico -more aut comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter -spatia longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis locorum -proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur enim portus promuntoria -litora flumina fontes euripi fana luci montes pecora pastores, -nonnullis locis item signantur megalographiae habentes deorum simulacra -seu fabularum dispositas explicationes, non minus troianas pugnas -seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae sunt eorum similibus -rationibus ab rerum natura procreata. - -sed haec quae ex veris rebus exempla sumebantur, nunc iniquis moribus -inprobantur. nam pinguntur tectoriis monstra potius quam ex rebus -finitis imagines certae. pro columnis enim statuuntur calami, pro -fastigiis appagineculi striati cum crispis foliis et volutis, item -candelabra aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum -surgentes ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes -in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi dimidiata -habentes sigilla alia humanis alia bestiarum capitibus. - -haec autem nec sunt nec fieri possunt nec fuerunt. ergo ita novi mores -coegerunt uti inertiae mali iudices convincerent artium virtutes. -quemadmodum enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum -ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis sustinere sedens -sigillum aut de radicibus et cauliculis ex parte flores dimidiataque -sigilla procreari? at haec falsa videntes homines non reprehendunt -sed delectantur, neque animadvertunt si quid eorum fieri potest nec -ne. iudiciis autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod -potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque enim picturae -probari debent quae non sunt similes veritati, nec si factae sunt -elegantes ab arte, ideo de is statim debet recta iudicari, nisi -argumentationis certas rationes habuerint sine offensionibus explicatas. - -etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxisset -scaenam in minusculo theatro, quod εκκληϲιαϲτηριον apud eos vocitatur, -in eaque fecisset columnas signa Centauros sustinentes epistylia, -tholorum rotunda tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque -capitibus leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis habent -rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium, in quo tholi -pronai semifastigia omnisque tecti varius picturis fuerat ornatus, -itaque cum aspectus eius scaenae propter asperitatem eblandiretur -omnium visus et iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius -mathematicus prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes res -civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae insipientes -eos esse iudicatos, quod in gymnasio eorum quae sunt statuae omnes sunt -causas agentes, foro discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. - -ita indecens inter locorum proprietates status signorum publice -civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc ne Apaturii -scaena efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. qui enim vestrum -domos supra tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigiorum -explicationes? haec enim supra contignationes ponuntur, non supra -tegularum tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem habere -facti in picturis probaverimus, accedemus et nos his civitatibus quae -propter haec vitia insipientes sunt iudicatae. - -itaque Apaturius contra respondere non est ausus, sed sustulit scaenam -et ad rationem veritatis commutatam postea correctam adprobavit. utinam -dii inmortales fecissent uti Licymnius revivisceret et corrigeret hanc -amentiam tectoriorumque errantia instituta. sed quare vincat veritatem -ratio falsa, non erit alienum exponere. quod enim antiqui insumentes -laborem et industriam probare contendebant artibus, id nunc coloribus -et eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas artificis -adiciebat operibus auctoritatem, nunc dominicus sumptus efficit ne -desideretur. - -quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce videtur usus -esse? at nunc passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc -chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur etsi non ab -arte sunt posita, fulgentes oculorum reddunt visus, et ideo quod -pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut ab domino non a redemptore -repraesententur. - -Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in opere tectorio -satis exposui, nunc de apparationibus ut succurrere potuerit dicam, -et primum quoniam de calce initio est dictum, nunc de marmore ponam. -Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, sed quibusdam -locis glaebae ut salis micas perlucidas habentes nascuntur, quae -contusae et molitae praestant operibus utilitatem. quibus autem locis -eae copiae non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae -marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, ＜et cum＞ -est subcretum in operibus utuntur. aliis locis, ut inter Magnesiae et -Ephesi fines, sunt loca unde foditur parata quam nec molere nec cernere -opus est, sed sic est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et -subcreta. - -Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur et inde -fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus aut mixtionum -temperaturis compositi perficiuntur, uti praestent eandem in operibus -utilitatem. - -primum autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, -quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam in Italia -invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo nunc non habetur quod -Athenis argentifodinae cum habuerunt familias, tunc specus sub terra -fodiebantur ad argentum inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, -nihilominus uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia copia -silis ad politionem operum sunt usi. - -item rubricae copiose multis locis eximuntur, sed optimae paucis, uti -Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non minus etiam -Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus senatus populusque -Romanus concessit fruenda. - -paraetonium vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem ratione -melinum, quod eius metallum insula cycladum Melo dicitur esse. - -creta viridis item pluribus locis nascitur, sed optima Zmyrnae. hanc -autem Graeci θεοδοτειον vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in -fundo id genus cretae primum est inventum. - -auripigmentum, quod αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca -item pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim habet -metallum. - -Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem agris Ephesiorum -Cilbianis primum esse memoratur inventum, cuius et res et ratio satis -magnas habet admirationes. foditur enim glaeba quae dicitur, antequam -tractationibus ad minium perveniant, vena uti ferrum, magis subrufo -colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id foditur, ex plagis -ferramentorum crebras emittit lacrimas argenti vivi, quae a fossoribus -statim colliguntur. - -hae glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris plenitatem -coiciuntur in fornacem ut interarescant, et is qui ex his ab ignis -vapore fumus suscitatur cum resedit in solum furni, invenitur esse -argentum vivum. exemptis glaebis guttae eae quae residebunt propter -brevitates non possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi -inter se congruunt et una confunduntur. id autem cum sit quattuor -sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur esse pondo centum. - -cum in aliquo vase est confusum, si supra id lapidis centenarium -pondus inponatur, natat in summo neque eum liquorem potest onere suo -premere nec elidere nec dissipare. centenario sublato si ibi auri -scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se deprimetur. ita non -amplitudine ponderis sed genere singularum rerum gravitatem esse non -est negandum. - -id autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim argentum neque -aes sine eo potest recte inaurari. cumque in veste intextum est aurum -eaque vestis contrita propter vetustatem usum non habeat honestum, -panni in fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis -coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id autem omnes micas -auri corripit in se et cogit secum coire. aqua defusa cum id in pannum -infunditur et ibi manibus premitur, argentum per panni raritates -propter liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra purum -invenitur. - -Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim glaebae cum sunt -aridae, contunduntur pilis ferreis, et lotionibus et cocturis crebris -relictis stercoribus efficiuntur ut adveniant colores. cum ergo emissae -sint ex minio per argenti vivi relictionem quas in se naturales -habuerat virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. - -itaque cum est in expolitionibus conclavium tectoriis inductum, -permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis aut -exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo sol et luna possit -splendores et radios inmittere, cum ab his locus tangitur, vitiatur -et amissa virtute coloris denigratur. itaque cum et alii multi tum -etiam Faberius scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter -expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui post dies -XXX facti sunt invenusto varioque colore. itaque pro minio locavit -inducendos alios colores. - -at si qui subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum -colorem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, ceram ponticam -igni liquefactam paulo oleo temperatam saeta inducat, deinde postea -carbonibus in ferreo vase compositis eam ceram a proximo cum pariete -calefaciundo sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela -linteisque puris subigat, uti signa marmorea nuda curantur. - -haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans cerae ponticae lorica -non patitur nec lunae splendorem nec solis radios lambendo eripere ex -his politionibus colorem. quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt -officinae, nunc traiectae sunt ideo Romam quod id genus venae postea -est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis glaebae portantur -et per publicanos Romae curantur. eae autem officinae sunt inter aedem -Florae et Quirini. - -Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit experiri id sine -vitio esse, sic erit faciendum. ferrea lamna sumatur, eo minium -inponatur, ad ignem conlocetur donec lamna candescat. cum e candore -color mutatus fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic -refrigeratum si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse -probabitur, sin autem permanserit nigro colore, significabit se esse -vitiatum. - -Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla adportatur -a Macedonia, foditur autem ex is locis qui sunt proximi aerariis -metallis. armenium et indicum nominibus ipsis indicatur quibus in locis -procreantur. - -Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum temperaturis -commutata recipiunt colorum proprietates, et primum exponam de -atramento, cuius usus in operibus magnas habet necessitates, ut sint -notae quemadmodum praeparentur certis rationibus artificiorum ad id -temperaturae. - -namque aedificatur lacus uti laconicum et expolitur marmore subtiliter -et levigatur. ante id fit fornacula habens in laconicum nares, et eius -praefurnium magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur. -in fornace resina conlocatur. hanc autem ignis potestas urendo cogit -emittere per nares intra laconicum fuliginem, quae circa parietem et -camarae curvaturam adhaerescit. inde collecta partim componitur ex -cummi subacta ad usum atramenti librarii, reliqua tectores glutinum -admiscentes in parietibus utuntur. - -sin autem hae copiae non fuerint paratae, ita necessitatibus erit -administrandum, ne expectatione morae res retineatur. sarmenta aut -taedae schidiae comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in -mortario cum glutino terantur. - -ita erit atramentum tectoribus non invenustum. non minus si faex vini -arefacta et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in opere -inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet colorem, et quo -magis ex meliore vino parabitur, non modo atramenti sed etiam indici -colorem dabit imitari. - -Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, postea -item Vestorius Puteolis instituit faciundum. ratio autem eius e -quibus est inventa satis habet admirationis. harena enim cum nitri -flore conteritur adeo subtiliter ut efficiatur quemadmodum farina, -et aes cyprium limis crassis uti scobe facta mixtae conspargitur -ut conglomeretur. deinde pilae manibus versando efficiuntur et ita -conligantur ut inarescant. aridae componuntur in urceo fictili, -urcei in fornace. simul autem aes et ea harena ab ignis vehementia -confervescendo coaluerint, inter se dando et accipiendo sudores a -proprietatibus discedunt suisque rebus per ignis vehementiam confectis -caeruleo rediguntur colore. - -usta vero, quae satis habet utilitatis in operibus tectoriis, sic -temperatur. glaeba silis boni coquitur ut sit in igni candens. ea autem -aceto extinguitur et efficitur purpureo colore. - -De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant non est alienum -quemadmodum comparetur dicere. Rhodo enim doliis sarmenta conlocantes -aceto suffuso supra sarmenta conlocant plumbeas massas, deinde ea -operculis obturant ne spiramentum emittatur. post certum tempus -aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam. eadem ratione lamellas -aereas conlocantes efficiunt aeruginem quae aeruca appellatur. - -cerussa vero cum in fornace coquitur, mutato colore ad ignem efficitur -sandaraca. id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et ea -multo meliorem usum praestat quam quae de metallis per se nata foditur. - -Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et excellentissimam -habet praeter hos colores aspectus suavitatem. id autem excipitur e -conchylio marino, e quo purpura efficitur, cuius non minores sunt quam -ceterarum ＜rerum＞ naturae considerantibus admirationes, quod habet non -in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem, sed solis cursu -naturaliter temperatur. - -itaque quod legitur Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae -ad septentrionem, est atrum. progredientibus inter septentrionem et -occidentem invenitur lividum. quod autem legitur ad aequinoctialem -orientem et occidentem, invenitur violaceo colore. quod vero meridianis -regionibus excipitur, rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo -etiam insula creatur ceterisque eiusmodi regionibus quae proximae sunt -solis cursui. - -ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis circa scinduntur, e quibus -plagis purpurea sanies uti lacrima profluens excussa in mortariis -terendo comparatur, et quod ex concharum marinarum testis eximitur, -ideo ostrum est vocitatum. id autem propter salsuginem cito fit -siticulosum, nisi mel habeat circa fusum. - -Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice et hysgino, -non minus et ex floribus alii colores. itaque tectores cum volunt -sil atticum imitari, violam aridam coicientes in vas cum aqua, -confervefaciunt ad ignem, deinde cum est temperatum coiciunt in -linteum, et inde manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex -violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes efficiunt -silis attici colorem. - -eadem ratione vaccinium temperantes et lacte miscentes purpuram faciunt -elegantem. item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti, -herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞ utuntur -viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur. item propter -inopiam coloris indici cretam selinusiam aut anulariam vitro, quod -Graeci ιϲατιν appellant, inficientes, imitationem faciunt indici -coloris. - -Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates ＜perveniatur＞ -quibusque decoras oporteat fieri picturas, item quas habeant omnes -colores in se potestates, ut mihi succurrere potuit in hoc libro -perscripsi. itaque omnes aedificationum perfectiones quam habere -debeant opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt -finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non fuerit, -quemadmodum inveniatur et qua ratione ducatur quibusque rebus si erit -salubris et idonea probetur explicabo. - - - - -LIBER OCTAVUS. - - -De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum principium -aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum sacerdotes aquam et -ignem, Euripides auditor Anaxagorae, quem philosophum Athenienses -scaenicum appellaverunt, aera et terram eamque e caelestium imbrium -conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium in mundo -procreavisse, et quae ex ea essent prognata cum dissolverentur temporum -necessitate coacta, in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item -in caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione -mutata in eam recidere in qua ante fuerant proprietatem. Pythagoras -vero, Empedocles, Epicharmos aliique physici et philosophi haec -principia esse quattuor proposuerunt, aerem ignem terram aquam, -eorumque inter se cohaerentiam naturali figuratione e generum -discriminibus efficere qualitates. - -animadvertimus vero non solum nascentia ex his esse procreata sed etiam -res omnes non ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque -corpora sine spiritus redundantia non possunt habere vitam, nisi aer -influens cum incremento fecerit auctus et remissiones continenter. -caloris vero si non fuerit in corpore iusta comparatio, non erit -spiritus animalis neque erectio firma, cibique vires non poterunt -habere coctionis temperaturam. item si non terrestri cibo membra -corporis alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt -deserta. - -animalia vero si fuerint sine umoris potestate, exsanguinata et -exsucata a principiorum liquore interarescent. igitur divina mens quae -proprie necessaria essent gentibus non constituit difficilia et cara, -uti sunt margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus nec -natura desiderat, sed sine quibus mortalium vita non potest esse tuta, -ea fudit ad manum parata per omnem mundum. itaque ex his, si quid forte -defit in corpore spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. -apparatus autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus -tutiorem efficit vitam. item terrenus fructus escarum praestans -copiis supervacuis desiderationes alit et nutrit animales pascendo -continenter. aqua vero non solum potus sed infinitas usu praebendo -necessitates, gratas quod est gratuita praestat utilitates. - -ex eo etiam qui sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes -res e liquoris potestate consistere. itaque cum hydria aqua ad templum -aedemque casta religione refertur, tunc in terra procumbentes manibus -ad caelum sublatis inventionis gratias agunt divinae benignitati. Cum -ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus iudicetur ex -potestate aquae omnes res constare, putavi quoniam in prioribus septem -voluminibus rationes aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de -inventionibus aquae quasque habeat in locorum proprietatibus virtutes -quibusque rationibus ducatur et quemadmodum ante probetur scribere. -est enim maxime necessaria et ad vitam et ad delectationes et ad usum -cotidianum. - -Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et fluentes. sin autem -non profluent, quaerenda sub terra sunt capita et colligenda. quae -sic erunt experienda uti procumbatur in dentes antequam sol exortus -fuerit, in locis quibus erit quaerendum, et in terra mento conlocato et -fulto prospiciantur eae regiones. sic enim non errabit excelsius quam -oporteat visus, cum erit inmotum mentum, sed libratam altitudinem in -regionibus certa finitione designabit. tunc in quibus locis videbuntur -umores concrispantes et in aera surgentes, ibi fodiatur. non enim in -sicco loco hoc potest signum fieri. - -Item animadvertendum est quaerentibus aquam quo genere sint loca. -certa enim sunt in quibus nascitur. in creta tenuis et exilis et non -alta est copia. ea erit non optimo sapore. item sabulone soluto tenuis -sed inferioris loci invenietur. ea erit limosa et insuavis. terra -autem nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis -tempestatibus collectae in spissis et solidis locis subsidunt. haec -habent optimum saporem. glarea vero mediocres et non certae venae -reperiuntur. hae quoque sunt egregia suavitate. item sabulone masculo -harenaque carbunculo certiores et stabiliores sunt copiae, eaeque sunt -bono sapore. rubro saxo et copiosae et bonae, si non per intervenia -dilabantur et liquescant. sub radicibus autem montium et in saxis -silicibus uberiores et affluentiores, eaeque frigidiores sunt et -salubriores. campestribus autem fontibus salsae graves tepidae, non -suaves nisi quae ex montibus sub terra submanantes erumpunt in medios -campos ibique arboram umbris contectae praestant montanorum fontium -suavitatem. - -signa autem quibus terrarum generibus supra scriptum est ea invenientur -nascentia, tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, -hedera aliaque quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per se sine -umore. solent autem eadem in lacunis nata esse quae sidentes praeter -reliquum agrum excipiunt ex imbribus et agris per hiemem propterque -capacitatem diutius conservant umorem. quibus non est credendum, sed -quibus regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur non sata -sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda. - -in quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt experiundae. -fodiatur quoquoversus locus latus ne minus pedes ＜tres, altus pedes＞ -quinque, in eoque conlocetur circiter solis occasum scaphium aereum -aut plumbeum aut pelvis. ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo -unguatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur harundinibus -aut fronde, supra terra obruatur, tum postero die aperiatur, et si in -vase stillae sudoresque erunt, is locus habebit aquam. - -item si vas ex creta factum non coctum in ea fossione eadem ratione -opertum positum fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum -fuerit, vas umidum erit et iam dissolvetur ab umore. vellusque lanae -si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autem die de eo aqua -expressa erit, significabit eum locum habere copiam. non minus si -lucerna concinnata oleique plena et accensa in eo loco operta fuerit -conlocata et postero die non erit exusta, sed habuerit reliquias olei -et enlychnii ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum habere -aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores. item in eo loco ignis -factus si fuerit et percalefacta terra et adusta vaporem nebulosum ex -se suscitaverit, is locus habebit aquam. - -cum haec ita erunt pertemptata et quae supra scripta sunt signa -inventa, tum deprimendus est puteus in eo loco et si erit caput -aquae inventum, plures circa sunt fodiendi et per specus in unum -locum omnes conducendi. Haec autem maxime in montibus et regionibus -septentrionalibus sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et -salubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt solis cursui, -et in his locis primum crebrae sunt arbores et silvosae ipsique montes -suas habent umbras obstantes et radii solis non directi perveniunt ad -terram nec possunt umores exurere. - -intervallaque montium maxime recipiunt imbres et propter silvarum -crebritatem nives ab umbris arborum et montium ibi diutius -conservantur, deinde liquatae per terrae venas percolantur et ita -perveniunt ad infimas montium radices, ex quibus profluentes fontium -erumpunt ructus. campestribus autem locis contrario non possunt habere -copias. nam quaecumque sunt non possunt habere salubritatem, quod solis -vehemens impetus propter nullam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo -fervens ex planitie camporum umorem, et si quae sunt aquae apparentes, -ex his quod est levissimum tenuissimumque et subtili salubritate aer -avocans dissipat in impetum caeli quaeque gravissimae duraeque et -insuaves sunt partes, eae in fontibus compestribus relinquuntur. - -itaque quae ex imbribus aqua colligitur salubriores habet virtutes, -quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque -tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempestatibus -liquescendo pervenit ad terram. etiamque non crebriter in campis -confluunt imbres sed in montibus aut ad ipsos montes, ideo quod umores -ex terra matutino solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque -partem caeli sunt proclinati, trudunt aera, deinde cum sunt moti -propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis undas. - -aer autem qui ruit trudens quocumque umorem per vim spiritus impetus -et undas crescentes facit ventorum. a ventis autem quocumque feruntur -umores conglobati ex fontibus et fluminibus et paludibus et pelago -cum tepore solis colliguntur et exhauriuntur et ita tolluntur in -altitudinem nubes, deinde tum aeris unda nitentes, cum perventum ad -montes, ab eorum offensa et procellis propter plenitatem et gravitatem -liquescendo disparguntur et ita diffunduntur in terras. - -Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci haec videtur -efficere ratio, quod ea habet in se et calores fervidos et spiritus -inmanes refrigerationesque et aquarum magnam multitudinem. ex eo -cum refrigeratum nocte sol oriens impetu tangit orbem terrae et -ventorum flatus oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in -altitudinem nubes. aer autem quod a sole percalefactus conversationibus -tollit ex terra umores, licet ex balineis exemplum capere. - -nullos enim camarae quae sunt caldariorum supra se possunt habere -fontes, sed caelum quod est ibi ex praefurniis ab ignis vapore -percalefactum corripit ex pavimentis aquam et aufert secum in camararum -curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in altitudinem -se trudit. et primo non remittit propter brevitatem, simul autem plus -umoris habet congestum, non potest sustinere propter gravitatem, sed -stillat supra lavantium capita. item eadem ratione caelestis aer cum -ab sole percipit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit umores et -congregat ad nubes. ita enim terra fervore tacta eicit umores, ut etiam -corpus hominis ex calore emittit sudores. - -indices autem sunt eius rei venti, ex quibus qui a frigidissimis -partibus veniunt procreati septentrio et aquilo extenuatos siccitatibus -in aere flatus spirant, auster vero et reliqui qui a solis cursu -impetum faciunt, sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod -percalefacti ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus terris -lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad septentrionales -regiones. - -Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita fluminum, quae -orbe terrarum chorographiis picta itemque scripta plurima maximaque -inveniuntur egressa ab septentrione. primumque in India Ganges et Indus -ab Caucaso monte oriuntur, Syria Tigris et Euphrates, Asiae item Ponto -Borysthenes Hypanis Tanais, Colchis Phasis, Gallia Rhodanus, Celtica -Rhenus, citra Alpes Timavus et Padus, Italia Tiberis, Maurusia quam -nostri Mauretaniam appellant ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex -septentrionali regione progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum -et mutato nomine dicitur Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes -desertos subterfluens per meridiana loca manat et influit in paludem -quae appellatur circumcingit Meroen, quod est Aethiopum meridianorum -regnum, ab hisque paludibus se circumagens per flumina Astasobam et -Astoboam et alia plura pervenit per montes ad cataractam ab eoque se -praecipitans per septentrionem pervenit inter Elephantida et Syenen -Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi Nilus appellatur. - -ex Mauretania autem caput Nili profluere ex eo maxime cognoscitur quod -ex altera parte montis Atlantis ＜sunt＞ alia capita item profluentia ad -occidentem in Oceanum, ibique nascuntur ichneumones crocodili aliae -similes bestiarum pisciumque naturae praeter hippopotamos. - -Ergo cum omnia flumina ＜amplis＞ magnitudinibus in orbis terrarum -descriptionibus a septentrione videantur profluere Afrique campi, qui -sunt in meridianis partibus subiecti solis cursui, latentes penitus -habeant umores nec fontes crebros amnesque raros, relinquitur uti multo -meliora inveniantur capita fontium quae ad septentrionem aut aquilonem -spectant, nisi si inciderint in sulphurosum locum aut aluminosum seu -bituminosum. tunc enim permutantur et aut calidae aquae aut frigidae -odore malo et sapore profundunt fontes. - -neque enim calidae aquae est ulla proprietas, sed frigida aqua cum -incidit percurrens in ardentem locum effervescit et percalefacta -egreditur per venas extra terram. ideo diutius non potest permanere, -sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter esset calida, -non refrigeraretur calor eius. sapor autem et odor et color eius non -restituitur, quod intinctus et commixtus est propter naturae raritatem. - -Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus profluit aqua sapore -optimo, quae in potione ita est suavis uti nec fontalis ab Camenis -nec Marcia saliens desideretur. haec autem ab natura perficiuntur -his rationibus. cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis -excitatur, ardore percandefacit terram quae est supra, a se autem -fervidum emittit in superiora loca vaporem, et ita si qui in is locis -quae sunt supra, fontes dulcis aquae nascuntur, offensi eo vapore -effervescunt inter venas et ita profluunt incorrupto sapore. - -sunt etiam odore et sapore non bono frigidi fontes, qui ab inferioribus -locis penitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per longum -spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt supra terram -sapore odore coloreque corrupto, uti in Tiburtina via flumen Albula -et in Ardeatino fontes frigidi eodem odore qui sulphurati dicuntur et -reliquis locis similibus. hi autem cum sunt frigidi, ideo videntur -aspectu fervere quod cum in ardentem locum alte penitus inciderunt, -umore et igni inter se congruentibus, offensa vehementi fragore validos -recipiunt in se spiritus, et ita inflati vi venti coacti bullientes -crebre per fontes egrediuntur. ex his autem qui non sunt aperti sed ab -saxis continentur, per angustas venas vehementia spiritus extruduntur -ad summos grumorum tumulos. - -itaque qui putant ea se altitudine qua sunt grumi capita fontium fossa -habere, cum aperiunt fossuras latius decipiuntur. namque uti aeneum vas -non in summis labris plenum sed aquae mensurae suae capacitatis habens -e tribus duas partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi -fervore tangatur percalefieri cogit aquam, ea autem propter naturalem -raritatem in se recipiens fervoris validam inflationem non modo implet -vas sed spiritibus extollens operculum et crescens abundat, sublato -autem operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad suum -locum residit, ad eundem modum ea capita fontium cum sunt angustiis -compressa, ruunt in summo spiritus aquae bullitus, simul autem sunt -latius aperti, exanimati per raritates liquidae potestatis residunt et -restituuntur in libramenti proprietatem. - -Omnis autem aqua calida ideo quidem est medicamentosa quod in pravis -rebus percocta aliam virtutem recipit ad usum. namque sulphurosi fontes -nervorum labores reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e -corporibus umores vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta membra -corporum paralysi aut tali qua vi morbi receperunt, fovendo per -patentes venas refrigerationem contraria caloris vi reficiunt, et hoc -continenter restituunt antiquam membrorum conversationem. bituminosi -autem interioris corporis vitia potionibus purgando solent mederi. - -est autem aquae frigidae genus nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis, -aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per alvumque -transeundo etiam strumarum minuit tumores. ubi vero auram argentum -ferrum aes plumbum reliquaeque res earum similes fodiuntur, fontes -inveniuntur copiosi, sed hi maxime sunt vitiosi. habent enim, uti aquae -calidae sulphur alumen bitumen eademque per potiones cum in corpus -iniit et per venas permanando nervos attingit et artus, eos durat -inflando. igitur nervi inflatione turgentes e longitudine contrahuntur -et ita aut nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex -durissimis et spissioribus frigidissimisque rebus intinctas habent -venarum raritates. - -aquae autem species est, quae cum habeat non satis perluciditatis, -ex ipsa uti flos natat in summo, colore similis vitri purpurei. haec -maxime consideratur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus in -asty et ad portum Piraeeum ductae sunt salientes, e quibus bibit nemo -propter eam causam sed lavationibus et reliquis rebus utuntur, bibunt -autem ex puteis et ita vitant earum vitia. Troezeni non potest id -vitari, quod omnino aliud genus aquae non reperitur nisi quod Cibdeli -habent, itaque in ea civitate aut omnes aut maxima parte sunt pedibus -vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso flumen est nomine Cydnos, in quo -podagrici crura macerantes levantur dolore. - -Sunt autem et alia multa genera quae habent suas proprietates, ut in -Sicilia flumen est Himeras, quod a fonte cum est progressum dividitur -in duas partes. quae pars profluit contra Etruriam, quod per terrae -dulcem sucum percurrit, est infinita dulcedine, quae altera pars -per eam terram currit unde sal foditur, salsum habet saporem. item -Paraetonio et quod est iter ad Ammonem et Casio ad Aegyptum lacus sunt -palustres, qui ita sunt salsi ut habeant insuper se salem congelatum. -sunt autem et aliis pluribus locis et fontes et flumina et lacus, qui -per salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur. - -alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo fontes -erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae, flumen nomine Liparis, -in quo natantes aut lavantes ab ipsa aqua unguntur. similiter Aethiopia -lacus est qui unctos homines efficit qui in eo nataverint, et India qui -sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item Carthagini fons -in quo natat insuper oleum, odore uti scobis citrea, quo oleo etiam -pecora solent ungui. Zacyntho et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes -sunt qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. Babylone lacus -amplissima magnitudine qui λιμνη αϲφαλτιτιϲ appellatur, habet supra -natans liquidum bitumen, quo bitumine et latere testaceo structum murum -Samiramis circumdedit Babyloni. item Iope in Syria Arabiaque Nomadum -lacus sunt inmani magnitudine qui emittunt bituminis maximas moles, -quas diripiunt qui habitant circa. - -id autem non est mirandum. nam crebrae sunt ibi lapidicinae bituminis -duri. cum ergo per bituminosam terram vis erumpit aquae, secum -extrahit, et cum sit egressa extra terram secernitur et ita reicit -ab se bitumen. etiamque est in Cappadocia in itinere quod est inter -Mazaca et Tyana lacus amplus, in quem lacum pars sive harundinis sive -alii generis si demissa fuerit et postero die exempta, ea pars quae -fuerit exempta invenietur lapidea, quae autem pars extra aquam manserit -permanet in sua proprietate. - -ad eundem modum Hierapoli Phrygiae effervet aquae calidae multitudo, -e qua circum hortos et vineas fossis ductis inmittitur, haec autem -efficitur post annum crusta lapidea. itaque quotannis dextra ac -sinistra margines ex terra faciundo inducunt eam et efficiunt his -crustis in agris saepta. hoc autem ita videtur naturaliter fieri, quod -in is locis et ea terra quibus nascitur, sucus subest coaguli naturae -similis, deinde cum commixta vis egreditur per fontes extra terram, a -solis et aeris calore cogitur congelari, ut etiam in areis salinarum -videtur. - -item sunt ex amaro suco terrae fontes exeuntes vehementer amari, ut in -Ponto est flumen Hypanis. is a capite profluit circiter milia XL sapore -dulcissimo, deinde cum pervenit ad locum qui est ab ostio ad milia CLX, -admiscetur ei fonticulus oppido quam parvulus. is cum in eum influit, -tunc tantam magnitudinem fluminis facit amaram, ideo quod per id genus -terrae et venas unde sandaracam fodiunt ea aqua manando perficitur -amara. - -Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprietate perficiuntur, -uti etiam in fructibus videtur. si enim radices arborum aut vitium -aut reliquorum seminum non ex terrae proprietatibus sucum capiendo -ederent fructus, uno genere essent in omnibus locis et regionibus -omnium sapores. sed animadvertimus insula Lesbo vinum protropum, -Maeonia catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia Mamertinum, -Campania Falernum, inter Terracinam et Fundos Caecubum reliquisque -locis pluribus innumerabili multitudine genera vini virtutesque -procreari. quae non aliter possunt fieri nisi cum terrenus umor suis -proprietatibus saporis in radicibus infusus enutrit materiam, per quam -egrediens ad cacumen profundat proprium loci et generis sui fructus -saporem. - -quodsi terra generibus umorum non esset dissimilis et disparata, non -tantum in Syria et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus -essent odores neque arbores turiferae, neque piperis darent bacas nec -murrae glaebulas, nec Cyrenis in ferulis laser nasceretur, sed in omni -terra regionibus eodem genere omnia procrearentur. has autem varietates -regionibus et locis inclinatio mundi ＜efficit＞ et solis impetus ＜qui＞ -propius aut longius cursum faciendo tales efficit terrae umorisque -qualitates. nec solum in his rebus sed etiam in pecoribus et armentis. -haec non ita dissimiliter efficerentur, nisi proprietates singularum -terrarum ＜umorum＞ generibus ad solis potestatem temperarentur. - -sunt enim Boeotia flumina Cephisos et Melas, Lucania Crathis, Troia -Xanthus inque agris Clazomeniorum et Erythraeorum et Laodicensium -fontes. ad ea flumina, cum pecora suis temporibus anni parantur ad -conceptionem partus, per id tempus adiguntur cotidie potum, ex eoque -quamvis sint alba procreant aliis locis leucophaea aliis locis pulla -aliis coracino colore. ita proprietas liquoris cum iniit in corpus, -proseminat intinctam sui cuiusque generis qualitatem. igitur quod -in campis Troianis proxime flumen armenta rufa et pecora leucophaea -nascuntur, ideo id flumen Ilienses Xanthum appellavisse dicuntur. - -Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae per maleficum -sucum terrae percurrentia recipiunt in se vim venenatam, uti fuisse -dicitur Terracinae fons qui vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant -inprudentes vita privabantur. quapropter antiqui eum obstruxisse -dicuntur. et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui biberint -moriuntur sed etiam qui laverint. item in Thessalia fons est profluens, -ex quo fonte nec pecus ullum gustat nec bestiarum genus ullum propius -accedit, ad quem fontem proxime est arbor florens purpureo colore. - -non minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, dextra ac -sinistra monumenti advenientes duo rivi concurrunt in unum, e quibus ad -unum accumbentes viatores pransitare solent propter aquae bonitatem, -ad rivum autem qui est ex altera parte monumenti nemo accedit quod -mortiferam aquam dicitur habere. item est in Arcadia Nonacris nominata -terrae regio, quae habet in montibus ex saxo stillantes frigidissimos -umores. haec autem aqua Ϲτυγοϲ υδωρ nominatur, quam neque argenteum -neque aeneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et -dissipatur. conservare autem eam et continere nihil aliud potest nisi -mulina ungula, qua etiam memoratur ab Antipatro in provinciam ubi erat -Alexander per Iollam filium perlata esse et ab eo ea aqua regem esse -necatum. - -item Alpibus in Cottii regno est aqua ex qua qui gustant statim -concidunt. agro autem Falisco via Campana in campo Corneto est lucus in -quo fons oritur, ibique avium et lacertarum reliquarumque serpentium -ossa iacentia apparent. Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti -Lyncesto et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis pluribus, -quae hanc habent virtutem uti calculos in vesicis qui nascuntur in -corporibus hominum potionibus discutiant. - -fieri autem hoc naturaliter ideo videtur quod acer et acidus sucus -subest in ea terra, per quam egredientes venae intinguntur acritudine, -et ita cum in corpus inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia -in corporibus exconcrescentia offenderunt. quare autem discutiantur ex -acidis eae res, sic possumus animadvertere. ovum in aceto si diutius -positum fuerit, cortex eius mollescet et dissolvetur. item plumbum, -quod est lentissimum et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in -eo acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur uti -plumbum dissolvatur, et fiet cerussa. - -eisdem rationibus aes, quod etiam solidiore est natura, similiter -curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. item margarita. non -minus saxa silicea, quae neque ferrum neque ignis potest per se -dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta, aceto sparso dissiliunt -et dissolvuntur. ergo cum has res ante oculos ita fieri videamus, -ratiocinemur isdem rationibus ex acidis propter acritudinem suci etiam -calculosos e natura rerum similiter posse curari. - -Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum est unus -Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine vino potantes fiunt temulenti. -Aequiculis autem in Italia et in Alpibus natione Medullorum est genus -aquae quam qui bibunt efficiuntur turgidis gutturibus. - -Arcadia vero civitas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca -profluens aqua e qua qui biberint fiunt abstemii. ad eum autem fontem -epigramma est in lapide inscriptum hac sententia versibus graecis, eam -non esse idoneam ad lavandum sed etiam inimicam vitibus, quod apud -eum fontem Melampus sacrificiis purgavisset rabiem Proeti filiarum -restituissetque earum virginum mentes in pristinam sanitatem. epigramma -autem est id quod est subscriptum ἀγρότα, ϲὺν ποίμναιϲ τὸ μεϲημβρινὸν -ἤν ϲε βαρύνῃ δίψοϲ ἀν’ ἐϲχατιὰϲ Κλείτοροϲ ἐρχόμενον, τῆϲ μὲν ἀπὸ κρήνηϲ -ἀρύϲαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαιϲ ὑδριάϲιν ϲτῆϲον πᾶν τὸ ϲὸν αἰπόλιον· ἀλλὰ -ϲὺ μήτ’ ἐπὶ λουτρὰ βάλῃϲ χροί, μή ϲε καὶ αὔρη πη＜μή＞νῃ ＜τερπνῆϲ＞ ἐντὸϲ -ἐόντα μέθηϲ· φεῦγε δ’ ἐμὴν πηγὴν μιϲάμπελον, ἔνθα Μελάμπουϲ λυϲάμενοϲ -λύϲϲηϲ Προιτίδαϲ ἀργαλέηϲ, πάντα καθαρμὸν ἔκοψεν ἀπόκρυφον ＜εὖτ ἄρ’ ἀπ’ -Ἄργουϲ οὔρεα τρηχείηϲ ἤλυθεν Ἀρκαδίηϲ＞. - -item est in insula Cia fons e quo qui inprudentes biberint fiunt -insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea sententia, iucundam eam -esse potionem fontis eius, sed qui biberit saxeos habiturum sensus. -sunt autem versus hi ἡδεῖα ψυχροῦ πόματοϲ λιβὰϲ ἣν ἀναβαίνει ＜πηγή, -ἀλλὰ νόῳ＞ πέτροϲ ὁ τῆϲδε πιών. - -Susis autem in qua civitate est regnum Persarum, fonticulus est ex -quo qui biberint amittunt dentes. item in eo est scriptum epigramma -quo significant hanc sententiam, egregiam esse aquam ad lavandum, sed -ea si bibatur excutere e radicibus dentes. et huius epigrammatos sunt -versus graece ὕδατα κρανάεντα βλέπειϲ, ξένε, τῶν ἄπο χερϲὶν λουτρὰ μὲν -ἀνθρώποι＜ϲ ἀβλαβῆ ἔϲτιν ἔχειν·＞ ἢν δὲ βάλῃϲ κοίληϲ ποτὶ νηδύοϲ ἀγλαὸν -ὕδωρ ＜ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεοϲ ἁψάμενοϲ,＞ αὐτῆμαρ πριϲτῆρεϲ ἐ＜πὶ -χθονὶ δαιτὸϲ ὀδόντεϲ＞ πίπτουϲιν, γενύων ὀρφανὰ θέντεϲ ἕδη. - -Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates quae procreant qui ibi -nascuntur egregiis vocibus ad cantandum, uti Tarso Magnesiae aliis -eiusmodi regionibus. etiamque Zama est civitas Afrorum cuius moenia -rex Iuba duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi constituit. -ab ea milia passuum XX est oppidum Ismuc, cuius agrorum regiones -incredibili finitae sunt terminatione. cum esset enim Africa parens -et nutrix ferarum bestiarum maxime serpentium, in eius agris oppidi -nulla nascitur et si quando adlata ibi ponatur statim moritur, neque id -solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit, et ibi. -id genus terrae etiam Balearibus dicitur esse. sed aliam mirabiliorem -virtutem ea habet terra, quam ego sic accepi. - -Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant totius oppidi agrorum -possessiones, cum patre Caesari militavit. is hospitio meo est usus. -ita cotidiano convictu necesse fuerat de philologia disputare. interim -cum esset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo, -exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes ut qui ibi procrearentur -voces ad cantandum egregias haberent, ideoque semper transmarinos -catulastros emere formosos et puellas maturas eosque coniungere, ut qui -nascerentur ex his non solum voce egregia sed etiam forma essent non -invenusta. - -Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura distributa, -quod humanum corpus est ex aliqua parte terrenum, in eo autem multa -genera sunt umorum, uti sanguinis lactis sudoris urinae lacrimarum, -ergo si in parva particula terreni tanta discrepantia invenitur -saporum, non est mirandum si etiam in magnitudine terrae innumerabiles -sucorum reperientur varietates, per quarum venas aquae vis percurrens -tincta pervenit ad fontium egressus, et ita ex eo dispares variique -perficiuntur in propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam -et regionum qualitates terrarumque dissimiles proprietates. - -ex his autem rebus sunt nonnulla quae ego per me perspexi, cetera in -libris graecis scripta inveni, quorum scriptorum hi sunt auctores -Theophrastus Timaeus Posidonius Hegesias Herodotus Aristides -Metrodorus, qui magna vigilantia et infinito studio locorum -proprietates, aquarum virtutes, ab inclinatione caelique regionum -qualitates ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum secutus -ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse putavi de aquae -varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus eligant homines -aquae fontes, e quibus ad usum salientes possint ad civitates -municipiaque perducere. - -nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad usum necessitates -quantas aqua, ideo quod omnium animalium natura si frumenti fructu -privata fuerit arbustive aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex -his, reliquis rebus escarum utendo poterit tueri vitam, sine aqua vero -nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest nasci nec tueri nec -parari. quare magna diligentia industriaque quaerendi sunt et eligendi -fontes ad humanae vitae salubritatem. - -Expertiones autem et probationes eorum sic sunt providendae. si erunt -profluentes et aperti, antequam duci incipiantur, aspiciantur animoque -advertantur qua membratura sint qui circa eos fontes habitant homines, -et si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus non -vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. item si fons novus -fossus fuerit et in vas corinthium sive alterius generis quod erit ex -aere bono ea aqua sparsa maculam non fecerit, optima est. itemque in -aeneo si ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit neque -in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea aqua erit item -probata. - -item si legumina in vas cum ea aqua coniecta ad ignem posita celeriter -percocta fuerint, indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non minus -etiam ipsa aqua quae erit in fonte si fuerit limpida et perlucida, -quoque pervenerit aut profluxerit muscus non nascetur neque iuncus, -neque inquinatus ab aliquo inquinamento is locus fuerit sed puram -habuerit speciem, innuitur his signis esse tenuis et in summa -salubritate. - -Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque ut fieri oporteat -explicabo. cuius ratio est prima perlibratio. libratur autem dioptris -aut libris aquariis aut chorobate, sed diligentius efficitur per -chorobaten, quod dioptrae libraeque fallunt. chorobates autem est -regula longa circiter pedum viginti. ea habet ancones in capitibus -extremis aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad normam -coagmentatos, et inter regulam et ancones a cardinibus compacta -transversaria, quae habent lineas ad perpendiculum recte descriptas -pendentiaque ex regula perpendicula in singulis partibus singula, -quae, cum regula est conlocata eaque tangent aeque ac pariter lineas -descriptionis, indicant libratam conlocationem. - -sin autem ventus interpellaverit et motionibus lineae non potuerint -certam significationem facere, tunc habeat in superiore parte canalem -longum pedes V latum digitum altum sesquidigitum eoque aqua infundatur, -et si aequaliter aqua canalis summa labra tanget, scietur esse -libratum. item eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur quantum -habuerit fastigii. - -fortasse qui Archimedis libros legit dicet non posse fieri veram -ex aqua librationem, quod ei placet aquam non esse libratam sed -sphaeroides habere schema et ibi habere centrum quo loci habet orbis -terrarum. hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, necesse est, -ad extrema capita dextra ac sinistra cum librata regula erit pariter -sustinere regulam aquam, sin autem proclinata erit ex una parte, qua -erit altior non habere regulae canalem in summis labris aquam. necesse -est enim quocumque aqua sit infusa in medio inflationem curvaturamque -habere, sed capita dextra ac sinistra inter se librata esse. exemplar -autem chorobatae erit in extremo volumine descriptum. et si erit -fastigium magnum, facilior erit decursus aquae. sin autem intervalla -erunt lacunosa, substructionibus erit succurrendum. - -Ductus autem aquae fiunt generibus tribus, rivis per canales -structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis fictilibus. quorum -hae sunt rationes. si canalibus, ut structura fiat quam solidissima -solumque rivi libramenta habeat fastigata ne minus in centenos pedes -sicilico, eaeque structurae confornicentur ut minime sol aquam tangat. -cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello coniunctum -ad recipiendam aquam triplex inmissarium, conlocenturque in castello -tres fistulae aequaliter divisae intra receptacula coniuncta, uti cum -abundaverit ab extremis, in medium receptaculum redundet. - -item e medio ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero -in balineas ut vectigal quotannis populo praestent, exque tertio in -domos privatas ne desit in publico. non enim poterunt avertere, cum -habuerint a capitibus proprias ductiones. haec autem quare divisa -constituerim, eae sunt causae et uti qui privatim ducent in domos -vectigalibus tueantur per publicanos aquarum ductus. - -sin autem medii montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit -faciendum uti specus fodiantur sub terra librenturque ad fastigium quod -supra scriptum est, et si tofus erit aut saxum, in suo sibi canalis -excidatur, sin autem terrenum aut harenosum erit solum, parietes cum -camara in specu struantur et ita perducatur, puteique ita sint facti -uti inter binos sint actus. - -Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum ad caput -struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum constituatur, eaeque -fistulae e castello conlocentur ad castellum quod erit in moenibus. -fistulae ne minus longae pedum denum fundantur. quae si centenariae -erunt, pondus habeant in singulas pondo MCC, si octogenariae -pondo DCCCCLX, si quinquagenariae pondo DC, quadragenariae pondo -CCCCLXXX, tricenariae pondo CCCLX, vicenariae pondo CCXL, quinum -denum pondo CLXXX, denum pondo CXX, octonum pondo C, quinariae pondo -LX. e latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint, antequam -in rotundationem flectantur, magnitudinum ita nomina concipiunt -fistulae. namque quae lamna fuerit digitorum quinquaginta, cum fistula -perficietur ex ea lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae. - -ea autem ductio quae per fistulas plumbeas est futura hanc habebit -expeditionem. quodsi caput habeat libramenta ad moenia, montesque medii -non fuerint altiores ut possint interpellare sed intervalla, necesse -est substruere ad libramenta quemadmodum in rivis et canalibus. sin -autem non longa erit circumitio, circumductionibus, sin autem valles -erunt perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur. cum venerit ad -imum, non alte substruitur, ut sit libramentum quam longissimum. hoc -autem erit venter quod Graeci appellant κοιλιαν. deinde cum venerit -adversus clivum, ex longo spatio ventris leniter tumescit ut exprimatur -in altitudinem summi clivi. - -quodsi non venter in vallibus factus fuerit nec substructum ad libram -factum sed geniculus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras. -etiam in ventre colliviaria sunt facienda, per quae vis spiritus -relaxetur. ita per fistulas plumbeas aquam qui ducent, his rationibus -bellissime poterunt efficere, quod et decursus et circumductiones -et ventres et expressus hac ratione possunt fieri, cum habebunt a -capitibus ad moenia fastigii libramenta. - -item inter actus ducenos non est inutile castella conlocari, ut si -quando vitium aliqui locus fecerit, non totum omneque opus contundatur -et in quibus locis sit factum facilius inveniatur, sed ea castella -neque in decursu neque in ventris planitia neque in expressionibus -neque omnino in vallibus sed in perpetua aequalitate. - -Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est faciendum. tubuli crasso -corio ne minus duorum digitorum fiant, sed ita hi tubuli ex una -parte sint lingulati, ut alius in alium inire convenireque possint. -coagmenta autem eorum calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda, -et in declinationibus libramenti ventris lapis est ex saxo rubro in -ipso geniculo conlocandus isque perterebratus, uti ex decursu tubulus -novissimus in lapide coagmentetur et primus etiam librati ventris, ad -eundem modum adversus clivum et novissimus librati ventris in cavo saxi -rubri haereat et primus expressionis ad eundem modum coagmentetur. - -ita librata planitia tubulorum ad decursus et expressiones non -extolletur. namque vehemens spiritus in aquae ductione solet nasci, -ita ut etiam saxa perrumpat, nisi primum leniter et parce a capite -aqua inmittatur et in geniculis aut versuris alligationibus aut -pondere saburra contineatur. reliqua omnia uti fistulis plumbeis -ita sunt conlocanda. item cum primo aqua a capite inmittitur, ante -favilla inmittetur, uti coagmenta si qua sunt non satis oblita favilla -oblinantur. - -habent autem tubulorum ductiones ea commoda. primum in opere quod si -quod vitium factum fuerit, quilibet id potest reficere. etiamque multo -salubrior est ex tubulis aqua quam per fistulas, quod plumbum videtur -esse ideo vitiosum quod ex eo cerussa nascitur, haec autem dicitur esse -nocens corporibus humanis. itaque quod ex eo procreatur ＜si＞ id est -vitiosum, non est dubium quin ipsum quoque non sit salubre. - -exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus accipere, quod -palloribus occupatos habent corporis colores. namque cum fundendo -plumbum flatur, vapor ex eo insidens corporis artus et in diem exurens -eripit ex membris eorum sanguinis virtutes. itaque minime fistulis -plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere salubrem. saporemque -meliorem ex tubulis esse cotidianus potest indicare victus, quod omnes -structas cum habeant vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis -integritatem fictilibus utuntur. - -Sin autem fontes ＜non sunt＞ unde ductiones aquarum faciamus, necesse -est puteos fodere. in puteorum autem fossionibus non est contemnenda -ratio, sed acuminibus sollertiaque magna naturales rerum rationes -considerandae, quod habet multa variaque terra in se genera. est enim -uti reliquae res ex quattuor principiis composita. et primum est ipsa -terrena habetque ex umore aquae fontes, item calores unde etiam sulphur -alumen bitumen nascitur, aerisque spiritus inmanes, qui cum graves per -intervenia fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum et ibi -homines offendunt fodientes vi naturali vaporis obturant eorum naribus -spiritus animales, uti qui non celerius inde effugiunt ibi interemantur. - -hoc autem quibus rationibus caveatur sic erit faciendum. lucerna -accensa demittatur, quae si permanserit ardens sine periculo -descendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis, tunc secundum -puteum dextra ac sinistra defodiantur aestuaria. ita quemadmodum per -nares spiritus ex aestuariis dissipabuntur. cum haec sic explicata -fuerint et ad aquam erit perventum, tunc saepiatur astructura ne -obturetur vena. - -sin autem loca dura erunt aut nimium venae penitus fuerint, tunc -signinis operibus ex tectis aut superioribus locis excipiendae sunt -copiae. in signinis autem operibus haec sunt facienda. uti harena -primum purissima asperrimaque paretur, caementum de silice frangatur ne -gravius quam librarium, calce quam vehementissima mortario mixta ita ut -quinque partes harenae ad duas respondeant. eorum fossa ad libramentum -altitudinis quod est futurum calcetur vectibus ligneis ferratis. - -parietibus calcatis in medio quod erit terrenum exinaniatur ad -libramentum infimum parietum. hoc exaequato solum calcetur ad -crassitudinem quae constituta fuerit. ea autem si duplicia aut -triplicia facta fuerint uti percolationibus transmutari possit, multo -salubriorem et suaviorem aquae usum efficient. limus enim cum habuerit -quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit saporem, -si non, salem addi necesse erit et extenuari. Quae potui de aquae -virtute et varietate quasque habeat utilitates quibusque rationibus -ducatur et probetur in hoc volumine posui, de gnomonicis vero rebus et -horologiorum rationibus insequenti perscribam. - - - - -LIBER NONUS. - - -Nobilibus athletis qui Olympia Pythia Isthmia Nemea vicissent, -Graecorum maiores ita magnos honores constituerunt uti non modo in -conventu stantes cum palma et corona ferant laudes, sed etiam cum -revertantur in suas civitates cum victoria triumphantes quadrigis -in moenia et in patrias invehantur e reque publica perpetua vita -constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id animadvertam, admiror -quid ita non scriptoribus eidem honores etiamque maiores sint tributi, -qui infinitas utilitates aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. -id enim magis erat institui dignum, quod athletae sua corpora -exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum suos sensus -sed etiam omnium, ＜cum＞ libris ad discendum et animos exacuendos -praeparant praecepta. - -quid enim Milo Crotoniates quod fuit invictus prodest hominibus aut -ceteri qui eo genere fuerunt victores, nisi quod dum vixerunt ipsi -inter suos cives habuerunt nobilitatem. Pythagorae vero praecepta -Democriti Platonis Aristotelis ceterorumque sapientium cotidiana -perpetuis industriis culta non solum suis civibus sed etiam omnibus -gentibus recentes et floridos edunt fructus. e quibus qui a teneris -aetatibus doctrinarum abundantia satiantur, optimos habentes sapientiae -sensus instituunt civitatibus humanitatis mores aequa iura leges, -quibus absentibus nulla potest esse civitas incolumis. - -cum ergo tanta munera ab scriptorum prudentia privatim publiceque -fuerint hominibus praeparata, non solum arbitror palmas et coronas -his tribui oportere sed etiam decerni triumphos et inter deorum sedes -eos dedicandos iudicari. Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad -vitam explicandum e pluribus singula paucorum uti exempla ponam, -quae recognoscentes necessario his tribui honores oportere homines -confitebuntur. - -et primum Platonis e multis ratiocinationibus utilissimis unam -quemadmodum ab eo explicata sit ponam. locus aut ager paribus lateribus -si erit quadratus eumque oportuerit duplicari, quod opus fuerit genere -numeri quod multiplicationibus non invenitur, ex descriptionibus -linearum emendatis reperitur. est autem eius rei haec demonstratio. -quadratus locus qui erit longus et latus pedes denos efficit areae -pedes C. si ergo opus fuerit eum duplicare et pedum CC item e paribus -lateribus facere, quaerendum erit quam magnum latus eius quadrati fiat -ut ex eo CC pedes duplicationibus areae respondeant. id autem numero -nemo potest invenire. namque si XIIII constituentur, erunt multiplicati -pedes CXCVI, si XV, pedes CCXXV. - -ergo quoniam id non explicatur numero, in eo quadrato longo et lato -pedes X quod fuerit, linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur, -uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, singula areae pedum -quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis longitudinem locus quadratus -paribus lateribus describatur. ita quam magna duo trigona in minore -quadrato quinquagenum pedum linea diagonio fuerint designata, eadem -magnitudine et eodem pedum numero quattuor in maiore erunt effecta. -hac ratione duplicatio grammicis rationibus ab Platone, uti schema -subscriptum erit in ima pagina, explicata est. - -Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus inventam -ostendit, et quod magno labore fabri normam facientes vix ad verum -perducere possunt, id rationibus et methodis emendatum ex eius -praeceptis explicatur. namque si sumantur regulae tres e quibus -una sit pedes III altera pedes IIII tertia pedes V, eaeque regulae -inter se compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis -schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam. ad eas autem -regularum singularum longitudines si singula quadrata paribus lateribus -describantur, quod erit trium latus, areae habebit pedes VIIII, quod -IIII, XVI, quod V erit, XXV. - -ita quantum areae pedum numerum duo quadrata ex tribus pedibus -longitudinis laterum et quattuor efficiunt, aeque tantum numerum -reddidit unum ex quinque descriptum. id Pythagoras cum invenisset, -non dubitans a Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias -agens hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio quemadmodum in -multis rebus et mensuris est utilis, etiam in aedificiis scalarum -aedificationibus uti temperatas habeant graduum librationes est -expedita. - -si enim altitudo contignationis ab summa coaxatione ad imum libramentum -divisa fuerit in partes tres, erit earam quinque in scalis scaporum -iusta longitudine inclinatio, ＜uti＞ quam magnae fuerint inter -contignationem et imum libramentum altitudinis partes tres, quattuor a -perpendiculo recedant et ibi conlocentur inferiores calces scaporum. -ita si erunt, temperatae et graduum et ipsarum scalarum erunt -conlocationes. item eius rei erit subscripta forma. - -Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia fuerint, ex omnibus -etiam infinita sollertia id quod exponam videtur esse expressum. -nimirum Hiero Syracusis auctus regia potestate, rebus bene gestis cum -auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam fano constituisset -ponendam, manupretio locavit faciendam et aurum ad sacoma adpendit -redemptori. is ad tempus opus manu factum subtiliter regi adprobavit et -ad sacoma pondus coronae visus est praestitisse. - -posteaquam indicium est factum dempto auro tantundem argenti in id -coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se contemptum esse -neque inveniens qua ratione id furtum deprehenderet, rogavit Archimeden -uti insumeret sibi de eo cogitationem. tunc is cum haberet eius rei -curam, casu venit in balineum ibique cum in solium descenderet, -animadvertit quantum corporis sui in eo insideret tantum aquae extra -solium effluere. idque cum eius rei rationem explicationis ostendisset, -non est moratus sed exsiluit gaudio motus de solio et nudus vadens -domum versus significabat clara voce invenisse quod quaereret. nam -currens identidem graece clamabat ευρηκα ευρηκα. - -tum vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas aequo -pondere quo etiam fuerat corona, unam ex auro et alteram ex argento. -cum ita fecisset, vas amplum ad summa labra implevit aqua, in quo -demisit argenteam massam. cuius quanta magnitudo in vase depressa est, -tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto minus factum fuerat -refudit sextario mensus, ut eodem modo quo prius fuerat ad labra -aequaretur. ita ex eo invenit quantum pondus argenti ad certam aquae -mensuram responderet. - -cum id expertus esset, tum auream massam similiter pleno vase demisit -et ea exempta eadem ratione mensura addita invenit deesse aquae non -tantum sed minus, quanto minus magno corpore eodem pondere auri massa -esset quam argenti. postea vero repleto vase in eadem aqua ipsa corona -demissa invenit plus aquae defluxisse in coronam quam in auream eodem -pondere massam, et ita ex eo quod defuerit plus aquae in corona quam in -massa, ratiocinatus deprehendit argenti in auro mixtionem et manifestum -furtum redemptoris. - -Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Eratosthenis Cyrenaei -cogitata. hi enim multa et grata a mathematicis rebus hominibus -invenerunt, itaque cum in ceteris inventionibus fuerint grati, in -eius rei cogitationibus maxime sunt suspecti. alius enim alia ratione -explicaverunt quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae eius -quantum haberent pedum quadratorum id duplicaretur et ita fore ut i qui -essent in ea insula tunc religione liberarentur. - -itaque Archytas hemicylindrorum descriptionibus, Eratosthenes -organica mesolabi ratione idem explicaverunt. cum haec sint tam -magnis doctrinarum iucunditatibus animadversa et cogamur naturaliter -inventionibus singularum rerum considerantes effectus moveri, multas -res attendens admiror etiam Democriti de rerum natura volumina et eius -commentarium quod inscribitur χειροκμητων, in quo etiam utebatur anulo -ut signaret cera molli quae esset expertus. - -Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores corrigendos sed etiam -ad omnium utilitatem perpetuo sunt praeparata. athletarum autem -nobilitates brevi spatio cum suis corporibus senescunt. itaque neque -cum maxime sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapientium -cogitata homimum vitae, prodesse possunt. - -cum vero neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus -tribuantur honores, ipsae per se mentes aeris altiora prospicientes -memoriarum gradibus ad caelum elatae, aevi inmortalitate non modo -sententias sed etiam figuras eorum posteris cogunt esse notas. itaque -qui litterarum iucunditatibus intinctas habent mentes non possunt non -in suis pectoribus dedicatum habere sicuti deorum sic Ennii poetae -simulacrum. Accii autem carminibus qui studiose delectantur non -modo verborum virtutes sed etiam figuram eius videntur secum habere -praesentem. - -item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio videbuntur -velut coram de rerum natura disputare, de arte vero rhetorica cum -Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent sermonem de lingua -latina, non minus etiam plures philologi cum Graecorum sapientibus -multa deliberantes secretos cum his videbuntur habere sermones, et ad -summam sapientium scriptorum sententiae corporibus absentibus vetustate -florentes cum insunt inter consilia et disputationes, maiores habent -quam praesentium sunt auctoritates omnes. - -itaque, Caesar, his auctoribus fretus sensibus eorum adhibitis et -consiliis ea volumina conscripsi, et prioribus septem de aedificiis, -octavo de aquis, in hoc de gnomonicis rationibus quemadmodum de radiis -solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae quibusque rationibus -dilatentur aut contrahantur explicabo. - -Ea autem sunt divina mente comparata habentque admirationem magnam -considerantibus, quod umbra gnomonis aequinoctialis alia magnitudine -est Athenis alia Alexandriae aliae Romae non eadem Placentiae -ceterisque orbis terrarum locis. itaque longe aliter distant -descriptiones horologiorum locorum mutationibus. umbrarum enim -aequinoctialium magnitudinibus designantur analemmatorum formae, e -quibus perficiuntur ad rationem locorum et umbrae gnomonum horarum -descriptiones. αναλημμα est ratio conquisita solis cursu et umbrae -crescentis ad brumam observatione inventa, e qua per rationes -architectonicas circinique descriptiones est inventus effectus in mundo. - -mundus autem est omnium naturae rerum conceptio summa caelumque -sideribus et stellarum cursibus conformatum. id volvitur continenter -circum terram atque mare per axis cardines extremos. namque in his -locis naturalis potestas ita architectata est conlocavitque cardines -tamquam centra, unum a terra et mari in summo mundo ac post ipsas -stellas septentrionum, alterum trans contra sub terra in meridianis -partibus, ibique circum eos cardines orbiculos circum centra uti in -torno perfecit, qui graece πολοι nominantur, per quos pervolitat -sempiterno caelum. ita media terra cum mari centri loco naturaliter est -conlocata. - -his natura dispositis ita uti septentrionali parte a terra excelsius -habeat altitudinem centrum, in meridiana autem parte in inferioribus -locis subiectum a terra obscuretur, tunc etiam per medium transversa -et inclinata in meridiem circuli lata zona XII signis est conformata, -quorum species stellis dispositis XII partibus peraequatis exprimit -depictam ab natura figurationem. itaque lucentia cum mundo reliquisque -sideribus ornatu circum terram mareque pervolantia cursus perficiunt ad -caeli rotunditatem. - -omnia autem visitata et invisitata temporum necessitate sunt -constituta. ex quis sex signa numero supra terram cum caelo -pervagantur, cetera sub terram subeuntia ab eius umbra obscurantur. sex -autem ex his semper supra terram nituntur. quanta pars enim novissimi -signi depressione coacta versatione subiens sub terram occultatur, -tantundem eius contrarii conversationis necessitate supergressum -rotatione circumacta trans locis patentibus ex obscuris egreditur -ad lucem. namque vis una et necessitas utrimque simul orientem et -occidentem perficit. - -ea autem signa cum sint numero XII partesque duodecumas singula -possideant mundi versenturque ab oriente ad occidentem continenter, -tunc per ea signa contrario cursu luna stella Mercurii Veneris ipse -sol itemque Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem -percurrentes alius alia circumitionis magnitudine ab occidente ad -orientem in mundo pervagantur. luna die octavo et vicensimo et amplius -circiter hora caeli circumitionem percurrens ex quo signo coeperit ire -ad id signum revertendo perficit lunarem mensem. - -sol autem signi spatium quod est duodecuma pars mundi mense vertente -vadens transit. ita XII mensibus XII signorum intervalla pervagando -cum redit ad id signum unde coeperit, perficit spatium vertentis anni. -ex eo quem circulum luna terdecies in XII mensibus percurrit, eum sol -eisdem mensibus semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae -circa solis radios utique centrum eum itineribus coronantes regressus -retrorsus et retardationes faciunt, et ita stationibus propter eam -circinationem morantur in spatiis signorum. - -id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris stella, quod ea cum -solem sequatur, post occasum eius apparens in caelo clarissimeque -lucens vesperugo vocitatur, aliis autem temporibus eum antecurrens -et oriens ante lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnumquam plures -dies in uno signo commorantur, alias celerius ingrediuntur in alterum -signum. itaque quod non aeque peragunt numerum dierum in singulis -signis, quantum sunt moratae prius transiliendo celerioribus itineribus -perficiunt iustum cursum. ita efficitur uti quod demorentur in -nonnullis signis, nihilo minus cum eripiant se ab necessitate morae, -celeriter consequantur iustam circumitionem. - -iter autem in mundo Mercurii stella ita pervolitat uti trecentesimo -et sexagensimo die per signorum spatia currens perveniat ad id signum -ex quo priore circumlatione coepit facere cursum, et ita peraequatur -eius iter ut circiter tricenos dies in singulis signis habeat numeri -rationem. - -Veneris autem cum est liberata ab inpeditione radiorum solis, XXX -diebus percurrit signi spatium. quo minus quadragenos dies in singulis -signis patitur, cum stationem fecerit restituit eam summam numeri in -uno signo morata. ergo totam circinationem in caelo quadringentesimo -et octogensimo et quinto die permensa iterum init signum ex quo signo -prius iter facere coepit. - -Martis vero circiter sexcentesimo octogensimo tertio siderum spatia -pervagando pervenit eo ex quo initium faciendo cursum fecerat ante, et -in quibus signis celerius percurrit, cum stationem fecit explet dierum -numeri rationem. Iovis autem placidioribus gradibus scandens contra -mundi versationem, circiter CCCLX diebus singula signa permetitur, et -consistit post annum XI et dies CCCXIII et redit in id signum in quo -ante XII anno fuerat. Saturni vero, mensibus undetriginta et amplius -paucis diebus pervadens per signi spatium, anno nono et vicensimo -et circiter diebus CLX in quo ante tricensimo fuerat anno in id -restituitur, ex eoque quo minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem -circinationem rotae percurrendo tardior videtur esse. - -ei autem qui supra solis iter circinationes peragunt, maxime cum in -trigono fuerint quod is inierit, tum non progrediuntur sed regressus -facientes morantur, doneque cum idem sol de eo trigono in aliud signum -transitionem fecerit. id autem nonnullis sic fieri placet quod aiunt -solem, cum longius absit abstantia quadam, non lucidis itineribus -errantia per eam sidera obscuritatis morationibus inpedire. nobis vero -id non videtur. solis enim splendor perspicibilis et patens sine ullis -obscurationibus est per omnem mundum, ut etiam nobis appareant cum -faciant eae stellae regressus et morationes. - -ergo si tantis intervallis nostra species potest id animadvertere, quid -ita divinitatibus splendoribusque astrorum iudicamus obscuritates obici -posse? ergo potius ea ratio nobis constabit quod fervor quemadmodum -omnes res evocat et ad se ducit, ut etiam fructus e terra surgentes in -altitudinem per calorem videmus, non minus aquae vapores a fontibus ad -nubes per ortus excitari, eadem ratione solis impetus vehemens radiis -trigoni forma porrectis insequentes stellas ad se perducit et ante -currentes veluti refrenando retinendoque non patitur progredi sed ad se -＜cogit＞ regredi ＜dum＞ in alterius trigoni signum exeat. - -Fortasse desiderabitur quid ita sol quinto a se signo potius quam -secundo aut tertio quae sunt propiora facit in his fervoribus -retentiones? ergo quemadmodum id fieri videatur exponam. eius radii in -mundo uti trigoni paribus lateribus forma lineationibus extenduntur. id -autem nec plus nec minus est ad quintum ab eo signum. igitur si radii -per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur neque extentionibus -porrecti ad trigoni formam linearentur, propiora flagrarent. id autem -etiam Euripides Graecorum poeta animadvertisse videtur. ait enim quae -longius a sole essent haec vehementius ardere, propiora vero eum -temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte sic καιει τα -πορρω, ταγγυθεν δ’ ευκρατ’ εχει. - -si ergo res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit, non -puto aliter oportere iudicari nisi quemadmodum de ea re supra scriptum -habemus. Iovis autem inter Martis et Saturni circinationem currens -maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat cursum. item reliquae -stellae quo maiore absunt spatio ab extremo caelo proxumamque habent -terrae circinationem, celerius ＜pervagari＞ videntur, quod quaecumque -earum minorem circinationem peragens saepius subiens praeterit -superiorem. - -quemadmodum si in rota qua figuli utuntur inpositae fuerint septem -formicae canalesque totidem in rota facti sint circum centrum imo -adcrescentes ad extremum, in quibus hae cogantur circinationem -facere, verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra -rotae versationem nihilominus adversus itinera perficere et quae -proximum centrum habuerit celerius pervagari quaeque extremum orbem -rotae peragat, etiamsi aeque celeriter ambulet, propter magnitudinem -circinationis multo tardius perficere cursum. similiter astra nitentia -contra mundi cursum suis itineribus perficiunt circumitum, sed caeli -versatione redundationibus referuntur cotidiana temporis circumlatione. - -Esse autem alias stellas temperatas alias ferventes etiamque frigidas -haec esse causa videtur quod omnis ignis in superiora loca habet -scandentem flammam. ergo sol aethera qui est supra se radiis exurens -efficit candentem, in quibus locis habet cursum Martis stella, itaque -fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem quod est proxima -extremo mundo et tangit congelatas caeli regiones, vehementer est -frigida. ex eo Iovis cum inter utriusque circumitiones habeat cursum, -a refrigeratione caloreque earum medio convenientes temperatissimosque -habere videtur effectus. De zona XII signorum et septem astrorum -contrario opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeant -e signis in signa et circumitum eorum uti a praeceptoribus accepi -exposui. nunc de crescenti lumine lunae deminutioneque uti traditum est -nobis a maioribus dicam. - -Berosus qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus in Asia -etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, ita est professus pilam esse -ex dimidia parte candentem, reliqua habere caeruleo colore. cum -autem cursum itineris sui peragens subierit sub orbem solis, tunc -eam radiis et impetu caloris corripi convertique candentem propter -eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem evocata ab solis orbi -superiora spectet, tunc inferiorem partem eius quod candens non sit -propter aeris similitudinem obscuram videri. cum ad perpendiculum ea -sit ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri et tunc -eam vocari primam. - -cum praeteriens vadat ad orientis caeli partes, relaxari ab impetu -solis extremamque eius partem candentiae oppido quam tenui linea ad -terram mittere splendorem et ita ex eo eam secundam vocari. cotidiana -autem versationis remissione tertiam quartam in dies numerari. -septimo die ＜cum＞ sol sit ad occidentem, luna autem inter orientem et -occidentem medias caeli teneat regiones, quod dimidiam partem caeli -spatio distet a sole, item dimidiam candentiae conversam habere ad -terram. inter solem vero et lunam cum distet totum mundi spatium et -lunae orienti sol trans contra sit ad occidentem, eam quo longius -absit a radiis remissam, XIIII die plena rota totius orbis mittere -splendorem, reliquosque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem -lunaris mensis versationibus et cursu a sole revocationibus subire sub -rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum efficere rationes. - -Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore magno rationes -varietatis disciplinis de eadem re reliquit, exponam. non enim latet -lunam ＜non＞ suum propriumque habere lumen sed esse uti speculum -et ab solis impetu recipere splendorem. namque luna de septem -astris circulum proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. ita -quotmensibus sub rotam solis radiosque uno die antequam praeterit -latens obscuratur, et cum est cum sole nova vocatur. postero autem die, -quo numeratur secunda, praeteriens ab sole visitationem facit tenuem -extremae rotundationis. cum triduum recessit ab sole, crescit et plus -inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad diem septimum, -distans a sole occidente circiter dimidias caeli regiones, dimidia -lucet, et eius quae ad solem pars spectat ea est inluminata. - -quarto autem decumo die cum in diametro spatio totius mundi absit -ab sole, perficitur plena et oritur cum sol sit ad occidentem, ideo -quod totum spatium mundi distans consistit contra et impetu solis -totius orbis in se recipit splendorem. septumo decumo die cum sol -oriatur, ea pressa est ad occidentem. vicensimo et altero die cum sol -est exortus, luna tenet circiter caeli medias regiones et ita quod -spectat ad solem id habet lucidum reliquis obscura. item cotidie cursum -faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub radios solis, et -ita menstruas perficit rationes. Nunc ut in singulis mensibus sol signa -pervadens auget et minuit dierum et horarum spatia dicam. - -namque cum arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, perficit -aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam tauri sidusque -vergiliarum e quibus eminet dimidia pars prior tauri, in maius spatium -mundi quam dimidium procurrit procedens ad septentrionalem partem. e -tauro cum ingreditur in geminos exorientibus vergiliis magis crescit -supra terram et auget spatia dierum. deinde e geminis cum iniit ad -cancrum, quo longissimum tenet caeli spatium, cum pervenit in partem -octavam, perficit solstitiale tempus, et peragens pervenit ad caput et -pectus leonis, quod eae partes cancro sunt attributae. - -e pectore autem leonis et finibus cancri sol exitu percurrens reliquas -partes leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis reditque in -geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone transiens in virginem -progrediensque ad sinum vestis eius contrahit circinationem et aequat -ad eam quam taurus habet cursus rationem. e virgine autem progrediens -per sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae parte VIII -perficit aequinoctium autumnale. qui cursus aequat eam circinationem -quae fuerat in arietis signo. - -scorpionem autem cum sol ingressus fuerit occidentibus vergiliis, -minuit progrediens ad meridianas partes longitudines dierum. e -scorpione cum percurrendo init in sagittarium ad femina eius, -contractiorem diurnum pervolat cursum. cum autem incipit a feminibus -sagittarii, quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam, -brevissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate diurna bruma ac -dies brumales appellantur. e capricorno autem transiens in aquarium -adauget ex aequa sagittarii longitudine diei spatium. ab aquario cum -ingressus est in pisces favonio flante, scorpionis comparat aequalem -cursum. ita sol ea signa circum pervagando certis temporibus auget aut -minuit dierum et horarum spatia. Nunc de ceteris sideribus quae sunt -dextra ac sinistra zonam signorum meridiana septentrionalique parte -mundi stellis disposita figurataque dicam. - -namque septentrio, quem Graeci nominant αρκτον sive ελικην, habet -post se conlocatum custodem. ab eo non longe conformata est virgo, -cuius supra umerum dextrum lucidissima stella nititur, quam nostri -provindemiatorem, Graeci προτρυγητην vocant. candens autem magis spica -eius est. conlocata item alia contra est stella media genuum custodis -arcti, qui arcturus dicitur ibi dedicatus. - -e regione capitis septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga -stat in summo cornu tauri, itaque in summo cornu laevo ＜tauri＞ et -aurigae pedis ＜dextri＞ una tenet partem stella. et adplicantur aurigae -manui haedi, capra laevo umero. tauri quidem et arietis insuper -Perseus ＜habens a＞ dexterioribus subter currentis basi vergilias, a -sinisterioribus caput arietis, et manu dextra innitens Cassiepiae -simulacro, laeva supra arietem tenens gorgoneum ab summo caput -subiciensque Andromedae pedibus. - -item pisces supra Andromedam et equi venter saetaeque quae sunt supra -spinam equi, cuius ventris lucidissima stella finit ventrem equi et -caput Andromedae. manus Andromedae dextra supra Cassiepiae simulacrum -est constituta, laeva ＜supra＞ aquilonalem piscem. item aquarii supra -equi caput est. equi ungulae attingunt aquarii genua. Cassiepia media -est dedicata. capricorni supra in altitudinem aquila et delphinus. -secundum eos est sagitta. ab ea autem volucris, cuius pinna dextra -Cephei manum attingit et sceptrum, laeva supra Cassiepiae innititur. -sub avis cauda pedes equi sunt subiecti. - -inde sagittarii scorpionis librae insuper serpens summo rostro coronam -tangit. ab eo mediam ophiuchos in manibus tenet serpentem, laevo pede -calcans mediam frontem scorpionis. a parte ophiuchi capitis non longe -positum est caput eius qui dicitur nisus in genibus. eorum autem -faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum, quod non obscuris -stellis sunt conformati. - -pes ingeniculati ad eius fulcitur capitis tempus serpentis, cui arctoe -sunt qui septentriones dicuntur inplicati. parvus prae equo flectitur -delphinus. contra volucris rostrum est proposita lyra. inter umeros -custodis et geniculati corona est ordinata. in septentrionali vero -circulo duae positae sunt arctoe scapularum ossis inter se compositae -et pectoribus aversae, e quibus minor κυνοϲουρα maior ελικη a Graecis -appellatur, earumque capita inter se dispicientia sunt constituta. -caudae capitibus earum adversae contra dispositae figurantur. -utrarumque enim superando eminent in summo. - -per caudas earum esse dicitur item serpens exporrecta et qua stella -quae dicitur polus elucet, circum caput maioris septentrionis. namque -qua est proxuma [draconem,] circum caput eius involvitur, una vero -circum cynosurae caput iniecta est flexu porrectaque proxime eius -pedes. hac autem intorta replicataque se attollens reflectitur a -capite minoris ad maiorem circa rostrum et capitis tempus dextrum. -item supra caudam minoris pedes sunt Cephei ibique ad summum cacumen -facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus [insuper arietis -signum]. septentrionis autem minoris et Cephei simulacri complures sunt -stellae confusae. Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum et -septentrionum sidera in caelo disposita dixi. nunc explicabo quae ad -sinistram orientis meridianisque partibus ab natura sunt distributa. - -Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus caudam prospiciens -ceti. ab eo ad sagittarium locus est inanis. turibulum sub scorpionis -aculeo. centauri priores partes proximae sunt librae et scorpioni. -tenet in manibus simulacrum id quod bestiam astrorum periti -nominaverunt. virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen -stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, ad -leonem medioque corpore sustinens cratera ad manumque virginis caudam -subiciens, in qua inest corvus. quae sunt autem supra scapulas peraeque -sunt lucentia. - -ad anguis inferius ventris sub caudam subiectus est centaurus. -iuxta cratera et leonem navis est quae nominatur Argo, cuius prora -obscuratur, sed malus et quae sunt circa gubernacula eminentia -videntur, ipsaque naviculae puppis per summam caudam cani iungitur. -geminos autem minusculus canis sequitur contra anguis caput. maior item -sequitur minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus ungula -tauri, manu laeva tenens clavam, alteram ad geminos tollens. - -apud eius vero basim canis parvo intervallo insequens leporem. arieti -et piscibus cetus est subiectus, a cuius crista ordinate utrisque -piscibus disposita est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur -αρπεδοναι. magnoque intervallo introrsus pressus nodus haerentium -attingit summam ceti cristam. per speciem stellarum flumen profluit, -initium fontis capiens a laevo pede Orionis. quae vero ab aquario fundi -memoratur aqua, profluit inter piscis austrini caput et caudam ceti. - -Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo simulacra, natura -divinaque mente designata, ut Democrito physico placuit, exposui, sed -tantum ea quorum ortus et occasus possumus animadvertere et oculis -contueri. namque uti septentriones circum axis cardinem versantes non -occidunt neque sub terram subeunt, sic circa meridianum cardinem, qui -est propter inclinationem mundi subiectus terrae, sidera versabunda -latentiaque non habent egressus orientes supra terram. itaque eorum -figurationes propter obstantiam terrae non sunt notae. huius autem rei -index est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, renuntiant -autem negotiatores, qui ad extremas Aegypti regiones proximasque -ultimis finibus terrae terminationes fuerunt. - -De mundi circa terram pervolitantia duodecimque signorum ex -septentrionali meridianaque parte siderum dispositione ut sit perspecta -docui. namque ex ea mundi versatione et contrario solis per signa -cursu gnomonumque aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur -descriptiones. - -ceterum ex astrologia quos effectus habeant signa XII, stellae V, sol, -luna ad humanae vitae rationem, Chaldaeoram ratiocinationibus est -concedendum, quod propria est eorum genethlialogiae ratio uti possint -antefacta et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. eorum -autem inventiones reliquerunt inque sollertia acuminibusque fuerunt -magnis qui ab ipsa natione Chaldaeorum profluxerunt, primusque Berosus -in insula et civitate Coo consedit ibique aperuit disciplinam, post ei -studens Antipater iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia sed -ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit. - -de naturalibus autem rebus Thales Milesius, Anaxagoras Clazomenius, -Pythagoras Samius, Xenophanes Colophonius, Democritus Abderites -rationes, quibus eae res natura rerum gubernarentur, quemadmodumcumque -effectus habeant excogitatas reliquerunt. quorum inventa secuti sideram -＜ortus＞ et occasus tempestatiumque significatus Eudoxus Euctemon -Callippus Meto Philippus Hipparchus Aratus ceterique ex astrologia -parapegmatorum disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas -reliquerunt. quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, quod tanta -cura fuerunt ut etiam videantur divina mente tempestatium significatus -post futuros ante pronuntiare. quas ob res haec eorum curis studiisque -sunt concedenda. - -Nobis autem ab his separandae sunt rationes et explicandae menstruae -dierum brevitatis itemque dilatationis. namque sol aequinoctiali -tempore ariete libraque versando, quas e gnomone partes habet novem, -eas umbrae facit VIII in declinatione caeli quae est Romae. itemque -Athenis quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, umbrae sunt tres, -ad VII Rhodo V, ad XI Tarenti IX, ad quinque ＜Alexandriae＞ tres, -ceterisque omnibus locis aliae alio modo umbrae gnomonum aequinoctiales -a natura rerum inveniuntur disparatae. - -itaque in quibuscumque locis horologia erunt describenda, eo loci -sumenda est aequinoctialis umbra, et si erunt quemadmodum Romae -gnomonis partes novem, umbrae octonae, describatur ＜linea＞ in planitia -et e media προϲ ορθαϲ erigatur ut sit ad normam quae dicitur gnomon, -et a linea quae erit planities in linea gnomonis circino novem -spatia dimetiantur, et quo loco nonae partis signum fuerit centrum -constituatur ubi erit littera A, et diducto circino ab eo centro ad -lineam planitiae ubi erit littera B, circinatio circuli describatur, -quae dicitur meridiana. - -deinde ex novem partibus, quae sunt a planitia ad gnomonis centrum, -VIII sumantur et signentur in linea quae est in planitia ubi erit -littera C. haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo -signo et littera C per centrum ubi est littera A linea perducatur, ubi -erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro diducto circino ad -lineam planitiae aequilatatio signetur ubi erit littera E sinisteriore -parte et I dexteriore in extremis lineae circinationis, et per centrum -perducenda ＜linea＞, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem -linea a mathematicis dicitur horizon. - -deinde circinationis totius sumenda pars est XV, et circini centrum -conlocandum in linea circinationis quo loci secat eam lineam -aequinoctialis radius ubi erit littera F, et signandum dextra ac -sinistra ubi sunt litterae GH. deinde ab his lineae usque ad lineam -planitiae perducendae sunt, ubi erunt litterae TR. ita erit solis -radius unus hibernus alter aestivus contra autem E littera I erit quo -secat circinationem linea quae est traiecta per centrum ubi est littera -A, et contra G et H litterae erunt L et K, et contra C et F et A erit -littera N. - -tunc perducendae sunt diametroe ab G ad L et ab H ad K. quae erit -superior, partis erit aestivae, inferior hibernae. eaeque diametroe -sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae M et O, ibique centra -signanda, et per ea signa et centrum A linea ad extrema lineae -circinationis est perducenda ubi erunt litterae P Q. haec erit linea -προϲ ορθαϲ radio aequinoctiali, vocabitur autem haec linea mathematicis -rationibus axon. et ab eisdem centris diducto circino ad extremas -diametros describantur hemicyclia, quorum unum erit aestivum alterum -hibernum. - -deinde in quibus locis secant lineae paralleloe lineam eam quae dicitur -horizon, in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore V, et ab -extremo hemicyclio ubi est littera G, ducatur linea parallelos axoni ad -sinistrum hemicyclium ubi est littera H. haec autem parallelos linea -vocitatur logotomus. et tum circini centrum conlocandum est eo loci -quo secat eam lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et -diducendum ad eum locum quo secat circinationem aestivus radius ubi est -littera H. e centro aequinoctiali intervallo aestivo circinatio circuli -menstrui agatur, qui menaeus dicitur. - -ita habebitur analemmatos deformatio. cum hoc ita sit descriptum -et explicatum, sive per hibernas lineas sive per aestivas sive per -aequinoctiales aut etiam per menstruas in subiectionibus rationes -horarum erunt ex analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae -varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus his -artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque earum effectus -unus, uti dies aequinoctialis brumalisque itemque solstitialis in -duodecim partes aequaliter sit divisus. quas ob res non pigritia -deterritus praetermisi sed ne multa scribendo offendam, a quibusque -inventa sunt genera descriptionesque horologiorium exponam. neque -enim nunc nova genera invenire possum nec aliena pro meis praedicanda -videntur. itaque quae nobis tradita sunt et a quibus sint inventa dicam. - -Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque succisum Berosus -Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive hemisphaerium Aristarchus -Samius, idem etiam discum in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, -nonnulli dicunt Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in -circo Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα -Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas, Patrocles pelecinum, -Dionysodorus conum, Apollonius pharetram, aliaque genera et qui supra -scripti sunt et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, -conicum plinthium, antiboreum. item ex his generibus viatoria pensilia -uti fierent plures scripta reliquerunt. ex quorum libris si qui velit -subiectiones invenire poterit, dummodo sciat analemmatos descriptiones. - -Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus horologiorum -rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, qui et vim spiritus -naturalis pneumaticasque res invenit. sed uti fuerint ea exquisita, -dignum est studiosis agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae -natus patre tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos -excellens dictus est artificiosis rebus se delectare. namque cum -voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere ut cum duceretur -sursumque reduceretur, linea latens pondus reduceret, ita conlocavit -machinationem. - -canalem ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per canalem -lineam in angulum deduxit ibique tubulos struxit. in eos pilam plumbeam -per lineam demittendam curavit. ita pondus cum decurrendo in angustias -tubulorum premeret caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces -frequentiam caeli compressione solidatam extrudens in aerem patentem -offensione tactus sonitus expresserat claritatem. - -ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus -spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis usus hydraulicas -machinas primus instituit. item aquarum expressiones automatopoeetasque -machinas multaque deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua -comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex auro perfectum -aut ex gemma terebrata. ea enim nec teruntur percursu aquae nec sordes -recipiunt ut obturentur. - -namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat scaphium -inversum, quod ab artificibus phellos sive tympanum dicitur. in quo -conlocata est regula versatili tympano denticulis aequalibus perfecta. -qui denticuli alius alium inpellentes versationes modicas faciunt et -motiones. item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum dentata -una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque motionum, in -quibus moventur sigilla, vertuntur metae, calculi aut ova proiciuntur, -bucinae canunt, reliquaque parerga. - -in his etiam aut in columna aut parastatica horae describuntur, -quas sigillum egrediens ab imo virgula significat in diem totum. -quarum brevitates aut crescentias cuneorum adiectus aut exemptus in -singulis diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones aquarum -ad temperandum ita sunt constitutae. metae fiunt duae, una solida -una cava, ex torno ita perfectae ut alia in aliam inire convenireque -possit, et eadem regula laxatio earum aut coartatio efficiat aut -vehementem aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his -rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum ad hibernum -usum conlocationes. - -sin autem adiectionibus et detractionibus correptiones dierum aut -crescentiae ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei saepissime -vitia faciunt, sic erit explicandum. in columella horae ex analemmatos -transverse describantur, menstruaeque lineae columella signentur. -eaque columna versatilis perficiatur, uti ad sigillum virgulamque, qua -virgula egrediens sigillum ostendit horas, columna versando continenter -sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. - -Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae anaphorica dicuntur -perficiunturque rationibus his. horae disponuntur ex virgulis aeneis ex -analemmatos descriptione ab centro dispositae in fronte. in ea circuli -sunt circumdati menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, -in quo descriptus et depictus est mundus signiferque circulus, -descriptioque ex XII caelestium signorum fit figura, cuius ex centro -deformatur unum maius alterum minus. posteriori autem parti tympano -medio axis versatilis est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est -involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab aqua sublevatur, -altera aequo pondere phelli sacoma saburrale. - -ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum saburrae pondus infra -deducens versat axem, axis autem tympanum. cuius tympani versatio alias -efficit uti maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus -suis temporibus designet horarum proprietates. namque in singulis -signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava sunt perfecta, cuius -bulla, quae solis imaginem horologiis tenere videtur, significat -horarum spatia. ea translata ex terebratione in terebrationem mensis -vertentis perficit cursum. - -itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens dilatat contrahitque -dies et horas, sic bulla in horologiis ingrediens per puncta contra -centri tympani versationem, cotidie cum transfertur aliis temporibus -per latiora aliis per angustiora spatia, menstruis finitionibus -imagines efficit horarum et dierum. De administratione autem aquae -quemadmodum se temperet ad rationem, sic erit faciendum. - -post frontem horologii intra conlocetur castellum in idque per fistulam -saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum sit ex aere -tympanum habens foramen, per quod ex castello in id aqua influat. in eo -autem minus tympanum includatur cardinibus ex torno masculo et femina -inter se coartatis, ita uti minus tympanum quemadmodum epitonium in -maiore circumagendo arte leniterque versetur. - -maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV puncta habeat -signata, minor vero orbiculus in extrema circinatione fixam habeat -lingulam, cuius cacumen dirigat ad punctorum regiones, inque eo -orbiculo temperatum sit foramen, quia in tympanum aqua influit per -id et servat administrationem. cum autem in maioris tympani labro -fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit inmotum, in -summo habeat deformatum cancri signum, ad perpendiculum eius in imo -capricorni, ad dextram spectantis librae, ad sinistram arietis signum, -ceteraque inter eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. - -igitur cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula in maioris -tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, ad -perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, celeriter per -orbiculi foramen id extrudit ad vas, quod excipiens eam, cum brevi -spatio impletur, corripit et contrahit dierum spatia et horarum. cum -autem cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur in -aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et aqua e vehementi -cursu cogetur tardius emittere salientem. ita quo minus celeri cursu -vas excipit aquam, dilatat horarum spatia. - -aquarii vero pisciumque punctis uti gradibus scandens orbiculi foramen -in ariete tangendo octavam partem aqua temperate salienti praestat -aequinoctiales horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia ad summa -cancri puncta partis octavae foramen se tympani versationibus peragens -et in altitudinem eo rediens viribus extenuatur, et ita tardius fluendo -dilatat morando spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a -cancro cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae partis -octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo spatia contrahit -horas, et ita perveniens ad puncta librae aequinoctiales rursus reddit -horas. - -per scorpionis vero spatia et sagittarii proclivius deprimens se -foramen rediensque circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur -celeritate salientis ad brumales horarum brevitates. Quae sunt -in horologiorum descriptionibus rationes et apparatus ut sint ad -usum expeditiores quam aptissime potui perscripsi. restat nunc de -machinationibus et de earum principiis ratiocinari. itaque de his, -ut corpus emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine -incipiam scribere. - - - - -LIBER DECIMUS. - - -Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta dicitur a -maioribus dura conditione sed iure esse non iniquo constituta. nam -architectus cum publicum opus curandum recipit, pollicetur quanto -sumptu id sit futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius -obligantur, donec opus sit perfectum. absoluto autem, cum ad dictum -inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur. item si non amplius -quam quarta ad aestimationem est adicienda, de publico praestatur, -neque ulla poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere -consumitur, ex eius bonis ad perficiendum pecunia exigitur. - -utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam P. R. non modo publicis -sed etiam privatis aedificiis esset constituta. namque non sine poena -grassarentur inperiti, sed qui summa doctrinarum subtilitate essent -prudentes, sine dubitatione profiterentur architecturam, neque patres -familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones ut et e -bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore coacti diligentius -modum inpensarum ratiocinantes explicarent, uti patres familiarum -ad id quod praeparavissent, seu paulo amplius adicientes, aedificia -expedirent. nam qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient -centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur, qui autem -adiectione dimidia aut ampliore sumptu onerantur, amissa spe et inpensa -abiecta, fractis rebus et animis desistere coguntur. - -nec solum id vitium in aedificiis sed etiam in muneribus quae a -magistratibus foro gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus -nec mora neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore -perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones -et ea omnia quae scaenicis moribus per machinationem ad spectationes -populo comparantur. in his vero opus est prudentia diligens et ingenii -doctissimi cogitatum, quod nihil eorum perficitur sine machinatione -studiorumque vario ac sollerti vigore. - -igitur quoniam haec ita sunt tradita et constituta, non videtur -esse alienum uti caute summaque diligentia, antequam instituantur -opera, eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex neque -morum institutio id potest cogere et quotannis et praetores et -aediles ludorum causa machinationes praeparare debent, visum mihi -est, imperator, non esse alienum, quoniam de aedificiis in prioribus -voluminibus exposui, in hoc quod finitionem summam corporis habet -constitutam, quae sint principia machinarum ordinata praeceptis -explicare. - -Machina est continens e materia coniunctio maximas ad onerum motus -habens virtutes. ea movetur ex arte circulorum rotundationibus, quam -Graeci κυκλικην κινηϲιν appellant. est autem unum genus scansorium quod -graece ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos πνευματικον -appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci βαρουλκον vocitant. -scansorium autem ＜est cum＞ machinae ita fuerunt conlocatae ut ad -altitudinem tignis statutis et transversariis conligatis sine periculo -scandatur ad apparatus spectationem. at spirabile, cum spiritus est -expressionibus inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. - -tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur ut ad altitudinem -sublata conlocentur. scansoria ratio non arte sed audacia gloriatur. -ea catenationibus et transversariis et plexis conligationibus et -erismatorum fulturis continetur. quae autem spiritus potestate adsumit -ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur effectus. -tractoria autem maiores et magnificentia plenas habet ad utilitatem -opportunitates et in agendo cum prudentia summas virtutes. - -ex his sunt quae μηχανικωϲ alia οργανικωϲ moventur. inter machinas -et organa id videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac -vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque -prela. organa autem unius operae prudenti tactu perficiunt quod est -propositum, uti scorpionis seu anisocyclorum versationes. ergo et -organa et machinarum ratio ad usum sunt necessaria, sine quibus nulla -res potest esse non inpedita. - -omnis autem est machinatio rerum natura procreata ac praeceptrice et -magistra mundi versatione instituta. namque animadvertamus primum et -aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum naturam, -＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus interdum lucem nec -fructuum maturitates. cum ergo maiores haec ita esse animadvertissent, -e rerum natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus divinis -commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque comparaverunt, ut -essent expeditiora, alia machinis et earum versationibus, nonnulla -organis, et ita quae animadverterunt ad usum utilia esse studiis artium -institutis, gradatim augenda doctrinis curaverunt. - -attendamus enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, -quemadmodum telarum organicis administrationibus conexus staminis ad -subtemen non modo corpora tegendo tueatur sed etiam ornatus adiciat -honestatem. cibi vero non habuissemus abundantiam, nisi iuga et aratra -bubus iumentisque omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum et -vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque olei nitorem -neque vitium fructum habere potuissemus ad iucunditatem, portationesque -eorum non essent nisi plostrorum seu serracorum per terram, navicularum -per aquam inventae essent machinationes. - -trutinarum vero librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat -ab iniquitate iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili -modo rationes machinationum, de quibus non necesse videtur disputare, -quoniam sunt ad manum cotidianae, ut sunt molae folles fabrorum raedae -cisia torni ceteraque quae communes ad usum consuetudinibus habent -opportunitates. Itaque incipiemus de is quae raro veniunt ad manus ut -nota sint explicare. - -primumque instituemus de is quae aedibus sacris ad operumque publicorum -perfectionem necessitate comparantur, quae fiunt ita. tigna duo ad -onerum magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula coniuncta -et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus conlocatis et -circa dispositis erecta retinentur. alligatur in summo troclea, quem -etiam nonnulli rechamum dicunt. in trocleam induntur orbiculi ＜II＞ -per axiculos versationes habentes. per orbiculum ＜summum＞ traicitur -ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum -trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum imum trocleae -superioris et ita descendit ad inferiorem et in foramine eius -religatur. altera pars funis refertur inter imas machinae partes. - -in quadris autem tignorum posterioribus, quo loci sunt divaricata, -figuntur chelonia, in quae coiciuntur sucularum capita ut faciliter -axes versentur. eae suculae proxime capita habent foramina bina ita -temperata ut vectes in ea convenire possint. ad rechamum autem imum -ferrei forfices religantur, quorum dentes in saxa forata accommodantur. -cum autem funis habet caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam -versant, funis se involvendo circum suculam extenditur et ita sublevat -onera ad altitudinem et operum conlocationes. - -haec autem ratio machinationis quod per tres orbiculos circumvolvitur, -trispastos appellatur. cum vero in ima troclea duo orbiculi, in -superiore tres versantur, id pentaspaston dicitur. sin autem -maioribus oneribus erunt machinae comparandae, amplioribus tignorum -longitudinibus et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in -summo fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum. -his explicatis antarii funes ante laxi conlocentur, retinacula super -scapulas machinae longe disponantur, et si non erit ubi religentur, -pali resupinati defodiantur et circum festucatione solidentur, quo -funes alligentur. - -troclea in summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis -perducatur ad palum et quae est in palo troclea inligata. circa eius -orbiculum funis indatur et referatur ad eam trocleam quae erit ad -caput machinae religata. circum autem orbiculum ab summo traiectus -funis descendat et redeat ad suculam quae est in ima machina ibique -religetur. vectibus autem coacta sucula versabitur et eriget per se -machinam sine periculo. ita circa dispositis funibus et retinaculis -in palis haerentibus ampliore modo machina conlocabitur. trocleae et -ductarii funes uti supra scriptum est expediuntur. - -Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus onera in operibus -fuerint, non erit suculae committendum, sed quemadmodum sucula -cheloniis retinetur, ita axis includatur habens in medio tympanum -amplum, quod nonnulli rotam appellant, Graeci autem αμφιεϲιν alii -περιθηκιον vocant. - -in his autem machinis trocleae non eodem sed alio modo comparantur. -habent enim et in imo et in summo duplices ordines orbiculorum. -ita funis ductarius traicitur in inferioris trocleae foramen uti -aequalia duo capita sint funis cum erit extensus, ibique secundum -inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta utraeque partes -funis continentur, ut neque ＜in dextram neque＞ in sinistram partem -possint prodire. deinde capita funis referuntur in summa troclea ab -exteriore parte et deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad -imum coiciunturque infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte -et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa orbiculos summos -redeunt. - -traiecti autem ab exteriore parte feruntur dextra ac sinistra tympanum -in axe ibique ut haereant conligantur. tum autem circa tympanum -involutus alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus tympanum -et axem se involvendo pariter extendunt, et ita leniter levant onera -sine periculo. quodsi maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una -parte extrema fuerit sine ergata, calcantes homines expeditiores habere -poterunt operis effectus. - -Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et ad usum -celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non possunt nisi periti. -est enim tignum quod erigitur et distinetur retinaculis quadrifariam. -sub retinaculis chelonia duo figuntur, troclea funibus supra chelonia -religatur, sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata digitos -sex, crassa quattuor supponitur. trocleae ternos ordines orbiculorum -in latitudine habentes conlocantur. ita tres ductarii funes in ＜summa＞ -machina religantur. deinde referuntur ad imam trocleam et traiciuntur -ex interiore parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur ad -superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte in interiorem per -orbiculos imos. - -cum descenderint ad imum, ex interiore parte et per secundos orbiculos -traducuntur in extremum et referuntur in summum ad orbiculos secundos, -traiecti redeunt ad imum, ex imo referuntur ad caput, traiecti per -summos redeunt ad machinam imam. in radice autem machinae conlocatur -tertia troclea. eam autem Graeci επαγοντα, nostri artemonem appellant. -ea troclea religatur ad machinae radicem habens orbiculos tres, per -quos traiecti funes traduntur hominibus ad ducendum. ita tres ordines -hominum ducentes sine ergata celeriter onus ad summum perducunt. - -hoc genus machinae polyspaston appellatur, quod multis orbiculorum -circumitionibus et facilitatem summam praestat et celeritatem. una -autem statutio tigni hanc habet utilitatem quod ante quantum velit et -dextra ac sinistra ab latere proclinando onus deponere potest. Harum -machinationum omnium quae supra sunt scriptae rationes non modo ad has -res sed etiam ad onerandas et exonerandas naves sunt paratae, aliae -erectae, aliae planae in charchesiis versatilibus conlocatae. non minus -sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem ratione et temperatis -funibus et trocleis subductiones navium efficiuntur. - -Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingeniosam rationem exponere. -is enim scapos columnarum e lapidicinis cum deportare vellet Ephesi -ad Dianae fanum, propter magnitudinem onerum et viarum campestrem -mollitudinem non confisus carris ne rotae devorarentur sic est conatus. -de materia trientales scapos duos, duobus transversariis interpositis, -quanta longitudo scapi fuerat complectit et compegit et ferreos -cnodacas uti subscudes in capitibus scaporum inplumbavit et armillas -in materia ad cnodacas circumdandos infixit, item bucculis stagneis -capita religavit. cnodaces autem in armillis inclusi liberam habuerant -versationem. trientes itaque cum boves ducerent subiuncti, scapum -versando cnodacibus et armillis sine fine volvebant. - -cum autem scapos omnes ita vexerant et instabant epistyliorum vecturae, -filius Chersiphronos Metagenes transtulit ＜idem＞ e scaporum vectura -etiam in epistyliorum deductione. fecit enim rotas circiter pedum -duodenum et epistyliorum capita in medias rotas inclusit. eadem ratione -cnodacas et armillas in capitibus infixit. ita cum trientes a bubus -ducerentur, in armillis inclusi cnodaces versabant rotas, epistylia -vero inclusa uti axes in rotis eadem ratione qua scapi sine mora ad -opus pervenerunt. exemplar autem erit eius quemadmodum in palaestris -cylindri exaequant ambulationes. neque hoc potuisset fieri nisi primum -propinquitas esset. non enim plus sunt ab lapidicinis ad fanum milia -passuum octo, nec ullus est clivus sed perpetuus campus. - -Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano basis esset a -vestutate diffracta, metuentes ne caderet ea statua et frangeretur, -locaverunt ex eisdem lapidicinis basim excidendam. conduxit quidam -Paeonius. haec autem basis erat longa pedes duodecim, lata pedes -VIII, alta pedes sex. quam Paeonius gloria fretus non uti Metagenes -adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit machinam facere. - -rotas enim circiter pedum XV fecit et in his rotis capita lapidis -inclusit, deinde circa lapidem fusos sextantales ab rota ad rotam ad -circinum compegit ita uti fusus a fuso non distaret pedem nisi unum. -deinde circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebat. ita -cum explicaretur volvebat rotas, sed non poterat ad lineam via recta -ducere sed exibat in unam partem. ita necesse erat rursus retroducere. -sic Paeonius ducendo et reducendo pecuniam contrivit, ut ad solvendum -non esset. - -Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis quemadmodum sint -inventae exponam. Pixodarus fuerat pastor. is in his locis versabatur. -cum autem cives Ephesiorum cogitarent fanum Dianae ex marmore facere -decernerentque a Paro Proconneso Heraclea Thaso uti marmor repeteretur, -propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus pascebat, ibique duo -arietes inter se concurrentes alius alium praeterierunt et impetu -facto unus cornibus percussit saxum, ex quo crusta candidissimo colore -fuerat deiecta. ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquisse et -crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re ageretur, detulisse. ita -statim honores decreverunt ei et nomen mutaverunt ut pro Pixodaro -Euangelus nominaretur. hodieque quotmensibus magistratus in eum locum -proficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit poena tenetur. - -De tractoriis rationibus quae necessaria putavi breviter exposui. -quarum motus et virtutis duae res diversae et inter se dissimiles -congruentes uti principia pariunt eos perfectus, una porrecti, quam -Graeci ευθειαν vocitant, altera rotunditatis, quam Graeci κυκλωτην -appellant, sed vere neque sine rotunditate motus porrecti nec sine -porrecto rotationis versationes onerum possunt facere levationes. - -id autem ut intellegatur exponam. inducuntur uti centra axiculi -in orbiculos et in trocleis conlocantur, per quos orbiculos funis -circumactus directis ductionibus et in sucula conlocatus vectium -versationibus onerum facit egressus in altum. cuius suculae cardines -uti centra porrecti in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi -capitibus ad circinum circumactis torni ratione versando faciunt onerum -elationes. quemadmodum etiam ferreus vectis cum est admotus ad onus, -quod manuum multitudo non potest movere, supposita uti centro porrecta -pressione, quod Graeci υπομοχλιον appellant, et lingua sub onus -subdita, caput eius unius hominis viribus pressum id onus extollit. - -ideo autem quod brevior pars prior vectis ab ea pressione quod est -centrum subit sub onus, quod longius ab eo centro distans caput eius -deducitur, per id faciundo motus circinationis cogit pressionibus -examinari paucis manibus oneris maximi pondus. item si sub onus vectis -ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput pressione in imum sed -adversus in altitudinem extolletur, lingula fulta in areae solo habebit -eam pro onere, oneris autem ipsius angulum pro pressione. ita non tam -faciliter quam per oppressionem sed adversus nihilominus id pondus -oneris erit excitatum. igitur si plus lingula vectis supra hypomochlion -posita sub onus subierit et caput eius propius centrum pressiones -habuerit, non poterit onus elevare, nisi quemadmodum supra scriptum est -examinatio vectis longitudinis per capitis deductiones fuerit facta. - -Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare. -cum enim ansa propius caput unde lancula pendet, ibi ut centrum est -conlocata et aequipondium in alteram partem scapi, per puncta vagando -quo longius aut etiam ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere -amplissimam pensionem parem perficit per scapi librationem examinatio. -ita longius ab centro recedens inbecillior aequipondii brevitas -maiorem vim ponderis momento deducens sine vehementia molliter ab imo -sursum versum egredi cogit, quemadmodum etiam navis onerariae maximae -gubernator ansam gubernaculi tenens, qui οιαξ a Graecis appellatur, una -manu momento per centrum pressionibus ratione artis agitans, versat eam -amplissimis et inmanibus mercis et penus ponderibus oneratam. - -eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam mali pendentia, non potest -habere navis celerem cursum, cum autem in summo cacumine antemnae -subductae sunt, tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime -calcem mali, quod est loco centri, sed in summo longius ab eo progressa -recipiunt in se vela ventum. - -itaque uti vectis sub onere subiectus si per medium premitur, -durior est neque incumbit, cum autem caput eius summum deducitur, -faciliter onus extollit, similiter vela cum sunt per medium temperata, -minorem habent virtutem, quae autem in capite mali summo conlocantur -discedentia longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione -cacuminis vehementius cogunt progredi navem. etiam remi circa scalmos -strophis religati cum manibus inpelluntur et reducuntur, extremis -progredientibus a centro palmis maris undis spumati inpulsu vehementi -protrudunt porrectam navem, secante prora liquoris raritatem. - -onerum vero maxima pondera cum feruntur a phalangariis hexaphoris et -tetraphoris, examinantur per ipsa media centra phalangarum, uti diviso -oneris solido pondere certa quadam divisionis ratione aequas partes -collis singuli ferant operarii. mediae enim partes phalangarum quibus -lora tetraphororum invehuntur clavis sunt finitae, ne labantur in unam -partem. cum enim extra finem centri promoventur, premunt eum locum ad -quem propius accesserunt, quemadmodum in statera pondus, cum examine -progreditur ad fines ponderationum. - -eadem ratione iumenta, cum iuga eorum subiugiis loris per medium -temperantur, aequaliter trahunt onera. cum autem inpares sunt eorum -virtutes et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto fit una -pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur iumento. ita in -phalangis et iugis cum in medio lora non sunt conlocata sed in una -parte, qua progreditur lorum ab medio unam breviorum alteram efficit -partem longiorem. ea ratione si per id centrum, quo loci perductum est -lorum, utraque capita circumagentur, longior pars ampliorem brevior -minorem aget circinationem. - -quemadmodum vero minores rotae duriores et difficiliores habent motus, -sic phalangae et iuga in quibus partibus habent minora a centro ad -capita intervalla, premunt duriter colla, qua autem longiora habent ab -eodem centro spatia, levant oneribus et trahentes et ferentes. cum haec -ita ad centrum porrectionibus et circinationibus recipiant motus, tunc -vero etiam plostra raedae tympana molae cocleae scorpiones ballistae -prela ceteraeque machinae isdem rationibus per porrectum centrum et -rotationem circini versando faciunt ad propositum effectus. - -Nunc de organis quae ad hauriendam aquam inventa sunt quemadmodum -variis generibus comparentur exponam, et primum dicam de tympano. id -autem non alte tollit aquam sed exhaurit expeditissime multitudinem -magnam. ad tornum aut circinum fabricatur ＜axis,＞ capitibus lamna -ferratis, habens in medio circa se tympanum ex tabulis inter se -coagmentatis. conlocatur in stipitibus habentibus in se sub capita -axis ferreas lamnas. in eius tympani cavo interponuntur octo tabulae -transversae tangentes axem et extremam tympani circumitionem, quae -dividunt aequalia in tympano spatia. - -circa frontem eius figuntur tabulae, relictis semipedalibus aperturis -ad aquam intra concipiendam. item secundum axem columbaria fiunt -excavata in singulis spatiis ex una parte. id autem cum est navali -ratione picatum, hominibus calcantibus versatur et hauriendo per -aperturas quae sunt in frontibus tympani reddit per columbaria secundum -axem supposito labro ligneo habente una secum coniunctum canalem. ita -hortis ad inrigandum vel ad salinas ad temperandum praebetur aquae -multitudo. - -cum autem altius extollendum erit, eadem ratio commutabitur sic. rota -fiet circum axem ea magnitudine ut ad altitudinem quae opus fuerit -convenire possit. circum extremum latus rotae figentur modioli quadrati -pice et cera solidati. ita cum rota a calcantibus versabitur, modioli -pleni ad summum elati rursus ad imum revertentes infundent in castellum -ipsi per se quod extulerint. - -sin autem magis altis locis erit praebendum, in eiusdem rotae -axe involuta duplex ferrea catena demissaque ad imum libramentum -conlocabitur, habens situlos pendentes aereos congiales. ita versatio -rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in summum, qui ＜cum＞ -super axem pervehuntur, cogentur inverti et infundere in castellum -aquae quod extulerint. - -Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus quibus supra scriptum -est. circa earum frontes adfiguntur pinnae, quae cum percutiuntur ab -impetu fluminis, cogunt progredientes versari rotam, et ita modiolis -haurientes et in summum referentes sine operarum calcatura ipsius -fluminis inpulsu versatae praestant quod opus est ad usum. - -Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus eadem sunt omnia -praeterquam quod in uno capite axis tympanum dentatum est inclusum. id -autem ad perpendiculum conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter. -secundum id tympanum maius ＜minus＞ item dentatum planum est conlocatum, -quo continetur ita dentes tympani eius quod est in axe inclusum -inpellendo dentes tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. -in qua machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum et -eadem versatione subigitur farina. - -Est autem etiam cocleae ratio quae magnam vim haurit aquae sed non tam -alte tollit quam rota. eius autem ratio sic expeditur. tignum sumitur, -cuius tigni quanta ratiocinatur pedum longitudo, tanta digitorum -expeditur crassitudo. id ad circinum rotundatur. in capitibus circino -dividentur circumitiones eorum tetrantibus et octantibus in partes -octo, eaeque lineae ita conlocentur ut plano posito tigno utriusque -capitis ad libellam lineae inter se respondeant et quam magna pars -sit octava circinationis tigni, tam magna spatia decidantur in -longitudinem. item tigno plano conlocato lineae ab capite ad alterum -caput perducantur ad libellam convenientes. sic et in rotundatione -et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo loci describuntur -lineae quae sunt in longitudine, sectantes facient decussationes et in -decussationibus finita puncta. - -his ita emendate descriptis sumitur salignea tenuis aut de vitice secta -regula, quae uncta liquida pice figitur in primo decussis puncto. -deinde traicitur oblique ad insequentes longitudinis et circumitionis -decusses, item ex ordine progrediens singula puncta praetereundo et -circum involvendo conlocatur in singulis decussationibus, et ita -pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in octavum punctum, -in qua prima pars est eius fixa. eo modo quantum progreditur oblique -spatii et per octo puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum -punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis et rotunditatis -singulis decussationibus oblique fixae regulae per octo crassitudinis -divisiones involutos faciunt canales et iustam cocleae naturalemque -imitationem. - -ita per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice liquida, -et exaggerantur ad id uti longitudinis octava pars fiat summa -crassitudo. supra eas circumdantur et figuntur tabulae quae pertegant -eam involutionem. tunc eae tabulae pice saturantur et lamminis ferreis -conligantur, ut ab aquae vi ne dissolvantur. capita tigni ferrea. -dextra autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus utraque -parte habentia transversaria confixa. in his foramina ferrea sunt -inclusa inque ea inducuntur styli, et ita cocleae hominibus calcantibus -faciunt versationes. - -erectio autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda uti quemadmodum -Pythagoricum trigonum orthogonium describitur, sic id habeat responsum, -id est uti dividatur longitudo in partes V, earum trium extollatur -caput cocleae, ita erit ab perpendiculo ad imas nares spatium earum -partium IIII. qua ratione autem oporteat id esse, in extremo libro eius -forma descripta est in ipso tempore. Quae de materia fiunt organa ad -hauriendam aquam quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus -recipientia praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent -notiora quam apertissime potui perscripsi. - -insequitur nunc de Ctesibica machina, quae in altitudinem aquam -educit monstrare. ea fit ex aere, cuius in radicibus modioli fiunt -gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae figura similiter -cohaerentes, in medium catinum concurrentes. in quo catino fiunt asses -in superioribus naribus fistularum coagmentatione subtili conlocati, -qui praeobturantes foramina narium non patiuntur ＜redire＞ quod spiritu -in catinum est expressum. - -supra catinum paenula ut infundibulum inversum est attemperata et per -fibulam cum catino cuneo traiecto continetur, ne vis inflationis aquae -eam cogat elevari. insuper fistula, quae tuba dicitur, coagmentata in -altitudine fit erecta. modioli autem habent infra nares inferiores -fistularum asses interpositos supra foramina eorum quae sunt in fundis. - -ita de supernis in modiolis emboli masculi torno politi et oleo subacti -conclusique regulis et vectibus commoliuntur qui erit aer ibi cum aqua, -et assibus obturantibus foramina cogentes trudunt inflando pressionibus -per fistularum nares aquam in catinum, e quo recipiens paenula spiritus -exprimit per fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello -conlocato ad saliendum aqua subministratur. - -Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita, sed etiam plures -et variis generibus ab eo liquoris pressionibus coacto spiritu efferre -ab natura mutuatos effectus ostenduntur, uti merularum aquae motu voces -atque angobatae bibentiaque et eadem moventia sigilla, ceteraque quae -delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur. - -e quibus quae maxime utilia et necessaria iudicavi selegi, et in priore -volumine de horologiis, in hoc de expressionibus aquae dicendum putavi. -reliqua quae non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum voluptatem qui -cupidiores erunt eius subtilitatis ex ipsius Ctesibii commentariis -poterunt invenire. - -De hydraulis autem quas habeant ratiocinationes quam brevissime -proximeque attingere potero et scriptura consequi, non praetermittam. -de materia compacta basi, arca in ea ex aere fabricata conlocatur. -supra basim eriguntur regulae dextra ac sinistra scalari forma -compactae, quibus includuntur aerei modioli, fundis ambulatilibus ex -torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos ancones -et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque lanatis involutis. -item in summa planitia foramina circiter digitorum ternum. quibus -foraminibus proxime in verticulis conlocati aerei delphini pendentia -habent catenis cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata. - -intra arcam, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum -inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum ternum suppositi, -librant spatium ima inter labra pnigeos et arcae fundum. supra autem -cerviculam eius coagmentata arcula sustinet caput machinae, qui -graece κανων μουϲικοϲ appellatur. in cuius longitudine canales, si -tetrachordos est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octachordos, -octo. - -singulis autem canalibus singula epitonia sunt inclusa, manubriis -ferreis conlocatis. quae manubria cum torquentur, ex arca patefaciunt -nares in canales. ex canalibus autem canon habet ordinata in transverso -foramina respondentia naribus quae sunt in tabula summa, quae tabula -graece πιναξ dicitur. inter tabulam et canona regulae sunt interpositae -ad eundem modum foratae et oleo subactae ut faciliter inpellantur et -rursus introrsus reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque -appellantur. quarum itus et reditus alias obturat alias aperit -terebrationes. - -haec regulae habent ferrea choragia fixa et iuncta cum pinnis, -quarum pinnarum tactus motiones efficit regularum continenter. supra -tabulae foramina, qua ex canalibus habent egressum spiritus, sunt -anuli adglutinati, quibus lingulae omnium includuntur organorum. e -modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae pnigeos cervicibus -pertinentesque ad nares quae sunt in arcula. in quibus asses sunt ex -torno subacti et ibi conlocati, qui cum recepit arcula animam, spiritum -non patientur obturantes foramina rursus redire. - -ita cum vectes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum ad imum -delphinique qui sunt in verticulis inclusi, calantes in eos cymbala, -aere implent spatia modiolorum, atque ancones extollentes fundos -intra modiolos vehementi pulsus crebritate et obturantes foramina -cymbalis superiora, aera qui est ibi inclusus pressionibus coactum in -fistulas cogunt, per quas in pnigea concurrit et per eius cervices in -arculam. motione vero vectium vehementiore spiritus frequens compressus -epitoniorum aperturis influit et replet anima canales. - -itaque cum pinnae manibus tactae propellunt et reducunt continenter -regulas alternis obturando foramina alternis aperiundo, e musicis -artibus multiplicibus modulorum varietatibus sonantes excitant -voces. Quantum potui niti ut obscura res per scripturam dilucide -pronuntiaretur contendi, sed haec non est facilis ratio neque omnibus -expedita ad intellegendum praeter eos qui in his generibus habent -exercitationem. quodsi qui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam -rem cognoscet profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata. - -Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non inutilem sed -summa sollertia a maioribus traditam, qua in via raeda sedentes vel -mari navigantes scire possimus quot milia numero itineris fecerimus. -hoc autem erit sic. rotae quae erunt in raeda sint latae per mediam -diametron pedum quaternum et sextantis, ut cum finitum locum habeat in -se rota ab eoque incipiat progrediens in solo viae facere versationem, -perveniendo ad eam finitionem a qua coeperit versari certum modum -spatii habeat peractum pedum XII S. - -his ita praeparatis tunc in rotae modiolo ad partem interiorem tympanum -stabiliter includatur habens extra frontem suae rotundationis extantem -denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae loculamentum firmiter -figatur habens tympanum versatile in cultro conlocatum et in axiculo -conclusum, in cuius tympani fronte denticuli perficiantur aequaliter -divisi numero quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris. -praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus prominens -extra dentes. - -super autem ＜tympanum＞ planum eadem ratione dentatum inclusum in altero -loculamento conlocetur, convenientibus dentibus denticulo qui in -secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano foramina fiant -quantum diurni itineris miliariorum numero raeda possit exire. minus -plusve rem nihil inpedit. et in his foraminibus omnibus calculi rotundi -conlocentur, inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat -foramen unum habens canaliculum, qua calculi qui in eo tympano inpositi -fuerint, cum ad eum locum venerint, in raedae capsum et vas aeneum quod -erit suppositum singuli cadere possint. - -ita cum rota progrediens secum agat tympanum imum et denticulum eius -singulis versationibus tympani superioris denticulos inpulsu cogat -praeterire, efficiet ut cum CCCC imum versatum fuerit, superius -tympanum semel circumagatur et denticulus qui est ad latus eius fixus -unum denticulum tympani plani producat. cum ergo CCCC versationibus imi -tympani semel superius versabitur, progressus efficiet spatia pedum -milia quinque id est passus mille. ex eo quot calculi deciderint, -sonando singula milia exisse monebunt. numerus vero calculorum ex imo -collectus summa diurni ＜itineris＞ miliariorum numerum indicabit. - -Navigationis vero similiter paucis rebus commutatis eaedem rationes -efficiuntur. namque traicitur per latera parietum axis habens extra -navem prominentia capita, in quae includuntur rotae diametro pedum -quaternum et sextantis habentes circa frontes adfixas pinnas aquam -tangentes. item medius axis in media navi ＜habet＞ tympanum cum uno -denticulo extanti extra suam rotunditatem. ad eum locum conlocatur -loculamentum habens inclusum in se tympanum, peraequatis dentibus CCCC -convenientibus denticulo tympani quod est in axe inclusum, praeterea ad -latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum dentem unum. - -insuper in altero loculamento cum eo confixo inclusum tympanum planum -ad eundem modum dentatum, convenientibus dentibus denticulo qui est ad -latus fixus tympano quod est in cultro conlocatum, ita ut eos dentes -qui sunt plani tympani singulis versationibus singulos dens inpellendo -in orbem planum tympanum verset. in plano autem tympano foramina -fiant, in quibus foraminibus conlocabuntur calculi rotundi. in theca -eius tympani, sive loculamentum est, unum foramen excavetur habens -canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia cum ceciderit in vas -aereum sonitu significet. - -ita navis cum habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu, -pinnae quae erunt in rotis tangentes aquam adversam vehementi -retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas, eae autem involvendo se -agent axem, axis vero tympanum, cuius dens circumactus singulis -versationibus singulos secundi tympani dentes inpellendo modicas -efficit circumitiones. ita cum CCCC ab pinnis rotae fuerint versatae, -semel tympanum circumactum inpellet dente qui est ad latus fixus, -plani tympani dentem. igitur circumitio tympani plani quotienscumque -ad foramen perducet calculos, emittet per canaliculum. ita et sonitu -et numero indicabit miliaria spatia navigationis. Quae pacatis et sine -metu temporibus ad utilitatem et delectationem paranda quemadmodum -debeant fieri peregi. - -nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem salutis sunt -inventa, id est scorpionum et ballistarum rationes quibus symmetriis -comparari possint exponam. Omnes proportiones eorum organorum -ratiocinantur e proposita sagittae longitudine quam id organum mittere -debet, eiusque nonae partis fit foraminum in capitulis magnitudo, per -quae tenduntur nervi torti qui bracchia continent. - -ipsa tum debet eorum foraminum capituli deformari altitudo et latitudo. -tabulae quae sunt in summo et in imo capituli, peritretoe quae -vocantur, fiant crassitudine unius foraminis, latitudine unius et eius -dodrantis, in extremis foraminis unius et eius S. parastaticae dextra -ac sinistra praeter cardines altae foraminum IIII, crassae foraminis -quinum cardines foraminis dimidii. a parastatica ad foramen spatium -foraminis S9, a foramine ad medianam parastaticam item foraminis S9. -latitudo parastados mediae unius foraminis et eius ΤΚ, crassitudo -foraminis unius. - -intervallum, ubi sagitta conlocatur in media parastade, foraminis -partis quartae. anguli quattuor, qui sunt circa, in lateribus et -frontibus lamnis ferreis aut stylis aereis et clavis configantur. -canaliculi, qui graece ϲυριγξ dicitur, longitudo foraminum XVIIII. -regularum, quas nonnulli bucculas appellant, quae dextra ac sinistra -canalem figuntur, foraminum XVIIII ＜longitudo,＞ altitudo foraminis -unius et crassitudo. et adfiguntur regulae duae, in quas inditur -sucula, habentes longitudinem foraminum trium, latitudinem dimidii -foraminis. crassitudo bucculae quae adfigitur, et vocitatur scamillum -seu quemadmodum nonnulli loculamentum, securiculatis cardinibus fixa, -foraminis I, altitudo foraminis S‾. suculae longitudo foraminum , -crassitudo suculae foraminis VIIII. - -epitoxitidos longitudo foraminis S‾, crassitudo ÷. item chelonii. -cheles, sive manucula dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo -et crassitudo S÷ canalis fundi longitudo foraminum XVI, crassitudo -foraminis , altitudo S÷. columellae basis in solo foraminum VIII, -latitudo in plinthide, in qua statuitur columella, foraminis S.̅.̅, -crassitudo FZ, columellae longitudo ad cardinem foraminum XII, latitudo -foraminis S÷, crassitudo CC9. eius capreoli tres, quorum longitudo -foraminum VIIII, latitudo dimidii foraminis, crassitudo Z. cardinis -longitudo foraminis, columellae capitis longitudo ISK. - -antefixi latitudo foraminis ΑS9, crassitudo I. posterior minor columna, -quae graece dicitur αντιβαϲιϲ, foraminum VIII, latitudo foraminis SI, -crassitudo FZ. subiectio foraminum XII, latitudinis et crassitudinis -eiusdem cuius minor columna illa. supra minorem columnam chelonium, -sive pulvinus dicitur, foraminum IIS altitudinis IIS latitudinis -SI‾. cherolabae scutularum foraminum II S I, crassitudo foraminis -SII, latitudo IS. transversariis cum cardinibus longitudo foraminum -, latitudo IS et crassitudo bracchii longitudo IS foraminum VII, -crassitudo ab radice foraminis FZ, in summo foraminis CCZ, curvatura -foraminis VIII. - -haec his proportionibus aut adiectionibus aut detractionibus -comparantur. nam si capitula altiora quam erit latitudo facta fuerint, -quae anatona dicuntur, de bracchiis demetur, ut quo mollior est -tonus propter altitudinem capituli, bracchii brevitas faciat plagam -vehementiorem. si minus altum capitulum fuerit, quod catatonum dicitur, -propter vehementiam bracchia paulo longiora constituentur, uti facile -ducantur. namque quemadmodum vectis cum est longitudine pedum V, quod -onus IIII hominibus extollit, id cum est X duobus elevat, eodem modo -bracchia quo longiora sunt mollius, quo breviora durius ducuntur. -Catapultarum rationes e quibus membris et proportionibus componantur -dixi. - -ballistarum autem rationes variae sunt et differentes unius effectus -causa comparatae. aliae enim vectibus et suculis, nonnullae -polyspastis, aliae ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur -rationibus. sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam -magnitudinem ponderis saxi, quod in organum mittere debet. igitur de -ratione earum non est omnibus expeditum nisi qui geometricis rationibus -numeros et multiplicationes habent notas. - -nam quae fiunt in capitibus foramina, per quorum spatia contenduntur -capillo maxime muliebri vel nervo ＜torti＞ funes, magnitudine ponderis -lapidis quem debet ea ballista mittere et ratione gravitatis -proportione sumuntur, quemadmodum catapultis de longitudinibus -sagittarum. itaque ut etiam qui geometriam non noverunt habeant -expeditum, ne in periculo bellico cogitationibus detineantur, quae -ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte accepi a praeceptoribus -finita exponam, et quibus rebus Graecorum pensiones ad modulos habeant -rationem, ad eam ut etiam nostris ponderibus respondeant tradam -explicata. - -nam quae ballista II pondo saxum mittere debet, foramen erit in eius -capitulo digitorum V, si pondo IIII digitorum sex et digitorum VII, -decem pondo digitorum VIII, viginti pondo digitorum X, XL pondo -digitorum XII S K, LX pondo digitorum XIII et digiti octavae partis, -LXXX pondo digitorum XV, CXX pondo I S et sesquidigiti, C et LX pedis -II, C et LXXX pedis et digitorum V, CC pondo pedis et digitorum VI, CC -et X pedis I S et digitorum VI, CCCLX pedis I S. - -cum ergo foraminis magnitudo fuerit instituta, describatur scutula, -quae graece περιτρητοϲ appellatur, cuius longitudo foraminum , latitudo -II et sextae partis. dividatur medium lineae descriptae, et cum -divisum erit contrahantur extremae partes eius formae, ut obliquam -deformationem habeat longitudinis sexta parte, latitudinis ubi est -versura quarta parte. in qua parte autem sunt curvaturae in quibus -procurrent cacumina angulorum, et foramina convertantur, et contractura -latitudinis redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius sit -tanto quantam epizygis habet crassitudinem. cum deformatum fuerit, -circum delinatur extremum, ut habeat curvaturam molliter circumactam. - -crassitudo eius foraminis SI constituatur. modioli foraminum II, -latitudo IS9, crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis -SⱵ, ad extremum autem latitudo foraminis IΓ. parastatarum longitudo -foraminis VSF, curvatura foraminis partis dimidiae, crassitudo -foraminis CC et partis LX. adicitur autem ad mediam latitudinem quantum -est prope foramen factum in descriptione, latitudine et crassitudine -foraminis V, altitudo parte IIII. - -regulae quae est in mensa longitudo foraminum VIII, latitudo et -crassitudo dimidii foraminis. cardines II Z, crassitudo foraminis -I99. curvatura regulae ⱵↅK. exterioris regulae latitudo et crassitudo -tantundem, longitudo quam dederit ipsa versura deformationis et -parastaticae latitudo ad suam curvaturam K. superiores autem regulae -aequales erunt inferioribus K. - -mensae transversarii foraminis CCC K. climacidos scaporum longitudo -foraminum XIII, crassitudo I K, intervalli medii latitudo foraminis -et partis quartae, crassitudo partis VIII K. climacidos superior pars -quae est proxima bracchiis atque coniuncta est mensae, tota longitudine -dividatur in partes V. ex his dentur duae partes ei membro quod Graeci -χελωνιον vocant, latitudo Ⱶ, crassitudo 9, longitudo foraminum III et S -K, extantia cheles foraminis S, plentigomatos foraminis Z et sicilici. -quod autem est ad axona quod appellatur frons transversarii foraminum -trium. - -interiorum regularum latitudo foraminis Γ, crassitudo ξK. chelonii -replum, quod est operimentum, securicula includitur K scapis -climacidos, latitudo ≈C, crassitudo foraminis XII K. crassitudo -quadrati quod est ad climacida foraminis FC, in extremis K, rotundi -autem axis diametros aequaliter erit cheles, ad claviculas autem minus -parte sexta decuma K. - -anteridon longitudo foraminum , latitudo in imo foraminis Γ, in summo -crassitudo ⱵK. basis, quae appellatur εϲχαρα, longitudo foraminum, -antibasis foraminum IIII, utriusque crassitudo et latitudo foraminis. -compingitur autem dimidia altitudinis K columna, latitudo et crassitudo -IS. altitudo autem non habet foraminis proportionem, sed erit quod opus -erit ad usum. bracchii longitudo foraminum VI, crassitudo in radice -foraminis, in extremis F. De ballistis et catapultis symmetrias quas -maxime expeditas putavi exposui. quemadmodum autem contentionibus eae -temperentur e nervo capilloque tortis rudentibus, quantum comprehendere -scriptis potero non praetermittam. - -sumuntur tigna amplissima longitudine, supra figuntur chelonia, in -quibus includuntur suculae. per media autem spatia tignorum insecantur -et exciduntur formae, in quibus excisionibus includuntur capitula -catapultarum, cuneisque distinentur ne in contentionibus moveantur. tum -vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in eos cuneoli ferrei, -quas επιζυγιδαϲ Graeci vocant, conlocantur. - -deinde ansae rudentium induntur per foramina capitulorum et in alteram -partem traiciuntur, deinde in suculas coiciuntur et involvuntur, uti -vectibus per eas extenti rudentes, cum manibus sunt tacti, aequalem -in utraque sonitus habeant responsum. tunc autem cuneis ad foramina -concluduntur, ut non possint se remittere. ita traiecti in alteram -partem eadem ratione vectibus per suculas extenduntur, donec aequaliter -sonent. ita cuneorum conclusionibus ad sonitum musicis auditionibus -catapultae temperantur. De his rebus quae potui dixi. restat mihi de -oppugnatoriis rebus quemadmodum machinationibus et duces victores et -civitates defensae esse possint. - -primum ad oppugnationes aries sic inventus memoratur esse. -Carthaginienses ad Gades oppugnandas castra posuerunt. cum autem -castellum ante cepissent, id demoliri sunt conati. posteaquam non -habuerunt ad demolitionem ferramenta, sumpserunt tignum idque manibus -sustinentes capiteque eius summum murum continenter pulsantes -summos lapidum ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam -communitionem dissipaverunt. - -postea quidam faber Tyrius, nomine Pephrasmenos ac ratione, ea -inventione inductus malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam -suspendit et ita reducendo et inpellendo vementibus plagis deiecit -Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius de materia primum basim -subiectis rotis fecit supraque compegit arrectariis et iugis varas et -in his suspendit arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent -qui in ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati. ideo autem -quod tardos conatus habuerat, testudinem arietariam appellare coepit. - -his tunc primis gradibus positis ad id genus machinationis, postea -cum Philippus Amyntae filius Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos -pluribus generibus et facilioribus explicavit. a quo receperunt -doctrinam Diades et Charias qui cum Alexandro militaverunt. Itaque -Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres ambulatorias, quas -etiam dissolutas in exercitu circumferre solebat, praeterea terebram -et ascendentem machinam qua ad murum plano pede transitus esse posset, -etiam corvum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant. - -non minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas reliquit. -turrim autem minimam ait oportere fieri ne minus altam cubitorum LX, -latitudinem XVII, contracturam autem summam imae partis quintam, -arrectaria in turris imo dodrantalia, in summo semipedalia. fieri autem -ait oportere eam turrim tabulatorum decem, singulis partibus in ea -fenestratis. - -maiorem vero turrim altam cubitorum CXX, latam cubitorum XXIII S, -contracturam item quinta parte, arrectaria pedalia in imo, in summo -sedigitalia. hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum XX, cum -haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternum, tegebat autem -coriis crudis, ut ab omni plaga essent tutae. - -testudinis arietariae comparatio eadem ratione perficiebatur. habuerat -autem intervallum cubitorum XXX, altitudinem praeter fastigium XIII, -fastigii autem altitudo ab strato ad summum cubita XVI. exibat autem -in altum et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo, et -supra extollebatur turricula trium tabulatorum, in qua tabulato summo -statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus congerebatur -aquae magna multitudo ad extinguendum si qua vis ignis inmitteretur. -constituebatur autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur -κριοδοχη, in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in quo insuper -constitutus aries rudentium ductionibus et reductionibus efficiebat -magnos operis effectus. tegebatur autem is coriis crudis quemadmodum -turris. - -de terebra has explicuit scriptis rationes. ipsam machinam uti -testudinem in medio habentem conlocatum in orthostatis canalem, -quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet, longitudine -cubitorum L, altitudine cubiti, in quo constituebatur transversa -sucula. in capite autem dextra ac sinistra trocleae duae, per quas -movebatur quod inerat in eo canali capite ferrato tignum. sub eo -autem in ipso canali inclusi tubi crebri celeriores et vehementiores -efficiebant eius motus. supra autem id tignum quod inibi erat arcus -erigebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent corium crudum quo ea -machina erat involuta. - -de corace nihil putavit scribendum, quod animadverteret eam machinam -nullam habere virtutem. de ascensu, quae επιβαθρα graece dicitur, et de -marinis machinationibus qua per navium aditus ＜accessus＞ haberi posse -scripsit, tantum pollicitum esse vehementer animadverti neque rationes -earum eum explicavisse. Quae sunt ab Diade de machinis scripta quibus -sint comparationibus exposui. nunc quemadmodum a praeceptoribus accepi -et utilia mihi videntur exponam. - -Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur et qua etiam accessus ad -murum potest haberi, sic erit facienda. basis compingatur, quae graece -εϲχαρα dicitur, quadrata habens quoqueversus latera singula pedum -XXI et transversaria IIII. haec autem contineantur ab alteris duobus -crassis FZ latis S÷, distent autem transversaria inter se circiter -pedes III et S supponanturque in singulis intervallis eorum arbusculae, -quae graece αμαξοποδεϲ dicuntur, in quibus versantur rotaram axes -conclusi lamnis ferreis. eaeque arbusculae ita sint temperatae ut -habeant cardines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum -expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum latus, sive -oblique ad angulos opus fuerit, ad id per arbusculas versatas progredi -possit. - -conlocentur autem insuper basim tigna duo in utramque partem proiecta -pedes senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta duo -tigna ante frontes pedes XII, crassa et lata uti in basi sunt scripta. -insuper hanc compactionem erigantur postes compactiles praeter cardines -pedum VIIII, crassitudine quoquoversus palmipedales, intervalla -habentes inter se sesquipedis. ei concludantur superne intercardinatis -trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus alius in alium -conclusi, in altitudine excitati pedes XII. supra capreolos conlocetur -quadratum tignum, quo capreoli coniungantur. - -ipsi autem laterariis circa fixis contineantur teganturque tabulis -maxime prininis, si non, ex cetera materia quae maxime habere potest -virtutem, praeter pinum aut alnum. haec enim sunt fragilia et faciliter -recipiunt ignem. circum tabulata conlocentur crates ex tenuibus virgis -creberrime textae maximeque recentibus. percrudis coriis duplicibus -consutis fartis alga aut paleis in aceto maceratis circa tegatur -machina tota. ita ab his reicientur plagae ballistarum et impetus -incendiorum. - -Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua omnia habet -quemadmodum quae supra scripta sunt, praeter capreolos, sed habet circa -pluteum et pinnas ex tabulis superne subgrundas proclinatas, supraque -tabulis et coriis firmiter fixis continetur. insuper vero argilla cum -capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur ut ignis omnino non -possit ei machinae nocere. possunt autem si opus fuerit eae machinae -ex VIII rotis esse, si ad loci naturam ita opus fuerit temperare. quae -autem testudines ad fodiendum comparantur, ορυκτιδεϲ graece dicuntur, -cetera omnia habent uti supra scriptum est, frontes vero earum fiunt -quemadmodum anguli trigonorum, uti a muro tela cum in eas mittantur, -non planis frontibus excipiant plagas sed ab lateribus labentes, sine -periculoque fodientes qui intus sunt tueantur. - -Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine quam Hegetor -Byzantius fecit quibus rationibus sit facta exponere. fuerat enim eius -baseos longitudo pedum LXIII, latitudo XLII. arrectaria quae supra -compactionem erant quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, -in altitudinibus singula pedum XXXVI, crassitudine palmipedali, -latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas VIII quibus -agebatur. fuerat autem earum altitudo pedum VI S÷, crassitudo pedum -III. ita fabricatae triplici e materia alternis se contra subscudibus -inter se coagmentata lamnisque ferreis ex frigido ductis alligata, eae -in arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes. - -item supra transtrorum planitiem quae supra basim fuerat postes erant -erecti pedum XVIII, latitudine S÷, crassitudine FZ, distantes inter -se IS÷, supra eos trabes circumclusae continebant totam compactionem -latae pedem I, crassae S÷, supra eam capreoli extollebantur altitudine -pedum XII, supra capreolos tignum conlocatum coniungebat capreolorum -compactiones. item fixa habuerant lateraria in transverso, quibus -insuper contabulatio circumdata contegebat inferiora. - -habuerat autem mediam contabulationem supra trabeculas, ubi scorpiones -et catapultae conlocabantur. erigebantur et arrectaria duo compacta -pedum XXXXV, crassitudine sesquipedali, latitudine S÷, coniuncta -capitibus transversario cardinato tigno et altero mediano inter duos -scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper conlocata erat -alternis materies inter scapos et transversaria traiecta cheloniis -et anconibus firmiter inclusa. in ea materia fuerant ex torno facti -axiculi duo, e quibus funes alligati retinebant arietem. - -supra caput eorum qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum -turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo milites -tuto stantes prospicere possent et renuntiare quas res adversarii -conarentur. aries autem omnis habuerat longitudinem pedum CLXXX, -latitudine in imo palmipedali, crassitudine pedali, contractu a capite -in latitudine pedis, crassitudine S⨪. - -is autem aries habuerat de ferro duro rostrum ita uti naves longae -solent habere, et ex ipso rostro lamminae ferreae IIII circiter -pedum XV fixae fuerant in materia. a capite autem ad imam calcem -tigni contenti fuerant funes III crassitudine digitorum VIII, ita -religati quemadmodum navi a puppi ad proram continenter, eique funes -praecinctura transversa erant ligati habente inter se palmipedalia -spatia. insuper coriis crudis totus aries erat involutus. ex quibus -autem funibus pendebat, eorum capita fuerant ex ferro factae -quadruplices catenae, et ipsae coriis crudis erant involutae. - -item habuerat proiectura eius ex tabulis arcam compactam et confixam, -in qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates non -labentibus pedibus faciliter ad murum perveniebatur. atque ea machina -sex modis movebatur, progressu, ＜regressu,＞ item latere dextra et -sinistra, porrectione non minus in altitudinem extollebatur et in imum -inclinatione demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem ad -disiciendum murum circiter pedes C, item a latere dextra ac sinistra -procurrendo praestringebat non minus pedes C. gubernabant eam homines C -habentem pondus talentum quattuor milium, quod fit CCCCLX̅X̅X̅ pondo. - -De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque testudinibus et -turribus quae maxime mihi videbantur idonea et a quibus essent inventa -et quemadmodum fieri deberent explicui. scalarum autem et carchesiorum -et eorum quorum rationes sunt inbecilliores non necesse habui scribere. -haec etiam milites per se solent facere. neque ea ipsa omnibus -locis neque eisdem rationibus possunt utilia esse, quod differentes -sunt munitiones munitionibus nationumque fortitudines. namque alia -ratione ad audaces et temerarios alia ad diligentes aliter ad timidos -machinationes debent comparari. - -itaque his praescriptionibus si qui attendere voluerit et varietatem -earum eligendo in unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, -sed quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit sine dubitatione -poterit explicare. de repugnatoriis vero non est scriptis explicandum. -non enim ad nostra scripta hostes comparant res oppugnatorias, sed -machinationes eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine -machinis saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memoratur usu -venisse. - -Diognetus enim fuerat Rhodius architectus, et ei de publico quotannis -certa merces pro artis dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore -quidam architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, -acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam in -carchesio versatili constituit, qua helepolim ad moenia accedentem -corripuit et transtulit intra murum. hoc exemplar Rhodii cum vidissent, -admirati ademerunt Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum -honorem ad Calliam transtulerunt. - -interea rex Demetrius, qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est -apellatus, contra Rhodum bellum comparando Epimachum Atheniensem -nobilem architectum secum adduxit. is autem comparavit helepolim -sumptibus inmanibus industria laboreque summo, cuius altitudo fuerat -pedum CXXXV, latitudo pedum LX. eam ciliciis et coriis crudis -confirmavit, ut posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo -CCCLX, ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. cum autem Callias -rogaretur ab Rhodiis ut contra eam helepolim machinam pararet et ut -illam uti pollicitus erat transferret intra murum, negavit posse. - -non enim omnia eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae -exemplaribus non magnis similiter magna facta habent effectus, alia -autem exemplaria non possunt habere sed per se constituuntur, nonnulla -vero sunt quae in exemplaribus videntur veri similia, cum autem -crescere coeperunt dilabuntur. ut etiam possumus hic animo advertere. -terebratur terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si -eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem, -semipedale aut maius nec cogitandum quidem videtur omnino. sic item in -nonnullis exemplaribus videtur. - -quemadmodum in minimis fieri videntur, ＜non＞ aeque eodem modo in -maioribus. ideo eodem modo Rhodii eadem ratione decepti iniuriam -cum contumelia Diogneto fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem -pertinaciter infestum, periculum servitutis machinatione ad capiendam -urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt -Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is primo negavit se facturum. - -posteaquam ingenuae virgines et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad -deprecandum, tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam -cepisset sua esset. is ita constitutis qua machina accessura erat -ea regione murum pertudit et iussit omnes publice et privatim quod -quisque habuisset aquae stercoris luti per eam fenestram per canales -progredientes effundere ante murum. cum ibi magna vis aquae luti -stercoris nocte profusa fuisset, postero die helepolis accedens -antequam adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta consedit -nec progredi nec regredi postea potuit. itaque Demetrius cum vidisset -sapientia Diogneti se deceptum esse, cum classe sua discessit. - -tunc Rhodii Diogneti sollertia liberati bello publice gratias egerunt -honoribusque omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam -helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et inscripsit -‘Diognetus e manubiis id populo dedit munus’. ita in repugnatoriis -rebus non tantum machinae sed etiam maxime consilia sunt comparanda. - -Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas hostes -comparavissent, noctu Chii terram harenam lapides progesserunt in mare -ante murum. ita illi postero die cum accedere voluissent, naves supra -aggerationem quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere nec -retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae incendio -sunt conflagratae. Apollonia quoque cum circumsederetur et specus -hostes fodiendo cogitarent sine suspicione intra moenia penetrare, id -autem a speculatoribus esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati -nuntio propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant, quod -neque tempus neque certum locum scire poterant quo emersum facturi -fuissent hostes. - -tum vero Trypho Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum -plures specus designavit et fodiendo terram progrediebatur extra murum -dumtaxat extra sagittae missionem et in omnibus vasa aenea suspendit. -ex his in una fossura quae contra hostium specus fuerat vasa pendentia -ad plagas ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum est -qua regione adversarii specus agentes intra penetrare cogitabant. sic -lineatione cognita temperavit aenea aquae ferventis et picis de superno -contra capita hostium et stercoris humani et harenae coctae candentis. -dein noctu pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo qui -in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. - -item Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus tum agerent, -Massilitani suspicati totam quae fuerat ante murum fossam altiore -fossura depresserunt. ita specus omnes exitus in fossam habuerunt. -quibus autem locis fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum -amplissima longitudine et amplitudine uti piscinam fecerunt contra eum -locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e portu impleverunt. -itaque cum specus esset repente naribus apertis, vehemens aquae vis -inmissa supplantavit fulturas, quique intra fuerunt et ab aquae -multitudine et ab ruina specus omnes sunt oppressi. - -etiam cum agger ad murum contra eos compararetur et arboribus excisis -eoque conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes ferreos -candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt conflagrare. -testudo autem arietaria cum ad murum pulsandum accessisset, permiserunt -laqueum et eo ariete constricto, per tympanum ergata circumagentes -suspenso capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam -machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt. -ita ea victoria civitates non machinis sed contra machinarum rationem -architectorum sollertia sunt liberatae. Quas potui de machinis expedire -rationes et pacis bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc -volumine perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et -partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae membra in -decem voluminibus haberet explicata. - - - - -M. CETI FAVENTINI - -LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE - - -De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius -Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne -longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis -alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone -privatis usibus ordinare fuit consilium. quae partes -itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur -et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque -ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve -mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis -tenuis abundansque aqua inveniatur, alia etiam quae -aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione -cognosces. - -Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere -debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro -decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius -artis peritus ordo discatur. nam architecturae partes -sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura, -distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex -his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse -docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, -venustatem et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras -ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt. -ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex -quantitate, quam Graeci ποϲοτητα vocant. quantitas est -modus singulorum membrorum universo respondens operi. -dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis -futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα -appellatur. haec sunt ergo tres figurae, ichnographia, -orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel -soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum -et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius -operis per picturam ostensio. - -Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathematicis -rationibus et geometricis methodis aequinoctiali -tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse -metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo -orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum, -occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem. -inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum -octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa -Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua -imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus -ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit -et Tritonem aeneum conlocavit et ita est modulatus ut -cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro -ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu -virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse -inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum, -inter austrum et favonium ad occidentem hibernum africum, -inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam -corum vocant, inter septentrionem et subsolanum -aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros -ventorum scire coeptum est. sed plerique duodecim ventos -esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum -totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici -Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens -eundem esse flantem ostendit. observabis ergo ne ianuas -aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim -sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora -faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis -ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas -et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septentrione -fieri ordinabis. - -Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae -videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes -venas emittant, quibus etiam signis altius depressae -inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae -nocivos aut salubres habeant liquores, studiose scire -oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut -saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt, -signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum -et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante -solis itaque ortum in locis quibus aqua quaeritur aequaliter -in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur. -mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit -umores in aera supra terram crispantes et in modum -tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis -locis fieri non potest. quaerentibus ergo aquam diligenter -erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera -sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur. -in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in -sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis -mersa. in terra nigra stillarum umores exiles magis ex -hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis -locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas venas -habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et -harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores -sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae -inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxorum -quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium -et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores -aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae -et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor -bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire -in medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt -montanorum fontium suavitatem. - -Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur, -tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, -hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt. -quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his -credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. -fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in -latitudinem pedes III, in altitudinem pedes V, et circa solis -occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus -perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, -supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra -inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut -stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam -habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem -ratione positum et opertum fuerit, si is locus aquam -habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus -lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit -ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae -locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in -eodem loco similiter adoperta in alia die lucens fuerit -inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea -quod omnis calor ad se trahit umorem. item in eodem -loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque -fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere. -cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem -putei defodiendi erunt quousque caput aquae inveniatur -aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen -sub radicibus montium in regione septentrionali signa -aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres -et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio -a solis cursu separantur et arborum aut montium -umbris velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate -profluent. - -In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum -ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur -alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint -pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis -naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si -non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem -malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna -accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit -sine periculo descendes. quod si ereptum ei lumen fuerit, -cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio -loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad -libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina -quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus -spiritus evaporet. sed cum aqua inventa fuerit, -signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita -excludantur. in signinis autem operibus haec servare -debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum -de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae -duae partes ad quinque harenae mortario misceantur. -puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis -pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat. -structuram vero cum facere coeperis, vectibus -ligneis densabis sic ut nitorem frontis non laedas. sic -enim solidata structura adversus umorem fortior erit. -quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem -saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque -partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem -mensuris et redivivas inpensas fieri monstraverint, melius -tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur, -quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter -et in testaceis operibus facies. puteum autem cum -fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena -lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans umor fossionem -resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas -vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina -ponderis periculum fodientibus faciat. - -Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur, -his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque -si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius -quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes -habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non -vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos -salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei -fossi fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum -sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis -erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit -et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen -in ea si cito coquatur, bona erit. non minus si perlucidi -fontes fuerint et sine musco aut quibusdam -inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque -aquam futuram significabunt. - -Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut -forma structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus -ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur, -structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat. -canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur. -si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur -et, si longior planitia fuerit, pede semis inter -centenos vel LX pedes structura submittatur, ut animata -aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium -fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub -terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus -componatur. quodsi concavae vallium demissiones inpedient, -structura solida vel arcuatili ad libramentum -aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate -cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua -ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut -veniens aqua fracto impetu lenius decurrat. aut si longius -de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori -etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a -figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine -corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores -fiant, ut alter in alterum per ordinem ad palmum ingrediatur. -iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta -inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur, -favilla per eos cum parvo liquore laxetur, ut si qua -vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo -tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa -nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum -autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando -plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam -cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum -habeant mensas, tamen propter saporis integritatem -fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam -conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae -solis ardoribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit, -nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium -vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio -videtur. - -Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc -soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae -fundentur demum pedum, M et CC libras fusurae accipiant. -octogenariae denum pedum, DCCCCLX libras accipiant. -quinquagenariae denum pedum, DC liƀ. accipiant. -quadragenariae denum pedum, CCCCLXXX libras. tricenariae -X pedum, CCCLX libras. vicenariae X pedum, CCXL libras. -octonariae C libras. - -Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus. -ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit, -optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non -habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum -si miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit. -si vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus -aut de glareis excernenda erit aut de litore marino. -sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde -siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi -intermissionibus requieverit opus, pondere gravata structura -rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo -tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter -siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter -obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras -mitti debent. fortius enim comprehendunt caementa. nam -si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae, -et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes -sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt. -fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes -sunt, sed liaculorum subactionibus in tectorio -opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras -pura harena mittatur. - -Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino -fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit -ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae -autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet -operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae -una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam -partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis -praestabit. - -Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta -vel rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae -propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam -aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore -sparsa cito solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur. -ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento -siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi -fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito -desiccat, et quasi integri videntur, postea umor interaneus -dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles -operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi -inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim -possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera -tria. unum quod graece Lydium appellatur, longum sesquipede -latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo -laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον. -δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices -quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et -IIII privatorum. fieri debebunt et semilateria remissas -quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim -fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma -structurae soliditas surgat. - -Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur, -ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes -structurae et inductiones fuerint et non ante siccaverint, -cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent. -in urbe autem propter multitudinem hominum -parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem -occupent. merito ergo latericiam habere non -potuit, ne pondere cito corrupta fabrica laberetur. latericiis -ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc -modo erit providendum. in summitate parietum structura -testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali -extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt, -parietes tamen solidi permaneant. - -Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur, -autumni tempore antequam favonii flare incipiant -utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus -circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor -decurrat et venarum raritas exsiccata solidetur. sed -genera arborum has inter se vires et differentias habent. -abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni -et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore -non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni -fabrica maximas habet utilitates, primo quod ex ea -adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque -enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt. -larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis -satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis -operibus obruitur perpetuam servat utilitatem. aesculus -apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞. -fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in -umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba -et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in -fabrica utiles, in scalpturis gratae inveniuntur. alnus, -quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia -extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se -habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram -supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in -omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint rigidae sunt, -lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere -tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas -habent virtutes, quod non cito pondere curvantur, -durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur, -eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu -resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur. -si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie -solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex -ea lacunaria sunt facta. nam folia eius cupresso similia -sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae -regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur -utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores -sunt arbores sed cito vitiantur. - -Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. -bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum -boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad -lumen attendant. latitudo XV pedum disponatur et in -singulis paribus VIII pedes relinquantur. equilia calidis -locis ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur. -ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. -cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur. -lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus -aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur. -torcular huius in septentrione ponatur. cella -autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab -eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus -stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in -meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat. -granaria ad septentrionem vel aquilonem spectent, ut -aere gelidiori fruges tutius serventur. vaporatae enim -regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt -quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra -villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint -tutiores. si quid vero melius et nitidius facere volueris, -exempla de urbanis fabricis sumes. - -Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, -praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum -erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones -apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum -occidentem spectare debent, quoniam vespertino lumine -opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed -propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et -bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum -postulat lumen. nam quaecumque loca africum -spectant umore vitiantur, quoniam venti umidi spirantes -madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna -et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora -sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem -spectare debent, quod ea regio praeter ceteras -frigidior est et solstitiali tempore iocundam sanitatis -voluptatem corporibus praestat. - -Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo -fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas -altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati -fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur. -pinacothecae et plumariorum officinae in parte septentrionali -sunt constituendae, ut colores et purpurae sine -vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae -nascuntur. - -Balneis locus eligendus est contra occasum hibernum -aut partem meridianam, ut sole decedente vaporetur usque -ad vesperum quod tempus ad lavandum tributum est. -suspensurae calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum -area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata -ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit sed -redeat ad praefurnium. flamma enim sursum adsurgens -calidiores efficit cellas. supraque laterculis bessalibus et -rotundis pilae instruantur ex capillo argilla subacta, in -privato pedibus binis semis, in publico ternis. tegulae -bipedales super constituantur quae pavimentum dirigant. -plumbeum vas quod patenam aeream habet, supra fornacem -conlocetur, alterum simile frigidarium secus, ut -quantum caldae ex eo in solio admittatur tantum frigidae -infundatur. magnitudines autem balnearum pro hominum -copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae -sic disponantur ut quanta longitudo fuerit tertia dempta -latitudo disponatur. melius enim ignis per angustiora latitudinis -cellarum operabitur. lumen fenestris ab hibernis aut -meridianis partibus tribuatur. aestivis balneis hypocausteria -pro loci magnitudine cum piscinis in septentrione vel aquilone -constituantur, et ab eadem parte maxime lumen fenestris -admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem -gratiam praestet. in villa rustica balneum culinae coniungatur, -ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit. - -Camerae structiles fortiores erunt. figulinae autem ad -contignationem suspendantur ita ut catenis ancoratis fixae -tegulae velut palliola quae cameram circinent sustineant. -eadem ratione et planas cameras facies. utilius autem -disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant, ut uncis ferreis -ad contignationem suspendantur ita ut tegularum iuncturae -super regulas vel arcus recumbant. superiores ergo iuncturae -ex capillo argilla subacta linantur. inferior autem -pars iuncturae quae ad pavimentum spectabit primo calce -cum testa temperata trullizetur, deinde albario sive tectorio -opere inducatur. maior tamen et diligentiae et utilitatis -ratio videtur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior -caementicia et superior suspensa. inter duas enim cameras -umor retentus numquam vitiabit contignationes. sudationes -etiam praestabuntur meliores. - -Considerandum erit ut solum firmum sit et aequale, -tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum calcetur. -supra inpensa testacea crassior inducatur et iterum vectibus -contusa solidetur. tertio nucleus id est inpensa mollior -inducatur, et politionibus insistas. ne rimas inutiles operi -relinquat. - -In contignationibus diligenter respiciendum est ut -aequalitas soli dirigatur. item danda est opera ne axes -quercei cum aesculinis commisceantur. nam quercus cum -accepto umore siccescere coeperit arcuatur et rimas inutiles -operi efficiet, aesculus diligenter composita ad perpetuitatem -durabit. verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos -axes quercus secetur, et primum in directo iactatis -axibus, sequentibus in transverso stratis, bini clavis crebro -ad contignationem confixis utiliter operi subicientur. de -cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad vetustatem -poterunt permanere. iactatis in ordinem et compositis -axibus filix aut paleae aequaliter supersternantur, ut -calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc insuper -statuminetur saxo ne minori quam qui possit manum -implere. statuminibus ＜inductis＞ ruderi seu novo sive -redivivo ad duas partes una calcis misceatur. rudus [est -maiores lapides contusi cum calce mixti] inpensa crassiori -induci debebit ne minus crassitudine digitorum VI. -exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa -testacea mollior inducatur, et siccet. tum aut marmor -sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi -superinponantur, et usque eo fricetur ut iuncturae vel anguli -inter se conveniant, tunc erit perfecta fricatura. quodsi -facultas non erit unde superfigantur, ne aut lacunae aut -tumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra -marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta -poliatur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, -quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si -necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem -servabis. missis in ordinem tabulis et alias in -transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem -configes et paleam aut filicem super aequaliter sternes et -loricabis de saxo qui manum possit implere. super rudus -pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis, -et antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales, -quae per omnia latera canaliculos habent digitales, calce -viva ex oleo temperata frontibus tegularum qua canaliculi -erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones, -ut margines tegularum cum calce comprehendi possint. -quae res cum siccaverit quasi unum corpus facit et -nullum umorem ad inferiora admittet. postea nucleum -sex digitorum induces, et frequenter fricabis ne setas -faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam -supra inprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas, -ut nullo modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligentius -facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas -axium faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina -pari modo fricaturis et politionibus exerceantur. - -In albario opere calcem sic probare debebis. in fossa -calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia -quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam inpegerit atque -adhaerens asciae viscosa videbitur, optima erit operi albario. -recenter extincta et calculosa si fuerit, dum siccescere -coeperit calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. -unde proxime extinctam in opus albarium mittere non -oportet. - -Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asseres -abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur, ne -plus habeant grossitudinis quam digitos tres. hos inter -se sesquipedali mensura divisos ordinabis et catenis ad -contignationem suspendes ita ut binae perticae graciliores -inter eos sint missae. his faciant tomices ligaturas, catenae -autem parentur aut de iunipero aut oliva aut buxo aut -cupresso. camerae ex harundine graeca vel palustri vel -grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi -aequalis admodum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, -qui possint aequalem nitorem ostendere, aut si quam -cultiorem gratiam emutare volueris, fasciculi mollioris -cannae facilius flexi ducantur. postea primo manu inducatur -inpensa pumicea, et trullizetur ut canna subigatur, -deinde harena et calce dirigatur. tertio marmor tunsum -super calce inducatur et poliatur. sic et nitore gratiam -et virtutem solidam facies. si quid autem urbanius cameris -addere volueris, fasciculos de canna facies et laquearis -operis delicate aut arcuatilis camerae exemplis uteris. - -Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint -inducti et politi, macritate inpensae cito corrumpentur. -exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum -tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines, -solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis formas -designant. prima ergo inductione trullizata, cum arescere -coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. cum -tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore -granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic -paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum -ex ea mundum levetur. inarescente inductione alterum -corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus -fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. -omnia ergo quae diligenti studio componuntur, neque -vetustatibus obsolescunt neque cum purgari coeperint gratiam -coloris amittunt. umidi enim parietes cum picturis -ornantur desudescent, et operi obligatus color elui non potest. - -Operi coronario subtilior inpensa necessaria est, ut -amplius fricata mollius nitore gratiam faciat. observandum -tamen erit ne gypsum inpensae adiungatur. siticulosa -enim materia dum cito arescit, vicina coronarium opus -politionibus parietum et camerarum cum superinducitur -ruina corrumpit. - -Parietes vero umidis locis sic erunt solidandi. si perpetuus -umor manabit, tribus pedibus ab imo, testaceo -paries vestiatur et vestitura calcetur et poliatur, ne umorem -admittere possit. quodsi maior umor perpetuus -manabit, canaliculum brevem extrues aliquantum a pavimento -altius, qua collectus umor sine vitio parietis exeat. -si autem affluens umor abundabit, tegulas bipedales ex -ea parte qua umor inriguus erumpet diligenter picabis, ne -vis umoris ad parietem transeat. ex altera parte, qua -structurae iungentur, tegula calce liquida linietur, ut facilius -operi adhaerere possit. - -Triclinia hiberna non convenit grandibus picturis ornari, -quoniam hibernis temporibus frequenti lumine cereorum -aut lucernarum fumante obsolescunt. propterea et -camerae eorum planae fiunt, ut detersa fuligine statim -inluminatus splendor appareat. - -Etiam pavimentorum utilis dispositio inventa videtur. -itaque excavatis in altum duobus pedibus, festucato solo -inducatur aut rudus aut testaceum pavimentum, deinde -congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur ex sabulone -et favilla et calce mixta inpensa crassitudine unciarum -VI. ad regulam exaequata planities reddit speciem -nigri pavimenti. hieme ergo non recipit frigus et ministros -licet nudis pedibus vapore delectabit. sic enim erit -pavimentum ut etiam bibentium pocula si fusa fuerint -momento siccescant. - -Colores vero alii certis locis procreantur, alii ex commixtionibus -componuntur. rubricae itaque multis locis -generantur, sed optimae in Ponto et in Hispania nascuntur. -paraetonium ex ipso loco unde foditur habet nomen. eadem -ratione et melinum, quod eius metallum per insulas cycladas -Melo dicitur. creta viridis pluribus locis nascitur, -sed optima creta Smyrnae tantum procreatur, quae graece -θεοδοτειον dicitur a Theodoto quodam in cuius solo primum -est inventa. auripigmentum, quod αρϲενικον graece -appellatur, in Ponto nascitur. sandaraca plurimis locis -generatur, sed optima in Ponto et iuxta flumen Hypanim. -minii autem natura primum a Graecis Ephesiorum solo -reperta memoratur, deinceps in Hispania. cuius natura -has admirationes habet. glebae itaque cum ex metallis -primum exciduntur, argenti vivi guttas exprimunt, quas -artifices ad plures usus colligunt. neque enim argentum -neque aes sine his inaurari potest. nam confusae in unum -ita ut quattuor sextariorum mensuram habeant, centum -librarum pondus efficient. supra cuius liquorem centenarium -saxi pondus si posueris, sustinebit, scripulum auri -super si posueris, in liquore descendet. unde intelleges -non ponderis sed naturae esse discretionem. itaque si -aurifex pannis textilibus adustum rudi vaso fictili solidi -auri pulverem prius lavaverit, postea mixtum argento vivo -vel in panno vel in linteolo comprimes ut liquor argenti -expressus emanet et auram solidum intrinsecus remaneat. -verum probatio minii sic erit observanda. in lammina -ferrea mittatur et super ignem ponatur tamdiu donec -lammina rubescat. tunc retractum refrigescat. si colorem -non mutaverit, optimum erit, si mutaverit, vitiatum erit. -colores autem omnes calcis mixtione corrumpi manifestum -est. chrysocolla a Macedonia venit, foditur autem ex -metallis aerariis. armenium et indicum ab ipsis ostenditur -quibus in locis nascitur. atramenti vero compositio sic -erit observanda, quae non solum ad usum picturae necessaria -videtur sed etiam ad cotidianas scripturas. lacusculus -curva camera struatur. huic fornacula sic componitur -ut nares in lacusculo habeat qua fumus possit -intrare. taedae in eadem fornace incendantur, super taedas -ardentes resina mittatur, ut omnem fumum et fuliginem -per nares in lacusculum exprimat. postea fuliginem diligenter -conteres et aquam ad modum mittes et atramentum -facies nitidum. pictores autem glutinum miscent, ut nitidius -esse videatur. sed ad celeritatem operis etiam taedarum -carbones cum glutino attriti parietibus praestabunt -atramenti suavitatem, nec minus sarmenta exusta et contrita -atramenti colorem imitabuntur. sed et sarmenta -uvae nigrioris si in optimo vino mersa aruerint et postea -exusta fuerint, addito glutino imitata indici suavitatem -monstrabunt. usta vero, quae plurimum necessaria in -operibus picturae videtur, sic temperatur. glebae silis -boni in igne coquuntur, tunc acerrimo aceto perfuso extinguuntur, -et reddunt purpureum colorem. caerulei temperationes -Alexandriae primo sunt inventae, nunc autem -Puteolis ex harenae pulvere et nitri flore temperatur. sed -cyprium adustum ＜addes＞. cerussa et quam nostri aerucam -vocant sic erit conficienda. sarmenta vitis amineae -infuso aceto in dolio coiciantur, super tabulae plumbeae -deponantur et dolium eludatur, et pluribus mensibus transactis -aperiatur. sed cerussa in fornace coquatur, quae -mutato colore meliorem efficiet sandaracam. ostrum autem -quod pro colore purpurae temperatur plurimis locis nascitur, -sed optimum insula Cypro et ceteris quae proxime -sub solis cursu habentur. conchylia itaque cum circumcisa -ferro fuerint lacrimas purpurei coloris emittunt, quibus -collectis purpureus color temperatur. ideo autem ostrum -est appellatum quod ex testis umor elicitur. qui cito ex -salsugine inarescit, nisi temperatus umor melle circumfusus -habeatur. fiunt etiam purpurei colores infecta creta -rubiae radice. similiter ex floribus alii colores inficiuntur. -itaque pictores cum voluerint sil atticum imitari, violam -aridam in vaso cum aqua ad ignem adponunt ut ferveat, -et decoctam in linteolo exprimunt et in mortario cum -creta conterunt et faciunt silis attici colorem. eadem -ratione vaccinium cum lacte temperantes purpuram faciunt -elegantem. qui non possunt chrysocolla propter caritatem -uti, herbae quae lutear appellatur sucum caeruleo inficiunt -et utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellantur. -propter inopiam coloris simili modo cretam selinusiam -sive anulariam vitro miscentes, quod Graeci ιϲατιν -vocant, imitationibus efficiunt indici colorem. - -Quoniam ad omnes usus normae ratio subtiliter inventa -videtur, sine qua nihil utiliter fieri potest, hoc modo -erit disponenda. sumantur itaque tres regulae, ita ut duae -sint pedum binum et tertia habeat pedes duos uncias X. -eae regulae aequali crassitudine compositae extremis cacuminibus -iungantur schema facientes trigoni. sic fiet perite -norma composita. - -Multa variaque genera sunt horologiorum, sed pelecini -et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio videtur. pelecinum -enim horologium dicitur quod ex duabus tabulis -marmoreis vel lapideis superiore parte latioribus inferiore -angustioribus componitur, sed haec tabulae aequali mensura -fiunt et quinis lineis directis notantur, ut angulum -faciant qui sextam horam signabit. semis ergo ante primam -et semis post undecimam supplebunt XII numeros -horarum. sed iunctis aequaliter ante et extensis tabulis, -in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proximum -circulum facies, a quo primum lineae horarum partitae -aequaliter notantur. item alium maiorem circulum -ab eodem puncto angulari facies, qui prope oram tabularum -attingat, ad quem aestivis temporibus gnomonis umbra -pervenit. subtilitas ergo disparis mensurae de spatio -horarum expectanda non est, quando aliud maius et aliud -minus horologium poni solitum videatur, et non amplius -paene ab omnibus nisi quota sit solum inquiri festinetur. -gnomon itaque in angulo summo iuncturae paululum inclinis -ponitur, qui umbra sua horas designet. constitues -autem horologii partem qua decimam horam notabit contra -orientem aequinoctialem, sicut de exemplis multifariam -cognoscitur. horologium autem quod hemicyclion appellatur -simili modo de lapide vel de marmore uno, quattuor -partibus sursum latioribus infra angustioribus componatur, -ita ut ab ante et a tergo latiores partes habeat, sed frons -aliquantum promineat atque umbram faciat maiorem. sub -hac fronte rotunditas ad circinum notatur, quae cavata -introrsus hemicyclium faciat schema. in hac cavatura -tres circuli fiant, unus prope summitatem horologii, alius -per mediam cavaturam, tertius prope oram signetur. -a minore ergo circulo usque ad maiorem circulum horalem -una et X lineae directae aequali partitione ducantur, quae -horas demonstrent. per medium vero hemicyclium supra -minorem circulum planitia aequalis subtiliori crassitudine -fiat, ut aperta rotunditate digitali facilius solis radius -infusus per numeros linearum horas demonstret. hiemis -ergo tempore per minorem circulum horarum numeros -servabit, aequinoctiali tempore medium circulum sequetur, -aestivo tempore per maioris circuli spatia gradietur. sed -ne error in construendo horologio cuiquam videatur, libero -loco alto vel plano sic ponatur ut angulus huius qui -occiduas horas notabit contra aequinoctialem vernum spectet, -unde sol nono kal. apriles oriatur. fit etiam in -uno horologio duplex elegantiae subtilitas. nam dextra -ac sinistra extrinsecus in lateribus eius quinae lineae -directae notantur, et ternae partes circulorum aequali -intervallo sic fiunt ut una proxima sit angulis posterioribus, -ubi stili ponentur qui umbra sua horas designent, -altera mediam planitiem detineat, tertia prope oram contingat. -has enim partes circulorum hieme vere et aestate -sic ut interius gnomonis umbra sequitur. in angulis -ergo posterioribus stilos modice obliquos figes, qui umbra -sua horas designent. oriens enim sol in primo -latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinistro -latere percurret. legitur etiam horas sic comparari debere, -primam sextam septimam et duodecimam uno spatio mensuraque -disponendas, secundam quintam octavam et undecimam -pari aequalitate ordinandas, tertiam quartam -nonam et decimam simili ratione edendas. est et alia -de modo et mensuris horarum comparatio, quam prolixitatis -causa praetereundam aestimavi, quoniam haec -diligentia ad paucos prudentes pertinet. nam omnes -fere, sicut supra memoratum est, quota sit solum requirunt. - -Quantum ergo ad privatum usum spectat, necessaria -huic libello ordinavimus. civitatum sane et ceterarum -rerum institutiones praestanti sapientiae memorandas reliquimus. - - - - - -End of Project Gutenberg's De Architectura, by Marcus Vitruvius Pollo - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ARCHITECTURA *** - -***** This file should be named 51812-0.txt or 51812-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/5/1/8/1/51812/ - -Produced by Ted Garvin, abi278, Stephen Rowland and the -Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive -specific permission. If you do not charge anything for copies of this -eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook -for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, -performances and research. They may be modified and printed and given -away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks -not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the -trademark license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country outside the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you'll have to check the laws of the country where you - are located before using this ebook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm web site -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The -Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm -trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the -mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its -volunteers and employees are scattered throughout numerous -locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt -Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to -date contact information can be found at the Foundation's web site and -official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - diff --git a/old/51812-0.zip b/old/51812-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 00cb1c1..0000000 --- a/old/51812-0.zip +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h.zip b/old/51812-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index d69de69..0000000 --- a/old/51812-h.zip +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/51812-h.htm b/old/51812-h/51812-h.htm deleted file mode 100644 index 0f79faa..0000000 --- a/old/51812-h/51812-h.htm +++ /dev/null @@ -1,37776 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" - "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> -<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en"> - <head> - <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" /> - <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> - <title> - The Project Gutenberg eBook of De Architectura, by Vitruvius. - </title> - - <link rel="coverpage" href="images/cover.jpg" /> - -<style type="text/css"> - -/* basic styles */ - -a { - text-decoration: none; -} - -body { - margin-left: 10%; - margin-right: 10%; -} - -.center { - text-align: center; - text-indent: 0em; -} - -.figcenter { - margin: auto; - text-align: center; -} - -.gesperrt { - letter-spacing: 0.2em; - margin-right: -0.2em; -} - -h1,h2,h3 { - text-align: center; - clear: both; -} - -hr { - margin-top: 2em; - margin-bottom: 2em; - clear: both; -} - -hr.tb { - width: 45%; - margin-left: 27.5%; - margin-right: 27.5%; -} - -hr.chap { - width: 65%; - margin-left: 17.5%; - margin-right: 17.5%; -} - -.italic { - font-style: italic; -} - -.larger { - font-size: 150%; -} - -.link { - font-size: 80%; - background-color: #f2f2f2; -} - -.missing-word-before { - margin-left: 3em; -} - -.override-italics { - font-style: normal; -} - -p { - margin-top: 0.5em; - text-align: justify; - margin-bottom: 0.5em; - text-indent: 1em; - line-height: 1.5em; -} - -p.image { - font-size: smaller; -} - -div.image { - display: none; /* only show image on handheld */ -} - -.right { - text-align: right; -} - -.sans { - font-family: sans-serif; -} - -.smaller { - font-size: 80%; -} - -.smcap { - font-variant: small-caps; -} - -.smcapuc { - font-variant: small-caps; - text-transform: lowercase; -} - -.titlepage { - text-align: center; - margin-top: 3em; - text-indent: 0em; -} - -.transnote { - background-color: #E6E6FA; - color: black; - text-align: center; - font-size: smaller; - padding: 0.5em; - margin-bottom: 5em; -} - -/* index */ - -ul { - list-style-type: none; -} - -li.ifrst { - margin-top: 2em; - padding-left: 2em; - text-indent: -2em; -} - -li.indx { - margin-top: .5em; - padding-left: 2em; - text-indent: -2em; -} - -li.isub1 { - padding-left: 4em; - text-indent: -2em; -} - -/* tables */ - -table.em30 { - margin: auto; - width: 30em; - max-width: 100%; -} - -table.em40 { - margin: auto; - width: 40em; - max-width: 100%; -} - -td { - padding-left: 2.25em; - padding-right: 0.25em; - text-indent: -2em; - vertical-align: top; -} - -td.border-r { - border-right: 1px solid black; -} - -td.border-l { - border-left: 1px solid black; -} - -td.forcewidth { - width: 20%; -} - -td.indented { - padding-left: 5em; - text-indent: 0em; -} - -td.noindent { - padding-left: 0em; - text-indent: 1em; -} - -td.valign { - vertical-align: middle; -} - -/* pages */ - -.page { - border: 2px dotted; - margin-top: 1em; - margin-bottom: 1em; - text-align: center; - padding: 1em 0em 1em 1em; - clear: both; - overflow: auto; /* else the sidenotes want to escape */ -} - -.text { - display: inline-block; - text-align: left; - width: 45%; - position: relative; - padding: 0 4% 0 0; -} - -.text-faventini { - display: block; /* sidenotes again... causing Issues in Chrome if inline-block used */ - text-align: left; -} - -.paragraph { - margin: 1em 0em 1em 0em; -} - -.line { - padding-left: 4em; - text-indent: -3em; - line-height: 1.5em; -} - -.text-faventini .line { - margin-left: 10em; -} - -.notes { - display: inline-block; - text-align: left; - background-color: #f2f2f2; - margin: 1em 0 0 1em; - padding: 0em 0.75em 0em 0.75em; - width: 45%; - vertical-align: top; -} - -.notes p { - padding-left: 2em; - text-indent: -1.75em; -} - -.poetry-container { - text-align: center; - margin: 1em; -} - -.poetry { - display: inline-block; - text-align: left; -} - -.poetry .verse { - text-indent: -3em; - padding-left: 3em; -} - -.poetry .indent2 { - text-indent: -1em; -} - -/* all the wretched numbers */ - -.chapnum { - float: left; - margin-left: -2.25em; -} - -.linenum { - position: absolute; - top: auto; - right: 0; - text-align: right; -} - -.text-faventini .linenum { - position: absolute; - top: auto; - right: 12%; - text-align: right; -} - -.pagenum { - position: absolute; - left: 92%; - font-size: smaller; - text-align: right; - font-style: normal; -} - -.pagenum-alt { - font-style: normal; - font-weight: bold; - font-size: 1em; - position: absolute; - top: auto; - right: 0; - text-align: right; -} - -.text-faventini .pagenum-alt { - font-style: normal; - font-weight: bold; - font-size: 1em; - position: absolute; - top: auto; - right: 12%; - text-align: right; -} - -/* footnotes and sidenotes */ - -.footnotes { - border: dashed 1px; - margin-top: 1.5em; -} - -.footnotes p { - text-indent: 0em; - padding-left: 1em; -} - -.footnote { - margin-left: 5%; - margin-right: 5%; - font-size: 0.9em; -} - -.footnote .label { - position: absolute; - left: 11%; - text-align: right; - font-size: 0.9em; - font-style: normal; -} - -.fnanchor { - vertical-align: super; - font-size: .8em; - text-decoration: none; -} - -.sidenote { - max-width: 9em; - min-width: 9em; - padding: .25em; - float: left; - clear: left; - font-size: smaller; - color: black; - background: #eeeeee; - border: dashed 1px; -} - -.sidenote p { - text-indent: 0em; - text-align: left; -} - -/* text above other text */ - -span.split { - display: inline-block; - text-align: center; - padding: 0; - white-space: nowrap; - text-indent: 0em; -} - -span.split .top { - display: block; - vertical-align: bottom; - text-align: center; - line-height: .75em; - padding-bottom: 0.1em; -} - -span.split .bottom { - display: block; - vertical-align: top; - text-align: center; - line-height: .75em; -} - -@media handheld { - -p.image { - display: none; /* don't show click-to-see-image wording */ -} - -.notes { - display: inline-block; - text-align: left; - background-color: #f2f2f2; - margin: 1em 0 0 1em; - padding: 0em 0.75em 0em 0.75em; - width: 90%; -} - -.text { - display: inline-block; - text-align: left; - width: 90%; -} - -} - - </style> - </head> -<body> - - -<pre> - -The Project Gutenberg EBook of De Architectura, by Marcus Vitruvius Pollo - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most -other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of -the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have -to check the laws of the country where you are located before using this ebook. - -Title: De Architectura - Libri Decem - -Author: Marcus Vitruvius Pollo - -Editor: Valentinus Rose - -Release Date: April 20, 2016 [EBook #51812] - -Language: Latin - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ARCHITECTURA *** - - - - -Produced by Ted Garvin, abi278, Stephen Rowland and the -Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net - - - - - - -</pre> - - -<div class="transnote"> - -<p>Transcriber’s Note: It would be wise to approach this book with a -reference guide to Latin scribal abbreviations to hand. The Unicode -characters used to render these are not supported by all fonts and may -not display correctly. Additionally, there are a number of symbols on -pages <a href="#Page_232">232</a>, <a href="#Page_263">263-8</a>, <a href="#Page_271">271</a>, <a href="#Page_275">275-6</a> that have no Unicode equivalent, in -particular those represented here by ◌ and ⊙ (circles of varying -numbers of dots); these pages -are included as images.</p> - -<p>This key may help.</p> - -<p>≣ text scratched out, text s̶t̶r̶u̶c̶k̶ ̶t̶h̶r̶o̶u̶g̶h̶ but legible, text ⟦erased⟧, -text ⁅written in over an erasure⁆</p> - -<p>extra spacing between <span class="missing-word-before">words</span> is intentional, indicating a missing word or words (lacunae)</p> - -<p>[NT] represents NT ligature.</p> - -<p>¦ represents a broken forward slash (/) indicating separation of two words written as one.</p> - -<p>With reference to the MUFI Character Recommendation:</p> - -<p>The character ᷑ (U+1DD1 COMBINING UR ABOVE, <i>passim</i> as t᷑) represents U+F153 COMBINING ABBREVIATION -MARK SUPERSCRIPT UR ROUND R FORM.</p> - -<p>The character ᷎ (U+1DCE COMBINING OGONEK ABOVE, <i>passim</i> as t᷎, r᷎) -represents U+F1C8 COMBINING ABBREVIATION MARK ZIGZAG ABOVE -CURLY FORM.</p> - -<p>The character K (U+212A KELVIN SIGN, page 68 note to line 27) represents U+E8A3 LATIN -ABBREVIATION SIGN AUTEM.</p> - -<p>In this e-text, page numbers from this edition are given at the head of -each page, page numbers from a previous edition in the right margin (in -bold), chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers -from both editions in the right margin, distinguished e.g. 5 and (5). -This may not display well on all devices.</p> - -<p>Notes originally split across two pages have been rejoined and placed -onto the most relevant page.</p> - -<p>For this e-text, the text is given twice: first as printed, with all -notes and apparatus, and then as text alone.</p> - -</div> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_i" id="Page_i">[i]</a></span></p> - -<p class="titlepage larger">VITRUVII</p> - -<p class="titlepage larger">DE ARCHITECTURA<br /> -<br /> -<span class="smaller">LIBRI DECEM.</span></p> - -<p class="titlepage">ITERUM EDIDIT<br /> -<br /> -<b>VALENTINUS ROSE.</b></p> - -<div class="figcenter" style="width: 80px; margin-top: 3em;"> -<img class="solo" src="images/publisher.jpg" width="80" height="80" alt="BGT (decorative)" /> -</div> - -<p class="titlepage">LIPSIAE<br /> -IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI<br /> -MDCCCXCIX.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_ii" id="Page_ii">[ii]</a></span></p> - -<p class="titlepage smaller">LIPSIAE. TYPIS B. G. TEUBNERI</p> - -<hr class="chap" /> - -<div class="italic"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_iii" id="Page_iii">[iii]</a></span></p> - -<p>Ut post triginta annos Vitruvium ex meo Müllerique -mei († 14. Aug. 1893) apparatu iterum ederem, id non mea -effecit voluntas sed editore Lipsiensi postulante (3. I. 1895) -imposita quasi necessitas. necessitatem in studium convertit -occasio. nam eodem fere temporis momento evenit ut amica -manu favente codicis Scletstatensis (de quo a. 1879 A. Giry, -Revue de philol. III, 16-18) propter Mappae claviculam -tunc in museum Berolinense delati, mox autem Josepho -Gény bibliothecario Scletstatensi indulgente in bibliothecam -translati amplior notitia suppeteret. quae cum ad ipsum -quidem auctoris textum iuvandum nihil, non nihil tamen -faceret ad illustranda textus traditi fata, prioris editionis -supplementum praestare videbatur delectabile. parum quidem -codex ille antiquus est (saeculi X vergentis), immo magistrali -saeculi licentia multo magis etiam ut emendatus ita deformatus, -quam aut Leidensis aut (unde<a name="FNanchor_1" id="FNanchor_1"></a><a href="#Footnote_1" class="fnanchor">[1]</a> reliqui) Pithoeanus, -qui propaginis Harleianae testes sunt antiquissimi, id tamen -peculiare habet quod licet ad Harleiani codicis exemplar -et ipse sit descriptus, proprio tamen conatu quamvis desultorio -nec ultra fere primum librum pro medii aevi more -pertinaci ad alterius stirpis exemplar ipso quidem codice -Gudiano antiquius correctus est, non in margine tantum, -et inter scribendum radendo, sed in ipsa statim prima -scriptione. etenim quod primum promptumque alterius generis -indicium olim (praef. p. VI) quaerenti fore videbatur, in<span class="pagenum"><a name="Page_iv" id="Page_iv">[iv]</a></span> -textu ipso sine ullo rasurae vestigio habet verba quae -post ipsum statim operis initium in codice antiquissimo -(H saec. IX<sup>2</sup>) praetermissa sunt, reliqua autem quae solus -servavit Gudianus (saec. XI<sup>1</sup>), aeque omnia desiderantur, -nisi quod in eodem fere primo libro parvula quaedam verbis -iam scriptis ipse superaddidit, utriusque generis a librariis -postea confusi quasi princeps quoddam praebens specimen. -hoc autem conscriptum est sex librariorum (sicut octo Leidense) -invicem aut scribentium aut corrigentium festinanti diligentia. -qui Germani certe omnes (ut is qui plumbo solummodo -vel graphio impresso passim nonnulla notavit et supra -p. 58, 6 “carpinus” adscripsit “haginbuocha”) non solum -ad exemplaria correxerunt sed ex proprio captu multa et -ad saeculi consuetudinem. atque similiter post egit qui et -ipsum Scletstatense exemplar adhibuisse deprehenditur corrector -codicis Gudiani, qui vice versa lectiones Harleianas -infersit stirpi Gudianae.</p> - -<p>Utrumque vero librorum genus (H et G) ad codicem -Fuldensem (praef. p. IV. VI. cf. de catalogo saec. XVI -N. Kindlinger, Katalog und Nachrichten von der … -Bibliothek in Fulda Lpz. 1812 p. 80 sub IX, 3, 14: -de antiquo enim indice ex codice Vat. Pal. 1877 imperfecte -edito non habeo quod referam) redire credo in Germania -antiquissimum et ad “scoticae scripturae” quam -qui ex eo produnt “inexperientiam”<a name="FNanchor_2" id="FNanchor_2"></a><a href="#Footnote_2" class="fnanchor">[2]</a>, ita quidem ut ipsi<span class="pagenum"><a name="Page_v" id="Page_v">[v]</a></span> -Fuldensi quibus praestat ea debeat Gudiani pater, lacunas -Harleianus Reginberto atque exemplari quod vel “scripsit -vel scribere fecit” Augiensi (inter a. 838-842 s. G. Becker -Cat. ant. 9, 5), quo postea etiam usus est Hermannus Contractus -monachus Augiensis in ipsa Augia mortuus a. 1054 -(cf. ad p. 232, 10). in Augia enim descriptum fuisse Vitruvii -exemplar illud quod in monasterium S. Pantaleonis (a. 964 -conditum) translatum Coloniae legebat qui paginae vacuae -iuxta crucis figuram (f. 145<sup>b</sup>) nomen inscripsit “Goderamnus -propositus” eiusdem monasterii, hoc indicare videtur codicis -nunc foliis quibusdam truncati<a name="FNanchor_3" id="FNanchor_3"></a><a href="#Footnote_3" class="fnanchor">[3]</a> appendicula atque “sumpta -ex phisicis probamenta” illa aeque truncata, quae ad Augiensem -bibliothecam pertinent et ad Mappae claviculam iam a. 822 -ibi servatam (Becker 6, 139), servatam sc. cum alio volumine -iuxta collocato (6, 138) “de architectura” sine nomine -tradita eadem fortasse ratione qua in codice Scletstatensi, quo -utrumque opus eodem volumine coniunctum postea in ipsa -Augia repetitum est.<a name="FNanchor_4" id="FNanchor_4"></a><a href="#Footnote_4" class="fnanchor">[4]</a> istam scilicet appendiculam cuius<span class="pagenum"><a name="Page_vi" id="Page_vi">[vi]</a></span> -in codice Harleiano nunc initium solum extat ab <span class="gesperrt">altera -manu</span> adscriptum, ex integro tunc codice uno tenore et -ab ipsa Vitruvii finiti manu descriptam praebet Leidensis -(f. 105<sup>a</sup>-6<sup>a</sup>, item Escorialensis f. 84-86 cf. Haenel, Cat. -Mst. p. 958) atque eadem excerpta ad finem etiam aucta -repetit Scletstatensis. contra Pithoeanus (item qui ex eo -Vaticanus) sine nomine auctoris Vitruvio finito addidit -Faventinum (qui et ipse bibliothecae Augiensis testis est: -Becker 10, 2). Pithoeanus quidem omnium qui ex H ut -antiquissimus fuit ita feracissimus. nam ex eo fluxerunt -et is ad quem pertinent <span class="gesperrt">blc</span> (et qui ex c, h et m) et Vaticanus -s. XI, cuius integra nunc uti licuit scripturae -collatione ab Augusto Wilmanns olim facta<a name="FNanchor_5" id="FNanchor_5"></a><a href="#Footnote_5" class="fnanchor">[5]</a>, et (ex quo -Parisiensis alter p) Franekeranus (qui nunc est Leuwardiae -in bibliotheca Frisiae provinciali no. 51) belle et antique -scriptus saec. X<sup>2</sup> atque Scletstatensi si non auctoritate, certe -aetate compar.<a name="FNanchor_6" id="FNanchor_6"></a><a href="#Footnote_6" class="fnanchor">[6]</a> Pithoeani autem praeter mea nunc usus -sum integra librorum I et X collatione a Friderico Haase -(† 1867) exemplari editionis Tanchnitianae (Lips. 1836) -pridem adscripta.</p> - -<p>Antiquos igitur quos superesse scimus Vitruvii codices -id est ante saec. XII scriptos, ipse vidi omnes (praeter -Vaticanum, de quo supra, et Escorialensem, de quo vid.<span class="pagenum"><a name="Page_vii" id="Page_vii">[vii]</a></span> -praef. p. V: post ea autem quae mea causa olim diligentissime -adnotavit F. Jagor a. 1867, de eodem codice relatum -est ex schedis G. Loewe anni 1879 in Sitz.-Ber. d. Wiener -Ak. ph. h. Kl. 112, 180 et Wiener Stud. 1888/89 IX, 327. -X, 168). principes omnium H et G. qui secundas partes -agunt, ex uno omnes pendent codice Harleiano P, L, e, -praeter S, qui Gudiani patrem novit cum E. reliqui omnes -inferioris ordinis sunt et merito negligendi. quorum si origines -sciremus, id est si nomina traderentur monasteriorum -quibus scripti fuerant, architecturam germanicam lepidissima -historia illustraremus. Leidense quidem exemplar -monasterii olim fuisse suspicor S. Michaelis Hildenesheimensis, -cui primus praepositus fuit Goderamnus ille qui codicem -Harleianum (id est Coloniensem) manibus versaverat. etenim -ad finem libri quarti (f. 40<sup>a</sup>) vetus lectoris coaevi manus -rudem quandam sed veram imaginem margini appinxit -columnae illius aeneae, tunc scilicet novae et spectabilis, -quam ad exemplum Traiani factam (scil. inter annos 1001 quo -Romae fuerat et quo ecclesia dedicata est 1022) Christo victori -iuxta altare erexerat Bernwardus episcopus (993-1022)<a name="FNanchor_7" id="FNanchor_7"></a><a href="#Footnote_7" class="fnanchor">[7]</a>.</p> - -<p>Vitruvio, sicut olim, subdidi Faventinum, id est Epitomam, -cui nomen auctoris reddidit Iosephus Haupt anno -1871. eius textum contuli cum Anonymi cuiusdam compilatione, -qua ex ipso Vitruvii textu tunc vulgari epitoma -vetus aucta fuit. hanc scil. unus servavit codex Scletstatensis -ad finem non perscriptam, immo remisso labore aut mutilam<span class="pagenum"><a name="Page_viii" id="Page_viii">[viii]</a></span> -aut imperfectam, sicut qua eiusdem librarii manus voluminis -initium fecit imperfecta est Mappae clavicula. de -hac Anonymi opella nuper retulit S. Krohn a. 1896, de -altera autem et recentiore (s. XII) Epitomae editione, quae -est “de architectura valde utilis scientia” (cf. praef. p. XII -et infra ad Faventini initium) disserendum erit ei qui -ipsam edet Claviculam illam summopere memorabilem, id -est ei a cuius benevolentia pauca haec praefari exorsus -sum, Ludovico Kaemmerer.</p> - -<p>Marginibus adscripsi numeros paginarum quae fuerunt -editionis prioris (anni 1867) eo consilio ut novae quoque -editioni servaretur indicis Nohliani (ab anno 1876) utilitas, -quo de Vitruvii sermone ita nituntur recentiorum studia -universa (ipsius Nohl, Praun, Oehmichen, Eberhard etc.) -ut sine eo non existerent omnino.</p> - -<p>Scripsi <span class="gesperrt">Berolini</span> 26. Julii 1898 (quae libro impresso -nunc relego 14. Junii 1899).</p> - -<p class="right"><b>Valentinus Rose.</b></p> - -<div class="footnotes"> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_1" id="Footnote_1"></a><a href="#FNanchor_1"><span class="label">[1]</span></a> quod demonstravit apparatus prioris editionis criticus. -unum hic exemplum afferam, quod verba p. 149, 24 “et ex intestino -opere lacunariis ornatus” quae leguntur in GHLS, ea -cum P omittunt <span class="gesperrt">fpv(b)l(ch)</span>. similiter p. 273, 13. 281, 2 etc.</p> - -</div> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_2" id="Footnote_2"></a><a href="#FNanchor_2"><span class="label">[2]</span></a> exemplo utor vitiis ex <span class="override-italics">p (= r)</span> anglosaxonico (e. g. <span class="override-italics">per -= res</span>) translato mox in <span class="override-italics">n: natione (?)</span> p. 32, 3. <span class="override-italics">contigrationem</span> -G 52, 18. 24. <span class="override-italics">remissionibus</span> 136, 8. <span class="override-italics">spissionibus</span> 194, 13. <span class="override-italics">notatione</span> -219, 27. <span class="override-italics">nostrum</span> 230, 22. <span class="override-italics">notae</span> 255, 14. <span class="override-italics">voluntatem</span> -260, 22. mox in <span class="override-italics">p: pythmo</span> 9, 13. <span class="override-italics">desepti</span> 63, 20. <span class="override-italics">hypetri</span> 96, 22. -<span class="override-italics">excepto</span> 167, 5. cf. <span class="override-italics">p</span> pro <span class="override-italics">f: prontibus</span> H 100, 15. <span class="override-italics">porte</span> G -168, 13.—<span class="override-italics">f</span> pro <span class="override-italics">p: confressione</span> H 237, 18.—<span class="override-italics">r</span> pro <span class="override-italics">p: raribus</span> -121, 23. <span class="override-italics">saprinea</span> G 56, 18 etc. etc. de nota anglosax. pro <span class="override-italics">autem</span> -in G saepe repetita (explicat suprascripto <span class="override-italics">autem</span> G<sup>c</sup> ad p. 155, 1. -cf. 69, 22. 201, 6.) v. praef. p. VI (vid. etiam p. 191, 8. 196, 12. -199, 12 etc., pro <span class="override-italics">vero</span> HG<sup>c</sup> p. 70, 5).—simillimae sunt notae <span class="override-italics">r</span> -et <span class="override-italics">s</span>, ut fuerunt in x, vel in ipso H, unde vitia plurima: sed hoc -late patet, sicut <span class="override-italics">u = a</span>. alia ratio est vulgaris apud librarios -saec. IX confusionis vocalium <span class="override-italics">u = o, a = o, i = e</span>.</p> - -</div> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_3" id="Footnote_3"></a><a href="#FNanchor_3"><span class="label">[3]</span></a> folio 158<sup>b</sup> finitur ultimus quaternio XX, post quem -volumen claudunt quattuor folia 159-162. ex prioribus duo -quaterniones XIIII et XV septena tantum folia habent, item -post f. 108 et 114 singula folia recisa sunt, quae eadem forte -causa inutilia essent quam quae pagina versa vacua relicta sunt -f. 84<sup>b</sup>, 103<sup>b</sup>, 133<sup>b</sup>, 145<sup>b</sup>. quem codicem qui et foliorum forma -quadrata et paginarum ambitu effigie quadam minuta repetit, -etiam numero foliorum aequaret textus Scletstatensis, nisi post -f. 116 (quod finitur ed. p. 200, 17 post v. <span class="override-italics">ferum</span>, ut Harl. f. 116 -finitur ed. p. 200, 18 post v. <span class="override-italics">dissolvere</span>) in ipso primum folio 117<sup>a</sup>, -ut iterata vice infra, omittendo peccasset. Harleianus enim -grandioribus litteris verbisque sine compendio (<span class="gesperrt">ex exemplari -quidem compendioso</span>) exscriptus latiore spatio utitur. specimen -scripturae habes in Catal. of ancient mss. in the British -Museum P. II (Lond. 1884) tab. 55.</p> - -</div> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_4" id="Footnote_4"></a><a href="#FNanchor_4"><span class="label">[4]</span></a> Scletstatensis codicis <span class="gesperrt">pars prior</span> a duobus manibus -scripta fuit, quarum altera <span class="gesperrt">Claviculae</span>, post prologum et indicem, -particulam scripsit (f. 1-12), eadem Faventini textum, -quem inceperat, reliquit imperfectum. altera eiusdem Mappae -aliaque de coloribus etc. <span class="gesperrt">excerpta</span> dedit varia atque confusa -tribus foliorum quaternionibus (sign. I-III, f. 13-38) quorum -tertii in altera parte, post inserta duo illa folia delineationibus -architectonicis destinata, rursus prior manus scripsit excerptum -ex Vitruvii libro III (cf. V. Mortet: Bibl. de l’éc. des ch. 1896 -p. 289, Revue de phil. 1898 p. 34, aliaque veterum auctorum -fragmenta per saecula IX et X celeberrima saepeque obvia, ad -Mappam non pertinentia). sequitur altera Excerptorum series -(m. 2) usque ad Faventinum (m. 1).—deinde <span class="gesperrt">altera eiusdem -voluminis parte</span>, sine nomine <span class="override-italics">Incipit prologus de architectura</span>, -quo finito ipsius Vitruvii nomen uno loco comparet in -rubrica libri primi (ad p. 2, 17). hanc partem alii sex librarii -scripserunt.</p> - -</div> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_5" id="Footnote_5"></a><a href="#FNanchor_5"><span class="label">[5]</span></a> is codex, propter nitorem scil. exemplaris, multis locis -verba auctoris obscura in albo omisit, velut “liacolorum” illud, -de quo Nohl, Ind. Vitr. prf. p. <span class="smcapuc">III</span> (cf. p. 72).</p> - -</div> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_6" id="Footnote_6"></a><a href="#FNanchor_6"><span class="label">[6]</span></a> hunc ad bibliothecam Berolinensem missum inspexi ipse -m. Iulio 1898. unde cognovi ex eo ipso descriptum fuisse p, -alius autem suaeque ex P originis esse v.</p> - -</div> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_7" id="Footnote_7"></a><a href="#FNanchor_7"><span class="label">[7]</span></a> qua comparata manifestum est alienum esse capitulum -quod nunc spectatur columnae olim fractae restitutum (cf. tabulam -in: Vaterländ. Archiv Jahrg. 1825 Bd. 2 S. 250. Kratz, -Dom zu Hildesheim <span class="smcapuc">II</span> S. 60 cum tab. 7 fig. 1 et tab. 12 fig. 3. -cf. tab. 4 fig. 3.—de Bernwardi studiis chemicis Kratz <span class="smcapuc">III</span>, 11 -et Pyrgalli carmen apud Leibnitz Scr. Brunsv. <span class="smcapuc">II</span> introd. p. 18. -Lüntzel, Gesch. der Diöcese u. Stadt Hildesheim, <span class="smcapuc">II</span>, 176. cf. Mappae -inscr. in cat. Aug. “de efficiendo auro” et ipsius voluminis -Scletst. “De chymia Manuscript”). in summa columna erat -Christi statua crucifixi quidem, sed sine cruce (Kratz 2, 62), -manibus supra pectus complicatis, praeter subligaculum nudi, -cum corona spinea et cum ligno suppedaneo.</p> - -</div> - -</div> - -<hr class="chap" /> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_ix" id="Page_ix">[ix]</a></span></p> - -<div class="figcenter" style="width: 600px;"> -<img class="solo" src="images/nodes.jpg" width="600" height="367" alt="A tree/branching graph representing the editions outlined below" /> -</div> - -<h2>Vitruvii codices antiqui<br /> -<span class="smaller">habentur hi</span></h2> - -<table summary="" class="em40"> - <tr> - <td colspan="4"><b>H</b> = <span class="gesperrt">Harleianus</span> mus. Brit. 2767 (saec. IX<sup>2</sup>)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td colspan="3">unde <b>L</b> = <span class="gesperrt">Leidensis</span> Voss. lat. fol. 88 (s. X)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td colspan="3">et <b>e</b> = <span class="gesperrt">Escorialensis</span> III F. 19 (s. X/XI)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td colspan="3">et <b>P</b> = (<span class="gesperrt">Pithoeanus</span>) Paris. lat 10277 (s. X<sup>1</sup>)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td colspan="3" class="indented">ex quo is unde</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td colspan="2"><b>b</b> = <span class="gesperrt">Bruxellensis</span> 5253 (s. XI)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td colspan="2"><b>l</b> = <span class="gesperrt">Leidensis</span> Voss. lat. fol. 107 (s. XI)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td colspan="2"><b>c</b> = <span class="gesperrt">Cottonianus</span> mus. Brit. Cleop. D 1 (s. XI)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td colspan="2" class="indented">ex quo</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td></td><td><b>h</b> = <span class="gesperrt">Harl.</span> mus. Brit. 3859 (s. XI/XII)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td></td><td>[<b>m</b> = <span class="gesperrt">Morris.</span> nunc Berolinensis lat. fol. 601 (s. XII)]</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td colspan="2"><b>f</b> = (<span class="gesperrt">Franekeranus</span>) Leuward. 51 (s. X<sup>2</sup>)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td colspan="2" class="indented">ex quo</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td></td><td><b>p</b> = <span class="gesperrt">Paris.</span> lat. 7227 (s. XI/XII)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td></td><td colspan="2"><b>v</b> = <span class="gesperrt">Vaticanus</span> reg. Suec. 1504 (s. XI)</td> - </tr> - <tr> - <td></td><td colspan="3">et <b>S</b> = Scletstatensis 1153<sup>bis</sup> (s. X<sup>2</sup>)</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="4"><b>G</b> = Wolfenbuttelensis <span class="gesperrt">Gudianus</span> 69 (s. XI<sup>1</sup>)</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="4"><b>E</b> = (epitomati Vitruvii) Wolfenb. <span class="gesperrt">Gudianus</span> 132 (s. X)</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="4" class="noindent">itaque in hac editione <b>x</b> mihi est pro codicum omnium consensu = H(S)G(E): de quibus singulis notatur tantum ubi differunt, de reliquis non curandum.</td> - </tr> -</table> - -<hr class="chap" /> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_x" id="Page_x">[x]</a></span></p> - -<h2>In supplementum editionis prioris (a. 1867) -sequitur eorum quae vel addenda vel corrigenda -tunc fuerant adnotatio (cf. praef. -p. <span class="smcapuc">VII</span> not.).</h2> - -<p>ad p. 1, 6 lege <span class="override-italics">gubernaren̤tur</span> c (contra dele ad v. 3 <span class="override-italics">gloriarentur</span> -ante corr. c).</p> - -<p>ad p. 9, 19 l. <span class="override-italics">trigonis</span> G(Lp): <span class="override-italics">tridonis</span> H(Plbch) [in p sc. -<span class="override-italics">trigonis</span> est ex f<sup>c</sup>].</p> - -<p>in p. 16, 8 l. <span class="override-italics">occidentem</span> (pro vit. typ. <span class="override-italics">accidentem</span>).</p> - -<p>in p. 16, 13 l. <span class="override-italics">vitiantur</span> (quod volueram, cum codd., pro -<span class="override-italics">vitiabuntur</span>, quod inmutatum ex textu vulg. ramansit).</p> - -<p>ad p. 17, 20 adde (quae excidit) notam <span class="override-italics">compositionis</span> rec.: -<span class="override-italics">-nibus</span> G H (Llch).</p> - -<p>ad p. 20, 22 excidit nota haec <span class="override-italics">passuum</span> rec.: <span class="override-italics">passus</span> G H(Llch).</p> - -<p>ad p. 27, 11 l. <span class="override-italics">ae≣thestę</span> (i. e. <span class="override-italics">aetthestę</span>) ante ras. G.</p> - -<p>ad p. 29, 11 et 15 omisi olim, quae recentes viderentur, correcturas -codicis H. sunt autem negligenti ductu atque inconsueto -supra additae, quas nunc signavi H<sup>2</sup> (sicut calamo sine atramento -impressas codicis S = S<sup>2</sup>): <span class="override-italics">(11) ab .ı. <span class="split"><span class="top">ad</span><span class="bottom">ab</span></span> .k.</span> et <span class="override-italics">(15) ab -.<span class="split"><span class="top">l</span><span class="bottom">ı</span></span>. ad .n.</span></p> - -<p>ad p. 30, 22 cf. ed. pr. p. <span class="smcapuc">VII</span> not.</p> - -<p>ad p. 50, 22 add. <span class="override-italics">in(im</span> G<sup>c</sup><span class="override-italics">)pudico</span> G H(Llc).</p> - -<p>ad p, 52, 25 l. <span class="override-italics">despectationes</span> G H (non <span class="override-italics">disp.</span>).</p> - -<p>p. 52, 24 l. <span class="override-italics">cenaculorum</span> (non <span class="override-italics">coe-</span>): textum Lor. a me correctum -cum in officinam dederim, fieri potuit ut remaneret <i>o</i> -illud, non (ut p. 150, 12) deletum.</p> - -<p>ad p. 55, 14 omisi notam <span class="override-italics">quem (habent)</span>: <span class="override-italics">quae</span> H (L, -<span class="override-italics">quę</span> Glc).</p> - -<p>ad p. 57, 4 l. <span class="override-italics">terreni habens</span> G H (<span class="override-italics">habentes</span> G<sup>c</sup>), ubi delevi -<span class="override-italics">habens</span>.</p> - -<p>ad p. 57, 10 add. <span class="override-italics">est enim</span>: <span class="override-italics">&enim</span> H (Llc) = <span class="override-italics">Et n̶</span> G.</p> - -<p>ad p. 59, 6 l. <span class="override-italics">tinia</span> ante corr. G (<span class="override-italics">tenia</span> errore G<sup>c</sup> qui voluit <span class="override-italics">tinea</span>).</p> - -<p>ad p. 60, 6 l. <span class="override-italics">se dededissent</span> H (G<sup>c</sup>), <span class="override-italics">sede dedissent</span> Llc, -<span class="pagenum"><a name="Page_xi" id="Page_xi">[xi]</a></span><span class="override-italics">se¦d̲e̲ dedissent = se dedissent</span> L<sup>c</sup>, <span class="override-italics">sed|e(d)idissent?</span> ante corr. G.</p> - -<p>ad p. 61, 17 l. <span class="override-italics">amiserint</span> G<sup>c</sup>: <span class="override-italics">amiserunt</span> G H(Llc).</p> - -<p>ad p. 78, 14 adde notam <span class="override-italics">contracturae iusta</span> Joc.: <span class="override-italics">contractura -eius tali</span> G H(Llc).</p> - -<p>ad p. 81, 12 l. <span class="override-italics">proiecturae cymatium</span> H(Llc), <span class="override-italics">proiecturę -cimatiū</span> G.</p> - -<p>ad p. 85, 18-20 l. <span class="override-italics">columnas—possent</span> om. G etc.</p> - -<p>ad p. 96, 4 adde notam <span class="override-italics">orientis & (et) simulacrum</span> G H(Llc).</p> - -<p>ad p. 97, 26 adde notam <span class="override-italics">altitudinis</span> Mar. (ed. pr.): <span class="override-italics">-ne</span> -G H(Llc).</p> - -<p>ad p. 98, 8 adde notam <span class="override-italics">eae</span> H(Llc): <span class="override-italics">hae</span> G.</p> - -<p>in p. 111, 5 l. <span class="override-italics">gravis et ex gravi</span> (= G H).</p> - -<p>ad p. 113, 18 adde notam <span class="override-italics">et disdiatesseron et disdiapente</span> -(G, <span class="override-italics">& diatesseron & disdiapente</span> H): sic codd.</p> - -<p>ad p. 118, 7 add. n. <span class="override-italics">qua</span> Phil.: <span class="override-italics">quę</span> G, <span class="override-italics">quae</span> H (<span class="override-italics">quę</span> Ll, -<span class="override-italics">que</span> c).</p> - -<p>ad p. 124, 2 <span class="override-italics">hypaethrasque</span> Lor.: <span class="override-italics">hypetrisque</span> G H.</p> - -<p>ad p. 127, 5 add. n. <span class="override-italics">ambulationes</span> lc.</p> - -<p>ad p. 127, 15 adde n. <span class="override-italics">subdextro</span> G H.</p> - -<p>ad p. 129, 20 adde n. <span class="override-italics">exęquanda</span> G(Pl): <span class="override-italics">exaequenda</span> H(Lc).</p> - -<p>ad p. 129, 22 adde n. <span class="override-italics">structura</span> Lor.: <span class="override-italics">structurae(ę)</span> G H(Llc).</p> - -<p>ad p. 130, 21 l. <span class="override-italics">potuerunt</span> G(Lc): <span class="override-italics">poterunt</span> H(l).</p> - -<p>ad p. 135, 19 (non ad v. 16) l. <span class="override-italics">tumore</span> H (et ante corr. c).</p> - -<p>ad p. 136, 8 adde n. <span class="override-italics">remissiores</span>: <span class="override-italics">remissionibus</span> E G H(Llc).</p> - -<p>ad p. 139, 6 adde n. <span class="override-italics">species se</span> H(lc).</p> - -<p>in p. 140, 4 l. <span class="override-italics">pronuntiandum</span> (pro <span class="override-italics">c</span> ex ed. Tauchn. negligenter -rep.).</p> - -<p>in p. 146, 29 l. <span class="override-italics">ne minus pedes occupent septenos</span> (sic codd.: -ubi <span class="override-italics">occupent pedes septenos</span> edd.).</p> - -<p>ad p. 149, 9 l. <span class="override-italics">distat</span> G (non ad 8 <span class="override-italics">distantes</span>): <span class="override-italics">distant</span> H(Llc).</p> - -<p>in p. 151, 7 l. <span class="override-italics">formatur historia</span> (sic codd., non <span class="override-italics">historia -formatur</span>, ut edd.).</p> - -<p>ad p. 152, 15 l. <span class="override-italics">materies</span> H(Ll): <span class="override-italics">matries</span> G(ch).</p> - -<p>ad p. 155, 9 adde n. <span class="override-italics">invidiore</span> (sine corr.) G.</p> - -<p>ad p. 158, 24 l. <span class="override-italics">extentionē</span> G: <span class="override-italics">-ne</span> H(Llc).</p> - -<p>ad p. 159, 11 l. <span class="override-italics">De mausoleo</span> H (<span class="override-italics">De maus oleo</span> L, <span class="override-italics">De|manus -oleo</span> l, <span class="override-italics">De man̤us oleo</span> c), <span class="override-italics">demaus oleo</span> G. cf. ad p. 50, 27.</p> - -<p>ad p. 161, 7 add. n. <span class="override-italics">servos</span> H (L, <span class="override-italics">-us</span> Glc).</p> - -<p>ad p. 163, 6 add. n. <span class="override-italics">clavis</span> G: <span class="override-italics">clavi (fixi)</span> H.</p> - -<p>ad p. 170, 15 add. n. <span class="override-italics">canalis</span> G: <span class="override-italics">-les</span> H (Llc).</p> - -<p>ad p. 172, 5 add. n. <span class="override-italics">e quarum</span>: <span class="override-italics">e(ae</span> H L<span class="override-italics">)quibus</span> G H.</p> - -<p>ad p. 176, 13 l. <span class="override-italics">egraegia</span> H.</p> - -<p>in p. 181, 10 l. <span class="override-italics">vocitant</span>.</p> - -<p>ad p. 181, 10 add. n. <span class="override-italics">vocitant</span> G H: <span class="override-italics">vocant</span> edd.</p> - -<p>ad p. 182, 7 l. <span class="override-italics">violacio</span> E G H(L, <span class="override-italics">-tio</span> lc et G<sup>c</sup>).</p> - -<p>ad p. 189, 22 l. <span class="override-italics">percipit</span> E G<sup>c</sup>(lc): <span class="override-italics">percepit</span> G H.</p> - -<p>ad p. 190, 4 l. <span class="override-italics">&tenuatos</span> H E, <span class="override-italics">et tenuatos</span> G.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xii" id="Page_xii">[xii]</a></span></p> - -<p>ad p. 190, 17 l. <span class="override-italics">atlante</span> H (<span class="override-italics">athlante</span> lch): <span class="override-italics">anthlante</span> EG(L).</p> - -<p>ad p. 195, 7 add. n. <span class="override-italics">ammonem (-ē)</span> GH.</p> - -<p>ad p. 201, 8 not. v. 10 monendum est omissionem illam verborum -v. 11-12 quae notatur pertinere ad codd. lc(f), non ad L.</p> - -<p>ad p. 219, 5 add. n. <span class="override-italics">architectata</span> EG: <span class="override-italics">architecta</span> H(Llc).</p> - -<p>ad p. 219, 26 add. n. <span class="override-italics">subiens</span> EG: <span class="override-italics">subic(t</span> L<span class="override-italics">)iens</span> H(Llc).</p> - -<p>ad p. 220, 18 l. <span class="override-italics">radios uti ꝑ centrum</span> (hoc excidit!) <span class="override-italics">cum -itineribus coronantes</span> EGH.</p> - -<p>ad p. 222, 5 l. <span class="override-italics">is</span> E(G<sup>c</sup> l): <span class="override-italics">his</span> GH(ch), <span class="override-italics">ubi <span class="split"><span class="top">ı</span><span class="bottom">hı</span></span>s</span> G<sup>c</sup> (non -= <span class="override-italics">hiis</span>, sed) = <span class="override-italics">≣is</span> S<sup>c</sup>.</p> - -<p>ad p. 225, 6 l. <span class="override-italics">linea</span> EG (lch): <span class="override-italics">linia</span> H(L).</p> - -<p>ad p. 228, 12 <span class="override-italics">in s. c. laevo et auriga (&auri|ga</span> H<span class="override-italics">) pedes</span> -GH (unde addidi <span class="override-italics">tauri</span>).</p> - -<p>ad p. 229, 8 add. n. <span class="override-italics">ophiuchos</span> EH(Llc), <span class="override-italics">ophiychos</span> G.</p> - -<p>ad p. 232, 4 add. n. <span class="override-italics">ex</span> EG: <span class="override-italics">&</span> H.</p> - -<p>ad p. 232, 17 add. n. <span class="override-italics">enascentiā</span> H (<span class="override-italics">-am</span> c).</p> - -<p>ad p. 234, 20 add. n. <span class="override-italics">altera(-rạ̇</span> L<sup>c</sup><span class="override-italics">) aestivus</span> H(L).</p> - -<p>ad p. 241, 19 add. n. <span class="override-italics">spatio</span> G (ut sexcenties iste <span class="override-italics">o</span> pro <span class="override-italics">a</span>).</p> - -<p>ad p. 249, 3 l. sed ante corr. G (pro G<sup>c</sup>) <span class="override-italics">discenderent</span>.</p> - -<p>in p. 255, 19 l. <span class="override-italics">tunc vero etiam plostra</span> (ubi <span class="override-italics">etiam</span> errore -omiserat textus Schneideri).</p> - -<p>in p. 257, 16 l. <span class="override-italics">tympani eius</span> (cum codd., pro <span class="override-italics">eius tympani</span> -edd.).</p> - -<p>in p. 258, 16 l. <span class="override-italics">est eius</span> (cum codd., pro <span class="override-italics">eius est</span> edd.).</p> - -<p>in p. 258, 18 l. <span class="override-italics">tantundem et longitudine</span> (sic codd., <span class="override-italics">t. -in l.</span> edd.).</p> - -<p>in p. 263, 14 l. <span class="override-italics">pedum quaternum et sextantis</span> (ubi <span class="override-italics">et -sextantis</span> textus Schneideriani errore neglecto excidit).</p> - -<p>ad p. 263, 14 add. n. <span class="override-italics">sextantes</span> EGH(Llc, <span class="override-italics">-tis</span> L<sup>c</sup>, <span class="override-italics">-te</span> E<sup>c</sup>).</p> - -<p>ad p. 265, 9 add. n. <span class="override-italics">denticulo</span> (Schn.): <span class="override-italics">-lus</span> GH.</p> - -<p>ad p. 267, 6 add. n. <span class="override-italics">habentes</span> Phil.: <span class="override-italics">habens</span> GH.</p> - -<p>ad p. 274, 15 add. n. <span class="override-italics">scorpiones</span> G: <span class="override-italics">-nis</span> H(Llc).</p> - -<p>ad p. 277, 13 add. n. <span class="override-italics">gręce</span> G (l, <span class="override-italics">graece</span> L): <span class="override-italics">graeci</span> H(Pch).</p> - -<p>ad p. 278, 3 l. <span class="override-italics">amoxopodes</span> G, <span class="override-italics">-pedes</span> H(Llc).</p> - -<p>ad p. 278, 4 l. <span class="override-italics">pedes <span class="smcapuc">XXVIIII</span>.</span> H(Llc), <span class="override-italics">pedes <span class="smcapuc">XXVIII</span>.</span> | G.</p> - -<hr class="chap" /> - -<h2>In codd. HG rubricae capitulorum in textu -primi libri litt. unc. scribuntur hae</h2> - -<p>post tit. <span class="override-italics">Vitruvii de architectura liƀ. I</span> (H, om. G).</p> - -<p>(ad p. 2, 17) <span class="override-italics">De architectis instituendis</span> (litt. min. in m. -<span class="pagenum"><a name="Page_xiii" id="Page_xiii">[xiii]</a></span>suppl. G<sup>c</sup>).</p> - -<p>(ad p. 11, 10) <span class="override-italics">II. Ex quibus rebus architectura constet.</span></p> - -<p>(ad p. 12, 19) <span class="override-italics">III. De aedibus sacris.</span></p> - -<p>(ad p. 14, 5) <span class="override-italics">IIII. De osteis</span> (<span class="override-italics">ostiis</span> H<sup>c</sup> G) <span class="override-italics">operum et balnearum</span> -(= PL, <span class="override-italics">-orum</span> H<sup>c</sup> G) <span class="override-italics">et fenestris.</span></p> - -<p>(ad p. 14, 11) <span class="override-italics">V. De qualitatibus locorum et copiis operum.</span></p> - -<p>(ad p. 15, 5) <span class="override-italics">VI. De partibus architecturae.</span></p> - -<p>(ad p. 15, 27) <span class="override-italics">VII. De corporatura animalium et locorum -salubritate.</span></p> - -<p>(ad p. 18, 22) <span class="override-italics">VIII. De iocineribus animalium inspiciendis -ad explorandam aeris qualitatem</span> (in m. G<sup>c</sup>).</p> - -<p>(ad p. 20, 9) <span class="override-italics">VIIII. De municipio</span> (sic GL et in textu Pvf -et ind. vf<sup>c</sup>, <span class="override-italics">De municio</span> H et ante corr. e, unde <span class="override-italics">De minutio</span> ind. -P et ex hoc <span class="override-italics">De minucio</span> in textu vel h et a. c. ind. f, sed <span class="override-italics">De -munitionibus</span> S) <span class="override-italics">de loco in locum translato.</span></p> - -<p>(ad p. 20, 24) <span class="override-italics">X. De fundamentis murorum et turrium -constitutionibus.</span></p> - -<p>(ad p. 23, 13) <span class="override-italics">XI. De divisione operum quae intra muros -sunt et dispositione ut ventorum noxii flatus vitentur.</span></p> - -<p>(ad p. 30, 1 solus numerus restat) <span class="override-italics">XI.</span> (= PL, pro <span class="override-italics">XII.</span> ut -SG<sup>c</sup>) usque ad finem, ubi <span class="override-italics">Liber primus explicit</span> (<span class="override-italics">deo gratias -amen</span> add. solus H) <span class="override-italics">incipit liber secundus.</span></p> - -<p>quae capitula in indicem capitulorum colliguntur (post praefationem -ad p. 2, 17) in cod. P <span class="override-italics">Incipiunt capitula I (—XI)</span>.</p> - -<p>ea ex P etiam habent <span class="gesperrt">fvpblch</span>, non habent neque L(e) neque -S. reliquorum praeter I librorum nunc non extant rubricae -(sed cf. G ad p. 146, 11 et 169, 25).</p> - -<hr class="chap" /> - -<h2>Quae omittuntur in codice Harleiano (eisque -qui hunc sequuntur), servata autem leguntur -in G, haec sunt verba</h2> - -<h3>libri I</h3> - -<p>p. 2, 18 <span class="override-italics">suo indicio probantur omnia</span> (GS) ex homoeoteleuto.</p> - -<p>p. 15, 16 <span class="override-italics">locis</span> (GS<sup>1</sup>).</p> - -<p>p. 19, 22 <span class="override-italics">fit</span> (G).</p> - -<p>p. 20, 7 <span class="override-italics">per</span> (GS<sup>1</sup>).</p> - -<p>p. 28, 8 <span class="override-italics">ad <span class="sans">Κ</span></span> (<span class="override-italics">ad h</span> G = <span class="override-italics">ad k</span> S, <span class="override-italics">ad h</span> S<sup>2</sup>).</p> - -<h3>libri II</h3> - -<p>[p. 31, 11 <span class="override-italics">ut</span> (S, om. HG).</p> - -<p>p. 43, 26 <span class="override-italics">ad</span> (GS) ex h.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xiv" id="Page_xiv">[xiv]</a></span></p> - -<p>[p. 44, 8 <span class="override-italics">in</span> (S, om. HG).</p> - -<p>p. 47, 19 <span class="override-italics">non enim</span> (GS<sup>1</sup>).</p> - -<p>p. 47, 20 <span class="override-italics">structura</span> (G).</p> - -<p>p. 61, 23 <span class="override-italics">quae</span> (G) ex h.</p> - -<h3>libri III</h3> - -<p>p. 68, 9 <span class="override-italics">autem</span> (EG).</p> - -<p>p. 72, 12-14 <span class="override-italics">octo et dimidię—columnarum</span> (G) ex hom.</p> - -<p>p. 72, 17 <span class="override-italics">invenit</span> (G).</p> - -<p>p. 77, 14-15 <span class="override-italics">quartae reliquae—torus</span> (G) ex hom.</p> - -<p>p. 79, 14 <span class="override-italics">ab</span> (G) ex h.</p> - -<h3>libri IV</h3> - -<p>p. 86, 3 <span class="override-italics">altitudinis</span> (G) ex hom.</p> - -<p>p. 86, 11-12 <span class="override-italics">subtilitate—elegantia</span> (G) ex hom.</p> - -<h3>libri V</h3> - -<p>p. 107, 16 <span class="override-italics">trabes</span> (G).</p> - -<p>p. 112, 2 <span class="override-italics">sunt</span> (G).</p> - -<p>p. 122, 19 <span class="override-italics">autem</span> (G).</p> - -<p>p. 123, 5 <span class="override-italics">una</span> (G).</p> - -<h3>libri VI</h3> - -<p>p. 140, 1 <span class="override-italics">cum</span> (G).</p> - -<p>p. 145, 28 <span class="override-italics">pinacothecas</span> (G) ex hom.</p> - -<p>p. 148, 23 <span class="override-italics">in</span> (G) ex hom.</p> - -<p>p. 151, 25 <span class="override-italics">a</span> (G).</p> - -<h3>libri VII</h3> - -<p>p. 160, 5-6 <span class="override-italics">collecta—animad verti</span> (GS<sup>c</sup>) ex hom.</p> - -<p>p. 165, 7 <span class="override-italics">contestateque solidiscendo</span> (G).</p> - -<p>p. 165, 29 <span class="override-italics">se</span> (G).</p> - -<p>p. 169, 2 <span class="override-italics">materia</span> (G).</p> - -<p>p. 169, 21 <span class="override-italics">ita</span> (G).</p> - -<p>p. 173, 2 <span class="override-italics">nam pinguntur</span> (G) ex hom.</p> - -<p>p. 179, 18 <span class="override-italics">si</span> (EG).</p> - -<h3>libri VIII</h3> - -<p>p. 186, 8 <span class="override-italics">et stabiliores</span> (G).</p> - -<p>p. 199, 10 <span class="override-italics">e quibus ad unum</span> (EG) ex hom.</p> - -<p>p. 199, 22 <span class="override-italics">ex qua</span> (EG) ex hom.</p> - -<p>p. 200, 24 <span class="override-italics">aquam</span> (EG).</p> - -<p>p. 201, 1 <span class="override-italics">qua</span> [lac. S].</p> - -<p>p. 206, 14 <span class="override-italics">dextra ac sinistra cum librata</span> (G) [lac. ES].</p> - -<p>p. 211, 20 <span class="override-italics">et suaviorem</span> (EG).</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xv" id="Page_xv">[xv]</a></span></p> - -<h3>libri IX</h3> - -<p>p. 212, 5 <span class="override-italics">phithia</span> (EG).</p> - -<p>p. 217, 16 <span class="override-italics">itaque neque cum maxime sunt</span> (EG) ex h.</p> - -<p>p. 219, 2 <span class="override-italics">et stellarum cursibus</span> (EG) ex h.</p> - -<p>p. 221, 1-2 <span class="override-italics">iustum cursum. ita efficitur</span> (EG) ex h.</p> - -<p>p. 225, 9 <span class="override-italics">luna—occidentem</span> (EG) ex h.</p> - -<p>p. 228, 5 <span class="override-italics">ab eo</span> (EG).</p> - -<p>p. 229, 15 <span class="override-italics">est</span> (EG).</p> - -<p>p. 230, 6 <span class="override-italics">se adtollens reflectitur a</span> (EG) ex h.</p> - -<p>p. 231, 13 <span class="override-italics">nodus</span> (EG).</p> - -<p>p. 233, 7 <span class="override-italics">et</span> (EG).</p> - -<h3>libri X</h3> - -<p>p. 244, 8-9 <span class="override-italics">et transversariis—conligationibus</span> (G) ex h.</p> - -<p>p. 255, 10 <span class="override-italics">alteram</span> (G).</p> - -<p>p. 264, 5 <span class="override-italics">et</span> (EG).</p> - -<p>p. 266, 12 <span class="override-italics">latitudine</span> (G) [lac. S] ex h.</p> - -<p>p. 269, 21 <span class="override-italics">pedes</span> (G).</p> - -<p>p. 280, 20 <span class="override-italics">dignitate</span> (EG).</p> - -<hr class="chap" /> - -<h2>Contra quae omittuntur in Gudiano, habentur -in H sqq., haec</h2> - -<h3>libri I</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td rowspan="5" class="valign forcewidth border-r">(deficit E)</td><td>p. 13, 11 <span class="override-italics">ab</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 15, 27 <span class="override-italics">ea</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 20, 23 <span class="override-italics">in</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 22, 22 <span class="override-italics">est</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 28, 20 <span class="override-italics">id</span> (HS).</td> - </tr> -</table> - -<h3>libri II</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td rowspan="2" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 38, 13 <span class="override-italics">perrumpit</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 51, 14 <span class="override-italics">inanibus</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> -</table> - -<h3>libri III</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td rowspan="6" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 71, 23 <span class="override-italics">in</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 72, 3 <span class="override-italics">si &trastylos facienda fuerit</span> (HSG<sup>c</sup>) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 72, 11-12 <span class="override-italics">ipsarum—modulorum</span> (HS) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 74, 16-18 <span class="override-italics">earumque—septem</span> (HSLG<sup>c</sup>, om. etiam <span class="gesperrt">Pfvlch</span>) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 77, 1 <span class="override-italics">ita</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 84, 26 <span class="override-italics">in</span> (HS).</td> - </tr> -</table> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xvi" id="Page_xvi">[xvi]</a></span></p> - -<h3>libri IV</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td rowspan="4" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 84, 18-20 <span class="override-italics">columnas—possent</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 87, 16 <span class="override-italics">praeter</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 93, 20 <span class="override-italics">habeat</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 100, 5 <span class="override-italics">columnas</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> -</table> - -<h3>libri V</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td rowspan="4" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 120, 6-8 <span class="override-italics">allelos linea—regione</span> (HS) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 122, 6 <span class="override-italics">incensum</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 125, 20 <span class="override-italics">tegulae</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 130, 9 <span class="override-italics">pilae</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> -</table> - -<h3>libri VI</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td colspan="2">p. 135, 19 <span class="override-italics">capillo</span> (EHS).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">p. 138, 20 (= E) <span class="override-italics">et</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td rowspan="4" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 142, 17 <span class="override-italics">latum</span> (HS<sup>1</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 143, 30 <span class="override-italics">cum</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 148, 2 <span class="override-italics">in</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 154, 1 <span class="override-italics">opera constitui</span> (HSG<sup>c</sup>) ex hom.</td> - </tr> -</table> - -<h3>libri VII</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td rowspan="2" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 165, 11 <span class="override-italics">ex spica</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 165, 17 <span class="override-italics">in</span> (HS).</td> - </tr> -</table> - -<h3>libri VIII</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td colspan="2">p. 185, 10 <span class="override-italics">in</span> (HSE).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">(def. E) p. 186, 2 <span class="override-italics">ea</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">p. 189, 7 (= E) <span class="override-italics">et</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">p. 190, 20 <span class="override-italics">agger</span> (EHSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td rowspan="2" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 201, 13/14 <span class="override-italics">πημηνη—εμην</span> (H) [lac. ES]. hic ep. v. 5 sic scribit G <span class="override-italics sans">ΡΑΜΗϹΗΚΑΙΔΥΡΗΙΤΗΓΗΝ</span>.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 207, 25 <span class="override-italics">ne minus longae</span> (H) [lac. S].</td> - </tr> -</table> - -<h3>libri IX</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td colspan="2">p. 223, 8 <span class="override-italics">ardere</span> (EHS).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">p. 229, 1 <span class="override-italics">supra—aquarii</span> (EHSG<sup>c</sup>) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">p. 230, 25 (= E) <span class="override-italics">ad</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td rowspan="3" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 236, 1 <span class="override-italics">rationes</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">p. 239, 22 <span class="override-italics">significat</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 240, 12 <span class="override-italics">foramen per quod ex cas</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> -</table> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xvii" id="Page_xvii">[xvii]</a></span></p> - -<h3>libri X</h3> - -<table summary="" class="em30"> - <tr> - <td rowspan="9" class="valign forcewidth border-r">(def. E)</td><td>p. 247, 8 <span class="override-italics">capite</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 247, 18 <span class="override-italics">est</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 256, 4 <span class="override-italics">se</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 256, 19 <span class="override-italics">ad</span> (HS) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 270, 12 <span class="override-italics">praeterquam—</span> (p. 271, 2) <span class="override-italics">crassitudo</span> (HS—notatur quidem a pr. m. <span class="override-italics">ð</span> in G, sed deest supplementum ipsum) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 271, 12-13 <span class="override-italics">scapos—<span class="smcapuc">XII K</span></span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 272, 7 <span class="override-italics">ea</span> (HSG<sup>c</sup>) ex hom.</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 273, 9 <span class="override-italics">iugis</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td>p. 274, 18 <span class="override-italics">autem</span> (HS).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">p. 281, 10 (= E) <span class="override-italics">&</span> (HSG<sup>c</sup>).</td> - </tr> -</table> - -<p>quorum pleraque omisit ipse G, non is ex quo ductus fuit -(cum E), sicut novas lacunas et proprias plurimas praebet S, -locis circiter 80, quas tamen, praeter 20 mox supplevit S<sup>c</sup>: in -quo S hoc maxime mirum est quod de magnis illis lacunis librorum -VIII (p. 200, 26-208, 25) et X (p. 258, 2-267, 21) in -margine nihil (ne signo quidem <span class="override-italics">đ</span> ut p. 77, 12) apposito<a name="FNanchor_8" id="FNanchor_8"></a><a href="#Footnote_8" class="fnanchor">[8]</a> notatum -est, cum ad manus essent et scribentium et corrigentium integra -exemplaria. eae tales sunt ut dimidiorum fere quaternionum -eius exemplaris ex quo descriptus fuerit S (non Harleiani qui -plenus est sed eius simillimi aut gemelli) defectus significare -videantur. quod cum ab ipso H manifesto pendeat S, equidem -non concedo, quo vero casu factum sit, non explico.</p> - -<div class="footnotes"> - -<div class="footnote"> - -<p><a name="Footnote_8" id="Footnote_8"></a><a href="#FNanchor_8"><span class="label">[8]</span></a> similiter defecit corr. S p. 113, 22-24. 114, 14-16. cf. -etiam p. 283, 5-7. item ad p. 70, 16. 91, 29. 92, 1 etc.</p> - -</div> - -</div> - -<hr class="chap" /> - -<h2>Duplices lectiones codicis Gudiani</h2> - -<h3>libri I</h3> - -<p>p. 6, 2 <span class="override-italics">uti canonicam</span> H: <span class="override-italics">uti ꝉ canonicā</span> (ex supra scripta -lectione!) G, sed (eraso in textu <span class="override-italics">ꝉ</span>) supra G<sup>c</sup> (solus) <span class="override-italics">ꝉ canorā</span>.</p> - -<p>p. 8, 4 <span class="override-italics">prieni</span> H (LP etc.): <span class="override-italics">primus v̲e̲l̲ ̲p̲r̲i̲e̲n̲i̲</span> in ipso textu -G (<span class="override-italics">primus</span> S et qui punctis delevit <span class="override-italics">vel prieni</span> G<sup>c</sup>). cf. G ad -p. 6, 2. 77, 21. S ad p. 257, 7. x ad p. 4, 23. 94, 1. 127, 25. -230, 2. 252, 25. 261, 15.</p> - -<p>p. 27, 12 <span class="override-italics">circlas</span> H (LPflcv, <span class="override-italics">circias</span> f<sup>c</sup>): <span class="override-italics">cirtius</span> G et -(<span class="override-italics">circius</span>) S, sed in m. G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ cirglas</span>.</p> - -<h3>libri II</h3> - -<p>p. 32, 8 <span class="override-italics">ꝉ si quis</span> G<sup>c</sup> (= HS).</p> - -<p>p. 41, 1 <span class="override-italics">liacolorum</span> H (SLPflc): <span class="override-italics">ꝉ iaculorū</span> (hoc unum in -ipso textu ut p. 6, 2 <span class="override-italics">vel canonicam</span>, retinuit) G (et inter lin. -adscr. <span class="override-italics">ꝉ iaculorū</span>) S<sup>2</sup> = Fav. p. 295, 14. totum locum (<span class="override-italics">uti signinum—recipit</span>) -albo relicto om. v.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xviii" id="Page_xviii">[xviii]</a></span></p> - -<p>p. 43, 21 <span class="override-italics">materia</span> H(S<sup>c</sup> etc.): <span class="override-italics">materie</span> G, sed supra <span class="override-italics">ꝉ a</span> G<sup>c</sup> -(<span class="override-italics">-⁅æ⁆</span> S eraso <span class="override-italics">e</span>).</p> - -<p>p. 44, 2 <span class="override-italics">edem oportunitatis</span> H(flc), <span class="override-italics">eędem oportunitates</span> Sf<sup>c</sup> = -<span class="override-italics">ęedem (</span>sic<span class="override-italics">) oportunitates</span> v: <span class="override-italics"><span class="split"><span class="top smaller">uel eiusdē oportunitatis</span><span class="bottom">e⟦t⟧ędem opportunitates</span></span></span> G (quod -supra scripsit G<sup>c</sup> nunc extat in uno L sic <span class="override-italics">eiusdē oportunitatis</span>).</p> - -<p>p. 46, 2 <span class="override-italics">scalptos</span> H(Lflc): <span class="override-italics">sculptos</span> G(Sv), sed in m. G<sup>c</sup> -<span class="override-italics">ī aꝉ scalptos</span>.</p> - -<p>p. 49, 15 <span class="override-italics">otio</span> H(Lflcv) et in ras. S: <span class="override-italics">octo</span> G (et ante corr. -S?, <span class="override-italics">ī aꝉ otiū</span> in m. G<sup>c</sup>).</p> - -<p>p. 56, 18 <span class="override-italics">sappinea</span> H(Lflcv)S: <span class="override-italics">saprinea</span> G (<span class="override-italics">ī aꝉ sappinea</span> G<sup>c</sup>).</p> - -<h3>libri III</h3> - -<p>p. 71, 21 <span class="override-italics">estyli</span> H(SLlcv): <span class="override-italics">eustili</span> G (in m. <span class="override-italics">ꝉ es</span> G<sup>c</sup>, sed -in m. S<sup>c</sup> <span class="override-italics">ꝉ eustyli</span>).</p> - -<p>p. 74, 1 <span class="override-italics">crassitudinis</span> H(SLlcv): <span class="override-italics">crassitudini</span> G, sed supra -<span class="override-italics">ꝉ is</span> G<sup>c</sup>.</p> - -<p>p. 74, 5 <span class="override-italics">eae</span> H (<span class="override-italics">hæ</span> Lfl, <span class="override-italics">hę</span> c, <span class="override-italics">heę</span> S): <span class="override-italics">hae</span> G, sed in m. G<sup>c</sup> -<span class="override-italics">ī aꝉ eę</span> (hic <span class="override-italics">quod—aere</span> albo relicto om. v).</p> - -<p>p. 76, 25 <span class="override-italics">lysis</span> H (Lflcv et in ras. S<sup>c</sup>): <span class="override-italics">lapis</span> G (et ante -corr. S?), cui in marg. adscr. G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ lysis</span>.</p> - -<h3>libri IV</h3> - -<p>p. 100, 17 <span class="override-italics">eum</span> (<span class="override-italics">eū</span> S) H(Sfv): <span class="override-italics">enī</span> G (in m. <span class="override-italics">ī aꝉ eū</span> G<sup>c</sup>).</p> - -<p>p. 106, 17 <span class="override-italics">altitudinibus</span> HG (etc.): <span class="override-italics">altitudinis</span> solus S, unde -in G supra adscr. <span class="override-italics">ꝉ is</span> G<sup>c</sup>.</p> - -<h3>libri V</h3> - -<p>p. 129, 23 <span class="override-italics">munus</span> H(SLflv, <span class="override-italics">minus</span> ch): <span class="override-italics">minus</span> G, sed in -marg. G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ munus</span>.</p> - -<h3>libri VI</h3> - -<p>p. 132, 8 <span class="override-italics">labidis</span> HS etc.: <span class="override-italics">lapidis</span> G (supra <span class="override-italics">ꝉ labidis</span> G<sup>c</sup>, -qui tamen postea deleto <span class="override-italics">vel</span> vitium sustulit).</p> - -<p>p. 142, 2 <span class="override-italics">ad maioribus</span> H (lcvf, om. <span class="override-italics">ad</span> L, <span class="override-italics">ad maiora</span> f<sup>c</sup>): -<span class="override-italics">ad maiores</span> (ex falsa emendatione) G et S, sed in m. G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ -maioribus</span>, item in m. S<sup>c</sup> <span class="override-italics">ꝉ ibus</span>.</p> - -<p>p. 152, 12 <span class="override-italics">uti|le ventonus</span> H (<span class="override-italics">utile ventonus</span> fS, <span class="override-italics">uti. levent -onus</span> discernit L = v): <span class="override-italics">uti. Li|ventonus</span> G, sed <span class="override-italics">uti‿le | ventonus</span> -G<sup>c</sup>, qui praeterea inter columnas adscripsit <span class="override-italics">ī aꝉ uti | ventonꝰ</span> -(sic errans).</p> - -<h3>libri VII</h3> - -<p>p. 164, 2 <span class="override-italics">eae</span> H (<span class="override-italics">ea</span> S, <span class="override-italics">eę</span> S<sup>c</sup>): <span class="override-italics">hę</span> G ut Lflc, sed supra -<span class="pagenum"><a name="Page_xix" id="Page_xix">[xix]</a></span><span class="override-italics">ꝉ eę</span> G<sup>c</sup>.</p> - -<p>p. 166, 13 <span class="override-italics">tum tomices sparto</span> H(SLflcv): <span class="override-italics">tum tonices -sparto</span> G, sed in marg. <span class="override-italics">ī aꝉ tomices</span> G<sup>c</sup>.</p> - -<p>p. 167, 4 <span class="override-italics">in hisq;</span> H (f, <span class="override-italics">que</span> sic Sv): <span class="override-italics">In his | qu<span class="split"><span class="top">ꝉ ę</span><span class="bottom">o</span></span></span> G (= <span class="override-italics">quę</span> -G<sup>c</sup>, ut <span class="override-italics">in his quę</span> Llc).</p> - -<p>p. 172, 5 <span class="override-italics">aequibus finibis</span> H (<span class="override-italics">aequib; finibus</span> L, <span class="override-italics">equibus -finibus</span> Sflvc): <span class="override-italics">equib; finiis</span> G, sed in marg. <span class="override-italics">ī aꝉ finibus</span> G<sup>c</sup>.</p> - -<p>p. 172, 18 <span class="override-italics">megalo graphiam</span> H(SL): <span class="override-italics">melago graphiā</span> G -(ut lcvf ex P), sed G<sup>c</sup> copulae lineolam add. (ut L) et adscripsit -in margine <span class="override-italics">ī aꝉ megalo</span>.</p> - -<h3>libri VIII</h3> - -<p>p. 188, 5 <span class="override-italics">fructus</span> H(Lflc, inde <span class="override-italics">fluctus</span> sua coniectura male -S, ut v): <span class="override-italics">ructus</span> recte EG, sed in marg. G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ fructus</span>.</p> - -<p>p. 190, 15 <span class="override-italics">conchis</span> H (Lflcv, <span class="override-italics">ch<span class="split"><span class="top">⊣</span><span class="bottom">o</span></span>nchis</span> sic S): <span class="override-italics">colchys</span> -recte EG, sed <span class="override-italics"><span class="split"><span class="top">ꝉc̄</span><span class="bottom">co</span></span>lchys</span> i. e. <span class="override-italics">vel con</span> supra G<sup>c</sup>.</p> - -<h3>libri IX</h3> - -<p>p. 217, 24 <span class="override-italics">pectoribus</span> H(SLflcv) = E: <span class="override-italics">corporibus</span> suo -errore (ut v. 17) G, sed supra G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ pectoribus</span>.</p> - -<p>p. 222, 15 <span class="override-italics">divinationibus</span> H(SLflc): <span class="override-italics">divinitatibus</span> EG (et -ita v), sed G<sup>c</sup> supra <span class="override-italics">ī aꝉ divinationib;</span>, ut S (ex EG) in marg. -ipse scripsit <span class="override-italics">ꝉ divinitatibꝰ</span>.</p> - -<p>p. 230, 22 <span class="override-italics">nostrum</span> H(L = <span class="override-italics">n̅r̅m̅</span> v) G, sed supra <span class="override-italics">rostrum</span> G<sup>c</sup> -(non tamquam ex <span class="override-italics">aꝉ.</span> sed ex manifesta correctura = S et lc, -item f<sup>c</sup>).</p> - -<p>p. 237, 22 <span class="override-italics">instituit</span> H(SLPflcv): <span class="override-italics">instruxit</span> G, sed supra G<sup>c</sup> -<span class="override-italics">ī aꝉ instituit</span>.</p> - -<h3>libri X</h3> - -<p>p. 250, 7 <span class="override-italics">bacculis</span> H(SLPflc sed f<sup>c</sup> <span class="override-italics">baculis</span>): <span class="override-italics">buculis</span> G -(= v), sed in marg. G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ baculis</span>.</p> - -<p>p. 250, 16 <span class="override-italics">trientes</span> H(LPflcv, <span class="override-italics">triantas</span> S): <span class="override-italics">trientes</span> etiam -G, sed G<sup>c</sup> in marg. <span class="override-italics">ꝉ</span> (sic = <span class="override-italics">vel</span>, non <span class="override-italics">ī aꝉ</span>, ut olim edidi) <span class="override-italics">trahentes</span> -(ex sua fortasse coniectura).</p> - -<p>p. 258, 4 <span class="override-italics">dicidantur</span> H(Pflcv, <span class="override-italics">decidantur</span> Lf<sup>c</sup>, lac. in S): -<span class="override-italics">ividantur</span> G, sed G<sup>c</sup> in marg. <span class="override-italics">ī aꝉ dicidantur</span>.</p> - -<p>p. 258, 16 <span class="override-italics">in qua prima</span> H(SLPflcv): <span class="override-italics">inprima qua</span> G, -sed G<sup>c</sup> in marg. <span class="override-italics">ī aꝉ in qua prima</span>.</p> - -<p>p. 274, 4 <span class="override-italics smcapuc">CXX</span> H(SLPflcv): <span class="override-italics smcapuc">CXXX</span> G, sed supra G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ <span class="smcapuc">XX</span></span>.</p> - -<p>p. 274, 5 <span class="override-italics smcapuc">XXIII</span> H(SLPflcv): <span class="override-italics smcapuc">XIII.</span> G, sed supra G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ī aꝉ <span class="smcapuc">XXIII</span></span>.</p> - -<p>p. 276, 15; <span class="override-italics">intercardinatis</span> H(SLPflcv): <span class="override-italics">inter ordinatis</span> G, -sed supra <span class="override-italics">or</span> G<sup>c</sup> <span class="override-italics">ꝉ car</span>, contra S<sup>c</sup> in marg. <span class="override-italics">ꝉ ordinatis</span>.</p> - -<p>p. 281, 13 <span class="override-italics">magna facta</span> H(LPflcv): <span class="override-italics">magnificata</span> EG, sed -<span class="pagenum"><a name="Page_xx" id="Page_xx">[xx]</a></span>G<sup>c</sup> in marg. <span class="override-italics">ī aꝉ magna facta</span>.</p> - -</div> - -<hr class="chap" /> - -<div class="page"> - -<span class="link"><a href="#appendicula">Plain text</a></span> - -<h2 class="italic">Appendicula codicum Vitruvii Harleiani -Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis.</h2> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch1">(1)</span> Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias <span class="smcapuc">VIII</span> et denarios</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XVI</span>, aeris cypri uncias <span class="smcapuc">VIIII</span> et denarium <span class="smcapuc">I</span>, stagni uncias</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">VII</span> et denarios <span class="smcapuc">XVII</span>, argenti uncias <span class="smcapuc">X</span> et denarios <span class="smcapuc">XII</span>, plumbi</div> -<div class="line">libram <span class="smcapuc">I</span> et denarios <span class="smcapuc">VI</span>, auri libram et uncias <span class="smcapuc">VII</span> et denarios</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">VIII</span>. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch2">(2)</span> <span class="gesperrt">De ponderibus.</span> Calculus est ciceris grana duo, et</div> -<div class="line">est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo</div> -<div class="line">oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent.</div> -<div class="line">dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes</div> -<div class="line">statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XII</span> libram efficiunt. librae <span class="smcapuc">LXXII</span> talentum faciunt. a quibusdam,</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">CXX</span> libras talentum faciunt.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch3">(3)</span> <span class="gesperrt">De liquidis.</span> Coclear habet dimidiam dragmam, id</div> -<div class="line">est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">VIII</span> ciatum reddunt. ciati <span class="smcapuc">VIIII</span> eminam efficiunt. eminae <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="smcapuc">II</span> sextarium complent. sextarii <span class="smcapuc">VI</span> congium reddunt. congia</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">IIII</span> modium implent. modius unus et semis urnam faciunt.</div> -<div class="line">urnae duae amphoram complent. urnae <span class="smcapuc">III</span> cadum, id est artabam.</div> -<div class="line">modii <span class="smcapuc">XV</span> gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt.</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p><i>c. 1 excerptum est ex initio fragmenti notissimi</i> De mensura -caerae et metalli in operibus fusilibus (<i>quod extat etiam -in cod. Scletst. f. 38</i>).</p> - -<p>2 cipri untias <span class="smcapuc">VIII</span> (<i>sic</i>) & d. <i>S</i> (& <i>om. -HL</i>).</p> - -<p>3 <span class="smcapuc">XVII</span>: <i>sic HLS</i> (<span class="smcapuc">XVI</span>. <i>legitur vitio typ. ed. pr. p. <span class="smcapuc">IX</span></i>). | -A<span class="split"><span class="top">r</span><span class="bottom">n</span></span>genti <i>sic L</i>.</p> - -<p>5 <i>hucusque H (mutilus). reliqua dant LeS.</i></p> - -<p><i>c. 2 = Hultsch, Metrolog. scriptor. rel. <span class="smcapuc">II</span> p. 132 (no. 135, 26-34) -e cod. Mutin. s. <span class="smcapuc">XIII</span> (cf. p. <span class="smcapuc">XXII</span>).</i></p> - -<p>7 Quatuor <i>S</i>. | oboli -reddunt <i>S</i>.</p> - -<p>8 scripulū <i>S</i>.</p> - -<p>10 staterā (<i>sic</i>) <i>LS</i>.</p> - -<p>11 duodecim <i>S</i>. | -a quibusdam <span class="smcapuc">C. X. X.</span> libras t. f. <i>om. (sed in marg. sic suppl.) S</i>.</p> - -<p><i>c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-45.</i></p> - -<p>14 obulus <i>S</i>.</p> - -<p>15 ciatū -reddunt. ciati <span class="smcapuc">VIIII</span> (<i>sic LS</i>): <i>om. Mut.</i></p> - -<p>16 Congiū … Congia -<span class="smcapuc">.IIII.</span> <i>LS</i>: conzum … conzia tria (<i>vulg.</i>) <i>Mutin.</i></p> - -<p>18 anphorā <i>L</i>, -amforā <i>S</i>. | artabū <i>LS</i>.</p> - -<p>19 Modia <span class="smcapuc">XV</span> <i>LS</i>: modii <span class="smcapuc">XIV</span> <i>Mut.</i></p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxi" id="Page_xxi">[xxi]</a></span></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch4">(4)</span> Scripuli <span class="smcapuc">XVIII</span> faciunt unciam. medietas dragmae est</div> -<div class="line">scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch5">(5)</span> <span class="gesperrt">confectio dialthaeas calastica recipit haec</span>.…</div> -<div class="line">troclitis libram <span class="smcapuc">I</span> S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam.</div> -<div class="line">haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis <span class="smcapuc">VIII</span> <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde</div> -<div class="line">colas fortiter et pensas de suco ipso libras <span class="smcapuc">II</span>, olei libras</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">II</span>, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper</div> -<div class="line">agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic</div> -<div class="line">iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">focum. addis cerae libram <span class="smcapuc">I</span>, colophoniae libram <span class="smcapuc">I</span>, galbani</div> -<div class="line">optimi ÷ <span class="smcapuc">IIII</span>. conficis, uteris. facit enim ad multa et non</div> -<div class="line">solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et</div> -<div class="line">quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt</div> -<div class="line">duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem</div> -<div class="line">quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat</div> -<div class="line">ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam</div> -<div class="line">e stomacho discutit.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch6">(6)</span> <span class="gesperrt">Tinctio vitri pratini.</span> Tere vitrum bene, limas <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ <span class="smcapuc">III</span> et</div> -<div class="line">coques per dies tres. <span class="gesperrt">Alia tinctio.</span> Teres vitrum bene, mittes</div> -<div class="line">per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ <span class="smcapuc">I</span>, et decoques</div> -<div class="line">per dies tres. <span class="gesperrt">Alia lactei coloris.</span> In libra mittes</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 <span class="smcapuc">XVIII.</span> (<i>sic</i>) <i>LS</i> (<i>pro</i> <span class="smcapuc">XXIIII</span>).</p> - -<p>2 obulus <i>S qui om.</i> coclear. -<i>idem om. (quod seq. in Le) c. 5.</i></p> - -<p><i>c. 5 ex Antidotario (om. S).</i> -Conf dialtea calisticū <i>L</i> (<i>cf.</i> To dialtheas <i>Th. Pr. p. 375, 3</i>).</p> - -<p>4. ≣roclites <i>i. e.</i> myrrae troglodytidis <i>vel</i> -ditis <i>Th. Pr. ind. -p. 546.</i> | liƀ. <span class="split"><span class="top">IS</span><span class="bottom">∕∕∕∕∕</span></span> · fenugrecu . emina . lini¦semen . emina <i>sic cod.</i></p> - -<p>5 haec omnia: <i>multas species (et eam ipsam unde nomen) ab -initio neglectas esse ostendit Escorial., qui post</i> recipit haec <i>sic -incipit</i> Euisci radices … (<i>SB. 112, 180</i>). | ꝑtriduo <i>L</i>. | aqua -.SS. <span class="smcapuc">VIII.</span> L.</p> - -<p>7 ipsos <i>L</i>. | oleo liƀ <i>L</i>.</p> - -<p>8 ignis lent⟦o⟧ſ (<i>cum lac.</i>) -<i>L</i>.</p> - -<p>9 soluſ oleuſ <i>sic L.</i></p> - -<p>10 in cacabo mundo <i>L</i> (<i>sed supra</i> in -cacabū).</p> - -<p>11 galbano optimo ē | <span class="smcapuc">IIII</span> <i>sic L.</i> | colofoniae <i>L</i> (<i>sc.</i> -resinae).</p> - -<p>12 multas <i>L</i>.</p> - -<p>13 sed & ad d. <i>L</i>. | & ad qu. <i>L</i>.</p> - -<p>18 antiquissimas squibalas <i>L cf. Theod. ind. p. 542. 534 et -Simon Jan. s. v.</i> | magron⁅o⁆‿sia <i>L</i>.</p> - -<p>19 aestomacho <i>L</i>.</p> - -<p>20 <i>sequentia scribo, ut leguntur in LS. c. 6 = Exc. (post -Mappam) Scletst. f. 43<sup>b</sup>.</i></p> - -<p>22 tincto <i>L</i>.</p> - -<p>23 ae(ę <i>S</i>)gyptia <i>sic LS</i> -(aluminis ęgyptii <i>Exc.</i>).</p> - -<p>24 lactis <i>S</i>. | In libra m. st.—dies <span class="smcapuc">II</span> -<i>haec in marg. suppl. L, qui in textu om. rubr. sequentem</i> <span class="smcapuc">T. S.</span> -<i>eamque verbis ad quae pertinet postponit (item in seqq.). recta -servavit S.</i></p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxii" id="Page_xxii">[xxii]</a></span></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">stagni ÷ <span class="smcapuc">III</span> et decoques per dies <span class="smcapuc">II</span>. <span class="gesperrt">Tinctio sanguinea.</span></div> -<div class="line">In libra mittes cinnabarin ÷ <span class="smcapuc">III</span> et decoques dies duos. <span class="gesperrt">Tinctio</span></div> -<div class="line"><span class="gesperrt">rubea.</span> In libra vitri triti psimithin ÷ <span class="smcapuc">II</span> et coques dies</div> -<div class="line">sex. <span class="gesperrt">Tinctio alithini.</span> Absque igne tinctum. ungues subtiles</div> -<div class="line">vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">rubea.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch7">(7)</span> <span class="gesperrt">Crisocolon.</span> In omnia calcu cecaumenu ÷ <span class="smcapuc">I</span>, saponis</div> -<div class="line">olei solidos <span class="smcapuc">III</span>, calcitarii solidum <span class="smcapuc">I</span>. ista commisces. primo</div> -<div class="line">teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim,</div> -<div class="line">et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ipsum crisocolon. <span class="gesperrt">Aliud crisocolon.</span> Calcu cecaumenu</div> -<div class="line">libram <span class="smcapuc">I</span>, alumen solidos duo. <span class="gesperrt">Crisocolon.</span> Aurum commixtum</div> -<div class="line">cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et</div> -<div class="line">ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres</div> -<div class="line">in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch8">(8)</span> <span class="gesperrt">Argenti gluten.</span> Argenti partes <span class="smcapuc">II</span> et aeramen partem</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">I</span>. <span class="gesperrt">Alia. argenti gluten.</span> Argentum mixtum cum argento</div> -<div class="line">vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris</div> -<div class="line">utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quod sufficit. <span class="gesperrt">Aeramenti gluten.</span> Aeramen libram <span class="smcapuc">I</span>, plumbi</div> -<div class="line">libras <span class="smcapuc">II</span> commisces. solves primum aeramen, deinde mittes</div> -<div class="line">plumbum et commisces in unum. <span class="gesperrt">Stagni gluten.</span> Stagni</div> -<div class="line">partes <span class="smcapuc">II</span> et plumbi unam. <span class="gesperrt">Petrae gluten.</span> Marmoris albi</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 cinnabarin <i>L</i>, -rī <i>S</i>. | dies <span class="smcapuc">II</span>. <i>S</i>.</p> - -<p>3 <span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">ḅ</span></span>itri <i>L</i>. | psimitu <i>S</i>.</p> - -<p>4 un<span class="split"><span class="top">u</span><span class="bottom">ge̦</span></span>s <i>L<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>5 vitrea <i>Exc.</i></p> - -<p>6 robea <i>LS</i>.</p> - -<p><i>c. 7 = Exc. Scl. f. 15<sup>b</sup></i> -(confectio crisocollæ).</p> - -<p>7 In omnıa <i>L(e)</i>, In om̅ı̅a <i>S</i> (<i>om. Exc.</i>). | -sapone (-nis <i>Exc.</i>) olei(-ea <i>S</i>) <i>LS</i>.</p> - -<p>8 commiscens <i>LS</i>.</p> - -<p>9 calcuc.—(11) -crisocollum <i>S et Exc</i>.: <i>om. L</i>. | utiliter pulver <i>S</i>. | calcitar -insemotim <i>S</i> (calcitarı<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">ụ̄</span></span> semotim <i>Exc.</i>).</p> - -<p>10 commiscens <i>S</i>, -ce -<i>Exc.</i> | aqua <i>Exc.</i>: <i>om. S</i>. | 11 ipsu crisoclon <i>S</i>, ad ipsum criso -collum <i>Exc.</i></p> - -<p>12 alum̄ soꝉ. <span class="smcapuc">II</span>. <i>S</i>, aluminis soꝉ <span class="smcapuc">II</span> <i>Exc.</i> | Item -criso collon <i>Exc. corr.</i></p> - -<p>13 argentu vibu <i>ante corr. L</i>.</p> - -<p>14 et -post haec intrat in caliclū <i>LS</i>: mittitur in calido <i>Exc.</i></p> - -<p><i>c. 8 seq. -ib. in Exc. f. 15<sup>b</sup>, ubi</i> Argiri confectio <i>cum suprascr. corr.</i> I̅t̅ -argenti gluten.</p> - -<p>17 heramen (<i>semper</i>) <i>L</i>, ęram̄ <i>S</i>.</p> - -<p>18 cū -argentum vibum <i>L</i>.</p> - -<p>19 siccetur <i>S et ante corr. Exc</i>. | teris <i>L</i>: -turris <i>S</i>.</p> - -<p>21 quod <i>LS</i>: quantum <i>Exc.</i> | Heramenti g. <i>L</i>, Ęr. g. -<i>S, ut corr. Exc. supra</i> Calcocollae confectio.</p> - -<p>22 commiscens -solvens <i>L</i></p> - -<p>23 commisceṇ̇s <i>L</i>. | Stagnicollae confectio <i>Exc.</i> -(<i>ubi supra</i> gluten <i>corr.</i>).</p> - -<p>24 Conf. lithocollae <i>Exc.</i> (<i>ubi supra -corr.</i> Petrae gluten).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxiii" id="Page_xxiii">[xxiii]</a></span></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">trito pulvere tolles ictiocollon ÷ <span class="smcapuc">I</span>, taurocollon ÷ <span class="smcapuc">I</span> et mittes</div> -<div class="line">cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem</div> -<div class="line">marmoris et facies gluten marmoris. <span class="gesperrt">Petrae gluten.</span> Ictiocollon</div> -<div class="line">÷ <span class="smcapuc">II</span>, casei gluten ÷ <span class="smcapuc">II</span>. et mittes ex ipso pulvere marmoris,</div> -<div class="line">sicut superius. <span class="gesperrt">Ligni</span> autem <span class="gesperrt">gluten</span>. taurocollon semotim, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum,</div> -<div class="line">sicut superius docuimus in exaurata.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch9">(9)</span> <span class="gesperrt">Compositio brondisino.</span> aeraminis partes duas,</div> -<div class="line">plumbi unam, stagni unam.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch10">(10)</span> <span class="gesperrt">Compositio cinnabarin</span> alithinis et mundissimae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam,</div> -<div class="line">argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam</div> -<div class="line">fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum</div> -<div class="line">et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus</div> -<div class="line">habente uncias <span class="smcapuc">II</span>. quod si maior erit, et tres uncias minus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii,</div> -<div class="line">ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla</div> -<div class="line">ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem.</div> -<div class="line">dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in</div> -<div class="line">circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem</div> -<div class="line">facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem</div> -<div class="line">succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum</div> -<div class="line">fuerit, dimittes eam refrigidare.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch11">(11)</span> <span class="gesperrt">Lulax</span> id est indica compositio. larin ÷ <span class="smcapuc">II</span>, vitrioli <span class="linenum">25</span></div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 tritū pulverē(-re <i>S</i>) <i>LS</i>. | yctio(yccio- <i>S</i>)collon <i>LS</i>.</p> - -<p>3 facis <i>L</i>. | Lithocolla. Item alia <i>Exc.</i></p> - -<p>5 Ligna <i>LS</i>. | glut≣ <i>L</i>, -glutat <i>S, ubi Exc.</i> Ligni autem gluten ＜glutat <i>sic add. corr.</i>＞ -<i>cf. xylocollam Diosc.</i></p> - -<p>6 gluten(-en <i>in ras.</i>). aurum autem <i>L</i> -(<i>ubi</i> glutat <i>Exc.</i>), Glutat aū aurū <i>S</i>.</p> - -<p><i>c. 9 = Exc. f. 22</i>.</p> - -<p>8 brondisino <i>L</i>, -sono <i>S</i> (brundisii <i>Exc.</i>).</p> - -<p>9 plumbi una ⁛ -stagni una <i>L</i> (<i>et sine p. S</i>).</p> - -<p><i>c. 10 = Exc. f. 22</i>.</p> - -<p>10 ἀληθινῆϲ -mundissimę <i>LS</i>: mundi spume a. v. <i>Exc.</i></p> - -<p>11 vi<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">b</span></span>i <i>L</i>. | -sulphuris <i>S</i>. | urina munda <i>om. Exc.</i> | parte una <i>S</i>.</p> - -<p>12 tollens -<i>LS</i> (tolle <i>Exc.</i>).</p> - -<p>13 qui & <i>sic LS</i> (quia et calor est <i>Exc.</i>). | -sufferịt <i>L</i>, -rit <i>ante corr.</i> (-ret) <i>S</i>. | sulfhur <i>L</i>, sulphur <i>S</i>.</p> - -<p>14 vi<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">b</span></span>o <i>L</i>. | mittis <i>LS</i>. | ampula <i>L</i>, ampullā n̄ plenv<sup>s</sup> <i>S</i>.</p> - -<p>15 ÷ <span class="smcapuc">II</span> <i>LS</i>. | tres ÷ <i>LS</i>.</p> - -<p>17 dimittis <i>LS</i>. | ampullam(-ā <i>S</i>) -<i>LS</i> (-la <i>Exc.</i>).</p> - -<p>18 devides <i>ante corr. L</i>.</p> - -<p>19 demittes <i>L</i>. | -flamina <i>S</i>.</p> - -<p>21 calorem <i>LS</i>.</p> - -<p>22 desinis <i>S</i>.</p> - -<p>23 ampullę -crepat <i>LS</i>.</p> - -<p><i>c. 11 sequitur etiam in Exc. f. 22<sup>b</sup></i> quomodo componatur -lulax i. indicū.</p> - -<p>25 Ludax <i>S</i>. | indico <i>S et ante corr. -L</i>. | iarin <i>hic L</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxiv" id="Page_xxiv">[xxiv]</a></span></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">mundi ÷ <span class="smcapuc">IIII</span>, alumen aegyptium ÷ <span class="smcapuc">II</span>, guatu ÷ <span class="smcapuc">II</span>, ipsum autem</div> -<div class="line">guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et</div> -<div class="line">alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam</div> -<div class="line">unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod</div> -<div class="line">pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum</div> -<div class="line">supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam</div> -<div class="line">requiescere.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram <span class="smcapuc">I</span>,</div> -<div class="line">et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="gesperrt">Specierum et ponderum atque colorum sumpta</span></div> -<div class="line"><span class="gesperrt">ex phisicis probamenta finiunt. Amen.</span> ＜<span class="sans">ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ.</span></div> -<div class="line">Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris</div> -<div class="line">et aedificiis adservanda.＞</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch12">(12)</span> <span class="gesperrt">De rosato.</span> <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris <span class="smcapuc">X</span></div> -<div class="line">sextariis mergis, et obstringit. a dies <span class="smcapuc">X</span> despumati mellis libras</div> -<div class="line">adicies, et uteris.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="gesperrt">De oleo liliacio.</span> Per olei libras singulas dena lilia</div> -<div class="line">curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sub divo.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="gesperrt">De oleo roseo.</span> In olei libras singulas rosae purgatae</div> -<div class="line">singulas uncias mittis, et <span class="smcapuc">VII</span> diebus in sole suspendis</div> -<div class="line">et luna.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="gesperrt">De rodomeli.</span> In suci rosae sextariis singulis libras <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">singulas mellis admisces, et diebus <span class="smcapuc">XL</span> sub sole suspendis.</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 (<i>et</i> 2) gautu <i>S</i> (<i>ubi</i> uuatum <i>bis Exc.</i> = herba isatis <i>cf. -Anecd. <span class="smcapuc">II</span>, 117</i>).</p> - -<p>2 guatū <i>L</i>. | semitim <i>S</i>. | pisa <i>L</i>: ipsa <i>S</i>.</p> - -<p>3 sine calce <i>LS</i>: sine salē <i>Exc.</i></p> - -<p>4 in ipsa: ipsas <i>Exc.</i></p> - -<p>5 pisas <i>L</i>: ipsas <i>S</i></p> - -<p>6 guatu pisatū <i>L</i>, gaittu (<i>hic</i>) pisatu <i>S</i> -(<i>ubi</i> guuatum <i>Exc.</i>).</p> - -<p>8 <i>sic</i> (<i>om.</i> dimittes, <i>quod habent Exc.</i>) -<i>LS</i>.</p> - -<p>9 <i>sic (om. rubrica) sine lac. LS (item Exc.)</i>. | urina munda -librā <span class="smcapuc">I</span> <i>L</i>, ur. mundo libra <span class="smcapuc">I</span> <i>S</i>.</p> - -<p>10 ipso di(e <i>S</i>)spumatum -(-u <i>S</i>) <i>LS</i>. | cum ipsa sis species (<i>sic pro</i> ipsas ispecies) -<i>etiam Escor.</i>, cum ipsas species <i>S</i>.</p> - -<p>11 collorum … phicis <i>S</i>.</p> - -<p>12-14 <i>haec solus (sic) add. S</i> (θεῷ δόξα <i>etc., om. ut Leid., -etiam Escor.</i>).</p> - -<p>13 coguerim (<i>sic</i>) <i>S</i>.</p> - -<p><i>c. 12 ex Palladio (in m. -Maio extr. VI, 13-16).</i></p> - -<p>16 Quinque <i>L</i>: Quibus <i>S</i>.</p> - -<p>17 <i>pro</i> -et post triginta dies X … (!).</p> - -<p>19 Per <i>om. S</i>. | dena¦lilia <i>L</i>, -denallia <i>S</i>.</p> - -<p>23 septem <i>S</i>.</p> - -<p>25 De rodo meli <i>L</i>, De rodo melle -<i>S</i>.</p> - -<p>26 ex (d.) <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxv" id="Page_xxv">[xxv]</a></span></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="appendicula-ch13">(13)</span> <span class="gesperrt">Si fistulae</span> aequalis grossitudinis fuerint et maior</div> -<div class="line">minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis</div> -<div class="line">eius diametrum, <span class="gesperrt">diapason</span> consonantiam ad se invicem</div> -<div class="line">resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem</div> -<div class="line">quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">mensuram contineat, <span class="gesperrt">bis diapason</span> consonantiam resonabunt.</div> -<div class="line">Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper</div> -<div class="line">longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri</div> -<div class="line">quod in cavo est, <span class="gesperrt">diatessaron</span> consonantiam resonabunt.</div> -<div class="line">Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri</div> -<div class="line">quod in cavo est, <span class="gesperrt">diapente</span> consonantiam resonabunt. Item</div> -<div class="line">si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper</div> -<div class="line">longitudinis eius octavam partem, <span class="gesperrt">tonum</span> resonabunt.</div> -<div class="line">Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia</div> -<div class="line"><span class="gesperrt">semitonium</span> erit.</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p><i>c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S -(om. L, ubi sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis -manu s. <span class="smcapuc">XV</span>). legitur etiam</i> (<i>inscr</i>. Iterum de fistulis) <i>in cod. -Bern. B. 56 s. X (Hagen) post notissimimum fr.</i> de fistulis -organicis (<i>v. praef. ed. pr. p. <span class="smcapuc">XII</span></i>), <i>quod ex cod. illo denuo edidit -A. Schubiger, Musikalische Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. -habetur idem fragmentum in cod. Einsidl. 319 s. X (Gabriel -Meier, Catal. I, 290), initium etiam in cod. Berlin. Phill. 1817 -s. X (Verz. I, 397).—additionem aliam hic habet post</i> Finit -<i>suum et sententiam latinam graecis litteris male scriptam cod. -Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab congregatione -beatorum Medardi et Sebastiani</i> K. regi <i>data (Sitz.-Ber. -d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181)</i>.</p> - -<p>9 diatesseron <i>S</i>. | sonabunt -<i>(hic) S</i>.</p> - -<p>14 tonus <i>S</i>.</p> - -<p>15 fistola <i>(hic) S</i>.</p> - -<p>17 <i>reliquum paginae -(versuum 18 ex 23) vacuum in S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<hr class="chap" /> - -<div class="italic"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxvi" id="Page_xxvi">[xxvi]</a></span></p> - -<h2>Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D. Alt. N. F. -<span class="smcapuc">VI</span>, 333) et Appendiculae Harl. c. 1 <span class="override-italics">(Uncia caerae …)</span> -ex compilatione chronologica et astronomica saeculi noni -incipientis (quae servatur in codice Vaticano Regin. 309 s. <span class="smcapuc">X</span>:<a name="FNanchor_9" id="FNanchor_9"></a><a href="#Footnote_9" class="fnanchor">[9]</a> -cf. Bethmann in Pertz Archiv <span class="smcapuc">XII</span>, 273) addo capita duo -(l. V c. 1-2) iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl. Montispess.) -gallico (<span class="smcapuc">I</span> p. 421 sq.).</h2> - -<p>Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae -(cuius non nisi reliquiae confusae extant in codd. -Mon. 210 = Vindob. 387, de quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. -in München 1888 cf. Detlefsen: Hermes <span class="smcapuc">XXXII</span>, 328) -habetur <span class="gesperrt">index</span> hic in cod. Vat. (qui fuit “liber sci dionysi in -francia” f. 1<sup>a</sup>) f. 4<sup>b</sup>(-5<sup>b</sup>):</p> - -<h3>Lib. I.</h3> - -<p>“I. Rota quae continet natalicia sc̅o̅rum in k̅l̅ nonis et -idibus per unumquemque mensem” (haec supra f. 2<sup>b</sup>).</p> - -<p>“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)</p> - -<p>III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12<sup>b</sup>).</p> - -<p>IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅i̅ (f. 17-29<sup>b</sup> -usque ad a. 1063, cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58).</p> - -<p>V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. -d. lat. Hss. Berl. I p. 292<sup>a</sup>. Rück p. 12.</p> - -<p>VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63).</p> - -<p>VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum -diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63<sup>b</sup>-64<sup>b</sup>).</p> - -<p>VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur -etc. usque ad c. <span class="smcapuc">XI</span>.</p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxvii" id="Page_xxvii">[xxvii]</a></span></p> - -<p>Sequuntur <a href="#liber2">libri II</a> capp. 22, <a href="#liber3">l. III</a> capp. 14, <a href="#liber4">l. IV</a> capp. 27 -(argumenta paschalia).</p> - -<p>Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris -habentur in excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 -saec. IX<sup>2</sup> (praeter V, 10), describo capitula libri V et VI:</p> - -<h3>Lib. V.</h3> - -<table summary="" class="em40"> - <tr> - <td>I. Excerptum de astrologia (f. 90-91).</td><td rowspan="2" class="valign border-l">cf. Verz. d. lat. Hss. Berlin I p. 292<sup>b</sup>. Rück l. c. p. 7.</td> - </tr> - <tr> - <td>II. De ordine ac positione stellarum in signis (f. 91-99 cum imag. pictis).</td> - </tr> - <tr> - <td>III. De positione et cursu septem planetarum (f. 99<sup>b</sup>).</td><td rowspan="4" class="valign border-l">ex Plin. l. II.</td> - </tr> - <tr> - <td>IIII. De intervallis earum (f. 100).</td> - </tr> - <tr> - <td>V. De absidibus earum (f. 100).</td> - </tr> - <tr> - <td>VI. De cursu earum per zodiacum (in textu “cotidianum”) circulum (f. 100<sup>b</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">VII. De interlunio (f. 101<sup>b</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">VIII. De eclypsi lunae (f. 101<sup>b</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">VIIII. De eclypsi solis (f. 101<sup>b</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102<sup>a</sup> -cum enumerat. eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, -810<sup>bis</sup>, 811, 812!)</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102<sup>a</sup>).</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2">XII. De praesagiis tempestatum (f. 102<sup>b</sup>-104<sup>b</sup>) ex Plin. -XVIII, 340-365.</td> - </tr> -</table> - -<h3>Lib. VI.</h3> - -<p>I. De ratione unciarum (f. 104<sup>b</sup>: <span class="sans">S̶S̶</span> scripulus est sex siliquae … -ins. cod. M).</p> - -<p>II. De probatione auri et argenti (f. 105).</p> - -<p>III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105).</p> - -<p>IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine -terrae et circuli per quem solis iter est (f. 105<sup>b</sup>).</p> - -<p>V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106).</p> - -<p>VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107).</p> - -<p>VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa -est (f. 107<sup>b</sup>).</p> - -<h3>Deinde Lib. VII.</h3> - -<p>“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) -continens de rerum naturis” (f. 108-116<sup>b</sup> cum 51 capp.).</p> - -<p>Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus -etc.” Hultsch no. 137-39, f. 119<sup>b</sup> De ventis, f. 121 Cursus -lunae per XII signa cum tabulis etc., f. 124<sup>b</sup>-125<sup>a</sup> opusc. -comput. ad annum 885, rotae f. 126<sup>b</sup>-127, f. 128 “horologium -viatorum”, f. 128<sup>b</sup>-140 calendarium, deinde cum tabulis aliis -<span class="pagenum"><a name="Page_xxviii" id="Page_xxviii">[xxviii]</a></span>de computo varia usque ad f. 156<sup>b</sup>.</p> - -<p>Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae -(quae integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii -Par. = Vat. reg. 309 = V, quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) -haec duo veteris auctoris fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) -in cod. Montp. 334 saec. IX<sup>2</sup> (de quo supra) = M et (duo sola) -cod. Laud. 426<sup>bis</sup> (Palladii antiquissimo s. IX f. 120<sup>b</sup> sq.) = L, -item Scletstat. 1151<sup>bis</sup> s. X (Vitruvii f. 37<sup>b</sup> sq.) = S et (cum -praeced. de rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos -ipse vidi: de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181<sup>b</sup> sq.) cf. Rück p. 24. -praeterea prius fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum -est in Epitomam Faventini interpolatam (quae est De architectura -valde utilis scientia), cuius exscripsi cod. Paris. 6842<sup>c</sup> (s. XIII) -= p, (ubi est cap. ultimum), contuli cod. Laud. 403 (s. XII<sup>2</sup>) -= l (ubi paenultimum).</p> - -<div class="footnotes"> -<div class="footnote"> -<p><a name="Footnote_9" id="Footnote_9"></a><a href="#FNanchor_9"><span class="label">[9]</span></a> nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f. 1<sup>a</sup> -(pertin. ad a. 1107). alterius item manus sed fere coaeva est -nota subscripta f. 2<sup>a</sup> <span class="override-italics">Rex chnut devicit anglos et subiugavit</span> -(c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata sunt etiam -quae habes f. 16<sup>b</sup> + f. 3<sup>b</sup>-4<sup>a</sup>.</p> -</div> -</div> - -</div> - -<hr class="chap" /> - -<div class="page" id="deprobatione-full"> - -<span class="link"><a href="#deprobatione-plain">Plain text</a></span> - -<h2>De probatione auri et argenti.</h2> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento</div> -<div class="line">similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui</div> -<div class="line">vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra</div> -<div class="line">cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">statera, <span class="smcapuc">XII</span> denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius</div> -<div class="line">argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si</div> -<div class="line">inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem</div> -<div class="line">inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve</div> -<div class="line">in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem</div> -<div class="line">massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus</div> -<div class="line">scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito.</div> -<div class="line">si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit.</div> -<div class="line">si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 <i>Tit. om. S</i>.</p> - -<p>2 parum <i>p</i>.</p> - -<p>3 tamen ponderis: ponderis -tamen <i>l</i>.</p> - -<p>4 vicesima: vicesima quarta et insuper ducentesima -<span class="smcapuc">XL</span><sup>ma</sup> <i>add. solus S (item infra v. 6)</i>.</p> - -<p>6 <span class="smcapuc">XII</span>: undecim <i>solus S</i>.</p> - -<p>7 auro <i>om. V</i>. | invenitur <i>V p</i>.</p> - -<p>8 aliquod opus <i>L</i>. | auro <i>om. S</i>. | -per commixtionem <i>S</i>, permixtum <i>p</i>.</p> - -<p>9 inesse: esse <i>p</i>. | quantum -vae <i>L</i>, quantumque <i>p</i>.</p> - -<p>10 contineatur: conveniatur <i>L</i>.</p> - -<p>11 exanimato <i>L</i>. | suspecti: c̄ suspecti <i>l</i>. | pensatū <i>m</i>. | pensante -(<i>sic</i>) massam <i>p</i>, pensante massa <i>l</i>.</p> - -<p>12 fabricante <i>p</i>.</p> - -<p>14 argea -<i>L</i>.</p> - -<p>15 alleviato <i>L</i>.</p> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxix" id="Page_xxix">[xxix]</a></span></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem</div> -<div class="line">partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere</div> -<div class="line">fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter</div> -<div class="line">densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum</div> -<div class="line">propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate</div> -<div class="line">argenti <span class="smcapuc">XII</span> denarios significare libram, sicut <span class="gesperrt">prima</span></div> -<div class="line"><span class="gesperrt">lectionis huius fronte</span> praefixum est.</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> -<!--empty div for layout reasons...--> -</div> - -<hr class="chap" /> - -<span class="link"><a href="#demensura-plain">Plain text</a></span> - -<h2 id="demensura-full">De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus.</h2> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ad certum cerae pondus respondere debeat.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Ad cerae unciam unam stagni unciae <span class="smcapuc">VII</span> et denarii <span class="smcapuc">XVII</span>,</div> -<div class="line">aeris albi unciae <span class="smcapuc">VIII</span> et denarii <span class="smcapuc">XVI</span>, aeris cypri … unciae <span class="smcapuc">VIIII</span></div> -<div class="line">et denarii <span class="smcapuc">III</span>, argenti unciae <span class="smcapuc">X</span> et denarii <span class="smcapuc">XII</span>, plumbi unciae <span class="smcapuc">XII</span></div> -<div class="line">et denarii <span class="smcapuc">VI</span>, auri unciae <span class="smcapuc">XVIIII</span> et denarii <span class="smcapuc">VIII</span>. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Item si cerae fuerit libra, <span class="gesperrt">stagni</span> <span class="smcapuc">VII</span> librae et unciae <span class="smcapuc">X</span></div> -<div class="line">et denarii <span class="smcapuc">IIII</span> mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit,</div> -<div class="line">tot <span class="smcapuc">VII</span> uncias et <span class="smcapuc">XVII</span> denarios stagni pondus habere debebit.</div> -<div class="line">et ideo si cerae fuerit libra, id est <span class="smcapuc">XII</span> unciae, duodecies <span class="smcapuc">VII</span></div> -<div class="line">unciae stagni, quae faciunt <span class="smcapuc">VII</span> libras, et duodecies <span class="smcapuc">XVII</span> denarii <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">mittendi sunt, qui faciunt <span class="smcapuc">CCIIII</span> denarios, id est uncias <span class="smcapuc">X</span> et</div> -<div class="line">denarios <span class="smcapuc">IIII</span>.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">si fuerit cerae libra, <span class="gesperrt">aeris albi</span> librae <span class="smcapuc">VIII</span> sumendae sunt</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 inclinabitur (<i>iterum</i>) <i>M</i>, inclinetur <i>p</i>.</p> - -<p>3 solum <i>V</i>. | -pondus <i>p</i>.</p> - -<p>4 laevitatis <i>L</i>, lenitatis <i>V</i>.</p> - -<p>5 est referendum: -con(c̄)ferendum <i>V</i>.</p> - -<p>7 <span class="smcapuc">XII</span> denarios (dn̅r̅s̅ <i>L</i>): denar .<span class="smcapuc">XII</span>. <i>S</i>. | -libram: vicesimam partem libre <i>solus l</i>. | p. huius lectionis f. -<i>S</i>.</p> - -<p>8 fronte <i>om. l</i>. | premissum est <i>l</i>.</p> - -<p>9-11 (De mensura—certum) -<i>in vacuo pro rubrica scribenda (2½ versuum) spatio -om. S</i> (<i>qui incipit</i> aerae pondus r. d.).</p> - -<p>9 (<i>etc.</i>)caerae (-rę, -re) -<i>LMVSm semper</i>.</p> - -<p>11 deb& <i>S</i>.</p> - -<p>13 <span class="smcapuc">XVI</span> <i>MVSm</i>: <span class="smcapuc">XVII</span> <i>L</i>. | -<i>post</i> aeris cypri <i>lacunam significavi quia statim subiecta auricalci -(v. infra) mensura, aeris cypri</i> (<span class="smcapuc">VIIII</span> u. + <span class="smcapuc">I</span> d.) <i>excidit (iam in -exemplari ex quo descripta est coll. Vaticana, unde pendent -omnes)</i>.</p> - -<p>14 unciae (un̅c̅) <span class="smcapuc">XII</span> <i>LMVm</i>: ÷ I. <i>S</i>.</p> - -<p>15 <span class="smcapuc">VI</span> <i>MVSm</i>: -<span class="smcapuc">V</span> <i>L</i>. | <span class="smcapuc">VIII</span> <i>LMVm</i>: <span class="smcapuc">VIIII</span> <i>S</i>.</p> - -<p>17 <span class="smcapuc">IIII</span>: quattuor <i>MV.</i> | quot: -quod <i>L</i>. | cae(ę)ra: cęrę <i>L</i>.</p> - -<p>18 et <span class="smcapuc">XVII</span>: et <span class="smcapuc">X</span> et <span class="smcapuc">VIII</span> <i>S</i>.</p> - -<p>19 <span class="smcapuc">VII</span>: -<span class="smcapuc">XVII</span> <i>M</i>.</p> - -<p>20 duodecies: Duę decies <i>L</i>.</p> - -<p>21 unciae <i>M</i>.</p> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_xxx" id="Page_xxx">[xxx]</a></span></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">et duodecies <span class="smcapuc">XVI</span> denarii, quod sunt <span class="smcapuc">CXCII</span> denarii, qui faciunt</div> -<div class="line">uncias <span class="smcapuc">VIIII</span> et denarios <span class="smcapuc">XII</span>.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">in libram cerae <span class="gesperrt">aeris cypri</span> librae <span class="smcapuc">VIIII</span> et denarii <span class="smcapuc">XII</span></div> -<div class="line">mittendi sunt.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">sic in libram cerae <span class="gesperrt">auricalci</span> librae <span class="smcapuc">VIIII</span> et duodecies <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios <span class="smcapuc">XVI</span>.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">contra libram cerae <span class="gesperrt">argenti</span> librae <span class="smcapuc">X</span> et duodecies <span class="smcapuc">XII</span></div> -<div class="line">denarii.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">simili modo in libram cerae <span class="gesperrt">plumbi</span> librae <span class="smcapuc">XII</span> et duodecies</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">VI</span> denarii mittendi sunt. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">in auri fusione contra libram cerae <span class="gesperrt">auri</span> librae <span class="smcapuc">XVIIII</span> et</div> -<div class="line">duodecies octo denarii, quod sunt unciae <span class="smcapuc">IIII</span> et denarii <span class="smcapuc">XVI</span>.</div> -</div> -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 <span class="smcapuc">VIIII</span>: <span class="smcapuc">VIII</span> <i>V</i>.</p> - -<p>4 mittende <i>L</i>.</p> - -<p>6 tres: <span class="smcapuc">III</span> <i>MS</i>. | unam: -<span class="smcapuc">I</span> <i>LS</i>. | <span class="smcapuc">XVI</span>: <span class="smcapuc">VI</span> <i>L</i>.</p> - -<p>7 Contra—(11) auri fusione <i>om. M</i>. | duodecies -<span class="smcapuc">XII</span> <i>LSm</i>: duodecim <i>V</i>.</p> - -<p>11 contrā (<i>sic</i>) <i>L</i>.</p> - -<p>12 octo: -<span class="smcapuc">VIII</span> <i>S</i>. quod (qđ <i>L</i>) sunt <i>LMVm (ut supra)</i>: qui faciunt <i>S</i> -(<i>qui suus est et arbitrarius, ut in Vitruvio et in Faventino etc.</i>). | -unciae: ÷ <i>S</i>. | <span class="smcapuc">IIII</span> <i>ego</i>: <span class="smcapuc">III</span>. <i>LMVSm</i>. | <span class="smcapuc">XVI</span>: <span class="smcapuc">XIII</span>. <i>S</i>.</p> - -</div> -</div> - -<hr class="chap" /> - -<p class="titlepage"><span class="larger">VITRUVII</span><br /> -<br /> -DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM</p> - -<hr class="chap" /> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_1" id="Page_1">[1]</a></span></p> - -<p><span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt1" id="pagenum-alt1">1</a></span></p> - -<h1>VITRUVII DE ARCHITECTURA</h1> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius1">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<h2><a name="liber1" id="liber1"></a>LIBER PRIMUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para1">1</span> Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar,</div> -<div class="line">imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis</div> -<div class="line">hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur</div> -<div class="line">et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque</div> -<div class="line">| Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam,</div> -<div class="line">tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis</div> -<div class="line">cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para2">2</span> interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero</div> -<div class="line">attenderem te non | solum de vita communi omnium curam <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate</div> -<div class="line">publicorum aedificiorum, ut civitas per te non</div> -<div class="line">solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas</div> -<div class="line">imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates,</div> -<div class="line">non putavi praetermittendum | quin primo quoque <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum</div> -<div class="line">parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus.</div> -<div class="line">cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt2" id="pagenum-alt2">2</a></span></div> -<div class="line">eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 um (<i>sic sine litt. init., quam</i> D <i>pro</i> C <i>adscr. manus recens</i>) -divina tua mens <i>in albo primae lineae suppl. G<sup>c</sup></i> (Cum—numen -<i>litt. capital. scr. H primo pag. versu</i>). | <span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">ca</span></span>esar <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>10 <span class="split"><span class="top">”</span><span class="bottom">c</span></span>uram … <span class="split"><span class="top">”</span><span class="bottom">h</span></span>abere <i>signis mutandae positionis coniungit S<sup>c</sup> (ut ed. Lor.)</i>.</p> - -<p>11 constitutione <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: constitutionem <i>H</i> (-nē) <i>G</i>.</p> - -<p>17 (virtutis) -erat <i>add. S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_2" id="Page_2">[2]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius2">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens</div> -<div class="line">in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio</div> -<div class="line">et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum</div> -<div class="line">| et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para3">3</span> servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad</div> -<div class="line">exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi</div> -<div class="line">scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum</div> -<div class="line">ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi</div> -<div class="line">praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante</div> -<div class="line">facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para4">I</span> Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis</div> -<div class="line">eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae</div> -<div class="line">ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica</div> -<div class="line">et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">generis opus est ad propositum deformationis.</div> -<div class="line">ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para5">2</span> proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque</div> -<div class="line">architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt3" id="pagenum-alt3">3</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 ballistarum <i>G</i>: balistarum <i>HS</i> (<i>ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi</i> -ballistae <i>H<sup>c</sup> 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr.</i> ball- <i>ut -ego semper, cum rec. PSG praeferant</i> bal-).</p> - -<p>4 scorpion<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">e</span></span>m <i>H</i>.</p> - -<p>5 quae (Quę <i>S</i>) cum <i>HS</i>: Quęcūq⁊ <i>G</i>.</p> - -<p>6 recognotionem <i>S</i>.</p> - -<p>7 (servasti) in animo. <i>add. S</i> (<i>suo errore</i>).</p> - -<p>10 aedificaviss& -<i>ante ras. H</i>.</p> - -<p>12 traderentur (<i>quasi ab</i> gestarum) <i>x</i> (<i>cf. p. -103, 22</i>).</p> - -<p>14 sunt (<i>a. c.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>17 cuius iudicio probantur -omnia <i>GS</i> (<i>cf. p. 132, 24</i>): <i>om. H</i>.</p> - -<p>18 ex <i>GS</i>: & (et) <i>H</i>.</p> - -<p>20 quae (quę <i>SG</i>) <i>x</i>. | cuius cumque <i>HG</i>: unius cuiusque <i>S</i> -(unius <i>ante</i> cuius cumque <i>add. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>22 quaerés (<i>sic, cum -apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc.</i>) <i>H</i>. | sollertiae (-tię <i>GS</i>) ac rationis -proportione <i>x</i> (<i>cf. p. 65, 6. 10, 18</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_3" id="Page_3">[3]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius3">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at</div> -<div class="line">qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati</div> -<div class="line">citius cum auctoritate quod fuit propositum sunt adsecuti.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para6">3</span> cum in omnibus enim rebus, tum | maxime etiam in architectura <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">haec duo insunt, quod significatur et quod significat. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">significatur proposita res de qua dicitur, hanc</div> -<div class="line">autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata.</div> -<div class="line">quare videtur utraque parte exercitatus esse</div> -<div class="line">debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam</div> -<div class="line">| ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio</div> -<div class="line">perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit,</div> -<div class="line">peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures</div> -<div class="line">noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit,</div> -<div class="line">medicinae | non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">astrologiam caelique rationes cognitas habeat.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para7">4</span> Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum</div> -<div class="line">scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem</div> -<div class="line">efficere possit. deinde graphidos scientiam habere, quo</div> -<div class="line">facilius | exemplaribus pictis quam velit operis speciem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat</div> -<div class="line">architecturae, et primum ea euthygrammi et circini</div> -<div class="line">tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis</div> -<div class="line">expediuntur descriptiones normarumque et librationum et</div> -<div class="line">linearum directio|nes. item per opticen in aedificiis ab <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt4" id="pagenum-alt4">4</a></span></div> -<div class="line">certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum</div> -<div class="line">rationes explicantur, difficilesque symmetriarum</div> -<div class="line">quaestiones geometricis rationibus | et methodis inveniuntur. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 fuerant <i>G</i> (<i>Eberhard</i>): fuerunt <i>HS</i>.</p> - -<p>10 disciplinā <i>H<sup>c</sup>S</i>: --na <i>H</i>, -nas <i>G</i>.</p> - -<p>11 aut (<i>ante corr.</i>) <i>om. H</i>. | aut sine ingenio -disciplina <i>G</i>.</p> - -<p>13 graphidos <i>HG</i>: -dis <i>S</i> (<i>ut x v. 19</i>) <i>et in m.</i> -idē. descriptionibꝰ figurarū vel picturę <i>S<sup>c</sup></i></p> - -<p>17 haec <i>H</i>, hęc <i>S</i>: -hę <i>G</i>.</p> - -<p>22 ex euthy(-i <i>G</i>)grammis circini <i>x</i>.</p> - -<p>23 aeris <i>S</i>.</p> - -<p>24 descriptionis <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>25 opthicen <i>HS</i>, optichen <i>G</i>.</p> - -<p>26 dicuntur <i>G</i>. | arithmetichen (-<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">c</span></span>en <i>S<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_4" id="Page_4">[4]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius4">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para8">5</span> historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta</div> -<div class="line">saepe in operibus architecti designant, de quibus</div> -<div class="line">argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere</div> -<div class="line">debent. quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres</div> -<div class="line">stolatas, quae caryatides dicuntur, pro | columnis in opere <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus</div> -<div class="line">ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis</div> -<div class="line">cum Persis hostibus contra Graeciam consensit,</div> -<div class="line">postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi</div> -<div class="line">consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">| capto viris interfectis civitate desacrata matronas <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas</div> -<div class="line">neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho</div> -<div class="line">ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia</div> -<div class="line">pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tunc architecti | fuerunt aedificiis publicis designaverunt <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam posteris</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para9">6</span> nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non</div> -<div class="line">minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico</div> -<div class="line">proelio pauca manu | infinitum numerum exercitus Persarum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt5" id="pagenum-alt5">5</a></span></div> -<div class="line">cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis</div> -<div class="line">et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo</div> -<div class="line">constituerunt, ibique captivorum | simulacra barbarico vestis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore</div> -<div class="line">eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis</div> -<div class="line">aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 argumentis <i>x</i>.</p> - -<p>4 si quis <i>x</i> (<i>ut p. 7, 14</i>).</p> - -<p>5 cary(i <i>HS</i>)atides -<i>x</i>.</p> - -<p>6 percontantibus <i>HG</i>: percuntantibus <i>H<sup>c</sup></i>, percunctantibus -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>7 caria <i>x</i>. | peloponnessis <i>H</i>, -ponensis -<i>GS</i>.</p> - -<p>10 caryatibus <i>H</i>, cariatybus <i>G</i>, cariatibus <i>S</i>.</p> - -<p>11 declarata -<i>x</i>.</p> - -<p>13 una (unâ <i>S</i>) <i>sic x</i>.</p> - -<p>16 (designaverunt) quod -<i>add. S</i>.</p> - -<p>17 onera <i>S<sup>c</sup></i>. | ferundo <i>H</i>: ferendo <i>H<sup>c</sup>GS</i>.</p> - -<p>18 caryatium -<i>x</i>.</p> - -<p>19 Agesipolidos: hagest illae (ille <i>G</i>, hagestillę <i>SG<sup>c</sup></i>) -polidos <i>x</i>. | Plataico: pitalco <i>x</i>.</p> - -<p>23 tropae(ę <i>G</i>)o <i>HG</i>: -tropheo <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">[5]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius5">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">parati. itaque ex eo multi statuas Persicas | sustinentes <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo</div> -<div class="line">argumento varietates egregias auxerunt operibus. item</div> -<div class="line">sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para10">7</span> architectos tenere oportet. philosophia vero perficit architectum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">animo magno et uti non sit adrogans, sed potius</div> -<div class="line">| facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est maximum, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest.</div> -<div class="line">ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat</div> -<div class="line">animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">dignitatem bonam famam habendo. et haec enim philosophia</div> -<div class="line">praescribit. | praeterea de rerum natura quae graece <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est</div> -<div class="line">studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales</div> -<div class="line">quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus</div> -<div class="line">spiritus naturales aliter at|que aliter fiunt, quorum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia</div> -<div class="line">principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut</div> -<div class="line">Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his | rebus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt6" id="pagenum-alt6">6</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para11">8</span> a philosophis erit institutus. musicen autem sciat oportet,</div> -<div class="line">uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat,</div> -<div class="line">praeterea ballistarum catapultarum scorpionum temperaturas</div> -<div class="line">possit recte facere. in capitulis enim dextra ac <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sinistra | sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur</div> -<div class="line">nec praeligantur nisi sonitus ad artificis aures</div> -<div class="line">certos et aequales fecerint. bracchia enim quae in eas</div> -<div class="line">tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 multi <i>GS</i>: multis <i>ante ras. H</i>.</p> - -<p>5 oporteat <i>x</i>.</p> - -<p>13 phy(i <i>S</i>)siologia -<i>HS</i>, phisioloya <i>G</i>. | (dicitur.) quę <i>add. S</i>.</p> - -<p>16 circuitionibus -<i>x</i>.</p> - -<p>19 ctesibii: cum(cū <i>GS</i>)thesbia <i>x</i>.</p> - -<p>23 uti ꝉ (vel) -canonicā G (<i>sed eraso</i> ꝉ <i>supra scr.</i> ꝉ canorā <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>26 emitoniorum -<i>HS</i>.</p> - -<p>27 surculis <i>x</i>.</p> - -<p>29 fecerint <i>GS</i>: -runt <i>H</i>. | bracchia -<i>H</i>: brachia <i>GS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_6" id="Page_6">[6]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius6">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">utraque plagam mittere | debent. quodsi non homotona <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para12">9</span> fuerint, inpedient directam telorum missionem. item theatris</div> -<div class="line">vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica</div> -<div class="line">ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci</div> -<div class="line">ηχεια appellant, ad symphonias musicas sive concentus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">componuntur divisa in circinatione dia|tessaron et diapente <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">et ＜diapason ad＞ disdiapason, uti vox scaenici sonitus</div> -<div class="line">conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, aucta</div> -<div class="line">cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat</div> -<div class="line">aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para13">10</span> | nemo poterit. disciplinam vero medicinae novisse oportet <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">propter inclinationes caeli, quae Graeci κλιματα dicunt,</div> -<div class="line">et | aeris et locorum qui sunt salubres aut pestilentes <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt7" id="pagenum-alt7">7</a></span></div> -<div class="line">aquarumque usus. sine his enim rationibus nulla salubris <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet</div> -<div class="line">ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum</div> -<div class="line">ad ambitum stilli|cidiorum, et cloacarum, luminum, item <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">aquarum ductiones. et cetera quae eiusmodi sunt nota</div> -<div class="line">oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum</div> -<div class="line">relinquantur et ut legibus scribendis prudentia</div> -<div class="line">caveri possit et locatori et conductori. | namque si lex <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab</div> -<div class="line">utroque liberetur. ex astrologia autem cognoscitur oriens <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">occidens meridies septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium</div> -<div class="line">solstitium astrorum cursus. quorum notitiam si qui non</div> -<div class="line">habuerit, horologiorum rationem omnino scire | non poterit. <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para14">11</span> Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et</div> -<div class="line">abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 utrae(ę <i>GS</i>)que <i>x</i>. | o motonia <i>HG</i>, ＜o＞motonia <i>in ras. -S</i> (i. equaliter sonantia <i>in textu ipso male add. S</i>).</p> - -<p>2 impedient -directam <i>G et in ras. S</i>: impediendi | rectam <i>H</i>.</p> - -<p>4 sonitum -(-tū <i>GS</i>) & d. <i>x</i>. | 5 echea <i>x</i>. | 7 diapason ad <i>om. x</i>.</p> - -<p>13 inclinationem (-nē <i>GS</i>) <i>x</i>. | climata <i>x</i>.</p> - -<p>17 communibus -<i>x</i>.</p> - -<p>23 cavere <i>x</i>.</p> - -<p>27 si qui <i>Praun</i>: si quis <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_7" id="Page_7">[7]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius7">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">se iuste repente profiteri architectos nisi qui ab aetate</div> -<div class="line">puerili his gradibus disciplinarum scandendo, scientia plerarumque</div> -<div class="line">lit|terarum et artium nutriti pervenerint ad summum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para15">12</span> templum architecturae. at fortasse mirum videbitur</div> -<div class="line">inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">perdiscere et memoria continere. cum autem animadverterint</div> -<div class="line">omnes disciplinas inter se coniunctionem</div> -<div class="line">rerum et communicationem | habere, fieri posse faciliter <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">credent. encyclios enim disciplina uti corpus unum ex</div> -<div class="line">his membris est composita. itaque | qui a teneris aetatibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt8" id="pagenum-alt8">8</a></span></div> -<div class="line">agnoscunt easdem notas communicationemque omnium</div> -<div class="line">disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque</div> -<div class="line">de veteribus architectis Pytheos, qui Priene aedem</div> -<div class="line">Minervae | nobiliter est architectatus, ait in suis <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere</div> -<div class="line">posse facere quam qui singulas res suis industriis et</div> -<div class="line">exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. id</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para16">13</span> autem re non expeditur. non enim debet nec potest esse</div> -<div class="line">architectus gram|maticus uti fuerat Aristarchus, sed non <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos,</div> -<div class="line">nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus,</div> -<div class="line">nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed</div> -<div class="line">rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates,</div> -<div class="line">sed non aniatrologetos, | nec in ceteris doctrinis <span class="linenum">25 (15)</span></div> -<div class="line">singulariter excellens, sed in is non inperitus. non enim</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 se <i>om. x</i> (<i>ut G p. 36, 1</i>).</p> - -<p>2 ẹscandendo <i>H</i>. | plerumque -<i>x</i>.</p> - -<p>4 ac <i>x</i>.</p> - -<p>5 hominibus <i>x</i>.</p> - -<p>8 haberi <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>9 enciclios -<i>G</i>.</p> - -<p>10 qui a: quia <i>x</i> (qui¦a <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>14 py(i <i>G</i>)thios <i>HG</i>, -pythius (<i>ut 9, 7 x</i>) <i>S</i>. | prieni <i>H</i> (<i>cf. p. 159, 3</i>), primus <i>S</i>, primus -ꝉ̣ p̲r̲i̲e̲n̲i̲ <i>G</i> <i>i. e.</i> primus <i>G<sup>c</sup></i> (<i>cf. ad p. 6, 2</i>)</p> - -<p>20 fuerat -(<i>cf. p. 252, 2 etc.</i>): fuerit <i>x</i>. | aristarcus <i>G</i>.</p> - -<p>21 agrammatus <i>x</i>.</p> - -<p>25 aniatrologetus <i>G</i>, -gecus <i>H</i> (<i>sed</i> -getus <i>H<sup>c</sup> = LP</i>), -gicus -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>26 is: his <i>x. ita sexcenties</i> (<i>praevalente pronomine</i> hic -<i>apud recentiores</i>) <i>poterit corrigi: cf. mox p. 9, 6. quod raro -tentavi, nisi quod semper scribo</i> is qui … <i>pro</i> hic qui … -(<i>quod est rec. et medii aevi</i>). | imperitos <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_8" id="Page_8">[8]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius8">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam</div> -<div class="line">consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para17">14</span> percipere vix cadit in potestatem. nec tamen non tantum</div> -<div class="line">architecti non possunt in omnibus rebus | habere summum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">effectum, sed etiam ipsi qui privatim proprietates tenent <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">artium non efficiunt ut habeant omnes sum|mum laudis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt9" id="pagenum-alt9">9</a></span></div> -<div class="line">principatum. ergo si in singulis doctrinis singuli artifices</div> -<div class="line">neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt</div> -<div class="line">consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus</div> -<div class="line">artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum | et magnum <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">facere ne quid ex is indigeat, sed etiam ut omnes artifices</div> -<div class="line">superet qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para18">15</span> summa praestiterunt. igitur in hac re Pytheos errasse</div> -<div class="line">videtur quod non animadvertit ex duabus rebus singulas</div> -<div class="line">artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione. |ex <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">his autem unum proprium est eorum qui singulis rebus</div> -<div class="line">sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune</div> -<div class="line">cum omnibus doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et</div> -<div class="line">musicis est de venarum rythmo et ad pedem motu, at si</div> -<div class="line">vulnus mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">non accedet mu|sicus, sed id opus proprium erit medici. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para19">16</span> aures suam cantionibus recipiant iucunditatem. similiter</div> -<div class="line">cum astrologis et musicis est disputatio communis de</div> -<div class="line">sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">trigonis diatessaron et diapente, | et geometris de visu qui <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">graece λογοϲ οπτικοϲ appellatur, | ceterisque omnibus doctrinis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt10" id="pagenum-alt10">10</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 eligantias <i>x</i> (<i>sic etiam 87, 2 et H 36, 17. 145, 21. item -G 86, 12—sed</i> elegantiam <i>10, 3 x</i>).</p> - -<p>6 laudes (<i>a. c.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>11 is <i>S</i>: his <i>HG et</i> (<i>ubi</i> ex<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">ı</span></span>ſ) <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>12 qui <i>HS</i>: q<span class="split"><span class="top">ı</span><span class="bottom">u</span></span>,ín <i>S</i> (<i>id est</i> -quin <i>S</i>, qui in <i>S<sup>c</sup></i>), & qui <i>G</i>.</p> - -<p>16 est: esse (e̅e̅ <i>GS</i>) <i>x</i>. | rebus -<i>om. S</i> (<i>suppl. S<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>18 ratione (-nē <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 est: & <i>x</i>. -pythmo <i>x</i> (<i>sed supra S<sup>c</sup></i> ꝉ rithmo). | pedem motus <i>H</i>, pedū -motus <i>GS</i> (s. metricorum <i>supra add. S<sup>c</sup></i>). | at: ut <i>x</i>.</p> - -<p>23 suae -(suę <i>GS</i>) <i>x</i>. | iocunditatem (<i>sic</i>) <i>semel H</i> (<i>semper SEG</i>).</p> - -<p>25 stillarum <i>ante corr. H</i> (<i>ut 230, 11 H, qui</i> staellae <i>232, 8</i>).</p> - -<p>26 trigonis <i>GS</i>: tridonis <i>H</i>. | et g. de visu: a g. divisus <i>x</i>.</p> - -<p>27 logos opticos <i>x</i> | appellat᷎ <i>H</i> = apellat᷑ <i>S</i>, appellatur <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">[9]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius9">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad</div> -<div class="line">disputandum. operum vero ingressus, qui manu ac tractationibus</div> -<div class="line">ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui</div> -<div class="line">proprie una arte ad faciendum sunt | instituti. ergo satis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">abunde videtur fecisse qui ex singulis doctrinis partes et <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">rationes earum mediocriter habet notas eas quae necessariae</div> -<div class="line">sunt ad architecturam, uti si quid de his rebus et artibus</div> -<div class="line">iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. quibus vero</div> -<div class="line">natura tantum tribuit sollertiae acumi|nis memoriae ut <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">possint geometriam astrologiam musicen ceterasque disciplinas <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">penitus habere notas, praetereunt officia architectorum</div> -<div class="line">et efficiuntur mathematici. itaque faciliter contra</div> -<div class="line">eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum</div> -<div class="line">sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut</div> -<div class="line">| aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus,</div> -<div class="line">Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res</div> -<div class="line">organicas et gnomonicas numero naturalibusque rationibus</div> -<div class="line">inventas atque explicatas posteris reliquerunt.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para20">17</span> | Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur,</div> -<div class="line">officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse</div> -<div class="line">exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat</div> -<div class="line">non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias</div> -<div class="line">habere dis|ciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab is <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt11" id="pagenum-alt11">11</a></span></div> -<div class="line">qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum ad regulam <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">artis grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque</div> -<div class="line">non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus</div> -<div class="line">summis rationibus | artis exercitatus sed ut architectus <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 ac: aut <i>x</i>.</p> - -<p>5 ex <i>om. S</i> (<i>sed supra suppl.</i> in <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>8 deficiat -<i>S<sup>c</sup></i>: -tur <i>x</i> (<i>cf. p. 184, 14. 132, 20 etc.</i>).</p> - -<p>15 phy(i <i>S</i>)lolaus -<i>x</i>. | architas <i>GS</i>.</p> - -<p>17 ab <i>HG</i>: a <i>H<sup>c</sup>S(G<sup>c</sup>)</i></p> - -<p>18 organicas gnomonicas -<i>G et</i> (<i>ips. corr.</i>) <i>H S<sup>c</sup></i> (= <i>L</i>), organicas gnominicas <i>H<sup>2</sup>S</i> -(= <i>P. cf. not. ed. pr.</i>).</p> - -<p>20 ab <i>HG</i>: ac <i>S</i> (<i>ubi</i> naturali＜s＞ -<i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>22 deb& <i>S</i>.</p> - -<p>24 non ＜summas sed etiam iuxta necessitatem＞ -mediocres <i>in ras. S<sup>c</sup></i>.| mediocris <i>H</i>.</p> - -<p>25 peto: Pro eo <i>S</i> -(<i>ubi post</i> lecturi <i>add. S<sup>c</sup></i> expostulo). | is: his <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">[10]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius10">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">is litteris imbutus haec nisus sum scribere. de</div> -<div class="line">artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes</div> -<div class="line">polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus</div> -<div class="line">sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate</div> -<div class="line">me sine dubio praestaturum. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para21">II</span> | Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ταξιϲ dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci διαθεϲιν</div> -<div class="line">vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et</div> -<div class="line">distributione, quae graece οικονομια dicitur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para22">2</span> Ordinatio est modica membrorum operis commoditas <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">| separatim universaeque proportionis ad symmetriam comparatio. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">haec componitur ex quantitate, quae graece</div> -<div class="line">ποϲοτηϲ dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius</div> -<div class="line">operis ＜membris＞ sumptio e singulisque membrorum partibus</div> -<div class="line">universi operis conveniens effectus. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">e compositionibus effectus operis cum qualitate. species</div> -<div class="line">dispositionis, quae graece dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia</div> -<div class="line">orthographia scaenographia. ichnographia est</div> -<div class="line">circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">forma|rum in solis arearum descriptiones. orthographia <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">autem est | erecta frontis imago modiceque picta rationibus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt12" id="pagenum-alt12">12</a></span></div> -<div class="line">operis futuri figura. item scaenographia est frontis</div> -<div class="line">et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum</div> -<div class="line">omnium linearum responsus. hae nascuntur ex cogitatione <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et inventione. | cogitatio est cura, studii plena et industriae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">vigilantiaeque, effectus propositi cum voluptate.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>7 taxis <i>x</i>. | diathesin <i>x</i>.</p> - -<p>8 eyrithmia (<i>sic</i>) -<i>HSG</i> (<i>sed infra p. 12, 9</i> eurithmia <i>omnes</i>).</p> - -<p>9 oeconomia <i>x</i>.</p> - -<p>11 proportiones <i>H</i>: -nis <i>S</i>, proporticionis (<i>sic</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>13 possotes -<i>HS</i>, posotis <i>G</i>.</p> - -<p>14 membris <i>om. x</i>. | sumptio. e singulis que -<i>HG</i>: sumptione. sinġu̇larisque <i>S</i> (sumptio<sup>n</sup>e singulisque <i>G<sup>c</sup></i>), -<i>cui sc. in marg. adscripsit S<sup>c</sup></i> in singulis.</p> - -<p>16 eligans <i>x</i> (<i>praeter -S</i>) et <i>sic 103, 10</i> (<i>pr. S</i>). <i>145, 23. 155, 1</i> (<i>pr. S</i>). <i>173, 20. 173, 24</i> -(<i>pr. S</i>). <i>175, 4. 178, 21</i> (<i>pr. E</i>). <i>182, 25</i> (<i>pr. E<sup>c</sup></i>). <i>item H 160, 13</i> -(<i>ubi</i> ele- <i>GS</i>). <i>sed</i> eleg. <i>x 13, 15. 13, 16, 15, 24. 23, 20</i> (<i>pr. S</i>). -<i>46, 2. 244, 10.</i></p> - -<p>17 e <i>om. x</i>.</p> - -<p>18 ideae (-ę <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 equa <i>G</i>: -aequa <i>H</i>, ęqua <i>SG<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>21 solis <i>G</i>: soliis <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">[11]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius11">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">inventio autem est quaestionum obscurarum explicatio</div> -<div class="line">ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt terminationes</div> -<div class="line">dispositionum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para23">3</span> Eurythmia est venusta species commodusque in compo|sitionibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">membrorum aspectus. haec efficitur cum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem,</div> -<div class="line">latitudinis ad longitudinem et ad summam omnia respondent</div> -<div class="line">suae symmetriae.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para24">4</span> Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens</div> -<div class="line">| consensus ex partibusque separatis ad universae <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">figurae speciem ratae partis responsus. uti in hominis</div> -<div class="line">corpore e cubito pede palmo digito ceterisque particulis</div> -<div class="line">symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus.</div> -<div class="line">et primum in aedibus sacris aut e columnarum</div> -<div class="line">crassitudi|nibus aut triglypho aut etiam embate, <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">sed et ballistae e foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον</div> -<div class="line">vocitant, navis interscalmio, quod διαπηγμα dicitur, item</div> -<div class="line">ceterorum operum e membris invenitur symmetriarum</div> -<div class="line">ratiocinatio.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para25">5</span> Decor autem est emendatus operis aspectus probatis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">| rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">quod graece θεματιϲμωι dicitur, seu consuetudine aut</div> -<div class="line">natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et</div> -<div class="line">Lunae aedi|ficia subdiu hypaethraque constituentur. horum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt13" id="pagenum-alt13">13</a></span></div> -<div class="line">enim deorum et species et effectus in aperto mundo atque <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi</div> -<div class="line">aedes doricae fient. his enim diis propter virtutem sine</div> -<div class="line">deliciis aedificia | constitui decet. Veneri Florae Proserpinae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">Fonti Lumphis corinthio genere constitutae aptas</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>6 convenientia <i>x</i>.</p> - -<p>7 respondent <i>G</i>: -deant <i>HS</i>.</p> - -<p>11 ratę -<i>GS</i>: latę <i>H</i>.</p> - -<p>15 embatere ballistae (balistę <i>H<sup>c</sup>GS</i>) foramine -quod graeci (greci <i>G</i>) peritreton <i>x</i>.</p> - -<p>17 navibus <i>x</i>. | quae (quę -<i>GS</i>) dipheciaca <i>x</i>.</p> - -<p>22 thematismo <i>x</i>.</p> - -<p>24 sub divo hyphetraque -(hip̄hetraque <i>S</i>, hypethraque <i>G</i>) <i>x</i> (<i>cf. p. 124, 2</i>). | constituentur -<i>HS</i>: -untur <i>G</i>.</p> - -<p>26 videmus <i>GS<sup>c</sup></i>: vidimus <i>HS</i>.</p> - -<p>28 di(e <i>SG<sup>c</sup></i>)liciis <i>x</i>.</p> - -<p>29 fontycum phys <i>H</i>, fonty cūphys <i>S</i> (<i>ubi -supra</i> ı. nīphıs), fonticym phis <i>G</i> (phys <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">[12]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius12">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem</div> -<div class="line">graciliora et florida foliisque et volutis ornata</div> -<div class="line">opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni</div> -<div class="line">Dianae Libero Patri cete|risque diis qui eadem sunt similitudine <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">si aedes ionicae construentur, habita erit ratio <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab</div> -<div class="line">teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para26">6</span> ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum</div> -<div class="line">aedificiis interioribus ma|gnificis item vestibula convenientia <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos,</div> -<div class="line">non erunt cum decore. item si doricis epistyliis</div> -<div class="line">in coronis denticuli scalpentur aut in pulvinatis columnis</div> -<div class="line">ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, | translatis ex alia <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para27">7</span> aspectus, alius ante ordinis consuetudinibus institutis. naturalis</div> -<div class="line">autem decor sic erit, si primum omnibus templis</div> -<div class="line">saluberrimae regiones aquarumque fontes in is locis idonei</div> -<div class="line">eligentur in quibus fana constituantur, deinde maxime</div> -<div class="line">| Aesculapio Saluti, quorum deorum plurimi medicinis aegri <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem locum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt14" id="pagenum-alt14">14</a></span></div> -<div class="line">corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus</div> -<div class="line">aquarum usus subministrabuntur, celerius convalescent.</div> -<div class="line">ita efficietur uti ex natura loci maiores auctasque cum</div> -<div class="line">dignitate | divinitas excipiat opiniones. item naturae decor <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur,</div> -<div class="line">balineis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis</div> -<div class="line">et quibus certis luminibus opus est partibus a</div> -<div class="line">septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>6 ab <i>HS: om. G</i>.</p> - -<p>7 eorum <i>x</i>.</p> - -<p>10 perfectus <i>x</i> (<i>cf. p. -119, 25</i>).</p> - -<p>13 sculpentur <i>x</i>. | aut in pulvinatis columnis et ionicis -episty(i <i>GS</i>)liis capitulis exprimentur triglyphis (<i>G</i>, triclyphis -<i>H</i>, tricliphis <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 alius: aliis <i>x</i>.</p> - -<p>18 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>20 saluti et eorum deorum quorum pl. <i>x</i>.</p> - -<p>25 opinionis <i>ante -corr. H</i>.</p> - -<p>27 balneis <i>x</i>. | pinacothi(e <i>S<sup>2</sup></i>)cis <i>S, ubi in m. solo -calamo (ut saepius = S<sup>2</sup>) impressum legitur</i> ubi pingitur.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">[13]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius13">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">obscuratur solis cursu | sed est certa inmutabilis die perpetuo. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para28">8</span> Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio</div> -<div class="line">parcaque in operibus sumptus cum ratione temperatio.</div> -<div class="line">haec ita observabitur, si primum architectus ea <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">non quaeret quae non poterunt inveniri aut parari nisi</div> -<div class="line">magno. | namque non omnibus locis harenae fossiciae nec <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris</div> -<div class="line">copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes</div> -<div class="line">difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota,</div> -<div class="line">inopiae quoque | abietis aut sappinorum vitabuntar utendo <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cupresso populo ulmo pinu, reliquaque his similiter erunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para29">9</span> explicanda. alter gradus erit distributionis, cum ad usum</div> -<div class="line">patrum familiarum aut ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">dignitatem aedificia aliter disponentur. namque</div> -<div class="line">aliter urbanas domos opor|tere constitui videtur, aliter <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">quibus ex possessionibus rusti|cis influunt fructus, non item <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt15" id="pagenum-alt15">15</a></span></div> -<div class="line">feneratoribus, aliter beatis et delicatis, potentibus vero</div> -<div class="line">quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">conlocabuntur, et omnino faciendae sunt aptae omnibus</div> -<div class="line">personis aedificiorum distributiones.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para30">III</span> | Partes ipsius architecturae sunt tres, aedificatio, gnomonice, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito,</div> -<div class="line">e quibus una est moenium et communium operum in <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum</div> -<div class="line">explicatio. publicorum autem distributiones sunt tres, e</div> -<div class="line">qui|bus est una defensionis, altera religionis, tertia <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum</div> -<div class="line">ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 cū (<i>supra add. ips.</i>) <i>S</i> (<i>unde rec.</i>): <i>om. HG</i></p> - -<p>6 poterunt -<i>G et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S</i>: potuerunt <i>H</i> (-rint <i>P<sup>c</sup>v</i>).</p> - -<p>11 lota <i>x</i>: loca -(<i>L</i>) <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>13 reliqua que <i>H</i> (-quaq⁊ <i>S</i>): reliquaq; quę <i>G</i>.</p> - -<p>15 f. -& ad p. <i>x</i>.</p> - -<p>16 alte (-ae <i>a. r. H</i>) disp. <i>x</i> (aliter <i>L</i>).</p> - -<p>17 urbanas -<i>HS</i>: -nos <i>G</i>. | construi <i>S</i>.</p> - -<p>18 idem <i>x</i>.</p> - -<p>25 e: ex <i>S</i>.</p> - -<p>28 est -una <i>HS</i>: una est <i>G</i>.</p> - -<p>31 sacrorum <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">[14]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius14">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">conlocatio, opportunitatis communium locorum ad</div> -<div class="line">usum publicum dis|positio, uti portus fora porticus balineae <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">theatra inambulationes ceteraque quae isdem rationibus in</div> -<div class="line">publicis locis designantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para31">2</span> Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio firmitatis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">utilitatis venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum fuerit</div> -<div class="line">| fundamentorum ad solidum depressio et quaque e materia <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">copiaram sine avaritia diligens electio, utilitatis autem,</div> -<div class="line">cum emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio</div> -<div class="line">et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">distributio, venustatis vero cum fuerit operis species grata</div> -<div class="line">et elegans | membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ratiocinationes.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para32">IV</span> In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum</div> -<div class="line">electio loci saluberrimi. is autem erit excelsus et non <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ne|bulosus non pruinosus regionesque caeli spectans neque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt16" id="pagenum-alt16">16</a></span></div> -<div class="line">aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur</div> -<div class="line">palustris vicinitas. cum enim aurae matutinae cum</div> -<div class="line">sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae</div> -<div class="line">adiun|gentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos <span class="linenum">20 (5)</span></div> -<div class="line">cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent,</div> -<div class="line">efficient locum pestilentem. item si secundum mare erunt</div> -<div class="line">moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem non</div> -<div class="line">erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole</div> -<div class="line">exoriente | calescit meridie ardet, item quod spectat ad <span class="linenum">25 (10)</span></div> -<div class="line">occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para33">2</span> igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora quae</div> -<div class="line">in his locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere</div> -<div class="line">etiam ex is quae non sunt animalia. in cellis enim</div> -<div class="line">vinariis tectis | lumina nemo capit a meridie nec ab occidente <span class="linenum">30 (15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 uti <i>HS</i>: ut <i>G</i>. | balinea <i>H</i>, balnea <i>H<sup>c</sup>SG</i></p> - -<p>3 hisdem <i>x</i>.</p> - -<p>4 locis <i>G et</i> (<i>supra lin. ips. add.</i>) <i>S</i>: <i>om. H</i>.</p> - -<p>7 et <i>om. x, ubi -pro</i> depressio (deprạ̇esio <i>H</i>) quaque <i>HG in rasura sic</i> dispositio -& cū erit <i>libere ut solet ipse corrigit S</i>.</p> - -<p>9 cum <i>om. x</i>. | -usu <i>x</i>.</p> - -<p>12 ẹ̇membrorūq; <i>H<sup>c</sup></i> = membrorumque <i>G</i> (membrorum -<i>S, qui om.</i> que).</p> - -<p>14 ea (<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i>.</p> - -<p>17 si: sic <i>x</i>.</p> - -<p>24 quod <i>HS</i>: quia <i>G</i>.</p> - -<p>28 vitiantur: <i>sic x</i>.</p> - -<p>29 is: his <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">[15]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius15">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sed a septentrione, quod ea regio nullo tempore</div> -<div class="line">mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis.</div> -<div class="line">ideo etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant</div> -<div class="line">bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma quae non in</div> -<div class="line">ea parte caeli ponuntur quae | est aversa a solis cursu, <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para34">3</span> non diu servantur. nam semper calor cum excoquit e</div> -<div class="line">rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo</div> -<div class="line">naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes</div> -<div class="line">efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod</div> -<div class="line">quamvis natura sit durum, in fornacibus ab | ignis vapore <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">percalefactum ita mollescit uti in omne genus formae</div> -<div class="line">faciliter fabricetur, et idem cum molle et candens refrigeretur,</div> -<div class="line">tinctum frigida redurescit et restituitur in antiquam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para35">4</span> proprietatem. licet etiam considerare haec ita esse</div> -<div class="line">ex eo quod aestate non solum in pestilentibus locis sed <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| etiam in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">et | per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt17" id="pagenum-alt17">17</a></span></div> -<div class="line">efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur.</div> -<div class="line">non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur</div> -<div class="line">in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quae | autem ex calidis locis sub septentrionum regiones <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para36">5</span> sed etiam confirmantur. quare cavendum esse</div> -<div class="line">videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus quae</div> -<div class="line">caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">namque e principiis, | quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">omnia corpora sunt composita, id est e calore et umore,</div> -<div class="line">terreno et aere, ita mixtionibus naturali temperatura figurantur</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 mutationis <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>3 ea: & <i>x</i>.</p> - -<p>6 e rebus: aeribus -<i>x</i>.</p> - -<p>7 exugendo <i>HSG<sup>c</sup></i> (exsugendo <i>GS<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>11 inomni genus -<i>H et</i> (<i>ante corr.<sup>2</sup></i>) <i>S</i>.</p> - -<p>13 redurescat et restituatur <i>x</i>.</p> - -<p>22 valitudinibus -(<i>hic</i>) <i>x</i> (<i>sed</i> val&udo <i>solus H 32, 23 ubi</i> valit. <i>SLP -vlchEG</i>).</p> - -<p>24 is: his <i>x</i>. | quae caloribus (<i>sic</i>) <i>x</i> (a cal. <i>L</i>).</p> - -<p>26 e (princ.) <i>om. x</i>. | stoechia <i>x</i>.</p> - -<p>27 ecalore <i>HS</i>: acalore <i>G</i>. | -<span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">u</span></span>more <i>H<sup>c</sup></i>, humore <i>GS</i>. <i>ita saepius, ut H<sup>c</sup>, et</i> (<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">u</span></span>more) <i>G<sup>c</sup>—pro</i> -umore (umido <i>etc.</i>) <i>x</i>. humore <i>etc. semper SPL, haud raro etiam -HG</i>.</p> - -<p>28 ita: & ita <i>x</i> (eṭ <i>del. G<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">[16]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius16">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">omnium animalium in mundo generatim qualitates.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para37">6</span> ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis</div> -<div class="line">calor, tunc interficit dissol|vitque cetera fervore. haec <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum,</div> -<div class="line">cum insidit in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">naturali temperatura corpus. item si umor occupavit</div> -<div class="line">corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia</div> -<div class="line">ut a liquido corrupta diluuntur et dissol|vuntur compositionibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">virtutes. item haec e refrigerationibus umoris</div> -<div class="line">ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. non <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio</div> -<div class="line">augendo aut minuendo infirmat cetera principia,</div> -<div class="line">terrenum cibi plenitate, aer gravitate caeli. |</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para38">7</span> Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt18" id="pagenum-alt18">18</a></span></div> -<div class="line">animadvertat attendatque naturas avium et piscium et <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae.</div> -<div class="line">aliam enim mixtionem habet genus avium,</div> -<div class="line">aliam | piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate,</div> -<div class="line">aeris multum. igitur levioribus principiis compositae facilius <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium</div> -<div class="line">naturae quod temperatae sunt a calido plurimoque et</div> -<div class="line">aeris et terreni sunt | compositae sed umoris habent oppido <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in</div> -<div class="line">corpore, facilius in umore perdurant, itaque cum ad terram <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item terrestria</div> -<div class="line">quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata</div> -<div class="line">minusque habent terreni plurimum|que umoris, quod abundant <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para39">8</span> ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 qualitatis <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>2 cumque <i>Nohl</i>: cum <i>x</i> (<i>cf. p. -232, 21</i>). | exuperatae <i>H</i> = exsuperat e <i>GS</i>.</p> - -<p>4 certis: cae(ę <i>GS</i>)teris -<i>x</i>.</p> - -<p>8 ut aliquida <i>H</i>, ut liquida <i>G</i>, aut aliquida <i>S</i>. | con -(m <i>GS</i>)positionibus (-ibꝰ) <i>sic x</i>.</p> - -<p>13 terrena <i>x</i>.</p> - -<p>14 si qui <i>x</i> (si -quis <i>in ras. S, unde G<sup>c</sup>, sed</i> si qui <i>in marg. S<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>15 attendat: -tendat <i>HS</i>, intendat <i>G</i>.</p> - -<p>16 considerabit <i>GS</i>: -uit <i>H</i>.</p> - -<p>19: temperate -<i>G</i>, -tae <i>H</i> (-ti <i>S</i>).</p> - -<p>22 plurimum(-ū <i>S</i>)que ex <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">[17]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius17">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">e principiis animalium corpora composita sensu percipimus</div> -<div class="line">et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique</div> -<div class="line">iudicamus, non dubitamus quin dili|gentius quaeri <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">oporteat uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum</div> -<div class="line">quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para40">9</span> itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo</div> -<div class="line">rationem. maiores enim pecoribus immolatis quae pascebantur</div> -<div class="line">in is locis quibus aut oppida aut castra stativa</div> -<div class="line">| constituebantur, inspiciebant iocinera, et si erant livida et <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum morbo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant</div> -<div class="line">et probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex</div> -<div class="line">aqua | et pabulo, ibi constituebant munitiones, si autem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt19" id="pagenum-alt19">19</a></span></div> -<div class="line">vitiosa inveniebant, iudicium transferebant item humanis</div> -<div class="line">corporibus pestilentem futuram nascentem in his locis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para41">10</span> regiones quaeren|tes omnibus rebus salubritatem. hoc autem <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur,</div> -<div class="line">licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium</div> -<div class="line">qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">inter duas civitates Gnoson et Gortynam. dextra enim</div> -<div class="line">et sinistra eius fluminis | pascuntur pecora, sed ex his quae <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem ex</div> -<div class="line">altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem</div> -<div class="line">splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt</div> -<div class="line">lienes. ita eam herbam colli|gendo curant lienosos <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 esuperationibus <i>x</i> (<i>i. e.</i> e sup. = <i>64, 3 cf.</i> exuperat = -exsuperat <i>17, 14</i>).</p> - -<p>6 censeo <i>GS</i>: cens& <i>H</i>.</p> - -<p>8 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>14 iudicio transferebant. Idem in humanis <i>x</i>.</p> - -<p>18 (terrę) -habere <i>supra add. S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>20 pothereum (-ū <i>G</i>) <i>HG</i>: potherū <i>S</i>.</p> - -<p>21 (24) corty(i <i>GS</i>)nam <i>x</i>.</p> - -<p>23 Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae -autem: gnoson(. <i>GS</i>) si quae (que <i>G</i>, quę <i>S</i>) autem <i>x</i> (<i>ubi ad</i> -gnoson˸ <i>in marg. S<sup>c</sup></i> ˸splenem habent, <i>ut rec., inepte</i>).</p> - -<p>24 proxime -<i>G</i> (<i>S<sup>2</sup></i>): -ma <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>26 rudendo <i>HG</i> (rodendo <i>S</i>, -radendo <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>27 lienosus <i>H</i>.</p> - -<p>28 asplenon <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">[18]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius18">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates</div> -<div class="line">locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para42">11</span> Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae</div> -<div class="line">paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrio|nem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">aut inter septentrionem et orientem, eaeque paludes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione videbuntur</div> -<div class="line">esse constituta. fossis enim ductis fit aquae exitus</div> -<div class="line">ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia</div> -<div class="line">motionibus concitata amarique mixtionibus non</div> -<div class="line">patitur bestia|rum palustrium genera ibi nasci, quaeque de <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">superioribus | locis natando proxime litus perveniunt, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt20" id="pagenum-alt20">20</a></span></div> -<div class="line">inconsueta salsitudine necantur. exemplar autem huius rei</div> -<div class="line">Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum Ravennam</div> -<div class="line">Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia</div> -<div class="line">sunt proxima paludi|bus, quod his rationibus habent <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para43">12</span> incredibilem salubritatem. quibus autem insidentes sunt</div> -<div class="line">paludes et non habent exitus profluentes neque per flumina</div> -<div class="line">neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et</div> -<div class="line">umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item</div> -<div class="line">in Apulia oppidum Salpia vetus, quod | Diomedes ab Troia <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">rediens constituit sive quemadmodum nonnulli scripserunt</div> -<div class="line">Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex</div> -<div class="line">quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando</div> -<div class="line">pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes</div> -<div class="line">impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia trans|ferenda <span class="linenum">25 (15)</span></div> -<div class="line">conquireret eligeretque. tunc is moratus non est, sed</div> -<div class="line">statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus</div> -<div class="line">est possessionem loco salubri ab senatuque populoque</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>7 fit <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>8 mare … aucto <i>H</i> (auctum <i>Ussing</i>), -mari … aucto <i>GS</i>. | paludis <i>HS</i> (-des <i>G</i>).</p> - -<p>9 concitata marique -(marisque <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 aquilegiam <i>x</i>.</p> - -<p>17 per (fl.) <i>GS<sup>c</sup></i>: -<i>om. H et ante ips. corr. S</i>.</p> - -<p>18 pomptinae <i>H</i>: pomtinę <i>GS</i>. | -putescunt: <i>sic x</i> (putrescunt <i>L. cf. Lachmann ad Lucr. p. 188, -Keil ad Varr. p. 90</i>). putṛescunt (<i>sic</i>) <i>male corr. Plin. Aug. -11, 277—non 12, 96</i>.</p> - -<p>20 diomedis <i>H</i>.</p> - -<p>22 elphias <i>x</i>.</p> - -<p>23 quod -annis (<i>semper</i>) <i>H</i> (<i>ut</i> quod <i>pro</i> quot).</p> - -<p>24 m̄ <i>H</i>, M. <i>S</i>, marcū -<i>G</i>.</p> - -<p>25 ut his <i>HS</i>, uti his <i>G</i>.</p> - -<p>26 elegeret quae <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">[19]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius19">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Romano petiit ut liceret transferre oppidum, constituitque</div> -<div class="line">moenia et areas divisit nummoque sestertio</div> -<div class="line">singulis | municipibus mancipio dedit. his confectis lacum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit.</div> -<div class="line">itaque nunc Salpini quattuor milia passuum progressi ab <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">oppido veteri habitant in salubri loco.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para44">V</span> Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium</div> -<div class="line">con|locandorum explicatio regionesque electae fuerint fructibus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ad alendam civitatem copiosae et viarum munitiones</div> -<div class="line">aut opportunitates fluminum seu per portus marinae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">subvectiones | habuerint ad moenia comportationes expeditas, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt21" id="pagenum-alt21">21</a></span></div> -<div class="line">tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt</div> -<div class="line">facienda uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in</div> -<div class="line">solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur,</div> -<div class="line">crassitudine ampliore | quam parietum qui supra terram <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para45">2</span> item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti</div> -<div class="line">cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus</div> -<div class="line">dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulneretur.</div> -<div class="line">curandumque maxime videtur ut | non facilis aditus sit ad <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia</div> -<div class="line">et excogitandum uti portarum itinera non sint</div> -<div class="line">directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum</div> -<div class="line">dextrum latus accedentibus quod scuto non erit tectum</div> -<div class="line">proximum erit muro. conlocanda autem | oppida sunt non <span class="linenum">25 (15)</span></div> -<div class="line">quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus,</div> -<div class="line">uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim</div> -<div class="line">anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para46">3</span> magis hostem tuetur quam civem. crassitudinem autem</div> -<div class="line">muri ita faciendam censeo uti armati homines supra | obviam <span class="linenum">30 (20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 romano <i>GS</i>, ṝ <i>H</i>. | petiit <i>S(G<sup>c</sup>)</i> = petit <i>HG</i>.</p> - -<p>5 passus <i>x</i> -(<i>cf. p. 27, 4. 203, 4. al. p. 251, 1</i>).</p> - -<p>6 veteri <i>HS</i>: -re <i>G</i> (<i>ut x -33, 14</i>). | in <i>HS: om. G</i>.</p> - -<p>7 inmoe(ę <i>S</i>)nium con(l <i>GS</i>)locandorum -<i>x</i> (<i>cf. p. 17, 8. 18, 21. 108, 15</i>).</p> - -<p>11 subvectionis (<i>pro</i> -nes) -<i>S<sup>c</sup></i> (<i>ut L</i>) | habuerit <i>x</i>.</p> - -<p>13 queant <i>x</i>.</p> - -<p>14 videatur <i>G</i>: --antur <i>HS</i>.</p> - -<p>19 vulneretur <i>G<sup>c</sup></i>: -rentur <i>x</i>.</p> - -<p>23 tum <i>H</i>: dum <i>G</i>, -tunc <i>S</i>.</p> - -<p>26 circuitionibus <i>x</i>.</p> - -<p>28 quod <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: quo <i>HG</i>.</p> - -<p>29 tuetur <i>HS</i>: tueatur <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">[20]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius20">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint.</div> -<div class="line">tum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae</div> -<div class="line">quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes</div> -<div class="line">inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam</div> -<div class="line">habeant firmitatem. namque ei materiae nec caries <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis</div> -<div class="line">utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam</div> -<div class="line">in substructionibus quique parietes murali crassitudine</div> -<div class="line">erunt faciundi hac ratione religati non cito vitiabuntur. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para47">4</span> intervalla | autem turrium ita sunt facienda ut ne longius <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt22" id="pagenum-alt22">22</a></span></div> -<div class="line">sit alia ab alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur,</div> -<div class="line">tum a turribus quae erunt dextra ac sinistra scorpionibus</div> -<div class="line">reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiamque</div> -<div class="line">contra in|teriora turrium dividendus est murus intervallis <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint</div> -<div class="line">interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro</div> -<div class="line">fixa. hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui</div> -<div class="line">repugnabunt rescindent et si celeriter administraverint,</div> -<div class="line">non patientur reliquas partes tur|rium murique hostem <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para48">5</span> rotundae aut polygoniae sunt faciendae. quadratas enim</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 tum: dum <i>x</i>. | taleae: tabulae <i>x</i>.</p> - -<p>3 creberrimae <i>H</i> = -me -(<i>adv. sine unc.</i>) <i>GS</i>.</p> - -<p>5 neceſ̣ſ̣<sup>c</sup>arieſ <i>H<sup>c</sup></i>, ne<span class="split"><span class="top">.c</span><span class="bottom">c̣</span></span> aries <i>G<sup>c</sup></i>, neccaries -<i>S</i>.</p> - -<p>6 tempestates <i>HS</i>: -tas <i>G</i>.</p> - -<p>7 permanet <i>G</i>: -nent <i>H et</i> -(<i>ubi</i> utiles) <i>S</i>.</p> - -<p>12 sagitta emissionis <i>x</i>.</p> - -<p>13 ac <i>om. x</i> (<i>ut -29, 5</i>).</p> - -<p>14 hostis <i>a. c. H</i>.</p> - -<p>15 inferiores <i>x</i>.</p> - -<p>22 rutundae <i>H, -qui sic—item</i> rutunditas, rutundare, rutundatio—<i>semper -solus</i> (<i>raro sequente uno L, ut p. 208, 6. 243, 26. 271, 14</i>). <i>scil. -e 37 locis</i> (<i>ind. Nohl.</i>) <i>corrigendo litt.</i> u <i>in</i> o <i>mutatur his septem -22, 11. 13. 66, 2. 4. 79, 4. 94, 4. 6</i>. r&undationi <i>legitur 25, 26</i> (<i>cf. -ital.</i> ritondo). <i>at</i> (<i>sine corr., ut videtur</i>) o <i>non legitur nisi duobus -29, 2 et 264, 6</i>. alteratutunditatis <i>H 252, 13 ut repetunt L et P</i> -(<i>l—sed corr. c</i>) <i>ex H, ita ex antiquiore fonte G</i> (<i>qui, ut EPS, -ipse numquam habet</i> ru-) <i>sic scribens</i> altera rotutunditatis. <i>sic -etiam in antiquissimo Plinii Augiensi semper</i> ru- <i>11, 275. 12, 127. -13, 47. 14, 30</i> (<i>sed 11, 58</i> rotonditatum <i>sic</i>!) <i>etc. item cod. Marcianus -SRR. et Lucretii vett. cf. Lachmann ad Lucr. 2, 402. -Keil ad Cat. p. 43 et ad Varr. p. 6</i>. | poly(i <i>S</i>)gonea <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">[21]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius21">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo</div> -<div class="line">frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum</div> -<div class="line">adigendo laedere non possunt. item munitiones | muri <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores,</div> -<div class="line">quod neque arietes neque suffossiones neque machinae <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para49">6</span> ceterae eis valent nocere. sed non in omnibus locis est</div> -<div class="line">aggeris ratio facienda nisi quibus extra murum ex alto</div> -<div class="line">loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda.</div> -<div class="line">itaque in eius|modi locis primum fossae sunt faciendae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">fundamentum muri deprimendum est intra alveum fossae</div> -<div class="line">et id extruendum est ea crassitudine ut opus terrenum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para50">7</span> facile sustineatur. item interiore parte substructionis fundamentum</div> -<div class="line">distans ab exte|riore introrsus amplo spatio ita <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum</div> -<div class="line">autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta,</div> -<div class="line">tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori</div> -<div class="line">fundamento, pectinatim dis|posita, quemadmodum <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">serrae dentes solent esse conlocentur. cum enim sic erit <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">factum, tunc ita oneris terreni magnitudo | distributa in <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt23" id="pagenum-alt23">23</a></span></div> -<div class="line">parvas partes neque universa pondere premens poterit ulla</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para51">8</span> ratione extrudere muri substructiones. de ipso autem</div> -<div class="line">muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est</div> -<div class="line">praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus co|pias, <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata</div> -<div class="line">sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his</div> -<div class="line">erit utendum. non enim uti Babylone abundantes liquido</div> -<div class="line">bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 cuneos <i>GS</i>: cuneus <i>H</i>.</p> - -<p>3 munition＜is＞ <i>in ras. S</i> (<i>ex</i> --ibꝰ).</p> - -<p>8 munia <i>x</i>.</p> - -<p>12 est (ea) <i>HS: om. G</i>.</p> - -<p>20: solentes se -<i>G</i>, solventes se <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>22 pondere <i>HS</i>: -ra <i>G</i>.</p> - -<p>29 harena -<i>H<sup>c</sup>SG</i> (<i>ut p. 14, 15. 19 x</i>): arena <i>H, qui ante corr. sic saepius -scripsit</i> (<i>item G</i>), <i>sicut</i> arenoso <i>HG 38, 1</i>. arenariis <i>G 40, 18</i>. -<span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">a</span></span>rena <i>G<sup>c</sup> 40, 1</i>. <span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">a</span></span>renaria <i>H<sup>c</sup> 40, 9. 43, 25</i>. <span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">a</span></span>renę <i>G<sup>c</sup> 41, 1</i>. -<span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">a</span></span>renę <i>H<sup>c</sup> 41, 3</i>. <span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">a</span></span>renosa <i>H<sup>c</sup> 43, 21 etc.</i> (harena <i>etc. semper S</i>). | -ex: & <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">[22]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius22">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum pro|prietates <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex</div> -<div class="line">his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur</div> -<div class="line">sine vitio murus.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para52">VI</span> Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">divisiones platearumque et angiportorum ad caeli regionem</div> -<div class="line">| directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt laedunt,</div> -<div class="line">si calidi vitiant, si umidi nocent. quare vitandum videtur</div> -<div class="line">hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis civitatibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo</div> -<div class="line">oppidum | Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sed positum non prudenter. in qua civitate auster</div> -<div class="line">cum fiat, homines aegrotant, cum corus, tussiunt, cum</div> -<div class="line">septentrio, restituuntur in salubritatem sed in angiportis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et plateis non possunt consistere propter vehementiam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para53">2</span> frigoris. ventus | autem est aeris fluens unda cum incerta <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">motus redundantia. nascitur cum fervor offendit umorem</div> -<div class="line">et impetus calefactionis exprimit vim spiritus flantis. id</div> -<div class="line">autem verum esse ex aeolipilis aereis licet aspicere et de <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">latentibus caeli rationibus | artificiosis rerum inventionibus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt24" id="pagenum-alt24">24</a></span></div> -<div class="line">divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae</div> -<div class="line">aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo</div> -<div class="line">aqua infunduntur conlocanturque ad ignem, et antequam</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 utilitatis <i>H</i>.</p> - -<p>5 secuntur <i>H</i>: sequntur <i>G</i> (sequuntur -<i>SG<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>6 angiportuum (-uū) <i>x</i> (<i>pro</i> -tûm?). <i>cf. p. 26, 17. 22. -29, 23</i> [plinthuum <i>H</i> = plinthum <i>G 78, 3</i>].</p> - -<p>7 de(i <i>G</i>)rectione(i -<i>G</i>)s dirigentur. haec (Hęc <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>10 avertendum <i>x</i>.</p> - -<p>11 usu <i>HS</i> usus <i>G</i>.</p> - -<p>14 chorus (<i>ut infra</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 calfactionis -(= fervoris <i>rec.</i>) <i>Lorentzen</i> (tactionis <i>olim ego, cf.</i> impetu tangit -<i>p. 189, 10 190, 1. 188, 8. 123, 27. 27, 19</i>): factionis <i>x</i> (= ἡ τῆϲ ζέϲεωϲ ῥύμη <i>apud Gal. <span class="smcapuc">XVI</span>, 398 cf. G. Kaibel</i>: <i>Hermes 20, 581</i>). | -vim <i>x</i>: vi <i>S<sup>c</sup></i>. | flantis <i>Lor.</i> (φυϲοῦντοϲ <i>Gal.</i>): flatus <i>H et</i> (<i>ante -ras.</i>) <i>S</i>, flatum <i>G</i> (-ū <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>20 ex acolis aeris <i>H</i>, ex … ris <i>G</i> -(ex eolypylis aereis <i>in ras. G<sup>c</sup></i>), ex eolis aereis <i>S</i> (<i>ubi</i> aereis -<i>in ras. et in marg.</i> ꝉ eolippilis <i>S<sup>c</sup></i>). <i>itaque</i> ex eolis aeris <i>ante -ras. GS</i> (<i>corr. ex p. 24, 2</i>).</p> - -<p>23 quo aqua: quae qua <i>H</i>, quę -aqua <i>GS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">[23]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius23">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">calescant non habent ullum spiritum, | simul autem fervere <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. ita</div> -<div class="line">scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo</div> -<div class="line">de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para54">3</span> ＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem,</div> -<div class="line">sed etiam si | qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in ceteris salubribus locis habent curationes medicinae</div> -<div class="line">contrariae, in his propter temperaturam exclusione ventorum</div> -<div class="line">expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">curantur in regionibus quae sunt supra scriptae</div> -<div class="line">haec, gravido, arteriace, | tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">eiectio et cetera quae non detractionibus sed adiectionibus</div> -<div class="line">curantur. haec ideo difficulter medicantur primum quod</div> -<div class="line">ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis morbo <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus extenuatur</div> -<div class="line">unaque a vitiosis | corporibus detrahit sucum et <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">efficit ea exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui</div> -<div class="line">perflatus non habet neque crebras redundantias, propter</div> -<div class="line">inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para55">4</span> | Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente</div> -<div class="line">aequinoctiali | favonium, ab septentrionibus septentrionem. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt25" id="pagenum-alt25">25</a></span></div> -<div class="line">sed qui diligentius perquisierunt tradiderunt eos esse octo, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 s. a. ut f. <i>x</i> (ut <i>del. Stock</i>).</p> - -<p>4 rationibus exclusi fuerint -(<i>sine albo</i>) <i>x</i> (<i>ex Gal <span class="smcapuc">XVI</span>, 398 sic lacunam, de qua v. not. ed. pr., -certius explet G. Kaibel: Hermes 20, 582 cf. infra p. 26, 19</i>).</p> - -<p>9 exclusiones <i>x</i>.</p> - -<p>12 gravitudo arteria ca&ussis <i>H</i>, gravitudo -arteriacę (-ce <i>S</i>) tussis <i>GS</i> (κόρυζα ἀρθρῖτιϲ? βήξ <i>Gal. <span class="smcapuc">XVI</span>, 399</i>). -<i>ubi gravitudo librariorum est</i> (<i>cf. Theod. Prisc. p. 515</i>) <i>ex forma</i> -gravido = gravedo <i>scil. narium</i> = κόρυζα <i>Cels. 4, 5 etc. de -arteriaca autem passione i. e. brancho vid. Paul. 3, 28 f. 39 -Ven. 1528</i> (<i>Gal. <span class="smcapuc">XIII</span>, 4</i>) <i>quem citat Simon Ian. s. v.</i> | pleuri(e <i>S</i>)tis -tiphisis <i>x</i>.</p> - -<p>16 e (ex <i>S</i>): est (<i>ex</i> é) <i>H</i>, ē <i>G</i> (ē ex <i>G<sup>c</sup></i>). | -extenuabitur <i>x</i>.</p> - -<p>21 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>22 ventos <i>GS<sup>c</sup></i>: -tus <i>HS</i>.</p> - -<p>24 ab septentrionali <i>x</i> (<i>cf. ad p. 144, 26</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">[24]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius24">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in</div> -<div class="line">singulis lateribus octa|goni singulorum ventorum imagines <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">excalptas contra suos quosque flatus designavit, supraque</div> -<div class="line">eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem</div> -<div class="line">aereum conlocavit dextra manu virgam porrigentem, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">et ita est machinatus uti vento circumageretur et semper</div> -<div class="line">contra flatum consisteret supraque | imaginem flantis venti <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para56">5</span> indicem virgam teneret. itaque sunt conlocati inter solanum</div> -<div class="line">et austrum ab oriente hiberno eurus, inter austrum</div> -<div class="line">et favonium ab occidente hiberno africus, inter favonium <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter</div> -<div class="line">septentrionem et solanum aquilo. hoc modo vi|detur esse <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">expressum uti capiat numeros et nomina et partes unde</div> -<div class="line">flatus certi ventorum spirent. quod cum ita exploratum</div> -<div class="line">habeatur, ut inveniantur regiones et ortus corum sic erit <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para57">6</span> ratiocinandum. conlocetur ad libellam marmoreum amussium</div> -<div class="line">mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regula</div> -<div class="line">et li|bellam ut amussium non desideretur, supraque eius <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator</div> -<div class="line">umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra</div> -<div class="line">et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum</div> -<div class="line">quod est gno|monis umbrae longitudinis signum, ex eo a <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">centro circumagenda linea rotundationis. itemque observanda</div> -<div class="line">postmeri|diana istius gnomonis crescens umbra, et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt26" id="pagenum-alt26">26</a></span></div> -<div class="line">cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem <span class="linenum">26</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 turrem <i>HG</i> (-rim <i>S = G<sup>c</sup>, ut v. 6 x</i>).</p> - -<p>2 octagonon <i>HS</i>: -octogonon <i>G</i> (<i>item p. 29, 17. 23</i>) <i>sed 25, 4</i> octagoni <i>x</i>.</p> - -<p>3 excalpas -<i>H</i>, exscaptas <i>G</i>, exsculp<span class="split"><span class="top">n</span><span class="bottom">a</span></span>s <i>S</i>. | quosque (<i>Faventini cod. -S p. 288, 18</i>): cuiusque <i>x</i>.</p> - -<p>11 caurus <i>HS</i>: chaurus <i>G</i>.</p> - -<p>13 numerus <i>x</i> (-ros <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>16 libellum <i>HG<sup>c</sup></i> (-lam <i>G et in ras.</i> --lā <i>S et G<sup>2</sup> = v. 20</i>). | marmoream <i>ante corr. H et supra S<sup>2</sup></i>. | -amusium <i>HS</i>, hamusium <i>G</i>.</p> - -<p>18 hamusium <i>HG</i> (amusium <i>S</i>).</p> - -<p>19 aeneos <i>H</i>.</p> - -<p>20 sciotheres (ciotheres <i>S</i>) <i>x</i>. | ante meridianā -c. horā quinta (-tā <i>SG<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -<p>21 (<i>non</i> 23) gnominis <i>ante corr. S</i>.</p> - -<p>23 ex eoque <i>x</i>.</p> - -<p>24 ro(e <i>H</i>)tundationi <i>x</i> (-ne <i>S<sup>c</sup></i>, -nis <i>G<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>25 gnominis <i>HS</i>.</p> - -<p>26 tetiger& <i>HS</i> (-rit <i>GS<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">[25]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius25">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para58">7</span> antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto. ex</div> -<div class="line">his duobus signis circino decussatim describendum, et per</div> -<div class="line">decussationem et | medium centrum linea perducenda ad <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio.</div> -<div class="line">tum postea sumenda est sexta decima pars circinationis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">lineae totius rotundationis, centrumque conlocandum in</div> -<div class="line">meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum</div> -<div class="line">dextra ac sinistra in circinatione | et meridiana et <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">septentrionali parte. tunc ex signis his quattuor per centrum</div> -<div class="line">medium decussatim lineae ab extremis ad extremas circinationes <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">perducendae. ita austri et septentrionis habebitur</div> -<div class="line">octavae partis designatio. reliquae partes dextra tres ac</div> -<div class="line">sinistra tres aequales his distribuendae sunt | in tota <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae</div> -<div class="line">sint in descriptione. tum per angulos inter duas ventorum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">regiones et platearum et angiportorum videntur debere</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para59">8</span> dirigi descriptiones. is enim rationibus et ea divisione</div> -<div class="line">exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis | molesta. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cum enim plateae contra directos ventos erunt</div> -<div class="line">conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus</div> -<div class="line">viribus pervagabitur. quas ob res convertendae</div> -<div class="line">sunt ab regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes</div> -<div class="line">ad angulos | insularum frangantur repulsique dissipentur. <span class="linenum">25 (25)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para60">9</span> Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina</div> -<div class="line">noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse</div> -<div class="line">venti. si autem animadverterint orbis terrae circumitionem</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 (10, <i>etiam 28, 25. 29, 15</i>) decusatim <i>x</i>.</p> - -<p>3 decusationē <i>HS</i> -(decussacionē <i>G</i>).</p> - -<p>4 septentrionales <i>H</i>.</p> - -<p>5 tum <i>HS</i>: tunc <i>G</i>.</p> - -<p>7 qua&angit <i>H</i> (quę t. <i>GS</i>).</p> - -<p>12 dextra ac sinistra tres -aequales et tres his <i>x</i>.</p> - -<p>16 debere <i>G</i>: -ri <i>HS</i> (<i>cf. 134, 23</i>).</p> - -<p>17 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>18 excluserit <i>H</i> (-sa erit <i>GS</i>). | vis molesta <i>HS</i>: -molesta vis <i>G</i>.</p> - -<p>19 derectos <i>x</i>. | ventus <i>HS</i> (-tos <i>G</i>).</p> - -<p>23 ad -(<i>pro</i> ab) regionibus <i>HG</i> (a reg. <i>S</i>). | derectiones <i>HS</i> (<i>non G</i>).</p> - -<p>26 i (ei): hi (hi≣ <i>H</i>) <i>x. cf. p. 117, 17. 217, 3</i>.</p> - -<p>28 venti <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: -ventis <i>H</i>, -tos <i>S</i>. | animadverterint <i>HS</i>: adverterint <i>G</i>. | circum(-ū -<i>S</i>)itionē <i>HS</i>: circuitionē <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">[26]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius26">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">per solis | cursum et umbras gnomonis aequinoctiales et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt27" id="pagenum-alt27">27</a></span></div> -<div class="line">inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus</div> -<div class="line">mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum</div> -<div class="line">quinquaginta duum milium stadium, quae fiunt</div> -<div class="line">passuum <span class="smcapuc">C̅C̅C̅X̅V̅</span> milia, | huius autem octava pars quam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta septem</div> -<div class="line">milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam</div> -<div class="line">magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para61">10</span> varietates mutatione flatus faciat. itaque dextra</div> -<div class="line">et sinistra austrum leuconotus | et altanus flare solet, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes</div> -<div class="line">et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et</div> -<div class="line">corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac</div> -<div class="line">sinistra aquilonem supernas et caecias, circa solanum</div> -<div class="line">carbas et certo tempore ornithiae, euri vero medias | partes <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tenentis in extremis eurocircias et volturnus. sunt autem</div> -<div class="line">et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para62">11</span> aut montium procellis tracta. praeterea aurae</div> -<div class="line">matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte versando</div> -<div class="line">pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ex|primit aurarum antelucano spiritu flatus. qui <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt28" id="pagenum-alt28">28</a></span></div> -<div class="line">cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes,</div> -<div class="line">et ea re quod ex auris procreatur ab Graecis ευροϲ videtur</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 gnominis <i>HS</i>. | ae(e <i>S</i>)quinoctialis <i>x</i>.</p> - -<p>2 inclinatione <i>x</i> -(-nē <i>G<sup>c</sup></i>). | erat(h <i>G</i>)osthenin <i>HG</i> (eratostene <i>SG<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>3 methodiis -<i>H(G<sup>c</sup>)</i>, -dus <i>GS</i>.</p> - -<p>4 stadium <i>HG</i>: -diorum <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>5 passus -<i>x</i>. | trecenties et decies quinquaginta milia <i>x</i> (<i>cf. Plin. 2, 247</i>).</p> - -<p>6 triciens <i>HG</i>: -cies <i>S</i>.</p> - -<p>9 varietatis <i>ante corr. G</i> (<i>non HS</i>).</p> - -<p>11 subvesperos <i>x</i>. | ergastes <i>x</i>.</p> - -<p>12 aet | thestae (aetthestę <i>G</i>) -<i>HG</i> (ethesie <i>SG<sup>c</sup></i>). | chauri <i>x</i>. | circlas <i>H(S)</i>, circ(t <i>G</i>)ius <i>GS<sup>c</sup></i> -(ī aꝉ cirglas <i>G<sup>c</sup> in marg.</i>).</p> - -<p>15 ornitiae <i>H</i> (-tię) <i>S</i>, -thiae <i>G</i> -(-t<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">ı</span></span>ę) <i>S<sup>c</sup></i> (-ciae <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>16 tenentes <i>x</i>. | euri cert(c <i>S</i>)ias <i>HS</i>, euri -circias <i>GS<sup>c</sup></i>. | uol<span class="split"><span class="top">.tur</span><span class="bottom">ṇus</span></span> <i>HS</i> (vulturnus <i>G</i>). <i>servavi</i> (<i>cf. H 158, 5. -160, 23</i>) uo- <i>pro</i> uu- <i>in solis nom. propriis cf. p. 30, 15. 45, 16. -frequens enim in H litt.</i> u <i>et</i> o <i>confusio in nom. sg. praecipue decl. -<span class="smcapuc">II</span></i> -os: <i>itaque et</i> -uos <i>velut 161, 7. 190, 16. 205, 3. 230, 24 etc.</i>.</p> - -<p>19 qua: quas <i>x</i>.</p> - -<p>20 profundens: prudens <i>HG</i> (procedens <i>in -ras. S et</i> -p<span class="split"><span class="top">.ce</span><span class="bottom">rụ</span></span>dens <i>G<sup>c</sup></i>, prodens <i>e<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 ab <i>HG</i>: a <i>S</i>. | aurus <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">[27]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius27">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">esse appellatus crastinusque dies propter auras matutinas</div> -<div class="line">αυριον fertur esse | vocitatus. sunt autem nonnulli <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis</div> -<div class="line">terrae colligere. quae sive est certa sive non vera, non</div> -<div class="line">potest nostra scriptura non veras habere terminationes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para63">12</span> regionum unde spiritus ventorum oriuntur. ergo si ita</div> -<div class="line">est, tantum erit uti non certam mensurae | rationem sed <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius</div> -<div class="line">intellegantur visum est mihi in extremo volumine <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, unum</div> -<div class="line">ita de|formatum ut appareat unde certi ventorum spiritus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">oriantur, alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis</div> -<div class="line">directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus.</div> -<div class="line">erit autem in exaequata planitie centrum ubi est littera <span class="smcapuc">A</span>, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est <span class="smcapuc">B</span>, et a</div> -<div class="line">centro ubi est <span class="smcapuc">A</span> | diducto circino ad id signum umbrae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ubi est <span class="smcapuc">B</span>, circumagatur linea rotundationis. reposito</div> -<div class="line">autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est dum decrescat</div> -<div class="line">faciatque iterum crescendo parem antemeridianae <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis</div> -<div class="line">ubi erit littera <span class="smcapuc">C</span>. tunc a signo ubi | est <span class="smcapuc">B</span> et a signo ubi <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">est <span class="smcapuc">C</span> circino decussatim describatur ubi erit <span class="smcapuc">D</span>, deinde</div> -<div class="line">per decussationem ubi est <span class="smcapuc">D</span> et centrum perducatur linea</div> -<div class="line">ad extremum, in qua linea erunt litterae | <span class="smcapuc">E</span> et <span class="smcapuc">F</span>. haec <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt29" id="pagenum-alt29">29</a></span></div> -<div class="line">linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. <span class="linenum">26</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 aurion <i>x</i>. | autem <i>HS</i>: enim <i>G</i>.</p> - -<p>3 eratostenem (<i>H</i>, -ē -<i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>10 intelle(i <i>G<sup>c</sup>, ut 104, 19. 111, 4. 252, 16. 263, 5</i>)gatur -<i>x</i>.</p> - -<p>11 formā <i>x</i>. | sch(sc <i>S</i>)emata <i>x</i> | explicare <i>HG</i>: explanare -<i>S</i>.</p> - -<p>12 <i>in marg. H fol. 16<sup>b</sup> extat octo ventorum rota in</i> <span class="smcapuc">XVI</span> -partes <i>descripta cf. p. 64, 23</i>.</p> - -<p>16 ubi est .b. et .a. centro -(a centro <i>GS</i>) ubi est .a. et .b. deducto <i>x</i>.</p> - -<p>17 id <i>HS: om. G</i>.</p> - -<p>20 parem <i>G</i>: partem <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>22 .c. <i>G(H<sup>2</sup>)</i>: .e. <i>H</i> (vel e— <i>pro</i> -c— <i>in marg. S<sup>2</sup></i>), d <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>23 .c. <i>HG</i> (vel c <i>supra S<sup>2</sup></i>): -d <i>S(G<sup>c</sup>)</i>. | .d. <i>HG</i> (vel d <i>S<sup>2</sup> in m.</i>): e <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>24 per decusationem -et centrum ubi est .d. (<i>HG</i>, e <i>SG<sup>c</sup></i>, vel d <i>S<sup>c</sup> in m.</i>) perducatur -<i>x</i>.</p> - -<p>25 ad <i>S</i>: ab (extremum) <i>HG</i>. | er̄ litterę <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: -erit littera <i>HG</i>.</p> - -<p>26 index <i>HG</i>: indextra <i>S</i>. | septentrionales <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">[28]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius28">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para64">13</span> tunc circino totius rotundationis sumenda est pars <span class="smcapuc">XVI</span>,</div> -<div class="line">circinique centrum ponendum est in meridiana linea qua</div> -<div class="line">tangit rotundationem ubi est littera <span class="smcapuc">E</span>, et signandum | dextra <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ac sinistra ubi erunt litterae <span class="smcapuc">G H</span>. item in septentrionali</div> -<div class="line">parte centrum circini ponendum in rotundatione <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">et septentrionali linea ubi est littera <span class="smcapuc">F</span>, et signandum</div> -<div class="line">dextra ac sinistra ubi sunt litterae <span class="smcapuc">I</span> et <span class="smcapuc">K</span>, et ab <span class="smcapuc">G</span> ad <span class="smcapuc">K</span></div> -<div class="line">et ab <span class="smcapuc">H</span> ad <span class="smcapuc">I</span> per centrum lineae perducendae. ita quod</div> -<div class="line">erit spatium | ab <span class="smcapuc">G</span> ad <span class="smcapuc">H</span>, erit spatium venti austri et <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">partis meridianae, item quod erit spatium ab <span class="smcapuc">I</span> ad <span class="smcapuc">K</span>, erit <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres</div> -<div class="line">dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in</div> -<div class="line">quibus litterae <span class="smcapuc">L M</span> et ab occidente in quibus sunt litterae</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">N</span> et <span class="smcapuc">O</span>. ab <span class="smcapuc">M</span> ad <span class="smcapuc">O</span> et | ab <span class="smcapuc">L</span> ad <span class="smcapuc">N</span> perducendae sunt lineae <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis</div> -<div class="line">angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum</div> -<div class="line">et austrum in angulo erit littera <span class="smcapuc">G</span>, inter austrum et</div> -<div class="line">africum <span class="smcapuc">H</span>, inter africum et favonium <span class="smcapuc">N</span>, | inter favonium <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et caurum <span class="smcapuc">O</span>, inter caurum et septentrionem <span class="smcapuc">K</span>, inter septentrionem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">et aquilonem <span class="smcapuc">I</span>, inter aquilonem et solanum <span class="smcapuc">L</span>,</div> -<div class="line">inter solanum et eurum <span class="smcapuc">M</span>. ita his confectis inter angulos</div> -<div class="line">octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum</div> -<div class="line">divisiones. |</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para65">VII</span> Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt30" id="pagenum-alt30">30</a></span></div> -<div class="line">ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">aedibus sacris foro reliquisque locis communibus.</div> -<div class="line">et si erunt moenia secundum mare, area ubi forum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 qua: quae (quę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 ac <i>om. x</i>.</p> - -<p>5 ro(u <i>H</i>)tundationis -et <i>x</i>.</p> - -<p>7 ab .g. ad .k. (h <i>supra S<sup>2</sup></i>) et ab .h. ad .i. <i>S</i> -(= <i>ed.</i>): ab .g. ad .h. et ab .h. ad .i. <i>G(S<sup>2</sup>)</i>, ab .g. et ab .h. -ad .i. <i>H(LP)</i>.</p> - -<p>10 ab .i. ad .k. <i>(H<sup>2</sup>) S(G<sup>c</sup>)</i>: ab .i. ab .k. <i>HG</i>.</p> - -<p>11 dextra tres. ac sinistra tres <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: dextrates ac sinistrates -<i>G(S<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>14 ab .l. ad .n. <i>H<sup>2</sup></i> (= <i>ed.</i>): ab .i. ad .n. <i>x</i>.</p> - -<p>16 circumitione -<i>S</i>: -nem <i>H</i>, -nē <i>G</i>.</p> - -<p>20 chaurum <i>x</i>. | caurum <i>H</i>: -chaurum <i>H<sup>c</sup>GS</i>.</p> - -<p>23 angiportu(o<i><sup>c</sup></i>)rū <i>H</i>.</p> - -<p>24 divisiones. XI. divisis -<i>H(LP)G</i>, divisiones. XII. Divisis <i>S(G<sup>c</sup>)</i>. <i>sequitur enim -cap. <span class="smcapuc">XII</span></i> (<i>sine rubr.</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">[29]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius29">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">constituatur | eligenda proxime portum, sin autem mediterranea, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum</div> -<div class="line">maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni</div> -<div class="line">et Minervae in excelsissimo loco unde moenium maxima</div> -<div class="line">pars conspiciatur areae distribuantur. Mercurio autem in <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">foro, aut etiam ut | Isidi et Serapi in emporio, Apollini <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus</div> -<div class="line">civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad</div> -<div class="line">circum, Marti extra urbem sed ad campum, itemque Veneri</div> -<div class="line">ad portum. id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">scripturis ita est dedicatum, extra | murum Veneris <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in</div> -<div class="line">urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido,</div> -<div class="line">Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata</div> -<div class="line">ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">vero divinitas cum sit extra moenia dedi|cata, non erit <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para66">2</span> a belli periculo conservabit. item Cereri extra urbem</div> -<div class="line">loco, quo non omnes semper homines nisi per sacrificium</div> -<div class="line">necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque moribus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum</div> -<div class="line">| rationes aptae templis areae sunt distribuendae. <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum</div> -<div class="line">symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes,</div> -<div class="line">quia | in secundo visum est mihi primum de materiae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt31" id="pagenum-alt31">31</a></span></div> -<div class="line">copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">et quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus</div> -<div class="line">aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum</div> -<div class="line">peragere et in sin|gulis voluminibus explicare. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 mediterraneo <i>x</i>.</p> - -<p>3 et (iovi) <i>HG</i>: ut <i>S</i>.</p> - -<p>10 &hruscis -<i>H</i>.</p> - -<p>12 (14) uolcani <i>H</i>: uulcani <i>GS</i>. | ideo: deo <i>(ante corr. <sup>2</sup>) S</i>. | -insuescant <i>x</i> (-cat <i>S<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>13 adolescentibus <i>GS</i>.</p> - -<p>14 vis <i>x</i>.</p> - -<p>15 ab (timore) <i>HS</i>: a <i>G</i>.</p> - -<p>17 defensa <i>G(S<sup>2</sup>)</i>: -si <i>HS</i>.</p> - -<p>18 cereri -<i>GS</i>: cerei <i>H</i>.</p> - -<p>19 non omnes: nomine <i>x</i> (<i>scil. ex</i> n̄omnesemper …).</p> - -<p>20 religione <i>x</i>.</p> - -<p>21 deb& <i>x</i>.</p> - -<p>23 earum: arearum <i>x</i>.</p> - -<p>27 habent (<i>ante corr.</i>) <i>H</i>. | deinde <i>om. x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">[30]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius30">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<h2><a name="liber2" id="liber2"></a>LIBER SECUNDUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para67">1</span> Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus,</div> -<div class="line">cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia</div> -<div class="line">ad exercitum regiae cupidus commendationis. is e patria</div> -<div class="line">| a propinquis et amicis tulit ad primos ordines et purpuratos <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">litteras ut aditus haberet faciliores, ab eisque exceptus</div> -<div class="line">humane petiit uti quamprimum ad Alexandrum</div> -<div class="line">perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum</div> -<div class="line">tempus expectantes. itaque Dinocrates ab his se</div> -<div class="line">existimans ludi ab | se petiit praesidium. fuerat enim <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">amplissima statura, facie grata, forma dignitateque summa.</div> -<div class="line">his igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit in</div> -<div class="line">hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea</div> -<div class="line">fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque</div> -<div class="line">clavam tenens incessit contra | tribunal regis ius dicentis. <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para68">2</span> novitas populum cum avertisset, conspexit eum</div> -<div class="line">Alexander. admirans ei iussit locum dari ut accederet,</div> -<div class="line">interrogavitque quis esset. at ille, Dinocrates, inquit,</div> -<div class="line">architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas adfero</div> -<div class="line">dignas tuae claritatis. namque Athon montem formavi <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">| in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">civi|tatis amplissimae moenia, dextra pateram quae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt32" id="pagenum-alt32">32</a></span></div> -<div class="line">exciperet omnium fluminum quae sunt in eo monte aquam,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para69">3</span> ut inde in mare profunderetur. delectatus Alexander narratione</div> -<div class="line">formae statim quaesiit, si essent agri circa qui <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">possent frumentaria | ratione eam civitatem tueri. cum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus, Dinocrates,</div> -<div class="line">inquit, attendo egregiam formae compositionem</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 e (mac.) <i>HS</i>: a <i>EG</i>.</p> - -<p>6 ut (<i>add.</i>) <i>S</i>: <i>om. HEG</i>.</p> - -<p>7 (10) petit <i>x</i>.</p> - -<p>10 exestimans <i>H</i>.</p> - -<p>14 <span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">u</span></span>merum <i>H<sup>c</sup></i> = hum. -<i>SEG, ut semper S</i> (um- <i>H, ut semper HL et infra p. 101. -228. 229 etiam G</i>).</p> - -<p>17 ei iussit <i>HS</i>: iussit ei <i>EG</i>.</p> - -<p>20 tuę -(tuae <i>E</i>) claritati <i>x</i>.</p> - -<p>24 narratione: natione <i>HS</i>, ratione <i>EG</i> -(deratione <i>in marg. S<sup>c</sup></i>). <i>cf. p. 87, 5</i>.</p> - -<p>25 quaesiit <i>HE</i>: quęsivit -<i>SG</i>.</p> - -<p>26 possent <i>EG</i>: possint <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">[31]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius31">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et ea delector, sed animadverto si qui deduxerit eo loci</div> -<div class="line">coloniam fore ut iudicium eius vituperetur. ut enim</div> -<div class="line">natus infans sine nutricis lacte non potest | ali neque ad <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">vitae crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et</div> -<div class="line">eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">nec sine abundantia cibi frequentiam habere populumque</div> -<div class="line">sine copia tueri. itaque quemadmodum formationem</div> -<div class="line">puto probandam, sic iudico locum inprobandum, teque</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para70">4</span> volo | esse mecum, quod tua opera sum usurus. ex eo <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">persecutus. ibi Alexander cum animadvertisset portum</div> -<div class="line">naturaliter tutum, emporium egregium, campos circa totam</div> -<div class="line">Aegyptum frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas</div> -<div class="line">utilitates, iussit eum | suo nomine civitatem Alexandriam <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">constituere. ita Dinocrates a facie dignitateque corporis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">commendatus ad eam nobilitatem pervenit. mihi autem,</div> -<div class="line">imperator, staturam non tribuit natura, faciem deformavit</div> -<div class="line">aetas, valetudo detraxit vires. itaque quoniam ab his</div> -<div class="line">praesidiis sum desertus, per | auxilia scientiae scriptaque <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ut spero perveniam ad commendationem. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para71">5</span> Quoniam autem primo volumine de officio architecturae</div> -<div class="line">terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et |</div> -<div class="line">intra moenia arearum divisionibus, cum sequatur ordo de <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt33" id="pagenum-alt33">33</a></span></div> -<div class="line">aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis quibus</div> -<div class="line">proportionibus et symmetriis debeant esse uti explicentur, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">non putavi ante ponendum nisi prius de materiae copiis,</div> -<div class="line">e | quibus conlatis aedificia structuris et materiae rationibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">perficiuntur, quas habeant in usu virtutes exposuissem</div> -<div class="line">quibusque rerum naturae principiis essent temperatae dixissem.</div> -<div class="line">sed antequam naturales res incipiam explicare, <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 siqui deduxerit <i>EG</i>: siquid deduxerit <i>H</i>, siquid eduxerit -<i>S</i> (<i>unde G<sup>c</sup> in marg.</i> vel siquid). | eo loco <i>x</i>.</p> - -<p>2 fore <i>EG(S<sup>2</sup>)</i>: -forte <i>HS</i>.</p> - -<p>8 iudicio <i>H et (ante ras.) S</i>.</p> - -<p>10 abcessit <i>S</i>.</p> - -<p>15 dignitate <i>EGS</i>: -tis <i>H</i>.</p> - -<p>18 valitudo <i>GS (cf. ad 17, 6)</i>.</p> - -<p>19 auxilia <i>HS</i>: -um <i>EG</i>.</p> - -<p>21 Quoniam: Cum <i>x</i>.</p> - -<p>23 cum sequatur: -insequatur <i>x</i>.</p> - -<p>29 temperate <i>G</i> (-tę <i>G<sup>c</sup></i>): -ta <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">[32]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius32">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">de aedificiorum rationibus unde initia ceperint et uti creverint</div> -<div class="line">eorum inven|tiones ante ponam, et insequar ingressus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">antiquitatis rerum naturae et eorum qui initia humanitatis</div> -<div class="line">et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt.</div> -<div class="line">itaque quemadmodum ab his sum institutus exponam. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para72">I</span> Homines veteri more ut ferae in silvis et speluncis et</div> -<div class="line">| nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">interea quodam in loco ab tempestatibus et</div> -<div class="line">ventis densae crebritatibus arbores agitatae et inter se <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">terentes ramos ignem excitaverunt, et eo flamma vehementi</div> -<div class="line">perterriti qui circa eum locum fuerunt sunt fugati. post</div> -<div class="line">ea re|quieta propius accedentes cum animadvertissent commoditatem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">esse magnam corporibus ad ignis teporem, ligna</div> -<div class="line">adicientes et ita conservantes alios adducebant et nutu <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">monstrantes ostendebant quas haberent ex eo utilitates.</div> -<div class="line">in eo hominum congressu cum profundebantur aliter spiritu</div> -<div class="line">voces, cotidiana | consuetudine vocabula ut obtigerant <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">constituerunt, deinde significando res saepius in usu ex</div> -<div class="line">eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter se <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para73">2</span> procreaverunt. ergo cum propter ignis inventionem conventus</div> -<div class="line">initio apud homines et | concilium et convictus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt34" id="pagenum-alt34">34</a></span></div> -<div class="line">esset natus, et in unum locum plures convenirent habentes</div> -<div class="line">ab natura praemium praeter reliqua animalia ut non</div> -<div class="line">proni sed erecti ambularent mundique et astrorum magnificientiam <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">aspicerent, item manibus et arti|culis quam <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">vellent rem faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii</div> -<div class="line">de fronde facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus,</div> -<div class="line">nonnulli hirundinum nidos et aedificationes earum imitantes</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ceperint <i>GS</i>: coeperint <i>H(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>3 humanitatis <i>GS</i>: -tes -<i>H</i>.</p> - -<p>7 vetere <i>x</i> (<i>cf. p. 20, 22</i>).</p> - -<p>8 ex<span class="split"><span class="top">g</span><span class="bottom">ı</span></span>ebant <i>H<sup>c</sup></i>, exi＜ge <i>in ras.</i>＞bant -<i>S<sup>c</sup> i. e.</i> exiebant <i>HS</i>: eigebant <i>G</i>.</p> - -<p>9 quodam <i>GS</i>: quondam -<i>H</i>. | ab <i>HS</i>: a <i>G</i>.</p> - -<p>11 eo <i>GS</i> (ea <i>S<sup>c</sup></i>): eos <i>H</i>.</p> - -<p>12 effugati -<i>S</i>.</p> - -<p>13 requieta <i>HS</i> (re¦quieta <i>S<sup>c</sup></i>): requie data <i>G</i>. | proprius <i>H -et ante ras. S</i>. | cum—(15) adicientes <i>om. S</i> (<i>sed in ima pagina -calamo impressa supplet S<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>15 ita: id <i>x</i>.</p> - -<p>17 espiritu <i>x</i>.</p> - -<p>18 obtigerant <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: optegerent <i>H(G)</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">[33]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius33">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">de luto et virgulis facere loca quae subirent. tunc</div> -<div class="line">observantes aliena tecta et adicientes suis cogitationibus</div> -<div class="line">res | novas, efficiebant in dies meliora genera casarum. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para74">3</span> cum essent autem homines imitabili docilique natura,</div> -<div class="line">cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in</div> -<div class="line">dies melioribus iudiciis efficiebantur. primumque furcis</div> -<div class="line">erectis et | virgulis interpositis luto parietes texerunt. alii <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">luteas glaebas arefacientes struebant parietes, materia eos</div> -<div class="line">iugumentantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">et fronde. posteaquam per hibernas tempestates</div> -<div class="line">tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes</div> -<div class="line">luto inducto, proclinatis | tectis stillicidia deducebant. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para75">4</span> Haec autem ex is quae supra scriptae sunt originibus</div> -<div class="line">instituta esse possumus sic animadvertere quod ad hunc <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur,</div> -<div class="line">ut in Gallia Hispania Lusitania Aquitania, scandulis robusteis</div> -<div class="line">aut | stramentis. apud nationem Colchorum in Ponto <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis</div> -<div class="line">dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in</div> -<div class="line">extremis partibus earum supra alterae transversae, quae</div> -<div class="line">circumcludunt | medium spatium habitationis. tum insuper <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">alternis trabibus ex quattuor partibus angulos iugumentantes</div> -<div class="line">et ita parietes | arboribus statuentes ad perpendiculum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt35" id="pagenum-alt35">35</a></span></div> -<div class="line">imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">quae relinquuntur propter crassitudinem materiae,</div> -<div class="line">schidiis et luto obstruunt. item tecta, recidentes ab extremo</div> -<div class="line">transtra, traiciunt gradatim contra|hentes, et ita ex <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 cotidie: <i>sic</i> (<i>et</i> cotidianus) <i>semper H</i> (<i>sed 33, 24 et 35, 25 -H<sup>c</sup></i>) <i>et G, rec.</i> cottidie <i>SL</i>. | aliu(o <i>H</i>)s alii <i>x</i> (alii aliis <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>9 glebas <i>x</i> (<i>sic etiam</i> glebe <i>x 165, 15 ut semper SG, numquam -praeterea H, nisi quod</i> glebulae <i>x 197, 22</i>).</p> - -<p>14 is: his <i>x</i>. | -scripta <i>x</i>.</p> - -<p>16 his (<i>GS</i>, <span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">ı̣</span></span>is <i>H<sup>c</sup></i>): iis <i>H</i>. | constituuntur <i>G</i>: -antur -<i>HS</i>.</p> - -<p>17 utigallia <i>x</i>. | hispania <i>S</i>: spania <i>HG</i> (ispania <i>H<sup>c</sup></i>). | -æ(e <i>S</i>)quitania <i>GS</i>. | scandulis <i>G</i>: scandalis <i>HS</i>.</p> - -<p>23 tum -<i>HS</i>: tunc <i>G</i>.</p> - -<p>28 adextremos <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">[34]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius34">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quattuor partibus ad altitudinem educunt medio metas,</div> -<div class="line">quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico more</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para76">5</span> testudinata turrium tecta. Phryges vero, qui campestribus</div> -<div class="line">locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum egentes</div> -<div class="line">materiae eligunt tumulos naturales eosque medios fossura <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">dis|tinentes et itinera perfodientes dilatant spatia quantum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">natura loci patitur. insuper autem stipites inter se religantes</div> -<div class="line">metas efficiunt, quas harundinibus et sarmentis</div> -<div class="line">tegentes exaggerant supra habitationes e terra maximos</div> -<div class="line">grumos. ita hiemes calidissimas, aestates frigidissimas <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">efficiunt tectorum | rationes. nonnulli ex ulva palustri <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">componunt tuguria tecta. apud ceteras quoque gentes ad</div> -<div class="line">nonnulla loca pari similique ratione casarum perficiuntur</div> -<div class="line">constitutiones. non minus etiam Massiliae animadvertere</div> -<div class="line">possumus sine tegulis, subacta cum paleis terra, tecta. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">Athenis Areopagi antiquitatis exemplar | ad hoc tempus luto <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">tectum. item in Capitolio commonefacere potest et significare</div> -<div class="line">mores vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para77">6</span> stramentis tecta. ita his signis de antiquis inventionibus</div> -<div class="line">aedificiorum sic ea fuisse ratiocinantes possumus iudicare. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">profecissent et sollertia ingenia exercendo per</div> -<div class="line">consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria</div> -<div class="line">in animos eorum adiecta perfecit ut qui fuerunt in his</div> -<div class="line">studio|siores fabros esse se profiterentur. cum ergo haec <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt36" id="pagenum-alt36">36</a></span></div> -<div class="line">ita fuerint primo constituta et natura non solum sensibus <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">ornavisset gentes quemadmodum reliqua animalia, sed etiam</div> -<div class="line">cogitationibus et consiliis armavisset mentes et subiecisset</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 materiae <i>H</i> (-ę <i>S</i>): materia <i>G</i>. | fossura <i>G</i>: -rae <i>H</i> (-rę) -<i>S</i>.</p> - -<p>6 detinentes <i>x</i>. | quantum <i>HS</i>: inquantum <i>G</i>.</p> - -<p>8 quas -<i>GS</i>: qua <i>H</i>.</p> - -<p>9 exaggerabant <i>x</i>. | habitationis <i>H</i> (-nes <i>GS</i>).</p> - -<p>10 crumos <i>x</i>. | aestatis <i>H</i> (-tes <i>GS</i>).</p> - -<p>11 efficiunt <i>GS</i>: -cit -<i>H</i>.</p> - -<p>12 tiguria <i>ante corr. H</i>. | ad <i>Praun</i>: et (&) <i>x</i>. | 16 areopagi -<i>HS</i>: ariopagi <i>G</i>.</p> - -<p>18 vetustates <i>H</i> (-tis <i>GS</i>).</p> - -<p>21 tritiores -<i>GS<sup>c</sup></i> (tristiores <i>ante ras. S</i>): tritores <i>H</i>.</p> - -<p>22 profecissent <i>S<sup>2</sup></i> -(<i>qui et</i> edificantium <i>antea scr. pro</i> ad aed.): per(ꝑ)fecissent <i>x</i>. | -ingenia <i>HS</i>: -nii <i>G</i>.</p> - -<p>25 esse se <i>H</i> (e̅e̅ se) <i>S</i>: esse <i>G</i>.</p> - -<p>26 solum -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: plus <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">[35]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius35">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">cetera | animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas,</div> -<div class="line">e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para78">7</span> humanitatem. tum autem instruentes animo se et eprospicientes</div> -<div class="line">maioribus cogitationibus ex varietate artium <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">natis, non casas sed etiam | domos fundatas et latericiis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula</div> -<div class="line">tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum</div> -<div class="line">e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum</div> -<div class="line">perduxerunt rationes. posteaquam animadverterunt profusos <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">esse partus ab natura materiae et abun|dantiam <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">copiarum ad aedificationes ab ea comparatam, tractando</div> -<div class="line">nutrierunt et auctam per artes ornaverunt voluptatibus</div> -<div class="line">elegantiam vitae. igitur de his rebus quae sunt in aedificiis</div> -<div class="line">ad usum idoneae, quibus sint qualitatibus et quas <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">habeant virtutes ut potuero dicam.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para79">8</span> | Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quod putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet</div> -<div class="line">me erravisse sic reddam rationem. cum corpus architecturae</div> -<div class="line">scriberem, primo volumine putavi quibus eruditionibus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">et disciplinis esset ornata exponere finireque terminationibus</div> -<div class="line">| eius species et e quibus rebus esset nata <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">dicere. itaque quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi.</div> -<div class="line">ergo in primo ＜dixi＞ de artis officio, in hoc</div> -<div class="line">de naturalibus materiae rebus quem habeant usum disputabo. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">namque hic liber non profitetur unde architectura</div> -<div class="line">nascatur, sed unde origines aedifi|ciorum sint institutae et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt37" id="pagenum-alt37">37</a></span></div> -<div class="line">quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para80">9</span> hanc finitionem. ergo ita suo ordine et loco huius erit</div> -<div class="line">voluminis constitutio. <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ex: & (et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 tum <i>HS</i>: tunc <i>G</i>. | e(ae <i>ante ras. H</i>)prospicientes -<i>x</i> (≣prospicientes <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>8 tectas <i>G</i>: tecta <i>HS</i>.</p> - -<p>11 ab natura materiae: ab naturae materia <i>H</i>, ≣ naturę materia -<i>S</i>, naturę admateriā <i>G(S<sup>2</sup>)</i>. | abundantē <i>x</i>.</p> - -<p>12 copiarum <i>H et</i> -(<i>ante ras.</i>) <i>S</i>: copiā <i>G(S<sup>2</sup>)</i>.</p> - -<p>15 quibus sint: quibusque sunt <i>x</i>.</p> - -<p>24 dixi <i>om. x</i>.</p> - -<p>27 sunt <i>x</i>.</p> - -<p>29 ita <i>om. S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">[36]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius36">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Nunc revertar ad propositum et de copiis quae aptae</div> -<div class="line">| sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">esse ab natura rerum procreatae quibusque mixtionibus</div> -<div class="line">principiorum congressus temperentur, ne obscura sed perspicua</div> -<div class="line">legentibus sint ratiocinabor. namque nulla materiarum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">genera neque corpora neque res sine principiorum</div> -<div class="line">coetu na|sci neque subici intellectui possunt, neque aliter <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere</div> -<div class="line">explicationes, nisi causae quae insunt in his rebus quemadmodum</div> -<div class="line">et quid ita sint subtilibus rationibus habeant <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">demonstrationes.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para81">II</span> | Thales primum aquam putavit omnium rerum esse <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">principium. Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem</div> -<div class="line">scriptorum a Graecis ϲκοτεινοϲ est appellatus, ignem. Democritus</div> -<div class="line">quique est eum secutus Epicurus atomos, quas <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt.</div> -<div class="line">Pytha|goreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">aera et terrenum. ergo Democritus etsi non proprie res</div> -<div class="line">nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo</div> -<div class="line">ea ipsa dixisse videtur quod ea cum sint disiuncta nec <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus dividuntur</div> -<div class="line">sed | sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent in <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para82">2</span> se soliditatem. ex his ergo congruentibus cum res omnes</div> -<div class="line">coire nascique videantur ut eae in infinitis generibus rerum</div> -<div class="line">natura essent disparatae, putavi oportere de varietatibus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et discriminibus usus earum quasque haberent in aedificiis</div> -<div class="line">qualitates exponere, | uti cum fuerint notae, non habeant <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum copias</div> -<div class="line">aedificiis comparent.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para83">III</span> Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 s<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">ı</span></span>nt <i>H</i>.</p> - -<p>4 ne <i>G</i>: nec <i>H</i> (<i>cf. p. 180, 9</i>), n̄ (non) <i>S</i>. | sed -ut p. <i>S</i>.</p> - -<p>12 Tales <i>x</i>.</p> - -<p>14 scotinos <i>x</i>.</p> - -<p>15 quique <i>HG</i>: quoque -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>. | quos <i>x</i>.</p> - -<p>17 pythari eorum <i>H</i>, pythareorū <i>G</i>, phitagoreorū -<i>S</i> (pythagoreorū <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>18 aera <i>G</i>: aerea <i>HS</i>.</p> - -<p>20 nec -leguntur <i>HG</i>, negleguntur <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>24 ut eae: et <span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">ạ̶ẹ̶</span></span>ae <i>H</i>, ethę -<i>G</i>, & hę <i>S</i>.</p> - -<p>29 cōpararent <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">[37]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius37">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| oporteat dicam. non enim de harenosa neque calculosa <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt38" id="pagenum-alt38">38</a></span></div> -<div class="line">neque sabulone soluto sunt ducendi, quod ex his generibus</div> -<div class="line">cum sint ducti primum fiunt graves, deinde cum ab imbribus</div> -<div class="line">in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur</div> -<div class="line">pa|leaeque in is non cohaerescunt propter asperitatem. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de</div> -<div class="line">rubrica aut etiam masculo sabulone. haec enim genera</div> -<div class="line">propter levitatem habent firmitatem et non sunt in opere</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para84">2</span> ponderosa et faciliter aggerantur. ducendi autem sunt</div> -<div class="line">per vernum tempus et | autumnale, ut uno tenore siccescant. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">qui enim per solstitium parantur ideo vitiosi fiunt quod</div> -<div class="line">summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit ut</div> -<div class="line">videatur aridus, interior autem sit non siccus. et cum</div> -<div class="line">postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea quae erant</div> -<div class="line">arida. ita rimosi facti efficiuntur in|becilli. maxime autem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">utiliores erunt, si ante biennium fuerint ducti. namque</div> -<div class="line">non ante possunt penitus siccescere. itaque cum recentes</div> -<div class="line">et non aridi sunt structi, tectorio inducto rigideque obsolidato</div> -<div class="line">permanente ipsi sidentes non possunt eandem altitudinem</div> -<div class="line">qua est tectorium tenere, contractione|que moti <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">non haerent cum eo, sed ab coniunctione eius disparantur.</div> -<div class="line">igitur tectoria ab structura seiuncta propter tenuitatem</div> -<div class="line">per se stare non possunt sed franguntur, ipsique</div> -<div class="line">parietes fortuito sidentes vitiantur. ideo etiam Uticenses</div> -<div class="line">latere si sit aridus et ante quinquennium ductus, cum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">arbi|trio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para85">3</span> parietum structuris. fiunt autem laterum genera tria.</div> -<div class="line">unum quod graece Lydium appellatur, id est quo nostri</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 harenosa neque calculosa (<i>sc.</i> terra, <i>ut v. 6</i> = solo <i>Plin. -35, 170</i>) neque sabulone soluto: harenoso neque calculoso luto -(<i>H</i>, luto <i>om. S</i>, calculo soluto <i>G</i>) neque sabulonoso luto <i>x</i>.</p> - -<p>3 ab imbribus in p. <i>G(S<sup>2</sup>)</i>: ab intribus in p. <i>HS<sup>c</sup></i>, in tribus p. -(<i>om.</i> ab <i>et</i> in) <i>S</i>.</p> - -<p>5 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>10 tenore: tempore <i>x</i>.</p> - -<p>12 corium -<i>GS</i>: chorium <i>H</i>. | effecit <i>H</i>.</p> - -<p>13 aridum (-ū) <i>x</i>. | 14 perrumpit -(<i>a. c.</i>) <i>om. G</i>.</p> - -<p>18 ri(e <i>H</i>)gidoque obsolidati permanent <i>x</i>.</p> - -<p>20 qua est tectorium <i>HS</i> (<i>ubi</i> ē tector⟦ı⟧ū <i>cum ras. S<sup>c</sup></i>): quę ē -tectorū <i>G</i>.</p> - -<p>24 fortuito <i>HG</i> (<i>ut 33, 26 x</i>): -tu (<i>H<sup>c</sup></i>)<i>S(G<sup>c</sup>)</i> | sidentes -(<i>ut v. 18 x</i>) sedentes <i>x</i>.</p> - -<p>25 laterem <i>H</i> (-rē) <i>GS</i>.</p> - -<p>27 lidiū <i>GS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">[38]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius38">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">utuntur, longum | sesquipede, latum pede. ceteris duobus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt39" id="pagenum-alt39">39</a></span></div> -<div class="line">Graecorum aedificia struuntur. ex his unum πενταδωρον,</div> -<div class="line">alterum τετραδωρον dicitur. δωρον autem Graeci appellant</div> -<div class="line">palmum, quod munerum datio graece δωρον appellatur, id</div> -<div class="line">autem semper | geritur per manus palmam. ita quod est <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">quoquoversus quinque palmorum pentadoron, quod quattuor</div> -<div class="line">tetradoron dicitur, et quae sunt publica opera πενταδωροιϲ,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para86">4</span> quae privata τετραδωροιϲ struuntur. fiunt autem</div> -<div class="line">cum his lateribus semilateria, quae cum struuntur, una</div> -<div class="line">parte lateribus ordines, | altera semilateres ponuntur. ergo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ex utraque parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis</div> -<div class="line">parietes alligantur et medii lateres supra coagmenta conlocati</div> -<div class="line">et firmitatem et speciem faciunt utraque parte non</div> -<div class="line">invenustam.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua, item <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| Callet, in Asia Pitane, ubi lateres cum sunt ducti et <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos posse</div> -<div class="line">ideo videtur quod terra est de qua ducuntur pumicosa.</div> -<div class="line">ita cum est levis, aere solidata non recipit in se nec</div> -<div class="line">combibit liquorem. igitur levi raraque cum sint proprietate <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">nec patiantur pene|trare in corpus umidam potestatem, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quocumque pondere fuerint cogitur ab rerum natura quemadmodum</div> -<div class="line">pumex uti ab aqua sustineantur. sic autem</div> -<div class="line">magnas habent utilitates, quod neque in aedificationibus</div> -<div class="line">sunt onerosi, et cum ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur. <span class="linenum">25</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para87">IV</span> | In caementiciis autem structuris primum est de harena <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt40" id="pagenum-alt40">40</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 pentadoron … (3) tetradoron <i>x</i>.</p> - -<p>3 (4) doron <i>x</i>.</p> - -<p>5 palmam: -palmum <i>x</i> (<i>ut v. 4</i>).</p> - -<p>6 quinque <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: equinque <i>HS</i>.</p> - -<p>7 pentadoros <i>HS</i>, -toros <i>G</i>.</p> - -<p>8 tetradoros <i>GS</i>, -doro <i>H</i>.</p> - -<p>11 cum -(cū <i>S</i>) struuntur <i>HS</i>: construuntur <i>G</i>. | coriis <i>S</i>: choriis <i>H et</i> -(<i>ubi</i> chorus) <i>G</i> (chorı¦iſ <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>12 collocati <i>HS</i>: collecti <i>G</i> (<i>et in -marg. S<sup>2</sup></i> vel collecti).</p> - -<p>15 Maxilua … Pitane (<i>Plin. 35, 171</i>): -maxima et in galliis et in asia ita ne <i>x</i>.</p> - -<p>16 sint <i>ante corr. -S</i>.</p> - -<p>20 sint <i>G<sup>c</sup></i>: sit <i>x</i>.</p> - -<p>21 nec: non <i>H</i>, n̄ <i>GS</i>. | patiantur <i>HS</i>: -patiuntur <i>G</i>.</p> - -<p>22 fuerit <i>x</i>. | cogitur (<i>sic</i>) <i>x</i> (= cogit rerum -natura, necessitas).</p> - -<p>23 sustineatur <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">[39]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius39">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam</div> -<div class="line">neque habeat terram commixtam. genera autem harenae</div> -<div class="line">fossiciae sunt haec, nigra, cana, rubra, carbunculus. ex</div> -<div class="line">his | quae in manu confricata fecerit stridorem erit optima, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quae autem terrosa fuerit non habebit asperitatem. item <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea excussa</div> -<div class="line">vel lota id non inquinarit neque ibi terra subsiderit,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para88">2</span> erit idonea. sin autem non erunt harenaria unde fodiatur,</div> -<div class="line">tum de flumi|nibus aut e glarea erit excernenda, non minus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">etiam de litore marino. sed ea in structuris haec habet <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">vitia, difficulter siccescit, neque onerari se continenter paries</div> -<div class="line">patitur nisi intermissionibus requiescat, neque concamarationes</div> -<div class="line">recipit. marina autem hoc amplius quod etiam</div> -<div class="line">parietes, cum in is | tectoria facta fuerint, remittentes <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para89">3</span> salsuginem corium dissolvunt. fossiciae vero celeriter in <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">structuris siccescunt, et tectoria permanent, et concamarationes</div> -<div class="line">patiuntur, sed eae quae sunt de harenariis recentes.</div> -<div class="line">si enim exemptae diutius iacent, ab sole et luna</div> -<div class="line">et pruina concoctae resolvuntur et | fiunt terrosae. ita cum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sed ea ruunt et labuntur onera quae parietes non possunt</div> -<div class="line">sustinere. recentes autem fossiciae cum in structuris tantas</div> -<div class="line">habeant virtutes, eae in tectorio ideo non sunt utiles quod</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 carbunculus <i>G(S<sup>2</sup>)</i>: -lum <i>HS</i>.</p> - -<p>6 coniecta <i>GS</i>: contecta -<i>H</i>.</p> - -<p>7 vel lota: vel icta <i>x</i>. | subsiderit: <i>sic x</i>.</p> - -<p>9 tum <i>HG</i>: -tunc <i>S</i>.</p> - -<p>11 sicces(r <i>G</i>)sit <i>HG<sup>c</sup></i> (-scit <i>S</i>) | continenter | recipit -paries patitur … recipit. marina <i>H</i> (<i>item Lch, sed l ante corr.—qui -inter lineas adscripsit—omisit ea quae fuerunt inter -duo illa</i> recipit <i>deditque</i> continenter recipit . marina, <i>atque idem -sine dubio fecerat S, ubi nunc S<sup>c</sup></i> continenter ＜⁖paries <i>in ras.</i>＞ -Marina <i>cum suppletis in ima pagina verbis</i> ⁖patitur … recipit. -<i>sine lapsus vestigio G. itaque sic statuo</i> continentes paries <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: -continenter recipit paries <i>HS</i>.</p> - -<p>12 (16) concamerationes <i>x</i>.</p> - -<p>14 is: his <i>x</i>. | remittentes (remittentese <i>G, unde ad Fav. p. 295, 5 -An. S</i> salsugine sua se remittente) salsuginem (-nē <i>etiam G</i>) -eorum dissolvuntur <i>x</i>.</p> - -<p>17 eae: hae <i>H</i>, hę <i>S</i>, hęc <i>G</i>.</p> - -<p>21 ea -ruunt <i>GS</i>: earunt <i>H</i>. | oneraque <i>x</i>.</p> - -<p>23 eae <i>H</i>: hae <i>G</i>, heę <i>S</i>. | -tectorio (<i>ut p. 41, 2</i>): -riis <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">[40]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius40">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">pinguitudine eius calx palea com|mixta propter vehementiam <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">non potest sine rimis inarescere. | fluviatica vero, propter <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt41" id="pagenum-alt41">41</a></span></div> -<div class="line">macritatem inutilis signino, liaculorum subactionibus in</div> -<div class="line">tectorio recipit soliditatem.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para90">V</span> De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">de calce diligentia est adhibenda uti de albo saxo aut</div> -<div class="line">silice | coquatur. et quae erit ex spisso et duriore, erit <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">utilis in structura, quae autem ex fistuloso, in tectoriis.</div> -<div class="line">cum ea erit extincta, tunc materia ita misceatur ut si</div> -<div class="line">erit fossicia, tres harenae et una calcis infundantur, si <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">autem fluviatica aut marina duae harenae et una calcis</div> -<div class="line">coiciantur. ita enim erit | iusta ratio mixtionis temperaturae. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">etiam in fluviatica aut marina si qui testam tunsam et</div> -<div class="line">succretam ex tertia parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para91">2</span> ad usum meliorem. quare autem cum recipit <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">aquam et harenam calx tunc confirmat structuram, haec</div> -<div class="line">esse causa videtur quod e principiis | uti cetera corpora <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent aeris</div> -<div class="line">sunt tenera, quae aquae lenta sunt ab umore, quae terrae</div> -<div class="line">dura, quae ignis fragiliora. itaque ex his saxa si antequam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">coquantur, contusa minute mixta harenae in structuram</div> -<div class="line">coiciantur, non solidescunt nec eam poterunt | continere. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi</div> -<div class="line">fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem,</div> -<div class="line">tunc exustis atque exhaustis eorum viribus relinquuntur <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">patentibus foraminibus et inanibus. ergo liquor qui est</div> -<div class="line">in eius lapidis corpore et aer cum exustus et ereptus</div> -<div class="line">fuerit, habuerit|que in se residuum calorem latentem, intinctus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">in aqua, priusquam ea ignis vim recipit, umore</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 pinguitudine (eius <i>sc.</i> operis tectorii <i>Fav. p. 295, 12</i>): -pinguitudini <i>HG</i> (<i>ut Anon. ed. Fav. S</i>), pinguedini <i>S</i> (<i>ut ipse -Fav. p. 295, 13</i>).</p> - -<p>3 inutilis signino (<i>ex Fav. cf. p. 211, 10</i>): uti -signinū <i>x</i>. | liacolorum <i>HS</i>: l iaculorum (<i>in ipso textu</i>) <i>G</i> (<i>et -inter lin. S<sup>2</sup></i>), <i>item</i> (iac.) <i>codd. Faventini</i>. | subactionibus <i>HS</i>: --nes <i>G</i>.</p> - -<p>5 habeatur <i>HG</i>: sit <i>S</i>.</p> - -<p>10 infundatur <i>x</i>.</p> - -<p>11 duo -harenę una <i>x</i>.</p> - -<p>12 coiciatur <i>x</i>.</p> - -<p>20 dura <i>GS</i>: durae <i>H</i>.</p> - -<p>21 insṭructuram <i>G</i>: in instructuram <i>HS</i></p> - -<p>22 potuer̄ <i>ante corr. -S</i>.</p> - -<p>29 ea ignis: ex igni <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_41" id="Page_41">[41]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius41">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">penetrante in foraminum raritates confervescit et ita refrigeratus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para92">3</span> reicit ex calcis corpore fervorem. ideo autem</div> -<div class="line">quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur</div> -<div class="line">non possunt ad id | respondere, sed cum expenduntur, permanente <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt42" id="pagenum-alt42">42</a></span></div> -<div class="line">ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">parte ponderis inminuta esse inveniuntur. igitur cum patent</div> -<div class="line">foramina eorum et raritates, harenae mixtionem in se corripiunt</div> -<div class="line">et ita cohae|rescunt siccescendoque cum caementis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">coeunt et efficiunt structurarum soliditatem.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para93">VI</span> Est etiam genus pulveris quod efficit naturaliter res <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">admirandas. nascitur in regionibus Baianis et in agris</div> -<div class="line">municipiorum quae sunt circa Vesuvium montem. quod</div> -<div class="line">com|mixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">praestat firmitatem, sed etiam moles cum struuntur</div> -<div class="line">in mari, sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">videtur quod sub his montibus et terrae ferventes sunt et</div> -<div class="line">fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent aut</div> -<div class="line">e sulphure | aut alumine aut bitumine ardentes maximos <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia</div> -<div class="line">permanans et ardens efficit levem eam terram, et <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ibi qui nascitur tofus turgens est sine liquore. ergo cum</div> -<div class="line">tres res consimili ratione ignis vehementia formatae in</div> -<div class="line">unam pervenerint mixtionem, | repente recepto liquore una <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para94">2</span> eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. ardores <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">autem esse in his locis etiam haec res potest indicare</div> -<div class="line">quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus</div> -<div class="line">excavata, in quibus vapor fervidus ab imo | nascens <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ignis vehementia perforat eam terram per eamque manando</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>11 et <i>om. x</i>.</p> - -<p>14 firmitate | (<i>pro</i> -tē) <i>G</i>: -tes <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>18 sulphure <i>GS</i>: sulpure (<i>sic hoc solo loco</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>19 inter vena -(venī̱a) <i>S<sup>2</sup></i>.</p> - -<p>21 qui: quod (qđ <i>GS</i>) <i>x</i> (<i>cf. p. 44, 23</i>). | tophus <i>S</i> -(<i>qui 44, 12</i> thophus) <i>ut 44, 24 et Plin. 11, 203</i>. | exurgens <i>H</i> (exsurgens -<i>GS</i>) <i>scil. pro</i> &urgens (= <i>sive simpl.</i> turgens <i>sive</i> et -turgens).</p> - -<p>25 dissolvere <i>HS</i>: dies solvere <i>G</i>.</p> - -<p>27 cūanorū <i>G</i>: -cum | annorum <i>H</i>, cumannorū <i>S</i>.</p> - -<p>29 <i>post</i> manando <i>iterum</i> fervidus -ab imo nascens <i>rep. x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">[42]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius42">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in his locis oritur et ita sudationum egregias efficit utilitates.</div> -<div class="line">non minus etiam memorantur antiquitus crevisse</div> -<div class="line">ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse</div> -<div class="line">circa agros flammam. ideoque tunc quae spongia</div> -<div class="line">sive pumex | Pompeianus vocatur excocto ex alio genere <span class="linenum">5 (30)</span></div> -<div class="line">lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para95">3</span> id autem genus | spongiae quod inde eximitur non in <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt43" id="pagenum-alt43">43</a></span></div> -<div class="line">omnibus locis nascitur, nisi circum Aetnam et collibus</div> -<div class="line">Mysiae quae a Graecis κατακεκαυμενη nominatur et si</div> -<div class="line">quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. si ergo in <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">his locis aquarum ferventes | inveniuntur fontes et montibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">excavatis calidi vapores, ipsaque loca ab antiquis</div> -<div class="line">memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur</div> -<div class="line">esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum</div> -<div class="line">in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para96">4</span> liquorem. igitur dissimilibus et dis|paribus rebus correptis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">et in unam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas</div> -<div class="line">aquae repente satiata communibus corporibus latenti calore</div> -<div class="line">confervescit et vehementer efficit ea coire celeriterque unam</div> -<div class="line">soliditatis percipere virtutem. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria</div> -<div class="line">| ex aqua calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat.</div> -<div class="line">itaque visum est antequam desideraretur de his</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para97">5</span> rebus quemadmodum esse videantur exponere. omnibus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides</div> -<div class="line">nascuntur, sed | nonnulla sunt terrena alia sabulosa itemque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">glareosa aliis locis harenosa non minus materia, et</div> -<div class="line">omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 memorantur <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: -rentur <i>HS</i>.</p> - -<p>5 ponpeianus <i>HS</i>. | -excocto <i>HS</i>: -ta <i>G(S<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>8 aetnam <i>H</i>: aethnam <i>G</i>, ethnam -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>9 catacae | caumae (-me <i>S</i>) nominatur <i>H</i>, cata cecaumenos -nom. <i>G</i> (<i>lig. add. G<sup>c</sup></i>), cata | cecaum<span class="split"><span class="top">nos</span><span class="bottom">eno</span></span>minatur <i>S<sup>2</sup></i>.</p> - -<p>11 montibus (<i>Jocundus, ut p. 42, 23</i>): in omnibus <i>x</i>.</p> - -<p>14 ex -(tofo): & <i>x</i>.</p> - -<p>15 & acalce <i>x</i>.</p> - -<p>18 aquae <i>H</i>: aqua <i>GS</i>.</p> - -<p>21 item: -ita <i>x</i>.</p> - -<p>28 glareosa <i>G</i>: glariosa <i>HS</i>. | materia <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: -rie <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">[43]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius43">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">qualitates insunt in terra. maxime autem id sic licet</div> -<div class="line">considerare quod qua mons Appenninus regiones Italiae</div> -<div class="line">Etruriaeque circa cingit, prope | in omnibus locis non desunt <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">fossicia harenaria, trans Appenninum vero quae pars</div> -<div class="line">est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">Asia omnino trans mare nec nominan|tur quidem. igitur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt44" id="pagenum-alt44">44</a></span></div> -<div class="line">non in omnibus locis quibus effervent aquae calidae crebri</div> -<div class="line">fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere,</div> -<div class="line">sed omnia uti natura rerum constituit, non ad voluptatem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para98">6</span> hominum sed ut fortuito disparata pro|creantur. ergo quibus <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">locis non sunt terrosi montes sed tenerae materiae, ignis</div> -<div class="line">vis per eius venas egrediens adurit eam. quod est molle</div> -<div class="line">et tenerum exurit, quod autem asperum relinquit. itaque</div> -<div class="line">uti in Campania exusta terra cinis, sic in Etruria excocta</div> -<div class="line">materia efficitur carbunculus. utraque autem | sunt egregia <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">in structuris, sed alia in terrenis aedificiis alia etiam in</div> -<div class="line">maritimis molibus habent virtutem. est autem materiae</div> -<div class="line">potestas mollior quam tofus, solidior quam terra, qua</div> -<div class="line">penitus ab imo vehementia vaporis adusta, nonnullis locis</div> -<div class="line">procreatur id genus harenae quod dicitur carbunculus. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para99">VII</span> | De calce et harena quibus varietatibus sint et quas <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">habeant virtutes dixi. sequitur ordo de lapidicinis explicare,</div> -<div class="line">de quibus et quadrata saxa et caementorum ad</div> -<div class="line">aedificia eximuntur copiae et comparantur. haec autem</div> -<div class="line">inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. sunt <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">enim aliae | molles, uti sunt circa urbem Rubrae Pallenses <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">Fidenates Albanae, aliae temperatae, uti Tiburtinae Amiterninae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 sic licet (<i>L</i>): silicet <i>G</i>, scilicet <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, licet (<i>del.</i> sci) <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>2 regionis <i>HS</i> (-nes <i>G</i>).</p> - -<p>5 ē ad adriaticū <i>GS</i>: est adriaticum -<i>H. sed infra</i> hadrianum <i>bis H</i>.</p> - -<p>6 nec nominatur <i>x</i>.</p> - -<p>8 eędem -(ęedē <i>S<sup>c</sup></i>) op(p <i>G</i>)ortunitates <i>GS<sup>c</sup></i> (vel eiusdem oportunitatis <i>G<sup>c</sup> -ex L</i>): edem oportunitatis <i>HS</i>.</p> - -<p>10 fortuito <i>HG</i>: -tu (<i>H<sup>c</sup></i>)<i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>11 tenerae: genere <i>x</i>.</p> - -<p>14 uti campania (in <i>om.</i>) <i>HG, ubi -S</i> Itaq<span class="split"><span class="top">.uti</span><span class="bottom">ue</span></span> ịn campania (<i>ipse sic addens quod omiserat</i> uti). -<i>cf. v. 23</i>.</p> - -<p>18 quo … 19 adusto <i>x</i>.</p> - -<p>20 procrearetur <i>S<sup>2</sup></i>.</p> - -<p>22 lapidicinis <i>HG</i>: lapidibus <i>S</i> (<i>sed in marg. ipse add.</i> vel lapiditinis).</p> - -<p>24 haec (hęc <i>GS</i>) <i>sic x</i>.</p> - -<p>27 tiburtinae <i>G</i>: tibertinae -<i>H et</i> (<i>ante ips. corr.</i>) <i>S</i>. | ame(i <i>S<sup>c</sup></i>)terninae <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">[44]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius44">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Soractinae et quae sunt his generibus, nonnullae</div> -<div class="line">durae, uti siliceae. sunt etiam alia genera plura, uti in</div> -<div class="line">Campania rubri et nigri tofi, in Umbria et Piceno et in</div> -<div class="line">Venetia albus, qui | etiam serra dentata uti lignum secatur. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para100">2</span> sed haec omnia quae mollia sunt hanc habent utilitatem <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">quod ex is saxa cum sunt exempta in opere faciliter tractantur.</div> -<div class="line">et si sunt | in locis tectis, sustinent laborem, si <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt45" id="pagenum-alt45">45</a></span></div> -<div class="line">autem in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina contacta</div> -<div class="line">friantur et dissolvuntur. item secundum oram maritimam</div> -<div class="line">ab salsugine exesa diffluunt neque perferunt aestus. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">Tiburtina vero et quae eodem | genere sunt omnia sufferunt <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et ab oneribus et a tempestatibus iniurias, sed ab</div> -<div class="line">igni non possunt esse tuta simulque sunt ab eo tacta</div> -<div class="line">dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura naturali</div> -<div class="line">parvo sunt umore itemque non multum habent terreni sed <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">aeris plurimum et ignis. igitur cum et | umor et terrenum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in his minus inest, tum etiam ignis, tactu et vi</div> -<div class="line">vaporis ex is aere fugato, penitus insequens et interveniorum</div> -<div class="line">vacuitates occupans fervescit et efficit ea suis ardentia</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para101">3</span> corporibus similia. sunt vero item lapidicinae complures <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in finibus Tarquiniensium, quae dicuntur Anicianae,</div> -<div class="line">| colore quemadmodum Albanae, quarum officinae maxime <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sunt circa lacum Volsiniensem, item praefectura Statonensi.</div> -<div class="line">haec autem habent infinitas virtutes. neque enim is</div> -<div class="line">gelicidiorum tempestas neque ignis tactus potest nocere, <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 quae (-ę) <i>HSG<sup>c</sup></i>: si quę <i>G et S<sup>2</sup></i>.</p> - -<p>2 silice≣ę (<i>pro</i> -cetę) -<i>G</i>: siliciae <i>H</i>, -tię <i>S</i>.</p> - -<p>3 rubrum et nigrum tofum (tophū <i>S</i>) <i>x</i>. | -umbria . picens <i>S</i>.</p> - -<p>4 albus (alb; <i>GS</i>) quod (qđ <i>S</i>) <i>x</i> (<i>cf. Plin. -36, 167</i>).</p> - -<p>6 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>7 sustineant <i>x</i>.</p> - -<p>8 (contecta <i>pro—cf. -v. 7</i>) contacta (<i>cf. p. 53, 16. 46, 13</i>): congesta <i>x</i> (<i>cf. etiam ad -p. 40, 7</i>).</p> - -<p>9 friantur <i>H</i>: fricantur <i>(H<sup>c</sup>)GS</i> (<i>ut ap. Plin. 36, 166</i>). | -ora maritima <i>x</i>.</p> - -<p>10 exesa: exea <i>x</i>.</p> - -<p>11 tibertina <i>ante corr. S</i>.</p> - -<p>13 igni: <i>sic semper x</i> (<i>nisi quod bis</i> igne <i>E 179, 18 181, 8 et -semel S 200, 18</i>). | tacta <i>HS</i>: tecta <i>G</i>.</p> - -<p>16 terrenus <i>x</i>.</p> - -<p>18 is: -his <i>x</i>. | insequens intervenarum vacue(<i>HS</i>, i <i>G</i>)tates <i>x</i>.</p> - -<p>19 ea -suis: asuis <i>x</i>.</p> - -<p>22 quorum <i>x</i>.</p> - -<p>23 uulsiniensem <i>x</i>. | statonensi. -haec (hęc <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>24 is: his <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">[45]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius45">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sed sunt firmae et ad vetustatem ideo permanentes quod parum</div> -<div class="line">habent e | naturae mixtione aeris et ignis, umoris autem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">temperate plurimumque terreni. ita spissis comparationibus</div> -<div class="line">solidatae neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para102">4</span> nocentur. id autem maxime iudicare licet e monumentis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta</div> -<div class="line">lapidicinis. namque | habent et statuas amplas factas <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt46" id="pagenum-alt46">46</a></span></div> -<div class="line">egregie et minora sigilla floresque et acanthos eleganter</div> -<div class="line">scalptos. quae cum sint vetusta, sic apparent recentia uti</div> -<div class="line">si sint modo facta. non minus etiam fabri aerarii de his <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">lapidicinis in aeris flatura | formis comparatis habent ex <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">is ad aes fundendum maximas utilitates. quae si prope</div> -<div class="line">urbem essent, dignum esset ut ex his officinis omnia opera</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para103">5</span> perficerentur. cum ergo propter propinquitatem necessitas</div> -<div class="line">cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">urbi proximae copiis uti, si qui vo|luerit sine vitiis perficere, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ita erit praeparandum. cum aedificandum fuerit,</div> -<div class="line">ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur,</div> -<div class="line">et iacentia permaneant in locis patentibus. quae autem</div> -<div class="line">eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea in fundamenta <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">coiciantur. cetera quae non erunt vitiata, ab</div> -<div class="line">| natura rerum probata durare poterunt supra terram <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda</div> -<div class="line">sed etiam in caementiciis structuris.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para104">VIII</span> Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo nunc <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">omnes utuntur, et antiquum quod incertum dicitur. ex</div> -<div class="line">his | venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">paratum quod in omnes partes dissoluta habet cubilia et</div> -<div class="line">coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia</div> -<div class="line">inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1-5 sed est (ē <i>GS</i>) firma … permanens … habet … solidata … nocetur -<i>x</i>.</p> - -<p>3 con(<i>HG</i>, cō <i>SG<sup>c</sup></i>)parationibus (<i>sic recte</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>6 ferentis <i>x</i>.</p> - -<p>8 achanthos <i>H</i> (-tos <i>GS</i>).</p> - -<p>9 scalptos <i>H(G<sup>c</sup>)</i>: -sculptos <i>GS</i>.</p> - -<p>10 sunt <i>ante ras. G</i>.</p> - -<p>11 formis con(cō <i>SG<sup>c</sup></i>)paratas -<i>HS</i>, formas conparatas <i>G</i>.</p> - -<p>12 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>15 palliensibus -<i>x</i>.</p> - -<p>16 urbę <i>S</i>. | qui <i>HS</i>: quis <i>G</i>.</p> - -<p>28 cubilia <i>HS</i>: cubicula <i>G</i>.</p> - -<p>30 inbricata <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">[46]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius46">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para105">2</span> reticulata praestant structuram. utraque autem ex minutis|simis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sunt instruenda, uti materia ex calce et harena</div> -<div class="line">crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim</div> -<div class="line">et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia</div> -<div class="line">sucum. cum autem superarit et abundarit copia calcis et <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus,</div> -<div class="line">sed ab his | continetur. simul autem umida potestas e <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt47" id="pagenum-alt47">47</a></span></div> -<div class="line">materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque</div> -<div class="line">ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non</div> -<div class="line">possunt cum his cohaerere, sed in vetustatem parietes <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para106">3</span> efficiunt ruinosos. id | autem licet animadvertere etiam <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">de nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e</div> -<div class="line">marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata</div> -<div class="line">structuris, vetustate evanida facta materia caementorumque</div> -<div class="line">exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para107">4</span> ruina dissolutis iuncturis dissi|pantur. quodsi qui noluerit <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas,</div> -<div class="line">intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut</div> -<div class="line">ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum</div> -<div class="line">his ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">non acervatim sed ordine structum | opus poterit esse sine <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">vitio sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter</div> -<div class="line">se sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque</div> -<div class="line">orthostatas inter se religatos labi patiuntur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para108">5</span> Itaque non est contemnenda Graecorum structura. non <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">| enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro</div> -<div class="line">ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 rebus (<i>ante</i> sunt) <i>add. S</i>. | et inharena <i>ante ras. G</i>.</p> - -<p>4 e <i>HG</i>: a <i>S</i>.</p> - -<p>6 paries: partes <i>H et</i> (<i>ips. in marg.</i>) <i>S(G<sup>c</sup>)</i>, -tis -<i>G</i>.</p> - -<p>7 si (<i>ante</i> humida) <i>add. S</i>.</p> - -<p>8 exsuta <i>HG</i>, exuta <i>S</i>.</p> - -<p>9 discedat -(<i>sed ips. corr.</i> -it) et dissolvitur <i>S</i>.</p> - -<p>11 ruinosos <i>HS</i>: -rimosos <i>G</i>.</p> - -<p>15 exstructa <i>x</i>.</p> - -<p>16 qui <i>HG</i>: quis <i>S</i>.</p> - -<p>17 orchostatas -<i>HS</i> (ortho- <i>G</i>).</p> - -<p>21 acervati <i>x</i>.</p> - -<p>24 orto statas <i>HG</i> -(ortho- <i>S</i>).</p> - -<p>25 non enim <i>G</i> (<i>et qui ipse addit post finem lineae</i>) -<i>S</i>: <i>om. H</i>.</p> - -<p>26 structura <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>27 discesserunt (-ser̄ <i>S</i>) -<i>HS</i>: -rint <i>G</i>. | lapide: de lapide <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">[47]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius47">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem</div> -<div class="line">firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus</div> -<div class="line">struuntur. ex his | unum isodomum, alterum pseudisodomum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para109">6</span> appellatur. isodomum dicitur cum omnia coria aequa</div> -<div class="line">crassitudine fuerint structa, pseudisodomum cum inpares <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">et inaequales ordines | coriorum diriguntur. ea utraque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt48" id="pagenum-alt48">48</a></span></div> -<div class="line">sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa</div> -<div class="line">et solida proprietate neque de materia possunt exsugere</div> -<div class="line">liquorem sed conservant eam in suo umore ad summam</div> -<div class="line">vetustatem, ipsaque eorum cubilia | primum plana et librata <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">posita non patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum</div> -<div class="line">crassitudine religata continent ad summam vetustatem.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para110">7</span> altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam nostri</div> -<div class="line">rustici utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt</div> -<div class="line">nata cum materia conlocata alternis al|ligant coagmentis. <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes</div> -<div class="line">frontibus serviunt et in medio farciunt fractis separatim</div> -<div class="line">cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea structura</div> -<div class="line">crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci</div> -<div class="line">vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines | eorum <span class="linenum">20 (15)</span></div> -<div class="line">alternis in crassitudinem instruentes, non media farciunt</div> -<div class="line">sed e suis frontibus perpetuam et unam crassitudinem</div> -<div class="line">parietum consolidant. praeterea interponunt singulos crassitudine</div> -<div class="line">perpetua utraque parte frontatos, quos διατονουϲ</div> -<div class="line">appellant, qui maxime religando confirmant parietum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para111">8</span> solidi|tatem. itaque si qui voluerit ex his commentariis <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit</div> -<div class="line">rationem habere. non enim quae sunt e molli caemento</div> -<div class="line">subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 (4) hisodomum <i>x</i>. | (<i>et</i> 5) speudisodomum <i>S et</i> (<i>ante -ras.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>8 exsugere <i>SG</i>: exugere <i>H</i>.</p> - -<p>9 eam: ea <i>x</i>.</p> - -<p>13 enplecton -<i>x</i>.</p> - -<p>14 quorum (<i>ante corr. marg.</i>) <i>om. S</i>.</p> - -<p>16 celeritate -<i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>17 faciunt (<i>sed S<sup>c</sup></i> farciunt) factis <i>x</i>.</p> - -<p>18 structurę -<i>S</i>.</p> - -<p>22 frontibus: frontatis <i>x</i>. | et unam: et in unam <i>HG, -om. S</i>.</p> - -<p>23 preterea <i>GS<sup>c</sup></i>: praecaetera <i>H</i>, p̄cętera (<i>ante corr.</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>24 parte <i>SG<sup>c</sup></i> (porte <i>G</i>): partes <i>H</i>. | diatonos <i>HG</i>, diatanos <i>S</i>.</p> - -<p>29 eae <i>H et</i> (eę) <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: hae <i>G</i>. | venustate <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">[48]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius48">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum</div> -<div class="line">su|muntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretio praeteritorum</div> -<div class="line">annorum singulorum deducunt octogensimas et ita ea reliqua</div> -<div class="line">summa pacta reddi pro his parietibus sententiam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">pronuntiant eos non posse plus quam annos <span class="smcapuc">LXXX</span> durare.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para112">9</span> | De latericiis vero dummodo ad perpendiculum sint <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt49" id="pagenum-alt49">49</a></span></div> -<div class="line">stantes nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti</div> -<div class="line">esse semper aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et</div> -<div class="line">publica opera et privatas domos etiam regias e latere <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">structas licet | videre, et primum Athenis murum qui spectat <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ad Hymettum montem et Pentelensem, item Patris</div> -<div class="line">in aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea</div> -<div class="line">in aede epistylia sint et columnae, in Italia Arretio</div> -<div class="line">vetustum egregie factum murum, Trallibus domum regibus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">Attalicis factam quae ad | habitandum semper datur ei <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">qui civitatis gerit sacerdotium. item Lacedaemone e quibusdam</div> -<div class="line">parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus</div> -<div class="line">inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad</div> -<div class="line">ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para113">10</span> Croesi domus, quam Sardiani civibus ad | requiescendum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">aetatis otio, seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. item</div> -<div class="line">Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus cum Proconnesio</div> -<div class="line">marmore omnia haberet ornata, parietes habet</div> -<div class="line">latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ita tectoriis operibus expoliti uti vitri perlucidi|tatem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">videantur habere. neque is rex ab inopia id</div> -<div class="line">fecit. infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para114">11</span> Cariae toti. acumen autem eius et sollertiam ad</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 arbitrio <i>x</i>.</p> - -<p>3 pretia <i>x</i>.</p> - -<p>4 octogesimas <i>x</i>. | ea: ex <i>x</i>.</p> - -<p>5 pacta: parte <i>x</i>.</p> - -<p>9 nonnullis: n̄<span class="split"><span class="top">ba</span><span class="bottom">ın</span></span>ıllıſ (<i>sic</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>12 hy(i <i>S</i>)mectiū -<i>HS</i>, himettiū <i>G</i>. | tentelensem <i>x</i>. | item paries <i>HG</i>, itaque -paries <i>S</i>.</p> - -<p>13 lapideae (-ee <i>G</i>, -eę <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 arretio (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 tralibus <i>x</i>. | domus … (16) facta <i>x</i>.</p> - -<p>20 murrenę <i>G</i>.</p> - -<p>22 otio -<i>H et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S</i>: octo <i>G</i> (ī aꝉ otiū <i>G<sup>c</sup> in m.</i>).</p> - -<p>23 alicarnasso -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: helicarnassio <i>G</i>. | proconnensio <i>x</i>.</p> - -<p>28 ininfinitis <i>x</i>.</p> - -<p>29 toti <i>om.</i> (<i>in albo</i>) <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">[49]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius49">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">aedificia paranda sic licet considerare. cum esset enim</div> -<div class="line">natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter</div> -<div class="line">esse munitum em|poriumque idoneum portum utilem, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ibi sibi domum constituit. is autem locus est theatri curvaturae</div> -<div class="line">similis. itaque in imo secundum portum forum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">est constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam</div> -<div class="line">praecinctionemque platea ampla lati|tudine facta, in qua <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt50" id="pagenum-alt50">50</a></span></div> -<div class="line">media Mausoleum ita egregiis operibus est factum ut in</div> -<div class="line">septem spectaculis nominetur. in summa arce media Martis</div> -<div class="line">fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">Leocharis factam. hanc autem statuam | alii Leocharis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">alii Timothei putant esse. in cornu autem summo dextro</div> -<div class="line">Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para115">12</span> is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare</div> -<div class="line">eos qui ex eo biberint. sed haec opinio quare per orbem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">terrae falso rumore sit pervagata non pigebit ex|ponere. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua</div> -<div class="line">fieri, id potest esse, sed est eius fontis potestas perlucida</div> -<div class="line">saporque egregius. cum autem Melas et Arevanias ab</div> -<div class="line">Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">barbaros Caras et Lelegas eiecerunt. hi autem ad mon|tes <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">fugati inter se congregantes discurrebant et ibi latrocinia</div> -<div class="line">facientes crudeliter eos vastabant. postea de colonis unus</div> -<div class="line">ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus causa</div> -<div class="line">tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">barbaros allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus</div> -<div class="line">| convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">consuetudinem et suavitatem sua voluntate reducebantur.</div> -<div class="line">ergo ea aqua non inpudici morbi vitio sed humanitatis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 my(i <i>S</i>)lasus <i>HS</i> (-sis <i>H<sup>c</sup>S<sup>c</sup>G, sed</i> -sus <i>G<sup>c</sup></i>). | alicarnasso -(-naso <i>S</i>) <i>x</i>. | locū <i>G</i>: loco cum <i>H</i>, lo≣͜cū <i>S</i>.</p> - -<p>10 colossicam: -colossi (colosi <i>G</i>) quam <i>x</i>.</p> - -<p>11 telocharis <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, telo claris -<i>G</i>. | teleocharis <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, teleo claris <i>G</i>.</p> - -<p>13 mercuri <i>H</i> (-rii -<i>GS</i>).</p> - -<p>15 biberint <i>HS</i>: -runt <i>G</i>.</p> - -<p>16 falsorum (-oꝝ <i>S</i>) ore <i>x</i>.</p> - -<p>19 (saporque) eius. e̶i̶u̶s̶ <i>add. S</i>.</p> - -<p>20 troezen <i>x</i>.</p> - -<p>21 eiecerunt -<i>S</i>: eicerunt <i>HG</i>.</p> - -<p>26 allectabat <i>HG</i>: -tavit <i>S</i>. | singillatim <i>HG</i>: -singulatim <i>S</i>.</p> - -<p>27 feroque <i>S<sup>c</sup></i>: ferroque <i>x</i>.</p> - -<p>29 in(m <i>S</i>)pudico -<i>x</i>. | morbo <i>ante corr. H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">[50]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius50">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam</div> -<div class="line">est adepta.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para116">13</span> Relinquitur nunc quoniam ad explicationem moenium</div> -<div class="line">| eorum sum invectus, ut tota uti sunt definiam. quemadmodum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">enim in dextra parte fanum est Veneris et fons <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam</div> -<div class="line">rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur</div> -<div class="line">enim ex ea | ad dextram partem forum et portus moeniumque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt51" id="pagenum-alt51">51</a></span></div> -<div class="line">tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens</div> -<div class="line">portus ita ut nemo posset quid in eo gereretur aspicere <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para117">14</span> nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus</div> -<div class="line">sine ullo sciente | quae opus essent imperaret. itaque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii</div> -<div class="line">indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius,</div> -<div class="line">armata classe profecti sunt uti id regnum occuparent. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu</div> -<div class="line">abstrusam classem celatis remigibus | et epibatis comparatis, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">reliquos autem cives in muro esse iussit. cum autem</div> -<div class="line">Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent,</div> -<div class="line">plausum iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">tradituros. qui cum penetravissent intra murum relictis</div> -<div class="line">navibus inanibus, Artemisia repente fossa facta in | pelagus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">eduxit classem ex portu minore et ita invecta est in</div> -<div class="line">maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum</div> -<div class="line">inanem abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para118">15</span> ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 ut tota: tota (<i>GS<sup>c</sup></i>, totā <i>HSG<sup>c</sup></i>) <i>x</i> (<i>om.</i> ut).</p> - -<p>7 mausolus -<i>GS</i>: manu solus <i>H</i>.</p> - -<p>8 portus <i>H<sup>c</sup>S</i>: portum <i>HG</i>.</p> - -<p>9 sinistram -<i>x</i> (-tra <i>S<sup>c</sup></i>). | moenibus: montibus <i>x</i>.</p> - -<p>10 geratur <i>x</i>.</p> - -<p>11 at: ut -<i>x</i>.</p> - -<p>12 imperaret: sperarent <i>S</i>, spirarent <i>HGS<sup>c</sup></i> (-ret <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>13 artemi(e <i>ante corr. S, item v. 8. 19</i>)siam (-ā <i>S</i>) uxorē eius -regnantem (-tē <i>GS</i>) <i>x</i> (-re … te <i>S<sup>c</sup></i>). | rhodii <i>HG</i> (≣<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">ro</span></span>dii <i>S<sup>c</sup></i>): -throdii (<i>ante ras., et sic semper exc. v. 24. 25</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>16 (<i>item -v. 22</i>) tum <i>HS</i>: tunc <i>G</i>.</p> - -<p>19 hrodii (<i>hic ante corr.</i>) <i>G</i>. | ornatam -classem <i>G</i> (<i>non HS</i>).</p> - -<p>20 dare <i>G</i>: darent <i>HS</i>.</p> - -<p>22 inanibus -(<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i>. | pelagum (-ū <i>GS</i>) <i>x</i> (-us <i>L</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">[51]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius51">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">remigibus | inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes</div> -<div class="line">cives victores reverti hostes receperunt. tum Artemisia</div> -<div class="line">Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo</div> -<div class="line">suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">Rhodiorum civita|tis alteram suae imaginis. eam ita figuravit <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">Rhodiorum | civitati stigmata inponentem. ideo autem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt52" id="pagenum-alt52">52</a></span></div> -<div class="line">postea Rhodii religione inpediti quod nefas est tropaea</div> -<div class="line">dedicata removeri, circa eum locum aedificium struxerunt</div> -<div class="line">et ita erecta Graia statione texerunt ne qui posset aspicere, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">et id αβατον voci|tari iusserunt. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para119">16</span> Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint</div> -<div class="line">latericiorum parietum structuras, quibus et vectigalibus et</div> -<div class="line">praeda saeptis licitum fuerat non modo caementicio aut</div> -<div class="line">quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto oportere <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| inprobari quae sunt e latericia structura facta aedificia, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita</div> -<div class="line">populo Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque</div> -<div class="line">sint eius rei causae et rationes non praetermittam.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para120">17</span> leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sesquipedales constitui | loco communi. ceteri autem parietes, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ne spatia angustiora fiant, eadem crassitudine conlocantur.</div> -<div class="line">latericii vero nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali</div> -<div class="line">crassitudine non possunt plus unam sustinere contignationem.</div> -<div class="line">in ea autem maiestate urbis et civium infinita <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">frequentia innumerabiles habitationes | opus est explicare. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ergo cum recipere non possent areae planatae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 throdum (<i>et sic ante ras. semper exc. v. 23</i>) <i>S</i>, <span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">r</span></span>odum <i>H</i> -(<i>S<sup>c</sup></i>), rhodū <i>G</i>.</p> - -<p>4 tropeum <i>HG</i>, <span class="split"><span class="top">⊣</span><span class="bottom">th</span></span>ropheū (<i>sic</i>) <i>S</i>. | in urbem -(-bē <i>GS</i>, -be <i>S<sup>c</sup></i>) rhodo <i>x</i>.</p> - -<p>6 eam: et (&) <i>x</i>.</p> - -<p>7 ideo: id <i>x</i>.</p> - -<p>8 tropea <i>HG</i>, trophea <i>S</i>.</p> - -<p>10 ita: id <i>x</i>.</p> - -<p>11 abathon <i>x</i>.</p> - -<p>12 regis <i>x</i>. | contempserint <i>H</i>: -rit <i>S</i>, -runt <i>G</i>.</p> - -<p>14 saeptis -<i>Nohl</i>: sae(e)pius <i>x</i>.</p> - -<p>16 in(m <i>S</i>)probare <i>x</i>.</p> - -<p>17 sint <i>H(G<sup>c</sup>)</i>: -sunt <i>GS</i>. | ita p. <i>HS</i>: ita a p. <i>G</i>.</p> - -<p>19 sunt <i>x</i>.</p> - -<p>20 Legis (<i>a. c.</i>) -<i>H</i>.</p> - -<p>22 fierent <i>x</i>.</p> - -<p>24 plus unam <i>HS</i>: plusquā unā <i>G</i> (<i>Plin.</i>).</p> - -<p>26 habitationis (<i>a. c.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>27 possunt area planata <i>HS</i>, possunt -areæ planatę <i>G</i>, posset (<i>supra S<sup>2</sup></i>) area plana <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">[52]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius52">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium</div> -<div class="line">altitudinis aedificiorum res ipsa coegit devenire. itaque</div> -<div class="line">pilis lapideis structuris testaceis parietibus caementiciis</div> -<div class="line">altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae</div> -<div class="line">cenaculorum ad | summas utilitates perficiunt dispertitiones. <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">ergo moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis</div> -<div class="line">populus Romanus egregias habet sine inpeditione</div> -<div class="line">habitationes.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para121">18</span> | Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt53" id="pagenum-alt53">53</a></span></div> -<div class="line">propter necessitatem angustiae arearum non patiuntur esse <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti, sine</div> -<div class="line">vitiis ad vetustatem sic erit faciendum. summis parietibus</div> -<div class="line">structura | testacea sub tegulas subiciatur altitudine circiter <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari</div> -<div class="line">poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit</div> -<div class="line">ex imbribus aqua perpluere, non patietur lorica testacea</div> -<div class="line">laedi laterem, | sed proiectura coronarum reiciet extra <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para122">19</span> latericiorum structuras. de ipsa autem testa si sit <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">optima seu vitiosa ad structuram statim nemo potest</div> -<div class="line">iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum</div> -<div class="line">est conlocata, tunc si est firma | probatur. namque quae <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi se</div> -<div class="line">ostendit esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. ergo <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in</div> -<div class="line">structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex</div> -<div class="line">veteribus tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para123">20</span> | habere. craticii vero velim quidem ne inventi essent. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 cae(ę <i>S</i>)mentaciis <i>H et</i> (<i>ante corr.</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>4 altitudinis <i>HS</i> -(-nes <i>G</i>). | et <i>om. x</i>.</p> - -<p>5 cae(ę <i>S</i>, e <i>G</i>)naculorum <i>H</i>. | dispertitiones: -despectationes (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 e: & <i>S</i>.</p> - -<p>10 angustiae arearum -<i>Mar.</i>: angustiarum <i>x</i>. | patiuntur <i>HS</i>: -antur <i>G</i>.</p> - -<p>13 tegula <i>x</i>.</p> - -<p>14 vitari <i>HS</i>: -re <i>G</i>.</p> - -<p>16 possint <i>x</i>.</p> - -<p>17 aqua <i>HS</i>: aque(ę <i>G<sup>c</sup></i>) <i>G</i>.</p> - -<p>19 integras <i>GS</i>: -gris <i>H</i>.</p> - -<p>22 ae(e <i>GS</i>)state <i>x</i>.</p> - -<p>25 ostendit -<i>HS</i>: -det <i>G</i>.</p> - -<p>28 testa structi: tecta structa <i>x</i>.</p> - -<p>29 gratic(t <i>S</i>)ii -<i>H et</i> (<i>ante ras.</i>) <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">[53]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius53">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto</div> -<div class="line">maiori et communi sunt calamitati, quod ad incendia uti</div> -<div class="line">faces sunt parati. itaque satius esse videtur inpensa testaceorum</div> -<div class="line">in sumptu quam compendio craticiorum esse in</div> -<div class="line">periculo. etiam|que in tectoriis operibus rimas intus faciunt <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim</div> -<div class="line">linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo</div> -<div class="line">contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem.</div> -<div class="line">sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut</div> -<div class="line">in pendenti loco | dissaeptio cogit, sic erit faciundum. solum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt54" id="pagenum-alt54">54</a></span></div> -<div class="line">substruatur alte, ut sint intacti ab rudere et pavimento. <span class="linenum">(11)</span></div> -<div class="line">obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt,</div> -<div class="line">deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| De parietibus et apparatione generatim materiae <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">eorum, quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui</div> -<div class="line">exposui, de contignationibus autem et copiis earum, quibus</div> -<div class="line">comparentur ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura</div> -<div class="line">rerum monstrat explicabo.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para124">IX</span> | Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">quod erit antequam flare incipiat favonius. vere enim</div> -<div class="line">omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis</div> -<div class="line">virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. cum</div> -<div class="line">ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum | fuerint, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">muliebria cum conceperint, ad fetus partum non iudicantur</div> -<div class="line">integra, neque in venalibus ea cum sunt praegnantia praestantur</div> -<div class="line">sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 prosint <i>S</i>.</p> - -<p>4 gratic(t <i>S</i>)iorum <i>HS</i>.</p> - -<p>5 etiamque <i>Schn.</i>: -etiam qui <i>x</i>. | intus: inhis <i>x</i> (<i>cf. p. 55, 8</i>).</p> - -<p>7 sicciscendo <i>x</i>.</p> - -<p>10 disseptio <i>HS</i>: deseptio <i>G</i>. | faciundum <i>H</i>: faciendum <i>GS</i>.</p> - -<p>11 alte: aliae (alię <i>GS</i>) <i>x</i> (<i>del. S<sup>c</sup></i>). | sit intactum <i>x</i>.</p> - -<p>12 obruta -<i>x</i>. | marcida <i>x</i>.</p> - -<p>13 subsidentiâ: <i>sic</i> (<i>abl.</i>) <i>x</i> (<i>cf. 200, 8</i>).</p> - -<p>15 apparitione -<i>x</i>.</p> - -<p>18 con(cō <i>S</i>)parentur <i>HS</i>: cōparantur <i>G</i>. | ut: et -(&) <i>x</i>. | sint <i>HS</i>: sunt <i>G</i>.</p> - -<p>24 tumidae: umidae (-ę <i>H</i>) <i>HG</i>, -humidę <i>H<sup>c</sup>S</i>. | necessitates <i>x</i>.</p> - -<p>26 ad fae(ę <i>GS</i>, oe <i>H<sup>c</sup>G<sup>c</sup></i>)tus -apartu <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">[54]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius54">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et</div> -<div class="line">| quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">patitur esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque</div> -<div class="line">edito fetu quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur</div> -<div class="line">cum ab disparatione procreationis est liberatum, inanibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">et patentibus venis in se recipient lambendo sucum</div> -<div class="line">et ita soli|descunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para125">2</span> eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum</div> -<div class="line">flaccescente | fronde, ex terra recipientes per radices <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt55" id="pagenum-alt55">55</a></span></div> -<div class="line">arbores in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">soliditatem. at vero aeris hiberni vis comprimit et</div> -<div class="line">consolidat eas per id quod supra scriptum est tempus.</div> -<div class="line">ergo si ea ratione et eo tempore | quod est supra scriptum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para126">3</span> caeditur materies, erit tempestiva. caedi autem ita oportet</div> -<div class="line">uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, et <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita</div> -<div class="line">qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non</div> -<div class="line">patietur emori in saniem nec corrumpi | materiae qualitatem. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">tum autem cum sicca et sine stillis erit arbor,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para127">4</span> deiciatur et ita erit optima in usu. hoc autem ita esse <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum</div> -<div class="line">suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt</div> -<div class="line">e medullis quem habent in se superantem et vitiosum</div> -<div class="line">| per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in se diuturnitatem. qui autem non habent ex arboribus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt</div> -<div class="line">inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo</div> -<div class="line">non senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 ipsum (-ū) <i>x</i>.</p> - -<p>5 ad di(e <i>GS</i>)sperationē <i>x</i>.</p> - -<p>6 recipient -(<i>sc.</i> corpora mul.) <i>HS</i>: -piet <i>G</i>.</p> - -<p>7 &iā (et ita <i>Oehmichen</i>) solidescit -et redit <i>x</i>.</p> - -<p>9 ex: & (et <i>G</i>) <i>x</i>. | recipientes radices arborum -<i>x</i>.</p> - -<p>12 id quod <i>Oehmichen</i>: id ut <i>x</i>.</p> - -<p>17 intus (<i>cf. p. 58, 15</i>): -inhis <i>x</i>.</p> - -<p>18 emori in eo saniem <i>x</i>. | necorumpi <i>H et</i> (<i>ante corr.</i>) -<i>S</i>. | materiae(e <i>G</i>, ę <i>S</i>) ae(e <i>G</i>, ę <i>SG<sup>c</sup></i>)qualitatem <i>x</i>.</p> - -<p>21 animum -(-ū <i>S</i>) advertere <i>x</i> (animum‿advertere <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 quem: quae -(quę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>25 qui: quae (quę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>27 et (vit.) <i>om. x</i>.</p> - -<p>28 non: <span class="split"><span class="top">con</span><span class="bottom">ṉ</span></span> (<i>male</i>) <i>S<sup>2</sup></i> (<i>i. e.</i> consenescunt). | eadem materiam (-ā <i>G</i>) -<i>HG</i>, eadem materia <i>H<sup>c</sup>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">[55]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius55">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">cum ea | ratione curatae fuerint, habere poterunt magnas <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in aedificiis ad vetustatem utilitates.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para128">5</span> Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent</div> -<div class="line">virtutes, uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque</div> -<div class="line">quae maxime in aedificiis sunt idoneae. namque non <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">potest | id robur quod abies, nec cupressus quod ulmus, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">nec ceterae | easdem habent inter se natura rerum similitates, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt56" id="pagenum-alt56">56</a></span></div> -<div class="line">sed singula genera principiorum proprietatibus comparata</div> -<div class="line">alios alii generis praestant in operibus effectus.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para129">6</span> et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">umoris et terreni le|vioribus rerum naturae potestatibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">comparata non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta</div> -<div class="line">non cito flectitur ab onere, sed directa permanet in</div> -<div class="line">contignatione. sed ea quod habet in se plus caloris, procreat</div> -<div class="line">et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">accenditur quod quae inest | in eo corpore aeris <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">raritas, ea ut est patens accipit ignem et ita vehementem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para130">7</span> ex se mittit flammam. ex ea autem antequam est excisa</div> -<div class="line">quae pars est proxima terrae per radices recipiens ex</div> -<div class="line">proximitate umorem enodis et liquida efficitur. quae vero <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">est superior, vehementia caloris eductis in aera | per nodos <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ramis, praecisa alte circiter pedes <span class="smcapuc">XX</span> et perdolata propter</div> -<div class="line">nodationis duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum</div> -<div class="line">excisa quadrifluviis dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore</div> -<div class="line">ad intestina opera comparatur et ita sappinea vocatur. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para131">8</span> contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus</div> -<div class="line">| abundans parumque habens umoris et aeris et ignis, cum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem.</div> -<div class="line">ex eo cum tangitur umore non habens foraminum raritates</div> -<div class="line">propter spissitatem non potest in corpus recipere liquorem, <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 eae: ea <i>HS</i>, hae <i>G</i>.</p> - -<p>4 ce(ę <i>GS</i>)tera <i>x</i>.</p> - -<p>5 idonea <i>x</i>.</p> - -<p>6 abeis <i>H</i>.</p> - -<p>7 ce(ae <i>G</i>, ę <i>S</i>)tera <i>x</i>. | natura <i>HG</i>: naturæ <i>H<sup>c</sup></i>, --rę <i>S</i>.</p> - -<p>12 ponderosa <i>G et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>: ponderata <i>HS</i>.</p> - -<p>14 ea: -eo <i>S</i>.</p> - -<p>15 cariem: pariē <i>G</i>, partem <i>H</i>, -tē <i>S(G<sup>c</sup>)</i>. | abea quae -(quę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 raritas et (&) est patens <i>x</i>.</p> - -<p>23 durit(c <i>S</i>)iem -<i>HS</i>: -tiam <i>G</i>.</p> - -<p>24 dispertitur (<i>Plin. 16, 195</i>): disparatur <i>x</i>.</p> - -<p>25 et ita sappinea: et intima fusternea sappinea <i>x</i> (saprinea <i>G</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_56" id="Page_56">[56]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius56">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sed fugiens ab umore resistit et torquetur et efficit in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para132">9</span> quibus | est operibus ea rimosa. aesculus vero quod est <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas</div> -<div class="line">utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur, recipiens penitus</div> -<div class="line">per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter</div> -<div class="line">habent mix|tionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt57" id="pagenum-alt57">57</a></span></div> -<div class="line">per huius raritates umores penitus recipiendo celeriter</div> -<div class="line">marcescunt. populus alba et nigra, item salix tilia</div> -<div class="line">vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">parum autem terreni, | leviore temperatura comparatae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum</div> -<div class="line">non sint durae terreni mixtione, propter raritatem sunt</div> -<div class="line">candidae et in scalpturis commodam praestant tractabilitatem.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para133">10</span> alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et minime materies utilis videtur, habet | in se <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">egregias rationes. est enim aere et igni plurimo temperata,</div> -<div class="line">non multum terreno, umore paulo. itaque in palustribus</div> -<div class="line">locis infra fundamenta aedificiorum palationibus</div> -<div class="line">crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet</div> -<div class="line">inmania | pondera structurae et sine vitiis conservat. ita <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para134">11</span> in umore obruta permanet ad diuturnitatem. est autem</div> -<div class="line">maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et publica et privata sub fundamentis eius generis habent</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>6 cerrus et fagus: cerrus quercus fagus <i>x</i>.</p> - -<p>8 per huius: -ꝑuisa (<i>cf. 56, 10 et 27</i>). | u(hu- <i>HS</i>)moris <i>x</i>.</p> - -<p>10 temperata <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, --te <i>G</i>, -tæ <i>S<sup>c</sup></i> (-tę <i>G<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>11 (terreni) habens (habentes <i>G<sup>c</sup></i>) <i>add. -x</i> | comparata <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, temperata <i>G</i>.</p> - -<p>12 videntur <i>G<sup>c</sup></i>: videtur -<i>x</i>. | rigiditatem: vel ariditatem <i>suprascr. S<sup>2</sup></i>.</p> - -<p>13 dura … (14) -candida <i>x</i>.</p> - -<p>14 sculpturis <i>x</i>.</p> - -<p>15 proxima <i>HG</i>: -mę <i>S</i>.</p> - -<p>16 materies <i>HS</i>: admateries <i>G(S<sup>2</sup>)</i>.</p> - -<p>17 est enim: & (et <i>GS</i>) -enim <i>x</i>.</p> - -<p>18 Itaque non (ṅȯṅ <i>G<sup>c</sup></i>) minus habent (habeṇ̇t <i>G<sup>c</sup></i>) incorpore -(h <i>H<sup>c</sup>S</i>)umoris inpalustribus (inplaustribus <i>H</i>) locis <i>x</i>.</p> - -<p>22 Itaque (-q: <i>H</i>, -q⁊ <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>23 paulolū <i>S</i>.</p> - -<p>25 maximum (-ū -<i>HS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>26 habeant <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_57" id="Page_57">[57]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius57">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">palos. ulmus | vero et fraxinus maximos habent umores <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">minimumque aeris et ignis, terreni temperate mixtione</div> -<div class="line">comparatae. sunt in | operibus cum fabricantur lentae et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt58" id="pagenum-alt58">58</a></span></div> -<div class="line">ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant.</div> -<div class="line">simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">qui inest eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores</div> -<div class="line">et in commissuris et | coagmentationibus ab lentitudine <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para135">12</span> firmas recipiunt catenationes. item carpinus quod est</div> -<div class="line">minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris</div> -<div class="line">summa continetur temperatura, non est fragilis sed habet <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea</div> -<div class="line">materia iuga iumentis comparant, quod apud | eos iuga <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ζυγα vocitantur, item zygiam eam appellant. non minus</div> -<div class="line">est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes</div> -<div class="line">umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, propter <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed</div> -<div class="line">in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor | qui <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">inest penitus in corporibus earum habet amarum saporem,</div> -<div class="line">qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque</div> -<div class="line">eas bestiolas quae sunt nocentes. ideoque quae ex <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para136">13</span> diuturnitatem. item cedrus et iunipirus easdem habent</div> -<div class="line">virtutes | et utilitates, sed quemadmodum ex cupresso et <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium dicitur nascitur,</div> -<div class="line">quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, a tineis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 maximos … umoris (-res <i>G<sup>c</sup></i>) <i>HG</i>: maximū … humoris -<i>S</i>.</p> - -<p>2 temperate mixtione <i>G</i>: temperata | emixtione <i>H</i>, temperata -emixtione <i>S</i>.</p> - -<p>4 pandant <i>HS</i>: pandunt <i>G</i>.</p> - -<p>5 ꝑfecto qui -est eis liquor <i>x</i>.</p> - -<p>12 iuga zy(i <i>GS</i>)za <i>x</i>.</p> - -<p>13 zigaeam (<i>H</i>, ziga -eam <i>G</i>, zigeā <i>S</i>) appellant <i>x</i>.</p> - -<p>14 pin<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span> <i>H</i>. | eae <i>H</i>: hae <i>G</i>, hęc -<i>S</i>.</p> - -<p>17 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>20 bestiolas <i>etc.</i>: <i>cf. p. 147, 25</i>.</p> - -<p>22 iuniperus -<i>x</i> (<i>sed cf. H<sup>c</sup> 166, 11</i>).</p> - -<p>23 ex cupr(ae <i>H</i>)essu pinu <i>x</i> (<i>cf. 105, 19</i>).</p> - -<p>24 cidreum <i>x</i> (cedri oleo <i>Plin. 16, 197</i>, cedrino <i>32, 76. cf. 24, 17. -16, 52</i>: <i>lat.</i> citrus <i>et</i> citreum = gr. κέδροϲ, κέδριον, -ινον).</p> - -<p>25 co(quo <i>SG</i>)reliquę <i>H</i>. | iunctę <i>S</i>.</p> - -<p>26 arbores autem eius sunt -similes (-lis <i>G</i>) cupresseae foliaturae (<i>sic H</i>, cupresse aefoliaturae -<i>G</i>, cupressę ęfoliaturę <i>S, sed</i> cupresseę <i>S<sup>c</sup></i>) <i>x</i> (<i>ubi</i> arbores autem -similes cupressę ac folia <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_58" id="Page_58">[58]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius58">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in</div> -<div class="line">aede simulacrum | Dianae, etiam lacunaria et ibi et in <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt59" id="pagenum-alt59">59</a></span></div> -<div class="line">ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta.</div> -<div class="line">nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para137">14</span> nonnullis Syriae regionibus. larix vero, quae non est nota <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">nisi is municipalibus | qui sunt circa ripam fluminis Padi <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi</div> -<div class="line">amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam</div> -<div class="line">ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere</div> -<div class="line">nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis lignis <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">uratur. nec tamen tunc flam|mam recipit nec carbonem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">remittit, sed longo spatio tarde comburitur. quod est</div> -<div class="line">minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore</div> -<div class="line">autem et terreno est spisse solidata, non habet spatia</div> -<div class="line">foraminum qua possit ignis penetrare, reicitque eius vim <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">nec patitur ab eo sibi cito noceri, propterque pon|dus ab <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in navibus aut</div> -<div class="line">supra abiegneas rates conlocatur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para138">15</span> Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam</div> -<div class="line">cognoscere. divus Caesar cum exercitum habuisset <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">circa Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus</div> -<div class="line">ibi|que esset castellum munitum quod vocabatur Larignum, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi</div> -<div class="line">noluerunt imperio parere. itaque imperator copias iussit</div> -<div class="line">admoveri. erat autem ante eius castelli portam turris ex <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se</div> -<div class="line">composita alte, uti | possent de summo sudibus et lapidibus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">accedentes repellere. tunc vero cum animadversum</div> -<div class="line">est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse</div> -<div class="line">longius a muro propter pondus iaculari, imperatum est <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">fasciculos ex virgis alligatos et faces ardentes ad eam</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 materies: <i>sic x</i> (<i>i. e.</i> materiei <i>ut p. 60, 12</i>). | ea <i>om. x -ubi</i> aephesi <i>H</i>.</p> - -<p>4 eae (eę <i>S</i>) <i>HS</i>: hę <i>G</i>.</p> - -<p>5 qui … notus <i>x</i> -(<i>masc. ut nunc ital. hisp.</i>).</p> - -<p>6 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>7 hadriani <i>H</i>: adriani -<i>GS</i>. | suci (<i>G<sup>c</sup></i>): suco <i>x</i>.</p> - -<p>9 ipse <i>x</i>.</p> - -<p>18 abiegnas <i>HG</i>, abigenas -<i>S</i> (<i>cf. p. 166, 5</i>).</p> - -<p>19 causam: causa <i>x</i>.</p> - -<p>22 vocaretur <i>x</i>.</p> - -<p>27 posset (<i>G</i>, poss& <i>HS</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">[59]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius59">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">munitionem accedentes mittere. itaque ce|leriter milites <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para139">16</span> congesserunt. posteaquam flamma circa illam | materiam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt60" id="pagenum-alt60">60</a></span></div> -<div class="line">virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem</div> -<div class="line">uti videretur iam tota moles concidisse. cum autem ea</div> -<div class="line">per se extincta esset et requieta turrisque intacta apparuisset, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">admirans Caesar iussit extra telorum missionem</div> -<div class="line">| eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">dedidissent, quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni</div> -<div class="line">non laederentur. tunc ei demonstraverunt eas arbores,</div> -<div class="line">quarum in his locis maximae sunt copiae. et ideo ut id <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">castellum Larignum ita materies larigna est appellata.</div> -<div class="line">haec autem | per Padum Ravennam deportatur, in colonia <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">Fanestri Pisauri Anconae reliquisque quae sunt in ea</div> -<div class="line">regione municipiis praebetur. cuius materies si esset facultas</div> -<div class="line">adportationibus ad urbem, maximae haberentur in aedificiis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">utilitates, et si non in omne, certe tabulae in subgrundis</div> -<div class="line">circum in|sulas si essent ex ea conlocatae, ab <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod</div> -<div class="line">eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para140">17</span> facere per se. sunt autem eae arbores foliis similibus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">pini, materies earum prolixa, tractabilis ad intestinum opus</div> -<div class="line">non minus quam sappinea, | habetque resinam liquidam <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">De singulis generibus quibus proprietatibus e natura</div> -<div class="line">rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">rationibus exposui. insequitur animadversio quid ita quae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 sublata <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: sublatā <i>H(G<sup>c</sup>)</i>, -tam <i>S</i>. | efficit <i>x</i>.</p> - -<p>4 moles -<i>HGS</i>: molis <i>H<sup>c</sup>S<sup>c</sup></i>. | concidisse <i>GS</i>: concediss& <i>H</i> (-se <i>H<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>5 turrisque: turris <i>x</i>.</p> - -<p>7 se dededissent <i>H(G<sup>c</sup>)</i>, sed | eı⁞ıdissent -(<i>sic</i>) <i>G</i> (<i>littera post</i> e <i>radendo incerta</i>), se dedissent <i>S</i> (= <i>L<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>10 ut id … (11) ita <i>Nohl</i>: id … item <i>x</i>.</p> - -<p>12 coloniā <i>x</i>.</p> - -<p>14 materies si: <i>sic x. cf. ad p. 233, 21</i>.</p> - -<p>16 in omnạ̇e <i>H</i>, -ne -<i>S</i>: -ni <i>G</i>. | subgrundiis <i>x</i> (<i>cf. p. 277, 7. Fav. 297, 10.</i> sugrundis -<i>Plin. codd. 25, 160.</i> sugrundas <i>Varro r. r. 274, 10 Keil.</i> sugrunda, -suggrunda, sugurunda <i>CGL. <span class="smcapuc">II</span>, 192. 290. 520. 594.</i> grunda <i>ib. -<span class="smcapuc">II</span>, 36. Dig. 39, 2. cf.</i> suggrundatio <i>Vitr. p. 88, 15</i>).</p> - -<p>18 traiectionis: --nib; <i>x</i>.</p> - -<p>19 ea <i>x</i>.</p> - -<p>20 eae <i>H</i>: heę <i>S</i>, hae <i>G</i>.</p> - -<p>22 sappina -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: saprina <i>G</i>.</p> - -<p>23 thisicis <i>x</i>.</p> - -<p>24 e: ea <i>G</i>.</p> - -<p>26 itaque <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">[60]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius60">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in | urbe supernas dicitur abies deterior est, quae infernas <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">|egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt61" id="pagenum-alt61">61</a></span></div> -<div class="line">de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus</div> -<div class="line">habere vitia aut virtutes, uti sint considerantibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para141">X</span> apertiora exponere. montis Appennini primae radices <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ab Tyrrenico | mari inter Alpes et extremas Etruriae regiones <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">oriuntur. eius vero montis iugum se circumagens</div> -<div class="line">et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani</div> -<div class="line">pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior</div> -<div class="line">eius curvatura quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">apricis est potestatibus. | namque impetus habet <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">perpetuos ad solis cursum. ulterior autem quae est proclinata</div> -<div class="line">ad superum mare, septentrionali regioni subiecta</div> -<div class="line">continetur umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque quae</div> -<div class="line">in ea parte nascuntur arbores umida potestate nutritae <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">non solum ipsae augentur amplissimis | magnitudinibus, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes</div> -<div class="line">liquoris abundantia saturantur. cum autem excisae et</div> -<div class="line">dolatae vitalem potestatem amiserunt, venarum rigore permanente</div> -<div class="line">siccescendo propter raritatem fiunt inanes et evanidae, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ideoque in aedificiis non possunt habere diu|turnitatem. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para142">2</span> quae autem ad solis cursum spectantibus locis</div> -<div class="line">procreantur, non habentes interveniorum raritates siccitatibus</div> -<div class="line">exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra lambendo</div> -<div class="line">sed etiam ex arboribus educit umores. itaque quae <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sunt in apricis regionibus spissis venarum crebritatibus</div> -<div class="line">solidatae, | non habentes ex umore raritatem cum in materiem <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 essent (e̅e̅nt <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 exponerem(. <i>S</i>) montes <i>HS</i>, exponerē(. <i>G<sup>c</sup></i>) mortis (<i>sic</i>) <i>G</i> (<i>cf. p. 259, 20</i>).</p> - -<p>6 tyrrhenico <i>H</i>, -ty(i <i>S</i>)rrenico <i>H<sup>c</sup>S</i>, thyrhenico <i>G</i>. | inalpis et inextremas <i>x</i>.</p> - -<p>8 hadriani <i>H</i>: adriani <i>GS</i>.</p> - -<p>10 regionis (<i>a. c.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>13 regione -<i>x</i> (-ni <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>17 repletae (-te <i>G</i>, -tę <i>S</i>) urgentes (-tis <i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 amiserunt (-r̄ <i>S</i>) <i>x</i> (-rint <i>G<sup>c</sup>S<sup>c</sup></i>). | permanentes <i>x</i>.</p> - -<p>20 sicci(e -<i>H<sup>c</sup>S</i>)scendo <i>HG</i>.</p> - -<p>23 inter venarum <i>x</i>.</p> - -<p>24 exsuctę <i>x</i> -(exsucatę <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>25 umoris (<i>a. c.</i>) <i>H</i>. | itaque quę <i>G</i>: itaque <i>HS</i>.</p> - -<p>27 cum in: quae cum in <i>H</i>, que(ę <i>SG<sup>c</sup></i>)cū in <i>GS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">[61]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius61">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ideo | infernates, quod ex apricis locis adportantur, meliores <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt62" id="pagenum-alt62">62</a></span></div> -<div class="line">sunt quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para143">3</span> Quantum animo considerare potui, de copiis quae sunt</div> -<div class="line">necessariae in aedificiorum comparationibus et quibus tem|peraturis</div> -<div class="line">e rerum natura principiorum habere videantur <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes</div> -<div class="line">et vitia, uti non sint ignota aedificantibus exposui. ita</div> -<div class="line">qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones</div> -<div class="line">erunt prudentiores, singulorumque generum usum eligere</div> -<div class="line">poterunt in | operibus. ergo quoniam de apparationibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">est explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis</div> -<div class="line">exponetur, et primum de deorum inmortalium aedibus</div> -<div class="line">sacris et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo</div> -<div class="line">postulat, insequenti perscribam. |</div> -</div> - -<p><span class="linenum">15</span></p> - -<h2><a name="liber3" id="liber3"></a>LIBER TERTIUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para144">1</span> Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum</div> -<div class="line">Pythiae responsis est professus. is autem memoratur prudenter</div> -<div class="line">doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora</div> -<div class="line">fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus</div> -<div class="line">sed patentes | ad considerandum. utinam vero rerum natura <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sententiam eius secuta explicata et apparentia ea constituisset.</div> -<div class="line">si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia</div> -<div class="line">animorum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum</div> -<div class="line">scientiae sub oculorum consideratione subiectae non incertis</div> -<div class="line">iudiciis probarentur, sed | et doctis et scientibus auctoritas <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">egregia et stabilis addere|tur. igitur quoniam haec non <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt63" id="pagenum-alt63">63</a></span></div> -<div class="line">ita sed uti natura rerum voluit sunt constituta, non efficitur</div> -<div class="line">ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 ad | ḍueuntur <i>H</i>, advehuntur <i>S</i>: adducuntur <i>G</i>.</p> - -<p>8 praeceptor<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">e</span></span>m -<i>H</i>.</p> - -<p>10 apparitionibus <i>x</i>.</p> - -<p>12 exponitur <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">[62]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius62">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">scientias artificiorum penitus latentes quemadmodum sint</div> -<div class="line">iudicare. ipsique artifices si | pollicentur suam prudentiam, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">si non pecunia sint copiosi seu vetustate officinarum habuerint</div> -<div class="line">notitiam, aut etiam gratia forensi et eloquentia non</div> -<div class="line">fuerint parati, pro industria studiorum auctoritates ＜non＞ <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">possunt habere ut eis quod profitentur scire id credatur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para145">2</span> maxime autem id animadvertere | possumus ab antiquis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">statuariis et pictoribus, quod ex his qui dignitatis notas</div> -<div class="line">et commendationis gratiam habuerunt, aeterna memoria</div> -<div class="line">ad posteritatem sunt permanentes, uti Myron Polycletus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">Phidias Lysippus ceterique qui nobilitatem ex arte sunt</div> -<div class="line">consecuti. namque ut civitatibus magnis aut | regibus aut <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">civibus nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. at</div> -<div class="line">qui non minore studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus,</div> -<div class="line">et humili fortuna civibus non minus egregie perfecta <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">fecerunt opera, nullam memoriam sunt adsecuti, quod</div> -<div class="line">hi non ab industria neque artis sollertia sed a felici|tate <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">fuerunt deserti, ut Teleas Atheniensis, Chion Corinthius,</div> -<div class="line">Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius</div> -<div class="line">etiamque alii plures. non minus item pictores, uti Aristomenes <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">Thasius, Polycles et ＜Andron Ephesii＞, Theo Magnes</div> -<div class="line">ceterique, quos neque industria neque artis studium neque</div> -<div class="line">| sollertia defecit, sed aut rei familiaris exiguitas aut <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt64" id="pagenum-alt64">64</a></span></div> -<div class="line">inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para146">3</span> superatio obstitit eorum dignitati. nec tamen est admirandum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">si propter ignotitiam artis virtutes obscurantur. sed</div> -<div class="line">maxime | indignandum, cum etiam saepe eblandiatur gratia <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. ergo uti</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 artifices pollicerentur <i>x</i>.</p> - -<p>3 seu: sed <i>x</i>.</p> - -<p>4 non <i>Joc.</i>: -cum <i>x</i>.</p> - -<p>5 non <i>om. x</i>.</p> - -<p>6 crederetur <i>x</i>.</p> - -<p>8 dignitates <i>x</i> (-te <i>E</i>).</p> - -<p>10 posteritatem <i>HS<sup>c</sup>(G<sup>c</sup>)</i>: potestatem <i>EG et</i> (<i>ante ras.</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>14 minore <i>EG</i>: -ri <i>HS</i>.</p> - -<p>17 hi <i>H<sup>c</sup>SEG</i>: hii <i>H(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>18 deserti: -diserti <i>S</i>, desepti <i>HEG</i> (<i>scil.</i> r = p <i>in x</i>) <i>cf. p. 9, 13</i>. | Teleas -(= Telesias?): thellas <i>EG</i>, hellas <i>HS</i> (Hegias?).</p> - -<p> 19 boedas: <i>sic x</i>.</p> - -<p>21 andramithes (-tes <i>S</i>) nitheo magnis <i>x</i>.</p> - -<p>22 ceterisque -<i>x</i>.</p> - -<p>25 superati <i>x</i>.</p> - -<p>27 blandiatur <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, -antur <i>G</i>.</p> - -<p>28 adfalsam -<i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">[63]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius63">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Socrati placuit si ita sensus et sententiae scientiaeque</div> -<div class="line">disciplinis auctae perspicuae et perlucidae fuissent, non</div> -<div class="line">gratia neque ambitio valeret, sed si qui veris certisque</div> -<div class="line">laboribus doctri|narum pervenissent ad scientiam summam, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">eis ultro opera traderentur. quoniam autem ea non sunt <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus oportuisse,</div> -<div class="line">et animadverto potius indoctos quam doctos gratia</div> -<div class="line">superare, non esse certandum iudicans cum indoctis ambitione,</div> -<div class="line">potius his prae|ceptis editis ostendam nostrae scientiae <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">virtutem. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para147">4</span> Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et</div> -<div class="line">quas habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse</div> -<div class="line">auctum architectum exposui, et subieci causas quid ita</div> -<div class="line">earum oporteat eum esse peritum, rationesque summae</div> -<div class="line">architectu|rae partitione distribui finitionibusque <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">terminavi. deinde quod erat primum et necessarium, de moenibus</div> -<div class="line">quemadmodum eligantur loci salubres ratiocinationibus explicui,</div> -<div class="line">ventique qui sint et e quibus ＜regionibus＞ singuli</div> -<div class="line">spirent deformationibus grammicis ostendi, platearumque et</div> -<div class="line">vicorum uti emendate | fiant distributiones in moenibus docui <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">et ita finitionem primo volumine constitui. item in secundo</div> -<div class="line">de materia quas habeat in operibus utilitates et quibus</div> -<div class="line">virtutibus e natura reram sit comparata peregi. nunc in</div> -<div class="line">tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et uti</div> -<div class="line">oportet perscriptas ex|ponam. <span class="linenum">25 (30)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para148">I</span> | Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt65" id="pagenum-alt65">65</a></span></div> -<div class="line">diligentissime architecti tenere debent. ea autem</div> -<div class="line">paritur a proportione, quae graece αναλογια dicitur. proportio</div> -<div class="line">est ratae partis membrorum in omni opere totiusque</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 doctrinarum <i>HS<sup>c</sup>EG<sup>c</sup></i>: -nam <i>G</i>, -na <i>S</i> (<i>ubi</i> rū <i>in ras. S<sup>c</sup> -pro</i> ꝑ).</p> - -<p>15 partitione: paratione <i>S</i>.</p> - -<p>17 locis <i>x</i>. | salubres -<i>HEG</i>: salubris <i>S</i> (<i>ubi supra S<sup>2</sup></i> vel bus <i>i. e.</i> salubribus). | -ratiotinationibusq⁊ <i>S</i> (<i>sed</i> q̄⁊ <i>del. S<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>18 sint <i>HEG</i>: sunt (ſ̄) <i>S</i>. | -regionibus <i>add. Joc.</i></p> - -<p>19 spirant <i>x</i>. | grammatic̅i̅s <i>x</i>.</p> - -<p>25 oporteat -<i>x</i>.</p> - -<p>27 teneri <i>H</i>.</p> - -<p>28 paritura (paratura <i>E</i>) proportione <i>x</i>. | -analogia <i>HE(S<sup>c</sup>G<sup>c</sup>)</i>: -loia <i>GS</i>.</p> - -<p>29 est ratae (-tę <i>S</i>) <i>HS</i>: strate -(-tę <i>G</i>) <i>EG</i>. | totaque <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">[64]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius64">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">com|modulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">namque non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione</div> -<div class="line">rationem habere compositionis, nisi uti ad hominis</div> -<div class="line">bene figurati ＜speciem＞ membrorum habuerit exactam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para149">2</span> rationem. corpus enim hominis ita natura composuit uti <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">os capitis a | mento ad frontem summam et radices imas <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">capilli esset decimae partis, item manus palma ab articulo</div> -<div class="line">ad extremum medium digitum tantundem, caput a mento</div> -<div class="line">ad summum verticem octavae, cum cervicibus imis ab</div> -<div class="line">summo pectore ad imas radices capillorum sextae, ＜a medio <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">pectore＞ ad sum|mum verticem quartae. ipsius autem oris <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">altitudinis tertia est pars ab imo mento ad imas nares,</div> -<div class="line">nasus ab imis naribus ad finem medio superciliorum tantundem,</div> -<div class="line">ab ea fine ad imas radices capilli frons efficitur</div> -<div class="line">item tertiae partis. pes vero altitudinis corporis sextae, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">cubitus quartae, pectus | item quartae. reliqua quoque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam</div> -<div class="line">antiqui pictores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para150">3</span> laudes sunt adsecuti. similiter vero sacrarum aedium</div> -<div class="line">membra ad universam totius magnitudinis summam ex <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">partibus singulis convenientissimum de|bent habere commensus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">responsum. item corporis centrum medium naturaliter</div> -<div class="line">est umbilicus. namque si homo conloca|tus fuerit <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt66" id="pagenum-alt66">66</a></span></div> -<div class="line">supinus manibus et pedibus pansis circinique conlocatum</div> -<div class="line">centrum in umbilico eius, circumagendo rotundationem <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. non</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ex qua ratio <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: ex quadrato <i>EG</i>.</p> - -<p>4 sꝑeciem (<i>cf. 66, 13. 68, 19</i>): <i>om. x</i>.</p> - -<p>7 palma <i>x</i>: pansa (<i>sic</i>) <i>Exc. Vitr. -de eumetria cod. Scletst. f. 35</i>.</p> - -<p>9 octavę <i>EG</i> (<i>S<sup>c</sup> in ras.</i> <span class="split"><span class="top">taue</span><span class="bottom smcapuc">VIII</span></span>): -octae <i>H</i> (<i>et fort. ante ras. S</i>).</p> - -<p>10 a medio pectore <i>om. x</i> (<i>item -Exc. Scl.</i>).</p> - -<p>13 nasus (<i>S<sup>c</sup>, item Exc. Scletst.</i>): nasum <i>x</i> (<i>HEG -et ante ras.</i> nasū <i>S</i>). | medio: medium (-ū) <i>x</i>.</p> - -<p>14 ea (<i>sic</i>) <i>x</i>. | -capillis <i>H</i>.</p> - -<p>15 corporis sextę <i>EG</i>: corporis extae <i>H</i>, corpori -sextę <i>S</i>.</p> - -<p>16 cubitum (<i>H</i>, -tū <i>EGS, item Exc. Scl.) x</i>.</p> - -<p>17 suos -<i>x</i>. | commens<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>s <i>H</i>. | proportionis <i>E<sup>c</sup></i> (-nes <i>x</i>).</p> - -<p>24 sopinus <i>H</i> -(<i>G<sup>c</sup> et ante ras. S</i>) | spansis <i>E</i>.</p> - -<p>26 utrarumque manuum et p. -<i>HS</i>: utrarumque rerum(. <i>E</i>) manuum et p. <i>EG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">[65]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius65">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">minus quemadmodum schema rotundationis in corpore | efficitur, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">item quadrata designatio in eo invenietur. nam si</div> -<div class="line">a pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque</div> -<div class="line">mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem</div> -<div class="line">latitudo uti altitudo, quemadmodum areae quae ad normam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para151">4</span> sunt quadratae. ergo si ita natura composuit corpus hominis</div> -<div class="line">uti | proportionibus membra ad summam figurationem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">eius respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui</div> -<div class="line">ut etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum</div> -<div class="line">ad universae figurae speciem habeant commensus exactionem. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">igitur cum in omnibus operibus ordines traderent,</div> -<div class="line">＜tum＞ maxime in aedi|bus deorum, ＜quorum＞ operum et <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">laudes et culpae aeternae solent permanere.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para152">5</span> Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus</div> -<div class="line">operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">collegerunt, uti digitum palmum pedem cubitum, et eas</div> -<div class="line">distri|buerunt in perfectum numerum, quem Graeci τελειον <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">dicunt, perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui</div> -<div class="line">decem dicitur. namque ex manibus digitorum numero ab</div> -<div class="line">palmo pes est inventus. si autem in utrisque palmis ex <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni</div> -<div class="line">placuit esse | eum numerum ea re perfectum qui ex <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">singularibus rebus, quae μοναδεϲ apud Graecos dicuntur,</div> -<div class="line">perficitur decussis. | simul autem undecim aut duodecim <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt67" id="pagenum-alt67">67</a></span></div> -<div class="line">sunt facti, quod superaverint, non possunt esse perfecti, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">donec ad alterum decussim perveniant. singulares enim</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para153">6</span> res particulae sunt eius numeri. mathematici vero contra</div> -<div class="line">disputantes ea re perfectum | dixerunt esse numerum qui <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum rationibus</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 scaema <i>H</i> (scema <i>EGS</i>).</p> - -<p>4 spansas <i>H</i>.</p> - -<p>10 universae -(<i>cf. 12, 15</i>): -sam <i>x</i> (<i>cf. 68, 18</i>).</p> - -<p>12 tum <i>om. x</i>. | quorum (= corum) -<i>om. x</i>. | et laudes sculptę <i>E</i> (<i>ut L</i>).</p> - -<p>15 necessaria <i>H</i>.</p> - -<p>16 colligerunt -<i>G et ante corr. H</i> (<i>non EH<sup>c</sup>S</i>).</p> - -<p>17 teleon <i>x</i>.</p> - -<p>19 numerum -(-rū <i>HSE</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 qui: quod (<i>in ras. S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>23 monades -<i>x</i>.</p> - -<p>24 decusisq: s. <i>HS</i> (<i>ubi</i> q; <i>del. S<sup>2</sup> qui in marg. adscr.</i> Quę), -decusis. Quae(ę <i>G</i>) s. <i>EG</i>.</p> - -<p>26 decusis <i>x</i>.</p> - -<p>29 is: his (<i>ante -corr.</i>) <i>E</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">[66]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius66">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">numero convenientes sic, sextantem unum, trientem</div> -<div class="line">duo, semissem tria [bessem quem διμοιρον dicunt quattuor,</div> -<div class="line">quintarium quem πενταμοιρον dicunt quinque, perfectum</div> -<div class="line">sex. cum ad superlationem | crescat, supra sex adiecto <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">asse εφεκτον, cum facta sunt octo quod est tertia adiecta <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">tertiarium alterum qui επιτριτοϲ dicitur, dimidia adiecta</div> -<div class="line">cum facta sunt novem sesquialterum qui ημιολιοϲ</div> -<div class="line">appellatur, duabus partibus additis et decussi facto bessem</div> -<div class="line">alterum quem επιδιμοιρον vocitant, in undecim | numero <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quod adiecti sunt quinque quintarium quem επιπεμπτον <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">dicunt, duodecim autem quod ex duobus numeris simplicibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para154">7</span> est effectus διπλαϲιον]. non minus etiam quod pes</div> -<div class="line">hominis altitudinis sextam habet partem, id est ex eo</div> -<div class="line">quod perficitur pedum numero corporis sexis altitudinis</div> -<div class="line">| terminatio, eum perfectum constituerunt, cubitumque <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">animadverterunt ex sex palmis constare digitisque <span class="smcapuc">XXIIII</span>.</div> -<div class="line">ex eo etiam videntur civitates Graecorum fecisse et quemadmo|dum</div> -<div class="line">cubitus est sex palmorum, in drachma qua <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt68" id="pagenum-alt68">68</a></span></div> -<div class="line">nummo uterentur aereos signatos uti asses ex aequo sex,</div> -<div class="line">quos obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">dichalca nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 numero: sex numero <i>x</i> (ἔχειν μέρη ἐκεῖνα τὰ ἐνθεωρόυμενα τοῖϲ ἀριθμοῖϲ ἐξ ὧν ϲυνέϲτη <i>Nicom. ar. I, 16, 4. cf 2. cf. Mart. -Cap. 753 etc.</i>). | trientes duos <i>x</i>.</p> - -<p>2 besem <i>H</i> (Besem <i>S et in m.</i> -vel bissem <i>S<sup>c</sup></i>), Bosem <i>E: om. G. hic sequitur interpolatio quasi -librarii cuiusdam antiqui mathematici inepte luxuriantis usque -ad v. 16</i> [bessem—diplasiona], <i>quam delevissem nisi ipsius -etiam esset Vitruvii explicatio non modo otiosa sed vitiosa <span class="smcapuc">VIII</span>, -6, 4 p. 207, 24</i> (<i>Tannery: Rev. de phil. <span class="smcapuc">XXI</span>, 125</i>). | dimoeron <i>x</i> -(dimeron <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>3 pentemeron <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, pente moeron <i>EG</i>.</p> - -<p>4 superlationem (ἐπιϲώρευϲιν): supplicationem <i>x</i> (suppletionem -<i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>5 e(ae <i>H</i>)ffectum <i>x</i>. | quod: quę <i>S</i>.</p> - -<p>6 tertiarū <i>EG</i>. | -alterum: autem <i>x</i>. | epitritos <i>x</i>.</p> - -<p>7 hemiolius (<i>H</i>, emiolius -<i>EGS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>8 decusis <i>x</i> (cusis <i>E</i>). | bes alterum <i>x</i>.</p> - -<p>9 epidimoeron -<i>x</i>.</p> - -<p>10 epipempton <i>x</i>.</p> - -<p>12 diplasiona <i>x</i>.</p> - -<p>13 habet -partem <i>HS</i>: partem habet <i>EG</i>. | id est: ita etiam <i>x</i>.</p> - -<p>14 sexis: -seies <i>HE</i>, sexies <i>H<sup>c</sup>SG</i>.</p> - -<p>15 terminavit <i>x</i>.</p> - -<p>17 et <i>om. x</i>.</p> - -<p>18 drachma <i>HG</i>: dracma <i>E</i>, dragma <i>S(G<sup>c</sup>)</i>. | nummo: numero -<i>x</i>.</p> - -<p>21 <span class="smcapuc">XXIIII</span> <i>EGS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">[67]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius67">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para155">8</span> in drachma | constituisse. nostri autem primo fecerunt <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">antiquum numerum et in denario denos aeris constituerunt,</div> -<div class="line">et ea re compositio nominis ad hodiernum diem</div> -<div class="line">denarium retinet. etiamque quarta pars quod efficiebatur</div> -<div class="line">ex duobus assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">postea autem quam anim|adverterunt utrosque numeros <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">esse perfectos et sex et decem, utrosque in unum coiecerunt</div> -<div class="line">et fecerunt perfectissimum decussis sexis. huius autem</div> -<div class="line">rei auctorem invenerunt pedem. a cubito enim cum dempti</div> -<div class="line">sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">autem habet quattuor digitos. | ita efficitur uti habeat <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">pes sedecim digitos et totidem asses aeris ratius denarius.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para156">9</span> Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum</div> -<div class="line">esse et ex membris separatis ad universam corporis</div> -<div class="line">speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| ut suspiciamus eos qui etiam aedes deorum inmortalium <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">constituentes ita membra operum ordinaverunt ut</div> -<div class="line">proportionibus et symmetriis separatae atque universae convenientes</div> -<div class="line">efficerentur eorum distributiones.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para157">II</span> Aedium autem principia sunt e quibus constat figura|rum <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">aspectus. et primum in antis, quod graece ναοϲ</div> -<div class="line">εν παραϲταϲιν dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos,</div> -<div class="line">peripte|ros, pseudodipteros, ＜dipteros,＞ hypaethros. horum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt69" id="pagenum-alt69">69</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para158">2</span> exprimuntur formationes his rationibus. in antis erit aedis,</div> -<div class="line">cum habebit in fronte antas parietum qui cellam circumcludunt, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et inter antas in medio columnas duas, supraque</div> -<div class="line">fastigium | symmetria ea conlocatum quae in hoc libro <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fuerit perscripta. huius autem exemplar erit ad tres Fortunas</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 dragma (<i>hic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 quarta pars <i>HS</i>: pars quarta <i>EG</i>.</p> - -<p>6 autem <i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>8 decusis sexis <i>x</i> (<i>sed</i> sex eis <i>EG</i>).</p> - -<p>9 auctorem <i>HG</i>: ductorem <i>E</i>, inventorem <i>S</i>.</p> - -<p>12 sedecim <i>HS</i>, -<span class="smcapuc">XVI</span> <i>EG<sup>c</sup></i> (<span class="smcapuc">XIII</span> <i>G</i>). | asses (ases <i>G</i>) aerac(t <i>G</i>)ius d. (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 partes <i>H</i>.</p> - -<p>16 suscipiamus <i>x</i> (<i>corr. Perr.</i>).</p> - -<p>18 convenientesque -<i>x</i>.</p> - -<p>19 eorum <i>H(S)</i>: operum <i>EG et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>21 et -(<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i>. | naosen parastasin <i>x</i>.</p> - -<p>23 dipteros <i>om. x</i>. | -hypetros <i>x</i>.</p> - -<p>24 <i>post</i> rationibus <i>in x anticipantur verba seq. -v. 9</i> quemadmodum—(<i>10</i>) exemplar (<i>bis posita</i>). | ae(ę)des (<i>hic</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>27 quae: quod <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">[68]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius68">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para159">3</span> ex tribus quae est proxime portam Collinam. prostylos</div> -<div class="line">omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem</div> -<div class="line">contra antas angulares duas, supraque epistylia quemadmodum</div> -<div class="line">et in antis, et dextra | ac sinistra in versuris <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">singula. huius exemplar est in insula Tiberina in aede <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para160">4</span> Iovis et Fauni. amphiprostylos omnia habet ea quae prostylos,</div> -<div class="line">praetereaque habet in postico ad eundem modum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para161">5</span> columnas et fastigium. peripteros autem erit quae habebit</div> -<div class="line">in fronte et postico senas columnas, in lateribus cum</div> -<div class="line">| angularibus undenas. ita autem sint hae columnae conlocatae <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">ut intercolumnii latitudinis intervallum sit a parietibus</div> -<div class="line">circum ad extremos ordines columnarum, habeatque</div> -<div class="line">ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum est in</div> -<div class="line">porticu Metelli Iovis Statoris Hermodori et aedis Mariana</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para162">6</span> Honoris | et Virtutis sine postico a Mucio facta. <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">pseudodipteros autem sic conlocatur ut in fronte et postico sint</div> -<div class="line">columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae</div> -<div class="line">denae. sint autem parietes cellae contra quaternas columnas</div> -<div class="line">medianas in fronte et postico. ita duorum intercolumniorum</div> -<div class="line">et imae crassitu|dinis columnae spatium erit <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. huius</div> -<div class="line">exemplar Romae non est sed | Magnesiae ＜aedis＞ Dianae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt70" id="pagenum-alt70">70</a></span></div> -<div class="line">Hermogenis, Alabandis etiam Apollinis a Menesthe facta.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para163">7</span> dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa</div> -<div class="line">aedem duplices habet ordines columnarum, uti est aedis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica | a Chersiphrone <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para164">8</span> constituta. hypaethros vero decastylos est in pronao et</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 tiberina <i>S</i>; -riana <i>HG(S<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>7 posticio (-tio <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>8 peripteros: -Peripsū <i>S</i>.</p> - -<p>10 autem: ut <i>x</i>.</p> - -<p>14 statoris <i>G(S<sup>c</sup>)</i> -= (sta<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">r</span></span>toris) <i>H<sup>c</sup></i>: startoris <i>H et</i> (<i>ubi</i> toris <i>in ras.</i>) <i>S</i>. -| hermodi -<i>x</i>. | aedis Mariana: admariana <i>x</i>.</p> - -<p>15 mucio <i>H</i>: mutio <i>GS</i>.</p> - -<p>20 imae: unae (ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>21 ab parietibus <i>G</i>, aṗ̣parietibus <i>H</i> -(a parietibus <i>H<sup>c</sup>S</i>).</p> - -<p>22 aedis <i>om. x</i>.</p> - -<p>23 alabandi <i>G et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>, -alaba＜rinthi <i>in ras. litt. tenuiss.</i>＞ <i>H<sup>c</sup></i>. | etiam: et <i>x</i>. | menesthe -<i>H</i>, -te <i>G</i> (tę <i>S</i>).</p> - -<p>25 aedem: eadem (<i>ante ras.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>26 ather | si -frone <i>G</i>, a＜chre＞ si frone (<i>in ras.</i>) <i>H<sup>c</sup></i>, achrisifone <i>S</i>.</p> - -<p>27 hypethros -<i>H</i> (-tros <i>S</i>, -dros <i>G</i>). | vero <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: K (autem) <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">[69]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius69">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">postico. reliqua omnia eadem habet quae dipteros, sed</div> -<div class="line">interiore parte columnas in altitudine duplices, remotas</div> -<div class="line">a parietibus ad circumitionem ut porticus peristylorum.</div> -<div class="line">medium autem subdiu est sine tecto. aditus valvarum ex</div> -<div class="line">| utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">Romae non est, sed Athenis octastylos est templo Olympii.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para165">III</span> Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt</div> -<div class="line">vocabula, pycnostylos id est crebris columnis, systylos</div> -<div class="line">paulo remissioribus intercolumniorum spatiis, diastylos amplius</div> -<div class="line">| patentibus, rarius quam oportet inter se diductis <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para166">2</span> araeostylos, eustylos intervallorum iusta distributione. ergo</div> -<div class="line">pycnostylos est cuius intercolumnio unius et dimidiatae</div> -<div class="line">columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est</div> -<div class="line">divi Iuli et in Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic</div> -<div class="line">sunt compositae. | item systylos est in qua duarum columnarum <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">crassitudo in | intercolumnio poterit conlocari, et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt71" id="pagenum-alt71">71</a></span></div> -<div class="line">spirarum plinthides aeque magnae sint ei spatio quod</div> -<div class="line">fuerit inter duas plinthides, quemadmodum est Fortunae</div> -<div class="line">Equestris ad theatrum lapideum reliquaeque quae eisdem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para167">3</span> rationibus sunt compositae. haec | utraque genera vitiosum <span class="linenum">20 (5)</span></div> -<div class="line">habent usum. matres enim familiarum cum ad supplicationem</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 circumitionem <i>HG</i>: circuitionem <i>S</i>. | peristy(i)liorum <i>x. -cf. ad p. 149, 6</i>.</p> - -<p>4 sub divo <i>x</i>.</p> - -<p>6 octasty(i <i>G</i>)los et (<i>sic HG</i>, -& <i>S</i>) templo oly(i <i>GS</i>)mpio <i>x</i> (<i>ubi praeter rem—nam nihil hic -refert regio—L. Gerlach</i> ectos asteos <i>Philol. <span class="smcapuc">XXXII</span>, 189. cf. -etiam p. 161, 16</i>). <i>cf. p. 84, 20</i>.</p> - -<p>8 pigna(o <i>G<sup>c</sup></i>)sty(i <i>GS</i>)los <i>x</i>.</p> - -<p>9 remissioribus inter esty(i <i>G</i>)los amplius patentibus rare quam -oportet inter se di(e <i>H<sup>c</sup> et ante corr. S</i>)ductis. Areosty(i <i>GS</i>)los -et stilos intervallorum <i>x</i> (<i>ubi G</i> deductis. A̲r̲e̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲t̲e̲r̲c̲o̲l̲u̲m̲n̲i̲o̲r̲ū̲ | p̲i̲g̲n̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲d̲i̲a̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ areosti|los et -stilos intervall<span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">a</span></span>rū <i>sic linea subducta a G<sup>c</sup>, contra S post v. 15</i> -Areostilos <i>plane omisit</i> et stilos—pignastilos <i>i. e. v. 16</i>).</p> - -<p>12 est <i>om.</i> (<i>ante corr.</i>) <i>G</i> (<i>non S, ubi</i> Areostilos ē cuius …).</p> - -<p>14 iuli <i>ante corr. H</i>: iulii <i>H<sup>c</sup>GS</i>.</p> - -<p>15 patentibus rare(ę <i>S</i>) <i>post</i> -con(<i>HG</i>, cō <i>S</i>)positae(ę <i>GS</i>) <i>iterum add. x</i>. | Itē sistilos <i>G</i>: -Item stylos <i>HS</i>. | qua: quo <i>x</i>.</p> - -<p>17 (18) plinthides <i>H</i>: -tides -<i>GS</i>. | ei: eo <i>GS</i>, & <i>H</i> (<i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>19 ad <i>om. S</i>. | reliqueq⁊ quę <i>G</i>: -reliquae (q: <i>ante corr. H</i>, -quę <i>S</i>) quae(ę <i>S</i>)que <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">[70]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius70">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">gradibus ascendunt, non possunt per intercolumnia</div> -<div class="line">amplexae adire nisi ordines fecerint, item valvarum aspectus</div> -<div class="line">abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur,</div> -<div class="line">item circa aedem propter angu|stias inpediuntur <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para168">4</span> ambulationes. diastyli autem haec erit compositio, cum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere</div> -<div class="line">possumus, tamquam est Apollinis et Dianae aedis. haec</div> -<div class="line">dispositio hanc habet difficultatem quod epistylia propter</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para169">5</span> intervallorum magnitudinem franguntur. | in araeostylis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis uti datur, sed <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">inponendae de materia trabes perpetuae. et ipsarum aedium</div> -<div class="line">species sunt barycephalae humiles latae, ornanturque signis</div> -<div class="line">fictilibus aut aereis inauratis earum fastigia tuscanico more,</div> -<div class="line">uti est ad Circum Maximum Cereris et | Herculis Pompeiani, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">item Capitolii. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para170">6</span> Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis</div> -<div class="line">et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes</div> -<div class="line">habet explicatas. namque facienda sunt in intervallis spatia</div> -<div class="line">duarum columnarum et quartae partis columnae crassitudinis,</div> -<div class="line">| mediumque intercolumnium unum quod erit in <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">fronte, alterum quod in postico, trium columnarum crassitudine.</div> -<div class="line">sic enim habebit et figurationis aspectum venustum</div> -<div class="line">et aditus | usum sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt72" id="pagenum-alt72">72</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para171">7</span> auctoritatem. huius autem rei ratio explicabitur</div> -<div class="line">sic. frons loci quae in aede constituta fuerit, si tetrastylos <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">facienda fuerit, dividatur in partes <span class="smcapuc">XI S</span> praeter</div> -<div class="line">crepidines et proiecturas | spirarum, si sex erit columnarum, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in partes <span class="smcapuc">XVIII</span>. si octastylos constituetur, dividatur</div> -<div class="line">in <span class="smcapuc">XXIV</span> et semissem. item ex his partibus sive tetrastyli</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 abspectus <i>H</i>.</p> - -<p>12 barycephalae: baryce parycefale <i>H</i>, -baricę paryce (paricę <i>S</i>) fale <i>GS</i>.</p> - -<p>14 ce(ę <i>SG<sup>c</sup></i>)reris <i>GS</i>: -ca&eris <i>H</i>.</p> - -<p>15 capituli <i>HS</i> (-tulı<sup>ı</sup> <i>S<sup>c</sup></i>, -tolii <i>G</i>).</p> - -<p>16 eustili <i>G</i> -(<i>in m.</i> vel es <i>G<sup>c</sup></i>): estyli <i>HS</i> (<i>in m.</i> vel eustyli <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>18 in <i>HS</i>: -<i>om. G</i>.</p> - -<p>25 si—(26) fuerit <i>HS</i>: <i>om. G</i> (<i>in m. suppl G<sup>c</sup></i>). | -&trastylos <i>H</i> (erastylos <i>S</i>, etrasylos <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>26 <span class="smcapuc">XI S</span>: decusas -semis <i>x</i>.</p> - -<p>27 protecturas <i>HS</i> (proiecturas <i>H<sup>c</sup>G</i>). | spinarum -(<i>ante ras.</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>28 <span class="smcapuc">XVIII</span>: dece(i <i>H<sup>c</sup></i>)m (& <i>add. G<sup>c</sup></i>) novem <i>x</i>.</p> - -<p>29 viginti quinque <i>HS</i>, <span class="smcapuc">XXV</span> <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">[71]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius71">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sive hexastyli sive octastyli una pars sumatur eaque erit</div> -<div class="line">modulus. cuius moduli unius erit crassitudo columnarum.</div> -<div class="line">intercolumnia singula, praeter | media, modulorum duorum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">et moduli quartae partis. mediana in fronte et postico</div> -<div class="line">singula ternum modulorum. ipsarum columnarum altitudo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">modulorum <span class="smcapuc">VIIII</span> et dimidiae moduli partis. ita ex ea</div> -<div class="line">divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para172">8</span> iustam rationem. huius exemplar Ro|mae nullam habemus, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sed in Asia Teo hexastylon Liberi Patris.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">primus octastylon pseudodipteri invenit rationem. ex dipteri</div> -<div class="line">enim aedis symmetria distulit interiores ordines columnarum</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XXXVIII</span> eaque ratione sumptus operasque com|pendii <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">fecit. is in medio ambulationi laxamentum egregie</div> -<div class="line">circa cellam fecit, de aspectuque nihil inminuit sed sine <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para173">9</span> operis distributione. pteromatos enim ratio et columnarum</div> -<div class="line">circum aedem dispositio ideo est inventa ut aspectus propter</div> -<div class="line">| asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt73" id="pagenum-alt73">73</a></span></div> -<div class="line">praeterea si ex imbribus aquae vis occupaverit et intercluserit <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">hominum multitudinem, ut habeat in aede circaque</div> -<div class="line">cellam cum laxamento liberam moram. haec autem</div> -<div class="line">ita explicantur in pseu|dodipteris aedium dispositionibus. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quare videtur acuta magnaque sollertia effectus operum</div> -<div class="line">Hermogenes fecisse reliquisseque fontes unde posteri possent <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">haurire disciplinarum rationes.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 crassitudinis (-es <i>ante corr. S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 media: mediam -(-ā <i>S</i>) <i>HS</i>, mediū <i>G</i>.</p> - -<p>5 ipsarum—(6) modulorum <i>HS</i>: <i>om. -G</i>.</p> - -<p>6 octo (<i>pro</i> <span class="smcapuc">VIIII</span>) et dimidię moduli partis. Ita ex ea d. -i. a. columnarum <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>9 theo <i>x</i>. | exastilon <i>x</i>.</p> - -<p>10 hermogenis -<i>S</i> (-nes <i>HG</i>).</p> - -<p>11 primus <i>HS</i>: primus invenit <i>G</i>. | -octastylon: exosty(i <i>S</i>)lum <i>HS</i>, exastilū <i>G</i>. | speudo dipteri -uerationem <i>H</i>, speudo dipteriue (dipteri¦ue <i>S<sup>c</sup></i>) rationē <i>S</i>, pseudo -dipteriuerationē (dipteriue,rationē <i>G<sup>c</sup></i>) <i>G</i>.</p> - -<p>12 symmetriae (-ę <i>S</i>) -<i>x</i>. | distulit <i>HS</i>: sustulit <i>G</i>.</p> - -<p>19 habeat <i>G</i>: hab& <i>HS</i> (haber& <i>L</i>).</p> - -<p>20 imbrium (-ū <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>23 ita: ut <i>x</i>. | speudo dipteris -S.</p> - -<p>25 hermogenis <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_72" id="Page_72">[72]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius72">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para174">10</span> Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae uti</div> -<div class="line">| crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">item in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes</div> -<div class="line">octo et dimidiam et unius partis columnae crassitudo conlocetur.</div> -<div class="line">in systylo altitudo dividatur in novem et dimidiam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">partem et ex eis una ad crassitudinem columnae</div> -<div class="line">detur. item in | pycnostylo dividenda est altitudo in decem <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">et eius una pars facienda est columnae crassitudo.</div> -<div class="line">eustyli autem aedis columnae, uti systyli, in novem partes</div> -<div class="line">altitudo dividatur et dimidiam partem et eius una pars <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">constituatur in crassitudine imi scapi. ita habebitur pro</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para175">11</span> rata parte intercolumnio|rum ratio. quemadmodum enim <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">crescunt spatia inter columnas, proportionibus adaugendae</div> -<div class="line">sunt crassitudines scaporum. namque si in araeostylo</div> -<div class="line">nona aut decima pars crassitudini fuerit, tenuis et exilis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer</div> -<div class="line">consumit et inminuit aspectu | scaporum crassitudinem. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">contra vero pycnostylis, si octava | pars crassitudini fuerit, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt74" id="pagenum-alt74">74</a></span></div> -<div class="line">propter crebritatem et angustias intercolumniorum tumidam</div> -<div class="line">et invenustam efficiet speciem. itaque generis operis oportet <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">persequi symmetrias. etiamque angulares columnae</div> -<div class="line">crassiores faciendae sunt ex sua | diametro quinquagensima <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur</div> -<div class="line">esse aspicientibus. ergo quod oculus fallit, ratiocinatione</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para176">12</span> est exaequandum. contracturae autem in summis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">columnarum hypotracheliis ita faciendae videntur uti si</div> -<div class="line">columna sit ab minimo ad pedes quinos de|nos, ima crassitudo <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 areosty(i <i>G</i>)lis <i>H<sup>c</sup>SG</i>: aureostylos (<i>a. c.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>2 altitudinis -(<i>a. c.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>4 dimidium (<i>HG</i>, -ū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 eis <i>HG</i>: his <i>S</i>.</p> - -<p>7 py(i <i>G</i>)cnosty(i <i>G</i>)lo <i>HG</i>: pignostylo <i>S</i>.</p> - -<p>9 Eusty(i <i>G</i>)li <i>GS</i>: -Custyli <i>H</i>. | partes (<i>i. e.</i> -tis): -tibus <i>x</i>.</p> - -<p>14: crassitudines <i>G</i>: --nis <i>HS</i>. | simare ostylo (<i>sic</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>15 crassitudini: -nis <i>x</i>.</p> - -<p>17 aspectuscaporum (aspectu<span class="split"><span class="top">s</span><span class="bottom">s</span></span>caporum <i>H<sup>c</sup></i>, aspectus caporū <i>G</i>, -aspectus scaporū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 pignostylis <i>HS</i>, pinostilis <i>G</i>. | crassitudini -<i>G</i>: -nis <i>HS</i> (vel is <i>supra G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>22 suo <i>x</i>. | quinquagesima -<i>x</i>.</p> - -<p>23 eae <i>H</i> (ī aꝉ eę <i>in m. G<sup>c</sup></i>): hae <i>G</i>, heę <i>S</i>.</p> - -<p>25 exequandū -<i>G</i>: exạ̇equendum <i>H<sup>c</sup></i>, exequendū <i>S</i>.</p> - -<p>26 hypotrachelis <i>HG</i>, -ypotrachelis <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_73" id="Page_73">[73]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius73">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">dividatur in partes sex et earum partium quinque</div> -<div class="line">summa constituatur. item quae erit ab quindecim pedibus</div> -<div class="line">ad pedes viginti, scapus imus in partes sex et semissem</div> -<div class="line">dividatur earumque partium quinque et semisse superior</div> -<div class="line">crassitudo columnae fiat. item quae erit a pedibus | viginti <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">ad pedes triginta, scapus imus dividatur in partes septem</div> -<div class="line">earumque sex summa contractura perficiatur. quae autem</div> -<div class="line">ab triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima dividatur</div> -<div class="line">in partes septem et dimidiam, ex his sex et dimidiam in summo</div> -<div class="line">habeat contracturae ratione. quae erunt ab | quadraginta <span class="linenum">10 (20)</span></div> -<div class="line">pedibus ad quinquaginta, item dividendae sunt in</div> -<div class="line">octo partes et earum septem in summo scapo sub capitulo</div> -<div class="line">contrahantur. item si quae altiores erunt, eadem ra|tione <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt75" id="pagenum-alt75">75</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para177">13</span> pro rata constituantur contracturae. haec autem propter</div> -<div class="line">altitudinis intervallum, scandente oculi specie, adiciuntur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">crassitudinibus temperaturae. venustatem enim persequitur</div> -<div class="line">visus, cuius si non blandimur voluptati proportione et</div> -<div class="line">mo|dulorum adiectionibus, uti quod fallit temperatione adaugeatur, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">vastus et invenustus conspicientibus remittetur</div> -<div class="line">aspectus. de adiectione quae adicitur in mediis columnis, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quae apud Graecos ενταϲιϲ appellatur, in extremo libro</div> -<div class="line">erit forma et ratio eius quemadmodum mollis et conveniens</div> -<div class="line">efficiatur sub|scripta. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para178">IV</span> Fundationes eorum operum fodiantur si queat inveniri</div> -<div class="line">ab solido et in solidum quantum ex amplitudine operis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">pro ratione videbitur, extruaturque structura totum solum</div> -<div class="line">quam solidissima. supraque terram parietes extruantur</div> -<div class="line">sub co|lumnas, dimidio crassiores quam columnae sunt <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">futurae uti firmiora sint inferiora superioribus. qua et</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 itemq: (q⁊ <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 viginti capus <i>H</i>, <span class="smcapuc">XX</span> scapus <i>GS</i>. | -<i>post</i> partes <i>add. x</i> septem superior crassitudo columnae (<i>deinde</i> -sex et semissem <i>etc.</i>, <i>ubi</i> in <i>ante</i> sex <i>suppl. S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>5 itemque -(q: <i>H</i>, q⁊ <i>GS</i>) erunt (er̅t̅ <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 imus <i>G et in ras. S<sup>c</sup></i>: is <i>H</i>.</p> - -<p>7 earumque—(9) septem <i>HS(LG<sup>c</sup>)</i>: <i>om. G(P)</i>.</p> - -<p>10 rationem -(-nē <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 constituatur <i>x</i>.</p> - -<p>15 scandentis oculis species -<i>x</i>.</p> - -<p>16 venustates <i>x</i>.</p> - -<p>18 fallitur <i>x</i>.</p> - -<p>21 ent(h <i>S</i>)asis <i>x</i>.</p> - -<p>22 forma -et: formata <i>x</i>.</p> - -<p>29 quae est (quę ē <i>G</i>) ereobates <i>HG</i>, quę -estereobates <i>S</i>, quę ē stereobates <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_74" id="Page_74">[74]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius74">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">stereobatae appellantur, nam excipiunt onera. spirarumque</div> -<div class="line">proiecturae non procedant extra solidum. item supra</div> -<div class="line">parietis ad eundem modum crassitudo servanda est, intervalla</div> -<div class="line">autem concama|randa aut solidanda festucationibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para179">2</span> uti distineantur. sin autem solidum non invenietur, sed <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">locus erit congesticius ad imum aut paluster, tunc is locus</div> -<div class="line">fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis aut</div> -<div class="line">robusteis ustilatis configatur, | sublicaeque machinis adigantur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt76" id="pagenum-alt76">76</a></span></div> -<div class="line">quam creberrimae, carbonibusque expleantur intervalla</div> -<div class="line">palorum et tunc structuris solidissimis fundamenta <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">impleantur. extructis autem fundamentis ad libramentum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para180">3</span> stylobatae sunt conlocandi. supra sty|lobatas columnae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">disponendae quemadmodum supra scriptum est, sive in</div> -<div class="line">pycnostylo quemadmodum pycnostyloe, sive systylo aut</div> -<div class="line">diastylo aut eustylo quemadmodum supra scriptae sunt <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et constitutae. in araeostylis enim libertas est quantum</div> -<div class="line">cuique libet constituendi. sed ita columnae in peripteris</div> -<div class="line">| conlocentur uti quot intercolumnia sunt in fronte, totidem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">bis intercolumnia fiant in lateribus. ita enim erit duplex</div> -<div class="line">longitudo operis ad latitudinem. namque qui columnarum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">duplicationes fecerunt erravisse videntur, quod unum intercolumnium</div> -<div class="line">in longitudine plus quam oportet procurrere</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para181">4</span> vi|detur. gradus in fronte constituendi ita sunt uti sint <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">semper inpares. namque cum dextro pede primus gradus</div> -<div class="line">ascendatur, item in summo templo primus erit ponendus. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo</div> -<div class="line">ut neque crassiores dextante nec tenuiores dodrante sint</div> -<div class="line">conlocatae. | sic enim durus non erit ascensus. retractiones <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 parietes <i>x</i>.</p> - -<p>4 concamaranda <i>HG</i> (-meranda <i>S</i>).</p> - -<p>5 destineantur -<i>x</i>.</p> - -<p>6 congesticius <i>G</i>: coniesticius <i>HS</i>. | paluster <i>G</i>: -plaı≣ter <i>H</i>, plauster <i>S</i>.</p> - -<p>7 alneis (<i>p. 130, 22</i>): saligneis <i>x</i>. | aut -(rob.) <i>om. x</i>.</p> - -<p>8 configatur <i>G</i>: configuratur <i>HS</i>. | subligaque … -adigatur <i>x</i>.</p> - -<p>12 con(l <i>SG<sup>c</sup></i>)locandae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 py(i <i>GS</i>)gnosty(i -<i>GS</i>)lo <i>x</i>. | py(i <i>GS</i>)gnosty(i <i>G</i>)la <i>x</i>.</p> - -<p>15 euastilo <i>S</i>. | -scripta … (16) constituta <i>x</i>.</p> - -<p>18 quot <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: quod <i>HS</i>.</p> - -<p>22 oporteat <i>x</i>.</p> - -<p>23 (ita) sunt <i>G</i>: sint <i>HS</i>. | ut <i>S</i>.</p> - -<p>26 crassitudinis -<i>a. c. H</i>.</p> - -<p>27 dextante <i>G</i>: extantạe (-tę <i>S</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>28 retractiones -<i>G</i> (<i>et ante ips. corr. S</i>): retractationes <i>HS<sup>c</sup></i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">[75]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius75">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">autem graduum nec minus quam sesquipedales nec plus</div> -<div class="line">quam bipedales faciendae videntur. item si circa aedem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para182">5</span> gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. sin</div> -<div class="line">autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum</div> -<div class="line">erit, ad id con|stituatur uti quadrae spirae trunci coronae <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">lysis ad ipsum stylobatam qui erit sub columnarum spiris</div> -<div class="line">conveniant. sty|lobatam ita oportet exaequari uti habeat <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt77" id="pagenum-alt77">77</a></span></div> -<div class="line">per medium adiectionem per scamillos inpares. si enim</div> -<div class="line">ad libellam dirigetur, alveolatus oculo videbitur. hoc</div> -<div class="line">autem ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">libro forma et demonstratio | erit descripta. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para183">V</span> His perfectis in suis locis spirae conlocentur eaeque</div> -<div class="line">ad symmetriam sic perficiantur uti crassitudo cum plintho</div> -<div class="line">sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam</div> -<div class="line">Graeci εκφοραν vocitant, habeant aeque tantam. ita tum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">lata et | longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para184">2</span> altitudo eius si atticurges erit, ita dividatur ut</div> -<div class="line">superior pars tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum</div> -<div class="line">plintho relinquatur. dempta plintho reliquum dividatur</div> -<div class="line">in partes quattuor fiatque superior torus quartae, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">reliquae tres aequaliter dividan|tur et una sit inferior torus, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">altera pars cum suis quadris scotia, quem Graeci τροχιλον</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para185">3</span> dicunt. sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae</div> -<div class="line">earum sic erunt constituendae uti latitudo spirae quoqueversus</div> -<div class="line">sit columnae crassitudinis adiecta crassitudinis quarta <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 aedem; eadem (<i>ante corr.</i>) <i>H</i> (<i>ut 70, 3</i>).</p> - -<p>5 spinę <i>S</i>.</p> - -<p>6 lysis <i>H et in ras. S<sup>c</sup></i>: lapis <i>G</i> (ī aꝉ lysis <i>G<sup>c</sup></i>). | ipsum <i>H</i>: ipsam -<i>G et</i> (-ā <i>in ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>. | stylobata (<i>sic</i>)] qui—(7) stylobata -(<i>sic</i>) <i>om. S</i>. (<i>sed adscr</i> đ <i>suppl. in m.</i> ħ <i>S<sup>c</sup></i>). | columna\ <i>H</i>, -na≣ -(<i>in ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>, columnę <i>G</i>.</p> - -<p>7 ita <i>HS</i>: <i>om. G</i>.</p> - -<p>8: scamillos <i>H et in -ras. S</i>: scanullos (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>9 alveolatum (-ū) <i>x</i>.</p> - -<p>12 eae -<i>HG</i>: heę <i>S</i>.</p> - -<p>15 eΚΦΟΡΑΝ <i>graece scr.</i> (<i>hoc primo loco</i>) <i>x</i> (<i>sine</i> -Ο <i>G</i>). | aeque tantam <i>Oehmichen</i>: sextantem <i>x</i>. | tum (tū <i>S</i>) -<i>HS</i>: dū <i>G</i>.</p> - -<p>17 atti(adti <i>ante corr. G</i>)gurges <i>x</i>.</p> - -<p>18 reliquum] -plintho—(19) reliquum <i>HG</i>: <i>om. S</i> (đ <i>adscr. S<sup>c</sup>, nil ultra</i>).</p> - -<p>20 torus] quartae—(21) torus <i>G</i>: <i>om. H et</i> (<i>sine nota</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>22 quem: quam <i>x</i>. | trochilon <i>x</i>.</p> - -<p>24 quoque (q̅q̅ <i>ante corr. G</i>, -<span class="split"><span class="top">o∕</span><span class="bottom">ꝗꝗ</span></span> <i>S<sup>c</sup></i>) versus <i>x</i>.</p> - -<p>25 crassitudine <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">[76]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius76">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et octava, altitudo ita uti atti|curges, ita et eius plinthus, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">reliquumque praeter plinthum, quod erit tertia pars</div> -<div class="line">crassitudinis columnae, dividatur in partes septem. inde</div> -<div class="line">trium partium torus qui est in summo, reliquae quattuor <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt78" id="pagenum-alt78">78</a></span></div> -<div class="line">partes dividendae sunt aequaliter et una | pars fiat cum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">suis astragalis et supercilio superior trochilus, altera pars</div> -<div class="line">inferiori trochilo relinquatur, sed inferior maior apparebit</div> -<div class="line">ideo quod habebit ad extremam plinthum proiecturam.</div> -<div class="line">astragali faciendi sunt octavae partis trochili. proie|ctura <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">columnae.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para186">4</span> Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae</div> -<div class="line">in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae,</div> -<div class="line">angulares autem quaeque e regione earum futurae</div> -<div class="line">sunt | in lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">interiores quae ad parietes cellae spectant ad perpendiculum</div> -<div class="line">latus habeant conlocatum, exteriores autem partes uti</div> -<div class="line">dictum ante de earum contractura. sic enim erunt figurae</div> -<div class="line">compositionis aedium contracturae iusta ratione exactae.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para187">5</span> | Scapis columnarum statutis capitulorum ratio ＜sic <span class="linenum">20 (15)</span></div> -<div class="line">erit.＞ si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur</div> -<div class="line">uti quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma</div> -<div class="line">parte scapi abacus habeat longitudinem et latitudinem,</div> -<div class="line">crassitudinem cum volutis eius dimidiam. recedendum</div> -<div class="line">autem est ab extremo abaco | in interiorem partem frontibus <span class="linenum">25 (20)</span></div> -<div class="line">volutarum parte duodevicensima et eius dimidia.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 adti(atti <i>G<sup>c</sup></i>)gurges <i>x</i>. | ita et: ita ut <i>x</i>. | plinthos <i>x</i>.</p> - -<p>2 erit tertia: ei ad tertia <i>HS</i>, erit ei tercia <i>G</i>.</p> - -<p>4 thorus (<i>hic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>7 inferiori <i>S<sup>c</sup>G</i>: inferior <i>HS</i></p> - -<p>8 extremam <i>H<sup>c</sup>GS</i>: -mum <i>H</i>. | -plinthū <i>G</i>: plinthuum <i>H et</i> (-thuū) <i>in ras. S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>10 decuma apars -<i>H et ante corr. S</i> (<i>scil. ex</i> <span class="smcapuc">XVI</span>a pars): decima pars <i>S<sup>c</sup>G</i>.</p> - -<p>14 futurę -<i>S</i>: -ra <i>HG</i>.</p> - -<p>16 ad perpendiculum ＜medii <i>supra add. S<sup>c</sup></i>＞.</p> - -<p>17 uti dicant se earum contracturam (-ā <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 contractura -eius tali ratione <i>x</i> (<i>corr. Joc.</i>).</p> - -<p>20 ratio si pulvinata erunt -(si e̅r̅ pulvinata <i>S</i>) h. s. conformabuntur <i>x</i> (<i>cf. p. 123, 6. 80, 9. -130, 29</i>).</p> - -<p>21 hys <i>H</i> (his <i>GS</i>).</p> - -<p>22 cra<span class="split"><span class="top">ſu</span><span class="bottom">ſſ</span></span>imꝰ <i>H</i>. | octava decuma -<i>HS</i>: nona decima <i>G</i>.</p> - -<p>26 parte <i>G</i>: -tem <i>H</i> (-tē <i>S</i>). | duodevicensima -<i>HG</i>: -gesima <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">[77]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius77">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">tunc crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam,</div> -<div class="line">et secundum abacum in quattuor partibus volutarum secundum</div> -<div class="line">extremi abaci quadram lineae demittendae quae cathetoe</div> -<div class="line">dicuntur. tunc ex novem parti|bus et dimidia una <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para188">6</span> volutis constituantur. tunc ab linea quae secundum abaci</div> -<div class="line">extremam partem demissa erit, in interiorem partem ＜alia＞</div> -<div class="line">recedat unius et dimidiatae partis lati|tudine. deinde eae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt79" id="pagenum-alt79">79</a></span></div> -<div class="line">lineae dividantur ita ut quattuor partes et dimidia sub</div> -<div class="line">abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui locus dividit <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum</div> -<div class="line">oculi ＜ponatur＞ signeturque ex eo centro rotunda cir|cinatio <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">tam magna in diametro quam una pars ex octo</div> -<div class="line">partibus est. ea erit oculi magnitudo et in ea catheto</div> -<div class="line">respondens diametros agatur. tunc ab summo sub abaco <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">incepto in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi</div> -<div class="line">spatium minuatur, doneque in eundem tetrantem qui est</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para189">7</span> sub abaco | veniatur. capituli autem crassitudo sic est <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">facienda ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant</div> -<div class="line">infra astragalum summi scapi, cymatio, adempto <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">abaco et canali, reliqua sit pars. proiectura autem cymatii</div> -<div class="line">habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. pulvinorum</div> -<div class="line">baltei ab abaco | hanc habeant proiecturam uti <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">circini centrum unum cum sit positum in capituli tetrante</div> -<div class="line">et alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">balteorum extremas partes tangat. axes volutarum ne</div> -<div class="line">crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae</div> -<div class="line">succidantur ad altitudinis suae duo|decimam partem. haec <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 dimittendae(ę <i>GS</i>) <i>x</i>. | cathetoe <i>x</i>.</p> - -<p>7 dı(e <i>G<sup>c</sup></i>)missa <i>x</i>. | -alia <i>om. x</i>.</p> - -<p>8 ae (<i>ubi</i> deinde aelineae) <i>H</i>: hę <i>GS</i>.</p> - -<p>10 relinquantur -<i>G</i>: -quatur <i>HS</i>.</p> - -<p>12 ponatur <i>om. x</i>.</p> - -<p>14 magnitudine -<i>x</i>. | catheton <i>S</i>, cathecton <i>GH</i>.</p> - -<p>15 ab <i>HG</i>: a <i>S</i>.</p> - -<p>16 inceptum -(-tū) <i>x</i>. | tetrantorum: (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 doneque (<i>Hermes <span class="smcapuc">II</span>, 468</i>): -denique <i>x</i> (deinque <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>18 sub abaco (subco <i>G</i>) veniat <i>GS</i>: -suba<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">bc</span></span>con veniat <i>H</i>.</p> - -<p>20 adepto <i>x</i>.</p> - -<p>21 cymati <i>H</i> (-tii <i>GS</i>).</p> - -<p>22 habet <i>ante corr. S</i>.</p> - -<p>23 ab <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>25 diducatur <i>G</i>: -deducatur <i>HS</i> (<i>ubi</i> t. deducatur & alterū <i>S</i>).</p> - -<p>26 ne: nec <i>x</i>.</p> - -<p>27 i. sic ce(ę <i>G<sup>c</sup></i>)dantur altitudinis <i>x</i>.</p> - -<p>28 haec (hęc <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_78" id="Page_78">[78]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius78">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">erunt symmetriae capitulorum, quae columnae futurae sunt</div> -<div class="line">ab minimo ad pedes <span class="smcapuc">XXV</span>. quae supra erunt reliquas</div> -<div class="line">habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem</div> -<div class="line">erit longus et latus quam crassa columna est ima adiecta</div> -<div class="line">parte <span class="smcapuc">VIIII</span>, uti quo minus habuerit altior | columna <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">contractum, eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt80" id="pagenum-alt80">80</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para190">8</span> proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem. de</div> -<div class="line">volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae</div> -<div class="line">quemadmodum describantur, in extremo libro | forma <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et ratio earum erit subscripta. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Capitulis perfectis, deinde ＜pro ratione＞ columnarum</div> -<div class="line">non ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut</div> -<div class="line">quae adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus</div> -<div class="line">membris respondeat, epistyliorum ratio sic est habenda uti</div> -<div class="line">si columnae fuerint | a minima <span class="smcapuc">XII</span> pedum ad quindecim <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">pedes, epistylii sit altitudo dimidiae crassitudinis imae</div> -<div class="line">columnae, item si ab <span class="smcapuc">XV</span> pedibus ad <span class="smcapuc">XX</span>, columnae altitudo</div> -<div class="line">dimetiatur in partes tredecim et unius partis altitudo</div> -<div class="line">epistylii fiat, item si a <span class="smcapuc">XX</span> ad <span class="smcapuc">XXV</span> pedes, dividatur altitudo</div> -<div class="line">in partes <span class="smcapuc">XII</span> et semissem | et eius una pars epistylii in <span class="linenum">20 (15)</span></div> -<div class="line">altitudine fiat, item si ab <span class="smcapuc">XXV</span> pedibus ad <span class="smcapuc">XXX</span>, dividatur</div> -<div class="line">in partes <span class="smcapuc">XII</span> et eius una pars altitudo fiat. item ＜si</div> -<div class="line">altiores＞, rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para191">9</span> expediendae sunt altitudines epistyliorum. quo altius</div> -<div class="line">enim scandit oculi species, non facile | persecat aeris <span class="linenum">25 (20)</span></div> -<div class="line">crebritatem. dilapsa itaque altitudinis spatio et viribus exsucta</div> -<div class="line">incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 capitulorumque <i>HS</i> (·quę <i>G</i>).</p> - -<p>2 reliqua <i>x</i>.</p> - -<p>7 latitudine: -altitudine <i>x</i>. | suae (suę <i>S</i>, sue <i>G<sup>c</sup></i>) partis <i>H<sup>c</sup> S(G<sup>c</sup>)</i>: repartis -<i>HG</i>.</p> - -<p>11 deinde columnarum (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>om.</i> ratione <i>vel</i> pro ratione). -<i>cf. p. 123, 12</i>.</p> - -<p>14 respondeat sy(i <i>G</i>)mmetria aepystiliorum -(epystiliorū <i>G</i>, epistylioꝝ <i>S</i>). Epystiliorum (Epistyliorū <i>GS</i>) -ratio … <i>x</i> (<i>cum rubr.</i>).</p> - -<p>16 dimidia <i>x</i>.</p> - -<p>17 si <i>om. x</i>.</p> - -<p>18 demetiatur -<i>x</i>.</p> - -<p>20 episty(i <i>G</i>)lium (-iū <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>23 si altiores -(<i>vel</i> si quae supra altiores fuerint <i>cf. p. 74, 22. 79, 21</i>) <i>om. x</i>. | -ratā partē (-tem <i>H</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>25 candit <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>26 exsucta -(<i>ut p. 47, 8 cf. 137, 22. 47, 2</i>): extructam <i>H</i>, exstructā <i>S</i>, exstructa -<i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_79" id="Page_79">[79]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius79">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quare semper adiciendum est rationis supplementum in</div> -<div class="line">symmetriarum membris, ut cum fuerint aut altio|ribus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt81" id="pagenum-alt81">81</a></span></div> -<div class="line">locis opera aut etiam ipsa colossicotera, habeant magnitudinum</div> -<div class="line">rationem. epistylii latitudo in imo quod supra</div> -<div class="line">capitulum erit quanta crassitudo summae columnae sub <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">capitulo erit tanta fiat, summum quantum imus scapus.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para192">10</span> cy|matium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et in proiectura tantundem. reliqua pars praeter</div> -<div class="line">cymatium dividenda est in partes <span class="smcapuc">XII</span> et earum trium ima</div> -<div class="line">fascia est facienda, secunda <span class="smcapuc">IIII</span>, summa <span class="smcapuc">V</span>. item zophorus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">supra epistylium quarta parte minor quam epistylium, sin</div> -<div class="line">autem | sigilla designari oportuerit, quarta parte altior <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. cymatium</div> -<div class="line">suae altitudinis partis septimae, proiectura cymatii</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para193">11</span> quantum crassitudo. supra zophorum denticulus est faciendus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tam altus quam epistylii media fascia, proiectura eius</div> -<div class="line">quantum altitudo. | intersectio, quae graece μετοπη dicitur, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sic est dividenda uti denticulus altitudinis suae dimidiam</div> -<div class="line">partem habeat in fronte, cavum autem intersectionis huius</div> -<div class="line">frontis e tribus duas partes, huius cymatium altitudinis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">eius sextam partem. corona cum suo cymatio, praeter</div> -<div class="line">simam, quantum media fascia | epistylii, proiectura coronae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cum denticulo facienda est quantum erit altitudo a zophoro</div> -<div class="line">ad summum coronae cymatium, et omnino omnes ecphorae</div> -<div class="line">venustiorem habent speciem quae quantum altitudinis tantundem <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para194">12</span> habeant proiecturae. tympani autem quod est in</div> -<div class="line">fastigio altitudo sic est facienda | uti frons coronae ab <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt82" id="pagenum-alt82">82</a></span></div> -<div class="line">extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 rationis <i>G</i>: rationi <i>HS</i>. | sublementū <i>G</i>.</p> - -<p>2 ut cum -fuerint aut: cum fuerint ut aut <i>x</i>.</p> - -<p>3 colossi(| <i>H</i>)cae(ę <i>S</i>)tera -<i>HS</i>, colosi. ce(ę <i>G<sup>c</sup></i>)tera <i>G</i>.</p> - -<p>7 cymatiū epistilii <i>S<sup>c</sup></i>: cimatiū -epistiliū <i>G</i>, cymatii epy(i <i>S</i>)stilii <i>HS</i>.</p> - -<p>9 ima: iam <i>x</i>.</p> - -<p>11 minus -<i>x</i>.</p> - -<p>12 altiorem (-ē <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 proiecturae cymatium <i>H</i>, proiecturę -cy(i <i>G</i>)matiū <i>GS</i>.</p> - -<p>15 quantum: quam (quā <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 fascia: fastigia <i>x</i>.</p> - -<p>17 metoce <i>HS</i>, meta(o <i>G<sup>c</sup></i>)che <i>G</i>.</p> - -<p>19 cavus <i>x</i>. | intersectionis <i>G</i>: -nes <i>HS</i>.</p> - -<p>20 &tribus <i>S</i>, et -tribus <i>G</i> (ettribus <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>22 fasci≣a <i>H</i>.</p> - -<p>25 habeant <i>x</i>. | altitudinis -<i>GS<sup>c</sup></i>: -nes <i>HS</i>.</p> - -<p>27 uti <i>HG</i>: ut <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_80" id="Page_80">[80]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius80">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">eis una pars in medio cacumine tympani constituatur,</div> -<div class="line">dum contra epistylia columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum</div> -<div class="line">respondeat. coronaeque supra | aequaliter imis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">praeter simas sunt conlocandae. insuper coronas simae,</div> -<div class="line">quas Graeci επαιετὶδαϲ dicunt, faciendae sunt altiores <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">octava parte coronarum altitudinis. acroteria angularia</div> -<div class="line">tam alta quantum est tympanum medium, mediana altiora</div> -<div class="line">octava parte quam angularia.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para195">13</span> | Membra omnia quae supra capitula columnarum sunt <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">futura id est epistylia zophoroe coronae tympana fastigia <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">acroteria inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis</div> -<div class="line">parte <span class="smcapuc">XII</span>, ideo quod cum steterimus contra frontes, ab</div> -<div class="line">oculo lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit</div> -<div class="line">imam | operis partem, altera summam, quae summam tetigerit <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">longior fiet. ita quo longior visus linea in superiorem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">partem procedit, resupinatam facit eius speciem. cum</div> -<div class="line">autem, uti supra scriptum est, in fronte inclinata fuerint,</div> -<div class="line">tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et normam.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para196">14</span> columnarum | striae faciendae sunt <span class="smcapuc">XXIIII</span> ita excavatae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">uti norma in cavo striae cum fuerit coniecta, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">circumacta anconibus striarum dextra ac sinistra ＜angulos＞</div> -<div class="line">tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo</div> -<div class="line">pervagari possit. crassitudines striarum faciendae sunt</div> -<div class="line">quantum adiectio in media columna ex | descriptione invenietur. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para197">15</span> in simis quae supra coronam in lateribus sunt <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">aedium, capita leonina sunt scalpenda, disposita | ita uti <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt83" id="pagenum-alt83">83</a></span></div> -<div class="line">contra columnas singulas primum sint designata, cetera</div> -<div class="line">aequali modo disposita uti singula singulis mediis tegulis</div> -<div class="line">respondeant. haec autem quae erunt contra columnas</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 epi(y <i>H</i>)sty(i <i>G</i>)lii <i>x</i>.</p> - -<p>3 respondeant <i>x</i>. | coronae(ę) quae -(quę <i>G</i>, q̄ <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 epi(y <i>S</i>)tidas <i>x</i>.</p> - -<p>10 zophora <i>x</i>. | corona & -ty(i <i>G</i>)mpana <i>x</i>.</p> - -<p>11 fronte <i>S(G?)</i>: frontis <i>HG<sup>c</sup></i> (fronte＜s＞ <i>ante -ips. corr. G</i>).</p> - -<p>12 c<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>m <i>H</i>.</p> - -<p>14 alterā <i>S et ante ras. H</i>.</p> - -<p>15 lineae -(-eę) <i>x</i>.</p> - -<p>16 procedit <i>HSG<sup>c</sup></i>: -det <i>G</i>. | resopinatam <i>S et ante corr. -H</i>.</p> - -<p>17 fuerit <i>x</i>.</p> - -<p>21 angulos <i>om. x</i>.</p> - -<p>22 acumen quae (quę <i>G</i>, q̄ -<i>S</i>) <i>x</i> (cac. <i>Ussing ex p. 92, 10</i>). | ro(u <i>ante corr. H</i>)tundatione <i>x</i>.</p> - -<p>23 crassitudinis <i>H</i> (-nes <i>GS</i>).</p> - -<p>26 ita <i>om. x</i>.</p> - -<p>29 autem <i>om. S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_81" id="Page_81">[81]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius81">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">perterebrata sint ad canalem qui excipit e tegulis aquam</div> -<div class="line">| caelestem, mediana autem sint solida, uti quae cadit vis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">aquae per tegulas in canalem ne deiciatur per intercolumnia</div> -<div class="line">neque transeuntes perfundat, sed quae sunt contra columnas</div> -<div class="line">videantur emittere vomentia ructus aquaram ex ore. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Aedium ionicarum quam apertissime potui dispositiones</div> -<div class="line">| hoc volumine scripsi, doricarum autem et corinthiarum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quae sint proportiones insequenti libro explicabo.</div> -</div> - -<h2><a name="liber4" id="liber4"></a>LIBER QUARTUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para198">1</span> Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed</div> -<div class="line">| incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">utilissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam</div> -<div class="line">ordinationem perducere et praescriptas in singulis</div> -<div class="line">voluminibus singulorum generum qualitates explicare. itaque, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">Caesar, primo volumine tibi de officio eius et quibus</div> -<div class="line">eruditum | esse rebus architectum oporteat exposui. secundo <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, disputavi.</div> -<div class="line">tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et</div> -<div class="line">de earum generum varietate quasque et quot habeant <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">species earumque quae sint in singulis generibus distributiones,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para199">2</span> ex tribus ge|neribus, quae subtilissimas haberent <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">proportionibus modulorum quantitates, ionici generis moribus</div> -<div class="line">docui. nunc hoc volumine de dorici corinthiique constitutis</div> -<div class="line">rationibus dicam eorumque discrimina et proprietates <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">explicabo.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 perterebrata <i>HS</i>: ꝑteri brate <i>G</i> (-tæ <i>S<sup>c</sup>, sed</i> -t<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">ẹ</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>4 perfundant <i>x</i>.</p> - -<p>12 errabundos <i>x</i>.</p> - -<p>13 tantae: antea <i>x</i>.</p> - -<p>19 disputationibus <i>S</i>.</p> - -<p>20 quot <i>GS</i>: quod <i>H</i> (<i>qui sic semper</i>).</p> - -<p>21 sunt (ſ̄ <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>24 doricis corinthiisque constitutis & omnibus -<i>x</i>.</p> - -<p>25 proprietatis <i>ante corr. H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_82" id="Page_82">[82]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius82">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para200">I</span> | Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt84" id="pagenum-alt84">84</a></span></div> -<div class="line">habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt</div> -<div class="line">eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli</div> -<div class="line">altitudo tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii</div> -<div class="line">tota | crassitudo scapi. igitur quod duae partes e crassitudine <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">＜in altitudine＞ corinthiorum adiciuntur, efficiunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para201">2</span> excelsitate speciem earum graciliorem. cetera membra</div> -<div class="line">quae supra columnas inponuntur aut e doricis symmetriis</div> -<div class="line">aut ionicis moribus in corinthiis columnis conlocantur,</div> -<div class="line">quod ipsum co|rinthium genus propriam coronarum reliquorumque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ornamentorum non habuerat institutionem, sed</div> -<div class="line">aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis et in</div> -<div class="line">epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex ionicis</div> -<div class="line">institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para202">3</span> distribuuntur. ita e ge|neribus duobus capitulo interposito <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tertium genus in operibus est procreatum. e columnarum</div> -<div class="line">enim formationibus trium generum factae sunt</div> -<div class="line">nominationes, dorica, ionica, corinthia, e quibus prima et</div> -<div class="line">antiquitus dorica est nata.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Namque Achaia Peloponnesoque tota Dorus Hellenos <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">et | Pthias nymphae filius regnavit, isque Argis vetusta <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">civitate Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito</div> -<div class="line">formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae</div> -<div class="line">civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum ratio</div> -<div class="line">nata. postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para203">4</span> Del|phici, communi consilio totius Hellados, <span class="smcapuc">XIII</span> colonias <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque in</div> -<div class="line">singulis coloniis | constituerunt et summam imperii potestatem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt85" id="pagenum-alt85">85</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 omnis (omīſ) <i>S</i></p> - -<p>4 corinthię <i>x</i>.</p> - -<p>6 in altitudine <i>om. -x</i>.</p> - -<p>10 propria <i>x</i>.</p> - -<p>12 &rygiliphorum <i>H</i>, etrigili(gli <i>G</i>)phorum -<i>GS</i>. | in (ep.) <i>om. x</i>.</p> - -<p>14 zophoro escalpturis <i>x</i>.</p> - -<p>15 capituloꝝ -<i>H<sup>c</sup> et ante ras. S</i> (capitulo <i>HGS<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>20 peloponnesso <i>H</i>, -ponnenso -<i>S</i>, -ponenso <i>G</i>. | helenidos (hellenidos <i>S</i>) & exptidos -(ex‿ptidos <i>S<sup>c</sup></i>, expetidos <i>G</i>) <i>x. cf. Apollod. I, 7, 4, 6</i>.</p> - -<p>22 templo: -templum (-ū <i>S</i>) <i>x</i>. | fortuitu <i>S</i> (-to <i>S<sup>c</sup> HG</i>).</p> - -<p>23 hisdem <i>x</i>.</p> - -<p>24 ratio nata <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: ratio,nata <i>G</i>, ratio‿nata <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>25 ex: & -<i>S</i>.</p> - -<p>27 in singulis <i>HS</i>: singulis <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_83" id="Page_83">[83]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius83">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Ioni Xuthi et Creusae filio dederunt, quem etiam</div> -<div class="line">Apollo Delphis suum filium in responsis est professus, isque</div> -<div class="line">eas colonias in Asiam deduxit et Cariae fines occupavit</div> -<div class="line">ibique civitates amplissi|mas constituit Ephesum, Miletum, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">Myunta, quae olim ab aqua est devorata, cuius <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt, Prienen,</div> -<div class="line">Samum, Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam,</div> -<div class="line">Clazomenas, Lebedon, Meliten. istaec Melite propter civium</div> -<div class="line">adrogantiam ab is civitatibus bello | indicto communi consilio <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">est sublata, cuius loco postea regis Attali et Arsinoes <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para204">5</span> beneficio Zmyrnaeorum civitas inter Ionas est recepta. hae</div> -<div class="line">civitates cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem</div> -<div class="line">a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum</div> -<div class="line">inmortalium templa constituentes coeperunt | fana aedificare, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">et primum Apollini Panionio aedem uti viderant <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in Achaia constituerunt et eam Doricam appellaverunt,</div> -<div class="line">quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere viderant.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para205">6</span> in ea aede cum voluissent columnas conlocare,</div> -<div class="line">non habentes symmetrias earum et quaerentes quibus rationibus</div> -<div class="line">| efficere possent uti et ad onus ferendum essent <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, dimensi</div> -<div class="line">sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem.</div> -<div class="line">cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis</div> -<div class="line">in homine, idem in columnam transtulerunt et qua</div> -<div class="line">crassitudine fecerunt | basim scapi, tantas sex cum capitulo <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">in altitudinem extulerunt. ita dorica columna virilis corporis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ionix uthi &(et | <i>G</i>)ereuso <i>x</i>.</p> - -<p>5 my(i <i>GS</i>)anta <i>x</i>.</p> - -<p>6 milesius <i>x</i>. | pre(ę <i>G</i>)nem (-ē <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>7 theon <i>x</i>. | coloponachium -<i>x</i>. | ery(i <i>GS</i>)tras <i>x</i>. | phocea <i>x</i>.</p> - -<p>8 glazomenum (-ū <i>S</i>) -<i>x</i>. | lebedon <i>HS</i>: glebedē <i>G</i> (vel on <i>supra G<sup>c</sup></i>). | meletenis. -haec (hęc GS) melite <i>x</i>.</p> - -<p>9 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>10 atali <i>G</i></p> - -<p>11 zmirnae(ę <i>H</i>, e <i>S</i>)orum -<i>x</i> (smirneorum <i>G<sup>c</sup></i>). | est—(12) caras <i>om.</i> -(<i>sed in ima m. suppl.</i> /.) <i>S</i>.</p> - -<p>14 coeperunt <i>H(G<sup>c</sup>)</i>: cęperunt <i>GS</i>.</p> - -<p>15 apolloni <i>S</i>. | pandionio <i>x</i>.</p> - -<p>17 doricon <i>G</i>, -chon <i>HS</i>. | viderunt -<i>x</i>.</p> - -<p>18 colūnas—(20) potuissent (<i>om. G</i>) <i>in ima m. suppl. -G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>20 essent: ẹ̄̇ eēnt <i>G</i>.</p> - -<p>24 idem: item <i>x</i>.</p> - -<p>25 tantas <i>G</i>: -tanta <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_84" id="Page_84">[84]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius84">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis</div> -<div class="line">praestare coepit.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para206">7</span> | Item postea Dianae constituere aedem quaerentes novi <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt86" id="pagenum-alt86">86</a></span></div> -<div class="line">generis specie, isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt</div> -<div class="line">gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">altitudinis octava parte, ut haberet speciem excelsiorem.</div> -<div class="line">basi | spiram supposuerunt pro calceo, capitulo volutas uti <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">capillamento concrispatos cincinnos praependentes dextra</div> -<div class="line">ac sinistra conlocaverunt et cymatiis et encarpis pro crinibus</div> -<div class="line">dispositis frontes ornaverunt truncoque toto strias <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">uti stolarum rugas matronali more demiserunt. ita duobus</div> -<div class="line">discriminibus co|lumnarum inventionem, unam virili <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">sine ornatu nuda specie, alteram muliebri subtilitate et</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para207">8</span> ornatu symmetriaque sunt mutuati. posteri vero elegantia</div> -<div class="line">subtilitateque iudiciorum progressi et gracilioribus modulis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">delectati septem crassitudinis diametros in altitudinem columnae</div> -<div class="line">doricae, ionicae | novem constituerunt. id autem <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">＜genus＞, quod Iones fecerunt primo, Ionicum est nominatum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet</div> -<div class="line">gracilitatis imitationem, quod virgines propter aetatis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">teneritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para208">9</span> in | ornatu venustiores. eius autem capituli prima inventio <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sic memoratur esse facta. virgo civis Corinthia iam matura</div> -<div class="line">nuptiis inplicata morbo decessit. post sepulturam</div> -<div class="line">eius, quibus ea virgo viva pauculis delectabatur, nutrix <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">collecta et composita in calatho pertulit ad monumentum</div> -<div class="line">et in summo | conlocavit et, uti ea permanerent diutius <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">subdiu, tegula texit. is calathus fortuito supra acanthi</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 speciem (-ē <i>S</i>) <i>x</i>. | isdem <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: hisdem <i>HG</i> (ḥ̇<span class="split"><span class="top">ı</span><span class="bottom">ı</span></span>sdē <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>6 altitudinis <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>9 encarpis (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>10 strias <i>G</i>: -istrias <i>HS</i>.</p> - -<p>11 rugus <i>HS</i>. | di(e <i>G<sup>c</sup></i>)miserunt <i>x</i>.</p> - -<p>13 nudam -(<i>-ā GS</i>) speciem (-ē <i>G</i>)<i>x</i>. | subtilitate—(14) eligantia <i>G</i>: <i>om. -HS</i>.</p> - -<p>18 genus <i>om. x</i>. | quod (<i>ante corr.</i>) <i>om. S</i>.</p> - -<p>19 virginales -<i>H</i>.</p> - -<p>25 pauculis: poculis <i>x</i> (ioculis <i>Salmas.</i> = <i>ital.</i> giocoli). -<i>ad rem Plautus Rud. <span class="smcapuc">IV</span>, 4</i>.</p> - -<p>26 mom̄tū <i>S</i>.</p> - -<p>27 sūm<span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">ạ</span></span> <i>G<sup>c</sup></i></p> - -<p>28 sub diu <i>HG</i>: sub divo <i>H<sup>c</sup>S(G<sup>c</sup>)</i>. | fortuito <i>HG</i>: -tu <i>H<sup>c</sup>S</i> | -achanti <i>x</i> (<i>item v. 27</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_85" id="Page_85">[85]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius85">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">radicem fuerat conlocatus. interim pondere pressa radix</div> -<div class="line">acanthi media folia et cauliculos circum vernum tempus</div> -<div class="line">profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes</div> -<div class="line">et ab angulis tegulae | ponderis necessitate expressi flexuras <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para209">10</span> in extremas partes vo|lutarum facere sunt coacti. tunc <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt87" id="pagenum-alt87">87</a></span></div> -<div class="line">Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis <span class="linenum">6</span></div> -<div class="line">marmoreae ab Atheniensibus catatexitechnos fuerat nominatus,</div> -<div class="line">praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum</div> -<div class="line">et circa foliorum nascentem te|neritatem, delectatusque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">genere et formae novitate ad id exemplar columnas <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">apud Corinthios fecit symmetriasque constituit, et ex eo in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para210">11</span> operum perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes. eius</div> -<div class="line">autem capituli symmetria sic est facienda uti quanta fuerit</div> -<div class="line">crassitudo imae columnae, tanta | sit altitudo capituli cum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">abaco. abaci latitudo ita habeat rationem ut quanta fuerit <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">altitudo, tanta dua sint diagonia ab angulo ad angulum</div> -<div class="line">spatia. ita enim iustas habebunt frontes quoquoversus latitudinis.</div> -<div class="line">frontes sinuentur introrsus ab extremis angulis</div> -<div class="line">abaci suae frontis latitudinis nona. ad | imum capitulum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">praeter apothesim et astragalum. abaci crassitudo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para211">12</span> septima capituli altitudinis. dempta abaci crassitudine,</div> -<div class="line">dividatur reliqua pars in partes tres, e quibus una imo</div> -<div class="line">folio detur. secundum folium mediam altitudinem</div> -<div class="line">te|neat. cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus <span class="linenum">25 (20)</span></div> -<div class="line">folia nascuntur proiecta uti excipiant quae ex cauliculis</div> -<div class="line">natae procurrunt ad extremos angulos volutae, minoresque</div> -<div class="line">helices intra suum medium qui est in abaco flori</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 fuerat <i>G</i>: -rit <i>HS</i>.</p> - -<p>2 cauliculos: <i>sic x</i>.</p> - -<p>7 catatexitechnos -<i>Plin.</i>: catatechnos (-thecnos <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>11 et <i>om. x</i>.</p> - -<p>12 operis -<i>x</i>.</p> - -<p>13 faciunda (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>. | uti <i>HG</i>: ut <i>S</i>.</p> - -<p>17 spatia. ita -enim <i>Oehmichen</i>: spatia enim ita <i>x</i>.</p> - -<p>18 frontes—(19) latitudinis -<i>om. S</i> (<i>sed infra in m. suppl. S<sup>c</sup></i>). | simentur <i>x</i> (<i>ut p. 89, 4</i>).</p> - -<p>19 non (n̄ <i>GS</i>) ad imum (-ū <i>S</i>) capituli <i>x</i>.</p> - -<p>21 praeter <i>om. G</i> -(<i>sed</i> p̄t̄ <i>suppl. G<sup>c</sup></i>). | apothesim (<i>sic HG</i>, -sin <i>S</i>) et abaci astragalum -(-ū <i>GS</i>) cr. <i>x</i>.</p> - -<p>25 coaliculi <i>HS</i>, coliculi <i>G</i> (= 26 coliculis -<i>x, ut infra p. 173 et in cod. Varr. r. r.</i>).</p> - -<p>28 flores <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_86" id="Page_86">[86]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius86">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">subiecti scalpantur. flores in quattuor partibus quanta</div> -<div class="line">erit abaci crassitudo tam | magni formentur. ita his symmetriis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">corinthia capitula suas habebunt exactiones.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Sunt autem quae isdem columnis inponuntur capitulorum</div> -<div class="line">genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt88" id="pagenum-alt88">88</a></span></div> -<div class="line">possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata</div> -<div class="line">ex corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum</div> -<div class="line">symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae</div> -<div class="line">subtilitatem. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para212">II</span> | Quoniam autem de generibus columnarum origines et <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur</div> -<div class="line">isdem rationibus de ornamentis eorum quemadmodum sunt</div> -<div class="line">prognata et quibus principiis et originibus inventa dicere.</div> -<div class="line">in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio variis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| vocabulis nominata. ea autem uti in nominationibus, ita <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in re varias habet utilitates. trabes enim supra columnas</div> -<div class="line">et parastaticas et antas ponuntur, in contignationibus tigna</div> -<div class="line">et axes. sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et</div> -<div class="line">capreoli, si commoda, columen et cantherii prominentes <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ad | extremam suggrundationem. supra cantherios templa, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes uti</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para213">2</span> parietes proiecturis eorum tegantur. ita unaquaeque res</div> -<div class="line">et locum et genus et ordinem proprium tuetur. e quibus</div> -<div class="line">rebus et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">aedium sacrarum | aedificationibus artifices dispositiones <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones persequendas</div> -<div class="line">putaverunt. ideo quod antiqui fabri quodam in loco</div> -<div class="line">aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas</div> -<div class="line">partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">struxerunt supraque coronas | et fastigia venustiore specie <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 hisdem <i>x</i>.</p> - -<p>13 hisdem <i>x</i> (hiisdem <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>17 re: res <i>x</i>.</p> - -<p>18 parastaticas <i>HG</i>: parasticas <i>S</i>.</p> - -<p>19 &ranstra <i>S</i>.</p> - -<p>20 capręoli -<i>G</i>, capreoli <i>S<sup>c</sup></i>: caprae(e <i>S</i>)olis <i>HS</i>.</p> - -<p>23 protecturis <i>x</i> (proiecturis -<i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>26 dispositiones <i>HG</i>: disputationes <i>S</i> (<i>item 89, 1</i> -et <i>ante ips. corr. 89, 4</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_87" id="Page_87">[87]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius87">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">fabrilibus operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum</div> -<div class="line">quantum eminebant ad lineam et perpendiculum parietum</div> -<div class="line">praesecuerunt, quae species cum invenusta is visa esset</div> -<div class="line">tabellas ita formatas uti nunc fiunt triglyphi contra tignorum</div> -<div class="line">praecisiones in fronte fixerunt et | eas cera caerulea <span class="linenum">5 (30)</span></div> -<div class="line">depinxerunt ut praecisiones tignorum tectae non</div> -<div class="line">offenderent visum. ita divisiones tignorum imitati tri|glyphorum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt89" id="pagenum-alt89">89</a></span></div> -<div class="line">dispositionem et intertignia metoparum habere in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para214">3</span> doricis operibus coeperunt. postea alii in aliis operibus</div> -<div class="line">ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">eorumque proiecturas simaverunt. ex eo uti e</div> -<div class="line">tignorum | dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita</div> -<div class="line">fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis</div> -<div class="line">scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur.</div> -<div class="line">ergo et triglyphorum et | mutulorum in doricis operibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ratio ex ea imitatione inventa est.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para215">4</span> Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt</div> -<div class="line">fenestrarum imagines esse triglyphos ita potest esse, quod <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi</div> -<div class="line">consti|tuuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">fieri. dissolvuntur enim angulorum in aedificiis iuncturae,</div> -<div class="line">si in is fenestrarum fuerint lumina relicta. etiamque ubi</div> -<div class="line">nunc triglyphi constituuntur si ibi luminum spatia fuisse <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis</div> -<div class="line">fenestra|rum occupavisse loca videbuntur. utraque enim et inter <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla metopae</div> -<div class="line">nominantur. οπαϲ enim Graeci tignorum cubilia et</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 proiecturis <i>S</i> (<i>ubi</i> proiectura | stignorum <i>H</i>).</p> - -<p>2 l. adꝑp. -<i>G</i> (& <i>suppl. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>3 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>7 imitati <i>Nohl</i>: tectae (ę) <i>x</i>.</p> - -<p>8 dispositione (disputatione <i>S</i>). | inter(in <i>a. c. G</i>)tignum (-ū <i>GS</i>) -& oparum (-ū <i>S</i>, et apharū <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>10 (17. 20) tryclyphorum <i>H</i>.</p> - -<p>11 simaverunt (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>ut 87, 13</i>). | uti tignorum <i>x</i>.</p> - -<p>12 e: et -(cant.) <i>S</i>.</p> - -<p>13 coronulis <i>x</i>.</p> - -<p>18 ex <i>G</i>: & <i>HS</i>.</p> - -<p>24 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>26 hisdem <i>x</i>. | denticulis <i>x</i>.</p> - -<p>27 utrique <i>x</i>.</p> - -<p>28 trycluphos -<i>H</i>. | metophe <i>x</i> (methophe <i>S</i>, <i>sed</i> intervallā &ophe <i>sic H</i>).</p> - -<p>29 ophas <i>x</i>. | cubilia <i>Mar.</i>: cubicula <i>x</i> (<i>ut G p. 46, 21</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_88" id="Page_88">[88]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius88">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. ita quod</div> -<div class="line">inter duas opas est intertignium, id μετοπη est apud eos</div> -<div class="line">nominatum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para216">5</span> | Uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">inventa ratio, ita in ionicis denticulorum constitutio propriam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">in operibus habet rationem, et quemadmodum mutuli</div> -<div class="line">cantheriorum proiecturae ferunt imaginem, sic in ionicis</div> -<div class="line">| denticuli ex proiecturis asserum habent imitationem. itaque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt90" id="pagenum-alt90">90</a></span></div> -<div class="line">in graecis operibus nemo sub mutulos denticulos constituit.</div> -<div class="line">non enim possunt subtus cantherios asseres esse. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">quod ergo supra cantherios et templa in veritate debet</div> -<div class="line">esse conlocatum, | id in imaginibus si infra constitutum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fuerit mendosam habebit operis rationem. etiamque antiqui</div> -<div class="line">non probaverunt neque instituerunt in fastigiis ＜mutulos</div> -<div class="line">aut＞ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur</div> -<div class="line">nec possunt prominere, sed | ad stillicidia proclinati <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">conlocantur. ita quod non potest in veritate fieri, id</div> -<div class="line">non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para217">6</span> habere. omnia enim certa proprietate et a veris <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">naturae deducta moribus transduxerunt in operum perfectiones,</div> -<div class="line">et ea probaverunt quorum explicationes in</div> -<div class="line">dispu|tationibus rationem possunt habere veritatis. itaque ex <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque</div> -<div class="line">generis constitutas reliquerunt. quorum ingressus persecutus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi, nunc</div> -<div class="line">vero doricam rationem summamque eius speciem breviter</div> -<div class="line">exponam.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para218">III</span> | Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">in his symmetriae conficiebantur. itaque negavit</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 caba <i>x</i>.</p> - -<p>2 ophas & (et <i>G</i>) inter tignū id metopha est (ē <i>GS</i>) … nominata -<i>x</i>.</p> - -<p>4 uti: ita uti <i>x</i>.</p> - -<p>5 ita (<i>a. c.</i>) <i>H</i>: itǣ <i>H<sup>c</sup></i>, itē -<i>GS</i>.</p> - -<p>7 fuerunt <i>x</i>.</p> - -<p>8 denticulis & (et <i>G</i>) pr. <i>x</i>.</p> - -<p>9 mutulo <i>x</i>.</p> - -<p>11 veritate <i>G</i>: -tem <i>H</i>, -tē <i>S</i>.</p> - -<p>13 etiam quod (qđ <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 mutulos aut <i>om. x</i>.</p> - -<p>17 stillicia <i>HS</i> (-cidia <i>G</i>).</p> - -<p>19 p<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>t<sup>a</sup>uerunt -<i>H</i>.</p> - -<p>21 deductis <i>x</i>.</p> - -<p>30 disconvenientis <i>ante corr. H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_89" id="Page_89">[89]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius89">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. nam is</div> -<div class="line">cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae aedis</div> -<div class="line">perfectionem, ＜rationem＞ com|mutavit et eadem copia aedem <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ionicam Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta</div> -<div class="line">est species aut genus aut formae dignitas, sed <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">quod inpedita est et incommoda in opere triglyphorum et</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para219">2</span> lacunariorum distributio. namque necesse est triglyphos</div> -<div class="line">constitui contra medios tetrantes co|lumnarum, metopasque <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">quae inter triglyphos fient aeque lon|gas esse quam altas. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt91" id="pagenum-alt91">91</a></span></div> -<div class="line">contraque in angulares columnas triglyphi in extremis <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. ita</div> -<div class="line">metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non</div> -<div class="line">exeunt quadratae sed oblongiores triglyphi | dimidia latitudine. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">at qui metopas aequales volunt facere, intercolumnia</div> -<div class="line">extrema contrahunt triglyphi dimidia latitudine. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">hoc autem sive in metoparum longitudinibus sive intercolumniorum</div> -<div class="line">contractionibus efficietur, est mendosum. quapropter</div> -<div class="line">antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae</div> -<div class="line">| symmetriae rationem. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para220">3</span> Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">a praeceptoribus accepimus, uti si qui voluerit his</div> -<div class="line">rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas,</div> -<div class="line">quibus emendatas et sine vitiis efficere possit</div> -<div class="line">aedium sacra|rum dorico more perfectiones. frons aedis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">doricae in loco quo columnae constituuntur dividatur, si <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">tetrastylos erit, in partes <span class="smcapuc">XXVII</span>, si hexastylos, <span class="smcapuc">XXXXII</span>. ex</div> -<div class="line">his pars una erit modulus, qui graece εμβατηϲ dicitur,</div> -<div class="line">cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur omnis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para221">4</span> operis distribu|tiones. crassitudo columnarum erit duorum <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 tarchesius <i>x</i>. | pytheus <i>HG</i>, protheus <i>S</i>.</p> - -<p>3 rationem -<i>om. x</i>. | et … aedem: ex … et eam (& eā) <i>x</i>.</p> - -<p>6 in(m <i>S</i>)pedita -est distributio et inc. in o. tr. et lacunariorum (lucaniorum -<i>sic S</i>) distributione. namque n. e. <i>x</i>.</p> - -<p>8 (<i>etc.</i>) metophas -<i>x</i>.</p> - -<p>13 dimidia altitudine <i>x</i>.</p> - -<p>15 dimidia (demedia <i>H<sup>c</sup> S</i>) altitudine -<i>x</i> (al<sup>a</sup>titudine <i>sine puncto ips. corr. H</i>)</p> - -<p>16 methopharū -<i>S</i>.</p> - -<p>17 effic(t <i>S</i>)ietur <i>HS</i>: -ciatur <i>G</i>.</p> - -<p>21 qui <i>HS</i>: quis <i>G</i>.</p> - -<p>26 <span class="smcapuc">XXVIII</span> … <span class="smcapuc">XXXII</span> <i>x</i>.</p> - -<p>27 embates <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_90" id="Page_90">[90]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius90">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">modulorum, altitudo cum capitulo XIIII. capituli crassitudo</div> -<div class="line">unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis.</div> -<div class="line">crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus una</div> -<div class="line">plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia</div> -<div class="line">hypotrachelion. con|trahatur columna ita uti in tertio <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">libro de ionicis est scriptum. epistylii altitudo unius moduli</div> -<div class="line">cum taenia et guttis, taenia moduli septima, guttarum</div> -<div class="line">longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum regula</div> -<div class="line">parte sexta moduli praependeat. item epistylii latitudo</div> -<div class="line">ima respondeat hypotrachelio summae | columnae. supra <span class="linenum">10 (30)</span></div> -<div class="line">epistylium conlocandi sunt triglyphi cum | suis metopis, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt92" id="pagenum-alt92">92</a></span></div> -<div class="line">alti unius et dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli,</div> -<div class="line">ita divisi ut in angularibus columnis et in mediis contra</div> -<div class="line">tetrantes medios sint conlocati, et in intercolumniis reliquis</div> -<div class="line">bini, in mediis pronao et postico terni. | ita relaxatis <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">mediis intervallis, sine inpeditionibus aditus accedentibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para222">5</span> erit ad deorum simulacra. triglyphorum latitudo dividatur</div> -<div class="line">in partes sex, ex quibus quinque partes in medio, duae</div> -<div class="line">dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. una in</div> -<div class="line">medio deformetur femur, quod graece μεροϲ dicitur. | secundum <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur.</div> -<div class="line">ex ordine eorum dextra ac sinistra altera femina constituantur.</div> -<div class="line">in extremis partibus semicanaliculi intervertantur.</div> -<div class="line">triglyphis ita conlocatis, metopae quae sunt inter triglyphos</div> -<div class="line">aeque altae sint quam longae, item in extremis angulis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">semi|metopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. ita <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">enim erit ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum</div> -<div class="line">et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para223">6</span> emendentur. triglyphi capitula sexta parte moduli sunt</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 tres <i>HS</i>, <span class="smcapuc">III</span> <i>G</i>.</p> - -<p>5 ypotrachelio <i>x</i>. | columna <i>HS</i>: colūnę -<i>G</i>.</p> - -<p>7 tae(ę <i>S</i>)nia (thenia <i>G</i>) … thae (the <i>GS</i>)nia, (<i>item -27</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>9 item—(10) respondeat <i>om. S</i></p> - -<p>12 unius—fronte -<i>om. S</i>. | unius dimidiati <i>x</i>.</p> - -<p>14 & intercolumnīis (-nis <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 binis <i>x</i>.</p> - -<p>17 latitudo: altitudo <i>x</i>.</p> - -<p>18 quinque partibus <i>x</i>.</p> - -<p>20 graecạ̇e (<i>H</i>, grece <i>GS</i>) eros <i>x</i>.</p> - -<p>22 earum <i>x</i>.</p> - -<p>24 methophe -<i>S</i>. | intertrigliphos (<i>in ras.</i>) <i>G</i>: inter (t̄ <i>S</i>) glyphos <i>HS</i>.</p> - -<p>25 semi -memphia <i>x</i>.</p> - -<p>26 dimedia <i>H<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>27 methopharū <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_91" id="Page_91">[91]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius91">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">faciunda. supra triglyphorum capitula corona est conlocanda</div> -<div class="line">in pro|iectura dimidiae et sextae partis habens cymatium <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">doricum in imo, alterum in summo. ita cum</div> -<div class="line">cymatiis corona crassa | ex dimidia moduli. dividendae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt93" id="pagenum-alt93">93</a></span></div> -<div class="line">autem sunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">et medias metopas viarum directiones et guttarum distributiones,</div> -<div class="line">ita uti guttae sex in longitudinem, tres in latitudinem</div> -<div class="line">pateant. reliqua spatia, | quod latiores sunt metopae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quam triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur,</div> -<div class="line">ad ipsumque mentum coronae incidatur linea quae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">scotia dicitur. reliqua omnia, tympana et simae coronae,</div> -<div class="line">quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita perficiantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para224">7</span> | Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">vero systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons</div> -<div class="line">aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes <span class="smcapuc">XVIIII S</span>, si <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">hexastylos erit, dividatur in partes <span class="smcapuc">XXVIIII S</span>. ex his pars</div> -<div class="line">una erit modulus, ad quem uti supra scriptum est dividatur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para225">8</span> ita supra | singula epistylia et metopae et triglyphi <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius</div> -<div class="line">dimidiatus et quantum est spatium hemitriglyphi id accedit. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in mediano contra fastigium trium triglyphorum et trium</div> -<div class="line">metoparum spatium distabit, quo latius medium intercolumnium</div> -<div class="line">accedentibus ad | aedem habeat laxamentum et <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">adversus simulacra deorum aspectus dignitatem.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 dimidiae (-ę <i>S</i>) et sextae (ę <i>S</i>) parte <i>HS</i>, dimidię et -sexta parte <i>G</i>. | habens—(5) perpendiculum: <i>haec eadem verba -repetunt infra post</i> (21) in mediano <i>x</i>.</p> - -<p>3 ita: item (-ē) <i>x</i>.</p> - -<p>4 moduli: <i>hoc infra in rep. om. HS</i> (<i>non G</i>).</p> - -<p>5 corona (<i>sic -infra rep.</i>) <i>x</i>: (<i>hic</i>) columna <i>x</i>.</p> - -<p>6 de(i <i>S</i>)rectiones <i>x</i>.</p> - -<p>7 latitudinem -<i>H<sup>c</sup> GS</i>: altitudinem <i>ante</i> (<i>ips.</i>) <i>corr. H</i>.</p> - -<p>8 quod (qđ -<i>S</i>) <i>HS</i>: quo <i>G</i>. | sunt <i>GS<sup>c</sup></i>: sint <i>H et</i> (ſ̄int) <i>S</i>.</p> - -<p>9 flumina <i>x</i>.</p> - -<p>10 incidantur <i>x</i>. | linia <i>HS</i>.</p> - -<p>11 et simae (<i>coronae cf. p. 82, 6</i>): -et imae (e <i>G</i>, ę <i>SG<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>12 perficiantur <i>G</i>: -atur <i>HS</i>.</p> - -<p>13 diasty(i <i>G</i>)liis -<i>x</i>.</p> - -<p>15 tetrasty(i <i>G</i>)lo <i>x</i>. | <span class="smcapuc">XVIII … XXVIIII</span> <i>x</i>.</p> - -<p>17 dividantur <i>x</i> (<i>corr. Ussing</i>).</p> - -<p>18 metopha <i>x</i>.</p> - -<p>19 amplius quantum -dimidiatum est (ē <i>GS</i>) spatium <i>x</i>.</p> - -<p>21 in mediano habens -cymatium <i>etc. add. x</i> (<i>= v. 2-5</i>).</p> - -<p>22 quo: quod (qđ <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>23 habeat <i>om. G</i> (hebeat <i>suppl. in m. G<sup>c</sup></i>). | laxiamentum <i>H</i> -(<i>non GS</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_92" id="Page_92">[92]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius92">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para226">9</span> Columnas autem striari <span class="smcapuc">XX</span> striis oportet. quae si</div> -<div class="line">planae erunt, angulos habeant <span class="smcapuc">XX</span> designatos. sin autem</div> -<div class="line">| excavabuntur, sic est forma facienda uti quam magnum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt94" id="pagenum-alt94">94</a></span></div> -<div class="line">est intervallum striae, tam magnis striaturae paribus lateribus</div> -<div class="line">quadratum describatur, in medio autem quadrato <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis,</div> -<div class="line">quae qua|drationis angulos tangat, et quantum erit curvaturae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum</div> -<div class="line">ad formam excaventur. ita dorica columna sui generis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para227">10</span> striaturae habebit perfectionem. de adiectione eius <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est</div> -<div class="line">perscripta, ita et in his transferatur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">doricorum et ionicorum est perscripta, necesse est etiam interiores</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para228">IV</span> cellarum pronaique distributiones explicare. distribuitur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">autem longitudo aedis uti latitudo sit longitudinis</div> -<div class="line">| dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries valvarum</div> -<div class="line">habuerit conlocationem. reliquae tres partes pronai ad</div> -<div class="line">antas parietum procurrant, quae antae columnarum crassitudinem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">habere debent. et si aedis erit latitudine maior</div> -<div class="line">quam pedes <span class="smcapuc">XX</span>, | duae columnae inter duas antas interponantur, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quae disiungant pteromatos et pronai spatium.</div> -<div class="line">item intercolumnia tria, quae erunt inter antas et columnas,</div> -<div class="line">pluteis marmoreis sive ex intestino opere factis intercludantur <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ita uti fores habeant, per quas itinera pronao</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para229">2</span> fiant. item si maior erit latitudo | quam pedes <span class="smcapuc">XL</span>, columnae <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">contra regiones columnarum, quae inter antas sunt,</div> -<div class="line">introrsus conlocentur. et eae altitudinem habeant aeque</div> -<div class="line">quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 uti: ita uti <i>x</i> (<i>cf. p. 89, 25</i>).</p> - -<p>6 centrū <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: centum -(-tū <i>G</i>)<i>HG</i>.</p> - -<p>8 descriptionem (-ē) <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: destructionē <i>G</i>.</p> - -<p>11 qua: quae (-ę <i>GS</i>)<i>x</i>.</p> - -<p>19 habuerit <i>G</i>: hab&erit <i>HS</i>.</p> - -<p>20 antę -<i>G</i>: ante <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>21 ędis <i>S</i>: aedes <i>HG</i> (ędes <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 pteromotos -<i>HS</i> (-matos <i>G</i>).</p> - -<p>27 latitudo: altitudo <i>x</i>.</p> - -<p>28 regiones -(<i>L</i>): religiones <i>x</i>.</p> - -<p>29 eae: heę <i>S</i>, hae <i>HG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_93" id="Page_93">[93]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius93">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae</div> -<div class="line">sunt in fronte, hae fiant <span class="smcapuc">X</span> parte, sin autem <span class="smcapuc">VIIII</span> | aut decima, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt95" id="pagenum-alt95">95</a></span></div> -<div class="line">pro rata parte. in concluso enim aere si quae extenuatae</div> -<div class="line">erunt, non discernentur. sin autem videbuntur</div> -<div class="line">graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜<span class="smcapuc">XX</span> aut＞ <span class="smcapuc">XXIIII</span>, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">in his faciendae erunt <span class="smcapuc">XXVIII</span> aut <span class="smcapuc">XXXII</span>. ita quod de|trahitur <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">de corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur</div> -<div class="line">ratione quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para230">3</span> ratione columnarum crassitudo. hoc autem efficit ea</div> -<div class="line">ratio quod oculus plura et crebriora signa tangendo maiore <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">visus circumitione pervagatur. namque si duae columnae</div> -<div class="line">| aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">non striata et altera striata, et circa striglium cava et</div> -<div class="line">angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae</div> -<div class="line">aeque crassae fuerint, lineae quae circumdatae erunt ＜non <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">erunt＞ aequales, quod striarum et striglium circumitus</div> -<div class="line">maiorem efficit lineae | longitudinem. sin autem hoc ita <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso</div> -<div class="line">spatio graciliores columnarum symmetrias in opere constituere,</div> -<div class="line">cum habeamus adiutricem striaturae temperaturam. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para231">4</span> ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte</div> -<div class="line">magnitudinis fieri oportet, dum antae | eorum crassitudinibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">columnarum sint aequales. et si ex structis futuri</div> -<div class="line">sunt, quam minutissimis caementis struantur, sin autem</div> -<div class="line">quadrato saxo aut marmore, maxime modicis paribusque <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides</div> -<div class="line">continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem,</div> -<div class="line">item | circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">graphicoteran efficient in aspectu delectationem.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 fiant. <span class="smcapuc">X</span>. partes. sin autem <span class="smcapuc">VIIII</span> (<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom smcapuc">VIIII</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>) aut decima <i>x</i>.</p> - -<p>5 <span class="smcapuc">XX</span> aut <i>om. x</i>.</p> - -<p>8 videtur <i>x</i>.</p> - -<p>10 signat tangendo <i>x</i>.</p> - -<p>11 circuitione -<i>x</i>.</p> - -<p>12 crasse <i>G</i> (-ę <i>G<sup>c</sup></i>): crassi <i>HS</i>.</p> - -<p>13 et (circa) -<i>om. x</i>.</p> - -<p>15 non erunt <i>om. x</i>.</p> - -<p>16 circuitus <i>x</i>.</p> - -<p>17 efficit <i>HS</i>: --ciet <i>G</i>.</p> - -<p>20 striatarum (-ū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>21 parietū <i>G et in ras. S<sup>c</sup></i>: -parte tum <i>H(S)</i>.</p> - -<p>22 magnitudinis <i>GS</i>: -nes <i>H</i></p> - -<p>23 exstructi -<i>GS</i>, extructi <i>H</i>.</p> - -<p>26 faciundum <i>GH</i>, -endum <i>S</i>. | lapidis <i>x</i>.</p> - -<p>29 graphicoteran (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_94" id="Page_94">[94]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius94">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para232">V</span> Regiones autem quas debent spectare aedes sacrae</div> -<div class="line">deorum inmortalium, sic erunt constituendae uti si nulla</div> -<div class="line">ratio | inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt96" id="pagenum-alt96">96</a></span></div> -<div class="line">quod erit in cella conlocatum spectet ad vespertinam</div> -<div class="line">caeli regionem, uti qui adierint ad aram immolantes aut <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">sacrificia facientes spectent ad partem caeli orientis ad</div> -<div class="line">simulacrum quod | erit in aede, et ita vota suscipientes <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">contueantur eadem exorientem caelum ipsaque simulacra</div> -<div class="line">videantur exorientia contueri supplicantes et sacrificiantes.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para233">2</span> sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima</div> -<div class="line">pars moenium e templis deo|rum conspiciatur. item si <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">secundum flumina aedes sacrae fient, ita uti Aegypto circa</div> -<div class="line">Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. similiter</div> -<div class="line">si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">constituantur uti praetereuntes possint respicere et in conspectu</div> -<div class="line">salutationes facere.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para234">VI</span> | Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">hae sunt rationes uti primum constituantur quo genere</div> -<div class="line">sint futura. genera sunt enim thyromaton haec, doricum, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ionicum, atticurges.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Dorici symmetriae conspiciuntur his rationibus uti co|rona <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">summa, quae supra antepagmentum superius inponitur,</div> -<div class="line">aeque librata sit capitulis summis columnarum quae in</div> -<div class="line">pronao fuerint. lumen autem thyretri constituatur sic uti <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quae altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur</div> -<div class="line">in partes tres semis et ex eis duae partes ＜semis＞ lumini</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 incellae(ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 orientis & sim. <i>x</i>.</p> - -<p>8 eadem -(= eâdem <i>simul cf. Varr. r. r. 2, 5, 2</i>) <i>HS</i>: aedē <i>GS<sup>c</sup></i> | & orientem -(et orientē <i>G</i>) caelum <i>sic x</i>.</p> - -<p>9 <i>post</i> sacrificantes <i>ex rubrica -marg. addunt x</i> quod aras omnes deorum necesse esse videantur -ad orientem spectare. (sin autem …)</p> - -<p>12 e: & <i>S</i>. | deorum: -eorum <i>x</i>.</p> - -<p>13 aedis sacra fiet <i>x</i> (<i>sed</i> fiēt <i>ante ras. G</i>).</p> - -<p>15 circa (vias) <i>ante corr.</i> (-ū) <i>G</i>.</p> - -<p>19 quo <i>GS</i>: quod <i>H</i>.</p> - -<p>20 futurae <i>x</i> (<i>corr. Nohl</i>). | thiromaton <i>G</i>, thyromathon <i>HS</i>.</p> - -<p>21 attigurges <i>x</i>.</p> - -<p>22 Dorici: Horum <i>x</i>.</p> - -<p>23 in(m <i>S</i>)ponetur <i>HS -i. e.</i> inponitur <i>G</i>.</p> - -<p>25 thyretri: hypetri <i>x</i>.</p> - -<p>27 <span class="smcapuc">III</span>. semis <i>G</i> | -duae (ę <i>GS</i>) partes (-is <i>H</i>) lumine <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_95" id="Page_95">[95]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius95">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">valvarum alti|tudine constituantur. haec autem dividatur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt97" id="pagenum-alt97">97</a></span></div> -<div class="line">in partes <span class="smcapuc">XII</span> et ex eis quinque et dimidia latitudo luminis</div> -<div class="line">fiat in imo. et in summo contrahatur si erit lumen ab</div> -<div class="line">imo ad sedecim pedes, antepagmenti <span class="smcapuc">III</span> parte, si <span class="smcapuc">XVI</span> pedum</div> -<div class="line">ad <span class="smcapuc">XXV</span>, su|perior pars luminis contrahatur antepagmenti <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">parte <span class="smcapuc">IIII</span>, si ab pedibus <span class="smcapuc">XXV</span> ad <span class="smcapuc">XXX</span>, summa pars</div> -<div class="line">contrahatur antepagmenti parte <span class="smcapuc">VIII</span>. reliqua quo altiora</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para235">2</span> erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. ipsa</div> -<div class="line">autem antepagmenta contrahantur in summo suae crassitudinis</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XIIII</span> parte. su|percilii crassitudo quanta antepagmentorum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">in summa parte erit crassitudo. cymatium</div> -<div class="line">faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura autem</div> -<div class="line">quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium</div> -<div class="line">lesbium cum astragalo. supra cymatium quod erit in</div> -<div class="line">supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassi|tudine supercilii, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et in eo scalpendum est cymatium doricum, astragalum</div> -<div class="line">lesbium. summa scalpatur corona plana cum cymatio,</div> -<div class="line">proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii</div> -<div class="line">quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque</div> -<div class="line">sinistra proiecturae sic sunt faciundae uti crepidines excurrant <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">| et in unguem ipso cymatio coniungantur. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para236">3</span> Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad</div> -<div class="line">eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur.</div> -<div class="line">latitudo constituatur ut altitudo dividatur in partes duas</div> -<div class="line">et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">| contracturae ita uti in doricis. crassitudo antepagmentorum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">altitudinis luminis in fronte <span class="smcapuc">XIIII</span> parte, cymatium</div> -<div class="line">huius | crassitudinis sexta. reliqua pars praeter <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt98" id="pagenum-alt98">98</a></span></div> -<div class="line">cymatium dividatur in partes <span class="smcapuc">XII</span>. harum trium prima</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 latitudo <i>H<sup>c</sup> S(G<sup>c</sup>)</i>: altitudo <i>a. c. HG</i>.</p> - -<p>4 <span class="smcapuc">III</span> (<span class="split"><span class="top">tia</span><span class="bottom smcapuc">III</span></span> <i>S<sup>c</sup></i>) parte. -<span class="smcapuc">XVI</span>. <i>x</i>.</p> - -<p>6 parte <span class="smcapuc">IIII</span> (<span class="split"><span class="top">ta</span><span class="bottom smcapuc">IIII</span></span> <i>S<sup>c</sup></i>) <i>HS</i>: quarta parte <i>G</i>. | ad pedibus -<i>H</i>, apedibus <i>GS</i>.</p> - -<p>12 faciundum <i>H</i>: -endum <i>GS</i>.</p> - -<p>13 sculpendum -(<i>hic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 (<i>et</i> 17) lespiū <i>S</i>.</p> - -<p>15 est <i>om. S</i> (ē <i>suppl. S<sup>c</sup></i>). | -hy(i <i>G</i>)perthy(i <i>GS</i>)rum <i>x</i>.</p> - -<p>17 summa scalpatur: sima scalptura <i>x</i>.</p> - -<p>19 atque <i>HS</i>: ac <i>G</i>. | 20 faciundae <i>HS</i>: -endae <i>G</i>.</p> - -<p>21 ungue <i>x</i>.</p> - -<p>25 ima luminis <i>G et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>: simalum in his -<i>H</i>.</p> - -<p>27 altitudinis: -ne <i>x</i>.</p> - -<p>29 dividitur <i>x</i>. | horum <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_96" id="Page_96">[96]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius96">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">corsa fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para237">4</span> et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant. hyperthyra</div> -<div class="line">autem ad eundem mo|dum componantur quemadmodum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in doricis, pro ratis partibus. ancones, sive parotides</div> -<div class="line">vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ad imi supercilii libramentum praeter folium. eae habeant</div> -<div class="line">in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus</div> -<div class="line">＜duarum＞, in imo quarta parte gracilio|rem quam superiora. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Fores ita compingantur uti scapi cardinales sint ex <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">latitudine luminis totius <span class="smcapuc">XII</span> parte. inter duos scapos tympana</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para238">5</span> ex <span class="smcapuc">XII</span> partibus habeant ternas partes. inpagibus</div> -<div class="line">distributiones ita fient uti divisis altitudinibus in partes <span class="smcapuc">V</span></div> -<div class="line">| duae superiori, tres inferiori designentur. super medium <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo alii <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in imo compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia</div> -<div class="line">parte, cymatium sexta parte inpagis. scaporum latitudines</div> -<div class="line">inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et</div> -<div class="line">sexta parte. | scapi qui sunt secundum antepagmenta, dimidium <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius</div> -<div class="line">foris latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para239">6</span> Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur quibus</div> -<div class="line">| dorica. praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">| circumdantur, quae ita distribui debent uti antepagmenti <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt99" id="pagenum-alt99">99</a></span></div> -<div class="line">praeter cymatium ex partibus <span class="smcapuc">VII</span> habeant duas partes. <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et</div> -<div class="line">aperturas habent in exteriores partes.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 et eae: ex ea <i>x</i>. | hyperthyra: hypetra <i>HS</i>, hipetre <i>G</i> -(-ę <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>4 in <i>om. S</i>. | doricis protis (ꝓtis <i>S</i>) pedibus <i>x</i>. | sive -protides (ꝓtides <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 excalpta (exsc- <i>S</i>, etsc- <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 eae -<i>H</i>, eę <i>S</i>: hae <i>G</i>.</p> - -<p>7 ante pagmentis <i>x</i>.</p> - -<p>8 duarum <i>om. x</i>. | -graciliore <i>x</i>.</p> - -<p>12 (ex) <span class="smcapuc">XII</span>. <i>HG</i>: duodecī <i>S</i>. | inpaginibus <i>x</i>.</p> - -<p>14 tres <i>HS</i>: <span class="smcapuc">III</span>. <i>G</i>. | 15 ex: et <i>x</i>.</p> - -<p>17 scaphorum <i>HS</i> (-porum -<i>G</i>).</p> - -<p>19 secundum antepagmenta: ante secundum pagmentum -<i>x</i>.</p> - -<p>23 Adti(Atti- <i>G</i>)gurges <i>x</i> (<i>corr. Nohl</i>) | isdem <i>SG</i>: hisdem -<i>H</i>.</p> - -<p>24 corsę <i>G</i> (<i>ut x v. 2, 3</i>): gorsae (ę <i>S</i>) <i>HS</i></p> - -<p>25 ante pagmenta -<i>x</i>.</p> - -<p>27 clostrata (<i>i. e.</i> claustrata = <i>gr.</i> clatrata <i>CIL -I, 577 cf. Keil ad Cat. p. 21</i>): caelostrata <i>H</i>, cęlo strata <i>GS</i> -(<i>coni. G<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_97" id="Page_97">[97]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius97">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, quoad</div> -<div class="line">potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc</div> -<div class="line">de tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para240">VII</span> dicam. locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">in longitudine | sex partes, una adempta reliquum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quod erit latitudini detur. longitudo autem dividatur bipertito</div> -<div class="line">et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur,</div> -<div class="line">quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para241">2</span> relinquatur. item latitudo dividatur in partes <span class="smcapuc">X</span>. ex his <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ternae partes dextra ac sinistra cellis | minoribus sive ibi <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">alae futurae sunt dentur, reliquae quattuor mediae aedi</div> -<div class="line">attribuantur. spatium quod erit ante cellas in pronao,</div> -<div class="line">ita columnis designetur ut angulares contra antas, parietum</div> -<div class="line">extremorum e regione, conlocentur, duae mediae e <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">regione parietum qui inter antas et mediam aedem | fuerint, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ita distribuantur, et inter antas et columnas priores</div> -<div class="line">per medium isdem regionibus alterae disponantur. eaeque</div> -<div class="line">sint ima crassitudine altitudinis parte <span class="smcapuc">VII</span>, altitudo tertia</div> -<div class="line">parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para242">3</span> crassitudinis imae contrahatur. spirae earum altae dimidia</div> -<div class="line">| parte crassitudinis fiant. habeant spirae earum plinthum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ad circinum altam suae crassitudinis dimidia parte, torum</div> -<div class="line">in|super cum apophysi crassum quantum plinthus. capituli <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt100" id="pagenum-alt100">100</a></span></div> -<div class="line">altitudo dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ima crassitudo columnae. capitulique crassitudo dividatur</div> -<div class="line">in partes tres, e quibus una plintho, quae est abaco, detur,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 doricis <i>om. x</i>.</p> - -<p>6 adempta <i>HS</i>: dempta <i>G</i>.</p> - -<p>9 dispositioni -<i>G</i>: -ne <i>HS</i>.</p> - -<p>12 alae: aliae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 e (<i>post</i> extr.) <i>om. x</i>.</p> - -<p>16 antas | <i>G</i>: anta <i>H</i> (<i>ubi</i> anta | & med.) <i>et S</i>.</p> - -<p>18 hisdem <i>x</i>. | altera ae(ę <i>GS</i>)dis ponatur aeques intima (<i>ubi</i> aequę sint ima -<i>G</i>, ęq⁊ sint ima <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 <span class="smcapuc">VII</span>. <i>x</i> (= <span class="split"><span class="top">ma</span><span class="bottom smcapuc">VII.</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>). | tertia … quarta -<i>HG</i>: .<span class="smcapuc">III</span> … <span class="smcapuc">IIII</span>. <i>S</i>.</p> - -<p>21 ima <i>x</i>. | altae: alia <i>x</i>.</p> - -<p>24 apopysi -<i>HS</i>, apopisi <i>G</i>. | capituli—[(<i>v.</i> 26) capitulique <i>om. S</i> (<i>in m. -suppl. S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>27 tres <i>HS</i>: <span class="smcapuc">III</span>. <i>G</i>. | abaco: inabaco <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_98" id="Page_98">[98]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius98">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para243">4</span> al|tera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. supra <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis</div> -<div class="line">is qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam</div> -<div class="line">habeant crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium,</div> -<div class="line">et ita sint compactae subscudibus et | securiculis <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">ut compactura duorum digitorum habeant laxationem.</div> -<div class="line">cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et perflatum</div> -<div class="line">venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para244">5</span> supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum</div> -<div class="line">parte <span class="smcapuc">IIII</span> altitudinis columnae proiciantur, item in | eorum <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">frontibus antepagmenta figantur, supraque tympanum fastigii</div> -<div class="line">structura seu de materia conlocetur. fastigium, columen,</div> -<div class="line">cantherii, templa ita sunt conlocanda ut stillicidium tecti</div> -<div class="line">absoluti tertiario respondeat.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para245">VIII</span> Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum</div> -<div class="line">ex sua diametro tertiae partis. insuper stylobatas</div> -<div class="line">columnae constituuntur tam altae quanta ab extremis parietibus</div> -<div class="line">est diametros stylobatarum, crassae altitudinis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">suae cum capi|tulis et spiris decumae partis. epistylium <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorus et</div> -<div class="line">reliqua quae in|super inponuntur, ita uti in <span class="smcapuc">III</span> volumine <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt101" id="pagenum-alt101">101</a></span></div> -<div class="line">de symmetriis scripsi.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para246">2</span> Sin autem peripteros ea aedis constituetur, duo gradus <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 apophysi <i>HS</i>, apopisi <i>G</i>.</p> - -<p>2 columnas <i>om. G</i> (<i>suppl. -G<sup>c</sup></i>). | inponantur ut altitudinis <i>x</i>.</p> - -<p>3 is qui a: his (hi <i>ante -corr. S</i>) qua <i>x</i>. | postulabantur <i>x</i>. | eaeque <i>H</i> (eęque) <i>S</i>: ea ęque -<i>G</i>. | trabes conpactiles ponantur ut eam <i>x</i> (<i>verbis a Lorentzen -deletis etiam alterum</i> conpactiles <i>add. Ussing</i>).</p> - -<p>5 securiclis -<i>HG</i>, -dis <i>S</i>.</p> - -<p>6 habeant (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>7 inter se tangunt <i>x</i>.</p> - -<p>11 frontibus <i>G</i> (<i>et in ras. S<sup>c</sup></i>): prontibus <i>HS</i>. | ficantur <i>H</i> (<i>non -GS</i>). supraque id t. <i>x</i> (id <i>del. Ussing coll. p. 69, 4</i>).</p> - -<p>12 conlocetur. -supraque eum (<i>HS</i>, enī <i>G ubi</i> ī aꝉ eū <i>G<sup>c</sup></i>) fastigium <i>x</i> -(supraque eum <i>del. Ussing</i>).</p> - -<p>15 monopteroe … peripteroe (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 sua <i>HS</i>: suo <i>G</i>. | sty(i <i>GS</i>)lobata <i>x</i>.</p> - -<p>19 constituuntur <i>HG</i>: --antur <i>S</i>.</p> - -<p>21 decumae (ę <i>S</i>) <i>H et ante ras. S</i>: decimę <i>G(S<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>22 zophorum <i>x</i>.</p> - -<p>23 <span class="smcapuc">III</span>: quarto (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>25 ae(ę)des (<i>hic</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_99" id="Page_99">[99]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius99">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et stylobata ab imo constituantur, deinde cellae paries</div> -<div class="line">con|locetur cum recessu eius a stylobata circa partem latitudinis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quintam, medioque valvarum locus ad aditus relinquatur,</div> -<div class="line">eaque cella tantam habeat diametrum praeter</div> -<div class="line">parietes et circumitionem quantam altitudinem columna <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">supra stylobatam. columnae circum cellam isdem ＜proportionibus＞</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para247">3</span> symme|triisque disponantur. in medio tecti <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis erit</div> -<div class="line">futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem</div> -<div class="line">tantam habeat magnitudinem quantam habuerit in columna <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">capitulum, praeter pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt,</div> -<div class="line">isdem proportionibus | atque symmetriis facienda videntur. <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para248">4</span> Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis</div> -<div class="line">ordinatae et alio genere dispositiones habentes, uti</div> -<div class="line">est Castoris in circo Flaminio, et inter duos lucos Veiovis, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">item argutius Nemori Dianae columnis adiectis dextra</div> -<div class="line">ac | sinistra ad umeros pronai. hoc autem genere primo <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">factae sunt Athenis in arce et in Attica Sunio Palladis Minervae.</div> -<div class="line">earum non aliae sed eaedem sunt proportiones. cellae</div> -<div class="line">enim longitudinibus duplices sunt ad latitudines uti reliquae, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sed is omnia quae solent esse in | frontibus, ad latera sunt <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para249">5</span> translata. nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes</div> -<div class="line">columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum</div> -<div class="line">operum ordinationes, | et quibus in locis in pronao procurrunt <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt102" id="pagenum-alt102">102</a></span></div> -<div class="line">antae, in isdem e regione cellae parietum columnas <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">binas conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para250">6</span> communem ratiocinationem. alii vero removentes</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 relinquantur <i>x</i> (-at᷑ <i>in ras. S<sup>c</sup></i>, -aṇ̇tur <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>4 tantum (-ū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 sty(i <i>G</i>)lobata <i>x</i>. | proportionibus <i>om.</i> (hisdem -symmetriis que—quę <i>GS</i>—) <i>x</i>.</p> - -<p>9 autem <i>HS</i>: enim <i>G</i>.</p> - -<p>10 hab& (-et <i>G</i>) <i>x</i>. | columnae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>11 uti: ita <i>S</i>.</p> - -<p>12 isdem -<i>Oehmichen</i>: ea <i>x</i>. | videntur—(17) pronai <i>om. S</i> (<i>in ima m. -suppl. S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>13 hisdem (<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">ı</span></span>sdē <i>S</i>)<i>x</i>.</p> - -<p>15 lucosue | iovis <i>H</i>, lucosue -iovis <i>SG<sup>c</sup></i>: luco suę | iovis <i>G</i>.</p> - -<p>16 nemori (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 facta -est (ē <i>GS</i>) uti est (ē) castoris in circo athenis <i>x</i> (<i>ubi repetitionem -del. Ussing</i>). | sunio (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 eędē <i>S</i> (eadē <i>G<sup>c</sup></i>): eadem <i>HG</i>.</p> - -<p>20 latitudines: altitudines <i>x</i>. | reliqua exisona quae (ę) <i>x</i>.</p> - -<p>24 et quibus: equibus <i>x</i>.</p> - -<p>25 (p. 100, 3. 6) hisdem <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_100" id="Page_100">[100]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius100">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">parietes aedis et adplicantes ad inter|columnia, pteromatos <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">spatiis sublatis efficiunt amplum laxamentum cellae, reliqua</div> -<div class="line">autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes</div> -<div class="line">aliud genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum</div> -<div class="line">procreavisse. haec autem genera propter usum sacrificiorum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">convertuntur. non enim omnibus diis | isdem rationibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum</div> -<div class="line">religionum habet effectus.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para251">7</span> Omnes aedium sacrarum ratiocinationes uti mihi traditae</div> -<div class="line">sunt exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus</div> -<div class="line">discri|minibus inter se sunt disparatae quoad potui <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">significare scriptis exposui. nunc de aris deorum inmortalium</div> -<div class="line">uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para252">IX</span> rationem dicam. arae spectent ad orientem et semper <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">inferiores sint conlocatae quam simulacra quae fuerint</div> -<div class="line">in aede, uti suspiciant | divinitatem qui supplicant et <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sacrificant. ＜eae＞ disparibus altitudinibus ad sui cuiusque</div> -<div class="line">dei decorem componantur. altitudines autem earum sic</div> -<div class="line">sunt explicandae uti Iovi omnibusque caelestibus quam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">excelsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles</div> -<div class="line">conlocentur. ita idoneae his institutionibus | explicabuntur <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">in meditationibus ararum deformationes.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc</div> -<div class="line">libro, insequenti de communium operum reddemus distributionibus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">explicationes. |</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ae(ę <i>S</i>)des <i>x</i> (aed<span class="split"><span class="top">i</span><span class="bottom">ẹ</span></span>es <i>G<sup>c</sup></i>). | pleromatos spatii sublati <i>x</i>.</p> - -<p>4 videtur <i>x</i>.</p> - -<p>7 faciundae <i>H</i> (<i>S<sup>c</sup></i>): faciendę <i>GS</i>.</p> - -<p>10 eorum <i>x</i>.</p> - -<p>11 quorum <i>x</i>.</p> - -<p>13 areis <i>x</i>. | d. inmortaliū immo potius demonū -(<i>sic in ipso textu</i>) <i>S</i> (<i>unde apud Mar. Vat. 2. 4. 6. Flor. 2</i>). -<i>cf. codicis Cottoniani (c) lectiones</i> deorum mortalium <i>p. 62, 12. -64, 28. 68, 20 eiusdemque p. 14, 25</i> ex oppressionibus(!) rusticis -(<i>Mülleri mei gaudia</i>).</p> - -<p>17 suspicientes d. q. s. et sacrificant -disparibus <i>x. lacunam ostendit Nohl ut sic fere expleret</i> suspicientes … contueantur, -ipsae autem (<i>simplicius, ut supra, Ussing</i>).</p> - -<p>21 marique <i>x</i> (<i>ubi</i> terrae matrique = et terrae matri. <i>cf. p. -204, 10 sicut simplicius 236, 13. 212, 10. 123, 9. 20, 17. 12, 15 etc.</i>).</p> - -<p>23 arearum <i>x</i>.</p> - -<p>24 explicantis <i>H</i> (-atis <i>GS</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_101" id="Page_101">[101]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius101">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<h2><a name="liber5" id="liber5"></a>LIBER QUINTUS.</h2> - -<p><span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt103" id="pagenum-alt103">103</a></span></p> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para253">1</span> Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes</div> -<div class="line">praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias</div> -<div class="line">adiecerunt suis scriptis auctoritates. quod etiam velim</div> -<div class="line">nostris | quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">auctoritas et in his praeceptis augeretur, sed id non est</div> -<div class="line">quemadmodum putatur expeditum. non enim de architectura</div> -<div class="line">sic scribitur uti historia aut poemata. historiae</div> -<div class="line">per se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias</div> -<div class="line">expectationes. poema|torum vero metra et pedes ac verborum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">elegans dispositio et sententiarum inter personas</div> -<div class="line">distinctas ad versum pronuntiatio prolectando sensus legentium</div> -<div class="line">perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para254">2</span> id autem in architecturae conscriptionibus non</div> -<div class="line">potest fieri, quod vocabula ex artis | propria necessitate <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem.</div> -<div class="line">cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum</div> -<div class="line">in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late</div> -<div class="line">vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et perlucidis</div> -<div class="line">sententiis explicentur, frequentia multitudine|que <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sermonis inpediente incertas legentium efficient cogitationes.</div> -<div class="line">itaque occultas nominationes commensusque e membris</div> -<div class="line">operum pronuntians, ut memoriae tradantur, breviter exponam.</div> -<div class="line">sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para255">3</span> non minus cum animadvertissem distentam occupationibus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">| civitatem publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">scribendum, uti angusto spatio vacuitatis ea legentes breviter</div> -<div class="line">percipere possent.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 velim <i>Nohl</i> (<i>cf. p. 53, 20</i>): vel (ꝉ) in <i>x</i>.</p> - -<p>10 poematorum -vero carminum metra <i>x</i>.</p> - -<p>12 distinctas versuum <i>x</i>. | proiectando -<i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>17 ergo ea <i>HS</i>: ea ergo <i>G</i>.</p> - -<p>18 late vagantes -<i>G(S<sup>c</sup>)</i>: lata evagantes <i>H et ante corr.</i> (latæ ⁅e⁆vag.) <i>S</i>.</p> - -<p>19 contrahentur <i>x</i>.</p> - -<p>25 non aut̄ minus <i>S</i>. | cū <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: eum <i>H -et</i> (eū) <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_102" id="Page_102">[102]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius102">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerant <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt104" id="pagenum-alt104">104</a></span></div> -<div class="line">secuti placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus</div> -<div class="line">scribere, constitueruntque cybum <span class="smcapuc">CCXVI</span> versus eosque non</div> -<div class="line">plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para256">4</span> | cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">planitiarum perquadratum. is cum est iactus, quam in</div> -<div class="line">partem incubuit dum est intactus inmotam habet stabilitatem,</div> -<div class="line">uti sunt etiam tesserae quas in alveolo ludentes</div> -<div class="line">iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur</div> -<div class="line">quod is nume|rus versuum uti cybus in quemcumque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem.</div> -<div class="line">graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum</div> -<div class="line">diviserunt spatia fabularum. ita partes cybica ratione</div> -<div class="line">facientes intercapedinibus levant actorum pronuntiationes.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para257">5</span> | Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">animoque advertam inusitatas et obscuras multis</div> -<div class="line">res esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium</div> -<div class="line">pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere.</div> -<div class="line">ita enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque ordina|tiones</div> -<div class="line">institui uti non sint quaerentibus separatim colligenda, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum</div> -<div class="line">haberent explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto</div> -<div class="line">volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum</div> -<div class="line">locorum expediam dispositiones. primumque forum</div> -<div class="line">uti opor|teat constitui dicam, quod in eo et publicarum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para258">I</span> Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus</div> -<div class="line">fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmo|reis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt105" id="pagenum-alt105">105</a></span></div> -<div class="line">epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus</div> -<div class="line">faciunt. Italiae vero urbibus non eadem est <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 etiam qui pythagorae <i>x</i>. | quique <i>G</i>: quinque <i>H(G<sup>c</sup>)</i>, <i>om. -S</i> (<i>qui scripsit</i> <span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">py</span></span>tagorā eiusque, <i>sed ante corr.</i> pytagore).</p> - -<p>3 .<span class="smcapuc">C̅C̅</span>. & .<span class="smcapuc">L</span>. <i>x</i>.</p> - -<p>5 corpus ex l. (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 per(ꝑ <i>GS</i>)quadratus -(<i>sic</i>) <i>x</i> (figura ex omni latere quadrata <i>Varro ap. Gell. 1, 20. -cf. M. Thiel: J. f. Phil. 155, 367</i>).</p> - -<p>8 alveo <i>HG</i> (alea <i>S</i>, alveolo -<i>Varro l. c.</i>).</p> - -<p>12 echoro <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: et horo <i>G</i>.</p> - -<p>14 auctorum <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_103" id="Page_103">[103]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius103">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para259">2</span> est gladiatoria munera in foro dari. igitur circum spectacula</div> -<div class="line">| spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus</div> -<div class="line">coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia</div> -<div class="line">publica recte erunt disposita. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri,</div> -<div class="line">| ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">populi vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur</div> -<div class="line">uti longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae</div> -<div class="line">partes ei dentur. ita enim erit oblonga eius formatio et <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para260">3</span> ad spectaculorum rationem utilis dispositio. columnae</div> -<div class="line">superiores | quarta parte minores quam inferiores sunt <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt inferiora</div> -<div class="line">firmiora debent esse quam superiora, non minus</div> -<div class="line">quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">arboribus teretibus, abiete cupresso pinu, e quibus nulla</div> -<div class="line">non crassior est ab radicibus, | deinde cum crescendo procedit <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in altitudinem naturali contractura peraequatur nascens</div> -<div class="line">ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat,</div> -<div class="line">recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">superiora inferiorum fieri contractiora.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para261">4</span> Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis parti|bus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium</div> -<div class="line">se conferre in eas negotiatores possint, earumque</div> -<div class="line">latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ＜quam＞ <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura</div> -<div class="line">inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sin</div> -<div class="line">autem locus | erit amplior in longitudine, chalcidica in <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">extremis consti|tuantur, uti sunt in Iulia ＜et＞ Aquiliana. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt106" id="pagenum-alt106">106</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 moenianaque <i>H</i>, męnia | naque <i>G</i>, moenia nāque <i>S</i> (<i>et -sic fort. G<sup>c</sup> = L</i>).</p> - -<p>6 magnitudinis <i>S</i>.</p> - -<p>10 ei dentur: iubentur -<i>x</i>.</p> - -<p>11 utilis: et (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>16 cupresso <i>GS</i> (<i>ut x -58, 11. 156, 11</i>): cupraessu <i>H</i> (<i>ut x 58, 20</i>).</p> - -<p>17 cum <i>om. x</i>. | -proceditur (-t᷑ <i>S</i>) <i>HS</i>, progreditur <i>G</i>.</p> - -<p>18 perae(ę <i>GS</i>)quata <i>x</i>.</p> - -<p>23 tempestatium <i>H</i>: -tum <i>GS</i>.</p> - -<p>25 plus ex (<i>om.</i> quam) <i>x</i>.</p> - -<p>26 nisi si loci <i>H</i>, nisi ＜si <i>in ras.</i>＞ loci <i>S</i>, nisi sili <i>G</i> (<i>ubi</i> -sıl<span class="split"><span class="top">·ci</span><span class="bottom">o·</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>28 chal(cal- <i>S</i>)cidica <i>x</i>.</p> - -<p>29 et <i>om. x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_104" id="Page_104">[104]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius104">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para262">5</span> columnae basilicarum tam altae quam porticus latae fuerint</div> -<div class="line">faciendae videntur, porticus, quam medium spatium futurum</div> -<div class="line">est, ex tertia finiatur. columnae superiores minores</div> -<div class="line">quam inferiores, uti supra | scriptum est, constituantur. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">pluteum quod fuerit inter superiores et inferiores columnas, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">item quarta parte minus quam superiores columnae fuerint</div> -<div class="line">oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem</div> -<div class="line">ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia,</div> -<div class="line">zophoroe, coronae ex symmetriis | columnarum, uti in tertio <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">libro diximus, explicentur. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para263">6</span> Non minus summam dignitatem et venustatem possunt</div> -<div class="line">habere comparationes basilicarum quo genere Coloniae</div> -<div class="line">Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones</div> -<div class="line">et symmetriae sic sunt constitutae. mediana</div> -<div class="line">testudo inter | columnas est longa pedes <span class="smcapuc">CXX</span>, lata pedes <span class="smcapuc">LX</span>. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas</div> -<div class="line">lata pedes <span class="smcapuc">XX</span>. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis</div> -<div class="line">pedum <span class="smcapuc">L</span>, crassitudinibus quinum, habentes post se</div> -<div class="line">parastaticas altas pedes <span class="smcapuc">XX</span>, latas pedes <span class="smcapuc">II S</span>, crassas <span class="smcapuc">I S</span>,</div> -<div class="line">quae sustinent trabes | in quibus invehuntur porticuum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">contignationes. supraque eas aliae parastaticae pedum <span class="smcapuc">XVIII</span>,</div> -<div class="line">latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes</div> -<div class="line">sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para264">7</span> infra testudinem, tecta. reliqua spatia inter parastaticarum</div> -<div class="line">et columnarum trabes per | intercolumnia luminibus sunt <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">relicta. columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus</div> -<div class="line">dextra ac sinistra quaternae, in longitudine quae</div> -<div class="line">est foro proxima cum isdem | angularibus octo, ex altera <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt107" id="pagenum-alt107">107</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 quā (<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">q</span></span>m <i>S</i>): <i>sic x</i>.</p> - -<p>8 ne <i>HS</i>: nec <i>G</i>.</p> - -<p>9 zophora <i>x</i>. | -e<span class="split"><span class="top">x</span><span class="bottom">ṭ</span></span> simmetriis <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>12 colonię <i>G</i>: columniae <i>H</i>, colūnę <i>S</i>.</p> - -<p>13 faciendum <i>G</i> (-dam <i>H</i>, -dā <i>S</i>).</p> - -<p>17 altitudinis <i>S</i> (<i>ex quo -supra</i> -ib; <i>G<sup>c</sup></i> ꝉ is).</p> - -<p>18 pedes . <span class="smcapuc">L</span>. <i>x</i>.</p> - -<p>19 latae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>. | -<span class="smcapuc">II</span>. Ꞩ (<span class="split"><span class="top">os</span><span class="bottom smcapuc">II</span></span> Ꞩ <i>supra G<sup>c</sup></i>) … <span class="smcapuc">I</span> Ꞩ <i>x</i>.</p> - -<p>21 pedum <span class="smcapuc">XVIII</span> (<i>GH</i>, pedū -<span class="smcapuc">X</span>&<span class="smcapuc">VIII</span>. <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 binum (-ū <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>23 porticum (-cū <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>26 latitudine <i>G</i>: altitudine <i>HS</i>.</p> - -<p>28 ē in foro <i>S</i>. | isdē <i>G</i>: -hisdem <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_105" id="Page_105">[105]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius105">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">parte cum angularibus <span class="smcapuc">VI</span>, ideo quod mediae duae in ea</div> -<div class="line">parte non sunt positae ne inpediant aspectus pronai aedis</div> -<div class="line">Augusti, quae est in medio latere parietis basilicae conlocata</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para265">8</span> spectans medium forum et aedem | Iovis, item tribunalis, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">curvatura formatum. eius autem hemicyclii in fronte est</div> -<div class="line">intervallum pedum <span class="smcapuc">XLVI</span>, introrsus curvatura pedum <span class="smcapuc">XV</span>,</div> -<div class="line">uti qui apud magistratus starent negotiantes in basilica</div> -<div class="line">ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis | bipedalibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">tertiis columnis quae sunt in interiore parte, revertuntur</div> -<div class="line">ad antas quae a pronao procurrunt dextraque et sinistra</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para266">9</span> hemicyclium tangunt. supra trabes contra capitula ex</div> -<div class="line">fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae altae pedes <span class="smcapuc">III</span>,</div> -<div class="line">latae | quoqueversus quaternos. supra eas ex duobus tignis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. quibus</div> -<div class="line">insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora</div> -<div class="line">et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen</div> -<div class="line">perpetuae basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para267">10</span> | ita fastigiorum duplex <span class="sans">T</span> uti notae dispositio extrinsecus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam.</div> -<div class="line">item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque</div> -<div class="line">superiorum distributio operosam detrahit molestiam</div> -<div class="line">sumptusque inminuit ex magna parte summam.</div> -<div class="line">ipsae vero columnae | in altitudine perpetua sub trabes <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem</div> -<div class="line">operi adaugere videntur.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 <span class="smcapuc">VI.</span> <i>HS</i>: sex <i>G</i>.</p> - -<p>3 angusti <i>S</i>.</p> - -<p>4 tribunal <i>x</i>.</p> - -<p>5 (<i>et</i> 6) hemicycli -<i>HG</i>, hemiciclyi (<i>hic</i>, hemicicly <i>v.</i> 6) <i>S</i>. | scematis <i>x</i>.</p> - -<p>7 pedes -(<i>bis</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>10 eaeque <i>H(G<sup>c</sup>)</i>, ęeque (<i>sic</i>) <i>S</i>, ea eque <i>G</i>.</p> - -<p>13 hemicyclium -<i>HG</i>, hemi ciclyū <i>S</i>.</p> - -<p>15 quoque (q̅q̅ <i>G</i>, <span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">qq</span></span>⁊ <i>SG<sup>c</sup></i>) versus <i>x</i>. | -quaternis <i>x</i>.</p> - -<p>16 trabes <i>G</i>: <i>om. HS</i>. | euerganeae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i> -(= everganeae <i>cf. Quicherat: Rev. arch. N. S. III, 71</i>).</p> - -<p>17 transtra -(<i>L</i>): trasta <i>x</i>.</p> - -<p>18 conlocatae (-ę <i>G</i>) <i>HG</i>, collocatę <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>20 T uti notae: tectinata <i>H</i>, tecti | nata <i>G</i>, tecti nata <i>S</i> (<i>ubi</i> -tecti <i>del. Quicherat</i>).</p> - -<p>25 trabes <i>G</i>: trabe <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_106" id="Page_106">[106]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius106">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para268">II</span> Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita</div> -<div class="line">| uti magnitudo symmetriae eorum foro respondeat. maxime <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt108" id="pagenum-alt108">108</a></span></div> -<div class="line">quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii</div> -<div class="line">sive civitatis. et si quadrata erit, quantum habuerit</div> -<div class="line">latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, sin autem <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ob|longa fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para269">2</span> praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino</div> -<div class="line">opere aut albario ad dimidiam partem altitudinis.</div> -<div class="line">quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in altitudinem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">| intellectui non poterit esse audientibus. cum autem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, morata</div> -<div class="line">priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para270">III</span> Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium</div> -<div class="line">diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in moenium conlocationibus est scriptum. per</div> -<div class="line">ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus</div> -<div class="line">detinentur et corpora propter voluptatem inmota</div> -<div class="line">patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">qui si a re|gionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para271">2</span> si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. etiamque</div> -<div class="line">providendum est ne impetus habeat a meridie. sol</div> -<div class="line">enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">neque | habens potestatem vagandi versando confervescit <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus</div> -<div class="line">umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para272">3</span> regiones et eligendae salubres. fundamentorum autem, si</div> -<div class="line">in montibus fuerint, facilior erit ratio, sed si necessitas <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">coegerit in plano aut pa|lustri loco ea constitui, solidationes <span class="linenum">(30)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 coni(l <i>G</i>)ungenda <i>HG</i>: adiungenda <i>S</i>.</p> - -<p>2 respondeant -<i>x</i>.</p> - -<p>6 con(m)ponatur <i>x</i>. | summae(-ę <i>GS</i>) con(cō <i>S</i>)posita <i>x</i> -(cōpositæ <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>7 lacunaris altitudine <i>x</i> (-ni <i>G<sup>c</sup></i>)</p> - -<p>15 ex(s <i>GS</i>)pectationibus -<i>x</i>.</p> - -<p>16 uti primo (<i>om.</i> in <i>et</i> libro) <i>ante corr. S</i>.</p> - -<p>17 immoeniū <i>G</i>.</p> - -<p>20 insiduntur (-t᷑ <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>23 eligitur <i>ante -corr. G</i>.</p> - -<p>24 ne <i>GS</i>: nene <i>H</i>.</p> - -<p>30 fuerit <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_107" id="Page_107">[107]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius107">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum</div> -<div class="line">de fundationibus aedium sa|crarum in tertio libro est <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt109" id="pagenum-alt109">109</a></span></div> -<div class="line">scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para273">4</span> gradationes ab substructione fieri debent. praecinctiones</div> -<div class="line">ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">neque altiores quam quanta | praecinctionis itineris <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sit latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient</div> -<div class="line">e superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis,</div> -<div class="line">quae sunt supra praecinctiones, verborum casus certa significatione</div> -<div class="line">ad aures pervenire. et ad summam ita est gubernandum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">uti linea cum ad imum gra|dum et ad summum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para274">5</span> ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos</div> -<div class="line">oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus</div> -<div class="line">sed ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">faciendos, uti cum populus dimittatur | de spectaculis, ne <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos</div> -<div class="line">sine inpeditione.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Etiam diligenter est animadvertendum ne sit locus</div> -<div class="line">surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para275">6</span> inpedia|tur resonantia. vox autem est spiritus fluens aeris, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">tactu sensibilis auditu. ea movetur circulorum rotundationibus</div> -<div class="line">infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso</div> -<div class="line">nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes, a centro <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci</div> -<div class="line">interpellaverit | aut aliqua offensio quae non patitur <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">designationes earum undarum ad exitus pervenire. itaque</div> -<div class="line">cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para276">7</span> disturbant | designationes. eadem ratione vox <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt110" id="pagenum-alt110">110</a></span></div> -<div class="line">uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua circuli planitie <span class="linenum">31</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>6 eicient e superiore parte <i>GS</i>: eicientem superiorem partem -<i>H</i>.</p> - -<p>8 pedibus <i>ante corr.</i> (<span class="split"><span class="top">s</span><span class="bottom">p̣</span></span>) <i>G<sup>c</sup></i>. | summis: suis <i>x</i>.</p> - -<p>9 sunt -<i>om. x</i> (<i>add. L</i>).</p> - -<p>15 sine: siue <i>HS et ante ips. corr. G</i>.</p> - -<p>22 in(m <i>SG<sup>c</sup></i>)pediantur <i>x</i>. | est: ut <i>x</i>.</p> - -<p>23 tactu: &(et <i>G</i>)actu -<i>x</i>.</p> - -<p>26 possint & vagantes <i>x</i>.</p> - -<p>31 uti: ita <i>x</i>. | ininaqua <i>H</i>, -inaquaẹ <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_108" id="Page_108">[108]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius108">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur</div> -<div class="line">et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut</div> -<div class="line">in aqua undarum designationibus, item | in voce cum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat</div> -<div class="line">secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para277">8</span> veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus</div> -<div class="line">vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes,</div> -<div class="line">| et quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">rationem ut quaecumque vox esset in scaena, clarior <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">et suavior ad spectatorum perveniret aures. uti enim</div> -<div class="line">organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum</div> -<div class="line">sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen</div> -<div class="line">ad | augendam vocem ratiocinationes ab antiquis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sunt constitutae. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para278">IV</span> Harmonice autem est musica litteratura obscura et</div> -<div class="line">difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt</div> -<div class="line">notae. quam si volumus explicare, necesse est etiam</div> -<div class="line">graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non</div> -<div class="line">habent appella|tiones. itaque ut potuero quam apertissime <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma</div> -<div class="line">subscribam finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para279">2</span> attenderit facilius percipere possit. vox enim mutationibus</div> -<div class="line">cum flectitur alias fit acuta alias gravis, duobusque</div> -<div class="line">modis movetur, | e quibus unus effectus habet continuatos <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">alter distantes. | continuata vox neque in finitionibus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt111" id="pagenum-alt111">111</a></span></div> -<div class="line">consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes</div> -<div class="line">non apparentes, intervalla autem media apparentia, uti</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 moventur <i>HS</i> (<i>G<sup>c</sup></i>): -etur <i>G</i> (<i>vox sc. non</i> κυκλικῶϲ, <i>sed</i> -ϲφαιρικῶϲ, <i>ut Stoici in Plac. phil. 4, 20 adn. M. Thiel: J. f. Phil. -155, 368</i>).</p> - -<p>2 in <i>om.</i> (et alt.) <i>x</i>.</p> - -<p>3 item (-ē <i>GS</i>) <i>x</i>: ita <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>5 secundā <i>G</i>: -dum <i>HS</i>.</p> - -<p>7 prosecuti <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>8 voces (-is <i>G<sup>c</sup></i>) scandentes -(-is <i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -<p>12 inaeneis <i>x</i>. ηχειοιϲ: haeae (heae <i>H<sup>c</sup></i>, -hæae <i>G</i>, heę <i>S</i>) <i>sic x</i>. | cordarum sonitū <i>x</i>.</p> - -<p>13 harmonicen -<i>H</i>, armonicen <i>GS</i>.</p> - -<p>16 Harmonice: Harmonia <i>HG</i>, Armonia -<i>S</i>.</p> - -<p>19 nonnullae (<i>H</i>, -le <i>G</i>, -lę <i>SG<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 potero <i>S</i>.</p> - -<p>21 aristoxenis <i>x</i>. | diagragma <i>G</i>.</p> - -<p>24 fiat <i>x</i>.</p> - -<p>26 distantis <i>H</i>.</p> - -<p>28 media parentia <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_109" id="Page_109">[109]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius109">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc enim nec</div> -<div class="line">unde incipit nec ubi desinit intel|legitur, sed quod ex <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus.</div> -<div class="line">per distantiam autem e contrario. namque cum flectitur</div> -<div class="line">inmutatione vox statuit se in alicuius sonitus finitione, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo constans</div> -<div class="line">apparet sensibus, uti in cantionibus | cum flectentes <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis</div> -<div class="line">ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet</div> -<div class="line">in sonorum patentibus finitionibus, mediana autem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">latentia intervallis obscurantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para280">3</span> Genera vero sunt modulationum tria, primum quod</div> -<div class="line">| Graeci nominant αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">διατονον. est autem harmoniae modulatio ab arte concepta,</div> -<div class="line">et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate</div> -<div class="line">modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero</div> -<div class="line">quod na|turalis est, facilior est intervallorum distantia. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in his tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones,</div> -<div class="line">quod harmonia tetrachordum et tonos et diheses <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">habet binas. dihesis autem est toni pars quarta, ita in</div> -<div class="line">hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati duo</div> -<div class="line">hemitonia in ordine sunt | composita, tertium trihemitonium <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">est intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium <span class="linenum">24</span></div> -<div class="line">hemitonium finit te|trachordi magnitudinem. ita in <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt112" id="pagenum-alt112">112</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 sed quod (quid <i>a. c. G</i>) <i>sic x</i>.</p> - -<p>3 gravis et (&) ex (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 inmutatione (<i>i. e.</i> immutatione <i>sec. S</i>) <i>anceps x</i>. | finitionem -(-nē <i>GS</i>) <i>x</i> (ἵϲτηϲιν αὑτὴν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ <i>Aristox.</i>).</p> - -<p>6 crebre -<i>HS</i>: crebro <i>G</i>.</p> - -<p>7 cum: circum <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>8 intervalles <i>H et a. c. S</i>.</p> - -<p>11 latentia: patentia (potentia <i>a. c. G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 armoniam (-ā <i>GS, -sic et 16. 22 etc.</i> arm. <i>x</i>) … chroma … diatonon <i>x</i>.</p> - -<p>14 ab -arte <i>G</i>: ad arte (<i>solus</i>) <i>H</i> (<i>unde</i> ad artē <i>S</i>, ab arte <i>LP</i>).</p> - -<p>15 ea -re cantio <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: ea recantio <i>HS</i>.</p> - -<p>19 tetrachordarū (<i>sic</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>20 (harmoniâ) tetrachordum: -dorum (-ū <i>GS</i>) <i>iterum x</i> (<i>del. -A. Wilmanns</i>). | dihesis <i>H</i>, diheris <i>G</i>, diesis <i>S</i> (dieses <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>21 diesis <i>x</i>.</p> - -<p>22 heminotio <i>H</i>. | diesis <i>HS</i>, dihesis <i>G</i> (dieses -<i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 trihemitonium (<i>Perrault</i>): trium hemitoniorum <i>x</i>.</p> - -<p>24 diatono toni: diatoni <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_110" id="Page_110">[110]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius110">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis et hemitonio</div> -<div class="line">sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque</div> -<div class="line">generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para281">4</span> designationem. igitur intervalla | tonorum et hemitoniorum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">tetrachordo in voce divisit natura finiitque terminationes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque</div> -<div class="line">certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam</div> -<div class="line">artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo</div> -<div class="line">comparant ad concentus convenientes eorum | perfectiones. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para282">5</span> Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">genere sunt <span class="smcapuc">X</span> et <span class="smcapuc">VIII</span>, e quibus <span class="smcapuc">VIII</span> sunt in tribus generibus</div> -<div class="line">perpetui et stantes, reliqui <span class="smcapuc">X</span> cum non uniter modulantur</div> -<div class="line">sunt vagantes. stantes autem sunt qui inter mobiles</div> -<div class="line">| interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">appellantur autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton,</div> -<div class="line">hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete</div> -<div class="line">diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles autem sunt qui</div> -<div class="line">in te|trachordo inter inmotos dispositi in generibus ex <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos</div> -<div class="line">meson, trite | synhemmenon, ＜paranete synhemmenon,＞ trite <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt113" id="pagenum-alt113">113</a></span></div> -<div class="line">diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para283">6</span> paranete hyperbolaeon. ei autem qua moventur, recipiunt</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 sunt <i>G: om. HS</i>.</p> - -<p>4 intervallo (intuallo <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 tetrachordo: -et(&)tetrachordorum <i>x</i>. | finitque <i>x</i>.</p> - -<p>8 fabricant: -faciunt <i>S</i>.</p> - -<p>10 pthongi <i>HS</i>, ptongi <i>S</i>.</p> - -<p>11 <span class="smcapuc">VIII</span> <i>HG</i>: octo <i>S</i>.</p> - -<p>12 non uniter (<i>qui sc.</i> οὐ μένουϲιν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ): com(con)muniter -<i>x</i>.</p> - -<p>13 mobiles sunt inter (ſ̄ int̄ <i>in ras. S<sup>c</sup></i>) positi <i>x</i>.</p> - -<p>16 proslambanomenos <i>GS</i>: iros lambanomenos <i>H</i>. | hypate -hypato (<i>H</i>, hipaton <i>G</i>, ypaton <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 hypate meson <i>G</i>: -hypateon meson <i>HS</i>. | nete synemmene (-emene <i>S</i>) <i>GS</i>: netesyn -exemmene <i>H</i>.</p> - -<p>18 diezeucmene <i>x</i>. | hyperboleon <i>x</i> (-laeon <i>infra -113, 2 et 15 H</i>).</p> - -<p>19 ex: et (&) <i>x</i>.</p> - -<p>20 parhypatae (-te <i>GS</i>) hypate -<i>x</i>.</p> - -<p>21 lichanos (licanos <i>G</i>) phalon <i>x</i>.</p> - -<p>22 trite (-re <i>H</i>) sy(i <i>G</i>)nemenu -tritediezeu(y <i>H</i>)gmenu (-n<span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">u</span></span>s <i>G</i>) paranete paranetediezeugmenu -<i>etc. x</i>. | paranete synhemmenon <i>om. x</i>.</p> - -<p>24 recipi<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">ẹ</span></span>nt -<i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_111" id="Page_111">[111]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius111">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">virtutes alias, intervalla enim et distantias habent crescentes.</div> -<div class="line">itaque | parhypate, quae in harmonia distat ab hypate <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet</div> -<div class="line">hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate</div> -<div class="line">distat hemitonium, in chroma translata progreditur duo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">hemitonia, in diatono distat ab hypate tria hemitonia.</div> -<div class="line">ita <span class="smcapuc">X</span> sonitus propter trans|lationes in generibus efficiunt <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para284">7</span> triplicem modulationum varietatem. tetrachorda autem</div> -<div class="line">sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur</div> -<div class="line">υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">coniunctum, quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum,</div> -<div class="line">quod διεζευγμενον nomi|natur, quintum, quod <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. concentus</div> -<div class="line">quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι</div> -<div class="line">dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para285">8</span> et diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason. ideoque</div> -<div class="line">et a numero nomina ceperunt, quod cum | vox constiterit <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in una sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit</div> -<div class="line">et pervenerit in quartam terminationem, appellatur</div> -<div class="line">diatessaron, in quintam diapente [in sextam diapason, in <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in nonam</div> -<div class="line">et dimidiam diapason et diapente, in <span class="smcapuc">XII</span> disdiapason].</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para286">9</span> non | enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut <span class="smcapuc">VI</span> aut <span class="smcapuc">VII</span> <span class="linenum">24</span></div> -<div class="line">pos|sunt consonantiae fieri, sed uti supra scriptum est, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt114" id="pagenum-alt114">114</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 (<i>etc.</i>) armonia <i>x</i>.</p> - -<p>3 dimidium <i>om. x</i>. | inchroma transmutata -<i>G</i>, inchromatra mutata <i>H</i>, incromata mutata <i>S</i>.</p> - -<p>4 quae: -qui <i>x</i>. | lichanus <i>x</i>.</p> - -<p>5 traslata <i>G</i>.</p> - -<p>10 hypaton … meson … -sinhemmenon (<i>HG</i>, sinemmenon <i>G<sup>c</sup></i>, synemenon <i>S</i>) … diezeu(i <i>H</i>)gmenon -… hyperboleon <i>x</i>.</p> - -<p>14 graeceque (-q⁊) syn(m <i>GS</i>)phoniae(e) -<i>x</i>.</p> - -<p>15 sex <i>HG</i>: <span class="smcapuc">VI</span>. <i>S</i>. | diapason et diatessaron, diapason -et diapente: & diatessaron & disdiapente <i>H</i>, et disdiatessa(e -<i>S</i>)ron et dis(bis- <i>S</i>)diapente <i>GS(LP)</i>.</p> - -<p>16 & bisdiapason -<i>S</i>.</p> - -<p>17 coeperunt <i>x</i>.</p> - -<p>20 in sextam—(22) <span class="smcapuc">XII</span> disdiapason: <i>est -additio interpolatoris</i> (<i>A. Wilmanns: Comm. in hon. Mommseni -1877 p. 259</i>) <i>cf. supra ad p. 67, 7</i>. | in octavam et dimidiam—(22) -<span class="smcapuc">XII</span>. disdiapason <i>om. S</i>.</p> - -<p>22 et (diapente) <i>om. x</i>.</p> - -<p>24 nec intertia -aut sexta aut septem (<i>sic HG</i>, septi<sup>ma</sup> <i>S</i>) <i>x</i> (<i>corr. Wilmanns</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_112" id="Page_112">[112]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius112">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason convenientiae</div> -<div class="line">ex natura vocis congruentis habent finitiones,</div> -<div class="line">et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui</div> -<div class="line">graece φθογ|γοι dicuntur]. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para287">V</span> Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri eaque ita</div> -<div class="line">fabricentur ut cum tangantur, sonitum facere possint inter</div> -<div class="line">se diatessaron diapente et ex ordine ad disdiapason. postea</div> -<div class="line">| inter sedes theatri constitutis cellis, ratione musica ibi <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque</div> -<div class="line">inversa et habeant in parte quae spectat ad scaenam</div> -<div class="line">suppositos cuneos ne minus altos semipedem, contraque</div> -<div class="line">eas cellas | relinquantur aperturae inferiorum graduum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para288">2</span> cubilibus longae pedes duo, altae semipedem. designationes <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">autem eorum, quibus in locis constituantur, sic explicentur.</div> -<div class="line">si non erit ampla magnitudine theatrum, media</div> -<div class="line">altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim</div> -<div class="line">cellae duodecim aequa|libus intervallis distantes confornicentur, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">uti ea echea quae supra scripta sunt ad neten <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">hyperbolaeon sonantia in cellis quae sunt in cornibus extremis,</div> -<div class="line">utraque parte prima conlocentur, secunda ab extremis</div> -<div class="line">diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron</div> -<div class="line">ad paramesen, quarta ad neten | synhemmenon, quinta diatessaron <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt115" id="pagenum-alt115">115</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 concentus: coventus <i>H</i>, conventus <i>G</i>, c̄uentꝰ <i>S</i>. | qui—(4) -dicuntur <i>del. Reber</i> (<i>cf. p. 112, 11</i>).</p> - -<p>4 pthongi <i>H</i>, ptongi -<i>GS</i>.</p> - -<p>6 ita <i>om. G</i> (<i>suppl. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>8 diatesseron (<i>hic et in seqq. -semper</i>) <i>G</i>. | et <i>om. x</i>.</p> - -<p>11 locum—(12) habeant <i>bis scripta -in H</i> (<i>priora del. H<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>13 semipede <i>x</i>. | contraque—(15) -semipede <i>om. S</i>.</p> - -<p>14 inferior<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">e</span></span>m <i>H</i>. | graduū <i>G</i>: gradibus <i>HS</i>.</p> - -<p>15 semipede <i>x</i>. | 17 si aū (autem) non <i>S</i>.</p> - -<p>20 ea echea: eae -(eę <i>S</i>) echo <i>x</i>. | ad netḥ̇en <i>G<sup>c</sup></i>: adnetent <i>H</i>, ad nete <i>S</i>.</p> - -<p>21 sonentia <i>H</i> (<i>non GS</i>).</p> - -<p>23 ad neten diezeugmenon: ad neten -(<i>H</i>, nete <i>S</i>, netḥ̇en <i>G<sup>c</sup></i>) sy(i <i>G</i>)nhemmenu (<i>HG</i>, synemenu <i>S</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>24 ad paramesen: adnethen (<i>HG</i>, neten <i>S</i>, netḥ̇en <i>G<sup>c</sup></i>) ad -paramesen (-son <i>S</i>) <i>x</i>. | adneten (nethen <i>H</i>) sin hemmenu (<i>H</i>, -sinhemenu <i>G</i>, synemenu <i>S</i>) <i>x</i>. | quinta ad diatessaron <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_113" id="Page_113">[113]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius113">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para289">3</span> medio unum diatessaron ad hypaten hypaton. ita hac ratiocinatione</div> -<div class="line">vox a scaena uti ab centro profusa se circumagens</div> -<div class="line">tactuque feriens singulorum vasorum | cava excitaverit <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">auctam claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo</div> -<div class="line">dividatur in partes IIII, uti tres efficiantur regiones</div> -<div class="line">cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos,</div> -<div class="line">tertia diatoni. et ab imo quae erit prima, | ea ex <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para290">4</span> est. in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen</div> -<div class="line">hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis</div> -<div class="line">ab his diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis</div> -<div class="line">ad chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad | chromaticen <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen</div> -<div class="line">hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para291">5</span> diatessaron habet consonantiae communitatem. in medio</div> -<div class="line">nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia</div> -<div class="line">qualitas in chromatico | genere symphoniae consonantiam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">potest habere. in summa vero divisione et regione cellarum</div> -<div class="line">in cornibus primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata</div> -<div class="line">vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon</div> -<div class="line">＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis</div> -<div class="line">diatessaron ad diatonon me|son, quintis diatessaron ad <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon,</div> -<div class="line">in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon</div> -<div class="line">diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para292">6</span> communitates. haec autem | si qui voluerit ad <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt116" id="pagenum-alt116">116</a></span></div> -<div class="line">perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 et: ex <i>x</i>.</p> - -<p>13 diezeugmenon <i>S</i>: -nu <i>HG</i>. | intert(c <i>G</i>)iis -diatessa(e <i>G</i>)ron ad chr. sy(i <i>G</i>)nhemmenu (synemenu <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 parames<span class="split"><span class="top">e</span><span class="bottom">ọ</span></span>n <i>G<sup>c</sup></i>. | ea <i>om. x</i>. | ad (chr.): in <i>x</i>.</p> - -<p>17 hyperboleū -<i>S</i>. | synemmenon <i>Wilmanns</i>: meson <i>x</i>.</p> - -<p>18 habeant <i>x</i>.</p> - -<p>19 sonitum -(-ū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 (<i>et seqq. exc. v. 24</i>) diatonum (-ū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>24 diezeugmenon <i>om. x</i>. | tertiis diatessa(e <i>G</i>)ron addiatonon -(-n̄ <i>G</i>) sy(i <i>G</i>)nhemenon (<i>HG</i>, synemenon <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>28 diapson <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_114" id="Page_114">[114]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius114">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus</div> -<div class="line">magno vigore et industria generatim divisis modulationibus</div> -<div class="line">constitutum reliquit. de quo si qui ratiocina|tionibus his <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">attenderit, ab natura vocis ad audientium delectationes</div> -<div class="line">facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para293">7</span> Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae</div> -<div class="line">facta esse neque ullam rationem harum rerum in his</div> -<div class="line">fuisse, sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra</div> -<div class="line">tabulatio|nes habent complures, quas necesse est sonare. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae</div> -<div class="line">valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam</div> -<div class="line">vocis. cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur,</div> -<div class="line">id est ex structura | caementorum, lapide, marmore, quae <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt explicandae. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para294">8</span> sin autem quaeritur in quo theatro ea sint</div> -<div class="line">facta, Romae non possumus ostendere sed in Italiae regionibus</div> -<div class="line">et in pluribus Graecorum civitatibus, etiamque auctorem</div> -<div class="line">habemus Lucium Mum|mium, qui diruto theatro Corinthiorum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aedem Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti,</div> -<div class="line">qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter</div> -<div class="line">inopiam fictilibus doliis ita sonantibus electis hac ratiocinatione</div> -<div class="line">compositis perfecerunt utilissimos | effectus. <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para295">VI</span> Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato</div> -<div class="line">circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor</div> -<div class="line">| scribantur trigona paribus lateribus et intervallis, quae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt117" id="pagenum-alt117">117</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 ad naturas vocis & audientium <i>x</i>.</p> - -<p>6 quod (<i>H</i>, <span class="split"><span class="top">đ</span><span class="bottom">q</span></span> <i>S</i>) -annis <i>HS</i>, quot annis <i>G</i>.</p> - -<p>8 errauit <i>x</i>.</p> - -<p>9 tribulationes <i>G</i>.</p> - -<p>10 citharo edis <i>H</i>, citharoedis <i>S</i>, -rędis <i>G</i>.</p> - -<p>12 valbas <i>x</i> (valvas -<i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>14 lapido <i>H</i> (-de <i>GS</i>).</p> - -<p>15 echeis: exhis <i>x</i>. | hac rationes -(<i>sic H</i>, hac ratione <i>GS</i>, hę rationes <i>L</i>) sunt (ſ̄ <i>S</i>) explicandae -(-ę <i>S</i>, -e <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 regiones <i>HG</i>, regione <i>S</i> (= <i>L ex corr.</i>).</p> - -<p>19 lucium: <i>sic x</i>.</p> - -<p>20 ea ae(ę <i>S</i>)nea (<i>sc.</i> echea <i>v. 16</i>) <i>sic x</i>.</p> - -<p>21 etiam <i>HG</i>: aū (autem) <i>S</i>.</p> - -<p>22 propter <i>om. S</i>.</p> - -<p>23 doleis -<i>x</i>.</p> - -<p>27 rotundationis <i>GS</i>: rutundationes <i>H</i>.</p> - -<p>28 paribus <i>GS</i>: -partibus <i>H</i>. | et <i>om. x</i>. | quae <i>om. x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_115" id="Page_115">[115]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius115">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim</div> -<div class="line">signorum caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex musica</div> -<div class="line">convenientia astrorum ratiocinantur. ex his trigonis</div> -<div class="line">cuius latus fuerit | proximum scaenae, ea regione qua praecidit <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, quae</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para296">2</span> disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem. ita</div> -<div class="line">latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes</div> -<div class="line">artifices in scaena | dant operam, in orchestra autem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">senatorum sunt sedibus loca designata. et eius pulpiti <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">altitudo sit ne plus pedum quinque, uti qui in orchestra</div> -<div class="line">sederint, spectare possint omnium agentium gestus. cunei</div> -<div class="line">spectaculorum in theatro ita dividantur uti anguli trigonorum,</div> -<div class="line">qui currunt circum curvaturam cir|cinationis, dirigant <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ascensus scalasque inter cuneos ad primam praecinctionem, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">supra autem alternis itineribus superiores cunei</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para297">3</span> medii dirigantur. i autem qui sunt in imo et dirigunt</div> -<div class="line">scalaria, erunt numero <span class="smcapuc">VII</span>, reliqui quinque scaenae designabunt</div> -<div class="line">compositionem, et unus medius contra se | valvas <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">regias habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra hospitaliorum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">designabunt compositionem, extremi duo spectabunt</div> -<div class="line">itinera versurarum. gradus spectaculorum ubi subsellia</div> -<div class="line">componantur ne minus alti sint palmipedem, ＜ne</div> -<div class="line">plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum ne plus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para298">4</span> pedes duo semis, | ne minus pedes duo constituantur. tectum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">porticus quod futurum est in summa gradatione, cum</div> -<div class="line">scaenae altitudine | libratum prospiciatur, ideo quod vox <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt118" id="pagenum-alt118">118</a></span></div> -<div class="line">crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet.</div> -<div class="line">namque si non erit aequale, quo minus fuerit</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 circinnationes (<i>hic</i>) <i>HS</i> (circinationis <i>G</i>). | duodecim <i>HS</i>: <span class="smcapuc">XII</span>. -<i>G</i>.</p> - -<p>2 descriptione <i>om. x</i> (<i>add. Joc.</i>). | astro(a <i>G</i>)logi <i>x</i>.</p> - -<p>4 quae(ę -<i>G</i>) prae(ę <i>G</i>)cidit <i>HG</i>, quę p̄cedit <i>S</i>.</p> - -<p>5 finiatur <i>GS</i>: -antur <i>H</i>.</p> - -<p>9 in caena <i>H</i>.</p> - -<p>14 circinationes <i>HS</i> (-nis <i>G</i>).</p> - -<p>17 i: hi <i>x</i> (<i>cf. -p. 26, 26. 217, 3. sed</i> ei <i>p. 113, 3. 114, 3. 222, 3. 276, 13</i>).</p> - -<p>20 ac -<i>om. x</i>.</p> - -<p>23 con(ō <i>S</i>)ponantur gradus ne minus <i>x</i>. | alti sint -palmo pede (| <i>H</i>) et dig. <i>x</i>.</p> - -<p>24 digito<sup>s</sup> sex (<i>ante ras.</i>) <i>G</i>: digito -sex (<span class="smcapuc">.VI.</span> <i>S</i>) <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>27 per(ꝑ <i>GS</i>)spiciatur <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_116" id="Page_116">[116]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius116">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">altum, vox praeripietur ad eam altitudinem ad quam perveniet</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para299">5</span> primo. orchestra inter | gradus imos quam diametron <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">habuerit, eius sexta pars sumatur, et in cornibus</div> -<div class="line">utrimque ad aditus eius mensurae perpendiculo inferiores</div> -<div class="line">sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi constituantur <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">itinerum supercilia. ita enim satis altitudinis habebunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para300">6</span> eorum confornicationes. scaenae longi|tudo ad orchestrae <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">diametron duplex fieri debet. podii altitudo ab libramento</div> -<div class="line">pulpiti cum corona et lysi duodecuma orchestrae diametri.</div> -<div class="line">supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">parte eiusdem diametri, epistylia et ornamenta earum</div> -<div class="line">columnarum altitudinis quinta parte. plu|teum insuper <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">cum unda et corona inferioris plutei dimidia parte. supra</div> -<div class="line">id pluteum columnae quarta parte minore altitudine sint</div> -<div class="line">quam inferiores, epistylia et ornamenta earum columnarum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quinta parte. item si tertia episcenos futura erit, mediani</div> -<div class="line">plutei summum sit dimidia parte, columnae | summae medianarum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">minus altae sint quarta parte, epistylia cum coronis</div> -<div class="line">earum columnarum item habeant altitudinis quintam</div> -<div class="line">partem. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para301">7</span> Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes</div> -<div class="line">rationes et effectus possunt respondere, sed oportet</div> -<div class="line">archi|tectum animadvertere quibus proportionibus necesse sit <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magnitudinem</div> -<div class="line">operis temperari. sunt enim res quas et in <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ad (quam) <i>om. x</i>.</p> - -<p>2 grados <i>HS</i>. | quam: quod (qđ <i>G</i>, <span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">q</span></span>d <i>S</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>3 sumatur <i>G</i>: sum|matur <i>H</i>, sūmatur <i>S</i>.</p> - -<p>4 utrum(ū- <i>GS</i>)que -aditus <i>x</i>. | perpendiculum (-ū <i>GS</i>) <i>x</i> | interiores <i>x</i>.</p> - -<p>5 qua -<i>Phil.</i>: quae (quę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 altitudinem (-ē) <i>x</i>.</p> - -<p>8 duplex <i>G</i>: -dupl& <i>H</i>, dupla <i>S</i>.</p> - -<p>9 duodecu(i <i>S</i>)mam (-ā <i>GS</i>) <i>x</i>. | orchistrę -<i>S</i>. | diametris (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>12 quinta <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: quarta <i>G</i>.</p> - -<p>14 quarta <i>HS<sup>c</sup> G<sup>c2</sup></i>: quarte <i>GS</i> (-tę <i>G<sup>c1</sup></i>).</p> - -<p>15 epi(y <i>HS</i>)sti(y <i>S</i>)lium -(-ū <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 episcenos <i>HG</i>, episkenos <i>S</i> (<i>qui -in seqq. scribit</i> skenam <i>quam antea</i> scęnam).</p> - -<p>17 (d. p.) columnae. -summae media parte columnae. summae medianarum -minus <i>H</i>, colūnę sūmę media parte colūnę. sūmę medianarū -minus <i>S</i>, colūnę summę media parte. colūnę sūmę medianarū -minus <i>G</i>.</p> - -<p>22 oport&S: oportere <i>HG</i>.</p> - -<p>25 temperari: <i>cf. p. 277, 12</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_117" id="Page_117">[117]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius117">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine</div> -<div class="line">fieri pro|pter usum, uti gradus diazomata pluteos itinera <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt119" id="pagenum-alt119">119</a></span></div> -<div class="line">ascensus pulpita tribunalia et si qua alia intercurrunt ex</div> -<div class="line">quibus necessitas cogit discedere ab symmetria ne inpediatur</div> -<div class="line">usus. non minus si qua exiguitas copiarum, id est <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">marmoris, ma|teriae reliquarumque rerum quae parantur, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in opere fuerit, paulum demere aut adicere, dum id ne</div> -<div class="line">nimium inprobe fiat sed cum sensu, non erit alienum.</div> -<div class="line">hoc autem erit si architectus erit usu peritus, praeterea</div> -<div class="line">ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para302">8</span> | Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicatas <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ita uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra</div> -<div class="line">ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus</div> -<div class="line">comparata, quae loca Graeci περιακτουϲ dicunt ab eo</div> -<div class="line">quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe habentes <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sin|gulae tres species ornationis, quae cum aut fabularum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">mutationes sunt futurae seu deorum adventus cum</div> -<div class="line">tonitribus repentinis, versentur mutentque speciem ornationis</div> -<div class="line">in fronte. secundum ea loca versurae sunt procurrentes,</div> -<div class="line">quae efficiunt una a foro, altera a peregre aditus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para303">9</span> in scaenam. genera | autem sunt scaenarum tria, unum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium satyricum.</div> -<div class="line">horum autem ornatus sunt inter se dissimili disparique</div> -<div class="line">ratione, quod tragicae deformantur columnis et</div> -<div class="line">fastigiis et signis reliquisque regalibus rebus, comicae <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">autem aedificiorum privatorum et mae|nianorum habent <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">speciem prospectusque fenestris dispositos imitatione, communium</div> -<div class="line">aedificiorum rationibus, satyricae vero ornantur</div> -<div class="line">arboribus speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus</div> -<div class="line">in topiodis speciem deformatis. <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 diazumata <i>x</i>.</p> - -<p>3 qualia <i>S</i>.</p> - -<p>7 fuerit: defuerint <i>x</i>.</p> - -<p>10 nobili <i>S</i>.</p> - -<p>11 explicitas <i>x</i>.</p> - -<p>14 periactus <i>x</i>.</p> - -<p>15 trigonos -<i>HS</i>, trigones <i>G</i>.</p> - -<p>16 singulae: insingula <i>x</i>. | ornationisque <i>G</i>, --nesque <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>17 mutationis <i>H</i> (-nes <i>GS</i>).</p> - -<p>18 repentinise -aversentur <i>H</i>, repentinis ea versentur <i>GS</i>.</p> - -<p>19 infrontes <i>x</i>.</p> - -<p>26 moenianorum <i>HS</i>.</p> - -<p>27 profectus <i>x</i>.</p> - -<p>30 intopeodi speciem -(-ē <i>GS</i>) deformati <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_118" id="Page_118">[118]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius118">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para304">VII</span> In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus</div> -<div class="line">sunt | facienda, quod primum in ima circinatione ut in <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt120" id="pagenum-alt120">120</a></span></div> -<div class="line">latino trigonorum <span class="smcapuc">IIII</span>, in eo quadratorum trium anguli</div> -<div class="line">circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus est</div> -<div class="line">proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ea regione de|signatur finitio proscaenii. et ab ea regione <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea designatur,</div> -<div class="line">in qua constituitur frons scaenae, per centrumque</div> -<div class="line">orchestrae a proscaenii regione parallelos linea describitur</div> -<div class="line">et qua secat circinationis lineas dextra ac sinistra <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">in cornibus hemicyclii | centra signantur, et circino conlocato <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in dextro ab intervallo sinistro circumagitur circinatio</div> -<div class="line">ad proscaenii sinistram partem, item centro conlocato</div> -<div class="line">in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para305">2</span> ad proscaenii dextram partem. ita e tribus centris hac <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">descriptione ampliorem habent orchestram Graeci | et scaenam <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod λογειον</div> -<div class="line">appellant, ideo quod eo se tragici et comici actores</div> -<div class="line">in scaena peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram</div> -<div class="line">praestant actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">graece separatim nominantur. eius logei altitudo non</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 hisdem <i>x</i>.</p> - -<p>5 curvaturā <i>G</i>: -ra <i>HS</i>.</p> - -<p>7 curvaturę | par -ꝑ̇allelos linea describitur (<i>om.</i> allelos—regione 7-9) <i>G</i>.</p> - -<p>9 orchistrę <i>S</i>. | a <i>om. x</i>. | per allelos <i>H et</i> (ꝑallelos) <i>G</i>, parallelos -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>10 qua: quae (quę <i>GS</i>) <i>x</i> (<i>ut 118, 7. 117, 5</i>). | -circinationis <i>GS<sup>c</sup></i>: -nes <i>HS</i>.</p> - -<p>11 hemi(<i>HS</i>, emi- <i>G</i>)cycli <i>x</i>.</p> - -<p>12 dextra <i>x</i>. | circumagatur <i>x</i>.</p> - -<p>13 sinistram: dextram <i>x</i>, <i>ubi -sic</i> ad proscaenii dextram partem ita tribus centris hac describtione -ampliorem habent. Item centro conlocato in sinistro -cornu ab intervallo dextro circumagitur ad proscaenii dextram -partem orchestram … <i>H et appositis compendiis vulg. GS id -est omnes codices: sc. quod ait K. Dumon</i> (<i>Mnemosyne 1892 -p. 427 et 424</i>), <i>ad optimos codices Iocundum—sic iste appellatur, -non Iucundus—textum constituisse</i> (<i>quem praeter eos id -est suo arbitrio constituit</i>), <i>hoc nihili est</i>.</p> - -<p>15 e <i>om. x</i>.</p> - -<p>17 longion -<i>x</i>.</p> - -<p>18 eos tragici <i>HG</i>, eo stragici <i>S</i> (<i>cf. p. 241, 14. 17. 21</i>).</p> - -<p>19 orchistrā <i>S</i>.</p> - -<p>20 et thimelici <i>G</i>: & hymelici <i>H</i>, & himelici -<i>S</i>.</p> - -<p>21 logei: loci <i>x</i>. | no|minis <i>ante corr. G</i> (n̄ minꝰ <i>S</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_119" id="Page_119">[119]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius119">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| minus debet esse pedum <span class="smcapuc">X</span>, non plus duodecim. gradationes <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum</div> -<div class="line">angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione</div> -<div class="line">inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam</div> -<div class="line">quotiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para306">VIII</span> | Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt121" id="pagenum-alt121">121</a></span></div> -<div class="line">sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum uti sit</div> -<div class="line">electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa</div> -<div class="line">resiliens incertas auribus referat significationes. sunt enim <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">nonnulli | loci naturaliter inpedientes vocis motus, uti <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">dissonantes qui graece dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes</div> -<div class="line">qui apud eos nominantur περιηχουντεϲ, item resonantes</div> -<div class="line">qui dicuntur αντηχουντεϲ, consonantesque quos appellant</div> -<div class="line">ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt in quibus vox prima cum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">est elata in altitu|dinem, offensa superioribus solidis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para307">2</span> vocis elationem, circumsonantes autem in quibus circumvagando</div> -<div class="line">coacta exsolvens in medio, sine extremis casibus</div> -<div class="line">sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione, resonantes <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">vero in quibus cum | in solido tactu percussa resiliat, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">imagines exprimendo novissimos casus duplices faciat</div> -<div class="line">auditu. item consonantes sunt in quibus ab imis auxiliata</div> -<div class="line">cum incremento scandens egrediatur ad aures diserta verborum</div> -<div class="line">claritate. ita si in locorum electione fuerit diligens <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">animadversio, emendatus erit | prudentia ad utilitatem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in theatris vocis effectus. formarum autem descriptiones</div> -<div class="line">inter se discriminibus his erunt notatae uti quae ex quadratis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 duodecim <i>H</i>: <span class="smcapuc">XII</span>. <i>GS</i>.</p> - -<p>5 amplificantur <i>HS</i>: -cabuntur -<i>G</i>.</p> - -<p>8 enī | advertendum <i>H</i>. | utiselectus (-os <i>H</i>) <i>HG</i> (ut is electus -<i>G<sup>c</sup>)</i>, uti sit lectus <i>S</i>.</p> - -<p>12 greci <i>a. c. G</i>. | caticontes (-<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">c</span></span>ontes <i>S</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>13 periechontes (-<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">c</span></span>ontes <i>S</i>, -contes <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 antechontes -<i>x</i>.</p> - -<p>15 synechontas <i>HS</i>: sinechontes <i>G</i>.</p> - -<p>17 residens <i>GS</i>: --dent <i>H</i>. | inimū <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>19 exsolvens (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>sc.</i> διαϲπείρουϲα τὰ ϲυνεχόμενα).</p> - -<p>21 resiliant <i>x</i>.</p> - -<p>22 faciunt <i>x</i>.</p> - -<p>24 disserta <i>x</i>.</p> - -<p>28 uti quae: itaque (-ę <i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_120" id="Page_120">[120]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius120">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">designentur, Graecorum habeant usus, latina e paribus</div> -<div class="line">lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui</div> -<div class="line">voluerit uti, emendatas efficiet theatrorum perfectiones.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para308">IX</span> | Post scaenam porticus sunt constituendae, uti cum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus quo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">se reci|piat ex theatro choragiaque laxamentum habeant ad <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt122" id="pagenum-alt122">122</a></span></div> -<div class="line">comparandum. uti sunt porticus Pompeianae itemque</div> -<div class="line">Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum, et</div> -<div class="line">exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles</div> -<div class="line">| columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">e spoliis Persicis pertexit, idem autem etiam incensum</div> -<div class="line">Mithridatico bello rex Ariobarzanes restituit,</div> -<div class="line">Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus ex utraque parte</div> -<div class="line">scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae diligentiores</div> -<div class="line">habuerunt architectos | circa theatra sunt porticus et <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para309">2</span> ambulationes. quae videntur ita oportere conlocari uti</div> -<div class="line">duplices sint habeantque exteriores columnas doricas cum</div> -<div class="line">epistyliis et ornamentis ex ratione modulationis perfectas.</div> -<div class="line">latitudines autem earum ita oportere fieri videntur uti</div> -<div class="line">quanta altitudine columnae fuerint exterio|res, tantam <span class="linenum">20 (15)</span></div> -<div class="line">latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum</div> -<div class="line">ad medias et a medianis ad parietes qui circumcludunt</div> -<div class="line">porticus ambulationes. medianae autem columnae</div> -<div class="line">quinta parte altiores sint quam exteriores, sed aut ionico</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para310">3</span> aut corintho genere deformentur. columnarum autem <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">| proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quibus in aedibus sacris scripsi. aliam enim in deorum</div> -<div class="line">templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus et</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 designentur … habeant <i>HS</i>: designantur … habent <i>G</i>.</p> - -<p>2 latine (-ę <i>G<sup>c</sup></i>) raribus <i>x</i>.</p> - -<p>8 eumenici <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, eum meneci -<i>G</i>. | fanum (<i>sic</i>): <i>cf. Dörpfeld: Mitteilungen des arch. Inst. Athen. -Abt. XIII</i> (<i>1888</i>), <i>102</i>.</p> - -<p>10 milis <i>x</i>. | antemnis (<i>non</i> antennis) -<i>sic omnes</i> (<i>GHSLPvlch</i>) <i>etiam p. 254, 7</i>.</p> - -<p>13 smyrnae (-ę <i>S</i>) -<i>HS</i>, smirne <i>G. cf. p. 85, 11 etc.</i> | sirationiceum (si ration<span class="split"><span class="top">i</span><span class="bottom">e</span></span> ceū -<i>S</i>, siratio niceum <i>G</i>) <i>x</i>. | trabibus <i>HS</i>, tradibus <i>G</i>. | parte ut -scaene (<i>H</i>, skęnę <i>S</i>, scene <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 modulationis <i>S</i>: -nes <i>HG</i>.</p> - -<p>20 altitudo <i>x</i>. | fuerit <i>x</i>.</p> - -<p>25 autem <i>G: om. HS</i>.</p> - -<p>26 hisdem <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_121" id="Page_121">[121]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius121">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ceteris operibus subtilitatem. itaque si dorici generis</div> -<div class="line">erunt columnae, dimetiantur earum altitudines cum capitulis</div> -<div class="line">in partes <span class="smcapuc">XV</span>. | ex eis partibus una constituatur et <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis erit</div> -<div class="line">explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">modulorum, intercolumnium quinque et moduli dimidia</div> -<div class="line">parte, altitudo columnae praeter capitulum <span class="smcapuc">XIIII</span> modulorum,</div> -<div class="line">capituli altitudo moduli unius, | latitudo modulorum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt123" id="pagenum-alt123">123</a></span></div> -<div class="line">duorum et moduli sextae partis. ceteri operis modulationes</div> -<div class="line">uti in aedibus sacris in libro <span class="smcapuc">IIII</span> scriptum est ita <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para311">4</span> perficiantur. sin autem ionicae columnae fient, scapus</div> -<div class="line">praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem</div> -<div class="line">di|vidatur et ex his una crassitudini columnae detur, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">＜spira＞ cum plintho dimidia crassitudine constituatur,</div> -<div class="line">capituli ratio ita fiat uti in libro tertio est demonstratum. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">si corinthia erit, scapus et spira uti in ionica, capitulum</div> -<div class="line">autem quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita</div> -<div class="line">habeant rationem. in stylo|batisque adiectio quae fit per <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">scamillos inpares, ex descriptione quae supra scripta est</div> -<div class="line">in libro tertio sumatur. epistylia coronae ceteraque omnia <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum</div> -<div class="line">explicentur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para312">5</span> Media vero spatia quae erunt subdiu inter porticus,</div> -<div class="line">| adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">habent magnam salubritatem, et primum oculorum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter motionem</div> -<div class="line">corporis influens perlimat speciem et ita auferens</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 demeṇ̇tiantur <i>G<sup>c</sup></i>: demetriantur <i>HS</i>.</p> - -<p>5 in imo: in primo -<i>x</i>. | <span class="split"><span class="top">c</span><span class="bottom">g</span></span>rassitudo (<i>sic</i>) <i>S</i> (<i>ut</i> grassior <i>S 105, 19 etc.</i>).</p> - -<p>10 <span class="smcapuc">IIII</span>. <i>HG</i>: -quarto <i>S</i>.</p> - -<p>11 scaphus <i>HS</i> (<i>P</i>, scapus <i>GL</i>), <i>sed v. 7</i> scapus -<i>HLG</i> (<i>ubi</i> scaphus <i>retinent SP</i>). scaphorum <i>HS(L)</i> <i>etiam 98, 18. -diff. 238, 3</i>.</p> - -<p>12 octo <i>HG</i>: <span class="smcapuc">VIII.</span> <i>S</i>.</p> - -<p>13 una <i>G: om. HS</i>.</p> - -<p>14 spira <i>om. x</i>. | constituantur <i>x</i>.</p> - -<p>18 in (styl.) <i>om. x</i> (<i>cf. p. 80, 7</i>).</p> - -<p>19 scabillos (<i>HG</i>, scabyllos <i>S</i>) inpartes <i>x</i> (<i>cf. p. 77, 2. 3, ubi</i> -scabellos <i>cod. P</i>. scabilla <i>Cato 10, 5</i>. scabellum ὑποπόδιον <i>CGL -<span class="smcapuc">II</span>, 179</i>).</p> - -<p>23 subdiu (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>ut 124, 2. 143, 21. 164, 10 ubi rec.</i> -sub divo).</p> - -<p>24 hyp&(et <i>G</i>) rę <i>x</i>.</p> - -<p>26 subtilis <i>G</i>: sub(p <i>S</i>)tiles <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_122" id="Page_122">[122]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius122">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem</div> -<div class="line">relinquit. | praeterea cum corpus motionibus in ambulatione <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit</div> -<div class="line">plenitates extenuatque dissipando quod plus inest</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para313">6</span> quam corpus potest sustinere. hoc autem ita esse ex eo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">licet animadvertere, quod sub tectis cum sint aquarum</div> -<div class="line">fontes aut etiam sub terra | palustris abundantia, ex his <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque</div> -<div class="line">locis cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis</div> -<div class="line">et abundantibus excitat umores et conglobatos in altitudinem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">tollit. ergo si ita videtur uti in hypaethris locis</div> -<div class="line">ab aere umores ex corporibus exsu|gantur molestiores, <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">quemadmodum ex terra per nebulas vi|dentur, non puto <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt124" id="pagenum-alt124">124</a></span></div> -<div class="line">dubium esse quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque</div> -<div class="line">conlocari oporteat in civitatibus ambulationes. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para314">7</span> eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit</div> -<div class="line">faciendum. fodiantur et exinaniantur quam | altissime. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">dextra atque sinistra structiles cloacae fiant inque earum</div> -<div class="line">parietibus qui ad ambulationem spectaverint, tubuli instruantur</div> -<div class="line">inclinati fastigio in cloacas. his perfectis compleantur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone eae</div> -<div class="line">ambulationes sternantur et exaequentur. ita propter | carbonum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">raritatem naturalem et tubulorum in cloacas instructionem</div> -<div class="line">excipientur aquarum abundantiae, et ita siccae</div> -<div class="line">et sine umore perfectae fuerint ambulationes. <span class="linenum">25</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para315">8</span> Praeterea in his operibus thesauri sunt civitatibus in</div> -<div class="line">necessariis rebus a maioribus constituti. in conclusionibus</div> -<div class="line">| enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">lignorum. sal enim facile ante inportatur, frumenta publice</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 relinquit <i>G</i>: reliquit(d <i>H</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>3 exsugendo (<i>G</i>, exugendo -<i>H</i>): exuendo <i>S</i>.</p> - -<p>4 extenuatque <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: extenuatique <i>H et ante -ras. S</i>.</p> - -<p>10 abundantibus (<i>L</i>): -tius <i>H et</i> (<i>qui om.</i> et) <i>S</i>. | et -exconglobatos <i>x</i> (ex <i>del. ed.</i>).</p> - -<p>12 exsugantur <i>G</i>: exugantur -<i>HS</i>.</p> - -<p>14 hyp&(et <i>G</i>)risque <i>x</i> (<i>cf. p. 150, 27. 23. Cass. Fel. -p. 14, 6. 15, 4. 16, 7. 177, 20, Theod. Pr. p. 57, 2 etc.</i>)</p> - -<p>16 eae -(ee <i>G</i>, eę <i>SG<sup>c</sup></i>) <i>sic x</i>.</p> - -<p>20 cloacis <i>x</i>.</p> - -<p>21 eae <i>HS</i>: hę <i>G</i>.</p> - -<p>26 thensauri <i>x</i>.</p> - -<p>27 a maioribus: amoribus <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_123" id="Page_123">[123]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius123">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">privatimque expeditius congeruntur et si defit, holeribus</div> -<div class="line">carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris</div> -<div class="line">puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis</div> -<div class="line">excipiuntur. de ligna|tione quae maxime necessaria est <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para316">9</span> quod et tarde comportatur et plus consumitur. in eiusmodi</div> -<div class="line">temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et</div> -<div class="line">mensurae tributim singulis capitibus designantur. ita</div> -<div class="line">duas res egregias hypaethroe ambulationes | praestant, unam <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">in pace salubritatis, alteram in bello salutis. ergo his <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">rationibus ambulationum explicationes non solum post</div> -<div class="line">scaenam theatris sed etiam omnium deorum templis effectae</div> -<div class="line">magnas civitatibus praestare poterunt utilitates.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc</div> -<div class="line">| insequentur balinearum dispositionum demonstrationes. <span class="linenum">15 (30)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para317">X</span> pri|mum eligendus locus est quam calidissimus, id est <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt125" id="pagenum-alt125">125</a></span></div> -<div class="line">aversus ab septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria</div> -<div class="line">tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, sin autem</div> -<div class="line">natura loci inpedierit, utique a meridie, quod maxime</div> -<div class="line">tempus la|vandi a meridiano ad vesperum est constitutum. <span class="linenum">20 (5)</span></div> -<div class="line">et item est animadvertendum uti caldaria muliebria et</div> -<div class="line">virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata.</div> -<div class="line">sic enim efficietur ut in vasaria et hypocausis communis</div> -<div class="line">sit eorum utrisque. aenea supra hypocausim tria sunt</div> -<div class="line">componenda, unum | caldarium, alterum tepidarium, tertium <span class="linenum">25 (10)</span></div> -<div class="line">frigidarium, et ita conlocanda uti ex tepidario in</div> -<div class="line">caldarium quantum aquae calidae exierit, influat de frigidario</div> -<div class="line">in tepidarium ad eundem modum, testudinesque</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para318">2</span> alveolorum ex communi hypocausi calefaciantur. suspensurae</div> -<div class="line">caldariorum ita sunt faciendae ut | primum sesquipedalibus <span class="linenum">30 (15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 conger<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">e</span></span>ntur <i>H<sup>c</sup></i> | sidefit (fide fit <i>ante ras. G</i>) <i>x</i>: side sit -<i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>6 conportatur <i>HG</i>: cōparatur <i>S</i>.</p> - -<p>7 eae <i>HS</i>: hae <i>G</i>.</p> - -<p>9 hyp&(et <i>G</i>)ra ambulationem (-ē <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>12 theatri <i>x</i>.</p> - -<p>15 balinearum <i>HS</i>: balnearum <i>G</i>.</p> - -<p>17 ab(ḍ̇ <i>G<sup>c</sup></i>) septem(n <i>S</i>)trione -<i>x</i>.</p> - -<p>18 sin: si <i>x</i>.</p> - -<p>21 calcaria <i>H et ante corr. S</i>.</p> - -<p>22 hisdem -<i>x</i>.</p> - -<p>27 caldae (-e <i>G</i>, -ę <i>S</i>) <i>x</i> (calidę <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>29 calfaciantur -<i>H</i>: -æntur <i>H<sup>c</sup></i>, -entur <i>GS</i> (calefacientur <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_124" id="Page_124">[124]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius124">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim,</div> -<div class="line">uti pila cum mittatur non possit intro resistere sed</div> -<div class="line">rursus redeat ad praefurnium ipsa per se. ita flamma facilius</div> -<div class="line">pervagabitur sub suspensione. supraque laterculis</div> -<div class="line">bessalibus pilae struantur ita dispositae uti bipedales <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| tegulae possint supra esse conlocatae. altitudinem autem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pilae habeant pedes duo eaeque struantur argilla cum</div> -<div class="line">capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para319">3</span> quae sustineant pavimentum. concamarationes vero si ex</div> -<div class="line">structura factae fuerint, erunt utiliores, sin autem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">contignationes fue|rint, figulinum opus subiciatur, sed hoc ita <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">erit faciendum. regulae ferreae aut arcus fiant eaeque uncinis</div> -<div class="line">ferreis ad con|tignationem suspendantur quam creberrimis, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt126" id="pagenum-alt126">126</a></span></div> -<div class="line">eaeque regulae sive arcus ita disponantur uti</div> -<div class="line">tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique possint, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et ita totae concamarationes in ferro nitentes sint</div> -<div class="line">perfectae. earumque camararum superiora | coagmenta ex <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">argilla cum capillo subacta liniantur, inferior autem pars,</div> -<div class="line">quae ad pavimentum spectat, primum testa cum calce</div> -<div class="line">trullissetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint,</div> -<div class="line">meliorem habebunt usum. non enim a vapore umor corrumpere</div> -<div class="line">| poterit materiem contignationis, sed inter duas <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para320">4</span> camaras vagabitur. magnitudines autem balinearum videntur</div> -<div class="line">fieri pro copia hominum, ＜dummodo＞ sint ita dispositae. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quanta longitudo fuerit, tertia dempta, latitudo</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 besalibus <i>x</i>. | tegulę <i>om. G</i> (<i>suppl. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>6 altitudinem -(-nē <i>S</i>) <i>HS</i>: -nes <i>G</i>.</p> - -<p>7 pedes duo <i>x</i> (duo semis <i>Fav. p. 300, 8</i>).</p> - -<p>9 (<i>item 126, 3</i>) concamarationes <i>HG</i>, -merationes <i>S</i>.</p> - -<p>11 figlinum -<i>x</i>.</p> - -<p>12 regula (<i>sic</i>, -lę <i>GS</i>) ferreae (-ręe <i>G</i>, -reę <i>SG<sup>c</sup></i>) <i>H</i>. | eaeque -<i>HS</i>: haeque <i>G</i>.</p> - -<p>17 camararum <i>HG</i> (<i>sed</i> camerarum <i>S, ut -x v. 8. 10</i>). <i>ego nunc semper scripsi</i> camaram (<i>ut habet x etiam -170, 21 et G 207, 19. cf. 75, 19. 125, 23. 126, 3. Plin. Aug. -12, 79. Keil ad Varr. p. 251</i>).</p> - -<p>18 inferior (<i>Fav. p. 301, 5</i>): interior -<i>x</i>.</p> - -<p>20 trulizetur <i>G</i>, tulizetur <i>HS</i> (trulliss- <i>infra semper -x, nisi quod</i> trulissetur <i>HS 170, 2</i>).</p> - -<p>24 balneorum <i>x</i>.</p> - -<p>25 dummodo (<i>Fav.</i>): <i>om. x</i>. | dispositae <i>Fav.</i>: compositae <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_125" id="Page_125">[125]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius125">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sit praeter scholam labri et alvei. labrum utique sub</div> -<div class="line">lumine faciundum videtur, ne stantes | circum suis umbris <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">obscurent lucem. scholas autem labrorum ita fieri oportet</div> -<div class="line">spatiosas uti cum priores occupaverint loca, circum spectantes</div> -<div class="line">reliqui recte stare possint. alvei autem latitudo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, ut</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para321">5</span> gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. | laconicum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sudationesque sunt coniungendae tepidario, eaeque</div> -<div class="line">quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad</div> -<div class="line">imam curvaturam hemisphaerii. mediumque lumen in <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">hemisphaerio relinquatur ex eoque clupeum aeneum catenis</div> -<div class="line">pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur</div> -<div class="line">sudationis tem|peratura. ipsumque ad circinum fieri oportere <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">videtur, ut aequaliter a medio flammae vaporisque</div> -<div class="line">vis per curvaturae rotundationes pervagetur. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para322">XI</span> | Nunc mihi videtur, etiamsi non sint italicae consuetudinis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt127" id="pagenum-alt127">127</a></span></div> -<div class="line">palaestrarum aedificationes, traditas tamen explicare</div> -<div class="line">et quemadmodum apud Graecos constituantur monstrare.</div> -<div class="line">in palaestris peristyla quadrata sive oblonga ita</div> -<div class="line">sunt facienda | uti duorum stadiorum habeant ambulationis <span class="linenum">20 (5)</span></div> -<div class="line">circumitionem, quod Graeci vocant διαυλον, ex quibus</div> -<div class="line">tres porticus simplices disponantur, quarta quae ad meridianas</div> -<div class="line">regiones est conversa, duplex, uti cum tempestates</div> -<div class="line">ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para323">2</span> pervenire. constituantur | autem in tribus porticibus <span class="linenum">25 (10)</span></div> -<div class="line">exhedrae spatiosae, habentes sedes in quibus philosophi rhetores</div> -<div class="line">reliquique qui studiis delectantur sedentes disputare</div> -<div class="line">possint. in duplici autem porticu conlocentur haec membra.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 scolam <i>x</i> (<i>sed 15</i> scholas <i>H</i>).</p> - -<p>2 faciu(e <i>GS</i>)ndum <i>H</i>.</p> - -<p>3 fieri <i>GS</i>: fuerit (<i>sic</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>10 hemisperii <i>x</i>.</p> - -<p>11 hemisperio -<i>x</i>. | clype<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>m <i>H</i>, clypeū <i>S</i>, clipeum <i>G</i>.</p> - -<p>12 di(e <i>G</i>)missiones <i>HS</i>.</p> - -<p>16 iam &(et <i>G</i>)si non <i>HG</i>, <span class="split"><span class="top">·ſı</span><span class="bottom">&·ıā</span></span> n̄ (= et si iam non) <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>17 (<i>etc.</i>) palestrarum <i>x</i>. | aedificationes (-es <i>G</i>) traditae (-ę <i>GS</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>18 <i>post</i> constituantur monstrare <i>continuo subdit x v. 9-12</i> -constituantur—disputare possint.</p> - -<p>19 peristy(i <i>G</i>)lia <i>x</i>.</p> - -<p>20 sunt <i>G</i>: sint <i>HS</i>.</p> - -<p>21 circuitionem <i>x</i>. | diaulam (-ā <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>25 exedrae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_126" id="Page_126">[126]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius126">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ephebeum in medio, hoc autem est exhedra amplissima</div> -<div class="line">cum sedibus, quae tertia parte longior | sit quam lata. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sub dextra coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio</div> -<div class="line">in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci λουτρον</div> -<div class="line">vocitant. ad sinistram ephebei elaeothesium, proxime <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">autem elaeothesium ＜tepidarium＞, ab eoque iter in propnigeum</div> -<div class="line">in versura porticus. proxima autem introrsus | e <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">regione frigidarii conlocetur concamarata sudatio longitudine</div> -<div class="line">duplex quam latitudo, quae habeat in versuris ex una parte</div> -<div class="line">laconicum ad eundem modum quam supra scriptum est, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">compositum, ex adverso laconici calidam lavationem. in</div> -<div class="line">palaestra peristyla, quemadmodum supra scriptum est, ita | <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para324">3</span> debent esse distributa. extra autem disponantur | porticus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt128" id="pagenum-alt128">128</a></span></div> -<div class="line">tres, una ex peristylo exeuntibus, duae dextra atque</div> -<div class="line">sinistra stadiatae, ex quibus una quae spectaverit ad <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">septentrionem, perficiatur duplex amplissima latitudine,</div> -<div class="line">altera simplex ita facta uti in partibus quae fuerint</div> -<div class="line">circa | parietes et quae erunt ad columnas, margines habeat <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">uti semitas non minus pedum denum mediumque</div> -<div class="line">excavatum uti gradus sint in descensu a marginibus sesquipedem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ad planitiem, quae planities sit non minus</div> -<div class="line">pedes XII. ita qui vestiti ambulaverint circum in marginibus,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para325">4</span> non inpedientur | ab unctis se exercentibus. haec <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">autem porticus ξυϲτοϲ apud Graecos vocitatur, quod athletae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 exedra <i>S</i> (<i>non HG</i>).</p> - -<p>2 quae <i>om. x</i>.</p> - -<p>3 dextro <i>x</i>. | -coryceum (-ū <i>S</i>) <i>HS</i>, corriceum <i>G</i>. | conisterium <i>HG</i>: conistrū -(<i>item v. 16</i> conistro) <i>S</i>.</p> - -<p>4 lytron <i>HS</i>, litron <i>G</i>.</p> - -<p>5 eleothesium -(-seum <i>ante corr. S</i>) <i>HS<sup>c</sup></i>, elaeo thesium <i>G</i>.</p> - -<p>6 alaeothesium <i>H</i>, -aleothesiū <i>S</i>, ala|eothesium <i>G</i>. | tepidarium <i>Marini</i> (<i>W. A. -Becker</i>): frigidarium <i>x</i>. | propnigeum <i>HS</i>, propnı <sup>g</sup>ẹ̇um <i>G</i>.</p> - -<p>7 proxima <i>GS</i>: -mā <i>H</i>.</p> - -<p>8 concamerata <i>x</i>.</p> - -<p>9 hab& <i>S</i>.</p> - -<p>10 quam: uti quam (-ā <i>S</i>) <i>x</i> (<i>cf. p. 145, 29</i>).</p> - -<p>11 caldam (cal<sup>ı</sup>dā -<i>S<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -<p>12 per(ꝑ <i>S</i>)stylia <i>HS</i>, peristilia <i>G</i>.</p> - -<p>13 esse perfecta -distributa <i>x</i> (perf. <i>del. Oehmichen. cf. p. 148, 28. 138, 16</i>).</p> - -<p>14 peristylo <i>HS</i>: peristilio <i>G</i>.</p> - -<p>18 erit <i>x</i>. | habeant <i>x</i>.</p> - -<p>20 a -<i>om. x</i>.</p> - -<p>23 abcunctis <i>x</i>.</p> - -<p>24 xy(i <i>G</i>)stos <i>x</i>. | athl&ae <i>H</i>, -adl<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">e</span></span>|thę <i>S</i>, atheletę <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_127" id="Page_127">[127]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius127">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur.</div> -<div class="line">proxime autem xystum et duplicem porticum designentur</div> -<div class="line">hypaethroe ambulationes, quas Graeci παραδρομιδαϲ, nostri</div> -<div class="line">xysta appellant, in quas per hiemem | ex xysto sereno <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">caelo athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">xysta sic videntur ut sint inter duas porticus silvae aut</div> -<div class="line">platanones et in his perficiantur inter arbores ambulationes</div> -<div class="line">ibique ex opere signino stationes. post xysta</div> -<div class="line">autem stadium ita figuratum ut possint hominum copiae</div> -<div class="line">cum | laxamento athletas certantes spectare. <span class="linenum">10 (20)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quae in moenibus necessaria videbantur esse ut apte</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para326">XII</span> disponantur, perscripsi. de opportunitate autem portuum</div> -<div class="line">non est praetermittendum, sed quibus rationibus tueantur</div> -<div class="line">naves in is ab tempestatibus explicandum. hi autem natu|raliter <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt129" id="pagenum-alt129">129</a></span></div> -<div class="line">si sint bene positi habeantque acroteria sive promuntoria</div> -<div class="line">procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive <span class="linenum">16</span></div> -<div class="line">versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas utilitates</div> -<div class="line">videntur habere. circum enim porticus sive navalia</div> -<div class="line">sunt | facienda sive ex porticibus aditus ad emporia, turresque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">traduci per machinas possint.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para327">2</span> Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad</div> -<div class="line">tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur</div> -<div class="line">esse fa|ciendum uti si nullum flumen in his locis inpedierit <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">structuris sive aggeribus expediantur progressus. et ita</div> -<div class="line">conformandae portuum conclusiones. eae autem structurae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 stadiis <i>H</i>: studiis <i>H<sup>c</sup>SG</i>. | <i>post</i> exercentur <i>subdit x -v. 15-18</i> Faciunda—stationes.</p> - -<p>3 hypaethroe: hyp&(et <i>G</i>)ro -eae <i>HG</i>, hyp&roee <i>S</i>. | paradromidas <i>HS</i>, parathromidas <i>G</i>.</p> - -<p>4 xysta (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 atl&ae <i>H</i>, adl<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">e</span></span>thę <i>S</i>. athlete <i>G</i>. | faciunda: -<i>sic x</i>.</p> - -<p>6 xy(i <i>G</i>)sta <i>x</i>.</p> - -<p>7 platanones et: plata non ess& (<i>HS</i>, -e̅e̅t <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>8 signino <i>HG</i>: signorum (<i>sed in m. ipse</i> vel signinos) -<i>S</i>. | xystum <i>x</i>.</p> - -<p>10 athletas <i>GS</i>: athl&an <i>H</i>.</p> - -<p>14 is: his -<i>x</i>. | Hi <i>G</i>: hii <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>15 (<i>item infra</i>) promunturia <i>HG</i>, -promunctoria <i>S</i>.</p> - -<p>18 sivenalia <i>H</i>, si venalia <i>S</i>, sive nalia <i>G</i>.</p> - -<p>19 ad <i>om. x</i>.</p> - -<p>27 eae <i>HS</i>: hae <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_128" id="Page_128">[128]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius128">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae uti</div> -<div class="line">portetur pulvis a re|gionibus quae sunt a Cumis continuatae <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ad promuntorium Minervae, isque misceatur uti in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para328">3</span> mortario duo ad unum respondeant. deinde tunc in eo</div> -<div class="line">loco qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et catenis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">inclusae in aquam demittendae destinandaeque firmiter,</div> -<div class="line">deinde intra ex trastillis inferior | pars sub aqua exaequanda <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et purganda, et caementis ex mortario, materia</div> -<div class="line">mixta quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum,</div> -<div class="line">doneque compleatur structura spatium quod fuerit inter <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">arcas. hoc autem munus naturale habent ea loca quae</div> -<div class="line">supra scripta sunt.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra</div> -<div class="line">sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae</div> -<div class="line">partis, reliquum quod est proxime litus, proclinatum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para329">4</span> latus habeat. | deinde ad ipsam aquam et latera pulvino <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt130" id="pagenum-alt130">130</a></span></div> -<div class="line">circiter sesquipedales margines struantur aequilibres ex</div> -<div class="line">planitia quae est supra scripta, tunc proclinatio ea impleatur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">harena et exaequetur cum margine et planitia</div> -<div class="line">pulvini. deinde insuper eam | exaequationem pila quam <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">magna constituta fuerit ibi struatur, eaque cum erit extructa,</div> -<div class="line">relinquatur ne minus duos menses ut siccescat.</div> -<div class="line">tunc autem succidatur margo quae sustinet harenam. ita <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem.</div> -<div class="line">hac ratione quotienscumque | opus fuerit, in <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">aquam poterit esse progressus.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 isque: his quae (que <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 robustis <i>S</i>.</p> - -<p>7 intra: -interea (<i>HG</i>, inter ea <i>S</i>) <i>x</i>. | extrastilis <i>x</i>. | exęquanda <i>G</i>: -exae(e <i>S</i>)quenda <i>HS</i>.</p> - -<p>10 doneque: denique <i>x</i> (deinque <i>G<sup>c</sup></i>). | -structurae (<i>H</i>, -ę <i>GS</i>) <i>x</i> (<i>corr. Lor.</i>).</p> - -<p>11 munus <i>HS</i>: minus <i>G</i> -(<i>sed in m.</i> ī aꝉ munus <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>14 poterint <i>ante corr. S</i>.</p> - -<p>16 planitia: -<i>sic x</i>.</p> - -<p>20 planitia <i>HG</i>: -tię <i>S</i>.</p> - -<p>21 exequæ(<i>ex</i> a)tur <i>H<sup>c</sup> -= ante corr. S</i>, exequetur <i>S<sup>c</sup></i> (<i>G<sup>c</sup>)</i>, exequentur <i>G</i>. | planitia: <i>sic -x</i>.</p> - -<p>24 relinquaṇ̇tur <i>G<sup>c</sup></i>. | mensis <i>H</i>. | sic‿cessat <i>S</i>.</p> - -<p>26 pilę -(<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_129" id="Page_129">[129]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius129">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para330">5</span> In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus</div> -<div class="line">erit faciendum uti arcae duplices ustilatis taleis et</div> -<div class="line">catenis conligatae in eo loco qui finitus erit constituantur,</div> -<div class="line">et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis</div> -<div class="line">| calcetur. cum ita bene calcatum et quam densissime <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">fuerit, tunc cocleis rotis tympanis conlocatis locus qui ea</div> -<div class="line">saeptione finitus fuerit exinaniatur sicceturque, et ibi inter</div> -<div class="line">saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena erunt, usque</div> -<div class="line">ad solidum crassiora quam qui murus supra futurus erit</div> -<div class="line">exinaniantur | siccenturque, et tunc structura ex caementis <span class="linenum">10 (20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para331">6</span> calce et harena compleantur. sin autem mollis locus erit,</div> -<div class="line">palis ustilatis alneis aut oleagineis configatur et carbonibus</div> -<div class="line">compleatur, quemadmodum in theatrorum et muri</div> -<div class="line">fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo</div> -<div class="line">murus ducatur iuncturis | quam longissimis, uti maxime <span class="linenum">15 (25)</span></div> -<div class="line">medii lapides coagmentis contineantur. tunc qui locus</div> -<div class="line">erit inter murum ruderatione sive structura compleatur.</div> -<div class="line">ita erit uti possit turris insuper aedificari.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para332">7</span> His perfectis navaliorum ea erit ratio ut constituantur</div> -<div class="line">| spectantia maxime ad septentrionem. nam meridianae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt131" id="pagenum-alt131">131</a></span></div> -<div class="line">regiones propter aestus cariem tineam teredines reliquaque <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">bestiarum nocentium genera procreant alendoque conservant,</div> -<div class="line">eaque aedificia minime sunt materianda propter</div> -<div class="line">incendia. | de magnitudinibus autem finitio nulla debet <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti etsi <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento</div> -<div class="line">ibi conlocationem.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum</div> -<div class="line">locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 ustilatis taleis: relatis tabulis <i>x</i> (<i>cf. p. 21, 23</i>).</p> - -<p>4 ineronibus: -<i>sic x</i> (aero κόϊξ <i>CGL <span class="smcapuc">II</span>, 12 sub A</i>). | plaustri <i>G</i>.</p> - -<p>6 clocleis <i>ante ras. H</i>.</p> - -<p>7 septione <i>x</i>.</p> - -<p>8 septiones <i>x</i>. | terrea -<i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>10 exinaniatur sicceturque <i>x</i>. | tunc <i>HS</i>: nunc -<i>G</i>.</p> - -<p>11 conpleantur <i>G</i>: compleatur <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>. | erit <i>HS</i>: fuerit -<i>G</i>.</p> - -<p>12 configantur … (13) com(n <i>G</i>)pleantur <i>x</i>.</p> - -<p>22 materienda -<i>HS</i> (-anda <i>G</i>).</p> - -<p>25 faciunda <i>HG</i>: facienda <i>S</i>.</p> - -<p>29 potuerunt -<i>G</i>: poterunt <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_130" id="Page_130">[130]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius130">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">con|stituantur et perficiantur in hoc volumine scripsi, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias</div> -<div class="line">insequenti volumine ratiocinabor.</div> -</div> - -<h2><a name="liber6" id="liber6"></a>LIBER SEXTUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para333">1</span> Aristippus philosophus Socraticus naufragio cum eiectus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica schemata <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur ‘bene</div> -<div class="line">speremus, hominum enim vestigia video’ statimque in oppidum</div> -<div class="line">Rhodum contendit et recta gymnasium devenit,</div> -<div class="line">ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, ut <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">non tantum | se ornaret sed etiam eis qui una fuerunt et <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">vestitum et cetera quae opus essent ad victum praestaret.</div> -<div class="line">cum autem eius comites in patriam reverti voluissent interrogarentque</div> -<div class="line">eum quidnam vellet domum renuntiari, tunc</div> -<div class="line">ita mandavit dicere, eiusmodi possessiones et viatica liberis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">oportere pa|rari quae etiam e naufragio una possent enatare. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para334">2</span> namque ea vera praesidia sunt vitae quibus neque fortunae</div> -<div class="line">tempestas iniqua neque publicarum rerum mutatio neque</div> -<div class="line">belli vastatio | potest nocere. non minus eam sententiam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt132" id="pagenum-alt132">132</a></span></div> -<div class="line">augendo Theophrastus, hortando doctos potius esse quam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">pecuniae confidentes ita ponit, doctum ex omnibus solum</div> -<div class="line">neque in alienis locis peregrinum neque amissis familiaribus</div> -<div class="line">et necessariis | inopem amicorum sed in omni civitate <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">esse civem difficilesque fortunae sine timore posse despicere</div> -<div class="line">casus, at qui non doctrinarum sed felicitatis praesidiis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">putaret se esse vallatum, labidis itineribus vadentem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para335">3</span> non stabili sed infirma conflictari vita. Epicurus vero non</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>6 hrodiensium <i>E</i> (<i>non G</i>). | schemata <i>H</i> (scemata <i>EGS</i>).</p> - -<p>9 rodum <i>HS</i>, hrodum <i>EG</i>. | recta <i>H</i> (recta via <i>S</i>): recte <i>EG</i>.</p> - -<p>10 ut non tantum: in tantum ut non solum <i>S</i>.</p> - -<p>16 enatare -<i>EG</i>: enarrare <i>H</i>, enavigare <i>S</i>.</p> - -<p>20 theofrastus <i>EG</i>.</p> - -<p>26 labidis -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: lapidis <i>EG</i>.</p> - -<p>27 stabilis <i>H et ante ras. S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_131" id="Page_131">[131]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius131">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">dissimiliter ait pauca sapientibus | fortunam tribuere, quae <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">autem maxima et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus</div> -<div class="line">gubernari. haec ita etiam plures philosophi</div> -<div class="line">dixerunt. non minus poetae qui antiquas comoedias graece</div> -<div class="line">scripserunt, easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ut Eucrates Chionides Aristophanes, | maxime <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">etiam cum his Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo</div> -<div class="line">laudari quod omnium Graecorum leges cogunt parentes</div> -<div class="line">＜ali＞ a liberis, Atheniensium non omnes nisi eos qui</div> -<div class="line">liberos artibus erudissent. omnia enim munera fortunae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">cum dantur ab ea faciliter adimuntur, disciplinae vero</div> -<div class="line">coniunctae cum | animis nullo tempore deficiunt, sed permanent <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para336">4</span> stabiliter ad summum exitum vitae. itaque ego</div> -<div class="line">maximas infinitasque parentibus ago atque habeo gratias,</div> -<div class="line">quod Atheniensium legem probantes me arte erudiendum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">curaverunt, et ea quae non potest esse probata sine litteratura</div> -<div class="line">encyclioque doctrinarum | omnium disciplina. cum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ergo et parentium cura et praeceptorum doctrinis auctas</div> -<div class="line">haberem copias disciplinarum, philologis et philotechnis</div> -<div class="line">rebus commentariorumque scripturis me delectans eas possessiones <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">animo paravi, e quibus haec | est fructuum summa, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt133" id="pagenum-alt133">133</a></span></div> -<div class="line">nullas plus habendi esse necessitates eamque esse proprietatem</div> -<div class="line">divitiarum maxime, nihil desiderare. sed forte</div> -<div class="line">nonnulli haec levia iudicantes putant eos esse sapientes</div> -<div class="line">qui pecunia sunt copiosi. itaque plerique ad id | propositum <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para337">5</span> notitiam sunt consecuti. ego autem, Caesar, non ad</div> -<div class="line">pecuniam parandam ex arte dedi studium, sed potius</div> -<div class="line">tenuitatem cum bona fama quam abundantiam cum infamia</div> -<div class="line">sequendam probavi. ideo notities parum est adsecuta. <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">sed tamen his vo|luminibus editis, ut spero, etiam <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ait <i>S</i>: aut <i>HEG</i>.</p> - -<p>3 etiam plures: esse plures etiam <i>S</i>.</p> - -<p>6 eucrates: <i>sic</i> (<i>pro</i> Eu … Crates) <i>x</i>.</p> - -<p>9 ali <i>om. x</i>.</p> - -<p>11 facile -<i>S</i>.</p> - -<p>16 litteraturae (-ę <i>EGS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 parentium <i>HG</i>: -tū <i>ES(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>19 philotechinis <i>x</i>.</p> - -<p>22 nullas <i>EG</i>: nulla <i>HS</i>.</p> - -<p>24 putantes -eo | esse <i>H</i>, putantes eos esse <i>EG</i>, putant eos tantum esse <i>S</i>.</p> - -<p>30 notities: <i>sic</i> (<i>gen.</i>) <i>x cf. ad. p. 233, 21</i>. | adsecuta: <i>cf. p. 63, 18</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_132" id="Page_132">[132]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius132">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">posteris ero notus. neque est mirandum quid ita pluribus</div> -<div class="line">sim ignotus. ceteri architecti rogant et ambiunt ut architectentur,</div> -<div class="line">mihi autem a praeceptoribus est traditum rogatum</div> -<div class="line">non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus</div> -<div class="line">color movetur pudore petendo | rem suspiciosam. <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">nam beneficium dantes non accipientes ambiuntur. quid</div> -<div class="line">enim putemus suspicari qui rogetur de patrimonio sumptus</div> -<div class="line">faciendos committere gratiae petentis, nisi praedae compendiique</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para338">6</span> eius causa iudicet faciundum? itaque maiores</div> -<div class="line">primum a genere probatis operam tradebant | architectis, <span class="linenum">10 (20)</span></div> -<div class="line">deinde quaerebant si honeste essent educati, ingenuo pudori</div> -<div class="line">non audaciae protervitatis committendum iudicantes. ipsi</div> -<div class="line">autem artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos</div> -<div class="line">et eos viros bonos instituebant, quibus tantarum rerum</div> -<div class="line">fides sine dubitatione permitteretur. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis tantae <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">disciplinae magnitudinem iactari et ab is qui non</div> -<div class="line">modo ＜non＞ architecturae sed omnino ne fabricae quidem</div> -<div class="line">notitiam habent, non possum non laudare patres familiarum</div> -<div class="line">eos qui litteraturae fiducia confirmati per se aedificantes <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ita iudicant, si | inperitis sit committendum, ipsos <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt134" id="pagenum-alt134">134</a></span></div> -<div class="line">potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para339">7</span> pecuniae consumere summam. itaque nemo artem ullam</div> -<div class="line">aliam conatur domi facere, uti sutrinam fullonicam aut</div> -<div class="line">ex ceteris quae sunt faciliores, | nisi architecturam, ideo <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">quod qui profitentur non arte vera sed falso nominantur</div> -<div class="line">architecti. quas ob res corpus architecturae rationesque</div> -<div class="line">eius putavi diligentissime conscribendas, opinans id munus</div> -<div class="line">omnibus gentibus non ingratum futurum. igitur quoniam</div> -<div class="line">in quinto de opportunitate communium ope|rum perscripsi, <span class="linenum">30 (10)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 cur ita sim pluribus ignotus <i>S</i>.</p> - -<p>2 ambigunt <i>HS</i>. | -architentent <i>H</i>, -tectent <i>SEG</i>.</p> - -<p>8 pet(a& <i>H</i>)entes <i>x</i>.</p> - -<p>9 faciundum -<i>HS</i>: -endum <i>EG</i>.</p> - -<p>10 tradebant: dabant <i>S</i>.</p> - -<p>11 ingenio -<i>E</i>.</p> - -<p>12 permittendum <i>S</i>.</p> - -<p>15 fidei pecuniae s. d. permitterentur -<i>x</i> (<i>ubi glossam, ex v. 23</i>, pecuniae <i>delevit, reliqua ut supra -mutavit Müller-Strübing</i>).</p> - -<p>17 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>18 <i>alterum</i> non <i>om. x</i>.</p> - -<p>28 id munus: ın munus <i>HS</i>, iṅ|munus <i>G<sup>c</sup></i>, ınmunus <i>E</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_133" id="Page_133">[133]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius133">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in hoc volumine privatorum aedificiorum ratiocinationes</div> -<div class="line">et commensus symmetriarum explicabo.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para340">I</span> Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum</div> -<div class="line">fuerit quibus regionibus aut quibus inclinationibus</div> -<div class="line">mundi constituantur. namque aliter Aegypto, aliter Hispania, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere videntur</div> -<div class="line">constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis</div> -<div class="line">cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per</div> -<div class="line">medium temperatur. igitur uti constitutio mundi ad terrae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">spatium in|clinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem</div> -<div class="line">modum etiam ad regionum rationes caelique varietates</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para341">2</span> videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes. sub</div> -<div class="line">septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">non patentia sed conversa ad | calidas partes oportere fieri <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">videntur. contra autem sub impetu solis meridianis regionibus,</div> -<div class="line">quod premuntur a calore, patentiora conversaque</div> -<div class="line">ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. ita quod</div> -<div class="line">ultra natura laedit, arte erit emendandum. item reliquis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">regionibus ad eundem modum ＜debet＞ temperari, | quemadmodum <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">caelum est ad inclinationem mundi conlocatum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para342">3</span> Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et</div> -<div class="line">consideranda atque etiam ex membris corporibusque gentium</div> -<div class="line">| observanda. namque sol quibus locis mediocriter <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt135" id="pagenum-alt135">135</a></span></div> -<div class="line">profundit vapores, in his conservat corpora temperata, <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo temperaturam</div> -<div class="line">umoris. contra vero refrigeratis regionibus,</div> -<div class="line">quod absunt a meridie | longe, non exhauritur a caloribus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umorem <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">efficit ampliores corporaturas vocisque sonitus graviores.</div> -<div class="line">ex eo quoque quae sub septentrionibus nutriuntur</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 hispanię <i>S</i>.</p> - -<p>11 in inclinatione <i>x</i>.</p> - -<p>18 quod: quia <i>S</i>.</p> - -<p>19 faciunda <i>HG</i>: -enda <i>ES</i>.</p> - -<p>20 ultra <i>HEG</i>: ultro <i>S</i>.</p> - -<p>21 debet -<i>om. x</i> (<i>cf. p. 118, 27. 277, 12</i>).</p> - -<p>27 deflagrant <i>x</i>.</p> - -<p>28 contra refrigeratas -vero regiones quia … <i>S</i>.</p> - -<p>29 coloribus <i>H</i>.</p> - -<p>30 fundans -<i>H</i>.</p> - -<p>32 quae <i>om. x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_134" id="Page_134">[134]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius134">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">gentes inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo</div> -<div class="line">capillo et rufo, oculis caesiis, san|guine multo ab umoris <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para343">4</span> plenitate caelique refrigerationibus sunt conformati. qui</div> -<div class="line">autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis</div> -<div class="line">cursui, brevioribus corporibus, colore fusco, crispo capillo, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">oculis nigris, cruribus squalidis, sanguine exiguo solis impetu</div> -<div class="line">perficiuntur. itaque etiam propter san|guinis exiguitatem <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">timidiores sunt ferro resistere, sed ardores ac febres</div> -<div class="line">sufferunt sine timore, quod nutrita sunt eorum membra</div> -<div class="line">cum fervore. itaque corpora quae nascuntur sub septentrione <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">a febri sunt timidiora et inbecilla, sanguinis autem</div> -<div class="line">abundantia ferro resistunt sine timore.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para344">5</span> | Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et varias habet qualitates. ideo quod terminatio orientis</div> -<div class="line">et occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">superior et inferior mundi, habere videtur libratam naturali</div> -<div class="line">modo circumitionem, quem etiam mathematici οριζοντα</div> -<div class="line">dicunt. | igitur cum id habemus certum animo sustinentes, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ab labro quod est in regione septentrionali, linea traiecta</div> -<div class="line">ad id quod est supra meridianum axem ab eoque altera <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">obliqua in altitudinem ad summum cardinem qui est post</div> -<div class="line">stellas septen|trionum, sine dubitatione animadvertemus ex <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt136" id="pagenum-alt136">136</a></span></div> -<div class="line">eo esse schema trigoni mundo, uti organi quam ϲαμβυκην</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para345">6</span> graeci dicunt. itaque quod est spatium proximum imo</div> -<div class="line">cardini ab axis linea in meridianis finibus, sub eo loco <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quae sunt nationes propter | brevitatem altitudinis ad mundum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, uti in</div> -<div class="line">organo chorda quae est proxima angulo. secundum eam</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 de(i <i>E</i>)recto <i>HEG</i>: dimisso <i>S</i> (<i>sed in m.</i> vel derecto <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>2 cae(ę <i>GS</i>)sis <i>x</i> (caecis <i>E</i>).</p> - -<p>6 squalidis (<i>sc. macie, ut ciris -v. 506 cf.</i> αὐχμηρόϲ <i>CGL <span class="smcapuc">II</span>, 187. 252</i>): validis <i>x</i> (invalidis <i>Joc.</i>).</p> - -<p>7 sicantur <i>S</i> (<i>sed in m.</i> vel perficiuntur <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>9 subferunt <i>x</i> -(sufferunt <i>SG<sup>c</sup>, ut x p. 45, 5</i>).</p> - -<p>12 tumore <i>H</i>.</p> - -<p>16 et inferior -<i>om. S</i>.</p> - -<p>17 circuitionem <i>S</i>. | quem: quam <i>x</i>. | orizonta (rizonta -<i>E</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 ab <i>HEG</i>: a <i>S</i>.</p> - -<p>20 alteram obliquam (ā <i>bis SEG</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>22 sine dubitatione: procul dubio <i>S</i>.</p> - -<p>23 scaema <i>H<sup>c</sup></i> (scema -<i>EGS</i>): scaena ante <i>corr. H</i>. | trigonii <i>x</i>. | sambucen <i>x</i>.</p> - -<p>25 cardine -<i>x</i> (-ni <i>L</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_135" id="Page_135">[135]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius135">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">autem reliquae ad mediam Graeciam remissiores efficiunt</div> -<div class="line">in nationibus sonorum scansiones, item a medio in ordinem</div> -<div class="line">crescendo ad extremos septentriones sub | altitudines caeli <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">nationum spiritus sonitibus gravioribus a natura rerum</div> -<div class="line">exprimuntur. ita videtur mundi conceptio tota propter <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para346">7</span> harmoniam esse composita. igitur quae nationes sunt inter</div> -<div class="line">axis meridiani cardinem ac septentrionalis medio positae,</div> -<div class="line">uti | in diagrammate musico medianae vocis habent sonitum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in sermone, quaeque progredientibus ad septentrionem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">sunt nationes, quod altiores habent distantias ad mundum,</div> -<div class="line">spiritus vocis habentes umore repulsos ad hypatas et proslambanomenon,</div> -<div class="line">a natura rerum sonitu graviore coguntur</div> -<div class="line">uti. eadem | ratione e medio progredientibus ad meridiem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">gentes paranetarum ＜netarum＞que acutissimam sonitus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para347">8</span> vocis perficiunt tenuitatem. hoc autem verum esse, ex</div> -<div class="line">umidis naturae locis graviora fieri et ex fervidis acutiora,</div> -<div class="line">licet ita experiendo | animadvertere. calices duo in una <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt137" id="pagenum-alt137">137</a></span></div> -<div class="line">fornace aeque cocti aequoque pondere ad crepitumque uno</div> -<div class="line">sonitu sumantur. ex his unus in aquam demittatur, postea <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ex aqua eximatur, tunc utrique tangantur. cum enim ita</div> -<div class="line">factum fuerit, largiter inter | eos sonitus discrepabit aequoque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">pondere non poterunt esse. ita et hominum corpora</div> -<div class="line">uno genere figurationis et una mundi coniunctione concepta</div> -<div class="line">alia propter regionis ardorem acutum spiritum aeris <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">exprimunt tactu, alia propter umoris abundantiam gravissimas</div> -<div class="line">effundunt sonorum qualitates.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 autem: axem <i>E</i> (<i>non G</i>). | remissionibus <i>x</i>.</p> - -<p>2 cansiones -<i>HS</i>, cassiones <i>G</i>, concisiones <i>E</i>.</p> - -<p>4 sonitus gravioribus <i>HEG</i>: -sonitu graviori … (exprimitur) <i>S</i>.</p> - -<p>8 ac: ab <i>x</i>.</p> - -<p>9 india grammate -(grāmatę <i>E</i>) <i>EGS</i>: india grā|mata <i>H</i>.</p> - -<p>11 ad mundi <i>x</i>.</p> - -<p>12 hypatas <i>HS<sup>c</sup></i>: hyp(b <i>E</i>)atos <i>EG et ante corr. S</i>. | pros lambanomenos -<i>x</i>.</p> - -<p>14 e <i>om. x</i>.</p> - -<p>15 paranetarumque (-rū quae <i>E</i>) -<i>x, sed cum albo</i> para |rūq⁊ <i>S</i>.</p> - -<p>18 experimento <i>S</i>.</p> - -<p>20 demittatur -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: dimittatur <i>EG</i>.</p> - -<p>21 eximatur: sumatur <i>S</i>.</p> - -<p>22 largiter: -multum <i>S</i>. | discrepauit <i>H</i> (-bit <i>EGS</i>).</p> - -<p>23 hominum -corpora <i>HS</i>: corpora hominum <i>EG</i>.</p> - -<p>26 tactu <i>HEG</i>: actu -<i>S</i> (<i>ut L<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_136" id="Page_136">[136]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius136">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para348">9</span> | Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">acuta fervore mente expeditius celeriusque moventur ad</div> -<div class="line">consiliorum cogitationes. septentrionales autem gentes infusae</div> -<div class="line">crassitudine caeli, propter obstantiam aeris umore</div> -<div class="line">refrigeratae stupentes habent mentes. hoc autem ita esse <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">a serpentibus | licet aspicere, quae per calorem cum exhaustam <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">habent umoris refrigerationem, tunc acerrime moventur,</div> -<div class="line">per brumalia autem et hiberna tempora ab mutatione</div> -<div class="line">caeli refrigeratae, inmotae sunt stupore. ita non</div> -<div class="line">est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para349">10</span> mentes, refrigeratus autem contra tardio|res. cum sint <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">autem meridianae nationes animis acutissimis infinitaque</div> -<div class="line">sollertia consiliorum, simul ad fortitudinem ingrediuntur</div> -<div class="line">ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum</div> -<div class="line">virtutes. qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">armorum vehementiam paratiores sunt magnis virtutibus</div> -<div class="line">| sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sine sollertia suis consiliis refragantur. cum ergo</div> -<div class="line">haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et</div> -<div class="line">omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">inter spatium to|tius orbis terrarum regionesque medio <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt138" id="pagenum-alt138">138</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para350">11</span> mundi populus Romanus possidet fines. namque temperatissimae</div> -<div class="line">ad utramque partem et corporum membris animorumque</div> -<div class="line">vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes.</div> -<div class="line">quemadmodum enim Iovis | stella inter Martis ferventissimam <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">et Saturni frigidissimam media currens temperatur,</div> -<div class="line">eadem ratione Italia inter septentrionalem meridianamque</div> -<div class="line">ab utraque parte mixtionibus temperatas et invictas habet</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 Item—(3) cogitationes <i>om. S</i> (<i>suppl.</i> ħħ <i>in ima pag. S<sup>c</sup> -qui ad v.</i> qualitates <i>adscr.</i> deē).</p> - -<p>2 acuta <i>HS</i>: -to <i>EG</i>.</p> - -<p>6 quae: qui (<span class="split"><span class="top">ı</span><span class="bottom">q</span></span>) <i>S</i> (<i>unde G<sup>c</sup></i> qu<span class="split"><span class="top">ı</span><span class="bottom">ę⃓</span></span>).</p> - -<p>9 refrigerata in(m <i>SG<sup>c</sup></i>)mota -<i>x</i>.</p> - -<p>13 simul ad <i>HS</i>: simul ut ad <i>EG</i>.</p> - -<p>14 habent <i>om. S</i> -(<i>in m. suppl. S<sup>c</sup></i>). | exuctas <i>H</i> (exustas <i>S</i>), exsuctas <i>E</i>: exutas -<i>G</i> (<i>cf.</i> nimio calore siccatas <i>Veget. ep. r. mil. <span class="smcapuc">I</span>, 2</i>).</p> - -<p>16 virtutibus -sunt(. <i>S</i>) sine <i>x</i>.</p> - -<p>18 refragantur <i>HSG</i>: refranguntur <i>E</i>. | -ergo haec (hęc <i>S</i>) <i>HS</i>: haec (hęc <i>G</i>) ergo <i>EG</i>.</p> - -<p>20 vero <i>x</i>.</p> - -<p>21 regionisque <i>x</i>.</p> - -<p>28 utraque <i>EGS</i>: utroque <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_137" id="Page_137">[137]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius137">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">laudes. itaque consiliis refringit barbarorum virtutes, forti</div> -<div class="line">manu meridianorum cogitationes. | ita divina mens civitatem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">populi Romani egregia temperataque regione conlocavit,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para351">12</span> uti orbis terrarum imperii potiretur. quodsi ita est</div> -<div class="line">uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli variis generibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus</div> -<div class="line">animis et corporum figuris qualitatibusque na|scerentur, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">non dubitemus aedificiorum quoque rationes ad nationum</div> -<div class="line">gentiumque proprietates apte distribuere, cum habeamus</div> -<div class="line">ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam monstrationem. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab</div> -<div class="line">na|tura rerum dispositas animadvertere exposui et quemadmodum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ad solis cursum et inclinationes caeli oporteat</div> -<div class="line">ad gentium figuras constituere aedificiorum qualitates dixi.</div> -<div class="line">itaque nunc singulorum generum in aedificiis commensus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">symmetriarum et universos et separatos breviter explicabo.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para352">II</span> | Nulla architecto maior cura esse debet nisi uti proportionibus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ratae partis habeant aedificia rationum exactiones.</div> -<div class="line">cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit</div> -<div class="line">et commensus | ratiocinationibus explicati, tum etiam acuminis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt139" id="pagenum-alt139">139</a></span></div> -<div class="line">est proprium providere ad naturam loci aut usum <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">aut speciem ＜et detractionibus aut＞ adiectionibus temperaturas</div> -<div class="line">efficere, cum de symmetria sit detractum aut adiectum,</div> -<div class="line">uti id videatur recte esse | formatum in aspectuque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para353">2</span> nihil desideretur. alia enim ad manum species esse <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">videtur, alia in excelso, non eadem in concluso, dissimilis</div> -<div class="line">in aperto, in quibus magni iudicii est opera quid tandem</div> -<div class="line">sit faciundum. non enim veros videtur habere visus effectus,</div> -<div class="line">sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. | quemadmodum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">etiam in scaenis pictis videntur columnarum <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 manu: manu consiliis <i>x</i> (<i>pro repetito praecedens</i> consiliis -<i>delet G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>3 populi romani <i>HS</i>: romani populi <i>EG</i>. | -egregiam(ā) temperatam(ā)que regionem(ē) <i>x</i>.</p> - -<p>4 imperii <i>HS</i>: -rio -<i>EG</i>.</p> - -<p>8 nationum(-ū <i>E</i>) <i>EG</i>: -nē <i>HS</i>.</p> - -<p>9 gentiū & pr. <i>S</i>.</p> - -<p>12 et <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: <i>om. EG</i>.</p> - -<p>17 Nulla <i>HS</i>: -lo <i>G</i>.</p> - -<p>22 et detractionibus -aut <i>om. x</i>.</p> - -<p>25 species se v. <i>H</i>.</p> - -<p>28 faciundum <i>HG</i>: -endū -<i>S</i>.</p> - -<p>30 scęnis <i>G</i>: cae(ę <i>S</i>)nis <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_138" id="Page_138">[138]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius138">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum figurae prominentes,</div> -<div class="line">cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. similiter</div> -<div class="line">in navibus remi cum sint sub aqua directi, tamen oculis</div> -<div class="line">infracti videntur, et quatenus eorum partes tangunt summam</div> -<div class="line">| planitiem liquoris, apparent uti sunt directi, cum <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">vero sub aqua sunt demissi, per naturae perlucidam raritatem</div> -<div class="line">remittunt enatantes ab suis corporibus fluentes imagines</div> -<div class="line">ad summam aquae planitiem atque eae ibi commotae</div> -<div class="line">efficere videntur infractum remorum oculis aspectum.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para354">3</span> hoc autem sive simu|lacrorum inpulsu seu radiorum ex <span class="linenum">10 (20)</span></div> -<div class="line">oculis effusionibus uti physicis placet videmus, utraque</div> -<div class="line">ratione videtur ita esse uti falsa iudicia oculorum habeat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para355">4</span> aspectus. cum ergo quae sunt vera falsa videantur et</div> -<div class="line">nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non puto</div> -<div class="line">oportere esse dubium quin ad locorum na|turas aut <span class="linenum">15 (25)</span></div> -<div class="line">necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant</div> -<div class="line">ita uti nihil in his operibus desideretur. haec autem</div> -<div class="line">etiam ingeniorum acuminibus non solum doctrinis efficiuntur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para356">5</span> igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, a</div> -<div class="line">qua sumatur sine dubitatione commutatio. deinde ex|plicetur <span class="linenum">20 (30)</span></div> -<div class="line">operis futuri locorum imum spatium longitudinis</div> -<div class="line">| ＜et latitudinis＞, cuius cum semel constituta fuerit magnitudo, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt140" id="pagenum-alt140">140</a></span></div> -<div class="line">sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, uti</div> -<div class="line">non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. de</div> -<div class="line">qua quibus rationibus efficiatur est mihi pronuntiandum, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">primumque de | cavis aedium uti fieri debent dicam. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para357">III</span> Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum</div> -<div class="line">ita figurae nominantur, tuscanicum, corinthium, tetrastylon,</div> -<div class="line">displuviatum, testudinatum. tuscanica sunt in quibus trabes</div> -<div class="line">in atrii latitudine traiectae habent interpensiva et <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ecphorę <i>G</i>: esphorae <i>H</i>, ęs<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">p</span></span>orę <i>S</i></p> - -<p>3 sint sub (<i>ante corr.</i>) -<i>om. S</i>.</p> - -<p>5 liquoris <i>G</i>: -res <i>HS</i>.</p> - -<p>6 dimissi <i>x</i>.</p> - -<p>8 eae <i>H</i> (eę <i>S</i>): -hae <i>G</i>.</p> - -<p>10 siue <i>HS</i>: sine <i>G</i>.</p> - -<p>11 utramque (utrāque <i>GS</i>) -rationem (-ē <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 quin <i>G</i>: quam (quā <i>S</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>17 ita -<i>Müller-Strübing</i>: sed ita <i>x</i>.</p> - -<p>19 aqua <i>HS</i> (<i>G<sup>c</sup></i>): ęque <i>G</i>.</p> - -<p>21 imum: unum (-ū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 et latitudinis <i>om. x</i>. | cum <i>G</i>: -<i>om. HS</i>.</p> - -<p>24 ęrithmię <i>S</i>.</p> - -<p>26 debent <i>H</i>: debeant <i>H<sup>c</sup> SG</i>.</p> - -<p>30 habeant <i>x</i> (<i>corr. Mar.</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_139" id="Page_139">[139]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius139">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">collicias | ab angulis parietum ad angulos tignorum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in medium compluvium</div> -<div class="line">deiectus. in corinthiis isdem rationibus trabes et</div> -<div class="line">compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes</div> -<div class="line">in circumitione circa columnas componuntur. tetrastyla <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">sunt quae subiectis sub | trabibus angularibus columnis et <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">utilitatem trabibus et firmitatem praestant, quod neque</div> -<div class="line">ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab interpensivis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para358">2</span> onerantur. displuviata autem sunt in quibus deliquiae</div> -<div class="line">arcam sustinentes stillicidia reiciunt. haec hibernaculis <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">maxime praestant utilitates, quod | compluvia eorum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">erecta non obstant luminibus tricliniorum. sed ea habent</div> -<div class="line">in refectionibus molestiam magnam, quod circa parietes</div> -<div class="line">stillicidia defluentia continent fistulae, quae non celeriter</div> -<div class="line">recipiunt ex canalibus aquam defluentem, itaque redundantes <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">restagnant et intestinum et parietes in eis | generibus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">aedificiorum corrumpunt. testudinata vero ibi fiunt,</div> -<div class="line">ubi non sunt impetus magni et in contignationibus supra</div> -<div class="line">spatiosae redduntur habitationes.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para359">3</span> Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">generi|bus formantur. et primum genus distribuitur uti longitudo <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt141" id="pagenum-alt141">141</a></span></div> -<div class="line">cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini</div> -<div class="line">dentur, alterum cum in tres partes dividatur, duae</div> -<div class="line">partes latitudini tribuantur, tertium uti latitudo in quadrato</div> -<div class="line">pari|bus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios <span class="linenum">25 (30)</span></div> -<div class="line">linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para360">4</span> linea diagonios, tanta longitudo atrio detur. altitudo eorum</div> -<div class="line">quanta latitudo fuerit quarta dempta sub trabes extollatur,</div> -<div class="line">reliquo lacunariorum et arcae supra trabes ratio</div> -<div class="line">habeatur. <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 intercurrentes <i>G</i>: incurrentes <i>HS</i>.</p> - -<p>3 deiectus <i>HS</i> (<i>Nohl</i>): -deictis <i>G</i> (deiectis <i>G<sup>c</sup></i>). | corinthiis <i>G</i>: -thii <i>HS</i>. | hisdem <i>x</i>.</p> - -<p>4 trabes (traues <i>H</i>) <i>ante corr. om. S</i>.</p> - -<p>5 terrastyla <i>H</i>.</p> - -<p>10 hibernaculis: -in tabernaculis <i>S</i>.</p> - -<p>11 maximae <i>H</i>: -mas <i>GS</i>. | earum -<i>x</i>.</p> - -<p>15 aquam: quam <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>25 diagonius <i>x</i>.</p> - -<p>27 diagonii -<i>HS</i>, -ni <i>G</i>.</p> - -<p>28 latitudo: longitudo <i>x</i>.</p> - -<p>29 reliquum (<i>G</i>, --quū <i>HS</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_140" id="Page_140">[140]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius140">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Alis dextra ac sinistra latitudo, cum sit atrii longitudo <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ab <span class="smcapuc">XXX</span> pedibus ad pedes <span class="smcapuc">XL</span>, ex tertia parte eius</div> -<div class="line">constituatur. ab <span class="smcapuc">XL</span> ad pedes <span class="smcapuc">L</span> longitudo dividatur in</div> -<div class="line">partes tres ＜semis＞, ex his una pars alis detur. cum</div> -<div class="line">autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">quarta pars | longitudinis alis tribuatur. a pedibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="smcapuc">LX</span> ad <span class="smcapuc">LXXX</span> longitudo dividatur in partes quattuor et</div> -<div class="line">dimidiam, ex his una pars fiat alarum latitudo. a pedibus</div> -<div class="line">octoginta ad pedes centum in quinque partes divisa longitudo</div> -<div class="line">iustam constituerit latitudinem alarum. trabes earum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">liminares ita altae ponan|tur ut altitudines latitudinibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sint aequales.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para361">5</span> Tabulino, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta</div> -<div class="line">tertia eius spatio, reliquum tribuatur. si erit ab pedibus</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XXX</span> ad <span class="smcapuc">XL</span>, ex atrii latitudine tabulino dimidium tribuatur. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">cum autem ab <span class="smcapuc">XL</span> ad <span class="smcapuc">LX</span>, latitudo dividatur in partes</div> -<div class="line">| quinque, ex his duae tabulino constituantur. non enim <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt142" id="pagenum-alt142">142</a></span></div> -<div class="line">atria minora ab maioribus easdem possunt habere symmetriarum</div> -<div class="line">rationes. si enim maiorum symmetriis utemur in</div> -<div class="line">minoribus, neque tabulina neque alae utilitatem poterunt <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">habere, sin | autem minorum in maioribus utemur, vasta <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et inmania in his ea erunt membra. itaque generatim</div> -<div class="line">magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para362">6</span> conscribendas putavi. altitudo tabulini ad trabem adiecta</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 alia <i>G</i>: aliis <i>HS</i> (aleis <i>H<sup>c</sup> G<sup>c</sup></i>). | latitudinis <i>x</i>.</p> - -<p>2 ab <span class="smcapuc">XXX</span> -<i>GS</i>: ad .<span class="smcapuc">XXX</span>. <i>H</i>.</p> - -<p>3 ab quadraginta ad <span class="smcapuc">L</span> (<i>om.</i> pedes) <i>G</i>.</p> - -<p>4 semis <i>om. x</i>. | alis <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: aliis <i>H</i> (aleis <i>H<sup>c</sup> et ante corr. S</i>). -<i>sed v. 15</i> alis <i>x</i>.</p> - -<p>5 <span class="smcapuc">L</span> … <span class="smcapuc">LX</span> <i>S</i>.</p> - -<p>6 <sup>IIIIa</sup> pars <i>H</i>: quarta pars <i>GS</i>. | -tribuatur: detur <i>S</i>.</p> - -<p>8 dimidiam <i>G</i>: -a <i>H</i>, -ū <i>S</i>.</p> - -<p>9 octoginta -<i>H</i>: <span class="smcapuc">LXXX</span> <i>GS</i>. | c … v <i>G</i>.</p> - -<p>10 earum: autem (aū) <i>S</i>.</p> - -<p>11 altitudines -<i>S</i>: -ne <i>HG</i>.</p> - -<p>13 tablinum (-ū <i>G</i>) <i>HG</i> (ęquale ſtabilinū. -Si <i>S</i>). | atrii <i>S</i>: atrium (-ū <i>G</i>) <i>HG</i>. | viginti <i>H</i>: <span class="smcapuc">XX</span> <i>GS</i>.</p> - -<p>14 ab -<i>G</i>: ad <i>H</i>, a <i>S</i>.</p> - -<p>15 tablino <i>x</i>.</p> - -<p>17 duo (<i>i. e.</i> <span class="smcapuc">.II.</span>) <i>x</i> (<i>cf. p. 41, 9</i>). | -tablino <i>x</i> (<i>cf. x p. 145, 16. Plin. 35, 7 etc.</i>).</p> - -<p>18 ad maioribus -<i>H</i>: ad maiores <i>GS</i> (<i>in m.</i> ī aꝉ maioribꝰ <i>G<sup>c</sup></i>, ꝉ ibꝰ <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>19 maiorum: -maioribus <i>x</i>. | utemur <i>HS</i>: utamur <i>G</i>.</p> - -<p>20 tablino <i>HS</i>, --ni <i>G</i>.</p> - -<p>21 minorum <i>HG</i>: minoribus <i>S</i>. | utemur <i>om. S</i>.</p> - -<p>22 ea -<i>om. S</i>.</p> - -<p>24 tablini <i>x</i>. | abiecta <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_141" id="Page_141">[141]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius141">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">latitudinis octava constituatur. lacunaria eius tertia latitudinis</div> -<div class="line">ad altitudinem ad|iecta extollantur. fauces minoribus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">atriis e tabulini latitudine dempta tertia, maioribus</div> -<div class="line">dimidia constituantur. imagines item alte cum suis ornamentis</div> -<div class="line">ad latitudinem alarum sint constitutae. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Latitudines forum ad altitudinem si doricae erunt uti</div> -<div class="line">| doricae, si ionicae erunt uti ionicae perficiantur, quemadmodum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">de thyromatis in quarto libro rationes symmetriarum</div> -<div class="line">sunt expositae. compluvii lumen latum latitudinis</div> -<div class="line">atrii ne minus quarta, ne plus tertia parte relinquatur, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">longitudo uti atrii pro rata parte fiat.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para363">7</span> | Peristyla autem in transverso tertia parte longiora <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sint quam introrsus, columnae tam altae quam porticus</div> -<div class="line">latae fuerint. peristylorum intercolumnia ne minus trium,</div> -<div class="line">ne plus quattuor columnarum crassitudine inter se distent. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sin autem dorico more in peristylo columnae erant faciundae,</div> -<div class="line">uti in | quarto libro de doricis scripsi ita moduli <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt143" id="pagenum-alt143">143</a></span></div> -<div class="line">sumantur et ad eos modulos triglyphorumque rationes</div> -<div class="line">disponantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para364">8</span> Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">fieri debebit. altitudines omnium conclavium, quae ob|longa <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fuerint, sic habere debent rationem uti longitudinis et</div> -<div class="line">latitudinis mensura componatur et ex ea summa dimidium</div> -<div class="line">sumatur et quantum fuerit tantum altitudini detur. sin</div> -<div class="line">antem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis dimidia <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">addita altitudines educantur. pinacothecae uti exhedrae</div> -<div class="line">amplis | magnitudinibus sunt constituendae. oeci corinthii <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">tetrastylique quique aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 eius <i>HS</i>: ei <i>G</i>.</p> - -<p>3 &ablinii <i>H</i>, et tablini <i>G</i>, e tablini -<i>S</i>.</p> - -<p>4 constituantur <i>G</i>: -atur <i>HS</i>. | item: ita <i>x</i>.</p> - -<p>6 forum: -eorum <i>HG</i>, earū <i>S</i>. | dorica … (7) dorica … ionica … ionica -<i>x</i>.</p> - -<p>8 ty(i <i>G</i>)romatis <i>HG</i>, cyromatis <i>S</i>. | in quarto: in quibus -quarto <i>x</i>.</p> - -<p>9 conpluu (<i>sic</i>) <i>H</i>. | latum <i>om. G</i>.</p> - -<p>12 peristyla <i>HS</i>: -peristilia <i>G</i>.</p> - -<p>13 Columna | &amaltae <i>H</i>.</p> - -<p>14 peristy(i)liorum -<i>x</i>.</p> - -<p>16 peristylo (<i>sic</i>) <i>x</i>. | faciunde(-ę <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>21 conclaviorum -<i>x</i> (-vium <i>Fav. ut infra 178, 15</i>).</p> - -<p>25 (<i>non</i> 26) exedrę <i>S</i>.</p> - -<p>26 altitudine seducant turpina cothecae(-ę <i>S</i>) <i>sic HS</i> (<i>non G</i>).</p> - -<p>28 latitudines et longitudines <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_142" id="Page_142">[142]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius142">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">uti supra tricliniorum symmetriae scriptae sunt,</div> -<div class="line">ita habeant rationem, sed propter columnarum interpositiones</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para365">9</span> spatiosiores constituantur. inter corinthios autem</div> -<div class="line">et aegyptios hoc erit | discrimen. corinthii simplices habeant <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">columnas aut in podio positas aut in imo, supraque habeant <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario,</div> -<div class="line">praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum</div> -<div class="line">delumbata. in aegyptiis autem supra columnas epistylia</div> -<div class="line">et ab epistyliis ad parietes qui sunt | circa inponenda est <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">contignatio, supra coaxationem pavimentum, subdiu ut sit <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">circumitus. deinde supra epistylium ad perpendiculum</div> -<div class="line">inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta</div> -<div class="line">parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis</div> -<div class="line">ornantur et inter columnas superiores | fenestrae <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">conlocantur. ita basilicarum ea similitudo, non corinthiorum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para366">10</span> tricliniorum, videtur esse. fiunt autem etiam non italicae</div> -<div class="line">consuetudinis oeci, quos Graeci cyzicenos appellant. hi</div> -<div class="line">conlocantur spectantes ad septentrionem et maxime viridia</div> -<div class="line">prospicientes, valvasque habent in medio. ipsi autem</div> -<div class="line">sunt | ita longi et lati uti duo triclinia cum circumitionibus <span class="linenum">20 (30)</span></div> -<div class="line">inter | se spectantia possint esse conlocata, habentque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt144" id="pagenum-alt144">144</a></span></div> -<div class="line">dextra ac sinistra lumina fenestrarum valvata, uti de lectis</div> -<div class="line">per spatia fenestrarum viridia prospiciantur. altitudines</div> -<div class="line">eorum dimidia latitudinis addita constituuntur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para367">11</span> | In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">earum symmetriarum rationes quae sine inpeditione loci</div> -<div class="line">fieri poterunt, luminaque parietum altitudinibus si non</div> -<div class="line">obscurabuntur, faciliter erunt explicata, sin autem inpedientur</div> -<div class="line">ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit</div> -<div class="line">ut ingenio et acumine de | symmetriis detractiones aut <span class="linenum">30 (10)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 habent <i>x</i> (-eant <i>L</i>).</p> - -<p>11 circumitus <i>H</i>: circuitus <i>GS</i>.</p> - -<p>13 columnę <i>S</i>: -na <i>HG</i>.</p> - -<p>17 Hii <i>H</i>. | cy(i <i>S</i>)zicenos: <i>sic x</i>.</p> - -<p>19 valbas <i>HS</i>. | habent <i>HS</i>: habentes <i>G</i>.</p> - -<p>20 cum <i>om. G</i>. | -circuitionibus <i>S</i> (circum- <i>H</i>, circū- <i>G</i>).</p> - -<p>22 atque <i>ante corr. -H</i>. | f. viridia valvata uti <i>x</i>. | lectis: tectis <i>x</i>.</p> - -<p>23 altitudinis -<i>H</i> (-nes <i>GS</i>).</p> - -<p>26 earum <i>HS</i> (<i>G<sup>c</sup></i>): eadē <i>ante corr. G</i>. | locis -<i>x</i>.</p> - -<p>28 facile <i>S</i>.</p> - -<p>29 tunc erit <i>G</i>: tenerit <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_143" id="Page_143">[143]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius143">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">adiectiones fiant, uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur</div> -<div class="line">venustates.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para368">IV</span> Nunc explicabimus quibus proprietatibus genera aedificiorum</div> -<div class="line">ad usum et caeli regiones apte debeant spectare.</div> -<div class="line">hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">spectent, | ideo quod vespertino lumine opus est uti, praeterea <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quod etiam sol occidens adversus habens splendorem,</div> -<div class="line">calorem remittens efficit vespertino tempore regionem tepidiorem.</div> -<div class="line">cubicula et bybliothecae ad orientem spectare</div> -<div class="line">debent, usus enim matutinum postulat lumen, item in <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">bybliothecis libri non | putrescent. nam quaecumque ad <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri</div> -<div class="line">vitiantur, quod venti umidi advenientes procreant eas et</div> -<div class="line">alunt infundentesque umidos spiritus pallore volumina corrumpunt.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para369">2</span> triclinia verna et autumnalia ad orientem. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ei enim praetentis luminibus | adversus solis impetus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">progrediens ad occidentem efficit ea temperata ad id tempus</div> -<div class="line">quo his solitum est uti. aestiva ad septentrionem,</div> -<div class="line">quod ea regio non ut reliquae per solstitium | propter <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt145" id="pagenum-alt145">145</a></span></div> -<div class="line">calorem efficitur aestuosa, eo quod est aversa a solis cursu <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">semper refrigerata et salubritatem et voluptatem in usu</div> -<div class="line">praestat. non minus pinacothecae et plumariorum textrina</div> -<div class="line">pictorumque officinae, uti colores eorum in opere propter</div> -<div class="line">| constantiam luminis inmutata permaneant qualitate. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para370">V</span> Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">etiam animadvertendum est quibus rationibus privatis aedificiis</div> -<div class="line">propria loca patribus familiarum et quemadmodum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 explicauimus <i>x</i> (-bimus <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>4 apte <i>Fav.</i>: actae(ę <i>GS</i>) -<i>x</i>. | spectare: ex(s <i>G</i>)pectare <i>x</i>.</p> - -<p>5 ad (occ.): uti <i>x</i>.</p> - -<p>9 bibly(i <i>GS</i>)othecae <i>H</i>.</p> - -<p>11 bibly(i <i>GS</i>)othecis <i>H</i>.</p> - -<p>12 ab -tiniis <i>H</i> (ab tineis <i>S</i>), abtinẛ̣is <i>G<sup>c</sup></i> (<i>rel. locis</i> tinea <i>semper x exc.</i> -tinia <i>G 59, 6 ubi</i> tenia <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>15 orientem cum (.Cū <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 prae(p̄ <i>GS</i>)tenta <i>x</i>.</p> - -<p>18 his solitum (<i>Fav.</i>): opus solitum -<i>x</i>. | ad septentrionem <i>HS</i>: ad septentrionalem <i>G</i>.</p> - -<p>19 regione -<i>G</i>.</p> - -<p>20 efficitur ęstuosa <i>S</i>: efficiuntur (<i>sic etiam suppl.</i> un <i>S<sup>c</sup></i>) -aestuosae <i>HG</i>. | eo <i>S</i>: ea <i>HG</i>.</p> - -<p>22 textrina <i>S</i> (= <i>L</i>): extrina -<i>HG</i>.</p> - -<p>24 constantia <i>H</i> (-ā <i>GS</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_144" id="Page_144">[144]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius144">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">communia cum extraneis aedificari debeant. namque ex</div> -<div class="line">his | quae propria sunt, in ea non est potestas omnibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt cubicula</div> -<div class="line">triclinia balineae ceteraque quae easdem habent usus rationes.</div> -<div class="line">communia autem sunt in quibus etiam invocati <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">suo iure de populo possunt venire, id est vestibula cava</div> -<div class="line">aedium peristyla quae|que eundem habere possunt usum. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">igitur is qui communi sunt fortuna, non necessaria magnifica</div> -<div class="line">vestibula nec tabulina neque atria, quod magis aliis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para371">2</span> officia praestant ambiundo quam ab aliis ambiuntur. qui <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis stabula</div> -<div class="line">tabernae, in aedibus cryptae horrea | apothecae ceteraque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quae ad fructus servandos magis quam ad elegantiae</div> -<div class="line">decorem possunt esse, ita sunt facienda. item feneratoribus</div> -<div class="line">et publicanis commodiora et speciosiora et ab insidiis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tuta, forensibus autem et disertis elegantiora et spatiosiora</div> -<div class="line">ad conventus excipiundos, nobilibus vero qui hono|res <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">magistratusque gerundo praestare debent officia civibus,</div> -<div class="line">faciunda sunt vestibula regalia alta, atria et peristyla</div> -<div class="line">amplissima, silvae ambulationesque laxiores ad decorem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">maiestatis perfectae, praeterea bybliothecae pinacothecae</div> -<div class="line">basilicae non dissimili modo quam publicorum operum</div> -<div class="line">magnificentia | comparatae, quod in domibus eorum saepius <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt146" id="pagenum-alt146">146</a></span></div> -<div class="line">et publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para372">3</span> ergo si his rationibus ad singulorum generum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">personas, uti in libro primo de decore est scriptum, ita</div> -<div class="line">disposita erunt aedificia, | non erit quod reprehendatur. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas explicationes.</div> -<div class="line">earum autem rerum non solum erunt in urbe</div> -<div class="line">aedificiorum rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod in <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 balneae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 sunt quibus (<i>om.</i> in) <i>x</i> (<i>cf. p. 148, 24</i>).</p> - -<p>7 (<i>et</i> 19) peristy(i)lia <i>x</i>.</p> - -<p>8 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>9 tabulina <i>HG</i>: tablina -<i>S</i> (<i>ut rel. locis x</i>). | magis aliis … quam: in aliis … quae -(quę <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>12 criptae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 disertis <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: desertis -<i>G</i>.</p> - -<p>19 faciunda <i>HG</i>: -enda <i>S</i>.</p> - -<p>21 by(i <i>GS</i>)bliothecas ＜pinacothecas -<i>habet solus G</i>＞ basilicas con(cō- <i>S</i>)paratas <i>x</i>.</p> - -<p>24 conficiuntur -(-ciu<sup>[NT]</sup> ᷎) <i>H</i>: -ciunt <i>GS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_145" id="Page_145">[145]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius145">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">urbe atria proxima ianuis solent esse, ruri autem pseudourbanis</div> -<div class="line">statim peristyla, deinde | tunc atria habentia circum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">porticus pavimentatas spectantes ad palaestras et</div> -<div class="line">ambulationes.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">perscribere, proposui, nunc rusticorum expeditiones ut sint</div> -<div class="line">ad usum commoda quibusque rationibus conlocare oporteat</div> -<div class="line">| ea dicam. <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para373">VI</span> Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de</div> -<div class="line">moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur et <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ita villae conlocentur. magnitudines earum ad modum</div> -<div class="line">agri copiasque fructuum comparentur. cohortes magnitudinesque</div> -<div class="line">| earum ad pecorum numerum atque quot iuga <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. in cohorte</div> -<div class="line">culina quam calidissimo loco designetur, coniuncta autem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">habeat bubilia, quorum praesepia ad focum et orientis</div> -<div class="line">caeli regionem spectent, ideo quod boves lumen et ignem</div> -<div class="line">spectando hor|ridi non fiunt. item agricolae regionum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">inperiti non putant oportere aliam regionem caeli boves</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para374">2</span> spectare nisi ortum solis. bubilium autem debent esse <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">latitudines nec minores pedum denum nec maiores quindenum,</div> -<div class="line">longitudo uti singula iuga ne minus pedes occupent</div> -<div class="line">septenos. balnearia item con|iuncta sint culinae, ita enim <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt147" id="pagenum-alt147">147</a></span></div> -<div class="line">lavationi rusticae ministratio non erit longe. torcular</div> -<div class="line">item proximum sit culinae, ita enim ad olearios fructus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">commoda erit ministratio, habeatque coniunctam vinariam</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 autem (aū): ab <i>x</i>.</p> - -<p>2 peristy(i)lia <i>x</i>.</p> - -<p>3 pavimenta <i>x</i>.</p> - -<p>4 ambulationes <span class="sans">.VIII.</span> Quo adpotui … (<i>cum capituli numero -servato</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>6 expeditionum (-nū <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>7 commodae (-ę <i>S</i>, --e <i>G</i>) <i>x</i>. | collocari <i>S</i>.</p> - -<p>8 eas <i>x</i>.</p> - -<p>12 chortes <i>x</i> (<i>cf. v. l. Varr. -p. 146, 11. 14. 19. 147, 2. 217, 18. 274, 16 Keil</i>).</p> - -<p>13 quot <i>S</i>: -quod <i>HG</i>.</p> - -<p>14 fuerint <i>x</i>. | chorte <i>x</i>.</p> - -<p>15 designetur <i>GS</i>: desi|netur -<i>H</i>.</p> - -<p>16 bubilia <i>HG</i>: buuilia <i>S</i>.</p> - -<p>18 fiunt <i>HS</i>: fiant -<i>G</i>.</p> - -<p>19 in(m <i>S</i>)periti (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 buuilium <i>x</i> (bubilium <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>21 quindenum <i>S</i>: v. denum <i>HG</i>.</p> - -<p>22 pedes occupent <i>x</i> (<i>non</i> -occupent pedes, <i>ut edd.</i>).</p> - -<p>23 sint <i>HS</i>: sunt <i>G</i>.</p> - -<p>24 torcular -<i>S(G<sup>c</sup>, ut v. 12 x)</i>: torclar <i>HG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_146" id="Page_146">[146]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius146">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">cellam haben̶tem ab septentrione lumina | fenestrarum. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">cum enim alia parte habuerit qua sol calefacere possit,</div> -<div class="line">vinum quod erit in ea cella confusum ab calore efficietur</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para375">3</span> inbecillum. olearia autem ita est conlocanda ut habeat</div> -<div class="line">a meridie calidisque regionibus lumen. non enim debet <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">oleum congelari sed tepore caloris extenuari. magni|tudines <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">autem earum ad fructuum rationem et numerum doliorum</div> -<div class="line">sunt faciundae, quae cum sint cullearia, per medium occupare</div> -<div class="line">debent pedes quaternos. ipsum autem torcular si</div> -<div class="line">non cocleis torquetur sed vectibus et prelo premitur, ne <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">minus longum pedes <span class="smcapuc">XL</span> constituatur, ita enim erit</div> -<div class="line">vectia|rio spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">senum denum, nam sic erit ad plenum opus facientibus</div> -<div class="line">libera versatio et expedita. sin autem duobus prelis loco</div> -<div class="line">opus fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini dentur. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para376">4</span> ovalia et caprilia ita sunt magna facienda uti singula</div> -<div class="line">pecora areae ne | minus pedes quaternos et semipedem, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ne plus senos possint habere. granaria sublimata et ad</div> -<div class="line">septentrionem aut aquilonem spectantia disponantur, ita</div> -<div class="line">enim frumenta non poterunt cito concalescere, sed ab flatu <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">refrigerata diu servantur. namque ceterae regiones procreant</div> -<div class="line">curculionem et reliquas | bestiolas quae frumentis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">solent nocere. equilibus quae maxime in villa loca calidissima</div> -<div class="line">fuerint constituantur, dum ne ad focum spectent.</div> -<div class="line">cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, horrida <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para377">5</span> fiunt. item non sunt inutilia praesepia quae | conlocantur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt148" id="pagenum-alt148">148</a></span></div> -<div class="line">extra culinam in aperto contra orientem. cum enim in</div> -<div class="line">hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ab (<i>H</i>, a <i>S</i>) septentrione <i>HS</i>: ad septentrionem <i>G</i>.</p> - -<p>2 cum—(4) inbecillum <i>om. S</i> (<i>infra in m. suppl. S<sup>c</sup></i>), <i>qui mox -post</i> extenuari <i>v. 9 addit</i> vinaria enī cella cū aliunde quā a -septentrione habuerit fenestrarū lumina. qua sol … imbecillū -(<i>quae linea perducta delet S<sup>c</sup></i>). | qua <i>GS</i>: quę <i>HS<sup>c</sup></i>. | calefacere -<i>S</i>: calfacere <i>HG</i>.</p> - -<p>6 tem(ē <i>S</i>)pore <i>x</i>.</p> - -<p>10 premet(& <i>HS</i>)ur <i>x</i>.</p> - -<p>14 loco <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: locu <i>H</i>, locti <i>G</i>.</p> - -<p>15 viginti <i>HS</i>: <span class="smcapuc">XX</span>. <i>G</i>.</p> - -<p>18 sublimata <i>G</i>: sublinata <i>HS</i>.</p> - -<p>20 poterunt <i>S</i>: -rint <i>HG</i>. | -abflatu (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 curculionem <i>HG</i>: gurgulionem <i>S</i>. | quae: quā -<i>in ras. S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>26 inuestilia <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>27 in <i>om. G</i> (<i>non HS</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_147" id="Page_147">[147]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius147">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ad solem pabulum capientes fiunt nitidiores. horrea fenilia</div> -<div class="line">farraria pistrina extra villam facienda videntur, ut | ab <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius in</div> -<div class="line">villis faciundum fuerit, ex symmetriis quae in urbanis</div> -<div class="line">supra scriptae sunt constituta ita struantur uti sine inpeditione <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para378">6</span> rusticae utilitatis aedificentur. omniaque aedificia</div> -<div class="line">ut luminosa sint oportet curari, sed quae sunt ad villas,</div> -<div class="line">faciliora | videntur esse ideo quod paries nullius vicini <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">potest obstare, in urbe autem aut communium parietum</div> -<div class="line">altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">itaque de ea re sic erit experiundum. ex qua</div> -<div class="line">parte lumen oporteat sumere linea tendatur ab altitudine</div> -<div class="line">parietis qui videtur obstare ad | eum locum quo oporteat <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">inmittere, et si ab ea linea in altitudinem cum prospiciatur</div> -<div class="line">poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para379">7</span> lumen erit sine inpeditione. sin autem officient trabes</div> -<div class="line">seu limina aut contignationes, de superioribus partibus</div> -<div class="line">aperiatur et ita inmittatur. et ad summam ita | est <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">gubernandum ut ex quibuscumque partibus caelum prospici</div> -<div class="line">poterit, per eas fenestrarum loca relinquantur, sic <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">enim lucida erunt aedificia. cum autem in tricliniis ceterisque</div> -<div class="line">conclavibus maximus est usus luminum, tum etiam</div> -<div class="line">in itineribus clivis scalis, quod in is saepius alii aliis</div> -<div class="line">obviam ve|nientes ferentes sarcinas solent incurrere. <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quoad potui distributiones operum nostratium, ut sint <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">aedificatoribus non obscurae, explicui. nunc etiam quemadmodum</div> -<div class="line">Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur,</div> -<div class="line">uti non sint ignota, summatim exponam.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para380">VII</span> | Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt149" id="pagenum-alt149">149</a></span></div> -<div class="line">ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 scripta <i>x</i>. | uti <i>HS</i>: ut <i>G</i>.</p> - -<p>13 quo <i>G</i>: qui <i>HS</i>.</p> - -<p>15 videre -<i>S</i>.</p> - -<p>16 officient <i>x</i> (<i>sed</i> e <i>in ras. S</i>).</p> - -<p>17 lumina <i>x</i>.</p> - -<p>20 ea <i>x</i>.</p> - -<p>23 in <i>G</i>: <i>om. HS</i>. | clivis <i>HG<sup>c</sup></i>: clauis <i>G</i>, diuisis <i>S</i>. | his <i>x</i> (<i>sed</i> -<span class="split"><span class="top">h</span><span class="bottom">ı</span></span>s <i>H</i>). | alii aliis <i>GS</i>: ali|us aliis <i>H</i>.</p> - -<p>31 ae(ę <i>GS</i>)qualia <i>x</i>. | -osteariis <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_148" id="Page_148">[148]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius148">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">statimque ianuae interiores finiuntur. hic autem locus</div> -<div class="line">inter | duas ianuas graece θυρωρειον appellatur. deinde <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">est introitus in peristylon. id peristylon in tribus partibus</div> -<div class="line">habet porticus inque ea parte quae spectat ad meridiem</div> -<div class="line">duas antas inter se spatio amplo distantes in quibus trabes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia</div> -<div class="line">adempta spatium | datur introrsus. hic locus apud nonnullos <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para381">2</span> prostas, apud alios pastas nominatur. in his locis</div> -<div class="line">introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum</div> -<div class="line">cum lanificis habent sessionem. in prostadis autem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum</div> -<div class="line">thalamos, alterum amphi|thalamos dicitur. circum autem <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in porticibus triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae</div> -<div class="line">familiaricae constituuntur. haec pars aedificii gynaeconitis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para382">3</span> appellatur. coniunguntur autem his domus ampliores habentes <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">lautiora peristyla, in quibus pares sunt quattuor</div> -<div class="line">porticus altitudinibus, aut una quae ad | meridiem spectat <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">excelsioribus columnis constituitur. id autem peristylon</div> -<div class="line">quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur.</div> -<div class="line">habent autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">cum dignitate porticusque peristylorum albariis et</div> -<div class="line">tectoriis et ex intestino opere lacunariis ornatas, | et in <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">porticibus quae ad septentrionem spectant triclinia cyzicena</div> -<div class="line">et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, exhedras</div> -<div class="line">ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">| quadratos tam ampla magnitudine uti faciliter in eis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt150" id="pagenum-alt150">150</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 thyroron <i>x</i>.</p> - -<p>3 peri(y <i>G</i>)stylon id peristy(i <i>H</i>)lum <i>x</i>. -<i>sic etiam 128, 1</i> (<i>HS</i>). <i>142, 20</i> (<i>HS</i>). <i>142, 24</i> (<i>x</i>). <i>149, 21</i> (<i>x</i>). -<i>172, 2</i> (<i>x</i>). <i>item Varro</i>. <i>unde semper</i> τὸ περίϲτυλον <i>sic reddidi -in hac editione</i>.</p> - -<p>4 in quae (<i>H</i>, qua <i>GS</i>) parte quae(ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 distat <i>G</i>: distant <i>HS</i>. | eo <i>HS</i>: ea <i>G</i>.</p> - -<p>7 adempta <i>HS</i>: -dempta <i>G</i>.</p> - -<p>8 prostas: <i>ante corr.</i> postas <i>S</i>. pastas <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: -partes <i>G</i>.</p> - -<p>10 lanificis <i>HS</i>: -ciis <i>G</i>. | prostadii <i>x</i>.</p> - -<p>12 thalamus -<i>x</i>. | amphithalamos <i>x</i>: -mus <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>14 constituantur <i>S</i>. | -ginae(ę <i>GS</i>, e <i>G<sup>c</sup></i>) conitis <i>x</i>.</p> - -<p>16 peristylia <i>x</i>.</p> - -<p>18 peristylum <i>x</i>.</p> - -<p>19 rhodiacum <i>SG<sup>c</sup></i> (rhodia cum <i>HG</i>).</p> - -<p>20 eae (eę <i>S</i>) <i>HS</i>: -hę <i>G</i>.</p> - -<p>21 peristyliorum <i>x</i>.</p> - -<p>24 by(i <i>S</i>)bliothecas <i>G</i>, biblyothecas -<i>H</i>.</p> - -<p>25 oecos quadrata(| <i>G</i>) ostia ampla <i>x</i>.</p> - -<p>26 eis: eo <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_149" id="Page_149">[149]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius149">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quattuor tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para383">4</span> locus possit esse spatiosus. in his oecis fiunt virilia convivia.</div> -<div class="line">non enim fuerat institutum matres familiarum</div> -<div class="line">eorum mori|bus accumbere. haec autem peristyla domus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">andronitides dicuntur, quod in is viri sine interpellationibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">mulierum versantur. praeterea dextra ac sinistra domunculae</div> -<div class="line">constituuntur habentes proprias ianuas triclinia</div> -<div class="line">et cubicula commoda, uti hospites advenientes non in</div> -<div class="line">peristyla sed in ea | hospitalia recipiantur. nam cum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">fuerunt Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">advenientibus instruebant triclinia cubicula cum penu</div> -<div class="line">cellas primoque die ad cenam invitabant, postero mittebant</div> -<div class="line">pullos ova holera poma reliquasque res agrestes. ideo</div> -<div class="line">pictores ea quae mittebantur hospi|tibus picturis imitantes <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">xenia appellaverunt. ita patres familiarum in hospitio <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">non videbantur esse peregre, habentes secretam in his</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para384">5</span> hospitalibus liberalitatem. inter duo autem peristyla ad</div> -<div class="line">hospitalia itinera sunt quae mesauloe dicuntur, quod inter</div> -<div class="line">duas aulas media sunt interposita, nostri autem | eas andronas <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">appellant. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec</div> -<div class="line">latine potest id convenire. Graeci enim ανδρωναϲ appellant</div> -<div class="line">oecos, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres</div> -<div class="line">non accedunt. item aliae res sunt similes, uti xystus</div> -<div class="line">prothyrum | telamones et nonnulla alia eius modi. ξυϲτοϲ <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">enim est graeca appellatione porticus ampla latitudine, in</div> -<div class="line">qua athletae per hiberna tempora exercentur. nostri autem</div> -<div class="line">hypaethrus am|bulationes xysta appellant, quas Graeci <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt151" id="pagenum-alt151">151</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 operas <i>G</i>.</p> - -<p>3 matris <i>HS</i>: -es <i>G</i>.</p> - -<p>4 peristy(i)lia <i>x</i> (<i>item -v. 9. 18</i>).</p> - -<p>5 andronitides <i>x</i>. | is: his <i>x</i>.</p> - -<p>12 postero <i>HG</i>: -postero die <i>S</i>.</p> - -<p>14 imitant᷎ <i>H</i>, -t᷑ <i>S</i> (-tes <i>G</i>).</p> - -<p>17 ad: & (<i>HS</i>, -et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 quem | esaulo edicuntur <i>H</i> (quę mesauloe dn̄r <i>S</i>), -q; me‿saulę dicuntur <i>G</i>.</p> - -<p>22 (= 19) andronas <i>x</i>.</p> - -<p>23 oecus <i>x</i> -(oecos <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>24 accedunt <i>HS</i>, -dent <i>G</i>. | res sunt <i>H<sup>c</sup> GS</i>: sunt -res <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>25 protyrum <i>x</i> (prot<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">y</span></span>rū <i>S</i>). | thalamones <i>x</i>. | -xystos <i>x</i>.</p> - -<p>28 hyp&rus <i>GS</i>, hy<span class="split"><span class="top">.e</span><span class="bottom">p̣t</span></span>rus <i>G<sup>c</sup></i>. | xysti <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_150" id="Page_150">[150]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius150">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">παραδρομιδαϲ dicunt. item προθυρα graece dicuntur quae</div> -<div class="line">sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra</div> -<div class="line">quae graece dicuntur διαθυρα. item si qua virili figura</div> -<div class="line">signa mutulos aut coro|nas sustinent, nostri telamones <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">appellant, cuius rationes quid ita aut quare dicantur ex <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">historiis non inveniuntur, Graeci vero eos ατλανταϲ vocitant.</div> -<div class="line">Atlas enim formatur historia sustinens mundum,</div> -<div class="line">ideo quod is primum cursum solis et lunae siderumque</div> -<div class="line">omnium versationum rationes vigore | animi sollertiaque <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">curavit hominibus tradendas, eaque re a pictoribus et <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens mundum,</div> -<div class="line">filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem</div> -<div class="line">πλειαδαϲ nominant, cum sideribus in mundo sunt dedicatae.</div> -<div class="line">nec tamen ego ut mutetur consuetudo nominatio|num <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti non sint <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ignota philologis exponenda iudicavi.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Graecorum</div> -<div class="line">institutis conformantur exposui, et de symmetriis</div> -<div class="line">singulorum generum proportiones perscripsi. ergo quoniam</div> -<div class="line">| de venustate decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">de firmitate quemadmodum ea sine vitiis permanentia</div> -<div class="line">ad vetustatem conlocentur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para385">VIII</span> Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta</div> -<div class="line">eorum facta fuerint ita ut in prioribus libris de muro et</div> -<div class="line">| theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sine dubitatione firma. sin autem hypogea concamarationesque</div> -<div class="line">| instituentur, fundationes eorum fieri debent crassiores <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt152" id="pagenum-alt152">152</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 paradromidas <i>x</i>. | prothy(i <i>G</i>)ra <i>x</i>.</p> - -<p>2 ante ianuas <i>S</i>: -ante inianuas <i>HG</i>. | prothyra <i>x</i>.</p> - -<p>3 graeci <i>H et</i> (greci) <i>ante -corr. S</i>. | diathyra <i>x</i>.</p> - -<p>4 telamones (<i>hic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 cuius <i>HG</i>: quorū -<i>S</i> (<i>sed in m.</i> ꝉ cuıꝰ <i>S<sup>c</sup></i>). | rationes <i>GS</i>: -ne <i>H</i>.</p> - -<p>6 atlantas <i>GS</i>: -&lantas <i>H</i>. | vocitant: appellant <i>S</i>.</p> - -<p>7 formatur historia: <i>sic x</i> -(<i>non</i> historia formatur).</p> - -<p>8 is <i>GS</i>: his <i>H</i>.</p> - -<p>10 tradenda <i>x</i>. | -res <i>x</i>.</p> - -<p>13 pliadas <i>x</i>.</p> - -<p>15 sermonis <i>G</i>: -nes <i>HS</i>. | uti (utei): ut -ei <i>HG</i> (ut <i>S</i>, ut ea <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>19 perscripsi. Ergo <i>GS</i>: perscribsi -ero <i>H</i>.</p> - -<p>24 ut <i>GS</i>: aut <i>H</i>.</p> - -<p>25 a <i>G</i>: <i>om. HS</i>. | eae (eę <i>S</i>) <i>x</i> -(ea <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>26 ypogea <i>x</i>. | concama rationes inst. <i>ante corr. S</i> -(-me‿ra- <i>S<sup>c</sup> qui add. omissum</i> q⁊ = <i>x</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_151" id="Page_151">[151]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius151">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt</div> -<div class="line">futurae, eorumque parietes pilae columnae ad perpendiculum</div> -<div class="line">inferiorum medio conlocentur, uti solido respondeant.</div> -<div class="line">nam si in pen|dentibus onera fuerint parietum aut columnarum, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para386">2</span> non poterunt habere perpetuam firmitatem. praeterea <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">inter limina secundum pilas et antas postes si supponentur,</div> -<div class="line">erant non vitiosae. limina enim et trabes structuris</div> -<div class="line">cum sint oneratae, medio spatio pandantes frangunt</div> -<div class="line">sublisas structuras. | cum autem subiecti fuerint et subcuneati <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">postes, non patiuntur insidere trabes neque eas <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para387">3</span> laedere. item administrandum est uti levent onus parietum</div> -<div class="line">fornicationes cuneorum divisionibus et ad centrum respondentes</div> -<div class="line">earum conclusurae. cum enim extra trabes aut</div> -<div class="line">liminum capita arcus cuneis erunt | conclusae, primum non <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">pandabit materies levata onere, deinde si quod vetustate <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">vitium ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para388">4</span> itemque quae pilatim aguntur aedificia, cum cuneorum</div> -<div class="line">divisionibus coagmentis ad centrum respondentibus</div> -<div class="line">fornices concluduntur, extremae pilae in his latiores | spatio <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sunt faciundae, uti vires eae habentes resistere possint, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">cum cunei ab oneribus parietum pressi per coagmenta ad</div> -<div class="line">centrum se prementes extrudent incumbas. itaque si angulares</div> -<div class="line">pilae erunt spatiosis magnitudinibus, continendo</div> -<div class="line">cuneos firmitatem operibus praestabunt.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para389">5</span> | Cum in his rebus animadversum fuerit uti ea <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">dili|gentia in is adhibeatur, non minus etiam observandum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt153" id="pagenum-alt153">153</a></span></div> -<div class="line">est uti omnes structurae perpendiculo respondeant neque</div> -<div class="line">habeant in ulla parte proclinationes. maxima autem esse</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 poterunt <i>G</i>: -rint <i>HS</i>.</p> - -<p>6 lumina <i>x</i>. | sub(p <i>S<sup>c</sup> G<sup>c</sup></i>)ponentur -<i>GS</i>: suppona(e <i>H<sup>c</sup></i>)ntur <i>H</i>.</p> - -<p>9 subly(i <i>G<sup>c</sup></i>)si <i>x</i>.</p> - -<p>10 inside|ra -<i>H</i>.</p> - -<p>11 utile ventonus <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: uti. Li|ventonus <i>G</i> (<i>ubi in m. -G<sup>c</sup></i> ī aꝉ uti ventonus).</p> - -<p>12 cuneorum <i>H</i>: cum eorum (<i>sic</i>) <i>GS</i>.</p> - -<p>14 Cumeis <i>ante corr.</i> (Cun≣̮eis) <i>G</i>. | conclusae (-ę <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 matries <i>G</i>.</p> - -<p>16 ceperit <i>G</i>: coeperit <i>H et</i> (c<span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">e</span></span>perit) <i>G<sup>c</sup></i>, cęperit -<i>S</i>.</p> - -<p>17 cum (cuneorum): et (& <i>HS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 extruderent <i>x</i>.</p> - -<p>26 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>27 perpendicula <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_152" id="Page_152">[152]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius152">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">debet cura substructionum, quod in his infinita vitia so|let <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">facere terrae congestio. ea enim non potest esse semper</div> -<div class="line">uno pondere quo solet esse per aestatem, sed hibernis</div> -<div class="line">temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem</div> -<div class="line">crescens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para390">6</span> structurarum saeptiones. itaque ut huic vitio medeatur,</div> -<div class="line">sic erit | faciundum ut primum pro amplitudine congestionis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">crassitudo structurae constituatur, deinde in frontibus</div> -<div class="line">anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter</div> -<div class="line">se distent tanto spatio quanta altitudo substructionis est <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">futura, crassitudine eadem qua substructio. procurrant autem</div> -<div class="line">ab imo pro | quam crassitudo constituta fuerit substructionis, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">deinde contrahantur gradatim ita uti summam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para391">7</span> habeant prominentiam quanta operis est crassitudo. praeterea</div> -<div class="line">introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent</div> -<div class="line">quanta altitudo futura erit substru|ctionis, crassitudines <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">autem habeant dentium structurae uti muri. item in extremis</div> -<div class="line">angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo</div> -<div class="line">spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">et ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab</div> -<div class="line">ea media altera coniuncta cum angulo muri. | ita dentes <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">et diagonioe structurae non patientur tota vi premere</div> -<div class="line">murum, sed dissipabunt retinendo impetum congestionis.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para392">8</span> | Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt154" id="pagenum-alt154">154</a></span></div> -<div class="line">uti caveatur incipientibus exposui. namque de tegulis aut <span class="linenum">26</span></div> -<div class="line">tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura quemadmodum</div> -<div class="line">de his, quod ea quamvis sint vitiosa, faciliter</div> -<div class="line">mu|tantur. itaque quae nec solida quidem putantur esse, <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>6 septiones <i>x</i> (p <i>in ras. S</i>).</p> - -<p>9 erismae(-ę <i>S</i>) <i>HS</i>, aerismae -<i>G</i>.</p> - -<p>11 crassitudinis <i>x</i>. | (—14) procurrat … contrahatur … habeat -<i>x</i>.</p> - -<p>12 pro quam: per quam (quem <i>ante corr. H</i>) <i>x</i>. | -fuerit <i>HS</i>: -rat <i>G</i>.</p> - -<p>17 crassitudines <i>GS</i>: -nis <i>H</i>.</p> - -<p>21 diagonius -<i>HS</i>, -niis <i>G</i> (-nii <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 diagoniae <i>H</i>, -nie <i>G</i>, -nię <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>24 retinendum (-ū <i>G</i>) <i>x</i> (-do <i>L</i>). | congestionis <i>G</i>: -nes <i>HS</i>.</p> - -<p>25 opera constitui <i>(ante corr.) om. G</i>. | oport& <i>ante corr. S</i>.</p> - -<p>28 sunt <i>x</i>.</p> - -<p>29 itaque nec solidi <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_153" id="Page_153">[153]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius153">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quibus rationibus haec potuerint esse firma et quemadmodum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para393">9</span> instituantur exposui. quibus autem copiarum generibus</div> -<div class="line">oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod</div> -<div class="line">non in omnibus locis omnia genera copiarum nascuntur,</div> -<div class="line">ut in primo volu|mine est expositum. praeterea in domini <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">est potestate utrum latericio an caementicio an saxo</div> -<div class="line">quadrato velit aedificare. itaque omnium operum probationes</div> -<div class="line">tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate</div> -<div class="line">et magnificentia et dispositione. cum magnificenter opus</div> -<div class="line">perfectum aspicietur, a domini po|testate inpensae <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">laudabuntur, cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio, cum</div> -<div class="line">vero venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para394">10</span> tunc fuerit gloria architecti. haec autem recte</div> -<div class="line">constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis patiatur</div> -<div class="line">accipere se consilia. namque omnes homines, | non solum <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">architecti, quod est bonum possunt probare, sed inter</div> -<div class="line">idiotas et eos hoc est discrimen quod idiota nisi factum</div> -<div class="line">viderit, non potest scire quid sit futurum, architectus</div> -<div class="line">autem simul animo constituerit, antequam inceperit et</div> -<div class="line">venustate et usu et decore quale sit futurum habet definitum. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sint faciundae quam apertissime potui perscripsi.</div> -<div class="line">de | expolitionibus autem eorum uti sint elegantes et sine <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt155" id="pagenum-alt155">155</a></span></div> -<div class="line">vitiis ad vetustatem ＜permanentes＞, insequenti volumine <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">exponam.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 poterint <i>x</i>.</p> - -<p>5 ut <i>HS</i>: uti <i>G</i>. | primo: proximo <i>x</i>.</p> - -<p>10 a -domini: ab omni <i>x</i>.</p> - -<p>13 gloria architecti <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: gloria aria -architecti <i>HG</i>.</p> - -<p>14 is <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: his <i>G</i>.</p> - -<p>19 incoeperit <i>G</i>.</p> - -<p>24 expolitionibus <i>S</i>: expoliationibus <i>HG</i>.</p> - -<p>25 permanentes -<i>om. x</i> (<i>cf. p. 151, 21. 168, 21. 146, 13</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_154" id="Page_154">[154]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius154">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<h2><a name="liber7" id="liber7"></a>LIBER SEPTIMUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para395">1</span> Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt,</div> -<div class="line">| per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ut ea non interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus</div> -<div class="line">edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">doctrinarum subtilitatem. itaque non mediocres sed</div> -<div class="line">infinitae sunt is agendae gratiae, quod non invidiose silentes</div> -<div class="line">prae|termiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para396">2</span> memoriae tradendos curaverunt. namque si</div> -<div class="line">non ita fecissent, non potuissemus scire quae res in Troia <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">fuissent gestae, nec quid Thales Democritus Anaxagoras</div> -<div class="line">Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura</div> -<div class="line">quasque Socrates Platon | Aristoteles Zenon Epicurus aliique <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">philosophi hominibus agendae vitae terminationes</div> -<div class="line">finissent seu Croesus Alexander Darius ceterique reges <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quas res aut quibus rationibus gessissent fuissent notae,</div> -<div class="line">nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para397">3</span> ad posteritatem commentariis extu|lissent. itaque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra qui eorum</div> -<div class="line">scripta furantes pro suis praedicant sunt | vituperandi, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt156" id="pagenum-alt156">156</a></span></div> -<div class="line">quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt</div> -<div class="line">reprehendendi, sed etiam quia impio more vixerunt, poena</div> -<div class="line">condemnandi. nec tamen haec res non vin|dicatae curiosius <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudiciorum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">qui fuerint, non est alienum quemadmodum sint</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 Maioris <i>S</i>.</p> - -<p>7 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>11 nequid <i>x</i> (N<span class="split"><span class="top">c</span><span class="bottom">e</span></span>quid <i>sic S -ipse</i>). | tales <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>13 platon … zenon (<i>sic, sed</i> philo -<i>bis</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 croessus <i>x</i>.</p> - -<p>16 fuissent notae <i>HS</i>: non fuissent -noctę <i>G</i> (notę <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>17 praeceptorem <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>18 itaque -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: ita <i>G</i>.</p> - -<p>19 sunt agendae, contra (<i>L</i>): sunt agendaest -contra <i>H</i>, agendę ſ̄. ſic ec̄tra <i>S</i>, sunt agendę ＜sic <i>add. G<sup>c</sup></i>＞ | -econtra <i>G</i>.</p> - -<p>23 repraehendi (<i>sic</i>) <i>H</i>. | quia: qui <i>x</i>.</p> - -<p>24 condempnandi -(<i>ut 157, 14</i> condempnatos) <i>scr. HSG<sup>c</sup></i> (<i>non G</i>), <i>ut</i> -dampnati <i>SG<sup>c</sup> 158, 2</i> (<i>non HG</i>). | haec <i>H</i> (hęc) <i>G</i>: hę <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_155" id="Page_155">[155]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius155">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para398">4</span> nobis traditi explicare. reges Attalici magnis philologiae</div> -<div class="line">dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami</div> -<div class="line">ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus</div> -<div class="line">| infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">comparare. cum autem summa diligentia perfecisset,</div> -<div class="line">non putavit id satis esse nisi propagationibus inseminando</div> -<div class="line">curaret augendam. itaque Musis et Apollini ludos dedicavit</div> -<div class="line">et quem|admodum athletarum sic communium scriptorum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para399">5</span> victoribus praemia et honores constituit. his ita <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">institutis cum ludi adessent, iudices litterati qui eos probarent</div> -<div class="line">erant legendi. rex cum iam sex civitatis lectos</div> -<div class="line">habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit</div> -<div class="line">ad eos qui supra | bybliothecam fuerunt et quaesiit si <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quem novissent ad id expeditum. tunc ei dixerunt esse <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quendam Aristophanen, qui summo studio summaque diligentia</div> -<div class="line">cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque</div> -<div class="line">conventu ludorum cum secretae sedes iudicibus essent</div> -<div class="line">distributae, cum ceteris Aristophanes | citatus quemadmodum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para400">6</span> fuerat locus ei designatus sedit. primo poetarum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ordine ad certationem inducto cum recitarentur | scripta, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt157" id="pagenum-alt157">157</a></span></div> -<div class="line">populus cunctus significando monebat iudices quod probarent.</div> -<div class="line">itaque cum ab singulis sententiae sunt rogatae,</div> -<div class="line">sex una dixerunt et quem maxime animadverterunt multitudini</div> -<div class="line">placuisse, ei primum praemium, insequenti secundum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">| tribuerunt. Aristophanes vero cum ab eo sententia <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">rogaretur, eum primum renuntiari iussit qui minime populo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para401">7</span> placuisset. cum autem rex et universi vehementer indignarentur,</div> -<div class="line">surrexit et rogando impetravit ut paterentur</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 Regis <i>H</i> (-es <i>GS</i>)</p> - -<p>2 by(i <i>GS</i>)bliothecam <i>H</i>.</p> - -<p>3 pto(ptho- <i>G</i>, -p<span class="split"><span class="top">t</span><span class="bottom">h</span>o</span> <i>S</i>)lomeus <i>H</i>.</p> - -<p>4 incitatis <i>H</i> (-tus <i>GS</i>).</p> - -<p>5 contenderet <i>G</i> (-rat <i>HS</i>).</p> - -<p>8 apolloni <i>G</i>.</p> - -<p>11 eos: ea <i>x</i>.</p> - -<p>12 rex <i>HG</i>: sex -<i>S</i>. | sex civitatis: ex civitatis (<i>H</i>, -tes <i>ante ras. S</i>, -te <i>S<sup>c</sup></i>, --tibus <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 septu(y <i>G</i>, i <i>S</i>)mum <i>H</i>. | r&ullit (<i>sic</i>) <i>H</i> (rettulit -<i>solus S</i>). <i>cf.</i> retulerunt <i>x 85, 22</i>.</p> - -<p>14 by(i <i>S</i>)bliothecam <i>HG</i>.</p> - -<p>16 aristophanen <i>HS<sup>c</sup></i>: -nē <i>G et ante ras. S</i>.</p> - -<p>24 dixerunt <i>HS</i>: -direxerunt <i>G</i>.</p> - -<p>27 eum: cū <i>S</i>.</p> - -<p>29 imperavit <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_156" id="Page_156">[156]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius156">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">se dicere. itaque silentio facto docuit unum ex his eum</div> -<div class="line">esse poetam, | ceteros aliena recitavisse, oportere autem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo</div> -<div class="line">et rege dubitante, fretus memoria e certis armariis</div> -<div class="line">infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">coegit ipsos furatos de se confiteri. itaque rex iussit cum</div> -<div class="line">his agi furti condemnatosque | cum ignominia dimisit, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para402">8</span> bybliothecam constituit. insequentibus annis a Macedonia</div> -<div class="line">Zoilus, qui adoptavit cognomen ut Homeromastix vocitaretur, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">Alexandriam venit suaque scripta contra Iliadem et</div> -<div class="line">Odyssean comparata regi recitavit. Pto|lomaeus vero cum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis</div> -<div class="line">ducem absentem vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta</div> -<div class="line">suspicerentur ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">responsum. Zoilus autem cum diutius in regno fuisset,</div> -<div class="line">inopia pressus summisit ad regem postulans ut | aliquid <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para403">9</span> sibi tribueretur. rex vero respondisse dicitur Homerum,</div> -<div class="line">qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa</div> -<div class="line">milia hominum pascere, item debere qui meliore in|genio <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt158" id="pagenum-alt158">158</a></span></div> -<div class="line">se profiteretur non modo unum sed etiam plures alere <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">posse. et ad summam mors eius ut parricidii damnati</div> -<div class="line">varie memoratur. alii enim scripserunt a Philadelpho</div> -<div class="line">esse in crucem fixum, nonnulli Chii ei lapides esse coniectos,</div> -<div class="line">alii Zmyr|nae vivum in pyram coniectum. quorum <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. non</div> -<div class="line">enim aliter videtur promereri qui citat eos quorum responsum,</div> -<div class="line">quid senserint scribentes, non potest coram indicari.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para404">10</span> ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 oportere<span class="split"><span class="top">autem</span><span class="bottom">ạṭ᷑</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>4 memoriae certis (<i>id est</i> memoria e -certis) <i>H</i>: memoria. certis <i>S</i>, memorię certis <i>G</i>.</p> - -<p>7 dimisit -<i>HS</i>: demisit <i>G</i>.</p> - -<p>8 aristophanen (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>9 byblio(biblyo- <i>S</i>, -biblio- <i>G</i>)thecam <i>H</i>. | machedonia <i>x</i>.</p> - -<p>10 homero mastix <i>x</i>.</p> - -<p>11 iliaden et odissian <i>x</i>.</p> - -<p>12 pto(phto- <i>S</i>)lomeus <i>HG</i>.</p> - -<p>15 indignans -<i>G</i>: -nus <i>HS</i>.</p> - -<p>17 pressum (-sū <i>S</i>) summisit <i>HG</i>, pressus -misit <i>G</i>.</p> - -<p>24 cruce <i>S</i>. | Chii ei: cııeı <i>HG</i>, cuneı <i>S</i>.</p> - -<p>25 zmirnae(-ę <i>S</i>, -e <i>G</i>) <i>sic x</i>. | vivom <i>H</i>.</p> - -<p>29 alienas <i>ante corr. H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_157" id="Page_157">[157]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius157">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">nomine meo id profero | corpus neque ullius cogitata <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus</div> -<div class="line">scriptoribus infinitas ago gratias quod egregiis ingeniorum</div> -<div class="line">sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio genere</div> -<div class="line">copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">aquam et ad propria proposita traducen|tes facundiores et <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">expeditiores habemus ad scribendum facultates talibusque confidentes</div> -<div class="line">auctoribus audemus institutiones novas comparare.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para405">11</span> Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei</div> -<div class="line">rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">coepi. | namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium</div> -<div class="line">reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem</div> -<div class="line">re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum</div> -<div class="line">radiorumque extentionem certo loco centro constituto lineas <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ratione | naturali respondere, uti de incerta re certae imagines <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">aedificiorum in scaenarum picturis redderent speciem</div> -<div class="line">et quae in directis planisque frontibus sint figurata, alia</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para406">12</span> abscedentia alia prominentia esse videantur. postea Silenus</div> -<div class="line">de symme|triis doricorum edidit volumen, de aede Iunonis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt159" id="pagenum-alt159">159</a></span></div> -<div class="line">quae est Sami dorica Theodorus, de ionica Ephesi quae <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">est Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae</div> -<div class="line">quod est Priene ionicum Pytheos, item de aede Minervae</div> -<div class="line">dorica quae | est Athenis in arce Ictinos et Carpion, Theodorus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">Phocaeus de tholo qui est Delphis, Philo de aedium <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sacrarum symmetriis et de armamentario quod fecerat</div> -<div class="line">Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 alııſ (alı≣ıſ <i>S</i>) alıo <i>x</i>.</p> - -<p>9 quia: quae(-ę <i>GS</i>) <i>x</i> (que -<i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>11 agatarcus <i>HS</i>, -tharcus <i>G</i>. | eschyle <i>HS</i>, aeschilo <i>G</i>.</p> - -<p>12 scaenam: ad caenam <i>H</i>, adcę|nā <i>G</i>, ad scaenam <i>H<sup>c</sup></i>, adscenā -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>15 extentionē <i>GS</i>: -ne <i>H</i>. | lineas: adlineas <i>x</i>.</p> - -<p>21 samii <i>HG</i>, sann＜i＞ <i>S<sup>c</sup></i>. | zeodorus <i>HS</i>, zeodoricus <i>G, sed -v. 5</i> theodorus <i>x</i>. | de ionica: ionicae (-ce <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 c(ch <i>S</i>)resiphon -<i>x</i>.</p> - -<p>23 prienae <i>H</i>, -ne <i>GS</i> (-nę <i>G<sup>c</sup></i>). <i>cf. p. 8, 4</i>. | phy(i <i>G</i>)leos -<i>x</i>.</p> - -<p>24 doricae (-ce <i>SG<sup>c</sup></i>, dorie <i>G</i>) <i>x</i>. | ictionos <i>x</i>.</p> - -<p>26 armentario -<i>x</i>. | fecerat: fuerat <i>x</i>.</p> - -<p>27 pi(y <i>G</i>)raei <i>HG</i>, pirei <i>S</i> -(pyrei <i>G<sup>c</sup></i>). | deae | dianae <i>ante corr. H(L)</i>: deae | ＜de＞ dianae -<i>H<sup>c</sup></i>, deaede dianę <i>GS</i>. | ionicae(-ę <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_158" id="Page_158">[158]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius158">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">est Magnesiae pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros,</div> -<div class="line">item Arcesius | de symmetriis corinthiis et ionico <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">Trallibus Aesculapio quod etiam ipse sua manu dicitur</div> -<div class="line">fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero felicitas</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para407">13</span> maximum summumque contulit munus. quorum enim <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno</div> -<div class="line">florentes habere iudicantur, | excogitatis egregias operas <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">praestiterunt. namque singulis frontibus singuli artifices</div> -<div class="line">sumpserunt certatim partes ad ornandum et probandum</div> -<div class="line">Leochares Bryaxis Scopas Praxiteles, nonnulli etiam putant <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para408">14</span> septem spectaculorum eius operis perve|nire famam. praeterea <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt,</div> -<div class="line">uti Nexaris Theocydes Demophilos | Pollis Leonidas <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt160" id="pagenum-alt160">160</a></span></div> -<div class="line">Silanion Melampus Sarnacus Euphranor. non minus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">de machinationibus, uti Diades Archytas Archimedes Ctesibios</div> -<div class="line">Nymphodorus Philo Byzantius Diphilos Democles</div> -<div class="line">Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. quorum ex com|mentariis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quae utilia esse his rebus animadverti, collecta</div> -<div class="line">in unum coegi corpus, et ideo maxime quod animadverti <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in ea re ab Graecis volumina plura edita, ab nostris</div> -<div class="line">oppido quam pauca. Fuficius nimirum de his rebus</div> -<div class="line">primus instituit edere volumen, item Terentius Varro de</div> -<div class="line">novem disciplinis | unum de architectura, P. Septimius duo. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 magnesia <i>x</i>. | teo: &eo <i>HS</i>, et eo <i>G</i>. | monopteros <i>G</i>: -monocteros <i>HS</i>.</p> - -<p>2 arcesius: argelius <i>x</i>.</p> - -<p>4 Demausoleo <i>H</i>: -Demaus oleo <i>S</i>, demaus oleo <i>G</i>. | saturus <i>x</i>. | phiteus <i>x</i>.</p> - -<p>6 sempiternos <i>G</i>.</p> - -<p>7 & cogitatis <i>x</i>.</p> - -<p>8 singulis <i>H</i>.</p> - -<p>10 bryaxes -<i>HS</i>, brixes <i>G</i>. | scaphas <i>x</i>. | praxitelis <i>x</i>.</p> - -<p>11 cogit <i>G</i>.</p> - -<p>13 multa <i>G</i>.</p> - -<p>14 ut inexaris <i>H</i>, utinex | aris <i>S</i>, uti nexaris <i>G</i>. | -theoci(y <i>G</i>)des <i>x</i>. | leonidas <i>G</i>: -des <i>HS</i>.</p> - -<p>16 utidiates <i>G</i>. | -ar⟦cy⟧chytas <i>H</i>, archytas <i>GS</i>. | archymedes <i>GS</i>, archimedas -<i>G</i>. | &esibios <i>HS</i>, et esibios <i>G</i>.</p> - -<p>17 phylob(p <i>S</i>)yzanteos <i>HS</i>, -philobizant eos <i>G</i>. | diphylos <i>HS</i>. | demodes <i>G</i>.</p> - -<p>18 charidas -<i>x</i>. | poliydos <i>S</i>. | phy(i <i>G</i>)rros <i>x</i>. | agesistratas <i>x</i>.</p> - -<p>19 collecta—(29) -animadverti <i>G(S<sup>c</sup> in m.)</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>22 fuficius <i>HG</i>: -sufficus <i>S</i>. | nimirum: enim mirum <i>x</i>. | primus <i>HS</i>: inprimus -<i>G</i>.</p> - -<p>23 terrentius <i>G</i>.</p> - -<p>24 pseptimi|us <i>H</i>, Pſ┃ep|timius <i>S</i>: septimis -(<i>sine</i> p) <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_159" id="Page_159">[159]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius159">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para409">15</span> amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse</div> -<div class="line">videtur, cum fuissent et antiqui cives magni architecti,</div> -<div class="line">qui potuissent non minus eleganter scripta comparare.</div> -<div class="line">namque Athenis Antistates et Callaeschros et Antimachides</div> -<div class="line">et Pormos architecti | Pisistrato aedem Iovi Olympio <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius</div> -<div class="line">propter interpellationem rei publicae incepta reliquerunt.</div> -<div class="line">itaque circiter annis ＜quadringentis＞ post Antiochus rex cum</div> -<div class="line">in id opus inpensam esset pollicitus, cellae magnitudinem</div> -<div class="line">et columnarum circa | dipteron conlocationem epistyliorumque <span class="linenum">10 (20)</span></div> -<div class="line">et ceterorum ornamentorum ad symmetriam distributionem</div> -<div class="line">magna sollertia scientiaque summa civis Romanus</div> -<div class="line">Cossutius nobiliter est architectatus. id autem opus non</div> -<div class="line">modo vulgo sed etiam in paucis a magnificentia nominatur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para410">16</span> nam quattuor locis sunt | aedium sacrarum marmoreis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt161" id="pagenum-alt161">161</a></span></div> -<div class="line">operibus ornatae dispositiones, e quibus proprie de is <span class="linenum">16</span></div> -<div class="line">nominationes clarissima fama nominantur. quarum excellentiae</div> -<div class="line">prudentesque cogitationum apparatus suspectus</div> -<div class="line">habent in deorum caerimonio. primum|que aedis Ephesi <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">Dianae ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">Metagene est instituta, quam postea Demetrius ipsius</div> -<div class="line">Dianae servus et Paeonius Ephesius dicuntur perfecisse.</div> -<div class="line">Mileti Apollini item ionicis symmetriis idem Paeonius</div> -<div class="line">Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine | Cereris et <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sine exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 antistates (<i>sic</i>) <i>x</i>. | callescheros <i>HS</i>, calle | cheros <i>G</i>.</p> - -<p>5 pormos <i>HS</i>, porinos <i>G</i>.</p> - -<p>7 rei publicę <i>GS</i>: regi publice <i>H</i>.</p> - -<p>8 quadringentis: ducentis <i>x</i>. anthi | ocus <i>H</i>.</p> - -<p>9 impinsam <i>H</i>, -impensam <i>H<sup>c</sup> G</i>, inpensam <i>S</i>.</p> - -<p>12 civis: cuius <i>S</i>.</p> - -<p>14 volgo -<i>H</i>.</p> - -<p>16 de is (<i>ut p. 1, 16</i>): dehis <i>x</i>.</p> - -<p>17 quorum <i>x</i>.</p> - -<p>18 prudentis -<i>HS</i> (-tes <i>G</i>).</p> - -<p>19 caerimonio: sesemaneo <i>HG</i>, se se -man& <i>S</i> (sese,mane<span class="split"><span class="top">t</span><span class="bottom">ọ</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>). | aedes <i>x</i>.</p> - -<p>20 ab cresiphone <i>x</i>.</p> - -<p>21 metagine <i>HS</i> (-gene <i>G</i>).</p> - -<p>22 servus (-os <i>H</i>) <i>sc.</i> παῖϲ τῆϲ θεοῦ <i>Haussoullier</i> (<i>Rev. de phil. <span class="smcapuc">XXI</span>, 112</i>). | poeonius <i>G</i> (pae- <i>H</i>, -pe- <i>S</i>).</p> - -<p>23 meleti <i>x</i>. | apolloni <i>G</i>. | idem <i>GS</i>: eidem <i>H</i>.</p> - -<p>24 daphnis <i>G</i>: daphinis <i>HS</i>. | cereris <i>GS</i>: ca&eris <i>H</i>.</p> - -<p>25 icti . nos <i>H</i>, icti nos <i>S</i>, ictinus <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_160" id="Page_160">[160]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius160">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para411">17</span> pertexit. eam autem postea cum Demetrius Phalereus</div> -<div class="line">Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte</div> -<div class="line">columnis constitutis prostylon fecit. ita aucto vesti|bulo <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">laxamentum initiantibus operique summam adiecit auctoritatem.</div> -<div class="line">in asty vero Olympio amplo modulorum comparatu <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">corinthiis symmetriis et proportionibus, uti supra</div> -<div class="line">scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memoratur,</div> -<div class="line">cuius commentarium nullum est inventum. nec</div> -<div class="line">tamen a Cossutio | solum de his rebus scripta sunt desideranda <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sed etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">aedis Honoris et | Virtutis Marianae cellae columnarumque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt162" id="pagenum-alt162">162</a></span></div> -<div class="line">et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis</div> -<div class="line">perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet</div> -<div class="line">quemadmodum ab arte subtilitatem sic ab magnificentia</div> -<div class="line">et inpensis auctoritatem, in primis et | summis operibus <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">nominaretur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para412">18</span> Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus</div> -<div class="line">quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria</div> -<div class="line">satis multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non</div> -<div class="line">putavi silendum sed disposite singulis voluminibus de <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">singulis expo|nere. itaque quoniam sexto volumine privatorum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">aedificiorum rationes perscripsi, in hoc qui septimum</div> -<div class="line">tenet numerum de expolitionibus quibus rationibus et</div> -<div class="line">venustatem et firmitatem habere possint exponam.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para413">I</span> Primumque incipiam de ruderatione, quae principia <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">tenet | expolitionum, uti curiosius summaque providentia <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 pertexit <i>HS</i>: pertexuit <i>G</i>. | eam: ea <i>HG</i>, Ei <i>S</i>.</p> - -<p>4 initiantibus -<i>G</i>: init(c <i>S</i>)ientibus <i>HS</i>. | adiecit <i>G</i>: adfecit <i>HS</i>.</p> - -<p>5 asty <i>HS</i>, asti <i>G</i>. | Olympio (<i>sc.</i> aedem): ạ̶̇ḍ̶̇aðolympı<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>m <i>H<sup>c</sup></i> -= adolȳpiū <i>S</i>, adolimpiū <i>G</i>.</p> - -<p>6 uti .s.s. est <i>HS</i>, uti .ss. est -<i>G</i>.</p> - -<p>7 cossutius <i>GS</i>, qu<span class="split"><span class="top">ſ</span><span class="bottom">o</span></span>ſutiuſ <i>H<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>9 acussutio <i>G</i>.</p> - -<p>10 <span class="smcapuc">.A.G.</span> -mutio <i>HS</i>, <span class="smcapuc">ACI.</span> mutio <i>G</i>.</p> - -<p>11 aedes <i>x</i>. | marinianae (-ę <i>S</i>) <i>HS</i>, -mariniiane <i>G</i>.</p> - -<p>12 legitimas <i>a. c. H</i>.</p> - -<p>13 ꝑficit <i>H</i> (-ecit <i>GS</i>).</p> - -<p>18 n̅r̅ę̅ memorię <i>G</i>.</p> - -<p>20 silendum <i>H<sup>c</sup> S(G<sup>c</sup>)</i>: sidendum <i>ante ras. H</i>, -sidiendū <i>ante ras. G</i>.</p> - -<p>21 exponere (<i>cf. p. 36, 24. 37, 28 etc.</i>): exponeremus -<i>x</i>. | sexto <i>H<sup>c</sup> S(G<sup>c</sup>)</i>: secto <i>H</i>, ręcto <i>G</i>.</p> - -<p>23 numerum: -murū <i>ante corr. G</i>. | expoliationibus <i>a. c. G</i>.</p> - -<p>24 vetustatē <i>a. c. G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_161" id="Page_161">[161]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius161">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">solidationis ratio habeatur. et si plano pede erit eruderandum,</div> -<div class="line">quaeratur solum si sit perpetuo solidum, et ita</div> -<div class="line">exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem</div> -<div class="line">omnis aut ex parte congesticius locus fuerit, festucationibus</div> -<div class="line">cum magna | cura solidetur. in contignationibus vero diligenter <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">est animadvertendum ne qui paries qui non exeat</div> -<div class="line">ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed potius</div> -<div class="line">relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum</div> -<div class="line">enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione</div> -<div class="line">sidentibus, per|manens structurae soliditate dextra <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">ac sinistra secundum se facit in pavimentis necessario</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para414">2</span> rimas. item danda est opera | ne commisceantur axes <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt163" id="pagenum-alt163">163</a></span></div> -<div class="line">aesculini quercu, quod quercei simul umorem perceperunt</div> -<div class="line">se torquentes rimas faciunt in pavimentis. sin autem</div> -<div class="line">aesculus non erit et necessitas coegerit, propter inopiam <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">querceis sic videtur esse faciundum ut se|centur tenuiores. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quo minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur</div> -<div class="line"><span class="missing-word-before">deinde</span> in singulis tignis extremis partibus</div> -<div class="line">axes bini clavis figantur, uti nulla ex parte possint se</div> -<div class="line">torquendo angulos excitare. namque de cerro aut fago <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. coaxatio|nibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">factis si erit, filex, si non, palea substernatur,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para415">3</span> uti materies ab calcis vitiis defendatur. tunc insuper</div> -<div class="line">statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum</div> -<div class="line">implere. statuminationibus inductis rudus si novum erit, <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 quae|ratur non solum <i>ante ras. H</i> (non <i>del. H<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>3 statum inerudus <i>GG</i>, statu minerudus <i>S</i> (<i>sed in m. S<sup>c</sup></i> ꝉ in -erudiis), statum‿ine,rudns <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>4 congesticius <i>G</i>: coniesticius -<i>HS</i>. | fistucationibus <i>x</i>.</p> - -<p>6 non <i>om. S</i>.</p> - -<p>10 sedentibus <i>x</i>.</p> - -<p>13 querco <i>x</i>. | querqui <i>HG</i>, quercui <i>S(G<sup>c</sup>)</i>. | perceperunt (-r̄ <i>S</i>) -<i>HS</i>: -rint <i>G</i>.</p> - -<p>16 quaercis <i>H</i>, quercis <i>GS<sup>c</sup></i> (-cı≣ſ = cuſ <i>ante -ras. S</i>). | faciendū <i>G</i>.</p> - -<p>17 minum| <i>H</i>. | clavis fixi <i>G</i>: clavi fixi -<i>HS</i>. | contenebuntur <i>H</i>. <i>hic lacunam significavi quam explet -Faventinus sic p. 301, 24</i> ＜et primum in directo iactatis axibus, -sequentibus in transverso stratis＞. <i>cf. p. 302, 18</i>.</p> - -<p>19 axes bini -clavis: axis bini (boni <i>G<sup>c</sup></i>, <i>ut Fav. cod. v p. 301, 25</i>) clavi <i>x</i>.</p> - -<p>20 anguli <i>x</i>.</p> - -<p>22 filex <i>HG</i>: silex <i>S</i> (filix <i>Fav.</i>). <i>cf. Mayhoff ad -Plin. 24, 85</i>.</p> - -<p>24 qui <i>x</i> (<i>ut Fav.</i>).</p> - -<p>25 inductus <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_162" id="Page_162">[162]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius162">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ad tres partes una calcis misceatur, si redivivum fuerit,</div> -<div class="line">quinque ad duo mix|tionis habeant responsum. deinde <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">rudus inducatur et vectibus ligneis, decuriis inductis, crebriter</div> -<div class="line">pistatione solidetur, et id ne minus pistum absolutum</div> -<div class="line">crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis,</div> -<div class="line">ne minore crassitudine pavimenti digi|torum senum. supra <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">nucleum ad regulam et libellam exacta pavimenta struantur</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para416">4</span> sive sectilia seu tesseris. cum ea structa fuerint et</div> -<div class="line">fastigia sua structione habuerint, ita fricentur uti si <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis aut</div> -<div class="line">quadratis seu favis extent, sed coagmento|rum compositio <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt164" id="pagenum-alt164">164</a></span></div> -<div class="line">planam habeat inter se directionem. si tesseris structura</div> -<div class="line">erit, ut eae omnes angulos habeant aequales. cum enim</div> -<div class="line">anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ut oportet fricatura. item testacea spicata ti|burtina sunt <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes</div> -<div class="line">tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad regulam perfricata. super,</div> -<div class="line">fricatura levigationibus et polituris cum fuerit perfecta,</div> -<div class="line">incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">inducantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para417">5</span> | Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quod contignationes umore crescentes aut siccitate decrescentes</div> -<div class="line">seu pandationibus sidentes movendo se faciunt</div> -<div class="line">vitia pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae non patiuntur <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">integra permanere. itaque si necessitas coegerit, ut</div> -<div class="line">minime | vitiosa fiant sic erit faciundum. cum coaxatum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">fuerit, super altera coaxatio transversa sternatur clavisque</div> -<div class="line">fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. deinde</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 adduum (-ū <i>GS</i>) mixtiones <i>x</i>.</p> - -<p>3 rudus <i>GS</i>: inrudus -<i>H</i>.</p> - -<p>4 piscatione <i>HS</i>, pinsatione <i>G</i>. | ne: non <i>x</i> (<i>cf. p. 128, 6. 8</i>). | -pinsum <i>x</i> (<i>cf. p. 164, 20</i>).</p> - -<p>5 nucle<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>s <i>H</i>, -us <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: nedeus <i>G</i>.</p> - -<p>7 pavimentum (-ū) <i>x</i>.</p> - -<p>8 nedeum <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>9 structa: -exstructa (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>10 sua exstructionē <i>HS</i>, sua exstrutionē <i>G</i> -(<i>cf. p. 164, 23. 165, 11</i>).</p> - -<p>12 favis: pauis <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>14 eae <i>H</i> -(eœ) <i>S<sup>c</sup></i> (ea <i>S</i>): hę <i>G</i>.</p> - -<p>15 pleni <i>x</i>. | 17 ut ne <i>HG</i>: ut non <i>S</i>.</p> - -<p>18 sint <i>om. x</i>.</p> - -<p>19 fricaturam (-ā) <i>x</i>. | fuerint <i>x</i>.</p> - -<p>24 sedentes <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_163" id="Page_163">[163]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius163">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur calcisque</div> -<div class="line">duae partes ad quinque mortarii mixtionibus praestent</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para418">6</span> responsum. statumi|natione facta, rudus inducatur, idque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pistum absolutum ne minus pede sit crassum. tunc autem</div> -<div class="line">nucleo inducto, uti supra scriptum est, pavimentum e tessera <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">grandi circiter binum digitum caesa struatur fastigium</div> -<div class="line">habens in pedes denos digitos binos, quod si bene temperabitur</div> -<div class="line">et recte frica|tum fuerit, ab omnibus vitiis erit <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">tutum. uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis</div> -<div class="line">ne laboret, fracibus quotannis ante hiemem saturetur. ita <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para419">7</span> non patietur in se recipere | gelicidii pruinam. sin autem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt165" id="pagenum-alt165">165</a></span></div> -<div class="line">curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter</div> -<div class="line">se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur</div> -<div class="line">habentes singulis coagmentorum frontibus excisos canaliculos</div> -<div class="line">digitales. quibus iunctis | impleantur calce ex oleo <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">subacta confricenturque inter se coagmenta compressa. ita</div> -<div class="line">calx quae erit haerens in canalibus durescendo contexteque</div> -<div class="line">solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per</div> -<div class="line">coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita perstratum,</div> -<div class="line">supra nucleus inducatur et virgis | caedendo subigatur. <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">supra autem sive ex tessera grandi sive ex spica testacea</div> -<div class="line">struatur fastigiis quibus est supra scriptum, et cum sic</div> -<div class="line">erunt facta, non cito vitiabuntur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para420">II</span> Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de</div> -<div class="line">albariis operibus est explicandum. id autem erit recte, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">si | glaebae calcis optimae ante multo tempore quam opus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">fuerit macerabuntur, uti si qua glaeba parum fuerit in</div> -<div class="line">fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere</div> -<div class="line">coacta uno tenore concoquatur. namque cum non penitus</div> -<div class="line">macerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">la|tentes crudos calculos pustulas emittit. qui calculi in <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 pystū <i>S</i>. | grassum <i>H</i>.</p> - -<p>5 nudeo <i>ante corr. G</i>. | uti .s.s. -est <i>HS</i>, uti .ss. ē <i>G</i>.</p> - -<p>7 digitus <i>HS</i></p> - -<p>10 fragibus <i>x</i>.</p> - -<p>14 excelsos -<i>x</i>.</p> - -<p>15 impletur calx (calix <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 calix <i>S</i>. | contestateque -solidiscendo <i>G</i>: <i>om. HS</i> (<i>del. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>20 nucreus <i>H</i>.</p> - -<p>21 expica <i>H</i>, exspica <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: <i>om. G</i>.</p> - -<p>22 struantur <i>x</i>.</p> - -<p>28 in -<i>om. G</i>.</p> - -<p>29 tem(ē)pore <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_164" id="Page_164">[164]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius164">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et dissipant</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para421">2</span> tectorii politiones. cum autem habita erit ratio macerationis</div> -<div class="line">et ita curiosius operi praeparatum erit, sumatur</div> -<div class="line">ascia et quemadmodum materia dolatur, sic calx in lacu</div> -<div class="line">macerata ascietur. | si ad eam offenderint calculi, non erit <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">temperata. cumque siccum et purum ferrum educetur,</div> -<div class="line">indicabit eam evanidam et siticulosam. cum vero pinguis</div> -<div class="line">fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti glutinum</div> -<div class="line">haerens omni ratione probabit se esse temperatam.</div> -<div class="line">tunc autem machinis compa|ratis camararum dispositiones <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt166" id="pagenum-alt166">166</a></span></div> -<div class="line">in conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata. <span class="linenum">11</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para422">III</span> Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic erit faciundum.</div> -<div class="line">asseres directi disponantur inter se ne plus spatium</div> -<div class="line">| habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">abiegnei ab carie et ab vetustate celeriter vitiantur, hique <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">asseres cum ad formam circinationis fuerint distributi,</div> -<div class="line">catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, crebriter</div> -<div class="line">clavis ferreis fixi religentur, eaeque catenae ex ea</div> -<div class="line">materia compa|rentur cui nec caries nec vetustas nec umor <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">possit nocere, id est e buxo iunipiro olea robore cupresso <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ceterisque similibus praeter quercum, cum ea se torquendo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para423">2</span> rimas faciat quibus inest operibus. asseribus dispositis</div> -<div class="line">tum tomice e sparto hispanico harundines graecae tunsae</div> -<div class="line">ad eos uti forma | postulat religentur. item supra camaram <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ut si quae stillae ex contignationibus aut tectis ceciderint</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 ita: id <i>x</i>. | opere <i>x</i>.</p> - -<p>9 probauit <i>G</i>. | se <i>G</i>: <i>om. HS</i> -(<i>cf. p. 179, 20</i>). | temperata <i>S</i>.</p> - -<p>10 camerarum <i>x</i> (<i>item 3. 15. 24</i>).</p> - -<p>11 fuer̄ <i>S</i> (-rint <i>in m. S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>12 faciundū <i>ante ras. S</i>: -da <i>HG</i> (<i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>14 cupre(ae <i>H</i>)ssi <i>x</i>.</p> - -<p>15 abiegnei: <i>sic HG</i>, ab<span class="split"><span class="top">e</span><span class="bottom">ı</span></span>gnei <i>S<sup>c</sup></i> (<i>ut -CIL I, 577</i>).</p> - -<p>17 tecta erunt <i>G</i>: tecteȓ (= tecter̄, -terunt, <i>rec.</i> -tecterus) <i>H</i>, tectoꝝ <i>S</i> (tectorum <i>G<sup>c</sup></i>). | crebriter <i>GS</i>: crebiter <i>H</i>.</p> - -<p>19 conparatur <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>20 iunipero (-pera <i>G</i>) <i>x</i> (iunipiro -<i>H<sup>c</sup></i>). | oleo <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>21 ea se: eas <i>x</i>.</p> - -<p>22 faciant <i>HS</i>, --unt <i>G</i>.</p> - -<p>23 tomice e: tomices <i>HS</i>, tonices <i>G</i> (ī aꝉ tomices -<i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>25 inducantur <i>G</i>.</p> - -<p>26 si qua est ille (ē illę <i>S</i>) <i>HS</i>, si -quę astulę <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_165" id="Page_165">[165]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius165">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sustineantur. sin autem harundinis graecae copia non</div> -<div class="line">erit, de paludibus tenues colligantur et mataxa aut tomice</div> -<div class="line">ad iustam longitudinem una | crassitudine alligationibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">temperentur, dum ne plus inter duos nodos alligationes</div> -<div class="line">binos pedes distent, et eae ad asseres, uti supra scriptum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">est, tomice religentur cultellique lignei in eas configantur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para424">3</span> cetera omnia uti supra scriptum est expediantur. camaris</div> -<div class="line">dispositis et intextis, imum cae|lum earum trullissetur, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">deinde harena dirigatur, postea autem creto marmore</div> -<div class="line">poliatur. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Cum camarae politae fuerint, sub eas coronae sunt <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt167" id="pagenum-alt167">167</a></span></div> -<div class="line">subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri</div> -<div class="line">videbitur. cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec</div> -<div class="line">possunt se sustinere. in hisque minime gypsum debet</div> -<div class="line">ad|misceri, sed ex creto marmore uno tenore perduci, uti <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere.</div> -<div class="line">etiamque cavendae sunt in camaris priscorum dispositiones,</div> -<div class="line">quod earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para425">4</span> inpendentes sunt periculosae. coronae autem sunt ＜aliae</div> -<div class="line">purae＞ aliae cae|latae. conclavibus autem ubi ignis aut <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eae</div> -<div class="line">facilius extergeantur. in aestivis et exhedris, ubi minime</div> -<div class="line">fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt</div> -<div class="line">faciendae, semper enim album opus propter superbiam</div> -<div class="line">candoris non modo ex propriis sed | etiam alienis aedificiis <span class="linenum">25 (15)</span></div> -<div class="line">concipit fumum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para426">5</span> Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 tenues: <i>sic x</i>. | colligantur <i>G</i>: -gatur <i>HS</i>. | mataxae (-e <i>S</i>) -tomicae (-æ <i>S</i>) <i>x</i> (<i>corr. Schneider ad Pall. p. 21</i>).</p> - -<p>4 duos <i>G</i>: uos -<i>H</i>, .<span class="smcapuc">II</span>.os (<i>ubi</i> <span class="smcapuc">.II.</span> <i>in ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>. | alligationes (= -nis): -nibus <i>x</i>.</p> - -<p>5 eae <i>ante ips. corr. S</i>: hae <i>HG(S<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>6 tomicae <i>H</i>, -ce <i>G</i> (-cę -<i>G<sup>c</sup></i>), tonicæ <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>9 derigatur <i>x</i>. | creto: creta aut <i>x</i>.</p> - -<p>11 (<i>item</i> 17) -camerae <i>x</i>.</p> - -<p>12 quas: quam (quā <i>GS</i>) <i>x</i>. | subtilis <i>HS</i> (-les -<i>G</i>).</p> - -<p>14 inhisq; <i>H</i> (-que <i>S</i>): inhis | quo <i>G</i> (<i>supra</i> ꝉ ę <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>15 ex creto: excepto <i>x</i>.</p> - -<p>18 coronarum gravi (<i>om.</i> figurae) <i>x</i>.</p> - -<p>19 coronarum autem sunt figurae (-rę <i>GS</i>) aliae (-ę <i>GS</i>) -cae(ce <i>S</i>)latae (-te <i>H</i>, -tę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>21 pure <i>S</i>: pura <i>HG</i>. | eæ -<i>S<sup>c</sup></i>: ea <i>HG et ante corr. S</i>.</p> - -<p>22 exedris <i>S</i>.</p> - -<p>27 quā <i>GS</i>: quem <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_166" id="Page_166">[166]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius166">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">postea autem supra, trullissatione subarescente, deformentur</div> -<div class="line">directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad</div> -<div class="line">lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam</div> -<div class="line">re|spondentes exigantur. namque sic emendata tectoriorum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio inducatur. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para427">6</span> firmior erit ad vetustatem soliditas tectorii. cum ab harena</div> -<div class="line">praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum,</div> -<div class="line">| tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">dum ita | materies temperetur uti cum subigatur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt168" id="pagenum-alt168">168</a></span></div> -<div class="line">non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario <span class="linenum">11</span></div> -<div class="line">liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum corium</div> -<div class="line">mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum,</div> -<div class="line">subtilius inducatur. ita | cum tribus coriis harenae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para428">7</span> neque aliud vitium in se recipere poterunt. sed et liaculorum</div> -<div class="line">subactionibus fundata soliditate marmorisque candore</div> -<div class="line">firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis</div> -<div class="line">nitidos expriment splendores. colores autem, | udo tectorio <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">perpetuo permanentes, quod calx in fornacibus excocto</div> -<div class="line">liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit</div> -<div class="line">in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis</div> -<div class="line">potestatibus conlatis seminibus seu principiis una soli|descendo, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in quibuscumque membris est formata cum fit <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">arida redigitur uti sui generis proprias videatur habere</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para429">8</span> qualitates. itaque tectoria quae recte sunt facta neque</div> -<div class="line">vetustatibus fiunt horrida, neque cum extergentur remittunt</div> -<div class="line">colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 trullissationem (-nē <i>G</i>) <i>HG</i> (-ne <i>S</i>).</p> - -<p>2 derectiones <i>x</i>. | -uti <i>HG</i>: ut <i>S</i>.</p> - -<p>4 tectorum <i>x</i>.</p> - -<p>6 c<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>mfundatior <i>H</i>. | ha(a- <i>S</i>)renata -(-to <i>G</i>) derectura <i>x</i>.</p> - -<p>9 graneo (granio <i>Fav.</i>): grandio <i>x</i>. | -derectiones <i>x</i>.</p> - -<p>12 graneo: grandi <i>x</i>.</p> - -<p>16 liaculorum (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 candorem (-ē <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 levigate (-ae <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 udo: nudo -<i>x</i>.</p> - -<p>22 evanida <i>G</i>: & evanida <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>23 forte: porte <i>G</i>.</p> - -<p>26 videtur <i>x</i>.</p> - -<p>27 rectae <i>H</i> = recte <i>G</i>: -ta <i>S</i>.</p> - -<p>29 nisi ＜si＞ -<i>supra add. S<sup>c</sup></i> (<i>ut in ras. p. 105, 28</i>). | inducta <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_167" id="Page_167">[167]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius167">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">cum ergo ita | in parietibus tectoria facta fuerint <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad</div> -<div class="line">vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum</div> -<div class="line">vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit</div> -<div class="line">inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">nec splendorem politionibus pro|pter inbecillitatem crassitudinis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para430">9</span> proprium obtinebit. quemadmodum enim speculum</div> -<div class="line">argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus</div> -<div class="line">habet remissiones splendoris, quod autem e solida temperatura</div> -<div class="line">fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">fulgentes in aspectu certasque con|siderantibus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt169" id="pagenum-alt169">169</a></span></div> -<div class="line">imagines reddit, sic tectoria quae ex tenui sunt ducta</div> -<div class="line">materia non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt,</div> -<div class="line">quae autem fundata harenationis et marmoris</div> -<div class="line">soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para431">10</span> expressas aspicientibus ex eo opere remittunt. Graecorum</div> -<div class="line">vero tectores non solum his rationibus utendo</div> -<div class="line">faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce</div> -<div class="line">et harena ibi confusa, decuria hominum inducta, ligneis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">vectibus pisunt mate|riam, et ita ad certamen subacta tunc <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes</div> -<div class="line">pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum</div> -<div class="line">et speculorum divisionibus circa se prominentes habent</div> -<div class="line">expressiones. <span class="linenum">25</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para432">11</span> Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus</div> -<div class="line">| necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ideo quod luto cum linuntur necessario recipiunt umorem,</div> -<div class="line">cum autem arescunt extenuati in tectoriis faciunt rimas,</div> -<div class="line">id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto inquinatus <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 itaq⁊ <i>x</i>.</p> - -<p>7 optinebit <i>HG</i>: habebit <i>S</i>.</p> - -<p>8 incertas et <i>GS</i>: -incerta . sed <i>H</i>.</p> - -<p>9 remissiones splendoris <i>G</i>: remissiores splendores -<i>HS</i>.</p> - -<p>12 redd& (-et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 materia <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>15 soliditate <i>HG</i>: solidate <i>S</i> (<i>cf.</i> -datæ <i>L</i>). | crassitudines | pissa -<i>G</i>, -ne pissa (<i>sic</i>) <i>S</i>, -ne | spissa (-neẛ̣ | ＜ſ＞pissa) <i>G<sup>c</sup></i> (= <i>HL</i>). | -polutionibus <i>H</i> (poli- <i>GS</i>).</p> - -<p>21 pisant <i>x</i>.</p> - -<p>29 arescent <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_168" id="Page_168">[168]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius168">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">perpetuae | figantur, deinde iterum luto inducto si priores <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis</div> -<div class="line">figantur et ita, uti supra scriptum est, harenatum et</div> -<div class="line">marmor et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex</div> -<div class="line">in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">segmina nec rimam ullam | fieri patietur. <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para433">IV</span> Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri</div> -<div class="line">dixi, nunc quemadmodum umidis locis politiones expediantur</div> -<div class="line">ut permanere possint sine vitiis, exponam. et primum</div> -<div class="line">concla|vibus quae plano pede fuerint, in imo pavimento <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt170" id="pagenum-alt170">170</a></span></div> -<div class="line">alte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur <span class="linenum">11</span></div> -<div class="line">et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitientur.</div> -<div class="line">sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores,</div> -<div class="line">paululum ab eo | recedatur et struatur alter tenuis distans <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ab eo quantum res patietur, et inter duos parietes canalis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ducatur inferior quam libramentum conclavis fuerit, habens</div> -<div class="line">nares ad locum patentem. item cum in altitudinem perstructus</div> -<div class="line">fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non per</div> -<div class="line">nares umor et in imo | et in summo habuerit exitus, non <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">minus in nova structura se dissipabit. his perfectis paries <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para434">2</span> sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant</div> -<div class="line">et nares exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales</div> -<div class="line">ex una parte supra mar|ginem canalis inponantur, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞ pilae substruantur, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita</div> -<div class="line">a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde</div> -<div class="line">insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 ita <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>6 segmina: tegmina <i>H</i>, tecmina <i>GS</i>. | -<i>post</i> patietur <i>in ipso textu G</i> (<i>non HS</i>) <i>leguntur quae rubricae -olim fuerant verba haec</i> Quomodo tectoria in humidis locis -fiant.</p> - -<p>8 polutiones <i>H</i> (poli- <i>GS</i>).</p> - -<p>11 trulissetur <i>HS</i>.</p> - -<p>12 eae <i>H</i>: hęe <i>S</i>, hae <i>G</i>.</p> - -<p>13 aliqui <i>HS</i>: aliquis <i>G</i>.</p> - -<p>16 conclavi <i>G</i>.</p> - -<p>17 perstructus <i>S</i>: perstrictus <i>HG</i>.</p> - -<p>21 de(i <i>S</i>)rigatur <i>x</i>.</p> - -<p>23 exeant -<i>GS</i>: exeunt <i>H</i>.</p> - -<p>24 canalis <i>GS</i>: -les <i>H</i>.</p> - -<p>25 besalibus pilae -<i>x</i> (<i>cf. p. 125, 19</i>).</p> - -<p>26 angulis <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>27 distent <i>GS<sup>c</sup></i>: distant -<i>HS</i>.</p> - -<p>28 mammatae (<i>Plin.</i>): amatae (-tę <i>S</i>) <i>HS</i>, ammatę <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_169" id="Page_169">[169]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius169">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ad parietem figantur, quarum interiores partes | curiosius <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">picentur ut ab se respuant liquorem. item in imo et in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para435">3</span> summo supra camaram habeant spiramenta. tum autem</div> -<div class="line">calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">non respuant. namque propter ieiunitatem quae est</div> -<div class="line">a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere,</div> -<div class="line">| nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">cogat coire. trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur,</div> -<div class="line">et | cetera omnia uti supra scripta sunt in tectoriorum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt171" id="pagenum-alt171">171</a></span></div> -<div class="line">rationibus perficiantur. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para436">4</span> Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent</div> -<div class="line">habere decoris rationes, uti et ex locis aptas et generum</div> -<div class="line">| discriminibus non alienas habeant dignitates. tricliniis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">hibernis non est utilis compositione nec megalographia</div> -<div class="line">nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur.</div> -<div class="line">in his vero supra podia abaci ex atramento</div> -<div class="line">sunt subigendi et | poliendi, cuneis silaceis seu miniaceis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">interpositis.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Explicata camara pura et polita, etiam pavimentorum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">non erit displicens, si qui animadvertere voluerit, Graecorum</div> -<div class="line">ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para437">5</span> apparatus. foditur enim infra libramentum triclinii altitu|dine <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">circiter pedum binum, et solo festucato inducitur</div> -<div class="line">aut rudus aut testaceum pavimentum ita fastigatum ut <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 camaram <i>HS</i>: cameram <i>G</i>. | spiramenta: stramenta <i>x</i>.</p> - -<p>4 testaceam (<i>L</i>): testaetam <i>H</i>, testetam <i>ante ras. S</i>, testeā <i>G(S<sup>c</sup>)</i>. -<i>ut corruptae hic lectioni subest</i> —ceam (<i>pro</i> —etam), <i>sic H(x)</i> -<i>servat scripturam per</i> -ce- <i>etiam p. 164, 4. 171, 16 licet reliquis -tradat</i> (-ci <i>vel</i> ti- <i>cum rec.</i>).</p> - -<p>8 cogat coire <i>GS</i>: cogitat quoire -<i>H</i>.</p> - -<p>7 tectorio <i>HG</i>, -rii <i>S</i>.</p> - -<p>10 perficiuntur <i>x</i>.</p> - -<p>11 politionibus -(-b; <i>G</i>) … proprios … addecoris <i>x</i>.</p> - -<p>14 conpositione <i>HG</i>: -cōpositio. <i>S</i>. | melographia <i>x</i>.</p> - -<p>15 camerarum <i>x</i>.</p> - -<p>16 fulginibus -<i>G</i>.</p> - -<p>17 e<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">x</span></span>·tram̄|to <i>H<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>18 sileceis <i>H</i>, siliceis <i>S</i>, silceis <i>G</i>. | se -ominia | ceis <i>H</i>.</p> - -<p>20 (<i>sine interp.</i>) explicatae (-ę <i>GS</i>) camere -(-ę <i>GS</i>) purae (-ræ <i>S</i>, -re <i>G</i>, -rę G<sup>c</sup>) politae (-ę <i>GS</i>) &iam (<i>sic -H</i>, Etiam <i>S</i>, etiam <i>sine interp. G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 utilis est apparatus -<i>x</i>.</p> - -<p>23 intra <i>x</i>. | triclinii <i>GS</i>: -ni <i>H</i>. | altitudo <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_170" id="Page_170">[170]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius170">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in canali habeat nares. deinde congestis et spisse calcatis</div> -<div class="line">carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta</div> -<div class="line">materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam</div> -<div class="line">summo libra|mento cote despumato redditur species nigri <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pavimenti. ita conviviis eorum et quod poculis et pytismatis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">effunditur simul cadit siccescitque, quique versantur</div> -<div class="line">ibi ministrantes etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt</div> -<div class="line">frigus ab eius modi genere pavimenti.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para438">V</span> | Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt172" id="pagenum-alt172">172</a></span></div> -<div class="line">etiam atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura</div> -<div class="line">imago fit eius quod est seu potest esse, uti hominis aedifi|cii <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">navis reliquarumque rerum, e quibus, finitis certisque</div> -<div class="line">corporibus, figurata similitudine sumuntur exempla. ex eo</div> -<div class="line">antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati sunt <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes,</div> -<div class="line">deinde coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para439">2</span> | distributiones. postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas</div> -<div class="line">imitarentur, patentibus autem locis uti exhedris propter <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">amplitudines parietum scaenarum frontes tragico more aut</div> -<div class="line">comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter</div> -<div class="line">spatia | longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">locorum proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur</div> -<div class="line">enim portus promuntoria litora flumina fontes euripi <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">fana luci montes pecora pastores, nonnullis locis item</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 incanalis <i>ante corr. G</i>. | habeant <i>x</i>.</p> - -<p>2 esabulone <i>G</i>: -& sabulone <i>HS</i>.</p> - -<p>5 sputismatis effundetur <i>x</i>.</p> - -<p>6 siccessit <i>G</i>.</p> - -<p>8 fragus <i>H</i>. | pavimento <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>10 peristy(i <i>G</i>)lis (<i>sic</i>) <i>x</i>. | -ex certis: & certis <i>x</i>.</p> - -<p>11 certę rationes <i>G</i>: ca&erationes <i>H</i>, -ceteræ rationes <i>S</i>.</p> - -<p>12 homines aedificia (ędifitia <i>GS</i>) naves <i>x</i>.</p> - -<p>13 ae(e <i>GS</i>)quibus finibis (<i>H</i>, finibus <i>S</i>, finiis <i>G et in m. G<sup>c</sup></i> -ī aꝉ finibus).</p> - -<p>17 coronarum siliculorum (-loꝝ <i>GS</i>) cuneorum <i>x</i>. | -interse se <i>G</i></p> - -<p>19 prolecturas <i>H</i>.</p> - -<p>20 imitentur <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, iminentes -<i>G</i>. | exedris <i>S</i>.</p> - -<p>22 ambulationibus <i>x</i>.</p> - -<p>23 adcertis <i>x</i>.</p> - -<p>25 promunturia <i>HG</i>, promunctoria <i>S</i> (promu<span class="split"><span class="top">c</span><span class="bottom">n</span></span>turia <i>G<sup>c</sup></i>). | eurypi -<i>HG</i>, eyripi <i>S</i>.</p> - -<p>26 nonnullis <i>S</i>: -li <i>HG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_171" id="Page_171">[171]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius171">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">signantur megalographiae habentes deorum simulacra seu</div> -<div class="line">fabularum dispositas | explicationes, non minus troianas <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae</div> -<div class="line">sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para440">3</span> sed haec quae ex veris | rebus exempla sumebantur, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt173" id="pagenum-alt173">173</a></span></div> -<div class="line">nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur tectoriis <span class="linenum">6</span></div> -<div class="line">monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae. pro</div> -<div class="line">columnis enim statuuntur calami, pro fastigiis appagineculi</div> -<div class="line">striati cum crispis foliis et volutis, | item candelabra <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum surgentes <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes</div> -<div class="line">in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi</div> -<div class="line">dimidiata habentes sigilla alia humanis alia bestiarum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para441">4</span> capitibus. haec autem nec sunt nec fieri possunt nec</div> -<div class="line">| fuerunt. ergo ita novi mores coegerunt uti inertiae <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">mali iudices convincerent artium virtutes. quemadmodum</div> -<div class="line">enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum</div> -<div class="line">ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis</div> -<div class="line">sustinere sedens sigillum aut de radicibus et cauliculis ex</div> -<div class="line">parte flores | dimidiataque sigilla procreari? at haec falsa <span class="linenum">20 (15)</span></div> -<div class="line">videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque</div> -<div class="line">animadvertunt si quid eorum fieri potest nec ne. iudiciis</div> -<div class="line">autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod</div> -<div class="line">potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque</div> -<div class="line">enim picturae probari | debent quae non sunt similes veritati, <span class="linenum">25 (20)</span></div> -<div class="line">nec si factae sunt elegantes ab arte, ideo de is</div> -<div class="line">statim debet recta iudicari, nisi argumentationis certas</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para442">5</span> rationes habuerint sine offensionibus explicatas. etenim</div> -<div class="line">etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 signorum megalo graphiam (<i>HS</i>, melago graphiam <i>G -ubi in m.</i> ī aꝉ megalo <i>G<sup>c</sup></i>, <i>qui addidit copulam in textu</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 ulixsis <i>H</i>.</p> - -<p>5 veris: v&eris <i>HS</i>, veteribus <i>G</i>.</p> - -<p>6 nam pinguntur -<i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>8 appagineculi striaticum (-cū <i>S</i>) <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, -appagine cu|liculi triaticū <i>G</i>.</p> - -<p>10 eorum <i>x</i>.</p> - -<p>11 voluteis teneri -p. <i>x</i>.</p> - -<p>12 coliculi <i>x</i>.</p> - -<p>18 culiculus <i>HS</i>, coliculus <i>G</i>.</p> - -<p>19 culiculis -<i>H</i>, coliculis <i>H<sup>c</sup> SG</i>.</p> - -<p>20 procreari (<i>sic</i>) <i>x</i>. | at: ad <i>x</i>.</p> - -<p>26 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>27 rectae <i>H</i>, -te <i>GS</i>. | argumentationis <i>G</i>: -nes -<i>HS</i>.</p> - -<p>29 alabandius <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_172" id="Page_172">[172]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius172">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">finxisset scaenam in minusculo theatro, | quod εκκληϲιαϲτηριον <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas</div> -<div class="line">signa Centauros sustinentes epistylia, tholorum | rotunda <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt174" id="pagenum-alt174">174</a></span></div> -<div class="line">tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque capitibus</div> -<div class="line">leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">habent rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium,</div> -<div class="line">in quo tholi pronai semifastigia omnisque tecti</div> -<div class="line">varius | picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">scaenae propter asperitatem eblandiretur omnium visus et</div> -<div class="line">iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius mathematicus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para443">6</span> prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes</div> -<div class="line">res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae</div> -<div class="line">insipien|tes eos esse iudicatos, quod in gymnasio <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">eorum quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro</div> -<div class="line">discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. ita indecens <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">inter locorum proprietates status signorum publice</div> -<div class="line">civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc</div> -<div class="line">ne Apaturii scaena | efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">qui enim vestrum domos supra tegularum tecta</div> -<div class="line">potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum</div> -<div class="line">tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem</div> -<div class="line">habere facti in picturis proba|verimus, accedemus et nos <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">his civitatibus quae propter haec vitia insipientes sunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para444">7</span> iudicatae. itaque Apaturius contra respondere non est <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam</div> -<div class="line">postea correctam adprobavit. utinam dii inmortales</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 eglesinterion <i>HS</i>, egles interī <i>G</i>.</p> - -<p>3 tholorum: pholumorum -(-ū) <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, pholurū <i>G</i>.</p> - -<p>5 leonis <i>ante corr. G</i>. | omnino: -omnia <i>x</i>.</p> - -<p>6 eam: ea <i>x</i>. | episcae(ę <i>G</i>)nium <i>HG</i>, epscæniū <i>S</i>.</p> - -<p>7 qua <i>x</i>. | proni <i>G</i>.</p> - -<p>10 lichinius <i>HG</i>, liclinus <i>S</i>.</p> - -<p>11 alabandas -<i>G</i>, -dis <i>HS</i>.</p> - -<p>12 haberi <i>G</i>: re <i>HS</i>. | indecentiae <i>HS</i>: -tia <i>G</i>.</p> - -<p>13 iudicatus <i>x</i>. | gy(i <i>G</i>)mnasio <i>SG</i>: gipnasio <i>H</i>.</p> - -<p>14 causas -<i>GS<sup>c</sup></i>: causa <i>HS</i>.</p> - -<p>17 civitatis <i>x</i>. | existimationis <i>G</i>: -nes <i>HS</i>.</p> - -<p>18 apaturii: apicturis <i>x</i>. alabandas <i>x</i>.</p> - -<p>20 aut (col.) <i>G</i>: ad -<i>HS</i>. | explicationes <i>G</i>: explitionis <i>H</i>, expoliticionis (<i>sic</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>21 contignationes <i>G</i>: -nis <i>HS</i></p> - -<p>23 accedimus <i>x</i>.</p> - -<p>27 adprobauit -<i>G</i>: -bit <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_173" id="Page_173">[173]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius173">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">fecissent uti Licymnius revivisceret et | corrigeret <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">hanc amentiam tectoriorumque errantia instituta. | sed <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt175" id="pagenum-alt175">175</a></span></div> -<div class="line">quare vincat veritatem ratio falsa, non erit alienum exponere.</div> -<div class="line">quod enim antiqui insumentes laborem et industriam</div> -<div class="line">probare contendebant artibus, id nunc coloribus et <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas</div> -<div class="line">artificis adicie|bat operibus auctoritatem, nunc dominicus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para445">8</span> sumptus efficit ne desideretur. quis enim antiquorum non</div> -<div class="line">uti medicamento minio parce videtur usus esse? at nunc</div> -<div class="line">passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur</div> -<div class="line">etsi non ab arte sunt | posita, fulgentes oculorum reddunt <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut</div> -<div class="line">ab domino non a redemptore repraesententur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para446">VI</span> Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">opere tectorio satis exposui, nunc de apparationibus ut</div> -<div class="line">suc|currere potuerit dicam, et primum quoniam de calce <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">initio est dictum, nunc de marmore ponam.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur,</div> -<div class="line">sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant</div> -<div class="line">ope|ribus utilitatem. quibus autem locis eae copiae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae</div> -<div class="line">marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 uti licinius <i>HG</i>: utlicinius <i>S</i>.</p> - -<p>6 eliganti <i>GS</i>: aliganti -<i>H</i>.</p> - -<p>9 at <i>GS</i>: ad <i>H</i>.</p> - -<p>11 armoeniū <i>G</i>.</p> - -<p>12 non ab arte <i>HS</i>: -nonȧ ṗarte (<i>sic</i>) <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>15 cummonefacere <i>H</i>, cōmone | facere <i>G</i>: -cōmune facere <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>16 apparitionibus <i>x</i>.</p> - -<p>21 mollitę <i>S</i>.</p> - -<p>22 eae <i>HG</i>: heę <i>ES</i> (hę <i>E<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 assilae <i>HG</i>, -le <i>E</i> (alsilę <i>S</i>).</p> - -<p>24 deitiunt᷑ <i>S</i>. | moluntur. ＜et cum＞ est (ē <i>G</i>) subcretum -(<i>etc. uti vulgo post</i> aridus <i>p. 178, 25</i>); molliuntur. | & (Et <i>G</i>) is -qui ex his <i>etc.</i> (<i>p. 177, 10—p. 178, 25</i>) <i>x</i>. <i>foliorum rerumque -ordinem restituit Iocundus primus, deinde perspecta causa correctius -C. Lorentzen. versus hic sic scribitur in H</i> (<i>f. 102<sup>b</sup></i>). -<i>ut extrema pars circiter quarta lineae vacua relicta sit sic</i></p> - -<div class="text"> -<div class="paragraph"> -<div class="line">. . . . . . ex operibus dei |</div> -<div class="line">ciunt contunduntur & molliuntur. |</div> -<div class="line">& is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur.|</div> -</div> -</div> - -<p><i>in sequentibus autem H f. 104<sup>a</sup> et 105<sup>a</sup> nullum restat hiatus vestigium. -G habet sic (f. 55<sup>a</sup>)</i> deiciunt contundunt᷑ et molliunt᷑ | -Etiſ qui ex hiſ … (<i>post</i> molliunt᷑ <i>interpunxit corrector</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_174" id="Page_174">[174]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius174">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">＜et cum＞ est subcretum in operibus utuntur. aliis locis,</div> -<div class="line">ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca unde foditur</div> -<div class="line">parata | quam nec molere nec cernere opus est, sed sic <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt176" id="pagenum-alt176">176</a></span></div> -<div class="line">est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et</div> -<div class="line">subcreta. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para447">VII</span> Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur</div> -<div class="line">et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus</div> -<div class="line">aut | mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para448">1</span> uti praestent eandem in operibus utilitatem. primum</div> -<div class="line">autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam</div> -<div class="line">in Italia invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo</div> -<div class="line">nunc non habetur quod | Athenis argentifodinae cum habuerunt <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argentum</div> -<div class="line">inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, nihilominus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para449">2</span> copia silis ad politionem operum sunt usi. item rubricae</div> -<div class="line">copiose multis locis eximuntur, | sed optimae paucis, uti <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non</div> -<div class="line">minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para450">3</span> senatus populusque Romanus concessit fruenda. paraetonium</div> -<div class="line">vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem</div> -<div class="line">ratione melinum, quod eius metallum insu|la cycladum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para451">4</span> Melo dicitur esse. creta viridis item pluribus locis nascitur,</div> -<div class="line">sed optima Zmyrnae. hanc autem Graeci θεοδοτειον <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in fundo id</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 subtilius <i>x</i>.</p> - -<p>6 aliissunt <i>H</i> | procreantur <i>EGS</i>: procrehentur -<i>H</i>.</p> - -<p>8 mixtionibus temperaturis <i>x</i> (<i>corr. Nohl, -cf. p. 180, 2</i>).</p> - -<p>9 ineandem <i>HS</i>: eandem <i>EGS<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>10 sil, quae: -siquod <i>x</i>.</p> - -<p>11 ochras <i>x</i>.</p> - -<p>12 atica <i>HS</i>.</p> - -<p>16 persequebantur -<i>EG</i>: -batur <i>HS</i>.</p> - -<p>17 usu <i>EG</i> (usi <i>G<sup>c</sup> = HS</i>).</p> - -<p>18 uti (Uti -<i>S</i>, Ut <i>E</i>) ponto sinope <i>EGS</i>: uti pontos inope <i>H</i>.</p> - -<p>21 paretonium -<i>HS</i>: parethonium <i>G</i>, parthonium <i>E</i>.</p> - -<p>23 metalli insulae -(<i>HS<sup>c</sup></i>, -ę <i>EG</i>, -a <i>ante ips. corr. S</i>) cy(i <i>EGS</i>)cladi melo <i>x</i> (<i>cf. -Fav. 306, 12</i>).</p> - -<p>25 optime <i>S</i>. | zmirne <i>HSG</i>: smyrne <i>E</i>. | theodoteū -<i>HS</i> (theo doteū <i>H</i>); theothoteū <i>EG</i> (theodote <i>Fav.</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_175" id="Page_175">[175]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius175">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para452">5</span> genus cretae primum est inventum. auripigmentum, quod</div> -<div class="line">αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca | item <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim</div> -<div class="line">habet metallum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para453">VIII</span> | Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt177" id="pagenum-alt177">177</a></span></div> -<div class="line">agris Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum, <span class="linenum">6</span></div> -<div class="line">cuius et res et ratio satis magnas habet admirationes.</div> -<div class="line">foditur enim glaeba quae dicitur, antequam tractationibus</div> -<div class="line">ad | minium perveniant, vena uti ferrum, magis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">subrufo colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">foditur, ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para454">2</span> argenti vivi, quae a fossoribus statim colliguntur. hae</div> -<div class="line">glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris</div> -<div class="line">plenitatem coiciuntur in for|nacem ut interarescant, et is <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur cum resedit <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in solum furni, invenitur esse argentum vivum. exemptis</div> -<div class="line">glaebis guttae eae quae residebunt propter brevitates non</div> -<div class="line">possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi inter</div> -<div class="line">se congruunt et una confunduntur. | id autem cum sit <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quattuor sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para455">3</span> esse pondo centum. cum in aliquo vase est confusum,</div> -<div class="line">si supra id lapidis centenarium pondus inponatur, natat</div> -<div class="line">in summo neque eum liquorem potest onere suo premere</div> -<div class="line">nec elidere nec dissipare. centenario sublato | si ibi auri <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">deprimetur. ita non amplitudine ponderis sed genere</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 arsenicon <i>x</i>. | pontos andarea <i>H</i>, ponto . sandarea <i>S</i> -(ponto sanda raca <i>EG</i>).</p> - -<p>6 cliuianis <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, diuianis <i>G</i>, -cluii | annis <i>E</i>.</p> - -<p>9 ferro <i>x</i>.</p> - -<p>13 officina <i>EG</i>: -nam (-ā <i>S</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>14 interarescant fuerit (. Fuerit <i>EG</i>) caeram (ceram <i>ES</i>) -pumicam <i>etc. (p. 178, 25) x</i>.</p> - -<p>17 eaeq; <i>H</i>, eaequę <i>G</i>: heę que -<i>S</i>, heę quae <i>E</i>. | resedebunt <i>HSG</i> (resi- <i>E</i>).</p> - -<p>18 in vasa quae -(quę <i>GS</i>, q; <i>E</i>) <i>x</i>. | convertuntur <i>G</i> (<i>non E</i>).</p> - -<p>19 sit <i>Oehmichen</i>: -sint <i>x</i> (<i>cf. Fav. p. 306, 25</i>).</p> - -<p>20 invenientur <i>x</i>.</p> - -<p>21 confusus <i>x</i>.</p> - -<p>22 lapidē (-ē| <i>HG ad finem versus uterque</i>, -em <i>E</i>) <i>x</i> (saxi -<i>Fav.</i>).</p> - -<p>25 scripulū inponatur <i>G</i> (scrupulū imp. <i>E ubi</i> scriptulus -<i>E<sup>c</sup></i>): scripulum (-ū <i>S</i>) ponatur <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_176" id="Page_176">[176]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius176">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para456">4</span> singularum rerum gravitatem esse non est negandum. id</div> -<div class="line">autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim</div> -<div class="line">argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. cumque</div> -<div class="line">| in veste intextum est aurum eaque vestis contrita <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt178" id="pagenum-alt178">178</a></span></div> -<div class="line">propter vetustatem usum non habeat honestum, panni in <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis</div> -<div class="line">coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id</div> -<div class="line">autem omnes | micas auri corripit in se et cogit secum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">coire. aqua defusa cum id in pannum infunditur et ibi</div> -<div class="line">manibus premitur, argentum per panni raritates propter <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra</div> -<div class="line">purum invenitur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para457">IX</span> Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim</div> -<div class="line">glae|bae cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">lotionibus et cocturis crebris relictis stercoribus efficiuntur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ut adveniant colores. cum ergo emissae sint ex minio</div> -<div class="line">per argenti vivi relictionem quas in se naturales habuerat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para458">2</span> virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. itaque</div> -<div class="line">cum est in expo|litionibus conclavium tectoriis inductum, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo</div> -<div class="line">sol et luna possit splendores et radios inmittere, cum ab</div> -<div class="line">his locus tangitur, vitiatur et amissa virtute coloris denigratur.</div> -<div class="line">itaque cum et alii multi | tum etiam Faberius <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui</div> -<div class="line">post dies <span class="smcapuc">XXX</span> facti sunt invenusto varioque colore. itaque</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para459">3</span> pro minio locavit inducendos alios colores. at si qui</div> -<div class="line">subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum</div> -<div class="line">colo|rem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, <span class="linenum">30 (25)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 non est negandum <i>HS</i>: non neg. est <i>EG</i>.</p> - -<p>4 veste <i>S</i>: -vestē <i>HEG</i>. | constrita <i>H</i>.</p> - -<p>7 coicitur <i>EG</i>: coigitur <i>H</i>, cogitur -<i>S</i> (<i>ut L</i>).</p> - -<p>8 omnis <i>H</i>.</p> - -<p>9 diffusa <i>x</i>. | 16 emissa esset (e̅e̅t <i>S</i>) -ex minii (| <i>H</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 se: sese <i>E</i>.</p> - -<p>19 tectis <i>x</i> (<i>corr. Joc.</i>).</p> - -<p>20 peri(y <i>H</i>)stiliis <i>x</i>.</p> - -<p>21 exedris <i>S</i>.</p> - -<p>25 adventino <i>x</i> (av. <i>L</i>).</p> - -<p>26 peristyliis <i>x</i>.</p> - -<p>27 .xxx. <i>HSG</i>: triginta <i>E</i>.</p> - -<p>28 pro minio: -primo <i>x</i>. | at <i>EG</i>: ad <i>HS</i>.</p> - -<p>29 miniac(t <i>S</i>)iam <i>x</i>.</p> - -<p>30 expolitus -et aridus est subcretum <i>etc.</i> (<i>p. 175, 22</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_177" id="Page_177">[177]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius177">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ceram | ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt179" id="pagenum-alt179">179</a></span></div> -<div class="line">saeta inducat, deinde postea carbonibus in ferreo vase</div> -<div class="line">compositis eam ceram a proximo cum pariete calefaciundo</div> -<div class="line">sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela</div> -<div class="line">linteisque puris | subigat, uti signa marmorea nuda curantur. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para460">4</span> haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans</div> -<div class="line">cerae ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem</div> -<div class="line">nec solis radios lambendo eripere ex his politionibus colorem.</div> -<div class="line">quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt officinae,</div> -<div class="line">nunc traiectae sunt ideo Romam | quod id genus venae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">postea est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis</div> -<div class="line">glaebae portantur et per publicanos Romae curantur. eae</div> -<div class="line">autem officinae sunt inter aedem Florae et Quirini.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para461">5</span> Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit</div> -<div class="line">ex|periri id sine vitio esse, sic erit faciendum. ferrea <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur</div> -<div class="line">donec lamna candescat. cum e candore color mutatus</div> -<div class="line">fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic refrigeratum</div> -<div class="line">si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse</div> -<div class="line">probabitur, sin | autem permanserit nigro colore, significabit <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">se esse vitiatum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para462">6</span> Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla</div> -<div class="line">adportatur a Macedonia, foditur autem ex is locis</div> -<div class="line">qui sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum</div> -<div class="line">nominibus ipsis indicatur quibus in locis procreantur. <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ponticam: pumicam <i>x</i> (<i>unde vulgo</i> punicam, <i>quod apud -omnes ubique auctores delendum est</i>: <i>cf. Theod. Prisc. p. 501</i>).</p> - -<p>3 a proximo: a primo <i>x</i>. | calfaciundo <i>x</i>.</p> - -<p>4 atque: fiatque <i>x</i>.</p> - -<p>5 linteisque puris (<i>Plin.</i>): cunctisque pluris <i>x</i>. | uti: ut <i>S</i>.</p> - -<p>6 gnosis <i>x</i>.</p> - -<p>7 pumicae (-ceę <i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>8 labendo <i>x</i>.</p> - -<p>11 e -<i>om. x</i>.</p> - -<p>12 eae <i>H</i>, eę <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: hec <i>G</i>, heę <i>E</i>.</p> - -<p>14 minimum <i>H</i>.</p> - -<p>15 faciendum <i>HSE</i>: -undū <i>G</i>.</p> - -<p>16 (17, 18) lamina <i>E</i>. | inponatur -<i>HG</i> (imponi <i>E</i>): adponatur <i>S</i> (apponatur <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>18 igne <i>E</i> -(<i>solus</i>).</p> - -<p>19 si <i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>20 probabitur <i>EG</i>: -bit <i>HS</i>.</p> - -<p>22 chryssocolla <i>H</i> (chriso- <i>GE</i>, <span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">c</span></span>riso- <i>S</i>).</p> - -<p>23 is: his <i>x</i>.</p> - -<p>24 proxime <i>G</i>. | armenium: minium <i>x</i> (argentum <i>Fav.</i>).</p> - -<p>25 nominibus <i>EG</i>: inomnibus <i>HS</i>. | procreantur <i>E</i>: -atur <i>HSG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_178" id="Page_178">[178]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius178">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para463">X</span> | Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt180" id="pagenum-alt180">180</a></span></div> -<div class="line">temperaturis commutata recipiunt colorum proprietates,</div> -<div class="line">et primum exponam de atramento, cuius usus in</div> -<div class="line">operibus magnas habet necessitates, ut sint notae quemadmodum</div> -<div class="line">prae|parentur certis rationibus artificiorum ad <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para464">2</span> id temperaturae. namque aedificatur lacus uti laconicum</div> -<div class="line">et expolitur marmore subtiliter et levigatur. ante id fit</div> -<div class="line">fornacula habens in laconicum nares, et eius praefurnium</div> -<div class="line">magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur.</div> -<div class="line">in fornace resina | conlocatur. hanc autem ignis potestas <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem,</div> -<div class="line">quae circa parietem et camarae curvaturam adhaerescit.</div> -<div class="line">inde collecta partim componitur ex cummi subacta ad usum</div> -<div class="line">atramenti librarii, reliqua tectores glutinum admiscentes</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para465">3</span> in parietibus utuntur. | sin autem hae copiae non fuerint <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">paratae, ita necessitatibus erit administrandum, ne expectatione</div> -<div class="line">morae res retineatur. sarmenta aut taedae schidiae</div> -<div class="line">comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para466">4</span> mortario cum glutino terantur. ita erit atramentum tectoribus</div> -<div class="line">non invenustum. non minus | si faex vini arefacta <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in</div> -<div class="line">opere inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet</div> -<div class="line">colorem, et quo magis ex meliore vino parabitur, non</div> -<div class="line">modo atramenti sed etiam indici colorem dabit imitari.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para467">XI</span> | Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum.</div> -<div class="line">ratio autem eius e quibus est inventa satis habet admirationis.</div> -<div class="line">harena enim cum nitri flore conteritur adeo subtiliter</div> -<div class="line">ut efficiatur quemadmodum farina, et aes cyprium</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>6 lacus <i>Nohl</i> (lacusculus <i>Fav. 307, 16</i>): locus <i>x</i>.</p> - -<p>9 ne -<i>EGS<sup>c</sup></i>: nec <i>H</i> et <i>ante ras. S</i>.</p> - -<p>10 collocatur <i>EG</i>: collocetur -<i>HS</i>.</p> - -<p>12 camerae (-re <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 gummi <i>x</i> (<i>cf. Cass. Fel. -p. 230, Theod. Prisc. p. 505 ind.</i>). | subacto <i>x</i>.</p> - -<p>14 reliquum -(-ū) <i>x</i>.</p> - -<p>15 sin: si <i>x</i>.</p> - -<p>17 tedae (<i>H</i>, tede <i>SE</i>, tędę <i>E<sup>c</sup> G</i>) -schidiae (scidię <i>E</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 fex <i>x</i>.</p> - -<p>22 superque (q;) atramenti -<i>x</i>.</p> - -<p>25 cae(ce- <i>ES</i>)ruli <i>x</i>.</p> - -<p>26 faciendum <i>E</i>.</p> - -<p>29 cy(i <i>ES</i>)prum <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_179" id="Page_179">[179]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius179">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">limis crassis | uti scobe facta mixtae conspargitur ut <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">conglomeretur. deinde | pilae manibus versando efficiuntur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt181" id="pagenum-alt181">181</a></span></div> -<div class="line">et ita conligantur ut inarescant. aridae componuntur in</div> -<div class="line">urceo fictili, urcei in fornace. simul autem aes et ea</div> -<div class="line">harena ab ignis vehementia confervescendo coaluerint, inter <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">se dando et accipiendo su|dores a proprietatibus discedunt <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">suisque rebus per ignis vehementiam confectis caeruleo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para468">2</span> rediguntur colore. usta vero, quae satis habet utilitatis</div> -<div class="line">in operibus tectoriis, sic temperatur. glaeba silis boni</div> -<div class="line">coquitur ut sit in igni candens. ea autem aceto extinguitur <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">et efficitur purpureo colore.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para469">XII</span> | De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">non est alienum quemadmodum comparetur dicere. Rhodo</div> -<div class="line">enim doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sarmenta</div> -<div class="line">conlocant plumbeas massas, deinde ea operculis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">obturant ne spiramentum emittatur. post certum tem|pus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam.</div> -<div class="line">eadem ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt aeruginem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para470">2</span> quae aeruca appellatur. cerussa vero cum in fornace</div> -<div class="line">coquitur, mutato colore ad ignem efficitur sandaraca. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et</div> -<div class="line">ea multo melio|rem usum praestat quam quae de metallis <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">per se nata foditur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para471">XIII</span> Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et</div> -<div class="line">excellentissimam habet praeter hos colores aspectus suavitatem. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">id autem excipitur e conchylio marino, e quo</div> -<div class="line">purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 scobis (scopis <i>S</i>) factam (-ā <i>E</i>) mixta c. <i>x</i> (<i>cf. Is. ex -Fav. p. 308, 7</i>).</p> - -<p>3 ut inarescant aride <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: uti nares cantaridae -(-de <i>G</i>, -dę <i>E</i>) <i>HEG</i>.</p> - -<p>4 simul autem: sit aut <i>GE(S<sup>c</sup>)</i>, -sita ut <i>H</i>, sit ut <i>S</i>.</p> - -<p>5 coaluerint: cum (cū) coaruerint <i>HSG</i>, -cum c<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">o</span></span>luerint <i>E</i>.</p> - -<p>7 confecto <i>x</i>.</p> - -<p>9 silix <i>HSG</i>, silicis <i>E</i> -(ſiliẋ̣ | ciſ <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>10 igne <i>E</i>.</p> - -<p>12 erucam <i>x</i> (<i>item infra, sicut</i> -erugo <i>semper x</i>) = afrugum <i>Fav.</i> | vocitant (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 doleis -<i>x</i>.</p> - -<p>16 (<i>post</i> sp.) obturatum (-tū) <i>add. x</i> (<i>del. Schneider</i>).</p> - -<p>20 (<i>post</i> ignem) incendi (<i>HS</i>, -dii <i>EG</i>) <i>add. x</i> (<i>del. Nohl</i>).</p> - -<p>25 pra&erosco|lores <i>H</i>.</p> - -<p>26 & conchilio <i>E</i>.</p> - -<p>27 purpora <i>HS</i>. | -efficitur <i>S</i>: inficitur <i>HEG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_180" id="Page_180">[180]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius180">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">＜rerum＞ | naturae considerantibus admirationes, quod habet <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt182" id="pagenum-alt182">182</a></span></div> -<div class="line">non in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para472">2</span> sed solis cursu naturaliter temperatur. itaque quod legitur</div> -<div class="line">Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae ad</div> -<div class="line">septentrionem, | est atrum. progredientibus inter septentrionem <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">et occidentem invenitur lividum. quod autem</div> -<div class="line">legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, invenitur</div> -<div class="line">violaceo colore. quod vero meridianis regionibus excipitur,</div> -<div class="line">rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo etiam insula</div> -<div class="line">creatur ceterisque | eiusmodi regionibus quae proximae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para473">3</span> sunt solis cursui. ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis</div> -<div class="line">circa scinduntur, e quibus plagis purpurea sanies uti</div> -<div class="line">lacrima profluens excussa in mortariis terendo comparatur,</div> -<div class="line">et quod ex concharum marinarum testis eximitur, ideo</div> -<div class="line">ostrum est vocitatum. id autem | propter salsuginem cito <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para474">XIV</span> Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice</div> -<div class="line">et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. itaque</div> -<div class="line">tectores cum volunt sil atticum imitari, violam aridam</div> -<div class="line">coi|cientes in vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">deinde cum est temperatum coiciunt in linteum, et inde</div> -<div class="line">manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex</div> -<div class="line">violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para475">2</span> efficiunt silis attici colorem. eadem ratione vaccinium</div> -<div class="line">temperantes et lacte | miscentes purpuram faciunt elegantem. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti,</div> -<div class="line">herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞</div> -<div class="line">utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur.</div> -<div class="line">item propter inopiam coloris in|dici cretam selinusiam aut <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt183" id="pagenum-alt183">183</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 rerum <i>om. x</i>.</p> - -<p>4 heę <i>S</i>.</p> - -<p>8 violacio (-tio <i>G<sup>c</sup>=S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 rubiae: -rubra <i>x</i> (<i>et Fav.</i>).</p> - -<p>18 et hysgino (<i>Plin., Is.</i>): & excygno <i>x</i>.</p> - -<p>19 tectores (<i>ut p. 180, 14. 19</i>) <i>x</i>: pictores <i>Fav.</i> | silacticum <i>ante -corr. H</i> (= <i>E<sup>c</sup>, ut</i> silactici <i>E v. 23</i>).</p> - -<p>20 vas cum aqua <i>EG</i>: vas cum -quā <i>H</i>, vas quā <i>S</i>. | confervere faciunt <i>x</i>.</p> - -<p>21 coiciunt linteum (-ū) -<i>x</i>.</p> - -<p>25 lactem (<i>HE</i>, -tē <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>27 luteū <i>HSE</i>, -um <i>G</i> (lutear -<i>Fav. cf. Plin. 33, 87. 91, ubi lego</i>: luteum putant a luto herbam -dictam …). | ita <i>om. x</i> (<i>add. Oehmichen</i>).</p> - -<p>28 viridissimū (-um <i>H</i>) -colorē (-em <i>H</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>29 sinysiam <i>H</i>, synisiā <i>S</i>, sinisiam (-ā <i>G</i>) <i>EG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_181" id="Page_181">[181]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius181">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">anulariam vitro, quod Graeci ιϲατιν appellant, inficientes,</div> -<div class="line">imitationem faciunt indici coloris.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para476">3</span> Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates</div> -<div class="line">＜perveniatur＞ quibusque decoras oporteat fieri picturas,</div> -<div class="line">item quas habeant | omnes colores in se potestates, ut <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">mihi succurrere potuit in hoc libro perscripsi. itaque</div> -<div class="line">omnes aedificationum perfectiones quam habere debeant</div> -<div class="line">opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt</div> -<div class="line">finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non</div> -<div class="line">fuerit, quemadmodum inveniatur et qua ratione | ducatur <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">quibusque rebus si erit salubris et idonea probetur explicabo.</div> -</div> - -<h2><a name="liber8" id="liber8"></a>LIBER OCTAVUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para477">1</span> De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum</div> -<div class="line">principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum</div> -<div class="line">| sacerdotes aquam et ignem, Euripides auditor Anaxagorae, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quem philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt,</div> -<div class="line">aera et terram eamque e caelestium imbrium</div> -<div class="line">conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium</div> -<div class="line">in mundo procreavisse, et quae ex ea essent</div> -<div class="line">prognata cum dissolve|rentur temporum necessitate coacta, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item in</div> -<div class="line">caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione</div> -<div class="line">mutata in eam recidere | in qua ante fuerant proprietatem. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt184" id="pagenum-alt184">184</a></span></div> -<div class="line">Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 vitroque (q: <i>HE</i>, q⁊ <i>S</i>) quod <i>x</i>. | insallim (-ī <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 addispositionem firmitatis (<i>sic sine lac. sed in fine ut versus -G ita ipsius folii 107<sup>a</sup> H</i>) <i>x</i> (<i>corr. et suppl. Nohl</i>).</p> - -<p>7 aedificationum -<i>HS</i>: edifitiorū <i>G</i>.</p> - -<p>10 ducatur <i>HS</i>: inducatur <i>G</i>.</p> - -<p>17 e <i>HSG</i>: & <i>E</i>.</p> - -<p>20 necessitate <i>ES</i>: -tē <i>HG</i>.</p> - -<p>21 eandem -<i>EG</i>: eadem <i>HS</i>. | de aere nascentur <i>EG</i>, de hacre nascentur -<i>H</i>, de hac renascerentur <i>S</i> (<i>ut L</i>).</p> - -<p>23 fuerant <i>G</i>: fuerat <i>H</i>, -fuit <i>S</i>. | proprietates <i>G</i>.</p> - -<p>24 epi(ephy- <i>S</i>)charmos <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_182" id="Page_182">[182]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius182">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">physici et philosophi haec principia esse quattuor</div> -<div class="line">proposuerunt, aerem ignem terram aquam, eorumque inter</div> -<div class="line">se cohaerentiam naturali figuratione e gene|rum discriminibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para478">2</span> efficere qualitates. animadvertimus vero non solum</div> -<div class="line">nascentia ex his esse procreata sed etiam res omnes non <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque</div> -<div class="line">corpora sine spiritus redundantia non possunt habere</div> -<div class="line">vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus et</div> -<div class="line">| remissiones continenter. caloris vero si non fuerit in <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">corpore iusta comparatio, non erit spiritus animalis neque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">erectio firma, cibique vires non poterunt habere coctionis</div> -<div class="line">temperaturam. item si non terrestri cibo membra corporis</div> -<div class="line">alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para479">3</span> de|serta. animalia vero si fuerint sine umoris potestate, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">exsanguinata et exsucata a principiorum liquore interarescent. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">igitur divina mens quae proprie necessaria</div> -<div class="line">essent gentibus non constituit difficilia et cara, uti sunt</div> -<div class="line">margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus</div> -<div class="line">nec natura desiderat, | sed sine quibus mortalium vita non <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">potest esse tuta, ea fudit ad manum parata per omnem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">mundum. itaque ex his, si quid forte defit in corpore</div> -<div class="line">spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. apparatus</div> -<div class="line">autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus</div> -<div class="line">tutiorem efficit vitam. item ter|renus fructus escarum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">praestans copiis supervacuis desiderationes alit et <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">nutrit animales pascendo continenter. aqua | vero non <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt185" id="pagenum-alt185">185</a></span></div> -<div class="line">solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, gratas</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para480">4</span> quod est gratuita praestat utilitates. ex eo etiam qui</div> -<div class="line">sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes</div> -<div class="line">res e liquoris potestate consistere. itaque cum hydria <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 coherentia <i>x</i>.</p> - -<p>7 spiritu (sp̅u̅ <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 deficient <i>EGS</i>: --tur <i>H</i>.</p> - -<p>19 nec n. <i>HS</i>: neque n. <i>EG</i>.</p> - -<p>20 tutaefudit <i>H</i> (tuta -effudit <i>S</i>), tuta fudit <i>EG</i>.</p> - -<p>21 defit <i>HSG</i>: desit <i>E</i>.</p> - -<p>23 coloris -<i>H</i>.</p> - -<p>25 desiderationibus (<i>H</i>, -nib; <i>EGS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>27 usu <i>HEG</i>: -usui <i>S</i>.</p> - -<p>30 hidria quā <i>G</i>, idria quam <i>E</i>, hydrio quem <i>H</i>, -ydria quę <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_183" id="Page_183">[183]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius183">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">aqua | ad templum aedemque casta religione refertur, tunc <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in terra procumbentes manibus ad caelum sublatis inventionis</div> -<div class="line">gratias agunt divinae benignitati.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Cum ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus</div> -<div class="line">iudicetur ex potestate aquae omnes res constare, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">putavi | quoniam in prioribus septem voluminibus rationes <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de inventionibus</div> -<div class="line">aquae quasque habeat in locorum proprietatibus</div> -<div class="line">virtutes quibusque rationibus ducatur et quemadmodum</div> -<div class="line">ante probetur scribere. est enim maxime necessaria <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">et ad vitam et ad delectationes | et ad usum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">cotidianum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para481">I</span> Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et</div> -<div class="line">fluentes. sin autem non profluent, quaerenda sub terra</div> -<div class="line">sunt capita et colligenda. quae sic erunt experienda uti <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">procumbatur in dentes antequam sol exortus fuerit, in</div> -<div class="line">locis quibus erit | quaerendum, et in terra mento conlocato <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et fulto prospiciantur eae regiones. sic enim non errabit</div> -<div class="line">excelsius quam oporteat visus, cum erit inmotum mentum,</div> -<div class="line">sed libratam altitudinem in regionibus certa finitione designabit. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">tunc in quibus locis videbuntur umores concrispantes</div> -<div class="line">et in aera surgen|tes, ibi fodiatur. non enim <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">in sicco loco hoc potest signum fieri.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para482">2</span> Item animadvertendum est quaerentibus aquam quo</div> -<div class="line">genere sint loca. certa enim sunt in quibus nascitur. in <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">creta tenuis et exilis et non alta est copia. ea erit non</div> -<div class="line">optimo | sapore. item sabulone soluto tenuis sed inferioris <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt186" id="pagenum-alt186">186</a></span></div> -<div class="line">loci invenietur. ea erit limosa et insuavis. terra autem</div> -<div class="line">nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis</div> -<div class="line">tempestatibus collectae in spissis et solidis locis subsidunt. <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">haec | habent optimum saporem. glarea vero mediocres <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 inventionibus (-b; <i>EGS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 ab <i>HEG</i>: a <i>S</i>.</p> - -<p>5 ex -<i>EGS</i>: & <i>H</i>.</p> - -<p>6 in <i>om. G</i> (<i>non E</i>). | prioribus septem <i>HEG</i>: -supiorib; <span class="smcapuc">.VII.</span> <i>S</i>.</p> - -<p>10 ante: inte <i>H</i>, int̄ <i>E</i>, inter <i>G</i>, in terra <i>S</i>.</p> - -<p>11 delectationes <i>ES(G<sup>c</sup>)</i>: delectiones <i>HG</i>.</p> - -<p>28 ea (<i>ante corr.</i>) -<i>om. G</i>.</p> - -<p>29 sudores <i>GS</i>: -ris <i>H</i>.</p> - -<p>31 hec <i>H</i>, hęc <i>S</i>: hę <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_184" id="Page_184">[184]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius184">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et non certae venae reperiuntur. hae quoque sunt egregia</div> -<div class="line">suavitate. item sabulone masculo harenaque carbunculo</div> -<div class="line">certiores et stabiliores sunt copiae, eaeque sunt bono</div> -<div class="line">sapore. rubro saxo et copiosae et bonae, si non per</div> -<div class="line">intervenia dila|bantur et liquescant. sub radicibus autem <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">montium et in saxis silicibus uberiores et affluentiores,</div> -<div class="line">eaeque frigidiores sunt et salubriores. campestribus autem</div> -<div class="line">fontibus salsae graves tepidae, non suaves nisi quae ex</div> -<div class="line">montibus sub terra submanantes erumpunt in medios</div> -<div class="line">campos ibique arboram umbris | contectae praestant montanorum <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para483">3</span> fontium suavitatem. signa autem quibus terrarum</div> -<div class="line">generibus supra scriptum est ea invenientur nascentia,</div> -<div class="line">tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera</div> -<div class="line">aliaque quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per</div> -<div class="line">se sine umore. solent autem eadem in lacunis | nata esse <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt ex imbribus</div> -<div class="line">et agris per hiemem propterque capacitatem diutius conservant</div> -<div class="line">umorem. quibus non est credendum, sed quibus</div> -<div class="line">regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur non</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para484">4</span> sata sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda. | in <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt experiundae.</div> -<div class="line">fodiatur quoquoversus locus latus ne minus</div> -<div class="line">pedes | ＜tres, altus pedes＞ quinque, in eoque conlocetur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt187" id="pagenum-alt187">187</a></span></div> -<div class="line">circiter solis occasum scaphium aereum aut plumbeum aut</div> -<div class="line">pelvis. ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">unguatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 non certae (incertae <i>Fav.</i>): non (n̄ <i>S</i>) incerte (<i>H</i>, -tę <i>SG</i>) -<i>x</i>. | repperiuntur <i>HG</i> (<i>L</i>, reper. <i>Sl</i>), <i>ut 194, 22. 213, 17</i> repperitur -<i>HSG</i> (<i>L, non l</i>) <i>et 204, 1</i> repperientur <i>HEG</i> (<i>L, non l</i>). | -hae <i>H</i>, heę <i>S</i>: hęc <i>G</i>.</p> - -<p>2 harenaque carbunculo (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>restituit -Detlefsen</i>).</p> - -<p>3 et stabiliores <i>G</i>: <i>om. HS</i>. | aeque <i>H</i>, eęque <i>G</i>: -hęque <i>S</i>.</p> - -<p>8 suaves <i>GS</i>: -vis <i>H</i>.</p> - -<p>9 medios campos ibique <i>G</i>: -medio campo | sibique <i>H</i>, medio campo . sibique <i>S</i>.</p> - -<p>12 ea -<i>om. S</i>. | invenient <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>16 sedentes <i>x</i> (<i>cf. p. 38, 23. 18 etc.</i>).</p> - -<p>21 eae <i>HS</i>: hę <i>G</i>.</p> - -<p>23 tres altus pedes (<i>Fav.</i>): <i>om. x</i> (<i>ubi</i> -ne minus pedes quinque <i>HG</i>, ne minus quinque pedes <i>S</i>).</p> - -<p>24 scaphium <i>HS</i>: scapiū <i>G</i>.</p> - -<p>25 id <i>S</i>: idque <i>HG</i>.</p> - -<p>26 unguatur -<i>S</i>: ungatur <i>HG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_185" id="Page_185">[185]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius185">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">harundinibus aut fronde, | supra terra obruatur, tum postero <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">die aperiatur, et si in vase stillae sudoresque erunt, is</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para485">5</span> locus habebit aquam. item si vas ex creta factum non</div> -<div class="line">coctum in ea fossione eadem ratione opertum positum</div> -<div class="line">fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum fuerit, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">vas umidum erit et iam dissolvetur | ab umore. vellusque <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">lanae si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autem</div> -<div class="line">die de eo aqua expressa erit, significabit eum locum habere</div> -<div class="line">copiam. non minus si lucerna concinnata oleique plena</div> -<div class="line">et accensa in eo loco operta fuerit conlocata et postero <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">die non erit exusta, sed habuerit reliquias olei | et enlychnii <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum</div> -<div class="line">habere aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores.</div> -<div class="line">item in eo loco ignis factus si fuerit et percalefacta terra</div> -<div class="line">et adusta vaporem nebulosum ex se suscitaverit, is locus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para486">6</span> habebit aquam. cum haec ita erunt pertemptata et quae</div> -<div class="line">supra | scripta sunt signa inventa, tum deprimendus est <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">puteus in eo loco et si erit caput aquae inventum, plures</div> -<div class="line">circa sunt fodiendi et per specus in unum locum omnes</div> -<div class="line">conducendi. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Haec autem maxime in montibus et regionibus septentrionalibus</div> -<div class="line">sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et</div> -<div class="line">| salubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">solis cursui, et in his locis primum crebrae sunt arbores</div> -<div class="line">et silvosae ipsique montes suas habent umbras obstantes <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et radii solis non directi perveniunt ad terram nec possunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para487">7</span> umores | exurere. intervallaque montium maxime recipiunt <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt188" id="pagenum-alt188">188</a></span></div> -<div class="line">imbres et propter silvarum crebritatem nives ab umbris</div> -<div class="line">arborum et montium ibi diutius conservantur, deinde</div> -<div class="line">liquatae per terrae venas percolantur et ita perveniunt <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 sup[e]ra terrā <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>2 vaso <i>x</i>. | sudores <i>GS</i>: -ris <i>H</i>.</p> - -<p>3 vas <i>S</i>: vasum <i>HG</i>.</p> - -<p>5 cum apertum fuerit <i>om. S</i> (<i>itaque -del. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>6 erit & iā <i>S</i> (<i>ut L</i>): erit &iam (etiā <i>G</i>) <i>HG</i>. | ab -<i>om. S</i>.</p> - -<p>7 autem <i>om. S</i>.</p> - -<p>8 eo loc<span class="split"><span class="top">v</span><span class="bottom">o</span></span>m <i>H<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>11 inlychni <i>HS</i>, -≣lychni <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>13 ducit <i>HG</i>: trahit <i>S</i> (<i>Fav.</i>).</p> - -<p>14 percalefacta -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>: percalfacta (<i>sic hoc uno loco</i>) <i>HG</i>.</p> - -<p>19 ꝑ specuus <i>S</i>: -perspicuus <i>H</i>, ꝑ psicuus (<i>sic</i>) <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_186" id="Page_186">[186]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius186">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ad infimas montium ra|dices, ex quibus profluentes fontium <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">erumpunt ructus. campestribus autem locis contrario non</div> -<div class="line">possunt habere copias. nam quaecumque sunt non possunt</div> -<div class="line">habere salubritatem, quod solis vehemens impetus propter</div> -<div class="line">nullam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo fervens <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ex planitie camporum | umorem, et si quae sunt aquae <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">apparentes, ex his quod est levissimum tenuissimumque et</div> -<div class="line">subtili salubritate aer avocans dissipat in impetum caeli</div> -<div class="line">quaeque gravissimae duraeque et insuaves sunt partes,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para488">II</span> eae in fontibus compestribus relinquuntur. itaque quae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ex imbribus aqua colligitur salubriores | habet virtutes, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque</div> -<div class="line">tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempestatibus</div> -<div class="line">liquescendo pervenit ad terram. etiamque non</div> -<div class="line">crebriter in campis confluunt imbres sed in montibus aut <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ad ipsos montes, ideo quod umores ex terra matu|tino <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque partem</div> -<div class="line">caeli sunt proclinati, trudunt aera, deinde cum sunt moti</div> -<div class="line">propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para489">2</span> undas. aer autem qui ruit trudens quocumque umorem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum.</div> -<div class="line">a ventis | autem quocumque feruntur umores conglobati <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ex fontibus | et fluminibus et paludibus et pelago cum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt189" id="pagenum-alt189">189</a></span></div> -<div class="line">tepore solis colliguntur et exhauriuntur et ita tolluntur</div> -<div class="line">in altitudinem nubes, deinde tum aeris unda nitentes, cum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">perventum ad montes, ab eorum offensa et procellis propter</div> -<div class="line">plenitatem et gravita|tem liquescendo disparguntur et ita <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">diffunduntur in terras.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 ructus <i>EG</i>: fructus <i>H</i> (ī aꝉ fructus <i>G<sup>c</sup></i>), fluctus <i>S</i> (<i>ut v</i>).</p> - -<p>8 aerauocans <i>H</i>: aera vocans <i>EGS</i>. | impetum (-ū <i>G</i>) <i>HEG</i>: --tu <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>9 quę(æ <i>S<sup>c</sup></i>)que <i>EG(S<sup>c</sup>)</i>: quaque <i>HS</i>. | durę (<i>om.</i> -que) <i>S</i>.</p> - -<p>12 quod <i>HEG</i>: eo quod <i>S</i>. | elegitur <i>G</i>. | fontibus -<i>EGS</i>: frontibus <i>H</i>.</p> - -<p>13 per aeris <i>EGS</i>: per<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom"> ̣</span></span>eris <i>H<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>19 ruentes -<i>x</i>.</p> - -<p>22 feruntur <i>H<sup>c</sup>SE<sup>c</sup>G<sup>c</sup></i>: feruuntur <i>H</i>, ferentur <i>EG</i>.</p> - -<p>23 & fl. -<i>S</i>: ex fl. <i>HEG</i>.</p> - -<p>24 tæpore <i>E</i>: tempore <i>HG</i>, tēpore <i>S</i>. | colligunt … exhauriunt (exauriunt <i>H</i>) … tollunt <i>x</i>.</p> - -<p>25 tum: -cum (cū) <i>x</i>.</p> - -<p>27 disparguntur <i>ante ras. E</i>: dispargunt <i>HSE<sup>c</sup>G</i> -(dispergunt <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>28 diffunditur <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_187" id="Page_187">[187]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius187">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para490">3</span> Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci</div> -<div class="line">haec videtur efficere ratio, quod ea habet in se et calores</div> -<div class="line">fervidos et spiritus inmanes refrigerationesque et aquarum</div> -<div class="line">magnam multitudinem. ex eo cum refrigeratum nocte sol</div> -<div class="line">| oriens impetu tangit orbem terrae et ventorum flatus <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in altitudinem</div> -<div class="line">nubes. aer autem quod a sole percalefactus conversationibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para491">4</span> tollit ex terra umores, licet ex balineis</div> -<div class="line">exemplum capere. nullos enim camarae quae sunt caldariorum</div> -<div class="line">supra se possunt | habere fontes, sed caelum quod <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">est ibi ex praefurniis ab ignis vapore percalefactum corripit</div> -<div class="line">ex pavimentis aquam et aufert secum in camararum</div> -<div class="line">curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in</div> -<div class="line">altitudinem se trudit. et primo non remittit propter</div> -<div class="line">brevitatem, simul autem plus umoris habet | congestum, <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">non potest sustinere propter gravitatem, sed stillat supra</div> -<div class="line">lavantium capita. item eadem ratione caelestis aer cum</div> -<div class="line">ab sole percipit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit</div> -<div class="line">umores et congregat ad nubes. ita enim terra fervore</div> -<div class="line">| tacta eicit umores, ut etiam corpus hominis ex calore <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt190" id="pagenum-alt190">190</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para492">5</span> emittit sudores. indices autem sunt eius rei venti, ex <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">quibus qui a frigidissimis partibus veniunt procreati septentrio</div> -<div class="line">et aquilo extenuatos siccitatibus in aere flatus spirant,</div> -<div class="line">auster | vero et reliqui qui a solis cursu impetum faciunt, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod percalefacti <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus terris</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 & (cal.) <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: <i>om. EG</i>.</p> - -<p>6 oriundus (<i>sic</i>) <i>E</i> (<i>solus</i>).</p> - -<p>7 nubes <i>HS</i>: -bis <i>EG</i>. | percalefactus <i>ES<sup>c</sup></i> (-fectus <i>S</i>): percalcefactus -(ꝑ calce‿factus <i>G</i>) <i>HG</i>. | conversationibus (<i>cf. p. -219, 27</i>): cum(cū)rationibus (= c̅u̅sationib.) <i>x</i>.</p> - -<p>8 balineis (<i>sic</i>) -<i>x</i> (balneis <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>9 nullae (-ę <i>EGS</i>) <i>x</i>. | camerae (-rę <i>S</i>, -re <i>E</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>11 ibi: ubi <i>x</i>. | ꝑ calce factū (<i>ut supra</i>) <i>ante corr.</i> (-le‿f.) -<i>G</i>.</p> - -<p>12 camararum <i>HEG</i>: camerarum <i>S</i>.</p> - -<p>17 item <i>S</i>: idem -<i>HEG</i>.</p> - -<p>18 a sole <i>S</i>. | percipit <i>ES(G<sup>c</sup>)</i>: percepit <i>HG</i>.</p> - -<p>20 ut -<i>om. S</i>.</p> - -<p>21 emittit <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: emit ut <i>HEG</i>.</p> - -<p>23 &(et <i>G</i>)tenuatos -<i>x</i>. | spirant <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: spirans <i>EG</i>.</p> - -<p>25 ad(p <i>S</i>)portant <i>EGS</i>: -adportent <i>H</i>.</p> - -<p>26 et: ex <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_188" id="Page_188">[188]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius188">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad septentrionales</div> -<div class="line">regiones.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para493">6</span> | Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">fluminum, quae orbe terrarum chorographiis picta itemque</div> -<div class="line">scripta plurima maximaque inveniuntur egressa ab septentrione. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">primumque in India Ganges et Indus ab Caucaso</div> -<div class="line">monte oriuntur, Syria Tigris et Euphrates, Asiae item</div> -<div class="line">Ponto Bory|sthenes Hypanis Tanais, Colchis Phasis, Gallia <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">Rhodanus, Celtica Rhenus, citra Alpes Timavus et Padus,</div> -<div class="line">Italia Tiberis, Maurusia quam nostri Mauretaniam appellant <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex septentrionali regione</div> -<div class="line">progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum et mutato</div> -<div class="line">nomine dici|tur Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">desertos sub|terfluens per meridiana loca manat et influit <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt191" id="pagenum-alt191">191</a></span></div> -<div class="line">in paludem quae appellatur <span class="missing-word-before">circumcingit</span> Meroen, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quod est Aethiopum meridianorum regnum, ab hisque paludibus</div> -<div class="line">se circumagens per flumina Astasobam et Astoboam</div> -<div class="line">et alia plura pervenit | per montes ad cataractam ab eoque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">se praecipitans per septentrionem pervenit inter Elephantida</div> -<div class="line">et Syenen Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para494">7</span> Nilus appellatur. ex Mauretania autem caput Nili profluere</div> -<div class="line">ex eo maxime cognoscitur quod ex altera parte</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 labentes <i>x</i>.</p> - -<p>5 ad septentrionem (-ē) <i>x</i>.</p> - -<p>6 ab (cauc.) -<i>HEG</i>: a <i>S</i>.</p> - -<p>7 asiae <i>sic</i> (asiæ <i>E</i>, asię <i>S</i>, ası<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">ẹ</span></span> = asiae <i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i>. | -item <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: idem <i>HEG</i>.</p> - -<p>8 colchys <i>EG</i>: conchis <i>H</i>, ch<span class="split"><span class="top">ⱶ</span><span class="bottom">o</span></span>nchis -<i>S</i> (ꝉ c̄ <i>supra G<sup>c</sup> i. e.</i> vel conchys).</p> - -<p>9 alpes <i>ES</i>: alpis <i>HG</i>. | -timauos <i>x</i>.</p> - -<p>10 maurusia <i>HS</i>: maurussia <i>E</i>, marusṣia <i>G<sup>c</sup></i>. | -mauretaniam <i>HEG</i>: mauritaniam <i>S</i>.</p> - -<p>11 atlante <i>HS</i>: anthlante -<i>EG</i>. | dryis (drys <i>E</i>) <i>x</i>. | 12 eptagonum <i>et</i> (13) eptabolo (<i>sic.</i>) <i>x</i> -(eptalobo <i>L</i>).</p> - -<p>13 agger (<i>sic codd. omnes nisi quod in fine -versus omiserat G, suppl. G<sup>c</sup></i>) = ger, niger, nigris (<i>Plin. cf. -H. Kiepert, Alte Geogr. 224</i>).</p> - -<p>15 appellatur circumcingit <i>HG</i> -(<i>post</i> app. <i>punctum add. H<sup>c</sup>SE</i>, ⁜ <i>supra punctum add. E<sup>c</sup>, -album reliquit S</i>). Coloe <i>suppl. Iocundus</i>.</p> - -<p>17 hastansobam -(-ā <i>S</i>) <i>HS</i>, astansoban <i>EG</i>. | adstoboam <i>x</i> (<i>sed</i> aḍ̇stoboam <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>19 septentrionalem(ē) <i>x</i> (<i>cf. p. 144, 27. 25, 1</i>).</p> - -<p>20 suenen <i>x</i>. | -ęgypti <i>S</i>.</p> - -<p>21 mauritania <i>S</i>.</p> - -<p>22 ex <i>om. S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_189" id="Page_189">[189]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius189">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">montis Atlantis ＜sunt＞ alia capita item | profluentia ad <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">occidentem in Oceanum, ibique nascuntur ichneumones crocodili</div> -<div class="line">aliae similes bestiarum pisciumque naturae praeter</div> -<div class="line">hippopotamos.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para495">8</span> Ergo cum omnia flumina ＜amplis＞ magnitudinibus in <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">orbis terrarum descriptionibus a septentrione videantur profluere</div> -<div class="line">Afri|que campi, qui sunt in meridianis partibus subiecti <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">solis cursui, latentes penitus habeant umores nec</div> -<div class="line">fontes crebros amnesque raros, relinquitur uti multo meliora</div> -<div class="line">inveniantur capita fontium quae ad septentrionem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">aut aquilonem spectant, nisi si inciderint in sulphurosum</div> -<div class="line">locum aut aluminosum seu | bituminosum. tunc enim permutantur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt192" id="pagenum-alt192">192</a></span></div> -<div class="line">et aut calidae aquae aut frigidae odore malo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para496">9</span> et sapore profundunt fontes. neque enim calidae aquae</div> -<div class="line">est ulla proprietas, sed frigida aqua cum incidit percurrens <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in ardentem locum effervescit et percale|facta egreditur <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">per venas extra terram. ideo diutius non potest permanere,</div> -<div class="line">sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter</div> -<div class="line">esset calida, non refrigeraretur calor eius. sapor autem</div> -<div class="line">et odor et color eius non restituitur, quod intinctus et <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">commixtus est propter naturae raritatem.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para497">III</span> | Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">profluit aqua sapore optimo, quae in potione ita est suavis</div> -<div class="line">uti nec fontalis ab Camenis nec Marcia saliens desideretur.</div> -<div class="line">haec autem ab natura perficiuntur his rationibus. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis</div> -<div class="line">excitatur, | ardore percandefacit terram quae est supra, a <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>11 atlantis <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: antlantis <i>EG</i>. | sunt <i>om. x</i>.</p> - -<p>2 occidentem -oceanum <i>x</i>. | crocodili (-doli <i>ante corr.</i>) <i>H</i>, -dilli <i>EG</i>, --drilli <i>S</i>.</p> - -<p>4 hippopotamos <i>HS</i>: hippotamos <i>E</i>, inpropotamos -<i>G</i>.</p> - -<p>5 flumina magnitudinibus (-nib;) <i>sic x</i> (<i>inserendum</i> amplis).</p> - -<p>6 a septentrionē <i>H</i> (<i>non EGS</i>).</p> - -<p>8 habent <i>x</i>.</p> - -<p>9 amnesque -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: amnosque <i>EG</i>.</p> - -<p>12 aluminatosum <i>E et ante corr. GH</i> -(<i>non S</i>).</p> - -<p>13 et <i>om. x</i>.</p> - -<p>14 pro(ꝓ <i>G</i>)fundunt <i>HG</i>, per(ꝑ)fundunt -<i>S</i>, produnt <i>E</i>.</p> - -<p>18 sed <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: sub <i>EG</i>.</p> - -<p>19 calor eius <i>EGS</i>: -calcoleius <i>H</i>.</p> - -<p>20 color <i>E</i>: calor <i>HSG</i>.</p> - -<p>22 etiam <i>om. S</i>.</p> - -<p>23 est suavis <i>H</i>: suavis est <i>EGS</i>.</p> - -<p>24 abcamenis <i>HEG</i>: de -camenis <i>S</i>.</p> - -<p>27 supra se autem <i>HEG</i>, supra . se autem <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_190" id="Page_190">[190]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius190">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">se autem fervidum emittit in superiora loca vaporem, et</div> -<div class="line">ita si qui in is locis quae sunt supra, fontes dulcis aquae</div> -<div class="line">nascuntur, offensi eo vapore effervescunt inter venas et</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para498">2</span> ita profluunt incorrupto sapore. sunt etiam odore et</div> -<div class="line">sapore non bono frigidi fontes, | qui ab inferioribus locis <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">penitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per</div> -<div class="line">longum spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt</div> -<div class="line">supra terram sapore odore coloreque corrupto, uti in</div> -<div class="line">Tiburtina via flumen Albula et in Ardeatino fontes frigidi</div> -<div class="line">eodem odore qui sulphurati dicuntur et reliquis | locis <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">similibus. hi autem cum sunt frigidi, ideo videntur aspectu</div> -<div class="line">fervere quod cum in ardentem locum alte penitus inciderunt,</div> -<div class="line">umore et igni inter se congruentibus, offensa vehementi</div> -<div class="line">fragore validos recipiunt in se spiritus, et ita</div> -<div class="line">in|flati vi venti coacti bullientes crebre per fontes <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt193" id="pagenum-alt193">193</a></span></div> -<div class="line">egrediuntur. ex his autem qui non sunt aperti sed ab saxis <span class="linenum">16</span></div> -<div class="line">continentur, per angustas venas vehementia spiritus extruduntur</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para499">3</span> ad summos grumorum tumulos. itaque qui</div> -<div class="line">putant ea se altitu|dine qua sunt grumi capita fontium <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fossa habere, cum aperiunt fossuras latius decipiuntur. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">namque uti aeneum vas non in summis labris plenum</div> -<div class="line">sed aquae mensurae suae capacitatis habens e tribus duas</div> -<div class="line">partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi</div> -<div class="line">fervore tangatur percale|fieri cogit aquam, ea autem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">propter naturalem raritatem in se recipiens fervoris validam <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">inflationem non modo implet vas sed spiritibus extollens</div> -<div class="line">operculum et crescens abundat, sublato autem</div> -<div class="line">operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad</div> -<div class="line">suum locum residit, ad eundem modum ea capita | fontium <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">cum sunt angustiis compressa, ruunt in summo spiritus <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">aquae bullitus, simul autem sunt latius aperti, exanimati</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 his <i>x</i>. | quae: qui <i>x</i>.</p> - -<p>8 supra <i>HS</i>: super <i>EG</i>.</p> - -<p>11 Hii <i>H</i>.</p> - -<p>13 offensa <i>HEG</i>: -si <i>S</i>.</p> - -<p>14 et: ut <i>x</i>.</p> - -<p>15 crebrae (<i>H</i>, crebrę -<i>EGS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 ab: aut <i>x</i>.</p> - -<p>18 qui putant ea (<i>Oehmichen</i>) se: -quutant se <i>HG</i> (qui tanta se <i>SG<sup>c</sup></i>, qui putant se <i>L</i>).</p> - -<p>20 fosse -(<i>H</i>, -sę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 e <i>om. x</i>.</p> - -<p>23 opertumque <i>x</i>.</p> - -<p>29 resedit <i>x</i>.</p> - -<p>30 cōpressa ruunt <i>G</i>: conpraesserunt <i>H</i>, cōpresserunt <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_191" id="Page_191">[191]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius191">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">per raritates liquidae potestatis residunt et restituuntur</div> -<div class="line">in libramenti proprietatem.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para500">4</span> Omnis autem aqua calida ideo quidem est medicamen|tosa <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quod in pravis rebus percocta aliam virtutem recipit</div> -<div class="line">ad usum. namque sulphurosi fontes nervorum labores <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e corporibus</div> -<div class="line">umores vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta membra</div> -<div class="line">corporum paralysi aut tali qua vi morbi receperunt, fovendo</div> -<div class="line">| per patentes venas refrigerationem contraria caloris vi <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">reficiunt, et hoc continenter restituunt antiquam membro|rum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">conversationem. bituminosi autem interioris corporis<span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt194" id="pagenum-alt194">194</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para501">5</span> vitia potionibus purgando solent mederi. est autem</div> -<div class="line">aquae frigidae genus nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis,</div> -<div class="line">aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per</div> -<div class="line">alvumque trans|eundo etiam strumarum minuit tumores. <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">ubi vero auram argentum ferrum aes plumbum reliquaeque</div> -<div class="line">res earum similes fodiuntur, fontes inveniuntur copiosi,</div> -<div class="line">sed hi maxime sunt vitiosi. habent enim, uti aquae calidae</div> -<div class="line">sulphur alumen bitumen <span class="missing-word-before">eademque</span> per potiones</div> -<div class="line">cum in corpus iniit et per | venas permanando nervos <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">attingit et artus, eos durat inflando. igitur nervi inflatione</div> -<div class="line">turgentes e longitudine contrahuntur et ita aut</div> -<div class="line">nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex</div> -<div class="line">durissimis et spissioribus frigidissimisque rebus intinctas</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para502">6</span> habent venarum raritates. aquae autem species est, | quae <span class="linenum">25 (15)</span></div> -<div class="line">cum habeat non satis perluciditatis, ex ipsa uti flos natat</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 proprietate <i>x</i>.</p> - -<p>3 quidem: quod <i>x</i>.</p> - -<p>4 pravis (<i>sic</i>) <i>x</i> -(ἀτόποιϲ <i>Gal.</i>).</p> - -<p>8 aut aliqua <i>x</i> (aut tali aliqua <i>Detlefsen coll. -Plin. 31, 59</i> simili modo).</p> - -<p>9 refrigeratione <i>x</i>. | calores ui <i>G</i>, -calore sui <i>HSE</i>.</p> - -<p>10 recipiunt <i>S</i>. | restituuntur (-t᷑) in ant. <i>x</i>.</p> - -<p>11 curationem <i>x</i> (<i>i. e.</i> c̅u̅sationem <i>cf. p. 189, 12</i>).</p> - -<p>13 <i>cf. de</i> (<i>aquis</i>) -Albensibus <i>et</i> Vestinis Pinnensibus <i>Rhet. ad Her. <span class="smcapuc">II</span>, 28</i>.</p> - -<p>18 uti -aquae: vitia aquae <i>x</i>.</p> - -<p>19 <i>sine albo x, scil.</i> bitumen . eaedemque -(Eędemque <i>S</i>) <i>HS</i>, bitumen. | Ea denique <i>G</i> (Eæ demque -<i>G<sup>c</sup></i>), bitumen . hædenique <i>E. cf. Hipp. <span class="smcapuc">I</span>, 534 Lips., Oribas. -<span class="smcapuc">I</span>, 330 Par.</i></p> - -<p>20 iniit <i>HSEG</i>, <i>sed</i> init <i>E<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>22 turgentes e <i>EG</i>: -turgente se <i>HS</i>.</p> - -<p>24 & (et <i>EG</i>)spissionibus (<i>sic</i>) <i>x</i>. | 26 perlucidas -<i>x</i> (<i>corr. Ussing</i>). | ex: & <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_192" id="Page_192">[192]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius192">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in summo, colore similis vitri purpurei. haec maxime</div> -<div class="line">consideratur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus</div> -<div class="line">in asty et ad portum Piraeeum ductae sunt salientes,</div> -<div class="line">e quibus bibit nemo propter eam causam sed lavationibus</div> -<div class="line">et reliquis | rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">vitant earum vitia. Troezeni non potest id vitari, quod</div> -<div class="line">omnino aliud genus aquae non reperitur nisi quod Cibdeli</div> -<div class="line">habent, itaque in ea civitate aut omnes aut maxima</div> -<div class="line">parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso</div> -<div class="line">flumen est nomine Cyd|nos, in quo podagrici crura macerantes <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">levantur dolore.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para503">7</span> | Sunt autem et alia multa genera quae habent suas <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt195" id="pagenum-alt195">195</a></span></div> -<div class="line">proprietates, ut in Sicilia flumen est Himeras, quod a</div> -<div class="line">fonte cum est progressum dividitur in duas partes. quae</div> -<div class="line">pars profluit contra Etruriam, quod per terrae dulcem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sucum per|currit, est infinita dulcedine, quae altera pars <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">per eam terram currit unde sal foditur, salsum habet</div> -<div class="line">saporem. item Paraetonio et quod est iter ad Ammonem</div> -<div class="line">et Casio ad Aegyptum lacus sunt palustres, qui ita sunt</div> -<div class="line">salsi ut habeant insuper se salem congelatum. sunt autem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">et aliis pluribus | locis et fontes et flumina et lacus, qui <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">per salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para504">8</span> alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo</div> -<div class="line">fontes erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae,</div> -<div class="line">flumen nomine Liparis, in quo natantes aut lavantes ab <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ipsa aqua unguntur. simi|liter Aethiopia lacus est qui <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">unctos homines efficit qui in eo nataverint, et India qui</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 considerantur <i>x</i> (-ratur <i>G<sup>c</sup></i>, <i>non S</i>).</p> - -<p>3 inasty(i <i>E</i>) <i>x</i>. | -piraeum (-ū <i>G</i>) <i>HG</i>, pireū <i>S(G<sup>c</sup>)</i>, pureum <i>E</i>. | ducti <i>x</i>.</p> - -<p>4 eam: -hanc <i>S</i>.</p> - -<p>6 eorum <i>x</i>. | quod: quia <i>S</i>.</p> - -<p>7 cibdeli <i>HSE</i>: cibi | deli -<i>G</i>.</p> - -<p>8 habeant <i>x</i>.</p> - -<p>9 civitas tharso (<i>HG</i>, thirso <i>E</i>, tarso <i>S</i>) <i>x</i> -(civitate <i>Joc.</i>, <i>cf. p. 195, 13</i>).</p> - -<p>16 quae (aū <i>add. S</i>) altera parte -<i>x</i>.</p> - -<p>18 paret(& <i>H</i>, e | c <i>S</i>)onio <i>x</i>. | ammonem (-ē) (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 casio <i>EG</i>: cassio <i>HS</i>.</p> - -<p>21 flumina lacus (<i>om.</i> et) <i>x</i>.</p> - -<p>26 unguntur <i>HEG</i>: unguuntur <i>S</i>. | aethiopiae (<i>HE</i>, -ę <i>S</i>, --e <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>27 nataverit <i>H</i> (-rint <i>GS</i>). | india <i>HEG</i>: in india <i>S</i>. | -qui <i>HS</i>: quę <i>EG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_193" id="Page_193">[193]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius193">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item</div> -<div class="line">Carthagini fons in quo natat insuper oleum, odore uti</div> -<div class="line">scobis citrea, quo oleo etiam pecora solent ungui. Zacyntho</div> -<div class="line">et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes | sunt <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">Babylone lacus amplissima magnitudine qui λιμνη αϲφαλτιτιϲ</div> -<div class="line">appellatur, habet supra natans liquidum bitumen,</div> -<div class="line">quo bitu|mine et latere testaceo structum murum Samiramis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt196" id="pagenum-alt196">196</a></span></div> -<div class="line">circumdedit Babyloni. item Iope in Syria Arabiaque</div> -<div class="line">Nomadum lacus sunt inmani magnitudine qui <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">emittunt bituminis maximas moles, quas diripiunt qui</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para505">9</span> habitant circa. id autem non | est mirandum. nam <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">crebrae sunt ibi lapidicinae bituminis duri. cum ergo</div> -<div class="line">per bituminosam terram vis erumpit aquae, secum extrahit,</div> -<div class="line">et cum sit egressa extra terram secernitur et ita <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">reicit ab se bitumen. etiamque est in Cappadocia in</div> -<div class="line">itinere quod est inter Mazaca et Tyana lacus amplus, in</div> -<div class="line">quem | lacum pars sive harundinis sive alii generis si <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">demissa fuerit et postero die exempta, ea pars quae fuerit</div> -<div class="line">exempta invenietur lapidea, quae autem pars extra aquam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para506">10</span> manserit permanet in sua proprietate. ad eundem modum</div> -<div class="line">Hierapoli Phrygiae effervet aquae calidae multitudo, e</div> -<div class="line">qua circum hor|tos et vineas fossis ductis inmittitur, haec <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">autem efficitur post annum crusta lapidea. itaque quotannis</div> -<div class="line">dextra ac sinistra margines ex terra faciundo inducunt <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">eam et efficiunt his crustis in agris saepta. hoc autem</div> -<div class="line">ita videtur naturaliter fieri, quod in is locis et ea terra</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 fons in quo <i>HEG</i>: fons ē in quo <i>S</i>. | uti scobe citreo <i>x</i> -(s. citrea = cedrea <i>Mir. Arist. 113</i>: κέδροϲ <i>lat.</i> citrus).</p> - -<p>3 ungui -<i>S</i>: ungeri <i>H</i>, ungueri <i>EG</i> (<i>cf. Theod. Prisc. ind. p. 547</i>). | -zachinto <i>x</i>.</p> - -<p>4 dirrachium <i>x</i>.</p> - -<p>5 aquae vomunt <i>H</i> (<i>non EGS</i>).</p> - -<p>6 babilone <i>x</i>. | limnea spartacis <i>x</i>.</p> - -<p>8 quo <i>SE<sup>c</sup>G<sup>c</sup></i>: quod <i>HEG</i>. | -sameram(n <i>S</i>)is <i>x</i>.</p> - -<p>9 baby(i <i>HE</i>)lonē (-em <i>E</i>) <i>x</i>. | tope <i>x</i>.</p> - -<p>10 Nomadum: numidarum <i>x</i>.</p> - -<p>16 a se <i>S</i>. | capodocia <i>EG</i>.</p> - -<p>17 & tuana (et<sup>.t</sup>ụana <i>G</i>) <i>x</i>. | inquā lacū (quo lacu <i>G<sup>c</sup></i>) <i>G</i> (<i>non E</i>).</p> - -<p>19 dimissa <i>x</i> (demissa <i>G<sup>c</sup></i>). | postera <i>G</i> (<i>non E</i>).</p> - -<p>22 e qua: -equibus <i>x</i>.</p> - -<p>24 ita q. <i>x</i>.</p> - -<p>26 his: in his <i>x</i>. | septa <i>x</i>.</p> - -<p>27 is: his <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_194" id="Page_194">[194]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius194">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quibus nascitur, sucus | subest coaguli naturae similis, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">deinde cum commixta vis egreditur per fontes extra terram,</div> -<div class="line">a solis et aeris calore cogitur congelari, ut etiam in</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para507">11</span> areis salinarum videtur. item sunt ex amaro suco terrae</div> -<div class="line">fontes exeuntes vehementer amari, ut in Ponto est flumen <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">Hypanis. is a capite profluit circi|ter milia <span class="smcapuc">XL</span> sapore <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">dulcissimo, deinde cum pervenit ad locum | qui est ab <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt197" id="pagenum-alt197">197</a></span></div> -<div class="line">ostio ad milia <span class="smcapuc">CLX</span>, admiscetur ei fonticulus oppido quam</div> -<div class="line">parvulus. is cum in eum influit, tunc tantam magnitudinem</div> -<div class="line">fluminis facit amaram, ideo quod per id genus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">terrae et venas unde sandaracam fodiunt ea aqua manando</div> -<div class="line">perfici|tur amara. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para508">12</span> Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprietate</div> -<div class="line">perficiuntur, uti etiam in fructibus videtur. si enim</div> -<div class="line">radices arborum aut vitium aut reliquorum seminum non <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ex terrae proprietatibus sucum capiendo ederent fructus,</div> -<div class="line">uno genere | essent in omnibus locis et regionibus omnium <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">sapores. sed animadvertimus insula Lesbo vinum protropum,</div> -<div class="line">Maeonia catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia</div> -<div class="line">Mamertinum, Campania Falernum, inter Terracinam et <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">Fundos Caecubum reliquisque locis pluribus innumerabili</div> -<div class="line">multitudine genera vini | virtutesque procreari. quae non <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">aliter possunt fieri nisi cum terrenus umor suis proprietatibus</div> -<div class="line">saporis in radicibus infusus enutrit materiam, per</div> -<div class="line">quam egrediens ad cacumen profundat proprium loci et <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para509">13</span> generis sui fructus saporem. quodsi terra generibus umorum</div> -<div class="line">non esset dissimilis et dispa|rata, non tantum in Syria <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 quibus (ꝉ qua <i>S<sup>c</sup></i>) is nascitur <i>x</i>.</p> - -<p>3 calor <i>H</i></p> - -<p>4 salinarum -(-ē) <i>HS</i>: -riis <i>EG</i>.</p> - -<p>6 hipanis <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: inpanis <i>EG</i>. | -is <i>om. x</i>. | <span class="smcapuc">XL</span> … <span class="smcapuc">CLX</span> (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>sed cf. Herod. 4, 52</i>).</p> - -<p>9 tanta -magnitudine <i>H</i>.</p> - -<p>11 venas <i>HSG</i>: vena <i>E</i> (venæ <i>E<sup>c</sup></i>). | sandaracā -(-ca <i>EG</i>) fodiuntur (-t᷑) <i>x</i>. | ea: & (et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 insulam -(-ā) lesbon <i>x</i>. | protyrum maloniam (-ā) catace (-cae <i>H</i>) -caumen. Item lidiam moliton siciliam <i>x</i>.</p> - -<p>20 campaniam (-ā) -<i>x</i>. | interracinā (inter racinā <i>G</i>) & (et <i>G</i>) fundis cac(ę <i>S</i>)sibum (-ū) -<i>x</i>.</p> - -<p>23 proprietatis <i>EG</i> (-tibus <i>HSG<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>24 sapores <i>x</i>. | infusus: -sit infusus <i>x</i>.</p> - -<p>28 iuncis: uineis <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_195" id="Page_195">[195]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius195">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">essent odores neque arbores turiferae, neque piperis darent</div> -<div class="line">bacas nec murrae glaebulas, nec Cyre|nis in ferulis laser <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt198" id="pagenum-alt198">198</a></span></div> -<div class="line">nasceretur, sed in omni terra regionibus eodem genere</div> -<div class="line">omnia procrearentur. has autem varietates regionibus et</div> -<div class="line">locis inclinatio mundi ＜efficit＞ et solis impetus ＜qui＞ <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">propius aut longius cursum faciendo tales efficit terrae</div> -<div class="line">umorisque | qualitates. nec solum in his rebus sed etiam <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in pecoribus et armentis. haec non ita dissimiliter efficerentur,</div> -<div class="line">nisi proprietates singularum terrarum ＜umorum＞ generibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para510">14</span> ad solis potestatem temperarentur. sunt enim Boeotia <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">flumina Cephisos et Melas, Lucania Crathis, Troia Xanthus</div> -<div class="line">inque agris Clazomeniorum | et Erythraeorum et Laodicensium <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">fontes. ad ea flumina, cum pecora suis temporibus</div> -<div class="line">anni parantur ad conceptionem partus, per id tempus</div> -<div class="line">adiguntur cotidie potum, ex eoque quamvis sint alba procreant <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">aliis locis leucophaea aliis locis pulla aliis coracino</div> -<div class="line">colore. ita proprietas liquoris cum iniit | in corpus, proseminat <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">intinctam sui cuiusque generis qualitatem. igitur</div> -<div class="line">quod in campis Troianis proxime flumen armenta rufa</div> -<div class="line">et pecora leucophaea nascuntur, ideo id flumen Ilienses <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">Xanthum appellavisse dicuntur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para511">15</span> Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 murrae <i>H</i>, my(i <i>S</i>)rrę (-æ <i>E</i>) <i>EGS</i>. | glebulae (-ę <i>EGS</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>3 eodem genere <i>EG</i>: eodem genera <i>H</i>, eadem genera <i>S</i>.</p> - -<p>5 efficit … qui <i>add. Mar.</i></p> - -<p>6 proprius <i>x</i> (ꝓ<span class="split"><span class="top">i</span><span class="bottom">pu</span></span>s <i>S</i>, <i>unde</i> ꝓp<span class="split"><span class="top">i</span><span class="bottom">ri</span></span>us -<i>sic G<sup>c</sup></i> = propius <i>E<sup>c</sup></i>). | aut <i>E</i>: ut <i>HSG</i>. | terrae (h <i>S</i>)umores . -quae (quę <i>S</i>, Quę <i>EG</i>) qualitates <i>x</i>.</p> - -<p>7 nec: n̄(non) <i>S</i>.</p> - -<p>8 armentis . Haec <i>H</i>, armentis hęc (hæc <i>E</i>) <i>EG</i>: armentis discernunt᷑. -Hęc <i>S</i> (<i>unde rec. apud Mar. cum ed.</i>). | similiter <i>x</i> -(<i>corr. ed.</i>).</p> - -<p>9 umorum generibus: in generibus <i>HS</i>, in regionibus -<i>EG</i> (<i>et in marg. S<sup>c</sup></i> ꝉ regionibus).</p> - -<p>10 temperarentur -<i>S(G<sup>c</sup>)</i>: perarentur <i>H</i>, pararentur <i>EG</i> (<i>sed G<sup>c</sup></i> ī aꝉ temperarentur). -| enim: &iā <i>S</i>. | bo&iae <i>H</i>, boetię(æ <i>E</i>) <i>SEG</i>.</p> - -<p>11 lucanis -aeraris <i>x</i>.</p> - -<p>12 clazomoeniorum <i>x</i>.</p> - -<p>13 ea <i>om. x</i>.</p> - -<p>15 adiguntur -<i>E</i>, adicuntur <i>HG</i>: adiciuntur <i>S</i>. | cotidie: eo (eó <i>S</i>) -cotidie (-æ <i>HE</i>) <i>x</i>. | quamvis <i>E</i>, quā vis <i>S</i>: quavis <i>H</i>, qua -vis <i>G</i>.</p> - -<p>16 caracino <i>S</i>.</p> - -<p>17 init <i>x</i>.</p> - -<p>20 flumen ilienses <i>EG</i>: -flumen | nilienses <i>H</i>, flum̄ nilienses <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_196" id="Page_196">[196]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius196">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">per | maleficum sucum terrae percurrentia recipiunt in se <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">vim | venenatam, uti fuisse dicitur Terracinae fons qui <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt199" id="pagenum-alt199">199</a></span></div> -<div class="line">vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant inprudentes vita</div> -<div class="line">privabantur. quapropter antiqui eum obstruxisse dicuntur.</div> -<div class="line">et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui biberint <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">moriuntur sed | etiam qui laverint. item in Thessalia <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fons est profluens, ex quo fonte nec pecus ullum gustat</div> -<div class="line">nec bestiarum genus ullum propius accedit, ad quem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para512">16</span> fontem proxime est arbor florens purpureo colore. non</div> -<div class="line">minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">dextra ac sinistra monumenti advenientes | duo rivi concurrunt <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in unum, e quibus ad unum accumbentes viatores</div> -<div class="line">pransitare solent propter aquae bonitatem, ad rivum autem</div> -<div class="line">qui est ex altera parte monumenti nemo accedit quod</div> -<div class="line">mortiferam aquam dicitur habere. item est in Arcadia <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">Nonacris nominata terrae regio, quae habet in monti|bus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ex saxo stillantes frigidissimos umores. haec autem aqua</div> -<div class="line">Ϲτυγοϲ υδωρ nominatur, quam neque argenteum neque</div> -<div class="line">aeneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et</div> -<div class="line">dissipatur. conservare autem eam et continere nihil aliud <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">potest nisi mulina ungula, qua etiam memoratur ab Antipatro</div> -<div class="line">in | provinciam ubi erat Alexander per Iollam filium <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para513">17</span> perlata esse et ab eo ea aqua regem esse necatum. item</div> -<div class="line">Alpibus in Cottii regno est aqua ex qua qui gustant</div> -<div class="line">statim concidunt. agro autem Falisco via Campana in <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">campo Corneto est lucus in quo fons oritur, ibique avium</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 terrae cinae <i>H</i>, terrę cînę <i>E</i>, terręcinę <i>GS</i>.</p> - -<p>3 <i>cf.</i> Neptunias -lacunas <i>Rhet. ad Herenn. 4, 10, 15</i> (<i>Thiel</i>).</p> - -<p>5 chrobsithratia -<i>HS</i> (-cia) <i>G</i>, crobsithracia <i>E</i> (gr. ἐν ＜κυ＞χρωψι <i>etc.</i>, -apud cychros <i>Plin.</i>).</p> - -<p>7 fonte <i>om. S</i> (<i>suppl. S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>8 propius -<i>EGS</i>: proprius <i>H</i>.</p> - -<p>10 quo loci <i>S</i>: quodloci <i>H</i>, quo loco <i>EG</i>.</p> - -<p>12 e quibus ad unum <i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>13 transitare <i>x</i>.</p> - -<p>14 quod -<i>HG</i>: quia <i>ES</i>.</p> - -<p>16 nonagris <i>E</i>, n̄ | agris <i>H</i>, n̄ agris <i>SG</i>.</p> - -<p>17 aqua styglos hydor <i>GS</i>: aquas tyglos hydor <i>HE</i>.</p> - -<p>21 qua: -quae (quę) <i>x</i>.</p> - -<p>22 provinc(t <i>S</i>)ia <i>x</i>.</p> - -<p>23 perlatā <i>S</i>, perlatum -<i>HE</i> (-tū) <i>G</i>.</p> - -<p>24 Cottii: crobi <i>x</i> (<i>cf. Amm. 15, 10, 3</i>). | exqua -<i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>26 ibique <i>EG</i>: ubique <i>H</i>, ubi <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_197" id="Page_197">[197]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius197">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et lacertarum reliquarumque | serpentium ossa iacentia <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">apparent.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti Lyncesto <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt200" id="pagenum-alt200">200</a></span></div> -<div class="line">et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis</div> -<div class="line">pluribus, quae hanc habent virtutem uti calculos in vesicis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">qui nascuntur in corporibus hominum potionibus discutiant.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para514">18</span> fieri autem | hoc naturaliter ideo videtur quod <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes</div> -<div class="line">venae intinguntur acritudine, et ita cum in corpus</div> -<div class="line">inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia in corporibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">exconcrescentia offenderunt. quare autem discutiantur</div> -<div class="line">ex acidis eae res, sic pos|sumus animadvertere. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ovum in aceto si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet</div> -<div class="line">et dissolvetur. item plumbum, quod est lentissimum</div> -<div class="line">et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in eo <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para515">19</span> uti plumbum dissolvatur, et fiet cerussa. eisdem</div> -<div class="line">| rationibus aes, quod etiam solidiore est natura, similiter <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. item margarita.</div> -<div class="line">non minus saxa silicea, quae neque ferrum neque <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ignis potest per se dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta,</div> -<div class="line">aceto sparso dissiliunt et dissolvuntur. ergo cum</div> -<div class="line">has res ante oculos ita | fieri videamus, ratiocinemur isdem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">rationibus ex acidis propter acritudinem suci etiam</div> -<div class="line">calculosos e natura rerum similiter posse curari. <span class="linenum">25</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para516">20</span> Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum</div> -<div class="line">est unus Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 ly(i <i>EG</i>)ncesto (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>ut</i> λυγκηιϲτω <i>Ecl. Flor. de mir.</i>).</p> - -<p>4 velino (<i>Plin.</i>): uienna <i>x</i>. | theano <i>x</i>.</p> - -<p>5 uti <i>HS</i>: ut <i>EG</i>. | -vessicis <i>S</i>.</p> - -<p>9 intinguntur <i>HEG</i>: -guuntur <i>S</i>. | in (<i>a. c.</i>) <i>om. S</i>.</p> - -<p>10 inierunt <i>x</i> (-int <i>S<sup>c</sup> E<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>11 &(et <i>G</i>)concre(i <i>ante corr. H</i>)scentia -<i>x</i>. | offenderint <i>E<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>12 eae <i>HEG</i>: hę <i>S</i>.</p> - -<p>13 mollescit <i>H</i> -(-cet <i>EGS</i>).</p> - -<p>15 vasae <i>H</i> (-sạ̇e <i>L<sup>c</sup></i>, -sę <i>El</i>, -se <i>GS<sup>c</sup></i>, -so <i>v</i>).</p> - -<p>17 fiat <i>x</i>. | ceros <i>S</i> (<i>ut codd. med. rec. cf. Theod. Prisc. p. 501</i>).</p> - -<p>19 fiet <i>HS</i>: fiat <i>EG</i>. | margarita: <i>sic x</i> (<i>sc.</i> dissipabitur).</p> - -<p>20 silice | aquae <i>H</i>, silicea quę <i>EG</i>.</p> - -<p>21 igne <i>S</i>.</p> - -<p>23 hisdem -<i>x</i>.</p> - -<p>26 autem <i>om. S</i>.</p> - -<p>27 eam aquam <i>EG</i>: eam <i>H</i>, <i>om. S</i> (<i>ubi</i> -ex quo potantes sine vino f. t.).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_198" id="Page_198">[198]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius198">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">vino potan|tes fiunt temulenti. Aequiculis autem in Italia <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">et in Alpibus natione Medullorum est genus aquae quam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para517">21</span> qui bibunt efficiuntur turgidis gutturibus. Arcadia vero</div> -<div class="line">civitas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca</div> -<div class="line">profluens | aqua e qua qui biberint fiunt abstemii. ad <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt201" id="pagenum-alt201">201</a></span></div> -<div class="line">eum autem fontem epigramma est in lapide inscriptum <span class="linenum">6</span></div> -<div class="line">hac sententia versibus graecis, eam non esse idoneam ad</div> -<div class="line">lavandum sed etiam inimicam vitibus, quod apud eum</div> -<div class="line">fontem Melampus sacrifi|ciis purgavisset rabiem Proeti <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">filiarum restituissetque earum virginum mentes in pristinam <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">sanitatem. epigramma autem est id quod est subscriptum</div> -</div> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> -<div class="verse">ἀγρότα, ϲὺν ποίμναιϲ τὸ μεϲημβρινὸν ἤν ϲε βαρύνῃ</div> -<div class="verse indent2">δίψοϲ ἀν’ ἐϲχατιὰϲ Κλείτοροϲ ἐρχόμενον,</div> -<div class="verse">| τῆϲ μὲν ἀπὸ κρήνηϲ ἀρύϲαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαιϲ <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="verse indent2">ὑδριάϲιν ϲτῆϲον πᾶν τὸ ϲὸν αἰπόλιον·</div> -</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 natione] medullorum—(<i>p. 208, 25</i>) rationibus [bellissime -… <i>om. S (in medio fol. 118<sup>b</sup>), quae extant in H folio 117<sup>a</sup> (post -init.) usque ad finem folii 121<sup>a</sup> (i. e. in 4½ foliis H, quae faciunt -versus 196 ed. pr. meae)</i>.</p> - -<p>4 clitori <i>x</i>.</p> - -<p>5 aquae . quaqui <i>E</i>, -aquę . quo qui <i>G</i>, aquae qui <i>H</i>.</p> - -<p>7 haec sententiae (hęc sententię -<i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 <i>Epigrammata quae sequuntur eadem graece -extant in Eclogis Florentinis (de mirabilibus) quae sub ficto -Sotionis nomine (ex cod. Laur. <span class="smcapuc">LVI</span>, 1) olim edidit H. Stephanus -(cf. V. Rose, Anecdota <span class="smcapuc">I</span>, 9 sqq. et ed. prioris praef. p. <span class="smcapuc">VII</span>). ea -hic plane omisit E. affero autem quae exhibent HG, litteris -quidem scripta semigraecis vel potius ex graecis litteris latinisque -mixta. graecas litteras melius conservavit H, qui et inter α et λ -clare distinguit, G autem multo saepius peccavit confusis Η et Ν, -Α (quod scribitur Λ nec distinguitur α λ) et Δ et semper fere -pro π positis τι vel ιτ. pro η et ε semper fere scribitur <span class="override-italics">e</span>. cum H -proxime faciunt P et L.—singulas litteras quibus discedit G -ab H adscripsi supra singulas lectionum codicis H.</i> | ΑΓΡaτa <i>H</i> -(<i>et om.</i> a <i>fin.</i>) <i>G</i>. | <span class="split"><span class="top">Ν</span><span class="bottom">Η</span></span>ΝeeΒaΡΥΗΝ.</p> - -<p>14 διψοϲ: ΛΙΥΟϹ <i>G</i>. | Κ<span class="split"><span class="top">Λ</span><span class="bottom">a</span></span>ιτΟΡΟϹ.</p> - -<p>15 τηϲ: τaϲ <i>HG</i>. | απο: aτιο <i>G</i>. | ΚΡΗΝΗΚaΡΥϹaι <i>HG</i>. | ΚaΠaΡa -<i>G</i>.</p> - -<p>16 υδριαϲιν: Υ<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">Δ</span></span>ΡeaϹιΝ <i>H</i>. | ϲτηϲον: ϹτΠ|ΝϹΟΝ <i>G</i>. | παν: τιaΝ -<i>G</i>. | aιΠΟΟΛιΟΝ <i>H</i> (<i>ubi</i> Λ <i>ex</i> Α <i>rasura factum est</i>. aιΝΟ ΟΜΟΝ -<i>G</i>). | αιπολιον ταμεθηϲ <i>lc(f), qui omittunt verba v. 12-13</i> αλλα—εον(τα), -<i>quae tamen leguntur (ex H) etiam in P(v) et L.</i></p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_199" id="Page_199">[199]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius199">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> -<div class="verse">ἀλλὰ ϲὺ μήτ’ ἐπὶ λουτρὰ βάλῃϲ χροί, μή ϲε καὶ αὔρη</div> -<div class="verse indent2">πη＜μή＞νῃ ＜τερπνῆϲ＞ ἐντὸϲ ἐόντα μέθηϲ·</div> -<div class="verse">φεῦγε δ’ ἐμὴν πηγὴν μιϲάμπελον, ἔνθα Μελάμπουϲ</div> -<div class="verse indent2">| λυϲάμενοϲ λύϲϲηϲ Προιτίδαϲ ἀργαλέηϲ, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="verse">| πάντα καθαρμὸν ἔκοψεν ἀπόκρυφον ＜εὖτ ἄρ’ ἀπ’ Ἄργουϲ <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt202" id="pagenum-alt202">202</a></span></div> -<div class="verse indent2">οὔρεα τρηχείηϲ ἤλυθεν Ἀρκαδίηϲ＞. <span class="linenum">6</span></div> -</div> -</div> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para518">22</span> item est in insula Cia fons e quo qui inprudentes biberint</div> -<div class="line">fiunt insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea senten|tia, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">iucundam eam esse potionem fontis eius, sed qui</div> -<div class="line">biberit saxeos habiturum sensus. sunt autem versus hi <span class="linenum">10</span></div> -</div> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> -<div class="verse">ἡδεῖα ψυχροῦ πόματοϲ λιβὰϲ ἣν ἀναβαίνει</div> -<div class="verse indent2">＜πηγή, ἀλλὰ νόῳ＞ πέτροϲ ὁ τῆϲδε πιών.</div> -</div> -</div> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para519">23</span> Susis autem in qua civitate est regnum Persarum, fonticu|lus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">est ex quo qui biberint amittunt dentes. item in</div> -<div class="line">eo est scriptum epigramma quo significant hanc sententiam, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">egregiam esse aquam ad lavandum, sed ea si bibatur</div> -<div class="line">excutere e radicibus dentes. et huius epigrammatos</div> -<div class="line">sunt versus graece</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 Ν<span class="split"><span class="top">Λ</span><span class="bottom">a</span></span>Μ<span class="split"><span class="top">Λ</span><span class="bottom">a</span></span>ϹιΜΗτe<span class="split"><span class="top">Ν</span><span class="bottom">Π</span></span>ιaΟΥτΡaΒaτιτeΧΡaΜΗϹΗΚaιΔΥΡΗ.</p> - -<p>2 πημηνη—εμην -<i>om. G</i>. | ΠΗΝΗϹΝτΥϹ <i>H(PL)</i> <i>i. e.</i> πη＜μη＞νη ＜τερπνηϲ＞ εντοϲ.</p> - -<p>3 δ’ εμην: ΔeΓΗ <i>H</i>. | πηγην: ιτΗΓΗΝ <i>G</i>. | ΜeιϹaΜ<span class="split"><span class="top">ιτ</span><span class="bottom">Π</span></span>e<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">Λ</span></span>ΟΝ. | -μελαμπουϲ: ΜeaΛμΙ|τΟΥϹ <i>G</i>.</p> - -<p>4 λυϲαμενοϲ λυϲϲηϲ: aΥϹaΜeΝΟ | ϹaΥϹeΗϹ -<i>H</i>, aΜeΝΟ Ϲaτ ϹeΝϹ <i>G</i> (λουϲάμενοϲ <i>Laur.</i>). | <span class="split"><span class="top">ιτ</span><span class="bottom">Π</span></span>ΡΟιΤΙaaϹaΡΤeΜeιaϹ.</p> - -<p>5 παντα: ιτaΝτa <i>G</i>. | Κ<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">Λ</span></span>ΘaΡΜΟΝϹΚΟΨeΝe<span class="split"><span class="top">τι</span><span class="bottom">Π</span></span>aΧΡΥΨΟΝ (<i>hoc -verbo finitur epigr. in HG, reliqua ex Ecl. Flor.—ubi sic</i> -α γὰρ … ἤλυθον—<i>addiderunt edd.</i>).</p> - -<p>7 chia <i>HEG</i> (cea <i>Plin.</i>). | -equo <i>H</i>: exquo <i>EG</i>.</p> - -<p>9 iucundā eam <i>H</i>: iocundum (-dū <i>G</i>) -eam (eā <i>G</i>) <i>EG</i>.</p> - -<p>10 sensus <i>E</i>: sensos <i>HG</i>. | hii <i>H</i>.</p> - -<p>11-12: <span class="larger">Η</span>ae<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">Λ</span></span>ΠΟΨΥΧΡΟΥΠΟΜΛ<span class="split"><span class="top">ΤΟςaΒτaϹaaΝ<sup>(<i>om. G</i>)</sup>ΙΝϹιΝeΝ</span><span class="bottom">ΤΟϹaιΒaϹaaΝaΒaιΝϹΙΠeΠ</span></span> | -ΡΟϹΟΤ<span class="split"><span class="top">Ν</span><span class="bottom">Η</span></span>ΝaeΠιωΝ (πηγη αλλα νοω <i>om. HG</i>.) ἀναβάλλει <i>praebet -cod. Laur. pro</i> αναβαινει <i>Vitr.</i> (ἢν ἀναβάλλῃ <i>Joc.</i>, ἣν ἀνίηϲι -<i>Steph.</i>).</p> - -<p>13 susis <i>EG</i>: suesis <i>H(LP)</i>.</p> - -<p>15 quo: quod <i>x</i>. | -significant <i>HG</i>, -cat <i>E</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_200" id="Page_200">[200]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius200">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="poetry-container"> -<div class="poetry"> -<div class="verse">| ὕδατα κρανάεντα βλέπειϲ, ξένε, τῶν ἄπο χερϲὶν <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="verse indent2">λουτρὰ μὲν ἀνθρώποι＜ϲ ἀβλαβῆ ἔϲτιν ἔχειν·＞</div> -<div class="verse">ἢν δὲ βάλῃϲ κοίληϲ ποτὶ νηδύοϲ ἀγλαὸν ὕδωρ</div> -<div class="verse indent2">＜ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεοϲ ἁψάμενοϲ,＞</div> -<div class="verse">αὐτῆμαρ πριϲτῆρεϲ ἐ＜πὶ χθονὶ δαιτὸϲ ὀδόντεϲ＞ <span class="linenum">5</span></div> -<div class="verse indent2">| πίπτουϲιν, γενύων ὀρφανὰ θέντεϲ ἕδη. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> -</div> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para520">24</span> Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates quae</div> -<div class="line">procreant qui ibi nascuntur egregiis vocibus ad cantandum,</div> -<div class="line">| uti Tarso Magnesiae aliis eiusmodi regionibus. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt203" id="pagenum-alt203">203</a></span></div> -<div class="line">etiamque Zama est civitas Afrorum cuius moenia rex Iuba <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi constituit.</div> -<div class="line">ab ea milia passuum XX est oppidum Ismuc, cuius</div> -<div class="line">agrorum | regiones incredibili finitae sunt terminatione. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">cum esset enim Africa parens et nutrix ferarum bestiarum</div> -<div class="line">maxime serpentium, in eius agris oppidi nulla nascitur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et si quando adlata ibi ponatur statim moritur, neque id</div> -<div class="line">solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit,</div> -<div class="line">et ibi. id genus terrae | etiam Balearibus dicitur esse. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">sed aliam mirabiliorem virtutem ea habet terra, quam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para521">25</span> ego sic accepi. Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">totius oppidi agrorum possessiones, cum patre Caesari</div> -<div class="line">militavit. is hospitio meo est usus. ita cotidiano convictu</div> -<div class="line">necesse fuerat de philologia disputare. | interim cum <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 <span class="larger">Υ</span><span class="split"><span class="top">Μ</span><span class="bottom">aΛ</span></span>τα ΚΡaΝaeΝΤa Βae<span class="split"><span class="top">τι</span><span class="bottom">Π</span></span>eιϹ ξeΝϹΤωΝ a<span class="split"><span class="top">τι</span><span class="bottom">ΠΟ</span></span>ΧeΡϹιΝ <i>sic HG</i> (ὕδ. -ταῦτα βλέπειϲ φοβερά <i>Laur. et sic Joc.</i>)</p> - -<p>2 <span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">Λ</span></span>ΟΥτΡa ΜeΝ aΝΤΡΟΠΟιΗΝaeΜΒ<span class="split"><span class="top">Ν</span><span class="bottom">Η</span></span>ΟΚΟ -| ιΛΟΥΒΟΤaΝ<span class="split"><span class="top">Νa</span><span class="bottom">ΗΛ</span></span>eΟϹa<span class="split"><span class="top">τΟΜ</span><span class="bottom">τΜΟ</span></span>ΝΥΔωΡ (αβλαβη εϲτιν εχειν -<i>om. HG</i>).</p> - -<p>4 <i>om. HG</i>.</p> - -<p>5 aΥΤ<span class="split"><span class="top">Ν</span><span class="bottom">Η</span></span>ΜeΡΠΡιϹ | Τ<span class="split"><span class="top">Ν</span><span class="bottom">Η</span></span>ΡeϹeΠeιΠΤΟΥϹιΝΤeΝΥωΝΟΡΦaΝΛ<span class="split"><span class="top">e</span><span class="bottom">Θ</span></span>eΝΤeϹeaΝ -(πι χθονι δαιτοϲ οδοντεϲ <i>om. HG</i>).</p> - -<p>9 uti -tharso <i>HG</i>: ut intharso <i>E</i>.</p> - -<p>11 sepsit <i>x</i>.</p> - -<p>12 passus .xx. -(<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 regiones <i>H</i>: -nis <i>EG</i>. | finiti <i>x</i>.</p> - -<p>17 fuerit | & -ibi id <i>H</i>, fuerit . & ibi id <i>EG</i>.</p> - -<p>20 gaius . iulius masinissae -(<i>sine punctis EG</i>) <i>x i. e.</i> Masinthae (<i>qui Caesaris</i> stipendiarius -<i>ab a. 693</i>) filius. <i>is ab a. circiter 714, natus sc. annos XX, illo -hospitio potuerit usus esse</i> (<i>Suet. Caes. 71, cf. 18</i>).</p> - -<p>21 patres -(<i>H et a. c. G</i>, patre <i>EG<sup>c</sup></i>) cae(e <i>G</i>)sare <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_201" id="Page_201">[201]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius201">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">esset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo,</div> -<div class="line">exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes ut qui ibi procrearentur</div> -<div class="line">voces ad cantandum egregias haberent, ideoque</div> -<div class="line">semper transmarinos catulastros emere formosos et puellas</div> -<div class="line">maturas eosque coniungere, ut qui nascerentur ex | his non <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">solum voce egregia sed etiam forma essent non invenusta.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para522">26</span> Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura</div> -<div class="line">distributa, quod humanum corpus est ex aliqua parte</div> -<div class="line">terrenum, in eo autem multa genera sunt umorum, uti</div> -<div class="line">sanguinis | lactis sudoris urinae lacrimarum, ergo si in <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">parva particula terreni tanta discrepantia invenitur saporum,</div> -<div class="line">non est mirandum si etiam in magnitudine terrae</div> -<div class="line">innumerabiles sucorum | reperientur varietates, per quarum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt204" id="pagenum-alt204">204</a></span></div> -<div class="line">venas aquae vis percurrens tincta pervenit ad fontium</div> -<div class="line">egressus, et ita ex eo dispares variique perficiuntur in <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam</div> -<div class="line">et regionum qualitates terrarumque | dissimiles proprietates. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para523">27</span> ex his autem rebus sunt nonnulla quae ego per</div> -<div class="line">me perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quorum</div> -<div class="line">scriptorum hi sunt auctores Theophrastus Timaeus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">Posidonius Hegesias Herodotus Aristides Metrodorus, qui</div> -<div class="line">magna vigilantia et infinito studio locorum pro|prietates, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">aquarum virtutes, ab inclinatione caelique regionum qualitates</div> -<div class="line">ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum</div> -<div class="line">secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">putavi de aquae varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus</div> -<div class="line">eligant homines aquae fontes, e quibus ad usum</div> -<div class="line">salien|tes possint ad civitates municipiaque perducere. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para524">28</span> nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad</div> -<div class="line">usum necessitates quantas aqua, ideo quod omnium animalium <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 catlastros <i>x</i>. | formonsos <i>H</i>.</p> - -<p>9 genera sunt morum <i>H</i>, -sunt genera morum (umorū <i>G<sup>c</sup></i>, humorū <i>E<sup>c</sup> supra lin. add.</i> v -<i>et</i> hu).</p> - -<p>12 si tam (tā <i>G</i>) in <i>x</i>.</p> - -<p>13 innumerabilis <i>H</i>.</p> - -<p>14 venas -quaevis (quae | vis <i>E</i>, quę vis <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 hii <i>H</i>. | theophrastos -<i>x</i>.</p> - -<p>21 posidonios <i>x</i>. | hegesias <i>x</i> (Ctesias <i>Plin.</i>). | arystides -<i>H</i>.</p> - -<p>23 abinclinatione caelique (cęliquę <i>G</i>) <i>sic x</i> (<i>ubi</i> caelıq̇u̇ė -<i>E<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>24 esse distributas <i>H</i>: distributas esse <i>EG</i>.</p> - -<p>27 e <i>om. x</i>.</p> - -<p>29 videretur <i>G</i> (<i>non E</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_202" id="Page_202">[202]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius202">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">natura si frumenti fructu privata fuerit arbustive</div> -<div class="line">aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex his, reliquis</div> -<div class="line">rebus escarum | utendo poterit tueri vitam, sine aqua <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">vero nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest</div> -<div class="line">nasci nec tueri nec parari. quare magna diligentia industriaque <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">quaerendi sunt et eligendi fontes ad humanae</div> -<div class="line">vitae salubritatem.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para525">IV</span> Expertiones autem et probationes eorum sic sunt provi|dendae. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">si erunt profluentes et aperti, antequam duci</div> -<div class="line">incipiantur, aspiciantur animoque advertantur qua membratura <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">| sint qui circa eos fontes habitant homines, et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt205" id="pagenum-alt205">205</a></span></div> -<div class="line">si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus</div> -<div class="line">non vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. item</div> -<div class="line">si fons novus fossus fuerit et in vas corinthium sive alterius</div> -<div class="line">generis quod | erit ex aere bono ea aqua sparsa <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">maculam non fecerit, optima est. itemque in aeneo si</div> -<div class="line">ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit</div> -<div class="line">neque in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para526">2</span> aqua erit item probata. item si legumina in vas cum</div> -<div class="line">ea aqua coniecta ad ignem posita cele|riter percocta fuerint, <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non</div> -<div class="line">minus etiam ipsa aqua quae erit in fonte si fuerit limpida</div> -<div class="line">et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit muscus</div> -<div class="line">non nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo</div> -<div class="line">inquinamento is locus fuerit sed puram habuerit speciem, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">| innuitur his signis esse tenuis et in summa salubritate. <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para527">V</span> Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque ut</div> -<div class="line">fieri oporteat explicabo. cuius ratio est prima perlibratio.</div> -<div class="line">libratur autem dioptris aut libris aquariis aut chorobate,</div> -<div class="line">sed diligentius efficitur per chorobaten, quod dioptrae <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 arbustive: arbustiuo <i>H</i>, arbustino <i>EG</i>.</p> - -<p>4 ciui <i>H</i>.</p> - -<p>6 ele(i <i>E</i>)gendi <i>x</i>.</p> - -<p>14 si <i>ante corr. om. G (non E)</i>. | novos -<i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>15 quod: quia <i>E</i> (<i>sed</i> quod <i>supra E<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>20 coiecta -<i>H</i>.</p> - -<p>21 non etiam minus <i>x</i>.</p> - -<p>22 limpida—(23) profluxerit <i>bis -deinceps posuit H (item L)</i>.</p> - -<p>24 iuncum (-cū <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>25 is: -his <i>H</i>.</p> - -<p>26 innuitur: inbuitur <i>H</i>, imbuitur <i>EG</i>.</p> - -<p>29 diobtris -<i>x</i>.</p> - -<p>30 diobtrae (-ę <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_203" id="Page_203">[203]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius203">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">libraeque | fallunt. chorobates autem est regula longa circiter <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pedum viginti. ea habet ancones in capitibus extremis</div> -<div class="line">aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad</div> -<div class="line">normam coagmentatos, et inter regulam et ancones a</div> -<div class="line">cardinibus compacta transversaria, quae habent lineas ad <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">perpendiculum recte descriptas | pendentiaque ex regula <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">perpendicula in singulis partibus | singula, quae, cum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt206" id="pagenum-alt206">206</a></span></div> -<div class="line">regula est conlocata eaque tangent aeque ac pariter lineas</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para528">2</span> descriptionis, indicant libratam conlocationem. sin autem</div> -<div class="line">ventus interpellaverit et motionibus lineae non potuerint <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">certam significationem facere, tunc habeat in | superiore <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">parte canalem longum pedes <span class="smcapuc">V</span> latum digitum altum sesquidigitum</div> -<div class="line">eoque aqua infundatur, et si aequaliter aqua</div> -<div class="line">canalis summa labra tanget, scietur esse libratum. item</div> -<div class="line">eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur quantum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para529">3</span> habuerit fastigii. fortasse qui Archimedis libros legit dicet</div> -<div class="line">non | posse fieri veram ex aqua librationem, quod ei <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">placet aquam non esse libratam sed sphaeroides habere</div> -<div class="line">schema et ibi habere centrum quo loci habet orbis terrarum.</div> -<div class="line">hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">necesse est, ad extrema capita dextra ac sinistra cum</div> -<div class="line">librata regula erit pariter susti|nere regulam aquam, sin <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">autem proclinata erit ex una parte, qua erit altior non</div> -<div class="line">habere regulae canalem in summis labris aquam. necesse</div> -<div class="line">est enim quocumque aqua sit infusa in medio inflationem <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">curvaturamque habere, sed capita dextra ac sinistra inter</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 librequae <i>H</i>, librę tiuę <i>G</i> (<i>sed G<sup>c</sup> supra</i> q⁊ = que).</p> - -<p>2 viginti <i>H</i>: <span class="smcapuc">XX</span> <i>G</i>.</p> - -<p>3 aequali modo <i>H</i>: aequalis | modi <i>G</i>.</p> - -<p>4 coagmentatus <i>H</i>.</p> - -<p>5 conpacta <i>G</i>: conpactat <i>H</i>.</p> - -<p>7 partibus: -<i>fort. l.</i> pedibus.</p> - -<p>8 eaquae (ea quę <i>G</i>) tangentur <i>x</i>. | aeque ac -pariter l. <i>H</i>: ęquę (ęque <i>G<sup>c</sup></i>) pariter ac l. <i>G</i>.</p> - -<p>9 descriptionis -<i>G</i>: -nes <i>H</i>.</p> - -<p>12 V: <i>sic x</i>.</p> - -<p>14 libra <i>x</i>. | ita <i>x</i>.</p> - -<p>18 phaeroides -(pheroides <i>G</i>) <i>x</i> (<i>sed G<sup>c</sup></i> spheroides <i>et infra v. 13</i> spheroides <i>x</i>). | -habere <i>H</i>: haberi <i>G</i>.</p> - -<p>19 schema (scema <i>G</i>) sed ibi <i>x</i>.</p> - -<p>21 necesse est extrema <i>x</i>. | dextra ac sinistra cum librata <i>G</i>: -<i>om. H, ubi sic</i> extrema capita regula erit.</p> - -<p>23 proclinatum -(-tū <i>G</i>) <i>x</i>. | quae erit altior non habuerit regulae canalem <i>x</i>.</p> - -<p>24 aquam . necesse | ē enim <i>G</i>: aquam nenesse (<i>sic, unde</i> non -esse <i>vel</i> e̅e̅ <i>PL</i>). est enim <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_204" id="Page_204">[204]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius204">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">se librata esse. exemplar autem chorobatae | erit in extremo <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">volumine descriptum. et si erit fastigium magnum,</div> -<div class="line">facilior erit decursus aquae. sin autem intervalla erunt</div> -<div class="line">lacunosa, substructionibus erit succurrendum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para530">VI</span> Ductus autem aquae fiunt generibus tribus, rivis per <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">canales structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis fictilibus.</div> -<div class="line">| quorum hae sunt rationes. si canalibus, ut <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">structura fiat | quam solidissima solumque rivi libramenta <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt207" id="pagenum-alt207">207</a></span></div> -<div class="line">habeat fastigata ne minus in centenos pedes sicilico, eaeque</div> -<div class="line">structurae confornicentur ut minime sol aquam tangat. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello</div> -<div class="line">coniunctum ad | recipiendam aquam triplex inmissarium, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">conlocenturque in castello tres fistulae aequaliter divisae</div> -<div class="line">intra receptacula coniuncta, uti cum abundaverit ab extremis,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para531">2</span> in medium receptaculum redundet. item e medio <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero in</div> -<div class="line">balineas ut vectigal quotannis | populo praestent, exque <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">tertio in domos privatas ne desit in publico. non enim</div> -<div class="line">poterunt avertere, cum habuerint a capitibus proprias</div> -<div class="line">ductiones. haec autem quare divisa constituerim, eae sunt <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">causae et uti qui privatim ducent in domos vectigalibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para532">3</span> tueantur per publicanos aquarum ductus. sin | autem medii <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit</div> -<div class="line">faciendum uti specus fodiantur sub terra librenturque ad</div> -<div class="line">fastigium quod supra scriptum est, et si tofus erit aut <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">saxum, in suo sibi canalis excidatur, sin autem terrenum</div> -<div class="line">aut harenosum erit solum, parietes cum camara in specu</div> -<div class="line">| struantur et ita perducatur, puteique ita sint facti uti <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">inter binos sint actus.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 chorobati <i>x</i>.</p> - -<p>2 et si <i>G</i>: et sic <i>H</i>.</p> - -<p>6 ficti | <i>G</i> (fictibꝰ <i>G<sup>c</sup> -pro</i> fictilibus).</p> - -<p>9 sicilico (<i>Plin. 31, 57</i>): semipede <i>x notis</i> -(S <i>et</i> 𐆓) <i>ut videtur confusis</i> (pede semis <i>Fav.</i>, sesquipede <i>Pall.</i>). | -eaeque: aeque <i>H</i>, ęque <i>G</i>.</p> - -<p>15 item e: ita in <i>x</i>.</p> - -<p>17 balneas -<i>x</i>. | ut <i>om. x</i>. | exque: exquibus (-b;) <i>x</i>.</p> - -<p>18 domus <i>x</i>.</p> - -<p>19 poterint <i>x</i>.</p> - -<p>20 eae: hae (hę <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>21 causae uti qui -(causę . uti qui <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>24 fodientur <i>H</i>. | liberenturque <i>G</i>.</p> - -<p>27 solum & (et <i>G</i>) parietes <i>x</i>. | camara <i>G</i>: camera <i>H</i>.</p> - -<p>29 binos -sint: duos (<i>ex</i> <span class="smcapuc">.II.</span>) sit <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_205" id="Page_205">[205]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius205">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para533">4</span> Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum</div> -<div class="line">ad caput struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum</div> -<div class="line">constituatur, eaeque fistulae e castello conlocentur</div> -<div class="line">ad castellum | quod erit in moenibus. fistulae ne minus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">longae pedum denum fundantur. quae si centenariae <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">erunt, pondus habeant | in singulas pondo <span class="smcapuc">MCC</span>, si octogenariae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt208" id="pagenum-alt208">208</a></span></div> -<div class="line">pondo <span class="smcapuc">DCCCCLX</span>, si quinquagenariae pondo <span class="smcapuc">DC</span>,</div> -<div class="line">quadragenariae pondo <span class="smcapuc">CCCCLXXX</span>, tricenariae pondo <span class="smcapuc">CCCLX</span>,</div> -<div class="line">vicenariae pondo <span class="smcapuc">CCXL</span>, quinum denum pondo <span class="smcapuc">CLXXX</span>,</div> -<div class="line">denum pondo <span class="smcapuc">CXX</span>, octonum pondo <span class="smcapuc">C</span>, | quinariae pondo <span class="smcapuc">LX</span>. <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">e latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint,</div> -<div class="line">antequam in rotundationem flectantur, magnitudinum ita</div> -<div class="line">nomina concipiunt fistulae. namque quae lamna fuerit</div> -<div class="line">digitorum quinquaginta, cum fistula perficietur ex ea</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para534">5</span> lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae. ea <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| autem ductio quae per fistulas plumbeas est futura hanc <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">habebit expeditionem. quodsi caput habeat libramenta ad</div> -<div class="line">moenia, montesque medii non fuerint altiores ut possint</div> -<div class="line">interpellare sed intervalla, necesse est substruere ad libramenta</div> -<div class="line">quemadmodum in rivis et canalibus. sin autem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">non | longa erit circumitio, circumductionibus, sin autem <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">valles erunt perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur.</div> -<div class="line">cum venerit ad imum, non alte substruitur, ut sit libramentum</div> -<div class="line">quam longissimum. hoc autem erit venter quod</div> -<div class="line">Graeci appellant κοιλιαν. deinde cum venerit adversus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">clivum, ex | longo spatio ventris leniter tumescit ut exprimatur <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para535">6</span> in altitudinem summi clivi. quodsi non venter in</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 adcopia quae (quę <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 eaeque: aeq; <i>H</i>, ęque <i>G</i>. | -fistulae (-lę <i>G</i>) castello <i>x</i>.</p> - -<p>4 neminus longae <i>H</i>: <i>om. G</i>.</p> - -<p>6 pondo .<span class="smcapuc">MCC</span>. <i>H</i>: pondo<span class="split"><span class="top">·m̑</span><span class="bottom">·</span></span><span class="smcapuc">CC</span>. <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>7 <span class="smcapuc">DCCCCLX</span> <i>HG</i>: <span class="smcapuc">DCCCCXL</span> <i>Fav.</i>, -octingenta <span class="smcapuc">XL</span> <i>Pall.</i> (<i>S Fav.</i>).</p> - -<p>8 <span class="smcapuc">.CCCLX.</span> <i>HG</i>: <span class="smcapuc">CCCC.L.</span> <i>Fav., Pall.</i></p> - -<p>10 <span class="smcapuc">CXX</span> <i>G</i> (<i>S Fav.</i>): <span class="smcapuc">CCXX</span> <i>H</i>. | pondo <span class="smcapuc">C</span>: <i>sic HG</i> (<i>Plin.</i>, <i>Fav.</i>, -<i>Pall.</i>) <i>pro</i> <span class="smcapuc">XCVI</span>.</p> - -<p>11 lamnarum <i>H</i>: lāminarū <i>G</i>. | quod <i>HG</i>.</p> - -<p>12 magnitudinē <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>13 (<i>et</i> 15) lamna <i>H</i>: lāmina <i>G</i>.</p> - -<p>14 quinquaginta <i>H</i>: <span class="smcapuc">L</span> <i>G</i>. | fistula <i>H</i>: -lę <i>G</i>.</p> - -<p>15 reliqua <i>x</i>.</p> - -<p>23 venerint <i>x</i>. | libratū <i>x</i>.</p> - -<p>25 coe(ę <i>G</i>)lian <i>x</i>.</p> - -<p>26 ut <i>om. x</i>.</p> - -<p>27 cle(<span class="split"><span class="top">i</span><span class="bottom">ẹ</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>)ui <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_206" id="Page_206">[206]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius206">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">vallibus factus fuerit nec substructum ad libram factum</div> -<div class="line">sed geniculus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras.</div> -<div class="line">etiam in ventre colliviaria sunt facienda, per</div> -<div class="line">quae vis spiritus relaxetur. ita | per fistulas plumbeas <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">aquam qui ducent, his rationibus bellissime poterunt efficere, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">quod et decursus et circumductio|nes et ventres et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt209" id="pagenum-alt209">209</a></span></div> -<div class="line">expressus hac ratione possunt fieri, cum habebunt a capitibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para536">7</span> ad moenia fastigii libramenta. item inter actus</div> -<div class="line">ducenos non est inutile castella conlocari, ut si quando</div> -<div class="line">vitium aliqui locus fecerit, non totum omneque opus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">| contundatur et in quibus locis sit factum facilius inveniatur, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sed ea castella neque in decursu neque in ventris</div> -<div class="line">planitia neque in expressionibus neque omnino in vallibus</div> -<div class="line">sed in perpetua aequalitate.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para537">8</span> Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est faciendum. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| tubuli crasso corio ne minus duorum digitorum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">fiant, sed ita hi tubuli ex una parte sint lingulati, ut</div> -<div class="line">alius in alium inire convenireque possint. coagmenta</div> -<div class="line">autem eorum calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda,</div> -<div class="line">et in declinationibus libramenti ventris lapis est ex saxo <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">rubro in ipso geniculo | conlocandus isque perterebratus, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">uti ex decursu tubulus novissimus in lapide coagmentetur</div> -<div class="line">et primus etiam librati ventris, ad eundem modum adversus</div> -<div class="line">clivum et novissimus librati ventris in cavo saxi</div> -<div class="line">rubri haereat et primus expressionis ad eundem modum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para538">9</span> coagmentetur. ita librata plani|tia tubulorum ad decursus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et expressiones non extolletur. namque vehemens spiritus</div> -<div class="line">in aquae ductione solet nasci, ita ut etiam saxa perrumpat,</div> -<div class="line">nisi primum leniter et parce a capite aqua inmittatur</div> -<div class="line">et in geniculis aut versuris alligationibus aut pondere <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 commixturas <i>x</i>.</p> - -<p>3 colliviaria: <i>sic x</i>.</p> - -<p>7 exprae(<i>H</i>, ę <i>G</i>, -e <i>GS<sup>c</sup></i>)ssis <i>x</i>.</p> - -<p>8 fastigii: adfastigii <i>HG</i>, ad fastigia <i>S</i>.</p> - -<p>9 ducentos -<i>x</i>.</p> - -<p>10 aliqui <i>HG</i>: -quis <i>S</i>.</p> - -<p>13 (26) planitia: (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 fiant <i>post</i> -perpetua <i>add. Joc.</i></p> - -<p>15 faciundum (<i>solus</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>17 ita <i>Oehmichen</i>: -uti <i>x</i>.</p> - -<p>23 etiam: ex <i>x</i>. | adversum (-ū) <i>x</i>.</p> - -<p>24 novissimum (-ū) -<i>x</i>.</p> - -<p>26 ad: aut <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, ut <i>G</i>.</p> - -<p>27 et <i>om. S</i>. | expre(ae <i>H</i>)ssionis -<i>x</i>.</p> - -<p>28 sol& <i>S</i>: solent <i>HEG</i>.</p> - -<p>29 a capite <i>om. S (i. m. suppl. S<sup>c</sup>)</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_207" id="Page_207">[207]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius207">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">saburra contineatur. reliqua omnia uti | fistulis plumbeis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ita sunt conlocanda. item cum primo aqua a capite inmittitur,</div> -<div class="line">ante favilla inmittetur, uti coagmenta si | qua <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt210" id="pagenum-alt210">210</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para539">10</span> sunt non satis oblita favilla oblinantur. habent autem</div> -<div class="line">tubulorum ductiones ea commoda. primum in opere quod <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">si quod vitium factum fuerit, quilibet id potest reficere.</div> -<div class="line">etiamque multo salubrior est ex tubulis aqua quam per</div> -<div class="line">fistu|las, quod plumbum videtur esse ideo vitiosum quod <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ex eo cerussa nascitur, haec autem dicitur esse nocens</div> -<div class="line">corporibus humanis. itaque quod ex eo procreatur ＜si＞ id <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">est vitiosum, non est dubium quin ipsum quoque non sit</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para540">11</span> salubre. exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus</div> -<div class="line">accipere, quod | palloribus occupatos habent corporis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">colores. namque cum fundendo plumbum flatur, vapor ex</div> -<div class="line">eo insidens corporis artus et in diem exurens eripit ex <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">membris eorum sanguinis virtutes. itaque minime fistulis</div> -<div class="line">plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere salubrem.</div> -<div class="line">saporemque meliorem ex | tubulis esse cotidianus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">potest indicare victus, quod omnes structas cum habeant</div> -<div class="line">vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis integritatem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">fictilibus utuntur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para541">12</span> Sin autem fontes ＜non sunt＞ unde ductiones aquarum</div> -<div class="line">faciamus, necesse est puteos fodere. in puteorum autem</div> -<div class="line">| fossionibus non est contemnenda ratio, sed acuminibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sollertiaque magna naturales rerum rationes considerandae, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quod habet multa variaque terra in se genera. est enim</div> -<div class="line">uti reliquae res ex quattuor principiis composita. et</div> -<div class="line">primum est ipsa terrena habetque ex umore aquae fontes,</div> -<div class="line">item calores | unde etiam sulphur alumen bitumen nascitur, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">aerisque spiritus inmanes, qui cum graves per intervenia <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 oblinentur <i>x</i>.</p> - -<p>8 quod per plumbum <i>x</i>. | quod: quia <i>ES</i>.</p> - -<p>9 eo: plumbo <i>S</i>. | cerusa <i>EG</i>, cerosa <i>S</i>.</p> - -<p>10 ita quod -<i>HG</i>, itaque <i>E</i>, ita ergo cū quod <i>S</i>. | si <i>om. x</i>. | id: <i>om. S</i>.</p> - -<p>11 quin <i>GE<sup>c</sup>S</i>: qui in <i>H</i>.</p> - -<p>15 indie <i>x</i>.</p> - -<p>19 structas (<i>Fav.</i>): -ex(s <i>EGS</i>)tructas <i>x</i>.</p> - -<p>22 non sunt: <i>om. x</i>.</p> - -<p>24 fossionibus (<i>in -ras.</i>) <i>E<sup>c</sup></i>: possessionibus <i>HSEG</i>.</p> - -<p>30 intervena <i>EG</i> (-nia <i>HS</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_208" id="Page_208">[208]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius208">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et ibi homines offendunt fodientes vi naturali vaporis obturant</div> -<div class="line">eorum naribus spiritus animales, uti qui non</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para542">13</span> celerius inde effugiunt ibi intere|mantur. hoc autem <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">quibus rationibus caveatur sic erit | faciendum. lucerna <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt211" id="pagenum-alt211">211</a></span></div> -<div class="line">accensa demittatur, quae si permanserit ardens sine periculo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">descendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis,</div> -<div class="line">tunc secundum puteum dextra ac sinistra defodiantur</div> -<div class="line">aestuaria. ita quemadmodum per nares spiritus ex | aestuariis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">dissipabuntur. cum haec sic explicata fuerint et ad</div> -<div class="line">aquam erit perventum, tunc saepiatur astructura ne obturetur <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para543">14</span> vena. sin autem loca dura erunt aut nimium</div> -<div class="line">venae penitus fuerint, tunc signinis operibus ex tectis aut</div> -<div class="line">superioribus locis excipiendae sunt copiae. in signinis</div> -<div class="line">autem | operibus haec sunt facienda. uti harena primum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">purissima asperrimaque paretur, caementum de silice frangatur <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ne gravius quam librarium, calce quam vehementissima</div> -<div class="line">mortario mixta ita ut quinque partes harenae ad</div> -<div class="line">duas respondeant. <span class="missing-word-before">eorum</span> fossa ad libramentum altitudinis</div> -<div class="line">quod est futurum | calcetur vectibus ligneis ferratis. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para544">15</span> parietibus calcatis in medio quod erit terrenum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">exinaniatur ad libramentum infimum parietum. hoc exaequato</div> -<div class="line">solum calcetur ad crassitudinem quae constituta</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 vi: ut <i>x</i>. | obt(d <i>EG</i>)urante eorum <i>x</i>.</p> - -<p>2 uti: ita <i>x</i>.</p> - -<p>3 interemuntur <i>HG</i> (-imuntur <i>ES</i>). | hoc quibus autem r. <i>EG</i>.</p> - -<p>7 defodianturque| (<i>H</i>, -q⁊| <i>etiam S</i>) ae(ę <i>S</i>)stuaria <i>HS</i>: def. que -ē | varia <i>G</i>, def. quæ | est uaria <i>E</i> (= <i>L</i>).</p> - -<p>10 saepiaturas structura -| nec opturentur venas <i>H</i>, sepiatur structura nec obturentur -(obdurentur <i>EG</i>) venas <i>SEG</i> (<i>cf.</i> parietes struantur <i>Fav. -p. 291, 25</i> = latera puteorum structura suscipiat <i>Pall.</i>).</p> - -<p>12 signinis <i>EGS</i>: signis <i>H</i>. | ex testis <i>x</i>. | aut <i>H</i>: a <i>EGS</i> -(<i>cf. Varro r. r. p. 144, 14 K</i> cisternae sub tectis et lacus sub -diu).</p> - -<p>13 Insigni|is <i>G</i>, Insignis <i>E</i> (-ninis <i>G<sup>c</sup>E<sup>c</sup> = HS</i>).</p> - -<p>16 calx <i>x</i>.</p> - -<p>17 adduas <i>EG</i>: adduos <i>HS</i>.</p> - -<p>18 respondeant -eorum fossa: <i>sic x</i> (<i>textu confuso, nam seq. de puteis</i>). <i>post</i> resp. -<i>exciderunt qualia indicat Faventinus</i> (<i>Pall.</i>) puteum ergo fodere -debebis latum pedes octo ut a binis pedibus structura in -circuitu surgat (surgit <i>etiam Plin. 31, 49 ubi legendum est</i> signino -harenato) et quattuor cavo relinquat.…</p> - -<p>21 infimum <i>HS</i>: -infirmum <i>EG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_209" id="Page_209">[209]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius209">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">fuerit. <span class="missing-word-before">ea</span> autem si duplicia aut triplicia facta fuerint</div> -<div class="line">uti percolationibus transmutari possit, multo | salubriorem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et suaviorem aquae usum efficient. limus enim cum habuerit</div> -<div class="line">quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit</div> -<div class="line">saporem, si non, salem addi necesse erit et <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">extenuari.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quae potui de aquae virtute et varietate quasque</div> -<div class="line">habeat | utilitates quibusque rationibus ducatur et probetur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt212" id="pagenum-alt212">212</a></span></div> -<div class="line">in hoc volumine posui, de gnomonicis vero rebus</div> -<div class="line">et horologiorum rationibus insequenti perscribam. <span class="linenum">10</span></div> -</div> - -<h2><a name="liber9" id="liber9"></a>LIBER NONUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para545">1</span> | Nobilibus athletis qui Olympia Pythia Isthmia Nemea <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">vicissent, Graecorum maiores ita magnos honores</div> -<div class="line">constituerunt uti non modo in conventu stantes cum palma</div> -<div class="line">et corona ferant laudes, sed etiam cum revertantur in <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">suas civitates cum victoria triumphantes quadrigis in</div> -<div class="line">moenia et in patrias | invehantur e reque publica perpetua <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">vita constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id</div> -<div class="line">animadvertam, admiror quid ita non scriptoribus eidem</div> -<div class="line">honores etiamque maiores sint tributi, qui infinitas utilitates <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. id enim</div> -<div class="line">magis erat institui dignum, quod | athletae sua corpora <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 fuerit . ea (.Ea) autem: <i>sic x</i> (<i>in lacuna. de cisternis, quae -spectent ad v. 7 sqq., cf. Plin. 36, 173. Pall. 1, 17</i>).</p> - -<p>2 possit (<i>sc.</i> -aqua): possint <i>x</i> (possunt <i>ante corr. H</i>).</p> - -<p>3 et suaviorem <i>EG: -om. HS</i>.</p> - -<p>4 quo <i>om. G</i> (<i>non E</i>).</p> - -<p>9 gnominicis <i>x</i>.</p> - -<p>12 phithia -<i>EG: om. HS</i> (<i>i. m.</i> pithia <i>S<sup>c</sup> gr.</i>). | nemaea <i>HG</i>, nemea <i>E</i>, -ne mea <i>S</i>.</p> - -<p>15 fuerant <i>x</i> (ſerant <i>supra gr. S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>17 inve|hanturereq; -<i>H</i>, invehant᷑ . ęreque <i>S</i>: invehantur . reque (. |req⁊ <i>G</i>) -<i>EG</i>.</p> - -<p>19 eidem <i>H(G<sup>c</sup>)</i>: idem <i>EGS</i>.</p> - -<p>22 athla&e <i>H</i>, adletę <i>S</i> -(athletę <i>EG</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_210" id="Page_210">[210]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius210">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">suos sensus sed etiam omnium, ＜cum＞ libris ad discendum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para546">2</span> et animos exacuendos praeparant praecepta. quid</div> -<div class="line">enim Milo Crotoniates quod fuit invictus prodest hominibus</div> -<div class="line">aut ceteri qui eo genere fuerunt victores, nisi quod</div> -<div class="line">| dum vixerunt ipsi inter suos cives habuerunt nobilitatem. <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">Pythagorae vero praecepta Democriti Platonis Aristotelis</div> -<div class="line">ceterorumque sapientium cotidiana perpetuis industriis culta</div> -<div class="line">non solum suis civibus sed etiam omnibus gentibus recentes</div> -<div class="line">et floridos edunt fructus. e quibus qui a teneris</div> -<div class="line">aetatibus | doctrinarum abundantia satiantur, optimos habentes <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt213" id="pagenum-alt213">213</a></span></div> -<div class="line">sapientiae sensus instituunt civitatibus humanitatis <span class="linenum">11</span></div> -<div class="line">mores aequa iura leges, quibus absentibus nulla potest</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para547">3</span> esse civitas incolumis. cum ergo tanta munera ab scriptorum</div> -<div class="line">prudentia pri|vatim publiceque fuerint hominibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">praeparata, non solum arbitror palmas et coronas his tribui <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">oportere sed etiam decerni triumphos et inter deorum</div> -<div class="line">sedes eos dedicandos iudicari.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad vitam</div> -<div class="line">ex|plicandum e pluribus singula paucorum uti exempla ponam, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quae recognoscentes necessario his tribui honores <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para548">4</span> oportere homines confitebuntur. et primum Platonis e</div> -<div class="line">multis ratiocinationibus utilissimis unam quemadmodum</div> -<div class="line">ab eo explicata sit ponam. locus aut ager paribus lateribus</div> -<div class="line">si erit quadra|tus eumque oportuerit duplicari, quod <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">opus fuerit genere numeri quod multiplicationibus non <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">invenitur, ex descriptionibus linearum emendatis reperitur.</div> -<div class="line">est autem eius rei haec demonstratio. quadratus locus</div> -<div class="line">qui erit longus et latus pedes denos efficit areae pedes C.</div> -<div class="line">si ergo opus fuerit eum dupli|care et pedum CC item e <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">paribus lateribus facere, quaerendum erit quam magnum <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">latus eius quadrati fiat ut ex eo CC pedes duplicationibus</div> -<div class="line">areae respondeant. id autem numero nemo potest invenire.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 cum <i>om. x</i>.</p> - -<p>5 inter suos <i>EGS</i>: interuos <i>H</i>.</p> - -<p>7 sapientium -<i>HEG</i>: -tū <i>S</i>.</p> - -<p>10 habent <i>x</i>.</p> - -<p>24 duplicari <i>EG</i>: -re <i>HS</i>. | -quod (o.): quo (<span class="split"><span class="top">o</span><span class="bottom">q</span></span>) <i>S</i>.</p> - -<p>25 quod (m.) <i>HS</i>: quo <i>EG</i>.</p> - -<p>26 ex: -eo <i>x</i>.</p> - -<p>29 duplicari pedum (-ū) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_211" id="Page_211">[211]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius211">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">namque si XIIII constituentur, erunt multiplicati pedes</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para549">5</span> CXCVI, si XV, pedes CCXXV. ergo quoniam | id non explicatur <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">numero, in eo quadrato longo et lato pedes X</div> -<div class="line">quod fuerit, linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur,</div> -<div class="line">uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">singula areae pedum quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis</div> -<div class="line">longitudinem locus quadratus paribus lateribus</div> -<div class="line">de|scribatur. ita quam magna duo trigona in minore quadrato <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">| quinquagenum pedum linea diagonio fuerint designata, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt214" id="pagenum-alt214">214</a></span></div> -<div class="line">eadem magnitudine et eodem pedum numero quattuor in <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">maiore erunt effecta. hac ratione duplicatio grammicis</div> -<div class="line">rationibus ab Platone, uti schema subscriptum erit in ima</div> -<div class="line">pagina, ex|plicata est. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para550">6</span> Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus</div> -<div class="line">inventam ostendit, et quod magno labore fabri normam <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">facientes vix ad verum perducere possunt, id rationibus</div> -<div class="line">et methodis emendatum ex eius praeceptis explicatur.</div> -<div class="line">namque | si sumantur regulae tres e quibus una sit pedes III <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">altera pedes IIII tertia pedes V, eaeque regulae inter se</div> -<div class="line">compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam.</div> -<div class="line">ad eas autem regularum singularum longitudines si singula</div> -<div class="line">quadrata pari|bus lateribus describantur, quod erit trium <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">latus, areae habebit pedes VIIII, quod IIII, XVI, quod V erit,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para551">7</span> XXV. ita quantum areae pedum numerum duo quadrata <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ex tribus pedibus longitudinis laterum et quattuor efficiunt,</div> -<div class="line">aeque tantum numerum reddidit unum ex quinque descriptum.</div> -<div class="line">id Pytha|goras cum invenisset, non dubitans a <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias agens</div> -<div class="line">hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio quemadmodum <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 quod <i>HGS</i>: que <i>E</i>. | diagonis <i>x</i>.</p> - -<p>9 designatae (-ę <i>EGS</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>12 scema <i>x</i> (<i>item v. 12</i>). | subscriptum est (ē.) explicata -est in ima pagina <i>x</i>.</p> - -<p>15 quod: quam <i>x</i>.</p> - -<p>19 tertia <i>EGS</i>: -terua <i>H</i>. | eaeque (eęque <i>S</i>) <i>HS</i>: haeque (hęque <i>G</i>) <i>EG</i>.</p> - -<p>21 ≣trigoni (<i>cum ras.</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>23 quod: cum (cū) <i>x</i>.</p> - -<p>26 longitudinis -<i>EGS</i>: -nes <i>H</i>.</p> - -<p>27 reddidit (<i>sic</i>) <i>x</i>. | quinque <i>HS</i>: -<span class="smcapuc">.V.</span> <i>EG</i></p> - -<p>28 amusise <i>H</i>, amusisse <i>EGS</i> (<i>separant</i> se <i>E<sup>c</sup> G<sup>c</sup> S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>30 immolavisse <i>HEG</i>: immolasse <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_212" id="Page_212">[212]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius212">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in multis rebus et mensuris est utilis, etiam in</div> -<div class="line">aedificiis scalarum aedificationibus uti temperatas habeant</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para552">8</span> graduum librationes est ex|pedita. si enim altitudo <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">contignationis ab summa coaxatione | ad imum libramentum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt215" id="pagenum-alt215">215</a></span></div> -<div class="line">divisa fuerit in partes tres, erit earam quinque in scalis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">scaporum iusta longitudine inclinatio, ＜uti＞ quam magnae</div> -<div class="line">fuerint inter contignationem et imum libramentum altitudinis</div> -<div class="line">partes tres, quattuor a perpendiculo rece|dant et <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ibi conlocentur inferiores calces scaporum. ita si erunt,</div> -<div class="line">temperatae et graduum et ipsarum scalarum erunt conlocationes. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">item eius rei erit subscripta forma.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para553">9</span> Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia</div> -<div class="line">fuerint, ex omnibus etiam infinita sollertia id quod exponam</div> -<div class="line">| videtur esse expressum. nimirum Hiero Syracusis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">auctus regia potestate, rebus bene gestis cum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam</div> -<div class="line">fano constituisset ponendam, manupretio locavit faciendam</div> -<div class="line">et aurum ad sacoma adpendit redemptori. is ad tempus</div> -<div class="line">opus manu factum subtiliter regi | adprobavit et ad sacoma <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para554">10</span> pondus coronae visus est praestitisse. posteaquam indicium <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">est factum dempto auro tantundem argenti in id</div> -<div class="line">coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se contemptum</div> -<div class="line">esse neque inveniens qua ratione id furtum deprehenderet,</div> -<div class="line">rogavit Archimeden uti in|sumeret sibi de <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">eo cogitationem. tunc is cum haberet eius rei curam, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">casu venit in balineum ibique cum in solium descenderet,</div> -<div class="line">animadvertit quantum corporis sui in eo insideret tantum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 librationes <i>S</i>: -nis <i>HEG</i>.</p> - -<p>4 coaxatione <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: coaxitione -<i>HEG</i>.</p> - -<p>5 quinque <i>HS</i>: <span class="smcapuc">.V.</span> <i>EG</i>.</p> - -<p>6 iusta longitudine <i>HS</i>: -iuxta longitudinem (-ē <i>G</i>) <i>EG</i>. | inclinatio quam <i>x</i>.</p> - -<p>8 tres (. <i>S</i>) -quattuor <i>HS</i>: <span class="smcapuc">.III.IIII.</span> <i>EG</i>.</p> - -<p>9 interiores <i>x</i>. | si: sic <i>x</i>.</p> - -<p>10 graduum -ipsarum (<i>om.</i> et) <i>x</i>.</p> - -<p>14 nimirum: nimium est (nimiū ē. <i>S</i>) <i>x</i> -(<i>i. m gr.</i> n̄ minimū est <i>S<sup>c</sup></i>). | enim (<i>post</i> hiero) <i>add. x</i>. | sy(i <i>E</i>)racussis -<i>EG</i>.</p> - -<p>18 (19) sacomā (-am <i>H</i> 19) <i>x</i>. | redemptoriis (ad t.) <i>x</i> -(-ri,is <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>22 contemtum <i>H et ante corr. E</i>.</p> - -<p>23 furtum <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: -futurum <i>EG</i>. | reprae (<i>H</i>, prę <i>G</i>, p̄ <i>ES</i>)henderet <i>x</i>.</p> - -<p>24 archimeden -<i>HEG</i>: -dē <i>S</i>. | inse sumeret <i>x</i>.</p> - -<p>25 is <i>S</i>: his <i>HEG</i>.</p> - -<p>26 balineum <i>HS</i>: balneum <i>EGS<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>27 corporis <i>S</i>: incorporis <i>HEG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_213" id="Page_213">[213]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius213">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">aquae extra solium effluere. idque cum eius rei rationem</div> -<div class="line">explicationis ostendisset, non est moratus sed | exsiluit <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">gaudio motus de solio et nudus vadens domum | versus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt216" id="pagenum-alt216">216</a></span></div> -<div class="line">significabat clara voce invenisse quod quaereret. nam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para555">11</span> currens identidem graece clamabat ευρηκα ευρηκα. tum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas</div> -<div class="line">aequo pondere quo etiam fuerat corona, unam ex auro et</div> -<div class="line">alteram | ex argento. cum ita fecisset, vas amplum ad <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">summa labra implevit aqua, in quo demisit argenteam</div> -<div class="line">massam. cuius quanta magnitudo in vase depressa est, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto minus</div> -<div class="line">factum fuerat refudit sextario mensus, ut eodem modo</div> -<div class="line">quo prius fuerat ad labra | aequaretur. ita ex eo invenit <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quantum pondus argenti ad certam aquae mensuram responderet.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para556">12</span> cum id expertus esset, tum auream massam <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">similiter pleno vase demisit et ea exempta eadem ratione</div> -<div class="line">mensura addita invenit deesse aquae non tantum sed minus,</div> -<div class="line">quanto minus magno corpore eodem pon|dere auri massa <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">esset quam argenti. postea vero repleto vase in eadem</div> -<div class="line">aqua ipsa corona demissa invenit plus aquae defluxisse in <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">coronam quam in auream eodem pondere massam, et ita</div> -<div class="line">ex eo quod defuerit plus aquae in corona quam in massa,</div> -<div class="line">ratiocinatus deprehendit argenti in auro mixtio|nem et manifestum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">furtum redemptoris.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para557">13</span> Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Eratosthenis <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 idque: itaque <i>x</i>. | eius rei <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: eius ei <i>G</i>, ei eius <i>E</i>.</p> - -<p>2 exiluit <i>H</i>, exiliuit <i>ES</i>, exsiluit <i>G</i>.</p> - -<p>3 versus: verius <i>x</i>.</p> - -<p>5 ΕΥΡΗΚΑ (<i>bis</i>) <i>H et</i> (e <i>pro</i> ε) <i>GS et</i> (Λ pro Α) <i>E</i>.</p> - -<p>9 libra <i>H</i> -(labra <i>EGS</i>). | aque <i>H</i>, aquę <i>EGS</i>. | dimisit <i>x</i> (demisit <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>10 vasū <i>HG</i>, vasum <i>E</i> (vas <i>S</i>).</p> - -<p>12 mensus est (ē. <i>EGS</i>) ut -<i>x</i>.</p> - -<p>14 q. ad certum pondus <i>x</i>.</p> - -<p>16 (19) vaso <i>x</i> (-se <i>S</i>). | demisit -<i>HS</i>: dimisit <i>EG</i>.</p> - -<p>17 deesse aquae: ex aquae (-ę <i>EGS</i>) <i>x</i>. | -sed minus: se (sed <i>S<sup>c</sup> gr.</i>) minore <i>x</i>.</p> - -<p>20 demissa <i>HS</i>: dimissa -<i>EG</i>.</p> - -<p>21 coronam (-nā <i>EGS</i>) <i>sic x</i>. | aurea … massa <i>S<sup>c</sup></i> (-ā -<i>ante ras. S</i>), aureā … |massa (<i>sic</i>) <i>G</i> (<i>sed</i> massā <i>G<sup>c</sup> = HES</i>).</p> - -<p>22 quod fuerit plus aquae <i>x</i>.</p> - -<p>23 rep̄(<i>sic HS</i>, prę <i>EG</i>)hendit -<i>x</i>. | mittionem <i>H</i>.</p> - -<p>25 tarenti <i>S</i>, taremtim (<i>ante corr.</i>) <i>E</i>. | -a(e <i>G<sup>c</sup></i>)ratosthen(m <i>E</i>)is <i>EG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_214" id="Page_214">[214]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius214">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Cyrenaei cogitata. hi enim multa et grata a</div> -<div class="line">mathematicis rebus hominibus invenerunt, itaque cum in</div> -<div class="line">ceteris inventionibus fuerint grati, in eius rei cogitationibus</div> -<div class="line">maxime | sunt suspecti. alius enim alia ratione explicaverunt <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt217" id="pagenum-alt217">217</a></span></div> -<div class="line">quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">eius quantum haberent pedum quadratorum id duplicaretur</div> -<div class="line">et ita fore ut i qui essent in ea insula tunc religione</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para558">14</span> liberarentur. itaque | Archytas hemicylindrorum descriptionibus, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">Eratosthenes organica mesolabi ratione idem explicaverunt.</div> -<div class="line">cum haec sint tam magnis doctrinarum iucunditatibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">animadversa et cogamur naturaliter inventionibus</div> -<div class="line">singularum rerum considerantes effectus moveri, multas</div> -<div class="line">res attendens admiror etiam Demo|criti de rerum natura <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">volumina et eius commentarium quod inscribitur χειροκμητων,</div> -<div class="line">in quo etiam utebatur anulo ut signaret cera molli <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quae esset expertus.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para559">15</span> Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores</div> -<div class="line">corrigendos sed etiam ad omnium utilitatem perpetuo sunt</div> -<div class="line">prae|parata. athletarum autem nobilitates brevi spatio <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">cum suis corporibus senescunt. itaque neque cum maxime <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapientium</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para560">16</span> cogitata homimum vitae, prodesse possunt. cum vero</div> -<div class="line">neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus</div> -<div class="line">tribuantur | honores, ipsae per se mentes aeris altiora <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">prospicientes memoriarum gradibus ad caelum elatae, aevi <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">inmortalitate non modo sententias sed etiam figuras eorum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 hii <i>H</i>.</p> - -<p>3 fuerint <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: fuerunt <i>EG</i>. | concitationibus -<i>x</i>.</p> - -<p>4 explicarentur <i>x</i> (-rent <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>5 impet(& <i>H</i>)raverat <i>x</i> (<i>sed</i> t -<i>erasit S<sup>c</sup></i>). | arae(ę <i>S</i>) <i>HS</i>: areę <i>EG</i>.</p> - -<p>6 duplicarentur <i>x</i> (-rent -<i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>7 fore ut i: forenti <i>HS</i>, forent hi <i>EG</i>.</p> - -<p>8 archy(i <i>EGS</i>)tas -cylindrorum <i>x</i>.</p> - -<p>9 mesolabi (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>Hultsch: Berl. phil. Woch. -<span class="smcapuc">XVII</span>, 771</i>).</p> - -<p>14 quod (| <i>H</i>) scribitur ΧειΡΟΤΟΜΗΤΟΝ <i>H et</i> (<i>cum</i> e -<i>pro</i> ε) <i>EG</i>, χeιroτomeτon <i>S</i>.</p> - -<p>15 anulo signaretur amolcie -(a molḷı̇cıe <i>S</i>) est (ē <i>GS</i>) expertus <i>x</i>.</p> - -<p>20 itaque neque cū -maxime sunt <i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>21 hii <i>H</i>. | sapientū <i>S</i>.</p> - -<p>24 autem -(aū) <i>post</i> ipsae(e) <i>add. x</i>. | aeris <i>HG</i>, aerı≣s <i>E</i>, ęris <i>S</i>.</p> - -<p>25 elati -<i>x</i>. | aeuum imor(euū īmor- <i>S</i>)talitati <i>HS</i>, ae(ę <i>E</i>)uo inmortali -<i>EG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_215" id="Page_215">[215]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius215">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">posteris cogunt esse notas. itaque qui litterarum iucunditatibus</div> -<div class="line">intinctas habent mentes non possunt non in suis</div> -<div class="line">pectoribus dedicatum habere | sicuti deorum sic Ennii poetae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt218" id="pagenum-alt218">218</a></span></div> -<div class="line">simulacrum. Accii autem carminibus qui studiose</div> -<div class="line">delectantur non modo verborum virtutes sed etiam figuram <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para561">17</span> eius videntur secum habere praesentem. item plures post</div> -<div class="line">nostram memoriam nascentes cum | Lucretio videbuntur <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">velut coram de rerum natura disputare, de arte vero rhetorica</div> -<div class="line">cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent</div> -<div class="line">sermonem de lingua latina, non minus etiam plures <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">philologi cum Graecorum sapientibus multa deliberantes</div> -<div class="line">secretos cum his videbuntur habere sermones, | et ad summam <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">sapientium scriptorum sententiae corporibus absentibus</div> -<div class="line">vetustate florentes cum insunt inter consilia et</div> -<div class="line">disputationes, maiores habent quam praesentium sunt <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para562">18</span> auctoritates omnes. itaque, Caesar, his auctoribus fretus</div> -<div class="line">sensibus eorum adhibitis et consiliis ea volumina conscripsi,</div> -<div class="line">et prio|ribus septem de aedificiis, octavo de aquis, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in hoc de gnomonicis rationibus quemadmodum de radiis</div> -<div class="line">solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae quibusque <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">rationibus dilatentur aut contrahantur explicabo.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para563">I</span> Ea autem sunt divina mente comparata habentque</div> -<div class="line">ad|mirationem magnam considerantibus, quod umbra gnomonis <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">aequinoctialis alia magnitudine est Athenis alia</div> -<div class="line">Alexandriae aliae Romae non eadem Placentiae ceterisque <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">orbis terrarum locis. itaque longe aliter distant descriptiones</div> -<div class="line">horologiorum locorum mutationibus. umbrarum</div> -<div class="line">enim aequinoctialium mag|nitudinibus designantur analemmatorum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">formae, e quibus perficiuntur ad rationem locorum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 instinctas <i>x</i>.</p> - -<p>3 pectoribus: corporibus <i>G</i> (<i>sed supra</i> ī aꝉ -pectoribus <i>G<sup>c</sup></i>). | dedicatas <i>x</i>. | enni <i>H</i>.</p> - -<p>4 acci (<i>ante corr.</i>) <i>E</i>.</p> - -<p>6 prae(prę- <i>E</i>, p̄- <i>GS</i>)sentem esse (| <i>H</i>, . <i>EGS</i>) Item <i>x</i>.</p> - -<p>13 sapientū <i>S</i>.</p> - -<p>18 septem <i>HS</i>: <span class="smcapuc">VII</span>. <i>EG</i> (<i>scil.</i> dixi).</p> - -<p>20 inventa -. equibꝰq⁊ <i>S</i> (<i>unde</i> invent<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">ę</span></span> . q. <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>25 placentine <i>S</i>.</p> - -<p>26 descrip(b <i>H</i>)tionis <i>HS</i> (-nes <i>EG</i>).</p> - -<p>28 designantur <i>EG</i>: desidesignantur -<i>H</i>, si designantur <i>S(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>29 locorum: longorum -<i>x</i> (<i>ubi i. m. S<sup>2</sup></i> ꝉ horologiorū).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_216" id="Page_216">[216]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius216">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et umbrae gnomonum horarum descriptiones. αναλημμα</div> -<div class="line">est ratio conquisita solis cursu et umbrae crescentis</div> -<div class="line">ad brumam observatione inventa, e qua per rationes architectonicas</div> -<div class="line">circinique descriptiones est | inventus effectus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt219" id="pagenum-alt219">219</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para564">2</span> in mundo. mundus autem est omnium naturae rerum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">conceptio summa caelumque sideribus et stellarum cursibus</div> -<div class="line">conformatum. id volvitur continenter circum terram atque</div> -<div class="line">mare per axis cardines extremos. namque in | his locis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">naturalis potestas ita architectata est conlocavitque cardines</div> -<div class="line">tamquam centra, unum a terra et mari in summo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">mundo ac post ipsas stellas septentrionum, alterum trans</div> -<div class="line">contra sub terra in meridianis partibus, ibique circum eos</div> -<div class="line">cardines orbiculos circum centra uti in torno perfecit, qui</div> -<div class="line">| graece πολοι nominantur, per quos pervolitat sempiterno <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">caelum. ita media terra cum mari centri loco naturaliter <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para565">3</span> est conlocata. his natura dispositis ita uti septentrionali</div> -<div class="line">parte a terra excelsius habeat altitudinem centrum, in</div> -<div class="line">meridiana autem parte in inferioribus locis subiectum a</div> -<div class="line">terra | obscuretur, tunc etiam per medium transversa et <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">inclinata in meridiem circuli lata zona <span class="smcapuc">XII</span> signis est conformata, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quorum species stellis dispositis <span class="smcapuc">XII</span> partibus</div> -<div class="line">peraequatis exprimit depictam ab natura figurationem.</div> -<div class="line">itaque lucentia cum mundo reliquisque sideribus ornatu</div> -<div class="line">circum terram | mareque pervolantia cursus perficiunt ad <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para566">4</span> caeli rotunditatem. omnia autem visitata et invisitata <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">temporum necessitate sunt constituta. ex quis sex signa</div> -<div class="line">numero supra terram cum caelo pervagantur, cetera sub</div> -<div class="line">terram subeuntia ab eius umbra obscurantur. sex autem</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 gnomoniū <i>HS</i> (-nū <i>EG</i>). | <span class="sans">Λ</span>(<span class="sans">Α</span> <i>S</i>)<span class="sans">ΝΑΛΗΜΜΑ</span> <i>HS</i>, <span class="sans">ΛΝΛΛΗΜΜΑ</span> -<i>G</i>, <span class="sans">ΛΝΛΗΜΜΛ</span> <i>E</i>.</p> - -<p>3 ad brumam: abrumae <i>H</i>, a,brumę -<i>S</i>, abrume <i>E</i>, abruinę (<i>sic</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>6 et stellarum cursibus <i>EG</i>: -<i>om. HS</i>.</p> - -<p>7 conformatus (-tꝰ <i>S</i>) <i>x</i> (-tū <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>9 architecta <i>HS</i> -(-tata <i>EG</i>).</p> - -<p>10 et mari: in(m <i>EG<sup>c</sup></i>)mani <i>x</i>.</p> - -<p>12 circa <i>S</i>.</p> - -<p>14 πολοι: paſde <i>x</i> (<i>i. m.</i> pali <i>S<sup>2</sup></i>).</p> - -<p>17 altitudinē <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: -ne -<i>EG</i>.</p> - -<p>20 lata: delata <i>x</i>.</p> - -<p>21 quorum: quae eorum <i>x</i>.</p> - -<p>23 ornatū (<i>HSG</i>, -tum <i>E</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>24 circa <i>S</i>.</p> - -<p>26 ex quis (q<sup>ı</sup>ſ <i>S</i>) -sex (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>28 eius <i>EG</i> (eiꝰ) <i>S</i>: eis <i>H</i> (eiụ̇s <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_217" id="Page_217">[217]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius217">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ex his semper supra terram nitun|tur. quanta pars enim <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">novissimi signi depressione coacta versatione subiens sub</div> -<div class="line">terram occultatur, tantundem eius contrarii conversationis</div> -<div class="line">necessitate supergressum rotatione | circumacta trans locis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt220" id="pagenum-alt220">220</a></span></div> -<div class="line">patentibus ex obscuris egreditur ad lucem. namque vis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">una et necessitas utrimque simul orientem et occidentem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para567">5</span> perficit. ea autem signa cum sint numero <span class="smcapuc">XII</span> partesque</div> -<div class="line">duodecumas singula possideant mundi versentur|que ab <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">oriente ad occidentem continenter, tunc per ea signa contrario</div> -<div class="line">cursu luna stella Mercurii Veneris ipse sol itemque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem</div> -<div class="line">percurrentes alius alia circumitionis magnitudine ab occidente</div> -<div class="line">ad orientem in mundo pervagantur. luna die octavo</div> -<div class="line">et vi|censimo et amplius circiter hora caeli circumitionem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">percurrens ex quo signo coeperit ire ad id signum revertendo <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para568">6</span> perficit lunarem mensem. sol autem signi spatium</div> -<div class="line">quod est duodecuma pars mundi mense vertente vadens</div> -<div class="line">transit. ita <span class="smcapuc">XII</span> mensibus <span class="smcapuc">XII</span> signorum intervalla pervagando</div> -<div class="line">cum redit | ad id signum unde coeperit, perficit <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">spatium vertentis anni. ex eo quem circulum luna terdecies <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in <span class="smcapuc">XII</span> mensibus percurrit, eum sol eisdem mensibus</div> -<div class="line">semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae circa</div> -<div class="line">solis radios utique centrum eum itineribus coronantes regressus</div> -<div class="line">retrorsus et retardationes | faciunt, et ita stationibus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">propter eam circinationem morantur in spatiis signorum. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para569">7</span> id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 subiens <i>EG</i>: subic(t <i>S</i>)iens <i>HS</i>.</p> - -<p>3 contrariae con(c̄ <i>S</i>)versationis -n. sup(b <i>G</i>)pre(ae <i>H</i>)ssa notatione <i>x</i>.</p> - -<p>4 trans: <i>sic -x</i> (<i>ut</i> trans contra <i>219, 7</i>).</p> - -<p>5 ex: & <i>x</i>. | vis una & n. <i>H</i>: vis -una n. <i>E</i>, vis et n. <i>G</i>.</p> - -<p>8 duodecumas <i>H</i>: -cimas <i>EGS</i>.</p> - -<p>9 continenter <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: -tes <i>EG</i>.</p> - -<p>10 (<i>et</i> 22) mercuri <i>H</i>.</p> - -<p>11 ascensione <i>H</i>.</p> - -<p>14 vicesimo <i>HSE</i>, vicessimo <i>G</i>. | hora -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: horā (-am <i>E</i>) <i>EG</i>. | circuitionem (<i>hic, non v.</i> 12) <i>x</i>.</p> - -<p>15 coeperit <i>HE(G<sup>c</sup>)</i>: cęperit <i>H</i>, ceperit <i>S</i>.</p> - -<p>17 duodecuma <i>H</i>: --cima <i>EGS</i>.</p> - -<p>19 coeperit <i>H(G<sup>c</sup>)</i>, ceperit <i>S</i>: coepit <i>E</i>, cępit <i>G</i>.</p> - -<p>21 eū sol eisdem <i>EGS</i>: cum sole isdem <i>H</i>.</p> - -<p>23 uti ꝑ centrum -(|| <i>H</i> -ū <i>GS</i>) cum (cū) iti(e⃓ <i>S<sup>c</sup></i>)neribus <i>x</i>.</p> - -<p>24 retardationes -<i>EG</i>: -ne <i>H</i>, -nē <i>S</i>. | et ita <i>Oehmichen</i>: etiam (&ıā) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_218" id="Page_218">[218]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius218">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">stella, quod ea cum solem sequatur, post occasum eius</div> -<div class="line">apparens in caelo clarissimeque lucens vesperugo vocitatur,</div> -<div class="line">aliis autem temporibus eum antecurrens et | oriens ante <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnumquam plures</div> -<div class="line">dies in uno signo commorantur, alias celerius ingrediuntur <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">in alterum signum. itaque quod non aeque peragunt</div> -<div class="line">numerum dierum in singulis signis, quantum sunt moratae</div> -<div class="line">| prius transiliendo celerioribus itineribus perficiunt iustum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt221" id="pagenum-alt221">221</a></span></div> -<div class="line">cursum. ita efficitur uti quod demorentur in nonnullis</div> -<div class="line">signis, nihilo minus cum eripiant se ab necessitate morae, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para570">8</span> celeriter consequantur iustam circumitionem. iter autem</div> -<div class="line">in | mundo Mercurii stella ita pervolitat uti trecentesimo <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et sexagensimo die per signorum spatia currens perveniat</div> -<div class="line">ad id signum ex quo priore circumlatione coepit facere</div> -<div class="line">cursum, et ita peraequatur eius iter ut circiter tricenos <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para571">9</span> dies in singulis signis habeat numeri rationem. Veneris</div> -<div class="line">autem cum est libe|rata ab inpeditione radiorum solis, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XXX</span> diebus percurrit signi spatium. quo minus quadragenos</div> -<div class="line">dies in singulis signis patitur, cum stationem fecerit</div> -<div class="line">restituit eam summam numeri in uno signo morata. ergo <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">totam circinationem in caelo quadringentesimo et octogensimo</div> -<div class="line">et quinto die permensa iterum | init signum ex <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para572">10</span> quo signo prius iter facere coepit. Martis vero circiter</div> -<div class="line">sexcentesimo octogensimo tertio siderum spatia pervagando</div> -<div class="line">pervenit eo ex quo initium faciendo cursum fecerat ante, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et in quibus signis celerius percurrit, cum stationem fecit</div> -<div class="line">explet dierum numeri rationem. Iovis autem | placidioribus <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">gradibus scandens contra mundi versationem, circiter</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 vesperugo <i>litt. unc. scr. S</i>.</p> - -<p>5 uno <i>om. x</i>.</p> - -<p>8 iustum cursum. -Ita efficitur <i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>11 circuitionem <i>x</i>. | Iter -(It̄ <i>S</i>) <i>HSG</i>: Item <i>E</i>.</p> - -<p>12 mercuri <i>H</i>. | trecentissimo <i>G</i> (<i>non E</i>).</p> - -<p>13 sexagensimo <i>H</i>: -gesimo <i>ES</i>, -gessimo <i>G</i>.</p> - -<p>14 circulatione -<i>x</i>.</p> - -<p>15 trecenos <i>S</i>.</p> - -<p>18 quo <i>HSG</i>: qm̄ <i>E</i>.</p> - -<p>20 Ergo totam (ā) -<i>EGS</i>: ergotam <i>H</i>.</p> - -<p>21 circitionem (-nē <i>G</i>) <i>HG</i>, circionē <i>S</i>, -circuitionem <i>E</i>.</p> - -<p>22 (24) octogensimo <i>HG</i>: -gesimo <i>ES</i> (24 <i>etiam -G<sup>c</sup></i>). | permensa <i>EGS</i>: permansa <i>H</i>. | inid (<i>H</i>, in id <i>EGS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>24 sescentesimo <i>H(G<sup>c</sup>)</i>, sexc. <i>EGS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_219" id="Page_219">[219]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius219">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="smcapuc">CCCLX</span> diebus singula signa permetitur, et consistit post</div> -<div class="line">annum <span class="smcapuc">XI</span> et dies <span class="smcapuc">CCCXIII</span> et redit in id signum in quo</div> -<div class="line">ante <span class="smcapuc">XII</span> anno fuerat. Saturni vero, mensibus undetriginta</div> -<div class="line">et amplius paucis diebus pervadens per signi spatium,</div> -<div class="line">anno | nono et vicensimo et circiter diebus <span class="smcapuc">CLX</span> in quo <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">ante | tricensimo fuerat anno in id restituitur, ex eoque <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt222" id="pagenum-alt222">222</a></span></div> -<div class="line">quo minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem circinationem</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para573">11</span> rotae percurrendo tardior videtur esse. ei autem</div> -<div class="line">qui supra solis iter circinationes peragunt, maxime cum</div> -<div class="line">in trigono fuerint | quod is inierit, tum non progrediuntur <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">sed regressus facientes morantur, doneque cum idem sol</div> -<div class="line">de eo trigono in aliud signum transitionem fecerit. id</div> -<div class="line">autem nonnullis sic fieri placet quod aiunt solem, cum</div> -<div class="line">longius absit abstantia quadam, non lucidis itineribus errantia</div> -<div class="line">per eam sidera obscuritatis | morationibus inpedire. <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">nobis vero id non videtur. solis enim splendor perspicibilis</div> -<div class="line">et patens sine ullis obscurationibus est per omnem</div> -<div class="line">mundum, ut etiam nobis appareant cum faciant eae stellae</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para574">12</span> regressus et morationes. ergo si tantis intervallis nostra</div> -<div class="line">species potest id animadvertere, quid ita | divinitatibus <span class="linenum">20 (15)</span></div> -<div class="line">splendoribusque astrorum iudicamus obscuritates</div> -<div class="line">obici posse? ergo potius ea ratio nobis constabit quod</div> -<div class="line">fervor quemadmodum omnes res evocat et ad se ducit,</div> -<div class="line">ut etiam fructus e terra surgentes in altitudinem per calorem</div> -<div class="line">videmus, non minus aquae vapores a fontibus ad <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">nubes per ortus ex|citari, eadem ratione solis impetus <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 <span class="smcapuc">CCC.LX</span> <i>HS</i>: <span class="smcapuc">CCCXL</span> <i>EG</i>. | singula <i>G<sup>c</sup></i>: in singula <i>HSEG</i>.</p> - -<p>2 annū <span class="smcapuc">XI</span> (<i>i. e.</i> undecimum) <i>HS</i>: annos <span class="smcapuc">.XI.</span> <i>EG</i>. | <span class="smcapuc">CC.XXIII</span> <i>x</i>.</p> - -<p>3 (duodecimo) anno: annos <i>HS</i>, annis <i>EG</i>. | unde <span class="smcapuc">. XXX</span> <i>EG</i>.</p> - -<p>4 ꝑ̇ſıgnı <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>5 vicensimo <i>H</i>: -cesimo <i>EGS</i>.</p> - -<p>6 tricensimo <i>HG</i>: -tricesimo <i>ES</i>.</p> - -<p>10 is <i>E et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: his <i>HG</i>.</p> - -<p>11 denique -(deinque <i>G<sup>c</sup></i>) cū <i>x</i> (<i>ut in Scribon. 47</i> donec cum <i>Ruellius ex -cod. unico, ubi Marcellus Scribonii compilator omisit</i> cum <i>p. 108, 14 -Helmr.</i>).</p> - -<p>15 ea <i>x</i>. | in(m <i>SG<sup>c</sup></i>)pediri <i>x</i>.</p> - -<p>16 perspicibilis <i>HS</i>: -cabilis -<i>EG</i>.</p> - -<p>18 facient <i>x</i>. | eae <i>HS</i>: hae <i>EG</i>.</p> - -<p>20 divinitatibus -<i>EG</i> (<i>sed supra G<sup>c</sup></i> ī aꝉ divinationib;): divinationibus -<i>HS</i> (<i>sed in m. ipse add. S</i> ꝉ divinitatibꝰ)</p> - -<p>21 obscuritatis <i>x</i>.</p> - -<p>22 ratio nobis (noƀ <i>S</i>) <i>HS</i>: rationibus (-nib; <i>G</i>) <i>EG</i>.</p> - -<p>26 ortus: -arcus <i>x</i> (<i>sed</i> artus <i>ante ras. S</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_220" id="Page_220">[220]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius220">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">vehemens radiis trigoni forma porrectis insequentes stellas</div> -<div class="line">ad se perducit et ante currentes veluti refrenando retinendoque</div> -<div class="line">non patitur progredi sed ad se ＜cogit＞ regredi</div> -<div class="line">＜dum＞ in alterius trigoni signum exeat.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para575">13</span> Fortasse desiderabitur quid ita sol quinto a se signo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| potius quam secundo aut tertio quae sunt propiora facit <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">in his fervoribus retentiones? ergo quemadmodum id fieri</div> -<div class="line">vi|deatur exponam. eius radii in mundo uti trigoni paribus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt223" id="pagenum-alt223">223</a></span></div> -<div class="line">lateribus forma lineationibus extenduntur. id autem</div> -<div class="line">nec plus nec minus est ad quintum ab eo signum. igitur <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">si radii per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur</div> -<div class="line">neque exten|tionibus porrecti ad trigoni formam linearentur, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">propiora flagrarent. id autem etiam Euripides Graecorum</div> -<div class="line">poeta animadvertisse videtur. ait enim quae longius</div> -<div class="line">a sole essent haec vehementius ardere, propiora vero <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">eum temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para576">14</span> sic καιει τα πορρω, | ταγγυθεν δ’ ευκρατ’ εχει. si ergo <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit,</div> -<div class="line">non puto aliter oportere iudicari nisi quemadmodum de</div> -<div class="line">ea re supra scriptum habemus. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Iovis autem inter Martis et Saturni circinationem cur|rens <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat</div> -<div class="line">cursum. item reliquae stellae quo maiore absunt</div> -<div class="line">spatio ab extremo caelo proxumamque habent terrae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 vehemensadiis tr. <i>H</i>, v. adiis tr. <i>EG</i>, v. a distrigoni <i>S</i> -(<i>corr. L</i>).</p> - -<p>2 p. et ante: p. tantae (-ę <i>EG</i>) <i>HEG</i>, p. ante <i>S</i>.</p> - -<p>3 sed—(4) exeat: sed ad se (sed se <i>S</i>, <i>ubi in m. ipse suppl.</i> -ȧ) regredi in alterius tr. s. esse (e̅e̅ <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 propiora <i>S</i>: propriora -<i>HEG</i>.</p> - -<p>9 lateribus <i>EG</i>: lateribusque <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>. | formae -(-ę <i>GS</i>, -e <i>E</i>) <i>x</i>. | liniationibus <i>x</i>.</p> - -<p>10 ad quintā ab eo signo -<i>x</i>.</p> - -<p>12 liniarentur <i>x</i>.</p> - -<p>13 propiora <i>H<sup>c</sup>S</i>: propriora <i>HEG</i>.</p> - -<p>15 ardere <i>om. G</i> (<i>non E</i>). | propiora <i>SE<sup>c</sup></i>: propriora <i>HEG</i>.</p> - -<p>16 phaetonte <i>H</i>, phetonte <i>EGS</i>.</p> - -<p>17 ΚaΙeΙτaτΓΟΡΡωτaΝΓyΓΝaΙeΙeyΧΡaτaeΧeΙ -<i>EGH nisi quod</i> Λ <i>pro</i> a <i>semper habet E -semel G</i> ΚaΙeΙΤΛ …, <i>et quod dimidias litt.</i> Π <i>partes, quae postea -factae sunt</i> ΤΓ (<i>in S</i> ΤΤ, <i>qui mox et</i> τ <i>pro</i> Γ <i>bis</i>), <i>clarius monstrat -H sic</i>: ꞀΓ.</p> - -<p>21 circinationem <i>EGS</i>: circitionem <i>H</i>.</p> - -<p>24 proxumam <i>H</i>: proximam <i>EGS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_221" id="Page_221">[221]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius221">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">circinationem, celerius ＜pervagari＞ videntur, quod quaecumque</div> -<div class="line">earum minorem circinationem peragens saepius subiens</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para577">15</span> praeterit su|periorem. quemadmodum si in rota qua figuli <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">utuntur inpositae fuerint septem formicae canalesque totidem</div> -<div class="line">in rota facti sint circum centrum imo adcrescentes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ad extremum, in quibus hae cogantur circinationem facere,</div> -<div class="line">verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra</div> -<div class="line">rotae versa|tionem nihilominus adversus itinera perficere <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">et quae proxi|mum centrum habuerit celerius pervagari <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt224" id="pagenum-alt224">224</a></span></div> -<div class="line">quaeque extremum orbem rotae peragat, etiamsi aeque <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">celeriter ambulet, propter magnitudinem circinationis multo</div> -<div class="line">tardius perficere cursum. similiter astra nitentia contra</div> -<div class="line">mundi cursum suis itineribus | perficiunt circumitum, sed <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">caeli versatione redundationibus referuntur cotidiana temporis</div> -<div class="line">circumlatione. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para578">16</span> Esse autem alias stellas temperatas alias ferventes</div> -<div class="line">etiamque frigidas haec esse causa videtur quod omnis</div> -<div class="line">ignis in superiora loca habet scandentem flammam. ergo</div> -<div class="line">sol aethera | qui est supra se radiis exurens efficit candentem, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in quibus locis habet cursum Martis stella, itaque <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem quod est</div> -<div class="line">proxima extremo mundo et tangit congelatas caeli regiones,</div> -<div class="line">vehementer est frigida. ex eo Iovis cum inter utriusque</div> -<div class="line">circumitiones ha|beat cursum, a refrigeratione caloreque <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">earum medio convenientes temperatissimosque habere videtur <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">effectus.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">De zona <span class="smcapuc">XII</span> signorum et septem astrorum contrario</div> -<div class="line">opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeant e</div> -<div class="line">signis in signa et circumitum eorum uti a praeceptoribus</div> -<div class="line">ac|cepi exposui. nunc de crescenti lumine lunae deminutioneque <span class="linenum">30 (20)</span></div> -<div class="line">uti traditum est nobis a maioribus dicam.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 pervagari <i>om. x</i>.</p> - -<p>2 eorum <i>x</i>.</p> - -<p>4 formicae: μύρμηκεϲ -(<i>Posidonii</i>) <i>apud Cleomedem</i> (<i>Schneider ad h. l.</i>).</p> - -<p>5 imo: inimo -<i>x</i>.</p> - -<p>8 nihilo minus <i>EG</i>: nihil minus <i>HS</i>.</p> - -<p>13 circuitum <i>x</i> -(<i>praeter E</i> circumitū).</p> - -<p>19 effecit <i>H</i>.</p> - -<p>22 et <i>om. x</i>.</p> - -<p>24 circuitiones -<i>x</i>. | hab& <i>x</i>.</p> - -<p>25 eorum <i>x</i>.</p> - -<p>28 transeunte signis <i>HS</i>, -transeunt esignis <i>EGS<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>29 circuitum <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_222" id="Page_222">[222]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius222">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para579">II</span> Berosus qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus</div> -<div class="line">in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit,</div> -<div class="line">ita est professus pilam esse ex dimidia parte candentem,</div> -<div class="line">reliqua | habere caeruleo colore. cum autem cursum itineris <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sui peragens subierit sub orbem solis, tunc eam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">radiis et impetu caloris corripi convertique candentem</div> -<div class="line">propter eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem</div> -<div class="line">evocata ab solis orbi superiora spectet, tunc inferiorem</div> -<div class="line">partem eius quod candens | non sit propter aeris similitudinem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt225" id="pagenum-alt225">225</a></span></div> -<div class="line">obscuram videri. cum ad perpendiculum ea sit <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para580">2</span> et tunc eam vocari primam. cum praeteriens vadat</div> -<div class="line">ad orientis caeli partes, relaxari ab im|petu solis extremamque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">eius partem candentiae oppido quam tenui linea</div> -<div class="line">ad terram mittere splendorem et ita ex eo eam secundam <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">vocari. cotidiana autem versationis remissione tertiam</div> -<div class="line">quartam in dies numerari. septimo die ＜cum＞ sol sit ad</div> -<div class="line">occidentem, luna autem inter orientem et occidentem me|dias <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">caeli teneat regiones, quod dimidiam partem caeli</div> -<div class="line">spatio distet a sole, item dimidiam candentiae conversam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">habere ad terram. inter solem vero et lunam cum distet</div> -<div class="line">totum mundi spatium et lunae orienti sol trans contra</div> -<div class="line">sit ad occidentem, eam quo longius absit a radiis remissam,</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XIIII</span> die | plena rota totius orbis mittere splendorem, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">reliquosque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">lunaris mensis versationibus et cursu a sole revocationibus</div> -<div class="line">subire sub rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum</div> -<div class="line">efficere rationes.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 asia <i>H</i>: asiam (<i>sic</i>) <i>EGS</i>. | chaldaicā <i>S</i>: chaldaeicam <i>H</i>, -caldeicam (-ā <i>G</i>) <i>EG</i>.</p> - -<p>5 subiret <i>x</i>.</p> - -<p>7 cū aū (aut̄ <i>G</i>) ea vocata -ad solis orbis superiora spectent <i>x</i>.</p> - -<p>10 ea sit: esset (e̅e̅t <i>GS</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>14 oppido quāquam (<i>H</i>, quamquā <i>S</i>, quāquā <i>EG</i>) <i>x</i>. | linia -<i>H</i>.</p> - -<p>17 cum <i>om. x</i>.</p> - -<p>18 luna—occidentem <i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>19 dimidia parte <i>x</i>.</p> - -<p>20 distaret (-r& <i>HS</i>) <i>x</i>. | dimidia <i>x</i> -(-am <i>E</i>).</p> - -<p>22 orienti <i>E</i>: -tis <i>HSG</i>. | sol trans cū (cum <i>S</i>) -transit <i>HS</i>: sol cū transit (<i>sed</i> cū <i>in ras.</i>) <i>G</i>, sol transit <i>E</i>.</p> - -<p>23 absit <i>EG</i>: arsit <i>HS</i>.</p> - -<p>27 et ita: &iā (<i>HS</i>, &ıam <i>E</i>, etiam -<i>G</i>) <i>x</i> (<i>corr. Oehmichen</i>) <i>cf. p. 226, 20</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_223" id="Page_223">[223]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius223">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para581">3</span> Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore</div> -<div class="line">| magno rationes varietatis disciplinis de eadem re reliquit, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">exponam. non enim latet lunam ＜non＞ suum propriumque</div> -<div class="line">habere lumen sed esse uti speculum et ab solis impetu</div> -<div class="line">recipere | splendorem. namque luna de septem astris circulum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt226" id="pagenum-alt226">226</a></span></div> -<div class="line">proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. <span class="linenum">6</span></div> -<div class="line">ita quotmensibus sub rotam solis radiosque uno die antequam</div> -<div class="line">praeterit latens obscuratur, et cum est cum sole</div> -<div class="line">nova vocatur. postero | autem die, quo numeratur secunda, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">praeteriens ab sole visitationem facit tenuem extremae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">rotundationis. cum triduum recessit ab sole, crescit et</div> -<div class="line">plus inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad</div> -<div class="line">diem septimum, distans a sole occidente circiter dimidias</div> -<div class="line">caeli regiones, dimidia lucet, et | eius quae ad solem pars <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para582">4</span> spectat ea est inluminata. quarto autem decumo die cum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in diametro spatio totius mundi absit ab sole, perficitur</div> -<div class="line">plena et oritur cum sol sit ad occidentem, ideo quod</div> -<div class="line">totum spatium mundi distans consistit contra et impetu</div> -<div class="line">solis totius orbis in se recipit splendorem. | septumo decumo <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">die cum sol oriatur, ea pressa est ad occidentem. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">vicensimo et altero die cum sol est exortus, luna tenet</div> -<div class="line">circiter caeli medias regiones et ita quod spectat ad solem</div> -<div class="line">id habet lucidum reliquis obscura. item cotidie cursum</div> -<div class="line">faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub ra|dios <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">solis, et ita menstruas perficit rationes. <span class="linenum">25</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Nunc ut in singulis mensibus sol signa pervadens auget</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 aristarchus <i>G</i> (-cus <i>ES</i>): arhistartus <i>H</i>.</p> - -<p>2 varietatis <i>SG</i>: --tes <i>HE(G<sup>c</sup>)</i>. | de eadem reliquid (-t <i>SG<sup>c</sup></i>, re aliquid <i>E</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 lunā suū propriumque (proprium <i>S</i>) habere l. <i>x</i>.</p> - -<p>7 quot -<i>EG</i>: quod <i>HS</i> (quotmensibus: <i>cf. p. 252, 6</i>).</p> - -<p>8 prodierit <i>E</i>. | -et <i>om. x</i>.</p> - -<p>9 quo <i>EGS</i>: qđ <i>H</i>.</p> - -<p>10 a sole <i>E</i>.</p> - -<p>13 asole (<i>hic</i>) <i>x</i>. | -dimidias (<i>cf. p. 225, 10</i>): medias <i>x</i>.</p> - -<p>14 luce & (et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 quarto … decu(i <i>S</i>)mo <i>HS</i>: quarta … decima <i>EG</i>.</p> - -<p>16 asole -<i>EG</i>.</p> - -<p>18 contra | et <i>G</i>, contra´& <i>E<sup>c</sup></i>: contrah& <i>HS</i>. | impetu <i>H</i>: --tus <i>EGS</i>.</p> - -<p>19 totiusque (-q⁊) <i>S</i>. | recipit <i>E</i>: recepit <i>HSG</i>. | -septumo decumo <i>H</i>: -imo (<i>bis</i>) <i>EGS</i>.</p> - -<p>21 (<i>et</i> 24) vicensimo <i>H</i>: --cesimo <i>EGS</i>.</p> - -<p>22 ita <i>Oehmichen</i>: id <i>x</i>.</p> - -<p>23 reliquis <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: --quus <i>HEG</i>.</p> - -<p>24 subit <i>HS</i>: subiit <i>EG</i>.</p> - -<p>26 auget <i>EG</i>: augit <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_224" id="Page_224">[224]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius224">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para583">III</span> et minuit dierum et horarum spatia dicam. namque cum</div> -<div class="line">arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, perficit</div> -<div class="line">aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam</div> -<div class="line">tauri | sidusque vergiliarum e quibus eminet dimidia pars <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">prior tauri, in maius spatium mundi quam dimidium procurrit <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">procedens ad septentrionalem partem. e tauro cum</div> -<div class="line">ingreditur in geminos exorientibus vergiliis magis crescit</div> -<div class="line">supra | terram et auget spatia dierum. deinde e geminis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt227" id="pagenum-alt227">227</a></span></div> -<div class="line">cum iniit ad cancrum, quo longissimum tenet caeli spatium,</div> -<div class="line">cum pervenit in partem octavam, perficit solstitiale <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">tempus, et peragens pervenit ad caput et pectus leonis,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para584">2</span> quod eae partes | cancro sunt attributae. e pectore autem <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">leonis et finibus cancri sol exitu percurrens reliquas partes</div> -<div class="line">leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis reditque</div> -<div class="line">in geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone transiens <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in virginem progrediensque ad sinum vestis eius</div> -<div class="line">contrahit circinationem | et aequat ad eam quam taurus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">habet cursus rationem. e virgine autem progrediens per</div> -<div class="line">sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae</div> -<div class="line">parte <span class="smcapuc">VIII</span> perficit aequinoctium autumnale. qui cursus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aequat eam circinationem quae fuerat in arietis signo.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para585">3</span> scorpionem autem cum sol ingressus fuerit | occidentibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">vergiliis, minuit progrediens ad meridianas partes longitudines</div> -<div class="line">dierum. e scorpione cum percurrendo init in</div> -<div class="line">sagittarium ad femina eius, contractiorem diurnum pervolat <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">cursum. cum autem incipit a feminibus sagittarii,</div> -<div class="line">quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam,</div> -<div class="line">bre|vissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 iniit <i>HS</i>: init <i>EG</i>.</p> - -<p>8 auget <i>EG</i>: augit <i>HS</i>. | deinde -geminis <i>x</i>.</p> - -<p>9 iniit <i>HSG</i>: init <i>E</i>. | c. qui brevissimum t. <i>x</i>.</p> - -<p>11 per(ꝑ)agens per(ꝑ)veniens <i>x</i>.</p> - -<p>12 quia <i>S</i>. | eae (eę <i>S</i>) <i>HS</i>: -hæ <i>E</i>, hę <i>G</i>. | cancro <i>S</i>: cancero <i>HEG</i>.</p> - -<p>13 solis exitus <i>x</i>.</p> - -<p>14 (<i>item</i> 17. 21) circinationis <i>S</i>: circitionis <i>HE<sup>c</sup>G</i>, circionis <i>E</i>.</p> - -<p>16 sinum <i>E</i>: signū <i>HSG</i>.</p> - -<p>17 contrahit <i>HS</i>: contra(| <i>G</i>)id <i>EG</i> -(-it <i>E<sup>c</sup>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>18 cursus <i>EG</i>: -sū <i>HS</i>.</p> - -<p>20 <span class="smcapuc">.VIII.</span> <i>HEG</i>: octava -<i>S</i>. | autūnale <i>S</i> (autē‿tale <i>G<sup>c</sup></i>): autē tale <i>HEG</i>.</p> - -<p>23 ad <i>om. x</i>.</p> - -<p>24 init <i>HEG</i>: iniit <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_225" id="Page_225">[225]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius225">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">diurna bruma ac dies brumales appellantur. e capricorno</div> -<div class="line">autem transiens in aquarium adauget ex aequa sagittarii</div> -<div class="line">longitudine diei spatium. ab aquario cum ingressus est</div> -<div class="line">in pisces favonio flante, scorpionis comparat aequalem</div> -<div class="line">cursum. ita | sol ea signa circum pervagando certis temporibus <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">auget aut minuit dierum et horarum spatia.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Nunc de ceteris sideribus quae sunt dextra ac sinistra <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt228" id="pagenum-alt228">228</a></span></div> -<div class="line">zonam signorum meridiana septentrionalique parte mundi</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para586">IV</span> stellis disposita figurataque dicam. namque septentrio,</div> -<div class="line">quem Graeci nominant αρκτον sive ελικην, habet post se <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">conlocatum | custodem. ab eo non longe conformata est <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">virgo, cuius supra umerum dextrum lucidissima stella</div> -<div class="line">nititur, quam nostri provindemiatorem, Graeci προτρυγητην</div> -<div class="line">vocant. candens autem magis spica eius est. conlocata</div> -<div class="line">item alia contra est stella media genuum custodis arcti, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para587">2</span> qui arcturus dicitur ibi | dedicatus. e regione capitis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga stat</div> -<div class="line">in summo cornu tauri, itaque in summo cornu laevo</div> -<div class="line">＜tauri＞ et aurigae pedis ＜dextri＞ una tenet partem stella.</div> -<div class="line">et adplicantur aurigae manui haedi, capra laevo umero. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">tauri quidem et arietis insuper Perseus ＜habens a＞ dex|terioribus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="missing-word-before">subter</span> currentis basi vergilias, a sinisterioribus</div> -<div class="line">caput arietis, et manu dextra innitens Cassiepiae</div> -<div class="line">simulacro, laeva supra arietem tenens gorgoneum ab summo</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 adauget(-& <i>HE</i>) exae(ę <i>EGS</i>)quat <i>x</i>.</p> - -<p>8 zona <i>S</i>.</p> - -<p>10 aretum (-ū <i>SG</i>) sive helicen (-em <i>E</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>11 ab eo <i>EG</i>: -<i>om. HS</i>.</p> - -<p>13 nostri (nr̅i̅) providentiā maiores gr. propygethon -(<i>HG</i>, propygedion <i>S</i>, propigeton <i>E</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 spica: species <i>x</i>. | -conlocata <i>Mar.</i>: colorata <i>x</i>.</p> - -<p>15 genuorum (genorum <i>E</i>) <i>sic x</i> -(<i>pro</i> genum). | custodes (<i>ante corr.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>16 dicitur. est ibi delicatus. -E regione <i>x</i> (<i>cf. G. Kaibel: Hermes XXIX, 93</i>).</p> - -<p>17 auriga -stat in s. c. tauri. itemque in s. c. lae(ę <i>GS</i>)vo (. <i>EGS</i>) &(et <i>G</i>)auriga -pedes una tenet parte stellam (-ā <i>G</i>, -ā. <i>SG<sup>c</sup> sc.</i> εἷϲ ἀϲτὴρ ἐπέχει) & appellantur (-lat᷑ <i>S</i>) aurigae (-ę <i>GS</i>) manus hae(ę <i>GS</i>)di -<i>x</i>.</p> - -<p>21 perseus dexterioribus subter currens basem v. asinisterioris -(v. sinisterioris <i>EG</i>) <i>x</i> (<i>cet.</i> basem <i>hoc uno loco omnes</i>).</p> - -<p>23 innitens <i>HS</i>: inmittens <i>EG</i>. cassiopiae (-ię <i>G</i>) <i>HEG</i>, cassiepię -<i>S</i>.</p> - -<p>24 supra arietem: supra aurigā (-am <i>E</i>) <i>x</i>. | ten& <i>HS</i> -(-et <i>G<sup>c</sup></i>), tenent <i>EG</i>. | g. ad summum c. subiciensque a. pedibus. -Item pisces supra andromedam et eius ventris et equique (quę -<i>ES</i>, qui <i>G<sup>c</sup></i>) sunt <i>x</i> (<i>ubi</i> p. supra ȧu̇ṙiġȧ andromedā <i>G, non E</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_226" id="Page_226">[226]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius226">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para588">3</span> caput subiciensque Andromedae pedibus. item pisces supra</div> -<div class="line">Andromedam et equi venter saetaeque quae sunt supra</div> -<div class="line">spinam equi, cuius | ventris lucidissima stella finit ventrem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">equi et caput Andromedae. manus Andromedae dextra</div> -<div class="line">supra Cassiepiae simulacrum est constituta, laeva ＜supra＞ <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">aquilonalem piscem. item | aquarii supra equi caput est. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt229" id="pagenum-alt229">229</a></span></div> -<div class="line">equi ungulae attingunt aquarii genua. Cassiepia media</div> -<div class="line">est dedicata. capricorni supra in altitudinem aquila et</div> -<div class="line">delphinus. secundum eos est sagitta. ab ea autem volucris,</div> -<div class="line">cuius pinna dextra Cephei manum attingit et scep|trum, <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">laeva supra Cassiepiae innititur. sub avis cauda pedes</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para589">4</span> equi sunt subiecti. inde sagittarii scorpionis librae insuper</div> -<div class="line">serpens summo rostro coronam tangit. ab eo mediam</div> -<div class="line">ophiuchos in manibus tenet serpentem, laevo pede calcans</div> -<div class="line">mediam frontem scorpionis. a parte ophiuchi capitis non <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">| longe positum est caput eius qui dicitur nisus in genibus. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">eorum autem faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para590">5</span> quod non obscuris stellis sunt conformati. pes</div> -<div class="line">ingeniculati ad eius fulcitur capitis tempus serpentis, cui</div> -<div class="line">arctoe sunt qui septentriones dicuntur inplicati. parvus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">prae equo | flectitur delphinus. contra volucris rostrum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">est proposita lyra. inter umeros custodis et geniculati</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 cassiopae <i>H</i>, -opię <i>EG</i>, -epię <i>S</i>. | supra (<i>Schn.</i>, <i>Joc.</i>) <i>om. x</i>.</p> - -<p>6 caput est <i>G. Thiele</i>: capitis <i>x</i>.</p> - -<p>7 cassiope <i>H</i>, -opię <i>EG</i>, -epię -<i>S</i>.</p> - -<p>9 volucris <i>S</i>: volueris <i>HEG</i>.</p> - -<p>10 pinna <i>HEG</i>: penna -<i>E<sup>c</sup>S(G<sup>c</sup>)</i> <i>cum vlh, non Lc</i>; <i>sic</i> penna <i>etiam infra p. 257, 6 Pvl -et p. 265, 18 et 24 Pvlch</i>, pinna <i>S et reliqui omnes</i>. | cephei <i>H</i>: -cephęa <i>S</i>, zephei <i>E<sup>c</sup>G</i>.</p> - -<p>11 cassiopiae (-ę <i>SEG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>12 subtecti -<i>x</i>.</p> - -<p>13 adeum (-ū) medium (-ū) <i>x</i>.</p> - -<p>14 ophiuchos <i>HE</i>, ophiychos -<i>G</i>: ophiucus <i>S</i>.</p> - -<p>15 scorpionis partem (-ē <i>SEG</i>) ophiuci <i>x</i>.</p> - -<p>16 nessus. in genibus autem (aū <i>HS</i>) eorum f. <i>x</i>.</p> - -<p>19 ad eius: -ad id <i>x</i>. | timpus <i>S<sup>c</sup>(G<sup>c</sup>)</i>. | s. cuius (Cuiꝰ <i>S</i>) arcturū (<i>HS</i>, -um -<i>EG</i>) qui <i>x</i> (<i>ubi</i> serpentis ⁚ cuius … <i>E cum vitii signo</i>).</p> - -<p>20 inplicatus parve pereos fl. (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>21 volucris <i>S</i>: volueris -<i>HEG</i>.</p> - -<p>22 est (-ē <i>G</i>) <i>EG</i>: <i>om. HS</i> (<i>ubi</i> rostrū; proposita <i>H</i>). | -geniculati <i>S</i> (<i>ut v.</i> 19 ingeniculati <i>x</i>): genuclati <i>HEG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_227" id="Page_227">[227]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius227">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">corona est ordinata. in septentrionali vero circulo duae</div> -<div class="line">positae sunt arctoe scapularum ossis inter se compositae</div> -<div class="line">et pectoribus aversae, e quibus minor κυνοϲουρα maior</div> -<div class="line">ελικη a Graecis | appellatur, earumque capita inter se <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">dispicientia sunt constituta. caudae capitibus earum adversae <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">contra dispositae figurantur. utrarumque enim</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para591">6</span> superando eminent in summo. | per caudas earum esse <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt230" id="pagenum-alt230">230</a></span></div> -<div class="line">dicitur item serpens exporrecta et qua stella quae dicitur</div> -<div class="line">polus elucet, circum caput maioris septentrionis. namque</div> -<div class="line">qua est proxuma [draconem,] circum caput eius involvitur, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">una vero circum cynosurae caput iniecta est | flexu porrectaque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">proxime eius pedes. hac autem intorta replicataque</div> -<div class="line">se attollens reflectitur a capite minoris ad maiorem</div> -<div class="line">circa rostrum et capitis tempus dextrum. item supra</div> -<div class="line">caudam minoris pedes sunt Cephei ibique ad summum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">cacumen facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus</div> -<div class="line">[in|super arietis signum]. septentrionis autem minoris et <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">Cephei simulacri complures sunt stellae confusae.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum</div> -<div class="line">et septentrionum sidera in caelo disposita dixi. nunc explicabo <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quae ad sinistram orientis meridianisque partibus</div> -<div class="line">ab | natura sunt distributa. <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para592">V</span> Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus caudam</div> -<div class="line">prospiciens ceti. ab eo ad sagittarium locus est</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 coronatā (-am <i>E</i>) est (ē <i>ES</i>) orinata (<i>HS</i>, ornata <i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>2 arctoe <i>HS</i>: -tę <i>EG</i>. | ossis (ὠμοπλάταιϲ): dorsis <i>x</i>.</p> - -<p>3 cynosura … (4) -helice <i>x</i>.</p> - -<p>5 di(e <i>S<sup>c</sup></i>)spicientia (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 utrorumque -<i>x</i>.</p> - -<p>7 eorum <i>x</i>.</p> - -<p>8 s. est porrecta aequa (e<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">q</span></span> <i>S</i>) stella <i>x</i>.</p> - -<p>9 polus: post (poſt≣ | <i>S</i>) plus <i>x</i>.</p> - -<p>10 quae (quę <i>EGS</i>) est (ē <i>G</i>) -proxu(i <i>EGS</i>)ma draconem <i>x</i> (draconem <i>del. Her.</i>).</p> - -<p>11 cynossurę -<i>EG</i>. | fluxu <i>x</i>.</p> - -<p>12 hac: haec (hęc <i>EGS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 se adtollens -reflectitur a <i>EG</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>14 timpus <i>S<sup>c</sup>(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>15 coephei -<i>H</i>.</p> - -<p>17 insuper arietis signum <i>delevi</i> (<i>sc. glossam cogitantis -de altero triangulo inter Andromedam et arietem</i>).</p> - -<p>18 Cephei -<i>Gal.</i>: cassiopae <i>H et</i> (<i>in ras.</i>) <i>S</i>, -opię <i>EG</i>. | stillae <i>H</i>.</p> - -<p>20 septen(ē <i>S</i>)trionum <i>HS</i> (-n<span class="split"><span class="top">v̄</span><span class="bottom">ẹ̄</span></span> <i>G</i>): septentrionē (-em <i>E</i>) <i>EG</i>. | -dixi esse nunc (esse. Nunc <i>EG</i>, .e͠e. nunc <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>22 ob natura -<i>H</i>, ob naturā <i>SG</i>, a natura <i>E</i>.</p> - -<p>24 ceti: cephei <i>x</i>. | ad <i>om. S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_228" id="Page_228">[228]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius228">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">inanis. turibulum sub scorpionis aculeo. centauri priores</div> -<div class="line">partes proximae sunt librae et scorpioni. tenet in manibus</div> -<div class="line">si|mulacrum id quod bestiam astrorum periti nominaverunt. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen</div> -<div class="line">stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ad leonem medioque corpore sustinens cratera ad manumque</div> -<div class="line">virginis caudam subiciens, in qua inest corvus. quae sunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para593">2</span> | autem supra scapulas peraeque sunt lucentia. ad anguis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">| inferius ventris sub caudam subiectus est centaurus. iuxta <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt231" id="pagenum-alt231">231</a></span></div> -<div class="line">cratera et leonem navis est quae nominatur Argo, cuius <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">prora obscuratur, sed malus et quae sunt circa gubernacula</div> -<div class="line">eminentia videntur, ipsaque naviculae puppis per</div> -<div class="line">summam | caudam cani iungitur. geminos autem minusculus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">canis sequitur contra anguis caput. maior item sequitur</div> -<div class="line">minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ungula tauri, manu laeva tenens clavam, alteram ad geminos</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para594">3</span> tollens. apud eius vero basim canis parvo intervallo</div> -<div class="line">insequens leporem. arieti | et piscibus cetus est <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">subiectus, a cuius crista ordinate utrisque piscibus disposita</div> -<div class="line">est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">αρπεδοναι. magnoque intervallo introrsus pressus nodus</div> -<div class="line">haerentium attingit summam ceti cristam. per speciem</div> -<div class="line">stellarum flumen profluit, initium fontis capiens a laevo</div> -<div class="line">| pede Orionis. quae vero ab aquario fundi memoratur <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">aqua, profluit inter piscis austrini caput et caudam ceti. <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 scorpionem (-ē <i>GS</i>) tenent <i>x</i>.</p> - -<p>4 Ad virginem <i>x</i>.</p> - -<p>5 rostrum <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: nostrum (n̅r̅m <i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 ad leonem (<i>sic</i>) <i>x</i>. -<i>cf. Arat. 446</i> (<i>Kaibel l. c.</i>). | craterem (-ē <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>7 corvos <i>H</i>.</p> - -<p>8 lugentia <i>x</i>. | ad <i>om. EG</i>.</p> - -<p>9 interius <i>x</i>. | iusta <i>H</i>.</p> - -<p>10 cratera -<i>HEG</i>: -rā <i>S</i>.</p> - -<p>12 navicula & puppis (pubpis <i>H</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 minusculos -<i>x</i> (-lus <i>E<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>16 u. centauri <i>x</i>. | tenens clavā alterā -<i>x</i>.</p> - -<p>17 t. Caput eius vero (vero eius <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 (22. 25) coetus -(co&us <i>H</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 graeci <i>H</i>.</p> - -<p>21 hermedonae (-ne <i>S</i>) <i>HS</i>, -hermae donae <i>E</i>, herme‿donę <i>G<sup>c</sup></i>. | introsus <i>S</i>. | nodus <i>EG</i>: <i>om. -HS</i>.</p> - -<p>22 haerentium : serpentium <i>x</i>. | cristam esse (e̅e̅ <i>SG</i>) fuit -ꝑ speciem <i>x</i>. <i>delevi</i> esse fuit, <i>ut</i> esse futurum <i>illud p. 266, 2</i> -(<i>cf.</i> esse <i>p. 230, 13. 218, 4</i>. futurum <i>p. 253, 26</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_229" id="Page_229">[229]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius229">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para595">4</span> Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo</div> -<div class="line">simulacra, natura divinaque mente designata, ut Democrito</div> -<div class="line">physico placuit, exposui, sed tantum ea quorum ortus et</div> -<div class="line">oc|casus possumus animadvertere et oculis contueri. namque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">uti septentriones circum axis cardinem versantes non <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">occidunt neque sub terram subeunt, sic circa meridianum</div> -<div class="line">cardinem, qui est propter inclinationem mundi subiectus</div> -<div class="line">terrae, sidera versabunda latentiaque non habent egressus</div> -<div class="line">orientes | supra terram. itaque eorum figurationes propter <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">obstantiam terrae non sunt notae. huius autem rei index <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, renuntiant</div> -<div class="line">autem | negotiatores, qui ad extremas Aegypti regiones <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt232" id="pagenum-alt232">232</a></span></div> -<div class="line">proximasque ultimis finibus terrae terminationes</div> -<div class="line">fuerunt.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para596">VI</span> De mundi circa terram pervolitantia duodecimque <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">signorum ex septentrionali meridianaque parte siderum</div> -<div class="line">dispositione | ut sit perspecta docui. namque ex ea mundi <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">versatione et contrario solis per signa cursu gnomonumque</div> -<div class="line">aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur descriptiones.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para597">2</span> ceterum ex astrologia quos effectus habeant <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">signa <span class="smcapuc">XII</span>, stellae <span class="smcapuc">V</span>, sol, luna ad humanae vitae rationem,</div> -<div class="line">Chaldaeoram ratiocinatio|nibus est concedendum, quod propria <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">est eorum genethlialogiae ratio uti possint antefacta</div> -<div class="line">et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. eorum</div> -<div class="line">autem inventiones reliquerunt inque sollertia acuminibusque <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">fuerunt magnis qui ab ipsa natione Chaldaeorum profluxerunt,</div> -<div class="line">primusque Berosus in in|sula et civitate Coo <span class="linenum">(15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 septem(-ē <i>S</i>)trionis <i>HS</i>: septentriones <i>EG</i>. | versantur -(-t᷑ <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 sic circa <i>EG</i>: sicirca <i>H</i>, si circa <i>S</i>.</p> - -<p>8 terrae -(-rę <i>S</i>) <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: terra <i>EG</i>.</p> - -<p>9 orientis <i>x</i>.</p> - -<p>15 <span class="smcapuc">XII</span>. <i>EG</i>.</p> - -<p>16 ex -<i>EG</i>: & <i>HS</i>.</p> - -<p>17 ꝑ spectus <i>x</i> (<i>cf. p. 37, 7 etc.</i>).</p> - -<p>18 gnominum <i>x</i>.</p> - -<p>19 analemnatorum <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, analē | natorum <i>E</i>, analē natorū <i>G</i> -(-lē‿na- <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>20 ce(ę)tera <i>x</i>.</p> - -<p>21 ad humanā v. r. <i>x</i> (<i>ubi S</i> -ad humanę vitę ē rationē).</p> - -<p>23 quia <i>E</i>. | gentililogiae (-ę) <i>x</i> -(<i>item v. 17</i>). <i>verbo corrupto ex Vitruvio utitur Hermannus Contractus</i> -(<i>Dümmler: Anz. f. K. D. Vorzeit <span class="smcapuc">XVI</span>. 1869 S. 137</i>).</p> - -<p>25 inque <i>EGS</i>: in quae <i>H</i> (inquę <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>26 magnis: magis <i>S</i>.</p> - -<p>27 coo (choo <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_230" id="Page_230">[230]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius230">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">consedit ibique aperuit disciplinam, post ei studens Antipater</div> -<div class="line">iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia</div> -<div class="line">sed ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para598">3</span> de naturalibus autem rebus Thales Milesius, Anaxagoras</div> -<div class="line">Clazomenius, Pythagoras Samius, Xenophanes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| Colophonius, Democritus Abderites rationes, quibus eae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">res natura rerum gubernarentur, quemadmodumcumque</div> -<div class="line">effectus habeant excogitatas reliquerunt. quorum inventa</div> -<div class="line">secuti sideram ＜ortus＞ et occasus tempestatiumque significatus</div> -<div class="line">Eudoxus Euctemon Callippus Meto Philippus Hipparchus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">Aratus ce|terique ex astrologia parapegmatorum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt233" id="pagenum-alt233">233</a></span></div> -<div class="line">disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas reliquerunt.</div> -<div class="line">quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, quod tanta</div> -<div class="line">cura fuerunt ut etiam videantur divina mente tempestatium</div> -<div class="line">significatus post futu|ros ante pronuntiare. quas ob <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">res haec eorum curis studiisque sunt concedenda.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para599">VII</span> Nobis autem ab his separandae sunt rationes et explicandae</div> -<div class="line">menstruae dierum brevitatis itemque dilatationis.</div> -<div class="line">namque sol aequinoctiali tempore ariete libraque versando,</div> -<div class="line">quas | e gnomone partes habet novem, eas umbrae facit <span class="smcapuc">VIII</span> <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">in declinatione caeli quae est Romae. itemque Athenis</div> -<div class="line">quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, umbrae</div> -<div class="line">sunt tres, ad <span class="smcapuc">VII</span> Rhodo <span class="smcapuc">V</span>, ad <span class="smcapuc">XI</span> Tarenti <span class="smcapuc">IX</span>, ad quinque</div> -<div class="line">＜Alexandriae＞ tres, ceterisque omnibus locis aliae alio</div> -<div class="line">modo umbrae gno|monum aequinoctiales a natura rerum <span class="linenum">25 (15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 postea s. <i>x</i>.</p> - -<p>2 Athenodorus (<i>Stoicus cf. Hermes <span class="smcapuc">I</span> p. 371</i>): -achinapolus (archinapolus <i>S</i>) <i>x</i>. | enascentiā <i>HS</i>.</p> - -<p>5 glagomeus -<i>x</i>. | zenophanes <i>x</i>.</p> - -<p>6 quibus erebus natura (-rę <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>8 habeat -excogitatus <i>x</i>.</p> - -<p>9 ortus <i>om. x</i>. | tempestatumque <i>x</i>. | significatus -<i>HS</i>: -tos <i>EG</i>.</p> - -<p>10 euchemon <i>HS</i>, euzemon <i>EG</i>. | callistus. -mello. <i>x</i>. hyp(p <i>EGS</i>)arcus <i>x</i>.</p> - -<p>12 disciplinas <i>x</i>.</p> - -<p>14 tempestatium -<i>H</i>: -tum <i>EGS</i>.</p> - -<p>15 significatos <i>x</i>.</p> - -<p>17 et <i>EG</i>: <i>om. -HS</i>.</p> - -<p>18 brevitates idemque depalationes (<i>HS</i>, depalatationes -<i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 habent <i>x</i>.</p> - -<p>21 idemque a. quae (quę <i>EGS</i>) m. <i>x</i>.</p> - -<p>22 <span class="smcapuc">.IIII.</span> <i>EG</i>.</p> - -<p>23 <span class="smcapuc">.III.</span> <i>EGS</i>. | adquinq⁊ <span class="smcapuc">II.</span> (<i>HS</i>, ad <span class="smcapuc">V</span>. | <span class="smcapuc">II.</span> <i>G</i>, -ad <span class="smcapuc">V·II·</span> <i>E</i>) rhodo <span class="smcapuc">XV.</span> (| <i>H</i>) adtaranti . <span class="smcapuc">XI</span> (undecim. <i>E</i>) quinque -(<span class="smcapuc">V</span>. <i>EG</i>) adtres (<span class="smcapuc">III.</span> <i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>24 coterrisque <i>HS</i> (<i>sed in m. S<sup>c</sup></i> -ꝉ cęteris, <i>ut L<sup>c</sup></i>), terrisque <i>EG</i>. | locis <i>EGS</i>: lonis <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_231" id="Page_231">[231]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius231">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para600">2</span> inveniuntur disparatae. itaque in quibuscumque locis horologia</div> -<div class="line">erunt describenda, eo loci sumenda est aequinoctialis</div> -<div class="line">umbra, et si erunt quemadmodum Romae gnomonis partes</div> -<div class="line">novem, umbrae octonae, describatur ＜linea＞ in planitia et</div> -<div class="line">e media προϲ ορθαϲ erigatur | ut sit ad normam quae <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">dicitur gnomon, et a linea quae erit planities in linea</div> -<div class="line">gnomonis circino novem spatia dimetiantur, | et quo loco <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt234" id="pagenum-alt234">234</a></span></div> -<div class="line">nonae partis signum fuerit centrum constituatur ubi erit</div> -<div class="line">littera <span class="smcapuc">A</span>, et diducto circino ab eo centro ad lineam planitiae</div> -<div class="line">ubi erit littera <span class="smcapuc">B</span>, circinatio circuli describatur, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para601">3</span> quae dicitur meridiana. deinde ex novem partibus, quae</div> -<div class="line">sunt a | planitia ad gnomonis centrum, <span class="smcapuc">VIII</span> sumantur et <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">signentur in linea quae est in planitia ubi erit littera <span class="smcapuc">C</span>.</div> -<div class="line">haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo</div> -<div class="line">signo et littera <span class="smcapuc">C</span> per centrum ubi est littera <span class="smcapuc">A</span> linea perducatur, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ubi erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro</div> -<div class="line">diducto circino ad | lineam planitiae aequilatatio signetur <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ubi erit littera <span class="smcapuc">E</span> sinisteriore parte et <span class="smcapuc">I</span> dexteriore in extremis</div> -<div class="line">lineae circinationis, et per centrum perducenda</div> -<div class="line">＜linea＞, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para602">4</span> linea a mathematicis dicitur horizon. deinde circinationis</div> -<div class="line">totius sumenda pars est <span class="smcapuc">XV</span>, | et circini centrum conlocandum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in linea circinationis quo loci secat eam lineam</div> -<div class="line">aequinoctialis radius ubi erit littera <span class="smcapuc">F</span>, et signandum</div> -<div class="line">dextra ac sinistra ubi sunt litterae <span class="smcapuc">GH</span>. deinde ab his <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"> lineae usque ad lineam planitiae perducendae sunt, ubi</div> -<div class="line">erunt litterae <span class="smcapuc">TR</span>. ita erit solis radius unus hibernus</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 <span class="smcapuc">VIIII</span>. <i>EG</i>. | octogenae (ę) <i>x</i>. | describantur inplanitia & -emedia prosorthas (<i>HS</i>, porthas <i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 q. erit planities <i>x</i> -(<i>gen.</i>, <i>ut</i> materies <i>p. 58, 24. 60, 12</i>. notities <i>p. 133, 9. cf. ap. -Gell. 9, 14 Verg. georg. 1, 208</i>).</p> - -<p>7 circini <i>HG</i>, circū <i>S</i>. | demetiantur -<i>x</i>.</p> - -<p>8 partis <i>G</i>: -tes <i>HS</i>.</p> - -<p>9 (<i>non</i> 17) deducto <i>x</i>. | -ablinea planitia <i>x</i>.</p> - -<p>11 q. s. inplanitia <i>x</i>.</p> - -<p>13 qua est <i>H</i>.</p> - -<p>18 littera . e . <i>HS</i>: .e . littera <i>G</i>. | p. et inde alteriore <i>x</i>.</p> - -<p>19 lineis c. <i>x</i> (<i>cf. p. 235, 3</i>). | ꝑducendū ut <i>x</i>.</p> - -<p>21 l<i>i</i>nea <i>GS</i>: -lineā <i>H</i>. | horı⟦o⟧zon <i>H</i>, horizon <i>G</i>: orizon <i>S</i>.</p> - -<p>22 <span class="smcapuc">.XV.</span> <i>HG</i>: -<span class="smcapuc">.XII.</span> <i>S</i>.</p> - -<p>23 quo <i>G</i>: quod (qđ <i>S</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>24 <span class="smcapuc">F</span>: <span class="smcapuc">.C.</span> <i>x</i>.</p> - -<p>25 ac -<i>om. x</i>. | ab his lineis u. <i>x</i>; (<i>scil.</i> ab his et a centro <span class="smcapuc">A</span>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_232" id="Page_232">[232]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius232">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| alter aestivus contra autem <span class="smcapuc">E</span> littera <span class="smcapuc">I</span> erit quo secat <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">circinationem linea quae est traiecta per centrum ubi est</div> -<div class="line">littera <span class="smcapuc">A</span>, et contra <span class="smcapuc">G</span> et <span class="smcapuc">H</span> litterae erunt <span class="smcapuc">L</span> et <span class="smcapuc">K</span>, et</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para603">5</span> contra <span class="smcapuc">C</span> et <span class="smcapuc">F</span> et <span class="smcapuc">A</span> erit littera <span class="smcapuc">N</span>. tunc perducendae sunt</div> -<div class="line">diametroe ab <span class="smcapuc">G</span> ad <span class="smcapuc">L</span> et ab <span class="smcapuc">H</span> ad <span class="smcapuc">K</span>. quae erit superior, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">partis erit | aestivae, inferior hibernae. eaeque diametroe <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt235" id="pagenum-alt235">235</a></span></div> -<div class="line">sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae <span class="smcapuc">M</span> et <span class="smcapuc">O</span>,</div> -<div class="line">ibique centra signanda, et per ea signa et centrum <span class="smcapuc">A</span></div> -<div class="line">linea ad extrema lineae circinationis est perducenda ubi</div> -<div class="line">erunt litterae <span class="smcapuc">P Q</span>. | haec erit linea προϲ ορθαϲ radio <span class="linenum">10 (5)</span></div> -<div class="line">aequinoctiali, vocabitur autem haec linea mathematicis rationibus</div> -<div class="line">axon. et ab eisdem centris diducto circino ad extremas</div> -<div class="line">diametros describantur hemicyclia, quorum unum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para604">6</span> erit aestivum alterum hibernum. deinde in quibus locis</div> -<div class="line">secant lineae paralleloe | lineam eam quae dicitur horizon, <span class="linenum">15 (10)</span></div> -<div class="line">in dexteriore parte erit littera <span class="smcapuc">S</span>, in sinisteriore <span class="smcapuc">V</span>, et ab</div> -<div class="line">extremo hemicyclio ubi est littera <span class="smcapuc">G</span>, ducatur linea parallelos</div> -<div class="line">axoni ad sinistrum hemicyclium ubi est littera <span class="smcapuc">H</span>.</div> -<div class="line">haec autem parallelos linea vocitatur logotomus. et tum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/232-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/232-notes.jpg" width="500" height="349" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 altera ae(ę <i>S</i>)stivus <i>HS</i>. | contra aū (<i>HS</i>, autē <i>G</i>) littera -<span class="smcapuc">.I.</span> erit (erit <i>om. G, add. G<sup>c</sup></i>) qui secat <i>x</i>.</p> - -<p>2 lineae (<i>HS</i>, -ę <i>G</i>) -quę est <i>x</i>. | ubi erunt (er᷎ <i>H</i>) litterae(ę <i>GS</i>) <span class="smcapuc">I . K . L . M.</span> & (et <i>G</i>) -contra <span class="smcapuc">K</span> . lineae (-ę <i>G</i>) erunt (er̅t̅ <i>G</i>) <span class="smcapuc">K . H . X . I</span> (<span class="smcapuc">XI</span> <i>ante corr. G</i>).</p> - -<p>5 diametro ab <span class="smcapuc">C.</span> ad <span class="smcapuc">I.</span> et ab <span class="smcapuc">H.</span> (| <i>H</i>) quae erit inferior partis . -erit aestive (<i>H</i>, ęstivę <i>GS</i>) superior hibernae. <i>x</i>.</p> - -<p>7 aequae -(ęque <i>GS</i>) diametro <i>x</i>. | <span class="smcapuc">M</span> et <span class="smcapuc">O</span>: <span class="smcapuc">.O.</span> & (et <i>G</i>) <span class="smcapuc">.P.</span> <i>x</i>.</p> - -<p>8 centrum -<span class="smcapuc">.C.</span> lineae ad extremas lineae circinationes | sunt ꝑducendae ubi -er᷎ litterae <span class="smcapuc">. G . R . F . R.</span> ◌ Hęc erit | (<i>sic</i>) <i>H</i>, <i>item</i> (<i>sine punctis -tamen</i> . q . p . t . r. Hęc) <i>SG</i>.</p> - -<p>10 prosorthas <i>H</i>: proshorthas <i>S</i>, -pros horthas <i>G</i>.</p> - -<p>11 heę (<i>sic</i>) <i>S</i>. | ọ̇rationibus <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>12 deducto <i>x</i>.</p> - -<p>13 emiciclia ꝉ icydia (<i>sic in ipso textu</i>) <i>S</i>: | icyclia <i>H</i>, -iciclya <i>G</i>.</p> - -<p>15 parallelon & lineā eā <i>x</i>.</p> - -<p>16 littera <span class="larger">e</span> (littera¦e. -<i>G<sup>c</sup></i>) | in sinisteriore <span class="sans">.T.</span> ◌ & ab littera S. ducatur linea paralle|los -axon ad extremum hemicycliū ubi erit littera <span class="smcapuc">.V.</span> ◡ & ab <span class="smcapuc">C.</span> -ad sinistrā hemicyclii ⊙ item parallelos linea | ducatur ad -littera <span class="smcapuc">.X.</span> (<i>sic</i>) <i>H</i> (<i>et LP</i>) <i>et similiter</i> (<i>sine punctis tamen</i>) <i>SG</i> -(<i>ubi</i> ad litterā <span class="smcapuc">.X.</span>).</p> - -<p>19 lineae (-ę <i>GS</i>) vocitantur locothomus -(loco‿thomus <i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_233" id="Page_233">[233]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius233">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">circini centrum conlocandum est eo | loci quo secat eam <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera <span class="smcapuc">D</span>, et diducendum</div> -<div class="line">ad eum locum quo secat circinationem aestivus</div> -<div class="line">radius ubi est littera <span class="smcapuc">H</span>. e centro aequinoctiali intervallo</div> -<div class="line">aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para605">7</span> dicitur. ita habebitur analemmatos deformatio. | cum hoc <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas</div> -<div class="line">sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam | per <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt236" id="pagenum-alt236">236</a></span></div> -<div class="line">menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex</div> -<div class="line">analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus</div> -<div class="line">his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque</div> -<div class="line">| earum effectus unus, uti dies aequinoctialis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter</div> -<div class="line">sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa</div> -<div class="line">sunt genera descriptionesque horologiorium exponam.</div> -<div class="line">neque enim nunc | nova genera invenire possum nec aliena <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita</div> -<div class="line">sunt et a quibus sint inventa dicam. <span class="linenum">20</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para606">VIII</span> Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque</div> -<div class="line">succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive</div> -<div class="line">| hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt</div> -<div class="line">Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in circo <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 eam lineam: circinationem <i>x</i>.</p> - -<p>2 <span class="smcapuc">D</span>: <span class="larger">.e.</span> <i>x</i>. | deducendum -<i>x</i>.</p> - -<p>5 manaeus (mana|eus <i>S</i>) <i>HS</i>, maneus <i>G</i>.</p> - -<p>6 analematos -<i>HG</i> (ánalemmatos <i>S</i>).</p> - -<p>7 sive ꝑhibernas lineas sive aequinoctialis -radius ubi|erit littera e. sed deducendū ad eū locū -quo secat circi|nationem ꝑaestivas sive ꝑaequinoctiales <i>etc.</i> -(<i>sic repetendo</i>) <i>H, item S et</i> (<i>ubi</i> sed | ducendū) <i>G</i>.</p> - -<p>9 rationes -<i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: <i>om. G</i>.</p> - -<p>10 anallēatios <i>H</i>, analematios <i>G</i>, analemmatios -<i>S</i>. | subicianturque <i>x</i>.</p> - -<p>14 idemque <i>x</i>. | <span class="smcapuc">XII.</span> <i>G</i>.</p> - -<p>15 divisus -<i>G(S)</i>: -sū . <i>H</i> (<i>et ante ips. corr. S, ubi pro</i> -ſu · <i>nunc videtur</i> -ſu<span class="smaller">ſ</span> <i>i. e. per punctum et pro puncto inseritur</i> ſ). | p̄(pre <i>S</i>)termissis -<i>x</i>.</p> - -<p>20 inventi <i>H</i>. | 22 berosus <i>GS</i>: berossus <i>H</i>. | -scaphen <i>HS</i>: scapen <i>G</i>.</p> - -<p>23 hemisphe(spe <i>G</i>)rium <i>x</i>. | aristharcus -<i>H</i>, -tarcus <i>GS</i>.</p> - -<p>24 arachanen <i>x</i>.</p> - -<p>25 panthium (-ū <i>G</i>) <i>x</i>. | -lacunar <i>G et</i> (<i>ubi</i> r <i>ex</i> s <i>ras.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>: -nas <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_234" id="Page_234">[234]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius234">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα</div> -<div class="line">Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas,</div> -<div class="line">Patrocles | pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt</div> -<div class="line">et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">plinthium, antiboreum. | item ex his generibus viatoria <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt237" id="pagenum-alt237">237</a></span></div> -<div class="line">pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex</div> -<div class="line">quorum libris si qui velit subiectiones invenire poterit,</div> -<div class="line">dummodo sciat analemmatos descriptiones.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para607">2</span> Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">| horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res</div> -<div class="line">invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum est studiosis</div> -<div class="line">agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre</div> -<div class="line">tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">excellens dictus | est artificiosis rebus se delectare. namque <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere</div> -<div class="line">ut cum duceretur sursumque reduceretur, linea latens</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para608">3</span> pondus reduceret, ita conlocavit machinationem. canalem</div> -<div class="line">ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">canalem lineam in angulum | deduxit ibique tubulos struxit. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit.</div> -<div class="line">ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret</div> -<div class="line">caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam</div> -<div class="line">caeli compressione solidatam extrudens in aerem <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 prosta historumena <i>HS</i>, ꝓtha hystoromena <i>G</i>.</p> - -<p>2 prospanclema -<i>x</i>. | andrias <i>x</i>.</p> - -<p>3 pelecinum <i>x</i>: pelignum <i>Fav.</i> -(<i>p. 309, 18. 17</i>). | dioniso | ◌ porusconū <i>H</i>, dionisius. | porusconū -<i>S</i>, dioniso porusconum <i>G</i>.</p> - -<p>4 paretram (-ā <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 alia <i>S</i>. | -conarchenen conatum (-ū) plinthium (-ū) antiboraeum (-reū <i>SG<sup>c</sup></i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>6 idem <i>x</i>.</p> - -<p>7 pensilia <i>GS</i>: pen̄silia <i>H(G<sup>c</sup>)</i>. | ut <i>S</i>.</p> - -<p>8 subiectionis <i>S</i> (-nes <i>HGS<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>11 aclesbio <i>x</i>.</p> - -<p>12 qui &ıā -spiritus naturalis ineū atticasque <i>x</i>.</p> - -<p>13 est <i>om. x</i>.</p> - -<p>14 clesbius -<i>x</i>.</p> - -<p>16 seḍ̇electare <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>18 susumque <i>x</i> (<i>usu romanico, qui ubique -delendus est, ut p. 253, 26 et apud Varronem: Keil ad Cat. -p. 61, ad Varr. p. 135, Lachm. ad Lucr. p. 144</i>.—introsus -<i>semel S p. 231, 12</i>). | deduceret <i>x</i>.</p> - -<p>21 lineam <i>G</i>: lıg̸neā <i>H<sup>c</sup></i>, -ligneam <i>S</i>.</p> - -<p>22 demittendam <i>HS</i>: dim- <i>G</i>.</p> - -<p>25 conpressione -<i>G</i>: confressione <i>HS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_235" id="Page_235">[235]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius235">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">patentem offensione tactus sonitus ex|presserat claritatem. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para609">4</span> ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus</div> -<div class="line">spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis</div> -<div class="line">usus hydraulicas machinas primus instituit. item</div> -<div class="line">aquarum expressiones automatopoeetasque machinas multaque <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua</div> -<div class="line">| comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">| auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt238" id="pagenum-alt238">238</a></span></div> -<div class="line">teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para610">5</span> namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive</div> -<div class="line">tympanum | dicitur. in quo conlocata est regula versatili <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">tympano denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius</div> -<div class="line">alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones.</div> -<div class="line">item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque</div> -<div class="line">mo|tionum, in quibus moventur sigilla, vertuntur <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para611">6</span> reliquaque parerga. in his etiam aut in columna aut</div> -<div class="line">parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates</div> -<div class="line">aut crescentias cuneorum adiectus aut | exemptus in singulis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones</div> -<div class="line">aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae</div> -<div class="line">fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ut alia in aliam inire convenireque possit, et eadem regula</div> -<div class="line">laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem</div> -<div class="line">| aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 offensıonē tactu <i>x</i>.</p> - -<p>2 clesbius <i>HS</i>, -bies <i>G</i>. | extractu -<i>x</i>.</p> - -<p>3 spiritus vocesque nasci <i>x</i>.</p> - -<p>4 instituit <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: instruxit -<i>G</i> (<i>sed supra</i> ī aꝉ instituit <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>5 automato pictasque <i>HS</i>, -a. pitasque <i>G</i>.</p> - -<p>8 terre brata <i>G</i>.</p> - -<p>9 terentur (<i>ante corr.</i>) <i>S</i>. | -percussu <i>x</i>. | aquę sordes nec rec. (<i>sic ante corr.</i>) <i>G</i>. | opturentur -<i>HS</i>: obdurentur <i>G</i>.</p> - -<p>11 scaphum (-ū <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>12 ē regula -versatile tympanū d. ae. sunt perfecta <i>x</i>.</p> - -<p>18 bucinae (-ę): -<i>sic x</i>.</p> - -<p>20 quae (quę <i>GS</i>) sigillum <i>x</i>.</p> - -<p>21 quorum <i>x</i>.</p> - -<p>28 leuē -<i>G</i>. | vasa aquę <i>S</i>: vasaquae <i>H</i>, vas aquę <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_236" id="Page_236">[236]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius236">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para612">7</span> ad hibernum usum conlocationes. sin autem adiectionibus</div> -<div class="line">et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae</div> -<div class="line">ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei</div> -<div class="line">saepissime vitia fa|ciunt, sic erit explicandum. in columella <span class="linenum">5 (25)</span></div> -<div class="line">horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque</div> -<div class="line">lineae columella signentur. eaque columna versatilis</div> -<div class="line">perficiatur, uti ad si|gillum virgulamque, qua virgula egrediens <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt239" id="pagenum-alt239">239</a></span></div> -<div class="line">sigillum ostendit horas, columna versando continenter</div> -<div class="line">sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para613">8</span> Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana|phorica <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">dicuntur perficiunturque rationibus his. horae disponuntur</div> -<div class="line">ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione</div> -<div class="line">ab centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati</div> -<div class="line">menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in quo descriptus et depictus est mundus signiferque</div> -<div class="line">circulus, | descriptioque ex <span class="smcapuc">XII</span> caelestium signorum fit <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">figura, cuius ex centro deformatur unum maius alterum</div> -<div class="line">minus. posteriori autem parti tympano medio axis versatilis</div> -<div class="line">est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab</div> -<div class="line">aqua sublevatur, altera aequo | pondere phelli sacoma <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para614">9</span> saburrale. ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum</div> -<div class="line">saburrae pondus infra deducens versat axem, axis</div> -<div class="line">autem tympanum. cuius tympani versatio alias efficit uti <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus</div> -<div class="line">suis temporibus designet horarum proprietates. | namque <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 sin autem cuneorum adiectionibus … ex cuneis … fieri -<i>x</i>.</p> - -<p>3 correptionis <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>8 qua: quia <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>9 continentur (-t᷎ <i>H</i>) <i>HS</i> (-ter <i>G</i>).</p> - -<p>10 suis cuiusque mensibus -(-bꝰ <i>HG</i>) <i>x</i>. | facer& (-et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>11 anaporica <i>x</i>.</p> - -<p>12 perficiuntque -<i>x</i>.</p> - -<p>13 aenis <i>G</i>.</p> - -<p>17 ex duodecim <i>S</i>. | fit (<i>HS</i>, sit <i>G</i>) -figurata . cuius & (et <i>G</i>) centro deformatio <i>x</i>.</p> - -<p>19 posteri autē -(<i>ante corr.</i>) <i>G</i>. | parti <i>HS</i>: parte <i>G</i>.</p> - -<p>20 inque <i>GS</i>: inquae <i>H</i>. | -axi <i>x</i>.</p> - -<p>21 phellos sive tympanum. qui <i>x</i>. | abaq⁊ (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>22 altero <i>x</i>. | phellis <i>G</i>.</p> - -<p>23 saburrali <i>x</i> (<i>cum L, sed</i> phellis -acomasa brumali <i>Plcv</i>).</p> - -<p>26 signi fieri <i>H</i>. | minus <i>x</i>.</p> - -<p>27 honorarū -<i>H</i> (<i>ubi</i> hoṇọrarum <i>etiam P<sup>c</sup>l<sup>c</sup> et sine corr. cm, non hv</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_237" id="Page_237">[237]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius237">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava</div> -<div class="line">sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis</div> -<div class="line">tenere videtur, significat horarum spatia. ea translata | ex <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt240" id="pagenum-alt240">240</a></span></div> -<div class="line">terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para615">10</span> itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis</div> -<div class="line">ingrediens per puncta contra centri tympani versationem,</div> -<div class="line">| cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit</div> -<div class="line">horarum et dierum. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">De administratione autem aquae quemadmodum se</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para616">11</span> temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem</div> -<div class="line">horo|logii intra conlocetur castellum in idque per fistulam <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum</div> -<div class="line">sit ex aere tympanum habens foramen, per quod <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum</div> -<div class="line">includatur cardinibus ex torno masculo et femina</div> -<div class="line">inter se coartatis, ita | uti minus tympanum quemadmodum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para617">12</span> maioris autem tympani labrum aequis intervallis <span class="smcapuc">CCCLXV</span> <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema</div> -<div class="line">circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat</div> -<div class="line">ad punctorum regiones, in|que eo orbiculo temperatum sit <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat</div> -<div class="line">administrationem. cum autem in maioris tympani labro <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit</div> -<div class="line">inmotum, in summo habeat deformatum cancri signum, ad</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 sui usque <i>x</i>.</p> - -<p>3 tinere <i>H</i>. | significat <i>ante corr.</i> (<i>i. m.</i>) -<i>om. G</i>.</p> - -<p>4 cursum suum . itaque <i>x</i>.</p> - -<p>9 imagines <i>G</i>: -nis <i>HS</i>.</p> - -<p>14 saliat aqua <i>GS</i>: saliata quae <i>H</i>.</p> - -<p>15 habens tello in | id -<i>etc. ante corr.</i> (<i>qui supra supplevit omissa</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>17 & (et <i>G</i>) -torno <i>x</i>.</p> - -<p>18 coartis (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>19 epitonium (<i>sic et infra -p. 261, 20. 262, 25</i>) <i>x</i> (<i>cf. Goppert, Bedeut. von ferruminare -Bresl. 1869 p. 38, Keil ad Varron. p. 247, R. Cagnat: Revue -de phil. 1894 p. 170</i>).</p> - -<p>20 maioris <i>GS</i>: -res <i>H</i>.</p> - -<p>21 designata -<i>S</i>.</p> - -<p>22 ligulam <i>x</i>.</p> - -<p>24 quia <i>HS</i>: qua <i>G</i>.</p> - -<p>25 labro <i>G</i>: libro -<i>HS</i>.</p> - -<p>27 inmotum & in s. <i>x</i>. | cancri signū <i>S</i>: cancri signorū -<i>G</i>, caneri (<i>sic et ante corr. L</i>) signorū <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_238" id="Page_238">[238]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius238">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">perpendiculum eius in imo capricorni, | ad dextram spectantis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para618">13</span> eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. igitur</div> -<div class="line">cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula | in maioris <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt241" id="pagenum-alt241">241</a></span></div> -<div class="line">tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus,</div> -<div class="line">celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas,</div> -<div class="line">quod excipiens eam, cum brevi spatio impletur, corripit</div> -<div class="line">et | contrahit dierum spatia et horarum. cum autem <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et</div> -<div class="line">aqua e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem.</div> -<div class="line">ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para619">14</span> horarum spatia. | aquarii vero pisciumque punctis uti <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales</div> -<div class="line">horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia</div> -<div class="line">ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani</div> -<div class="line">versationibus peragens et in | altitudinem eo rediens <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro</div> -<div class="line">cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae</div> -<div class="line">partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo</div> -<div class="line">spatia contrahit horas, et ita perveniens | ad puncta librae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para620">15</span> aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque</div> -<div class="line">circumactione ad capricorni partem <span class="smcapuc">VIII</span>, restituitur</div> -<div class="line">celeritate salientis ad brumales horarum brevitates.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 spectantes <i>x</i>.</p> - -<p>2 signi <i>x</i>.</p> - -<p>4 in capricorni orbiculo ligula -<i>x</i>.</p> - -<p>5 parte & (et <i>G</i>) c. <i>x</i>.</p> - -<p>7 advastū excipiens <i>x</i>.</p> - -<p>9 dierum -minoris spatia <i>x</i>.</p> - -<p>10 maioris tympani lingula (<i>sic HG</i>, ligula <i>S</i>) -ingrediatur in aquario cuncta descendent (-dænt <i>H<sup>c</sup></i>) foramina -perpendiculo & aq⁊ (-ę <i>GS</i>) v. c. cogitur <i>x</i>.</p> - -<p>13 ita comminus -<i>S</i>.</p> - -<p>15 formamen <i>H</i>.</p> - -<p>16 aquae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 se: seu <i>x</i>.</p> - -<p>20 dilatat <i>G</i>: -tet (-t& <i>H</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>21 cancri <i>GS<sup>c</sup></i>: cancris <i>HS</i>.</p> - -<p>24 spatio <i>G</i>.</p> - -<p>25 aequinoctiales <i>G</i>: -lis <i>HS</i>.</p> - -<p>26 radiensque -<i>G</i>.</p> - -<p>27 <span class="smcapuc">VIII</span>. <i>HG:</i> octavam <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_239" id="Page_239">[239]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius239">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">apparatus ut sint ad usum expeditiores quam aptissime</div> -<div class="line">potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et de</div> -<div class="line">| earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt242" id="pagenum-alt242">242</a></span></div> -<div class="line">emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">incipiam scribere.</div> -</div> - -<h2><a name="liber10" id="liber10"></a>LIBER DECIMUS.</h2> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para621">1</span> | Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse</div> -<div class="line">non iniquo constituta. nam architectus cum publicum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">opus curandum recipit, pollicetur quanto sumptu id sit</div> -<div class="line">futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur,</div> -<div class="line">donec opus | sit perfectum. absoluto autem, cum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur.</div> -<div class="line">item si non amplius quam quarta ad aestimationem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">est adicienda, de publico praestatur, neque ulla</div> -<div class="line">poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere</div> -<div class="line">consumitur, ex eius bonis ad | perficiendum pecunia exigitur. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para622">2</span> utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">P. R.</span> non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">constituta. namque non sine poena grassarentur inperiti,</div> -<div class="line">sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes,</div> -<div class="line">sine dubitatione profiterentur architecturam, | neque patres <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones</div> -<div class="line">ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>8 graegorum <i>H</i>.</p> - -<p>11 sumptui adsit (assit <i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -<p>15 <i>post</i> -quarta <i>ex v. 17 praesumit x</i> (<i>HSPvlG</i>) in opere consumitur -(<i>del. Schneider, sicut cod. c et qui ex hoc, h et m</i>).</p> - -<p>19 ut <i>om. x</i>. | -&(et)iam <span class="smcap">P̅r̅</span>. <i>x</i> (populo romano <i>ed.</i>).</p> - -<p>24 sumptū (<i>ante corr.</i>) -<i>G</i>. | p. & (et) ut ebonis <i>x</i>.</p> - -<p>25 eiecerentur <i>G</i> (eic. <i>G<sup>c</sup> EHS</i>). | -ipsique <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: ipsisque <i>EG</i>. | poenae (poene <i>S</i>) <i>HS</i>: poena -<i>E</i>, pęna <i>G</i> (pe̳næ <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_240" id="Page_240">[240]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius240">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">uti patres familiarum ad id quod praeparavissent,</div> -<div class="line">seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. | nam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt243" id="pagenum-alt243">243</a></span></div> -<div class="line">qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient</div> -<div class="line">centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur,</div> -<div class="line">qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para623">3</span> animis desi|stere coguntur. nec solum id vitium in aedificiis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sed etiam in muneribus quae a magistratibus foro</div> -<div class="line">gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora</div> -<div class="line">neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones</div> -<div class="line">et ea | omnia quae scaenicis moribus per machinationem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ad spectationes populo comparantur. in his vero</div> -<div class="line">opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitatum,</div> -<div class="line">quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para624">4</span> vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita</div> -<div class="line">sunt tradita et constituta, | non videtur esse alienum uti <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">caute summaque diligentia, antequam instituantur opera,</div> -<div class="line">eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex</div> -<div class="line">neque morum institutio id potest cogere et quotannis et <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare</div> -<div class="line">debent, visum mihi est, imperator, | non esse alienum, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui,</div> -<div class="line">in hoc quod finitionem summam corporis habet constitutam,</div> -<div class="line">quae sint principia machinarum ordinata praeceptis <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">explicare.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para625">I</span> Machina est continens e materia coniunctio maximas</div> -<div class="line">| ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν</div> -<div class="line">appellant. est autem unum genus scansorium quod graece <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 quadraginta <i>x</i>.</p> - -<p>9 scenicisque <i>x</i>.</p> - -<p>11 inductiones sunt. -& ea <i>x</i> (-nes. sunt & ea <i>E</i>).</p> - -<p>13 spectationes <i>EG</i>: -nis <i>HS</i>.</p> - -<p>14 cogitata <i>x</i>.</p> - -<p>21 machinationis (<i>ips. corr.</i>) <i>S<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>24 quod: -qui <i>x</i>.</p> - -<p>27 emateria <i>HEG</i>: <span class="split"><span class="top">·ex</span><span class="bottom"> ̣m</span></span>ateria <i>S</i> (ex <i>supra S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>28 arce -<i>S</i>.</p> - -<p>29 quam <i>EG</i>: quē <i>H</i> (q. gr. <i>om. S</i>). | cyclicen cinesin <i>x</i>.</p> - -<p>31 acrobaticon <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_241" id="Page_241">[241]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius241">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">πνευματικον appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci</div> -<div class="line">| βαρουλκον vocitant. scansorium autem ＜est cum＞ machinae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt244" id="pagenum-alt244">244</a></span></div> -<div class="line">ita fuerunt conlocatae ut ad altitudinem tignis statutis</div> -<div class="line">et transversariis conligatis sine periculo scandatur ad apparatus</div> -<div class="line">spectationem. at spirabile, cum spiritus est expressionibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para626">2</span> tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur</div> -<div class="line">ut ad altitudinem sublata conlocentur. scansoria</div> -<div class="line">ratio non arte sed audacia gloriatur. ea catenationibus</div> -<div class="line">et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">fulturis continetur. quae autem | spiritus potestate adsumit <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur</div> -<div class="line">effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas</div> -<div class="line">habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para627">3</span> summas virtutes. ex his sunt quae μηχανικωϲ <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">alia οργανικωϲ moventur. inter machinas et organa | id <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac</div> -<div class="line">vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque</div> -<div class="line">prela. organa autem unius operae prudenti</div> -<div class="line">tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">anisocyclorum versationes. ergo et organa et machinarum</div> -<div class="line">ratio ad | usum sunt necessaria, sine quibus nulla res <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para628">4</span> potest esse non inpedita. omnis autem est machinatio</div> -<div class="line">rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi</div> -<div class="line">versatione instituta. | namque animadvertamus primum et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt245" id="pagenum-alt245">245</a></span></div> -<div class="line">aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum <span class="linenum">26</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 pneumaticon <i>x</i>.</p> - -<p>2 baruıſon <i>x</i>. | scansorū autē (aū <i>S</i>) -machinae(ę) <i>x</i>.</p> - -<p>4 scandaṇ̇tur <i>G</i>.</p> - -<p>5 spectatione ut spirabile -(<i>G</i>, -lē <i>H</i>, -lem <i>S</i>) <i>x</i>. | est: & (et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>6 ut: & <i>x</i>. | organicos -<i>x</i>.</p> - -<p>7 tracṭạ̈torıū <i>H</i>.</p> - -<p>8 ut <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: aut <i>HG</i>.</p> - -<p>10 et transversariis -et plexis conligationibus <i>G</i>: <i>om. HS</i>. | chrismatorū -<i>x</i>.</p> - -<p>11 continentur <i>x</i>. | potestatē <i>x</i>.</p> - -<p>12 consequetur <i>G</i>: -entur -<i>HS</i>.</p> - -<p>15 me(<span class="split"><span class="top">e</span><span class="bottom">ạ</span></span> <i>G</i>)chanicos <i>x</i>.</p> - -<p>16 organicos <i>x</i>.</p> - -<p>17 operibus -(-ib;) ut vi <i>x</i>.</p> - -<p>18 hab& (-et <i>G</i>) uti <i>SG</i>, habeuti <i>H</i>. | uallistae -<i>HG</i> (balistę <i>S</i>).</p> - -<p>20 scorpiones (<i>ante ips. corr.</i>) <i>S</i>. | seu latinis -osci(y <i>S</i>)clorū <i>x</i> (<i>sc. HLlcGS, sed</i> lationis osciclorum <i>P</i>, lationis -cyclorum <i>v</i>).</p> - -<p>25 Namque enim (enī <i>H</i>) advertamus <i>HG</i>, Nam -ni adv. <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_242" id="Page_242">[242]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius242">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">naturam, ＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus</div> -<div class="line">interdum lucem nec fructuum maturitates. cum</div> -<div class="line">ergo maiores haec ita esse ani|madvertissent, e rerum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus</div> -<div class="line">divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et</div> -<div class="line">earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt</div> -<div class="line">ad usum utilia esse studiis artium | institutis, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para629">5</span> gradatim augenda doctrinis curaverunt. attendamus</div> -<div class="line">enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quemadmodum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">telarum organicis administrationibus conexus</div> -<div class="line">staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur</div> -<div class="line">sed etiam ornatus adiciat honestatem. cibi vero non habuis|semus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumentisque</div> -<div class="line">omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque</div> -<div class="line">olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad</div> -<div class="line">iucunditatem, portationesque eorum non essent nisi plostrorum</div> -<div class="line">| seu serracorum per terram, navicularum per <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para630">6</span> aquam inventae essent machinationes. trutinarum vero <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab iniquitate</div> -<div class="line">iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili</div> -<div class="line">modo rationes machinationum, de quibus non necesse</div> -<div class="line">videtur disputare, quoniam | sunt ad manum cotidianae, ut <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sunt molae folles fabrorum raedae cisia torni ceteraque quae <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">communes ad usum consuetudinibus habent opportunitates.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 natura machinata <i>HG</i>, naturam quam machinata <i>S</i>.</p> - -<p>2 fructū (-tum <i>S</i>) maturitatis <i>x</i>.</p> - -<p>8 artibus (-b;) <i>x</i>.</p> - -<p>12 subtemen -<i>HS</i> (<i>L</i>, subtegmen <i>Pvlc</i>), suptemen <i>G</i>. | tueantur <i>x</i>.</p> - -<p>14 bubus: <i>sic x</i> (<i>i. e. HLSG</i>, bobus <i>Pvlc—item infra 250, 16. -251, 14</i>).</p> - -<p>16 torcularis (= riis) <i>x</i>.</p> - -<p>18 plostrorum <i>H</i> (<i>et ante -ips. corr.</i>) <i>S(LP)</i>: plaustrorum <i>GS<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>19 serracorum: <i>sic x</i>. -<i>cf.</i> sarraca αμαξα <i>CGL <span class="smcapuc">II</span>, 678</i>.</p> - -<p>21 exanimatio <i>G</i>.</p> - -<p>22 minus -quae (quę <i>SG</i>) <i>x</i>. | innumerabiles moderationes <i>G</i>.</p> - -<p>24 quoniam: -qđ non <i>H(LP)</i>, quod n̄ <i>G</i>.</p> - -<p>25 motae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>. | raedę <i>G</i> -(redę <i>G<sup>c</sup></i>): redae <i>HS</i>. <i>sic iidem et 255, 20. deinde p. 263, 11</i> reda -<i>EG ubi</i> raeda <i>H</i>. <i>sed infra p. 263, 13. 20. 264, 4. 9 per</i> ae -<i>scribunt HG</i> (reda <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>26 oportunitates <i>G(S<sup>c</sup>)</i>: opportunitatib; -<i>H(L)</i> <i>et</i> (oport.) <i>S(Pvlc)</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_243" id="Page_243">[243]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius243">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Itaque incipiemus de is quae raro veniunt ad manus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt246" id="pagenum-alt246">246</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para631">II</span> ut nota sint explicare. primumque instituemus de is quae</div> -<div class="line">aedibus sacris ad operumque publicorum perfectionem necessitate</div> -<div class="line">comparantur, quae fiunt ita. tigna duo ad onerum</div> -<div class="line">| magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus</div> -<div class="line">conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. alligatur</div> -<div class="line">in summo troclea, quem etiam nonnulli rechamum</div> -<div class="line">dicunt. in trocleam induntur orbiculi ＜<span class="smcapuc">II</span>＞ per axiculos</div> -<div class="line">versationes habentes. | per orbiculum ＜summum＞ traicitur <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum</div> -<div class="line">trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum</div> -<div class="line">imum trocleae superioris et ita descendit ad inferiorem</div> -<div class="line">et in foramine eius religatur. altera pars funis refertur</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para632">2</span> inter imas machinae partes. in quadris autem | tignorum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">posterioribus, quo loci sunt divaricata, figuntur chelonia,</div> -<div class="line">in quae coiciuntur sucularum capita ut faciliter axes versentur.</div> -<div class="line">eae suculae proxime capita habent foramina bina</div> -<div class="line">ita temperata ut vectes in ea convenire possint. ad rechamum</div> -<div class="line">autem imum ferrei forfices religantur, quorum | dentes <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">in saxa forata accommodantur. cum autem funis habet</div> -<div class="line">caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam versant,</div> -<div class="line">funis se involvendo circum suculam extenditur et</div> -<div class="line">ita sublevat onera ad altitudinem et operum conlocationes.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para633">3</span> haec autem ratio machinationis quod per tres orbiculos <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">circum|volvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston</div> -<div class="line">dicitur. | sin autem maioribus oneribus erunt machinae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt247" id="pagenum-alt247">247</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 his <i>x</i>.</p> - -<p>2 sint <i>S</i>: sunt <i>HG</i>. | his <i>x</i>.</p> - -<p>4 duo (<i>sic</i>) <i>x</i>: -<i>cf. Heron. mech. arab. Journ. Asiat. 1893 <span class="smcapuc">II</span>, 486</i>.</p> - -<p>5 magnitudinē -<i>G et</i> (<i>ante ras.</i>) <i>S</i>: -ne <i>HS<sup>c</sup></i>. | a capite afibula <i>x</i>.</p> - -<p>7 disposita -(<i>ante corr.</i>) <i>G</i>. | alligantur in summo trocleae (-ę <i>S</i>) quae (q⁊ <i>G</i>, -quę <i>SG<sup>c</sup></i>) <i>x</i> (<i>ubi</i> in summo motro cleae <i>H cum uno P, ex -quo vlc</i>)</p> - -<p>9 induuntur <i>x</i>. | <span class="smcapuc">II.</span> <i>om. x</i>.</p> - -<p>10 summum <i>om. x</i>.</p> - -<p>11 dimittitur <i>G</i>.</p> - -<p>12 inferiores (<i>ante corr.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>14 religantur -<i>x</i>.</p> - -<p>15 interimas <i>H<sup>c</sup>(LP)</i>: interim has <i>HSG</i>.</p> - -<p>16 helonia <i>x</i>.</p> - -<p>22 ad: ac <i>S</i>.</p> - -<p>23 se <i>om. x</i>.</p> - -<p>27 pentas paston <i>HS</i>, pentes -paston <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_244" id="Page_244">[244]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius244">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus</div> -<div class="line">et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in summo</div> -<div class="line">fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum.</div> -<div class="line">his explicatis antarii | funes ante laxi conlocentur, retinacula <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">super scapulas machinae longe disponantur, et si non <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">erit ubi religentur, pali resupinati defodiantur et circum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para634">4</span> festucatione solidentur, quo funes alligentur. troclea in</div> -<div class="line">summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis</div> -<div class="line">perducatur ad palum et quae | est in palo troclea inligata. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">circa eius orbiculum funis indatur et referatur ad <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">eam trocleam quae erit ad caput machinae religata. circum</div> -<div class="line">autem orbiculum ab summo traiectus funis descendat</div> -<div class="line">et redeat ad suculam quae est in ima machina ibique</div> -<div class="line">religetur. vectibus autem coacta sucula versa|bitur et eriget <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">per se machinam sine periculo. ita circa dispositis funibus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">et retinaculis in palis haerentibus ampliore modo</div> -<div class="line">machina conlocabitur. trocleae et ductarii funes uti supra</div> -<div class="line">scriptum est expediuntur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para635">5</span> Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus</div> -<div class="line">| onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis includatur</div> -<div class="line">habens in medio tympanum amplum, quod nonnulli</div> -<div class="line">rotam appellant, Graeci autem αμφιεϲιν alii περιθηκιον</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para636">6</span> vocant. in his autem machinis trocleae non eodem</div> -<div class="line">sed alio | modo comparantur. habent enim et in imo et <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">in summo duplices ordines orbiculorum. ita funis ductarius</div> -<div class="line">traicitur | in inferioris trocleae foramen uti aequalia <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt248" id="pagenum-alt248">248</a></span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 grassitudinibus <i>H</i>. | utendum (. <i>GS</i>) eadē <i>x</i>.</p> - -<p>3 venationibus -<i>x</i>. succularum (<i>hic</i>) <i>H</i>: <i>sic et 247, 13 H</i> (<i>cum P, non L</i>). -<i>item G p. 272, 4. 267, 10. 247, 13. S p. 247, 14. praeterea</i> sucula -<i>ubique omnes</i>.</p> - -<p>4 anterii <i>S</i>.</p> - -<p>6 religet(& <i>G</i>)ur <i>x</i>.</p> - -<p>7 fistucatione -<i>x</i>.</p> - -<p>8 capite (<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i>. | funes ꝑducantur <i>x</i>.</p> - -<p>9 trocleā -(<i>HG</i>, -am <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>10 indatur <i>HS</i>: inducatur <i>G</i>.</p> - -<p>11 religatę -(<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>12 ad summo <i>x</i> (a summo <i>G<sup>c</sup> = LP</i>).</p> - -<p>14 versabitur -eriget <i>x</i>.</p> - -<p>18 est <i>om. G</i>.</p> - -<p>19 colossicotera (<i>H</i>, colos si -cotera <i>S</i>): colosico terra (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>21 chelonis <i>x</i>.</p> - -<p>22 mediū <i>x</i>.</p> - -<p>23 amphieren <i>HG</i> (<i>L</i>, -sen <i>P</i>), amphien <i>S</i>. | -peritheciū <i>x</i>.</p> - -<p>27 inferioris <i>G</i>: -res <i>H</i>, inferius <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_245" id="Page_245">[245]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius245">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">duo capita sint funis cum erit extensus, ibique secundum</div> -<div class="line">inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta</div> -<div class="line">utraeque partes funis continentur, ut neque ＜in dextram</div> -<div class="line">neque＞ in sinistram partem | possint prodire. deinde capita <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">funis referuntur in summa troclea ab exteriore parte et <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad imum coiciunturque</div> -<div class="line">infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte</div> -<div class="line">et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa orbiculos</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para637">7</span> summos redeunt. traiecti autem | ab exteriore parte <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">feruntur dextra ac sinistra tympanum in axe ibique ut <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">haereant conligantur. tum autem circa tympanum involutus</div> -<div class="line">alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus</div> -<div class="line">tympanum et axem <span class="missing-word-before">se</span> involvendo pariter extendunt,</div> -<div class="line">et ita leniter levant onera sine periculo. quodsi</div> -<div class="line">| maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">parte extrema fuerit sine ergata, calcantes homines expeditiores</div> -<div class="line">habere poterunt operis effectus.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para638">8</span> Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et</div> -<div class="line">ad usum celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non</div> -<div class="line">| possunt nisi periti. est enim tignum quod erigitur et <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">distinetur retinaculis quadrifariam. sub retinaculis chelonia</div> -<div class="line">duo figuntur, troclea funibus supra chelonia religatur,</div> -<div class="line">sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata</div> -<div class="line">digitos sex, crassa quattuor supponitur. trocleae ternos</div> -<div class="line">ordines orbiculorum in | latitudine habentes conlocantur. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ita tres ductarii funes in ＜summa＞ machina religantur.</div> -<div class="line">deinde referuntur ad imam trocleam et | traiciuntur ex interiore <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt249" id="pagenum-alt249">249</a></span></div> -<div class="line">parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 contenta <i>x</i>.</p> - -<p>3 in dextram neque <i>om. x</i>. | 6 coniciuntur -(<i>hic</i>) <i>HS</i> (coic- <i>G</i>).</p> - -<p>7 ad orbiculos exteriore parte <i>S</i>.</p> - -<p>8 dextra -sinistra ad caput <i>x</i>.</p> - -<p>9 exteriori <i>G</i>. | 10 ac <i>om. x</i>.</p> - -<p>11 inuoluitur -<i>S</i>.</p> - -<p>12 is <i>GS<sup>c</sup></i>: his <i>HS</i>. | circū auctus <i>x</i>.</p> - -<p>13 t. et axem -se involvendo pariter extendunt (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>sine lac.</i>). <i>cf.</i> (<i>Joc.</i>) -<i>Mar.</i></p> - -<p>16 expeditores <i>x</i>.</p> - -<p>17 poterit <i>x</i>.</p> - -<p>21 distenditur <i>x</i> (<i>corr. -Joc.</i>). | sub retinaculo celonia <i>x</i>.</p> - -<p>22 troclea funis supra celonia -<i>x</i>.</p> - -<p>23 troclea aregula <i>x</i>.</p> - -<p>24 <span class="smcapuc">.IIII.</span> <i>G</i>.</p> - -<p>26 <span class="smcapuc">.III.</span> <i>G</i>. | summa (<i>Joc.</i>) -<i>Bywater</i> (<i>cf. Heron. mech. Journ. As. 1893 II, 485</i>): <i>om. x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_246" id="Page_246">[246]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius246">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ad superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para639">9</span> in interiorem per orbiculos imos. cum descenderint ad</div> -<div class="line">imum, ex interiore parte et per secundos | orbiculos traducuntur <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in extremum et referuntur in summum ad orbiculos</div> -<div class="line">secundos, traiecti redeunt ad imum, ex imo referuntur <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ad caput, traiecti per summos redeunt ad machinam imam.</div> -<div class="line">in radice autem machinae conlocatur tertia troclea. eam</div> -<div class="line">autem Graeci επαγοντα, nostri artemonem appel|lant. ea <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">troclea religatur ad machinae radicem habens orbiculos</div> -<div class="line">tres, per quos traiecti funes traduntur hominibus ad ducendum. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ita tres ordines hominum ducentes sine ergata</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para640">10</span> celeriter onus ad summum perducunt. hoc genus machinae</div> -<div class="line">polyspaston appellatur, quod multis orbiculorum circumitio|nibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">et facilitatem summam praestat et celeritatem.</div> -<div class="line">una autem statutio tigni hanc habet utilitatem quod ante <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quantum velit et dextra ac sinistra ab latere proclinando</div> -<div class="line">onus deponere potest.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Harum machinationum omnium quae supra sunt scriptae</div> -<div class="line">| rationes non modo ad has res sed etiam ad onerandas <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">et exonerandas naves sunt paratae, aliae erectae, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aliae planae in charchesiis versatilibus conlocatae. non</div> -<div class="line">minus sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem</div> -<div class="line">ratione et temperatis funibus et trocleis subductiones navium</div> -<div class="line">effi|ciuntur. <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para641">11</span> Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingeniosam <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">rationem exponere. is enim scapos columnarum e</div> -<div class="line">lapidicinis cum deportare vellet Ephesi ad Dianae fanum,</div> -<div class="line">propter mag|nitudinem onerum et viarum campestrem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt250" id="pagenum-alt250">250</a></span></div> -<div class="line">mollitudinem non confisus carris ne rotae devorarentur</div> -<div class="line">sic est conatus. de materia trientales scapos duos, duobus <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 adexteriore <i>x</i>.</p> - -<p>2 ininteriore <i>S</i>. | descenderint <i>H<sup>c</sup> S</i>: -de(i <i>ante corr. G</i>)scenderent <i>HG</i>. | adimū exteriore p. <i>x</i>.</p> - -<p>5 ex -imo: & (et <i>G</i>) primo (pimo <i>H</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>7 collocantur (<i>ante corr.</i>) -<i>G</i>.</p> - -<p>8 epagonta <i>x</i>.</p> - -<p>9 ad trocleae (-ę <i>GS</i>) radicem <i>x</i>.</p> - -<p>13 polyspasion -<i>x</i>.</p> - -<p>16 adlatere <i>x</i> (adlatera <i>G<sup>c</sup> = L</i>, alatere <i>P</i>).</p> - -<p>21 carchesis <i>H</i>, carthesis <i>GS</i>.</p> - -<p>25 crestiphonos <i>x</i>.</p> - -<p>26 is <i>GS<sup>c</sup></i>: -his <i>HS</i>.</p> - -<p>29 carris <i>S(PG<sup>c</sup>)</i>: caris <i>H(L)G</i>.</p> - -<p>30 trientali scapos -<i>x</i>. | duos duobus (<span class="smcapuc">II . II</span>): quattuor (quatuor <i>S</i>, <span class="smcapuc">.IIII.</span> <i>G</i>) duos <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_247" id="Page_247">[247]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius247">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">transversariis interpositis, quanta longitudo scapi fuerat</div> -<div class="line">complectit et compe|git et ferreos cnodacas uti subscudes <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in capitibus scaporum inplumbavit et armillas in materia</div> -<div class="line">ad cnodacas circumdandos infixit, item bucculis stagneis</div> -<div class="line">capita religavit. cnodaces autem in armillis inclusi liberam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">habuerant versationem. trientes itaque cum boves ducerent</div> -<div class="line">subiuncti, scapum versando | cnodacibus et armillis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para642">12</span> sine fine volvebant. cum autem scapos omnes ita vexerant</div> -<div class="line">et instabant epistyliorum vecturae, filius Chersiphronos</div> -<div class="line">Metagenes transtulit ＜idem＞ e scaporum vectura etiam in <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">epistyliorum deductione. fecit enim rotas circiter pedum</div> -<div class="line">duodenum et epistyliorum capita in medias | rotas inclusit. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">eadem ratione cnodacas et armillas in capitibus infixit.</div> -<div class="line">ita cum trientes a bubus ducerentur, in armillis inclusi</div> -<div class="line">cnodaces versabant rotas, epistylia vero inclusa uti axes <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in rotis eadem ratione qua scapi sine mora ad opus pervenerunt.</div> -<div class="line">exemplar autem erit eius quemadmodum in</div> -<div class="line">| palaestris cylindri exaequant ambulationes. neque hoc <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">potuisset fieri nisi primum propinquitas esset. non enim</div> -<div class="line">plus | sunt ab lapidicinis ad fanum milia passuum octo, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt251" id="pagenum-alt251">251</a></span></div> -<div class="line">nec ullus est clivus sed perpetuus campus. <span class="linenum">21</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para643">13</span> Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 transversarios inter (int‾ <i>H</i>) postios <i>x</i> (-tios <i>in ras. S<sup>c</sup> -pro</i> .. os). | fuerit <i>x</i>.</p> - -<p>2 con(m <i>S</i>)plect& & con(m <i>S</i>)pegit -<i>HS</i>, conplectet et cōṇpeget <i>G</i>. chodacas <i>HS</i>, codacas <i>G</i>.</p> - -<p>4 chodacas <i>HG</i>, chodacos <i>S</i>. | bacculis <i>HS<sup>c</sup></i>, bucculis (<i>ante -corr.</i>) <i>S</i>, buculis <i>G</i> (<i>in m.</i> ī aꝉ baculis <i>G<sup>c</sup></i>). | tigneis <i>HS</i>, digneis -(<i>ante ras.</i>) <i>G</i> (ligneis <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>5 chodaces <i>x</i>.</p> - -<p>6 habuerunt <i>x</i> -(<i>cf. p. 278, 3. 19. 279, 10 etc.</i>). | v. tantam ita (| ita <i>G</i>, . Ita <i>S</i>) -cū <i>x</i>.</p> - -<p>7 subiunctis(| <i>S</i>) scapo <i>HS</i>, subiuncti scapo <i>G</i>. | v. incodac(t <i>S</i>)ibus -<i>x</i>.</p> - -<p>8 volvebantur <i>x</i>. | vexerunt <i>x</i>.</p> - -<p>9 cresiphonos -<i>x</i>.</p> - -<p>10 transtulit excaporum <i>x</i> (ex<sup>.ſ</sup>c̣aporū <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>13 codaces -(<i>ante ips. corr.</i>) <i>H</i>, chodaces <i>H<sup>c</sup>SG</i>. | infixit: inclusit (<i>iterum</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>14 trientes <i>HG</i>: triantas <i>S</i> (ꝉ trahentes <i>in m. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>15 chodaces -<i>x</i>. | versabant᷑ (-tur <i>S</i>) <i>x</i>. | 16 eadē rationem (-nē <i>S</i>) -<i>HS</i> (-ne <i>H<sup>c</sup> G</i>, ea de ratione <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>19 ess& <i>G</i>: esse <i>H</i>, e̅e̅. <i>S</i>.</p> - -<p>20 ablapidicines <i>x</i> (-nis <i>G<sup>c</sup></i>). | milia passuū octo (<span class="smcapuc">.VIII.</span> <i>G</i>) <i>sic G</i> -(<i>cf. Schn. ad h. l.</i>).</p> - -<p>21 est (ē <i>S</i>) <i>om. G</i>.</p> - -<p>22 apollonis <i>x</i> -(<i>Apollinis sc. a Myrone facti et ab Antonio sublati</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_248" id="Page_248">[248]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius248">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">basis esset a vestutate diffracta, metuentes ne caderet</div> -<div class="line">ea | statua et frangeretur, locaverunt ex eisdem lapidicinis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">basim excidendam. conduxit quidam Paeonius. haec autem</div> -<div class="line">basis erat longa pedes duodecim, lata pedes <span class="smcapuc">VIII</span>, alta</div> -<div class="line">pedes sex. quam Paeonius gloria fretus non uti Metagenes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit machinam</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para644">14</span> facere. | rotas enim circiter pedum <span class="smcapuc">XV</span> fecit et in <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">his rotis capita lapidis inclusit, deinde circa lapidem fusos</div> -<div class="line">sextantales ab rota ad rotam ad circinum compegit ita</div> -<div class="line">uti fusus a fuso non distaret pedem nisi unum. deinde <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebat.</div> -<div class="line">ita cum explica|retur volvebat rotas, sed non poterat ad <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">lineam via recta ducere sed exibat in unam partem. ita</div> -<div class="line">necesse erat rursus retroducere. sic Paeonius ducendo et</div> -<div class="line">reducendo pecuniam contrivit, ut ad solvendum non esset. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para645">15</span> Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis quemad|modum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">sint inventae exponam. Pixodarus fuerat pastor.</div> -<div class="line">is in his locis versabatur. cum autem cives Ephesiorum</div> -<div class="line">cogitarent fanum Dianae ex marmore facere decernerentque</div> -<div class="line">a Paro Proconneso Heraclea Thaso uti marmor repeteretur, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus</div> -<div class="line">pasce|bat, ibique duo arietes inter se concurrentes alius <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">alium | praeterierunt et impetu facto unus cornibus percussit <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt252" id="pagenum-alt252">252</a></span></div> -<div class="line">saxum, ex quo crusta candidissimo colore fuerat</div> -<div class="line">deiecta. ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquisse <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">et crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re</div> -<div class="line">ageretur, detulisse. ita statim | honores decreverunt ei et <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">nomen mutaverunt ut pro Pixodaro Euangelus nominaretur.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 d. & met. <i>x</i>. | caderet <i>S</i> (= <i>L</i>): cederet <i>HG</i> (<i>caderet sc. -ea statua quam “divus Augustus” Ephesiis restituerat tunc denuo -erigenda, sec. Plin. 34, 58 cf. Strabon. <span class="smcapuc">XIV</span> p. 637, 640</i>).</p> - -<p>3 (<i>et</i> 5) -paconius <i>x</i>.</p> - -<p>4 <span class="smcapuc">.XII.</span> <i>GS</i>.</p> - -<p>9 sextantes <i>x</i>.</p> - -<p>10 pedē esse (e̅e̅ <i>S</i>) unū -<i>x</i>.</p> - -<p>11 et: ut <i>x</i>. | ducebant <i>x</i>.</p> - -<p>14 paeonius (<i>hic</i>) <i>HG</i>, peonius <i>S</i> -(paconius <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>15 contricavit <i>x</i>.</p> - -<p>20 proco(n <i>S</i>)nesso <i>x</i>. thasii -<i>HG</i>, <i>sed</i> thasu (<i>sic</i>) <i>S</i>. | marmo | rep&at᷑ <i>H</i>: marmore petatur -<i>GS</i>.</p> - -<p>23 petierunt <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>24 fuerat: <i>sic x</i> (<i>cf. praef. ed. pr. -p. <span class="smcapuc">VII</span> not.</i>)</p> - -<p>25 reliquiss& | crustam <i>H</i> (<i>non GS</i>).</p> - -<p>28 ut <i>om. x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_249" id="Page_249">[249]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius249">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">hodieque quotmensibus magistratus in eum locum</div> -<div class="line">proficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit poena</div> -<div class="line">tenetur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para646">III</span> De tractoriis rationibus quae necessaria putavi breviter</div> -<div class="line">| exposui. quarum motus et virtutis duae res diversae et <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">inter se dissimiles congruentes uti principia pariunt eos</div> -<div class="line">perfectus, una porrecti, quam Graeci ευθειαν vocitant,</div> -<div class="line">altera rotunditatis, quam Graeci κυκλωτην appellant, sed</div> -<div class="line">vere neque sine rotunditate motus porrecti nec sine porrecto</div> -<div class="line">ro|tationis versationes onerum possunt facere levationes. <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para647">2</span> id autem ut intellegatur exponam. inducuntur uti</div> -<div class="line">centra axiculi in orbiculos et in trocleis conlocantur, per</div> -<div class="line">quos orbiculos funis circumactus directis ductionibus et</div> -<div class="line">in sucula conlocatus vectium versationibus onerum facit egressus</div> -<div class="line">in | altum. cuius suculae cardines uti centra porrecti <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi capitibus</div> -<div class="line">ad circinum circumactis torni ratione versando</div> -<div class="line">faciunt onerum elationes. quemadmodum etiam ferreus</div> -<div class="line">vectis cum est admotus ad onus, quod manuum multitudo</div> -<div class="line">non potest movere, | supposita uti centro porrecta pressione, <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">quod Graeci | υπομοχλιον appellant, et lingua sub <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt253" id="pagenum-alt253">253</a></span></div> -<div class="line">onus subdita, caput eius unius hominis viribus pressum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para648">3</span> id onus extollit. ideo autem quod brevior pars prior</div> -<div class="line">vectis ab ea pressione quod est centrum subit sub onus,</div> -<div class="line">quod longius ab eo centro distans | caput eius deducitur, <span class="linenum">25 (5)</span></div> -<div class="line">per id faciundo motus circinationis cogit pressionibus examinari</div> -<div class="line">paucis manibus oneris maximi pondus. item si sub</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 quot <i>G</i>: quod <i>HS</i>.</p> - -<p>5 quorū <i>x</i>. | virtutes <i>x</i>.</p> - -<p>6 diss. uti -congruentes uti <i>x</i>.</p> - -<p>7 unā <i>x</i>. | eutheiam (-ā <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>8 altera -rotunditatis <i>S(L<sup>c</sup>)</i>: alteratutunditatis <i>H(LP)</i>, altera rotutunditatis -<i>G ex</i> <span class="split"><span class="top">ro</span><span class="bottom">t̲u̲</span></span>tund. <i>ut L<sup>c</sup></i>. | cycl&(et <i>G</i>)oen <i>HG</i> (cycleteon <i>P, -unde vlc</i>), cycleon <i>S</i>.</p> - -<p>9 vere: vero <i>x</i>.</p> - -<p>16 cheloniis <i>S</i>: cae(ę <i>G</i>)loniis -<i>HG</i>.</p> - -<p>18 oneris elationes <i>x</i>.</p> - -<p>19 vectis <i>G</i>: vectes <i>HS</i>.</p> - -<p>20 centro cito (<i>ex dupl. lect.</i>) porrecta <i>x</i> (cito <i>del. Schn.</i>).</p> - -<p>21 hypamocli(y <i>S</i>)on <i>x</i>. | subdita: subposita (<i>iterum</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>23 ideo: -id <i>x</i> (<i>ut p. 273, 12. 52, 1. cf. p. 200, 5 etc.</i>).</p> - -<p>24 onus & quo l. <i>x</i> -(<i>sc.</i> caput eius quod … deducitur cogit …).</p> - -<p>25 deducitur, per -id: per id deducitur <i>x</i>.</p> - -<p>26 examinare <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_250" id="Page_250">[250]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius250">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">onus vectis ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput</div> -<div class="line">pressione in imum sed adversus in altitudinem extolletur,</div> -<div class="line">lingula fulta in areae solo habebit | eam pro onere, oneris <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">autem ipsius angulum pro pressione. ita non tam faciliter</div> -<div class="line">quam per oppressionem sed adversus nihilominus id <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">pondus oneris erit excitatum. igitur si plus lingula vectis</div> -<div class="line">supra hypomochlion posita sub onus subierit et caput eius</div> -<div class="line">propius centrum pressiones habuerit, non pote|rit onus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">elevare, nisi quemadmodum supra scriptum est examinatio</div> -<div class="line">vectis longitudinis per capitis deductiones fuerit facta. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para649">4</span> Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare.</div> -<div class="line">cum enim ansa propius caput unde lancula</div> -<div class="line">pendet, | ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">alteram partem scapi, per puncta vagando quo longius</div> -<div class="line">aut etiam ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">amplissimam pensionem parem perficit per scapi</div> -<div class="line">librationem examinatio. ita longius ab centro recedens</div> -<div class="line">inbecillior aequipondii | brevitas maiorem vim ponderis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">momento deducens sine vehementia molliter ab imo sursum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para650">5</span> versum egredi cogit, quem|admodum etiam navis onerariae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt254" id="pagenum-alt254">254</a></span></div> -<div class="line">maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, qui <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">οιαξ a Graecis appellatur, una manu momento per centrum</div> -<div class="line">pressionibus ratione artis agitans, versat eam amplissimis</div> -<div class="line">et inmanibus mercis et penus pon|deribus oneratam. <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ferreis <i>S et</i> (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>2 extollitur <i>x</i>.</p> - -<p>5 id: in <i>x</i>.</p> - -<p>6 exercitatum <i>x</i>.</p> - -<p>7 hypomocliū <i>x</i>.</p> - -<p>8 propius <i>GS</i>: proprius -<i>H</i>.</p> - -<p>9 exanimatio <i>H</i>.</p> - -<p>10 per caput neque ductionibus <i>x</i>.</p> - -<p>12 lancula <i>H</i>: lanuncula <i>S</i>, lingula <i>G</i>.</p> - -<p>13 ibi: ubi <i>x</i>.</p> - -<p>15 paulo -&(et <i>G</i>)iā pari <i>x</i>.</p> - -<p>16 p. parte perfe(i <i>G</i>)cit <i>x</i>.</p> - -<p>17 l. & -examinatio longius abcentro recedens. ita in(m <i>SG<sup>c</sup></i>)becilliora -e(ę <i>GS</i>)quipondii <i>x</i>.</p> - -<p>19 abimo sursū <i>G</i> (susū <i>G<sup>c</sup></i>): abimos usū -<i>HS</i>.</p> - -<p>20 cogit futurum. Q. (<i>sic</i>) <i>x</i>. | navis <i>HG<sup>c</sup></i>: naves <i>H<sup>c</sup>SG</i>. | -onerari (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>21 quinoxagraecis <i>H</i>, qui noxa grecis -<i>G</i>, qui nox agrecis <i>S</i> (quę nox agrecis <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 pressionibus -ratione: ratione pre(ae <i>H</i>)ssionibus <i>x</i>.</p> - -<p>24 pinus <i>x</i>.</p> - -<p>25 mediā -ali <i>H</i>, media mali <i>GS</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_251" id="Page_251">[251]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius251">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">cum autem in summo cacumine antemnae subductae sunt,</div> -<div class="line">tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime</div> -<div class="line">calcem mali, quod est loco centri, sed in summo lon|gius <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para651">6</span> ab eo progressa recipiunt in se vela ventum. itaque uti</div> -<div class="line">vectis sub onere subiectus si per medium premitur, durior <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">est neque incumbit, cum autem caput eius summum</div> -<div class="line">deducitur, faciliter onus extollit, similiter vela cum sunt</div> -<div class="line">per medium temperata, minorem habent virtutem, quae</div> -<div class="line">autem | in capite mali summo conlocantur discedentia <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">cacuminis vehementius cogunt progredi navem. etiam</div> -<div class="line">remi circa scalmos strophis religati cum manibus inpelluntur</div> -<div class="line">et reducuntur, extremis progredientibus a centro</div> -<div class="line">palmis maris undis spu|mati inpulsu vehementi protrudunt <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para652">7</span> porrectam navem, secante prora liquoris raritatem. onerum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">vero maxima pondera cum feruntur a phalangariis hexaphoris</div> -<div class="line">et tetraphoris, examinantur per ipsa media centra</div> -<div class="line">phalangarum, uti diviso oneris solido pondere certa quadam</div> -<div class="line">divisionis ratione aequas | partes collis singuli ferant <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">operarii. mediae enim partes phalangarum quibus lora <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">tetraphororum invehuntur clavis sunt finitae, ne labantur</div> -<div class="line">in unam partem. cum enim extra | finem centri promoventur, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt255" id="pagenum-alt255">255</a></span></div> -<div class="line">premunt eum locum ad quem propius accesserunt,</div> -<div class="line">quemadmodum in statera pondus, cum examine progreditur</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para653">8</span> ad fines ponderationum. eadem ratione iumenta, cum iuga <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">eorum subiugiis loris per medium tem|perantur, aequaliter <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">trahunt onera. cum autem inpares sunt eorum virtutes</div> -<div class="line">et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto fit</div> -<div class="line">una pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur iumento.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 ab: & (et <i>G</i>) ab <i>x</i>. | in se velamentū <i>x</i>.</p> - -<p>12 strophis <i>x</i> -(struppis <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>14 palmis: parmis <i>x</i>. | spumā inpulsu <i>x</i>.</p> - -<p>16 exaphoris &(et <i>G</i>)raphoris <i>x</i>.</p> - -<p>18 uti indiviso <i>x</i>.</p> - -<p>19 partes <i>G</i>: -tis <i>HS</i>.</p> - -<p>20 mediae enim <i>G<sup>c</sup></i>: media enim <i>x</i>. | lorat‿et‿raphororū -<i>G<sup>c</sup></i> (= <i>HS</i>).</p> - -<p>21 nec labuntur <i>x</i>.</p> - -<p>23 propius <i>GS<sup>c</sup></i>: -proprius <i>HS</i>.</p> - -<p>26 subiugiorum l. <i>x</i> (<i>cf. Cato 63. 135</i>).</p> - -<p>29 inbecillior -<i>x</i> (-ori <i>G<sup>c</sup> = Pvlc</i>). | auxiliatꝰ <i>H</i> (-tuſ <i>LPvl</i>, -toſ <i>ch</i>, --tur <i>GS</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_252" id="Page_252">[252]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius252">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">ita in phalangis et iugis cum in medio lora non sunt</div> -<div class="line">conlocata sed in una parte, qua progreditur lorum ab</div> -<div class="line">| medio unam breviorum alteram efficit partem longiorem. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ea ratione si per id centrum, quo loci perductum est</div> -<div class="line">lorum, utraque capita circumagentur, longior pars ampliorem <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para654">9</span> brevior minorem aget circinationem. quemadmodum</div> -<div class="line">vero minores rotae duriores et difficiliores habent motus,</div> -<div class="line">sic pha|langae et iuga in quibus partibus habent minora <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">a centro ad capita intervalla, premunt duriter colla, qua</div> -<div class="line">autem longiora habent ab eodem centro spatia, levant <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">oneribus et trahentes et ferentes. cum haec ita ad centrum</div> -<div class="line">porrectionibus et circinationibus recipiant motus,</div> -<div class="line">tunc vero etiam plostra | raedae tympana molae cocleae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">scorpiones ballistae prela ceteraeque machinae isdem rationibus</div> -<div class="line">per porrectum centrum et rotationem circini versando <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">faciunt ad propositum effectus.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para655">IV</span> Nunc de organis quae ad hauriendam aquam inventa</div> -<div class="line">| sunt quemadmodum variis generibus comparentur exponam, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">| et primum dicam de tympano. id autem non <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt256" id="pagenum-alt256">256</a></span></div> -<div class="line">alte tollit aquam sed exhaurit expeditissime multitudinem <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">magnam. ad tornum aut circinum fabricatur ＜axis,＞ capitibus</div> -<div class="line">lamna ferratis, habens in medio circa se tympanum</div> -<div class="line">ex tabulis inter | se coagmentatis. conlocatur in stipitibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">habentibus in se sub capita axis ferreas lamnas. in eius</div> -<div class="line">tympani cavo interponuntur octo tabulae transversae tangentes <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">axem et extremam tympani circumitionem, quae</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 progredit <i>HS<sup>c</sup></i>, -tur (<i>ante ras.!</i>) <i>S et</i> (-t᷑) <i>G</i>. | admedio -<i>H et</i> (<i>ante ras.</i>) <i>S</i>: amedio <i>S<sup>c</sup> G</i>.</p> - -<p>3 alteram <i>G</i>: <i>om. HS</i>.</p> - -<p>5 circumagentes <i>HG</i>, -gantes <i>S</i>.</p> - -<p>6 agit <i>x</i>.</p> - -<p>7 rotae: notae -(-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>8 minora centro <i>x</i>.</p> - -<p>9 collaq⁊ (= que) autem <i>x</i>.</p> - -<p>11 o. extrahentes <i>x</i>.</p> - -<p>12 reciperent <i>x</i>. | motos <i>H</i>.</p> - -<p>13 tunc -vero etiam plostra (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>ubi</i> etiam <i>errore om. Schn.</i>) | molae -(<i>p. 245, 25</i>): rotae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 machinae isdem <i>H</i>: machinę -eisdem <i>GS</i>.</p> - -<p>15 versando (<i>L<sup>c</sup> ut p. 252, 22</i>): versan(| <i>H</i>)tu <i>HS(L)</i>, -versantur | tū <i>G</i> (versantum <i>Pvlc</i>).</p> - -<p>21 fabricatus <i>x</i>. | axis -<i>om. x</i>.</p> - -<p>22 lamna <i>HG</i>: lamina <i>S</i>. | se <i>om. G</i> (<i>non HS</i>).</p> - -<p>24 capite <i>P</i> (<i>vlc</i>). | lamminas <i>HG</i>, laminas <i>S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_253" id="Page_253">[253]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius253">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para656">2</span> dividunt aequalia in tympano spatia. circa frontem eius</div> -<div class="line">figuntur tabulae, relictis | semipedalibus aperturis ad aquam <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">intra concipiendam. item secundum axem columbaria</div> -<div class="line">fiunt excavata in singulis spatiis ex una parte. id autem</div> -<div class="line">cum est navali ratione picatum, hominibus calcantibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">versatur et hauriendo per aperturas quae sunt in frontibus</div> -<div class="line">tympani reddit per columbaria se|cundum axem supposito <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">labro ligneo habente una secum coniunctum canalem. ita</div> -<div class="line">hortis ad inrigandum vel ad salinas ad temperandum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para657">3</span> praebetur aquae multitudo. cum autem altius extollendum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">erit, eadem ratio commutabitur sic. rota fiet circum axem</div> -<div class="line">ea magnitudine ut ad altitudinem quae | opus fuerit convenire <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">possit. circum extremum latus rotae figentur modioli</div> -<div class="line">quadrati pice et cera solidati. ita cum rota a calcantibus</div> -<div class="line">versabitur, modioli pleni ad summum elati rursus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ad imum revertentes infundent in castellum ipsi per se</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para658">4</span> quod extulerint. sin autem magis altis locis erit prae|bendum, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">in eiusdem rotae axe involuta duplex ferrea</div> -<div class="line">catena demissaque ad imum libramentum conlocabitur,</div> -<div class="line">habens situ|los pendentes aereos congiales. ita versatio <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt257" id="pagenum-alt257">257</a></span></div> -<div class="line">rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in summum, <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">qui ＜cum＞ super axem pervehuntur, cogentur inverti</div> -<div class="line">et infundere in castellum aquae quod extulerint.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para659">V</span> | Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quibus supra scriptum est. circa earum frontes adfiguntur <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">pinnae, quae cum percutiuntur ab impetu fluminis, cogunt</div> -<div class="line">progredientes versari rotam, et ita modiolis haurientes et</div> -<div class="line">in summum referentes sine operarum calcatura ipsius fluminis</div> -<div class="line">| inpulsu versatae praestant quod opus est ad usum. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para660">2</span> Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 ęqualia <i>GS<sup>c</sup></i>: ae(ę <i>S</i>)quali <i>HS</i>.</p> - -<p>7 reddit & (et <i>G</i>) p. <i>x</i>.</p> - -<p>11 commu(i <i>S</i>)nicabitur <i>x</i>.</p> - -<p>12 ea: eadē <i>x</i>. | ad <i>om. G</i> (<i>non HS</i>).</p> - -<p>15 elati: &lati <i>HS</i>, adlati <i>G</i> (allati <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>17 extul(l <i>H</i>)erint -<i>HS</i>: -runt <i>G</i>. | altis: aliis <i>x</i>.</p> - -<p>18 involuta <i>HS</i>: voluta <i>G</i>.</p> - -<p>22 cum <i>om. x</i>.</p> - -<p>24 eiusdē (eiꝰ| dē <i>H</i>) <i>x</i> (iisdē <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>25 suꝑ <i>G</i>.</p> - -<p>26 ab impetu foraminis fluminis (<i>sic sine corr.</i>) <i>S</i>.</p> - -<p>27 haurientes -<i>G</i>: -tis <i>HS</i>.</p> - -<p>30 hydraulae (<i>HG</i>, ydraulę <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_254" id="Page_254">[254]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius254">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">eadem sunt omnia praeterquam quod in uno capite axis</div> -<div class="line">tympanum dentatum est inclusum. id autem ad perpendiculum</div> -<div class="line">conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter.</div> -<div class="line">| secundum id tympanum maius ＜minus＞ item dentatum <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">planum est conlocatum, quo continetur ita dentes tympani <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">eius quod est in axe inclusum inpellendo dentes</div> -<div class="line">tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. in qua</div> -<div class="line">machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum</div> -<div class="line">et eadem versatione | subigitur farina. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para661">VI</span> Est autem etiam cocleae ratio quae magnam vim haurit <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">aquae sed non tam alte tollit quam rota. eius autem ratio</div> -<div class="line">sic expeditur. tignum sumitur, cuius tigni quanta ratiocinatur</div> -<div class="line">pedum longitudo, tanta digitorum expeditur crassi|tudo. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">id ad circinum rotundatur. in capitibus circino</div> -<div class="line">dividentur circumitiones eorum tetrantibus et octantibus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in | partes octo, eaeque lineae ita conlocentur ut plano <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt258" id="pagenum-alt258">258</a></span></div> -<div class="line">posito tigno utriusque capitis ad libellam lineae inter se</div> -<div class="line">respondeant et quam magna pars sit octava circinationis</div> -<div class="line">tigni, tam magna spatia decidantur in longitudinem. item</div> -<div class="line">tigno plano | conlocato lineae ab capite ad alterum caput <span class="linenum">20 (5)</span></div> -<div class="line">perducantur ad libellam convenientes. sic et in rotundatione</div> -<div class="line">et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo loci</div> -<div class="line">describuntur lineae quae sunt in longitudine, sectantes</div> -<div class="line">facient decussationes et in decussationibus finita puncta.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para662">2</span> his ita emendate descriptis | sumitur salignea tenuis aut <span class="linenum">25 (10)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 est: & (et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 t. maius item (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>suppl.</i> minus).</p> - -<p>5 continetur(. <i>S</i>) ita dentes <i>x</i>. <i>cf. p. 263. 265</i>. <i>lacunam sic -explevit Jocundus</i> quo continetur axis habens in summo capite -subscudem ferream, qua mola continetur. | tympani eius (<i>sic</i>) <i>x</i>: -eius tympani <i>edd.</i></p> - -<p>7 plane <i>x</i>. | molarū <i>S</i> (= <i>L<sup>c</sup></i>): malarum -<i>HG</i>.</p> - -<p>8 infunibulū <i>x</i>.</p> - -<p>12 quanta ratur (ratus <i>S</i>) p. <i>x</i>.</p> - -<p>16 partes: pedes <i>x</i>.</p> - -<p>17 utriusque—[crassitudo (<i>p. 267, 21</i>) <i>om.</i> -(<i>post init. f. 144<sup>a</sup></i>) <i>S</i>. <i>quae sunt circa 5¼ foliorum codicis H -a f. 148<sup>a</sup> fin.—153<sup>b</sup> med.</i> (= <i>ed. meae versuum 240</i>).</p> - -<p>16 (<i>item 21</i>) -adlibellū (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>18 octavae (-ę <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 dicidantur -<i>H</i>: dividantur <i>G</i> (<i>ubi i. m. G<sup>c</sup></i> ī aꝉ dicidant᷑).</p> - -<p>22 quo <i>G</i>: -quod <i>H</i>.</p> - -<p>23 spectantes <i>x</i>.</p> - -<p>24 decusationes <i>x</i> (<i>item 9. 14. 20 -nisi quod 14</i> decuss. <i>G</i>).</p> - -<p>25 aut <i>G</i>: ut <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_255" id="Page_255">[255]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius255">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur in</div> -<div class="line">primo decussis puncto. deinde traicitur oblique ad insequentes</div> -<div class="line">longitudinis et circumitionis decusses, item ex ordine</div> -<div class="line">progrediens singula puncta praetereundo et circum</div> -<div class="line">involvendo conlocatur in singulis decus|sationibus, et ita <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in</div> -<div class="line">octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. eo</div> -<div class="line">modo quantum progreditur oblique spatii et per octo</div> -<div class="line">puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum</div> -<div class="line">punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">| et rotunditatis singulis decussationibus oblique fixae regulae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para663">3</span> canales et iustam cocleae naturalemque imitationem. ita</div> -<div class="line">per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice</div> -<div class="line">liquida, et exaggerantur ad id uti longitudinis octava pars <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">fiat summa cras|situdo. supra eas circumdantur et figuntur <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">tabulae quae | pertegant eam involutionem. tunc eae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt259" id="pagenum-alt259">259</a></span></div> -<div class="line">tabulae pice saturantur et lamminis ferreis conligantur,</div> -<div class="line">ut ab aquae vi ne dissolvantur. capita tigni ferrea. dextra</div> -<div class="line">autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">utraque parte haben|tia transversaria confixa. in his foramina <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ferrea sunt inclusa inque ea inducuntur styli, et ita</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para664">4</span> cocleae hominibus calcantibus faciunt versationes. erectio</div> -<div class="line">autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda uti quemadmodum</div> -<div class="line">Pythagoricum trigonum orthogonium describitur, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sic id habeat respon|sum, id est uti dividatur longitudo <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in partes <span class="smcapuc">V</span>, earum trium extollatur caput cocleae, ita erit</div> -<div class="line">ab perpendiculo ad imas nares spatium earum partium <span class="smcapuc">IIII</span>.</div> -<div class="line">qua ratione autem oporteat id esse, in extremo libro eius</div> -<div class="line">forma descripta est in ipso tempore. <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 iuncta (<i>ante ras.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>2 decusis <i>x</i>.</p> - -<p>3 longitudines et -circumitiones decusis (decussis <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 singuli <i>x</i>. | puncto -<i>G</i>.</p> - -<p>7 inprima qua p. <i>G</i> (<i>sed G<sup>c</sup> i. m.</i> ī aꝉ in qua prima = <i>H</i>). | -est eius (<i>sic</i>) <i>x</i>: eius est <i>edd.</i></p> - -<p>8 spatiū & (et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>9 tantundē -& (et <i>G</i>) long. (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 ferr&(et. <i>G</i>) dextra <i>x</i>.</p> - -<p>22 styli (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>sed p. 167, 1</i> stilis <i>x</i>).</p> - -<p>28 adꝑpendiculū <i>x</i>. | -naris <i>x</i>. | earū (| <i>H</i>) pedes <span class="smcapuc">.IIII.</span> <i>x</i>.</p> - -<p>30 in ipso tempore (<i>sic</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_256" id="Page_256">[256]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius256">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Quae de materia fiunt organa ad hauriendam aquam <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus recipientia</div> -<div class="line">praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para665">VII</span> notiora quam apertissime potui perscripsi. insequitur nunc</div> -<div class="line">de Ctesibica machina, quae in altitudinem aquam edu|cit <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">monstrare. ea fit ex aere, cuius in radicibus modioli fiunt</div> -<div class="line">gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae figura</div> -<div class="line">similiter cohaerentes, in medium catinum concurrentes. in</div> -<div class="line">quo catino fiunt asses in superioribus naribus fistularum</div> -<div class="line">coagmentatione subtili conlocati, qui | praeobturantes <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">foramina narium non patiuntur ＜redire＞ quod spiritu in catinum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para666">2</span> est expressum. supra catinum paenula ut infundibulum</div> -<div class="line">inversum est attemperata et per fibulam | cum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt260" id="pagenum-alt260">260</a></span></div> -<div class="line">catino cuneo traiecto continetur, ne vis inflationis aquae</div> -<div class="line">eam cogat elevari. insuper fistula, quae tuba dicitur, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">coagmentata in altitudine fit erecta. modioli autem habent</div> -<div class="line">infra nares inferiores fistularum asses interpositos supra</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para667">3</span> foramina | eorum quae sunt in fundis. ita de supernis <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in modiolis emboli masculi torno politi et oleo subacti</div> -<div class="line">conclusique regulis et vectibus commoliuntur qui erit aer <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ibi cum aqua, et assibus obturantibus foramina cogentes</div> -<div class="line">trudunt inflando pressionibus per fistularum nares aquam</div> -<div class="line">in catinum, e quo re|cipiens paenula spiritus exprimit per <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello</div> -<div class="line">conlocato ad saliendum aqua subministratur. <span class="linenum">25</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para668">4</span> Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita,</div> -<div class="line">sed etiam plures et variis generibus ab eo liquoris</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 adinfinitas <i>x</i>.</p> - -<p>4 perscripta sunt inillo tempore. Insequitur -<i>x</i> (<i>cf. v. 13</i>).</p> - -<p>5 decte sibica <i>a. c. G</i> (<i>ut a. c. L, in P sic</i> -<span class="split"><span class="top">depte</span><span class="bottom">decte</span></span> sibi camachina <i>unde v</i> <span class="split"><span class="top">clepte</span><span class="bottom">decte</span></span> sibi c.).</p> - -<p>6 fit: sit <i>x</i>.</p> - -<p>7 gememelli <i>x</i> (gemelli <i>G<sup>c</sup> = LP</i>). | h. f. furcillae sunt figura -<i>x</i>.</p> - -<p>9 fiant <i>x</i>.</p> - -<p>10 prae(p̄ <i>G</i>)obdurantes <i>x</i>. | foraminariū <i>H</i>.</p> - -<p>11 non patiuntur quod spiritus (qđ s̅p̅s̅ <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>12 infudibulū -<i>x</i>.</p> - -<p>15 elevare <i>x</i>.</p> - -<p>16 altitudinē <i>G</i>.</p> - -<p>20 conmoluntur qui erit -aer. ibi cum aqua assibus obdurantibus <i>x</i>.</p> - -<p>21 cogent (. <i>G</i>) -extrudent <i>x</i>.</p> - -<p>24 interiore <i>x</i>.</p> - -<p>25 sumministratur (<i>hic</i>) <i>x</i> -(= <i>HLPvlchG</i>).</p> - -<p>26 & hesibi <i>H</i> (et hesibi <i>L</i>, &hesibi <i>P</i>), et -hę sibi <i>G</i> (<i>uno verbo</i> hęſıbı <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>27 liquore <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_257" id="Page_257">[257]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius257">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">pressionibus | coacto spiritu efferre ab natura mutuatos effectus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ostenduntur, uti merularum aquae motu voces atque angobatae</div> -<div class="line">bibentiaque et eadem moventia sigilla, ceteraque</div> -<div class="line">quae delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para669">5</span> e quibus quae maxime utilia et necessaria iudicavi <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">selegi, et in priore | volumine de horologiis, in hoc <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">de expressionibus aquae dicendum putavi. reliqua quae</div> -<div class="line">non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum voluptatem</div> -<div class="line">qui cupidiores erunt eius subtilitatis ex ipsius Ctesibii</div> -<div class="line">commentariis poterunt invenire. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para670">VIII</span> | De hydraulis autem quas habeant ratiocinationes quam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt261" id="pagenum-alt261">261</a></span></div> -<div class="line">brevissime proximeque attingere potero et scriptura consequi,</div> -<div class="line">non praetermittam. de materia compacta basi, arca</div> -<div class="line">in ea ex aere fabricata conlocatur. supra basim eriguntur</div> -<div class="line">re|gulae dextra ac sinistra scalari forma compactae, quibus <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">includuntur aerei modioli, fundis ambulatilibus ex</div> -<div class="line">torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos</div> -<div class="line">ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque</div> -<div class="line">lanatis involutis. item in summa planitia foramina circiter</div> -<div class="line">digitorum | ternum. quibus foraminibus proxime in <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">verticulis conlocati aerei delphini pendentia habent catenis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para671">2</span> cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata. intra</div> -<div class="line">arcam, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum</div> -<div class="line">inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum</div> -<div class="line">ternum suppositi, librant | spatium ima inter labra pnigeos <span class="linenum">25 (15)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 coactae (-te <i>G</i>) spiritus <i>x</i>.</p> - -<p>2 ostendentur <i>x</i>. | merularūque -(<i>H</i>, -rū quae <i>G</i>) motu <i>x</i>. | vocis <i>G</i>. | angubatae <i>H</i>, angabatę -<i>G</i>.</p> - -<p>3 bibentiaque & (et <i>G</i>) eadem movent (| <i>H</i>) ea s. <i>x</i>.</p> - -<p>5 iudicauis (-bis <i>G</i>) elegi <i>x</i>.</p> - -<p>8 voluntatem <i>x</i>.</p> - -<p>9 ethesibi (<i>sic</i>) -<i>H</i> (<i>L</i>, &hesibi <i>P</i>), et hęs ibi <i>G</i>.</p> - -<p>11 hydraulicis <i>x</i>.</p> - -<p>13 arca -<i>G</i>: aerea <i>H(G<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>15 scalar<span class="split"><span class="top">ū</span><span class="bottom">ı̣</span></span> form<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">ę</span></span> <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>16 modu(o <i>G</i>)li fundulis -<i>x</i>.</p> - -<p>18 angones <i>x</i>.</p> - -<p>19 involutos <i>x</i>.</p> - -<p>21 dulpini <i>x</i>.</p> - -<p>22 cymbali <i>x</i>. | modiorū <i>x</i>.</p> - -<p>23 aram quo (<i>G</i>, quod <i>H</i>) l. <i>x</i>. | -inest inidge | nus <i>H</i>, inē . inid genus <i>G</i>.</p> - -<p>24 quem (quē <i>G</i>) suꝑ t. <i>x</i>.</p> - -<p>25 imum una inter l. phiga eos (phigaeos <i>H<sup>c</sup></i>) & (et <i>G</i>) -arae (-ę <i>G</i>) <i>x</i> (<i>ubi</i> imum una <i>recte est Schneidero pro duplici -lectione in ipso textu iuxta posita</i> imum vel una <i>pro</i> ima. -<i>cf. p. 8, 4</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_258" id="Page_258">[258]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius258">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et arcae fundum. supra autem cerviculam eius coagmentata</div> -<div class="line">arcula sustinet caput machinae, qui graece κανων</div> -<div class="line">μουϲικοϲ appellatur. in cuius longitudine canales, si tetrachordos</div> -<div class="line">est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octachordos,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para672">3</span> octo. singulis autem ca|nalibus singula epitonia <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">sunt inclusa, manubriis ferreis conlocatis. quae manubria</div> -<div class="line">cum torquentur, ex arca patefa|ciunt nares in canales. ex <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt262" id="pagenum-alt262">262</a></span></div> -<div class="line">canalibus autem canon habet ordinata in transverso foramina</div> -<div class="line">respondentia naribus quae sunt in tabula summa,</div> -<div class="line">quae tabula graece πιναξ dicitur. inter tabulam et canona <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">regulae sunt interpositae ad eundem mo|dum foratae <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">et oleo subactae ut faciliter inpellantur et rursus introrsus</div> -<div class="line">reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque appellantur.</div> -<div class="line">quarum itus et reditus alias obturat alias aperit</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para673">4</span> terebrationes. haec regulae habent ferrea choragia fixa et <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">iuncta cum pinnis, quarum pinnarum tactus | motiones <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">efficit regularum continenter. supra tabulae foramina, qua</div> -<div class="line">ex canalibus habent egressum spiritus, sunt anuli adglutinati,</div> -<div class="line">quibus lingulae omnium includuntur organorum.</div> -<div class="line">e modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">pnigeos cervicibus pertinentesque ad nares quae sunt in</div> -<div class="line">arcula. in | quibus asses sunt ex torno subacti et ibi <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">conlocati, qui cum recepit arcula animam, spiritum non</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para674">5</span> patientur obturantes foramina rursus redire. ita cum</div> -<div class="line">vectes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ad imum delphinique qui sunt in verticulis inclusi, calantes</div> -<div class="line">in eos cymbala, aere implent | spatia modiolorum, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">atque ancones extollentes fundos intra modiolos vehementi</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 cervicula <i>x</i>.</p> - -<p>2 quae g. canon musicus <i>x</i>.</p> - -<p>3 l. si canalis -(sicanales <i>H</i>) tetrachordos <i>x</i>.</p> - -<p>4 exachordos … octochordos -<i>x</i>.</p> - -<p>5 octo. Canalib; autē singulis s. <i>G</i>. | singulae⃓ (e <i>sic del.</i>) -<i>H<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>6 con(col <i>G</i>)locata <i>x</i>.</p> - -<p>10 pinax <i>x</i>.</p> - -<p>12 ex oleo <i>x</i>.</p> - -<p>14 operit <i>x</i>.</p> - -<p>15 haec <i>H</i>: hae <i>G</i>. | choragia (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>fort.</i> -χαράκια).</p> - -<p>17 continentur (-t᷑) <i>x</i>. | tabulam <i>x</i>. | quae (quę <i>G</i>) -ex <i>x</i>.</p> - -<p>20 coniunctae (coniuntę <i>G</i>) ligneis ce(i <i>H</i>)rvicibus <i>x</i>.</p> - -<p>23 recipit <i>x</i>.</p> - -<p>24 patiet(& <i>H</i>)ur <i>x</i>.</p> - -<p>25 deducuntur (-t᷑ <i>H</i>, -t᷑ <i>G</i>) -<i>x</i>.</p> - -<p>26 calcantes <i>G</i>.</p> - -<p>27 cymbaliare implent <i>x</i>.</p> - -<p>28 modiolus -v. pulsos (<i>ante corr.</i>) <i>H</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_259" id="Page_259">[259]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius259">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">pulsus crebritate et obturantes foramina cymbalis superiora,</div> -<div class="line">aera qui est ibi inclusus pressionibus coactum in fistulas</div> -<div class="line">cogunt, per quas in pnigea concurrit et per eius cervices</div> -<div class="line">in arculam. motione vero vectium vehemen|tiore spiritus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">frequens compressus epitoniorum aperturis influit et replet <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para675">6</span> anima canales. itaque cum pinnae manibus tactae propellunt</div> -<div class="line">et reducunt continenter regulas alternis | obturando <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt263" id="pagenum-alt263">263</a></span></div> -<div class="line">foramina alternis aperiundo, e musicis artibus multiplicibus</div> -<div class="line">modulorum varietatibus sonantes excitant voces.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quantum potui niti ut obscura res per scripturam <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">dilucide pronuntiaretur contendi, sed haec non est facilis</div> -<div class="line">ratio | neque omnibus expedita ad intellegendum praeter <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">eos qui in his generibus habent exercitationem. quodsi</div> -<div class="line">qui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam rem cognoscet</div> -<div class="line">profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata. <span class="linenum">15</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para676">IX</span> Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non</div> -<div class="line">| inutilem sed summa sollertia a maioribus traditam, qua <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in via raeda sedentes vel mari navigantes scire possimus</div> -<div class="line">quot milia numero itineris fecerimus. hoc autem erit sic.</div> -<div class="line">rotae quae erunt in raeda sint latae per mediam diametron <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">pedum quaternum et sextantis, ut cum finitum</div> -<div class="line">locum habeat in se rota ab eoque | incipiat progrediens in <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">solo viae facere versationem, perveniendo ad eam finitionem</div> -<div class="line">a qua coeperit versari certum modum spatii habeat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para677">2</span> peractum pedum <span class="smcapuc">XII S</span>. his ita praeparatis tunc in rotae <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">modiolo ad partem interiorem tympanum stabiliter includatur</div> -<div class="line">habens extra frontem suae rotundationis | extantem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae loculamentum</div> -<div class="line">firmiter figatur habens tympanum versatile in</div> -<div class="line">cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tympani <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>2 ibi clusus <i>x</i>.</p> - -<p>3 ꝑquas inlignea <i>x</i>.</p> - -<p>4 arcam <i>x</i> (<i>corr. Buttmann</i>). -| vehementiores <i>x</i>.</p> - -<p>6 animae (-ę <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>7 opturant (obdurant -<i>G</i>) f. <i>x</i>.</p> - -<p>8 aperiendo <i>G</i>.</p> - -<p>11 delucide <i>x</i>.</p> - -<p>14 ex: et (<i>ante -corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>19 quod <i>x</i>.</p> - -<p>20 erunt (<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i> (<i>non E</i>). | -medium diametrū <i>x</i>.</p> - -<p>21 pedū quaternū & (et <i>EG</i>) sextantes -(-te <i>E<sup>c</sup></i>) <i>x</i> (<i>ubi</i> et sext. <i>deleverat Schn. cum Perr. etc.</i>).</p> - -<p>25 pedes -<span class="smcapuc">.XII</span> (<span class="smcapuc">XV</span> <i>E</i>) <span class="smcapuc">.S.</span> <i>x</i>. | 26 inferiorē <i>x</i>.</p> - -<p>29 versatilem (-ē <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_260" id="Page_260">[260]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius260">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero</div> -<div class="line">quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris.</div> -<div class="line">| praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para678">3</span> prominens extra dentes. super autem ＜tympanum＞</div> -<div class="line">planum | eadem ratione dentatum inclusum in altero loculamento <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt264" id="pagenum-alt264">264</a></span></div> -<div class="line">conlocetur, convenientibus dentibus denticulo qui <span class="linenum">6</span></div> -<div class="line">in secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano</div> -<div class="line">foramina fiant quantum diurni itineris miliariorum numero</div> -<div class="line">raeda possit | exire. minus plusve rem nihil inpedit. et <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in his foraminibus omnibus calculi rotundi conlocentur, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat</div> -<div class="line">foramen unum habens canaliculum, qua calculi qui in eo</div> -<div class="line">tympano inpositi fuerint, cum ad eum locum venerint, in</div> -<div class="line">raedae capsum et vas aeneum | quod erit suppositum singuli <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para679">4</span> cadere possint. ita cum rota progrediens secum agat <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">tympanum imum et denticulum eius singulis versationibus</div> -<div class="line">tympani superioris denticulos inpulsu cogat praeterire,</div> -<div class="line">efficiet ut cum <span class="smcapuc">CCCC</span> imum versatum fuerit, superius tympanum</div> -<div class="line">semel circumagatur et denticulus qui est | ad latus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">eius fixus unum denticulum tympani plani producat. cum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ergo <span class="smcapuc">CCCC</span> versationibus imi tympani semel superius versabitur,</div> -<div class="line">progressus efficiet spatia pedum milia quinque</div> -<div class="line">id est passus mille. ex eo quot calculi deciderint, sonando</div> -<div class="line">singula milia exisse monebunt. numerus vero calculorum</div> -<div class="line">| ex imo collectus summa diurni ＜itineris＞ miliariorum <span class="linenum">25 (20)</span></div> -<div class="line">numerum indicabit.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para680">5</span> Navigationis vero similiter paucis rebus commutatis</div> -<div class="line">eaedem rationes efficiuntur. namque traicitur per latera</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 frontem (-ē <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>2 denticulos <i>x</i>.</p> - -<p>4 super autem -planum <i>x</i>.</p> - -<p>5 in alterū loculamentū <i>H</i>.</p> - -<p>8 diuturni <i>x</i>.</p> - -<p>9 cum -rae(ę <i>G</i>, -e <i>E</i>)dae (redaẹ̇ <i>G<sup>c</sup></i>) possit exire <i>x</i>.</p> - -<p>10 & (<i>H</i>) <i>om. EG</i>.</p> - -<p>11 est <i>om. E</i> (sive ıd l. foramen ē. fiat <i>sic G, non E</i>).</p> - -<p>14 singula <i>EG</i>.</p> - -<p>17 tympanis <i>E et</i> (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>. | denticulas -<i>E et</i> (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>18 ut <i>om. x</i>. | <span class="smcapuc">CCCC</span> (<i>sic infra x</i>): ecce -(<i>hic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>19 circumagitur <i>x</i>.</p> - -<p>21 v. intympani <i>EG</i>. | simul <i>x</i> -(semel <i>L</i>).</p> - -<p>23 quod <i>x</i>.</p> - -<p>25 ex uno <i>x</i>. | summa (-ā <i>G<sup>c</sup></i>) diurni m. -<i>x</i>.</p> - -<p>27 navigationibus (-b;) <i>x</i>.</p> - -<p>28 eadem ratione <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_261" id="Page_261">[261]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius261">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">parietum axis habens extra navem prominentia capita, in</div> -<div class="line">quae | includuntur rotae diametro pedum quaternum et <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sextantis | habentes circa frontes adfixas pinnas aquam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt265" id="pagenum-alt265">265</a></span></div> -<div class="line">tangentes. item medius axis in media navi ＜habet＞ tympanum</div> -<div class="line">cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatem. <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum</div> -<div class="line">in se tympanum, perae|quatis dentibus <span class="smcapuc">CCCC</span> convenientibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">denticulo tympani quod est in axe inclusum, praeterea</div> -<div class="line">ad latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para681">6</span> dentem unum. insuper in altero loculamento cum eo confixo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">inclusum tympanum planum ad eundem modum dentatum,</div> -<div class="line">convenientibus dentibus denticulo | qui est ad latus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">fixus tympano quod est in cultro conlocatum, ita ut eos</div> -<div class="line">dentes qui sunt plani tympani singulis versationibus singulos</div> -<div class="line">dens inpellendo in orbem planum tympanum verset. <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in plano autem tympano foramina fiant, in quibus foraminibus</div> -<div class="line">conlocabuntur calculi rotundi. in theca | eius <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">tympani, sive loculamentum est, unum foramen excavetur</div> -<div class="line">habens canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para682">7</span> cum ceciderit in vas aereum sonitu significet. ita navis <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">cum habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu,</div> -<div class="line">pinnae quae erunt in rotis tangentes aquam adversam</div> -<div class="line">vehementi | retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas, eae <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">autem involvendo se agent axem, axis vero tympanum,</div> -<div class="line">cuius dens circumactus singulis versationibus singulos secundi <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">tympani dentes inpellendo modicas efficit circumitiones.</div> -<div class="line">ita cum <span class="smcapuc">CCCC</span> ab pinnis rotae fuerint versatae,</div> -<div class="line">semel tympanum circum|actum inpellet dente qui est ad <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">latus fixus, plani tympani dentem. igitur circumitio tympani</div> -<div class="line">plani quotienscumque ad foramen perducet calculos, <span class="linenum">30</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 inquae (-quę <i>HG<sup>c</sup></i>, -q⁊ <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 sextantae (-ę <i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 habet <i>om. x</i>.</p> - -<p>10 dentem (<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i> (<i>non E</i>).</p> - -<p>12 convenientibus: quibus (-b; <i>H</i>) <i>x</i>. | denticulus <i>x</i>.</p> - -<p>13 ita -ut eos: ineos <i>x</i>.</p> - -<p>15 dens: dentes <i>x</i>. | plenum <i>x</i>.</p> - -<p>17 eius -tympano <i>E et</i> (<i>ante corr.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>20 sonitum (-ū <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>26 circuitiones -<i>x</i>.</p> - -<p>29 circuitio <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_262" id="Page_262">[262]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius262">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">emittet per canaliculum. ita et sonitu et numero indicabit</div> -<div class="line">miliaria spatia navigationis.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">| Quae pacatis et sine metu temporibus ad utilitatem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt266" id="pagenum-alt266">266</a></span></div> -<div class="line">et delectationem paranda quemadmodum debeant fieri peregi.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para683">X</span> nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">salutis sunt inventa, id est scorpionum et ballistarum</div> -<div class="line">rationes qui|bus symmetriis comparari possint exponam. <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Omnes proportiones eorum organorum ratiocinantur e</div> -<div class="line">proposita sagittae longitudine quam id organum mittere</div> -<div class="line">debet, eiusque nonae partis fit foraminum in capitulis <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">magnitudo, per quae tenduntur nervi torti qui bracchia</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para684">2</span> continent. ipsa | tum debet eorum foraminum capituli deformari <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">altitudo et latitudo. tabulae quae sunt in summo</div> -<div class="line">et in imo capituli, peritretoe quae vocantur, fiant crassitudine</div> -<div class="line">unius foraminis, latitudine unius et eius dodrantis, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">in extremis foraminis unius et eius <span class="smcapuc">S</span>. parastaticae dextra</div> -<div class="line">ac sinistra praeter cardines altae | foraminum <span class="smcapuc">IIII</span>, crassae <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">foraminis quinum <span class="missing-word-before">cardines</span> foraminis dimidii. a parastatica</div> -<div class="line">ad foramen spatium foraminis <span class="sans">S9</span>, a foramine ad</div> -<div class="line">medianam parastaticam item foraminis <span class="sans">S9</span>. latitudo parastados <span class="linenum">20</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>4 ꝑegi esse futurum. Nunc <i>x</i> (futurum <i>cf. p. 253, 26</i>).</p> - -<p>5 <i>in capp. seqq. 10 et 11 notas numerosque posui quales fere -tradunt codices (HG), non mutato scil. fundamento necessario -emendationis omnis rationabilis, qualem (in: Jahrb. f. class. Phil. -1876 t. <span class="smcapuc">CXIII</span> p. 251-261) lectori praestabit Fridericus Hultsch, -palaeographice quidem non explicatam. puncta sive simplicia -sive in cumulos circulosve composita, ut in codd. Aethiopicis, -quibus notae vel distinguuntur vel supplentur, sicut olim, delevi. -de</i> <span class="sans">Κ</span> <i>vid. Hultsch</i>.</p> - -<p>7 possunt <i>ante corr. H</i>.</p> - -<p>8 proportione (|<i>HG</i>) -eorum <i>x</i>. | ratiocinatorum & prop. <i>x</i>.</p> - -<p>10 fit foraminis <i>x</i>.</p> - -<p>11 ꝑquas <i>x</i>. | nervi torti: e nervo torti funes <i>p. 6, 6. cf. p. 269, 6</i>. | -brachia continere (.| <i>G</i>) ipsum tamen debent <i>x</i>.</p> - -<p>12 deformatur <i>x</i>.</p> - -<p>14 capituli operae (-re <i>G</i>) relique(-q; <i>H</i>, -quę <i>G</i>) v. <i>x</i>.</p> - -<p>15 latitudine <i>G</i>: <i>om. H</i>.</p> - -<p>16 foraminibus unius et eius (& eıꝰ <i>H</i>, -et | eius <i>G</i>) parastatice (parastice <i>G</i>, <i>sed in m. G<sup>c</sup></i> ī aꝉ parastaticę) -<i>x</i>.</p> - -<p>17 cr. foraminum quinum cardinis foraminis dimidia -parastatica ad f. <i>x</i> (<i>ubi</i> ἡμίϲουϲ δὲ καὶ ἔτι ὀγδόου <i>Philo</i>, quincuncis -<i>Hultsch</i>).</p> - -<p>18 (<i>et</i> 19) foraminis <span class="sans">.s̄9̄</span> (<i>H</i>, <span class="sans">s̄.7̄</span> <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 parastados medius <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_263" id="Page_263">[263]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius263">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">mediae unius foraminis et eius <span class="sans">ΤΚ</span>, crassitudo foraminis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para685">3</span> unius. intervallum, ubi sagitta conlocatur | in media <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">parastade, foraminis partis quartae. anguli quattuor, qui</div> -<div class="line">sunt circa, in lateribus et frontibus lamnis ferreis aut</div> -<div class="line">| stylis aereis et clavis configantur. canaliculi, qui graece <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt267" id="pagenum-alt267">267</a></span></div> -<div class="line">ϲυριγξ dicitur, longitudo foraminum <span class="smcapuc">XVIIII</span>. regularum, <span class="linenum">6</span></div> -<div class="line">quas nonnulli bucculas appellant, quae dextra ac sinistra</div> -<div class="line">canalem figuntur, foraminum <span class="smcapuc">XVIIII</span> ＜longitudo,＞ altitudo</div> -<div class="line">foraminis unius | et crassitudo. et adfiguntur regulae duae, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in quas inditur sucula, habentes longitudinem foraminum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">trium, latitudinem dimidii foraminis. crassitudo bucculae</div> -<div class="line">quae adfigitur, et vocitatur scamillum seu quemadmodum</div> -<div class="line">nonnulli loculamentum, securiculatis cardinibus fixa, foraminis</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">I</span>, altitudo foraminis <span class="smcapuc">S‾</span>. | suculae longitudo foraminum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para686">4</span> <span class="missing-word-before">,</span> crassitudo suculae foraminis <span class="smcapuc">VIIII</span>. epitoxitidos <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">longitudo foraminis <span class="smcapuc">S‾</span>, crassitudo ÷. item chelonii. cheles,</div> -<div class="line">sive manucula dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo</div> -<div class="line">et crassitudo <span class="smcapuc">S÷</span> canalis fundi longitudo foraminum <span class="smcapuc">XVI</span>,</div> -<div class="line">crassitudo foraminis <span class="missing-word-before">,</span> altitudo <span class="smcapuc">S÷</span>. | columellae basis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">in solo foraminum <span class="smcapuc">VIII</span>, latitudo in plinthide, in qua statuitur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">columella, foraminis <span class="smcapuc">S.̅.̅</span>, crassitudo <span class="sans">FZ</span>, columellae</div> -<div class="line">longitudo ad cardinem foraminum <span class="smcapuc">XII</span>, latitudo foraminis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/263-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/263-notes.jpg" width="500" height="295" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 & eius | <span class="sans">τΚ</span> <i>H</i>, et eius. <span class="sans">ΤΚ</span> <i>G</i>.</p> - -<p>4 lamnis <i>H</i>: lamminis <i>G</i>.</p> - -<p>5 graece strix <i>x</i>.</p> - -<p>7 bucculas: <i>sic x</i> (<i>etiam G</i>).</p> - -<p>8 <span class="smcapuc">XVIIII.</span> altitudo <i>x</i>.</p> - -<p>10 indit᷑ <i>H</i> = inditur <i>G</i>. | habens <i>x</i>.</p> - -<p>11 dimidium (-ū) f. (<i>item infra v. 19</i>) <i>x</i>. | bucculae (<i>sic HS</i>, -buculę <i>G</i>).</p> - -<p>12 ad(f <i>G</i>)figit᷎ (<i>H</i>, -t᷑ <i>G</i>) vocitatur (-t᷑ <i>G</i>) camillū <i>x</i>.</p> - -<p>13 securi -clatis <i>x</i>. | fixā (<i>H</i>, -am <i>G</i>) <i>x</i>. | <span class="smcapuc sans">.S.̅</span> <i>H</i>, <span class="smcapuc sans">.̅S̅.</span> <i>G</i>.</p> - -<p>14 suculae -(suc|culę <i>G</i>) longitudo ◌ (◌ <i>G</i>) foraminum :: (<i>sic HG</i>) crassitudo -scutulae (-lę <i>G</i>) foraminum <span class="smcapuc">.VIIII.</span> epitoxidos <i>x</i>.</p> - -<p>16 foraminum -<span class="smcapuc sans">.S.̅</span> (= <i>G</i>) crassitudo :— (crassitudo. <i>G</i>) item chelo. -item geloni sive manucla d. <i>x</i>.</p> - -<p>18 crassitudo .<span class="smcapuc sans">S:—</span> (<i>H</i>, | <i>G</i>) -canalis <i>x</i>. | foraminis <span class="smcapuc">.XVI</span> ⊙ (<i>H</i>, | <span class="smcapuc">XVI.</span> <i>G</i>, <i>sed G<sup>c</sup> add. ⊙ supra -p. simpl.</i>) cr. foraminis ◌ (<i>p. circ. om. G, add. G<sup>c</sup></i>) latitudo -.<span class="smcapuc sans">S÷</span></p> - -<p>19 columella & (et <i>G</i>) basis <i>x</i>.</p> - -<p>20 foraminū <span class="smcapuc">.VIII.</span> -(<i>H = G</i>) <i>x</i>. | inplenthidē <i>G</i>.</p> - -<p>21 c. foraminis (| <i>HG</i>) <span class="smcapuc sans">S.̅.̅.̅</span> -crassitudo <span class="sans">.FȤ.</span> (<i>H</i>, <span class="sans">FZ</span> <i>G</i>).</p> - -<p>22 l. ad c. f. <span class="smcapuc">XII</span> ◌ (⁝˙⁝ <i>G</i>). | -l. foraminis <span class="smcapuc sans">S÷</span> (= <i>G</i>) crassitudo <span class="sans">.C̅C̅9</span> (= <i>G</i>) eius c. <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_264" id="Page_264">[264]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius264">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="smcapuc">S÷</span>, crassitudo <span class="sans">CC9</span>. eius capreoli tres, quorum longitudo</div> -<div class="line">foraminum <span class="smcapuc">VIIII</span>, latitudo dimidii foraminis, crassi|tudo <span class="sans">Z</span>. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cardinis longitudo foraminis, columellae capitis longitudo</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para687">5</span> <span class="sans">ISK</span>. antefixi latitudo foraminis <span class="sans">ΑS9</span>, crassitudo <span class="smcapuc">I</span>. posterior</div> -<div class="line">minor columna, quae graece dicitur αντιβαϲιϲ, foraminum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="smcapuc">VIII</span>, latitudo foraminis <span class="sans">SI</span>, crassitudo <span class="sans">FZ</span>. subiectio</div> -<div class="line">foraminum <span class="smcapuc">XII</span>, latitudinis et crassitudinis eiusdem cuius</div> -<div class="line">| minor columna illa. supra minorem columnam chelonium, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">| sive pulvinus dicitur, foraminum <span class="smcapuc">IIS</span> altitudinis <span class="smcapuc">IIS</span> <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt268" id="pagenum-alt268">268</a></span></div> -<div class="line">latitudinis <span class="smcapuc">SI‾</span>. cherolabae scutularum foraminum <span class="smcapuc">II S I</span>, <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">crassitudo foraminis <span class="smcapuc">SII</span>, latitudo <span class="smcapuc">IS</span>. transversariis cum cardinibus</div> -<div class="line">longitudo foraminum <span class="missing-word-before">,</span> latitudo <span class="smcapuc">IS</span> et crassitudo</div> -<div class="line">| bracchii longitudo <span class="smcapuc">IS</span> foraminum <span class="smcapuc">VII</span>, crassitudo ab radice <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">foraminis <span class="smcapuc">FZ</span>, in summo foraminis <span class="smcapuc">CCZ</span>, curvatura foraminis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para688">6</span> <span class="smcapuc">VIII</span>. haec his proportionibus aut adiectionibus aut <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">detractionibus comparantur. nam si capitula altiora quam</div> -<div class="line">erit latitudo facta fuerint, quae anatona dicuntur, de</div> -<div class="line">bracchiis | demetur, ut quo mollior est tonus propter altitudinem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">capituli, bracchii brevitas faciat plagam vehementiorem.</div> -<div class="line">si minus altum capitulum fuerit, quod catatonum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">dicitur, propter vehementiam bracchia paulo longiora</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/264-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/264-notes.jpg" width="500" height="313" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>2 l. d. foraminis ◌ (<i>H</i>, ::· <i>G</i>) crassitudo .L. (<i>H</i>, <span class="sans">.L.</span> <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 c. longitudinis foraminis ◌ <i>x</i>. | c. c. longitudo <span class="sans">.L. S . K.</span> -(K. <i>G</i>) antefixa l. f. Α . <span class="sans">S</span> ◌ 9 crassitudo .L. (.̅L. <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>5 ante -basis <i>x</i>.</p> - -<p>6 <span class="sans">.S.I.</span> crassitudinis <span class="sans">F Z.</span> (<span class="sans">F Ŀ</span> <i>G</i>) subiecto <i>x</i>.</p> - -<p>9 <span class="sans">.II.S</span> ◌ altitudinis <span class="sans">IIS</span> ◌ (<i>circ. p. om. G, add.</i> ⁙ <i>G<sup>c</sup> supra</i> <span class="sans">S</span>) -latitudinis <span class="sans">.S̅I̅ .̅</span> carchebi suc(c <i>G</i>)ularū foraminum <span class="sans">.IIS.I</span> ◌ -(<span class="sans">.II.|SI</span> ⁝⁘ <i>G</i>) crassitudo foraminis <span class="sans">SI͠I</span> ◌ (<span class="sans">S̅I̅I̅⁝:·</span> <i>G</i>) latitudo -<span class="sans">.IS.</span> <i>x</i>.</p> - -<p>12 l. foraminum ◌ latitudo <span class="sans">IS</span> ◌ (<i>circ. om. G</i>) & -(et <i>G</i>) crassitudo bracchi (brachii <i>S</i>) longitudo <span class="sans">.IS.</span> (<span class="sans">.I̅S̅.</span> <i>G</i>) -foraminū <span class="smcapuc">VII</span>. <i>x</i>.</p> - -<p>13 r. f. <span class="sans">F∠</span> (<span class="sans">F7̰</span> <i>G</i>). in summo foraminis -(-nes <i>ante corr. H</i>) <span class="sans">.C̅C̅7̰.</span> (<span class="sans">.C̅C̅Ŀ</span> <i>G</i>). curvaturae foraminis -<span class="smcapuc">.VIII.</span> <i>x</i>. <i>num.</i> <span class="smcapuc">VIII</span> <i>om. S, cuius hic non addo varietatem in -punctis appingendis arbitrariam. qui, ut L et P, pro</i> <span class="sans">7̰</span> <i>H</i> et -<span class="sans">Z</span> <i>G assumit</i> <span class="sans">L</span> <i>aut (ut aliquoties et G)</i> <span class="sans">レ.</span> <i>H autem sine dubio -reddit notam</i> <span class="sans">∠.</span></p> - -<p>16 detractationibus <i>G</i>. | capituli <i>x</i> (-la <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>18 bracchiis <i>H</i>: brachiis <i>GS</i> (<i>item v. 11. 13. 16</i>).</p> - -<p>19 vehementiorē -minus (-rem. Minus <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 catonū (-um <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_265" id="Page_265">[265]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius265">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">constituentur, uti facile ducantur. namque quemadmodum</div> -<div class="line">vectis cum est | longitudine pedum <span class="smcapuc">V</span>, quod onus <span class="smcapuc">IIII</span> hominibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">extollit, id cum est <span class="smcapuc">X</span> duobus elevat, eodem modo</div> -<div class="line">bracchia quo longiora sunt mollius, quo breviora durius</div> -<div class="line">ducuntur. <span class="linenum">5</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Catapultarum rationes e quibus membris et proportionibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para689">XI</span> componantur dixi. ballistarum autem rationes</div> -<div class="line">variae sunt et | differentes unius effectus causa comparatae. <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">aliae enim vectibus et suculis, nonnullae polyspastis, aliae</div> -<div class="line">ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur rationibus. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam</div> -<div class="line">magnitudinem ponderis | saxi, quod in organum mittere <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt269" id="pagenum-alt269">269</a></span></div> -<div class="line">debet. igitur de ratione earum non est omnibus expeditum</div> -<div class="line">nisi qui geometricis rationibus numeros et multiplicationes</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para690">2</span> habent notas. nam quae fiunt in capitibus foramina, per <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quorum spatia contenduntur | capillo maxime muliebri vel <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">nervo ＜torti＞ funes, magnitudine ponderis lapidis quem debet</div> -<div class="line">ea ballista mittere et ratione gravitatis proportione sumuntur,</div> -<div class="line">quemadmodum catapultis de longitudinibus sagittarum.</div> -<div class="line">itaque ut etiam qui geometriam non noverunt habeant <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">expeditum, ne in periculo bellico cogita|tionibus detineantur, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quae ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte</div> -<div class="line">accepi a praeceptoribus finita exponam, et quibus rebus</div> -<div class="line">Graecorum pensiones ad modulos habeant rationem, ad</div> -<div class="line">eam ut etiam nostris ponderibus respondeant tradam explicata. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para691">3</span> nam quae ballista <span class="smcapuc">II</span> pondo saxum mittere | debet, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">foramen erit in eius capitulo digitorum <span class="smcapuc">V</span>, si pondo <span class="smcapuc">IIII</span></div> -<div class="line">digitorum sex et <span class="missing-word-before">digitorum</span> <span class="smcapuc">VII</span>, decem pondo digitorum</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/265-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/265-notes.jpg" width="500" height="250" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>2 pedum <span class="smcapuc">.IIII.</span> quod onus quinque h. <i>x</i>.</p> - -<p>3 idque (-q⁊ <i>S</i>) -est (ē <i>GS</i>) ex duobus elevatum (-tū <i>GS</i>) eodem (-tū. eodem -<i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 bracchia (brachia <i>S</i>) quo <i>HS</i>: brachii ạ̇quo <i>G<sup>c</sup></i>. | -quod (qđ <i>S</i>) br. <i>x</i> (quo <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>6 m. exportionibus <i>x</i> (prop. -<i>Marini</i>).</p> - -<p>9 vectib; suc(c <i>G</i>)ulis <i>x</i>. | poly(i <i>SG</i>)spastis: polis -partis <i>ante corr. G</i>.</p> - -<p>10 ergastis <i>x</i>.</p> - -<p>15 (<i>et</i> 26) namq; <i>x</i>.</p> - -<p>17 torti <i>om. x</i>.</p> - -<p>18 et (r.): ex <i>x</i>.</p> - -<p>20 geometricę <i>x</i>. | habent <i>x</i>.</p> - -<p>23 accepta pr. <i>S</i>.</p> - -<p>26 duo (<i>i.</i> <span class="smcapuc">II</span>) pondo <i>x</i>.</p> - -<p>28 sex & digitorū. -<i>H</i> (<i>ubi</i> <span class="smcapuc">.VI.</span> <i>SG</i>). <i>puncta vel circulo (ut in HS) vel (quae codicis -G arbitraria ratio est) angulari partim forma composita in -sequentibus respondent punctis simplicibus eis quibus numeri -notaeque vulgo distinguuntur (in maiorem ubique numerum circulorum -puncta auxit S).</i> <i>de numeris corruptis vid. Köchly</i> -(<i>cf. Philon. belop. p. 51, 36-44 Schoene</i>). | <span class="smcapuc">.VII</span> ⊙ <i>H</i>, <span class="smcapuc">.VII.</span> | ◌ <i>G</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_266" id="Page_266">[266]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius266">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="smcapuc">VIII</span>, viginti pondo digitorum <span class="smcapuc">X</span>, <span class="smcapuc">XL</span> pondo digitorum</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">XII S K</span>, <span class="smcapuc">LX</span> pondo digitorum <span class="smcapuc">XIII</span> et digiti octavae partis,</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">LXXX</span> pondo digitorum <span class="smcapuc">XV</span>, <span class="smcapuc">CXX</span> pondo <span class="smcapuc">I S</span> et sesquidigiti,</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">C</span> et <span class="smcapuc">LX</span> pedis <span class="smcapuc">II</span>, <span class="smcapuc">C</span> et | <span class="smcapuc">LXXX</span> pedis et digitorum <span class="smcapuc">V</span>, <span class="smcapuc">CC</span> <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">pondo pedis et digitorum <span class="smcapuc">VI</span>, <span class="smcapuc">CC</span> et <span class="smcapuc">X</span> pedis <span class="smcapuc">I S</span> et digitorum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para692">4</span> <span class="smcapuc">VI</span>, <span class="smcapuc">CCCLX</span> pedis <span class="smcapuc">I S</span>. cum ergo foraminis magnitudo</div> -<div class="line">fuerit instituta, describatur scutula, quae graece περιτρητοϲ</div> -<div class="line">appellatur, cuius longitudo foraminum <span class="missing-word-before">,</span> | latitudo <span class="smcapuc">II</span> et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt270" id="pagenum-alt270">270</a></span></div> -<div class="line">sextae partis. dividatur medium lineae descriptae, et cum</div> -<div class="line">divisum erit contrahantur extremae partes eius formae, ut <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">obliquam deformationem habeat longitudinis sexta parte,</div> -<div class="line">latitudinis ubi est versura quarta parte. in qua | parte <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">autem sunt curvaturae in quibus procurrent cacumina</div> -<div class="line">angulorum, et foramina convertantur, et contractura latitudinis</div> -<div class="line">redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sit tanto quantam epizygis habet crassitudinem. cum</div> -<div class="line">deformatum fuerit, circum delinatur extremum, ut habeat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para693">5</span> curva|turam molliter circumactam. crassitudo eius foraminis <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> -<p class="image"><a href="images/266-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/266-notes.jpg" width="500" height="326" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 <span class="smcapuc">.VIII.</span> ◌ <i>H</i>, <span class="smcapuc">VIII</span> ⁝⁝ <i>G</i> (<i>ubi puncta suppl. G<sup>c</sup></i>). | <span class="smcapuc">X ◌ XL</span> -pondo <i>H</i>, <span class="smcapuc">·X· ◌ XL</span> pondo <i>G</i>.</p> - -<p>2 <span class="smcapuc">XII.</span> | <span class="smcapuc">S . K . LX</span> pondo <i>H</i>, <span class="smcapuc">.XII.</span> <span class="sans">S. K. Ŀ. X.</span> pondo <i>G</i>. | digiti octava parte ◌ <i>H</i>, digit<span class="split"><span class="top">i</span><span class="bottom">o</span></span> octava| -parte ◌ <i>G</i>.</p> - -<p>3 <span class="smcapuc">.XV. ◌ CXX.</span> pondo <span class="sans">.IS.</span> & sesqui | digiti -◌ <span class="smcapuc">C</span> & <span class="smcapuc">LX</span> pedes <span class="smcapuc">.II.</span> ◌ <span class="smcapuc">C</span> & <span class="smcapuc">LXXX</span>. pes (<i>sic</i>, pedes <i>SG</i>) et digiti -<span class="smcapuc">CV.</span> (<i>ubi</i> <span class="smcapuc">C</span> <i>scripturus H ante</i> <span class="smcapuc">V</span> se <i>ipse continuit: sed qui eum -secuti sunt certi scripserunt</i> <span class="smcapuc">C V</span> <i>et L et S, imitatus est P</i> <span class="smcapuc">CV.</span>) -<i>H, ubi G</i> <span class="smcapuc">XV</span> ˙⁝⁝ <i>et</i> sesqui digiti ˙.˙.˙ <i>et</i> <span class="smcapuc">II</span> ::: <i>et</i> pedes et -digiti u (<i>i. e.</i> <span class="smcapuc">V</span>).</p> - -<p>4 pedes <i>x</i>.</p> - -<p>6 <span class="smcapuc">CC.</span> &. <span class="smcapuc">X.</span> peđ. <span class="sans">I.S.</span> & digitorum -| <span class="smcapuc">.VI ◌ CCCLX</span> <span class="sans">.LS.</span> Cum <i>H</i>, <span class="smcapuc">CCX.</span> pedes <span class="sans">.I̅S̅.</span> et digitorum -<span class="smcapuc">.VI. ˙.̇˙ CCCLX.</span> pedes <span class="sans">.IS.</span> Cū | <i>G</i>.</p> - -<p>7 peritr&os <i>H</i>, peritreos <i>SG</i>.</p> - -<p>8 foraminum (-nū <i>H</i>) vel latitudo (<i>sic</i>) <i>x</i>. | l. duo et s. p. <i>x</i>.</p> - -<p>9 descripta& cū <i>H(S)</i>, disscripta . et cum <i>G</i>.</p> - -<p>10 contrahatur -<i>x</i>.</p> - -<p>12 quartā partem (<i>H</i>, -tam -tē <i>S</i>, -tā -tē <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 est -(ē <i>G</i>) curvatura <i>x</i>.</p> - -<p>14 convertuntur <i>x</i>.</p> - -<p>15 redeant <i>x</i>.</p> - -<p>16 opytigis <i>HS</i>, opizigiis <i>G</i>.</p> - -<p>17 circū(-um <i>G</i>)dividatur extremā(-am -<i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 circum actam ◌ cr. (Cr. <i>GS</i>) <i>x</i>. | -foraminis <span class="sans">.S̅I̅.</span> <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_267" id="Page_267">[267]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius267">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="smcapuc">SI</span> constituatur. modioli foraminum <span class="smcapuc">II</span>, latitudo <span class="sans">IS9</span>,</div> -<div class="line">crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis</div> -<div class="line"><span class="sans">SⱵ</span>, ad extremum autem latitudo foraminis <span class="sans">IΓ</span>. parastatarum</div> -<div class="line">longitudo foraminis <span class="sans">VSF</span>, curvatura foraminis partis</div> -<div class="line">dimidiae, cras|situdo foraminis <span class="smcapuc">CC</span> et partis <span class="smcapuc">LX</span>. adicitur <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">autem ad mediam latitudinem quantum est prope foramen</div> -<div class="line">factum in descriptione, latitudine et crassitudine foraminis</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para694">6</span> <span class="smcapuc">V</span>, altitudo parte <span class="smcapuc">IIII</span>. regulae quae est in mensa longitudo</div> -<div class="line">foraminum <span class="smcapuc">VIII</span>, latitudo et crassitudo dimidii foraminis.</div> -<div class="line">cardines <span class="smcapuc">II Z</span>, cras|situdo foraminis <span class="sans">I99</span>. curvatura <span class="linenum">10 (20)</span></div> -<div class="line">regulae <span class="sans">ⱵↅK</span>. exterioris regulae latitudo et crassitudo</div> -<div class="line">tantundem, longitudo quam dederit ipsa versura deformationis</div> -<div class="line">et parastaticae latitudo ad suam curvaturam <span class="smcapuc">K</span>.</div> -<div class="line">superiores autem regulae aequales erunt inferioribus <span class="smcapuc">K</span>.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para695">7</span> mensae transversarii foraminis <span class="smcapuc">CCC K</span>. clima|cidos scaporum <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt271" id="pagenum-alt271">271</a></span></div> -<div class="line">longitudo foraminum <span class="smcapuc">XIII</span>, crassitudo <span class="smcapuc">I K</span>, intervalli medii <span class="linenum">16</span></div> -<div class="line">latitudo foraminis et partis quartae, crassitudo partis</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">VIII K</span>. climacidos superior pars quae est proxima bracchiis</div> -<div class="line">atque coniuncta est mensae, tota longitudine divi|datur in <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">partes <span class="smcapuc">V</span>. ex his dentur duae partes ei membro quod <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">Graeci χελωνιον vocant, latitudo <span class="sans">Ⱶ</span>, crassitudo <span class="sans">9</span>, longitudo</div> -<div class="line">foraminum <span class="smcapuc">III</span> et <span class="smcapuc">S K</span>, extantia cheles foraminis <span class="smcapuc">S</span>,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/267-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/267-notes.jpg" width="500" height="297" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 f. duo latitudo | <span class="sans">I.S9</span> ⁝⁝⁝ <i>H</i> (<i>et in ras. S</i>), d l. | <span class="sans">IS9</span> -⁝⁝⁝<sup>ð</sup> <i>G</i> (<i>ubi sequitur</i> crassitudo pars <span class="smcapuc">.VIII.</span> <span class="sans">K</span> <i>p. 271, 3</i>).</p> - -<p>2 inditur -foraminis <span class="sans">.SⱵ.</span> <i>H</i> (<span class="sans">S.Γ.</span> <i>S</i>).</p> - -<p>3 l. foraminis | <span class="sans">I̅I̅ ‾</span> (<span class="sans">IΓ.</span> <i>S</i>) -parastatorum l. foraminū <span class="sans">V.S.Ⱶ̄</span> (<span class="sans">V.S.Γ.</span> <i>S</i>) <i>H</i>. <i>ubi fort. leg.</i> -parastados, <i>ut p. 266, 18, vel</i> parastadorum.</p> - -<p>4 pars dimidia -<i>HS</i>.</p> - -<p>8 parte <span class="smcapuc">.IIII</span> <i>H</i> (<span class="smcapuc">.III.</span> <i>S</i>).</p> - -<p>9 dimidium(ū) <i>HS</i>.</p> - -<p>10 cardines <span class="sans">I̅I̅Ȥ:::</span> (<span class="sans">I̅I̅.L.◌</span> <i>circ. S</i>) cr. foraminis <span class="sans">I̅9̅9̅:::</span> (<span class="sans">I.9̅9̅.·⊙</span> <i>S</i>, -<i>ubi</i> <span class="sans">9̅9̅</span> <i>in ras., ut supra v. 11</i>) curvatura (-rę <i>S</i>) regulae (-ę <i>S</i>) -<span class="sans">Ⱶ̄ↅ.K.</span> (<span class="sans">Ⱶ̄GK.</span> <i>S</i>).</p> - -<p>13 & suam <i>HS</i>.</p> - -<p>15 scapi l. foraminū | <span class="smcapuc">XIII</span> -::: <i>H</i> (⁝·⁝ <i>S</i>).</p> - -<p>16 <span class="sans">.IK.</span> intervallum medium <i>H(S)</i>.</p> - -<p>17 ex parte -quarta ⊙ crassitudo pars <span class="smcapuc">.VIII.</span> | <span class="sans">K.</span> <i>H</i> (<i>cf. ad p. 270, 11</i>).</p> - -<p>18 superioris <i>x</i>. | bracchiis quae (brachiis quę <i>GS</i>) coniuncta -<i>x</i>.</p> - -<p>20 partis <span class="smcapuc">.V.</span> <i>H</i> = partis .u. <i>G</i> (ubi partes <i>SG<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>21 chelon -vocant ·⊙ (·⊙ <i>G</i>) latitudo Ꝩ (<span class="sans">K</span> <i>G</i>) crassitudo <span class="sans">9</span> ·◌ (◌ S, ⟟ ◌ -<i>G</i>).</p> - -<p>22 & semis <span class="sans">.K.</span> <i>x</i> (semissis = <span class="sans">S</span> <i>Nohl</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_268" id="Page_268">[268]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius268">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">plentigomatos foraminis <span class="sans">Z</span> et sicilici. quod autem est ad</div> -<div class="line">axona quod appellatur frons <span class="missing-word-before">transversarii</span> foraminum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para696">8</span> trium. | interiorum regularum latitudo foraminis <span class="sans">Γ</span>, crassitudo <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line"><span class="sans">ξK</span>. chelonii replum, quod est operimentum, securicula</div> -<div class="line">includitur <span class="smcapuc">K</span> scapis climacidos, latitudo <span class="sans">≈C</span>, crassitudo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">foraminis <span class="smcapuc">XII K</span>. crassitudo quadrati quod est ad</div> -<div class="line">climacida foraminis <span class="sans">FC</span>, in extremis <span class="smcapuc">K</span>, rotundi autem</div> -<div class="line">axis diametros ae|qualiter erit cheles, ad claviculas autem <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para697">9</span> minus parte sexta decuma <span class="smcapuc">K</span>. anteridon longitudo foraminum</div> -<div class="line"><span class="missing-word-before">,</span> latitudo in imo foraminis <span class="sans">Γ</span>, in summo crassitudo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="sans">ⱵK</span>. basis, quae appellatur εϲχαρα, longitudo foraminum,</div> -<div class="line">antibasis foraminum <span class="smcapuc">IIII</span>, utriusque crassitudo et</div> -<div class="line">latitudo foraminis. compingitur au|tem dimidia altitudinis <span class="smcapuc">K</span> <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">columna, latitudo et crassitudo <span class="smcapuc">IS</span>. altitudo autem non</div> -<div class="line">habet foraminis proportionem, sed erit quod opus erit ad <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">usum. bracchii longitudo foraminum <span class="smcapuc">VI</span>, crassitudo in radice</div> -<div class="line">foraminis, in extremis <span class="sans">F</span>.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">De ballistis et catapultis symmetrias quas maxime ex|peditas <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">putavi exposui. quemadmodum autem contentionibus</div> -<div class="line">| eae temperentur e nervo capilloque tortis rudentibus, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt272" id="pagenum-alt272">272</a></span></div> -<div class="line">quantum comprehendere scriptis potero non praetermittam. <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para698">XII</span> sumuntur tigna amplissima longitudine, supra</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/268-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/268-notes.jpg" width="500" height="281" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 plentigomatos (<i>sic</i>, pterygomatos <i>Turn.</i>) f. <span class="sans">2̅.</span> (<span class="sans">·Z·</span> <i>G</i>) & -(et <i>G</i>) sicilicus <i>x</i>.</p> - -<p>2 frons transversarius <i>sine lac.</i> (<i>sic</i>) <i>x</i> (<i>excidisse -quaedam patet ante διαπήγματα</i>).</p> - -<p>3 trium ◌ <i>x</i>. | foraminis -<span class="sans">.Γ̅.̅</span> (<span class="sans">·Γ·</span> <i>G</i>) crassitudo <span class="sans">ξ.K.</span> <i>x</i>.</p> - -<p>4 cheloni (cheroni <i>S</i>) replum <i>x</i>. | -securiculae (-lę <i>G</i>) includitur <span class="sans">K.</span> scapos cl. l. <span class="sans">≈ↅ</span> <i>x</i>.</p> - -<p>5 scapos—<span class="smcapuc">XII</span> -<i>om. G</i> (<i>suppl. G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>7 foraminum <i>x</i>. | <span class="sans">f.Ꝼ .C.</span> (<span class="sans">FC</span> <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>9 l. foraminum eius (<i>sic, fort. l.</i> foraminis et eius s) latitudo -<i>x</i>.</p> - -<p>10 foraminis <span class="sans">.Γ◌</span> (<span class="sans">.Γ̅.◌</span>) <i>x</i>. | cr. <span class="sans">Ꝩ.K.</span> (<span class="sans">Ꝩ K</span> <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>11 schara -<i>x</i>. | foraminū :::: antebasis foraminū. <span class="sans">IIII</span> . ⁝⁝⁝⁝ <i>x</i>.</p> - -<p>13 foraminis -˙.˸.˙ (<i>p. om. G, sed suppl. eodem modo G<sup>c</sup></i>, <i>ubi</i> ◌ <i>S</i>) conpingitur -<i>x</i>. | altitudinis <span class="sans">.K.</span> columna <i>x</i>.</p> - -<p>15 proportione <i>x</i>.</p> - -<p>16 bracchii -(brachii <i>G</i>) .⁝⁝ (<i>item G</i>) longitudo foraminū <span class="sans">.V͠.I.</span> ◌ <i>H</i> (<span class="sans">ȳ I</span> ◌ -<i>G</i>).</p> - -<p>17 Ꝼ <i>H</i> (F <i>G</i>).</p> - -<p>18 De ballistas (<i>sic</i>) <i>H</i> (<i>LP</i>), De balistis <i>GS</i>.</p> - -<p>20 rutundentibus <i>x</i> (= <i>HG</i>: rudentibus <i>L</i>, rotundentibus <i>Pvlc</i>, -rotundationibus <i>S</i>).</p> - -<p>21 potuero <i>x</i> (<i>cf. p. 261, 2</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_269" id="Page_269">[269]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius269">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">figuntur chelonia, in quibus includuntur suculae. per media</div> -<div class="line">autem spatia tigno|rum insecantur et exciduntur formae, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">in quibus excisionibus includuntur capitula catapultarum,</div> -<div class="line">cuneisque distinentur ne in contentionibus moveantur. tum</div> -<div class="line">vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in eos <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">cuneoli ferrei, quas επιζυγιδαϲ Graeci vocant, conlocantur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para699">2</span> deinde ansae rudentium indun|tur per foramina capitulorum <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">et in alteram partem traiciuntur, deinde in suculas coiciuntur</div> -<div class="line">et involvuntur, uti vectibus per eas extenti rudentes,</div> -<div class="line">cum manibus sunt tacti, aequalem in utraque sonitus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">habeant responsum. tunc autem cuneis ad foramina concluduntur,</div> -<div class="line">ut non possint se remit|tere. ita traiecti in <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">alteram partem eadem ratione vectibus per suculas extenduntur,</div> -<div class="line">donec aequaliter sonent. ita cuneorum conclusionibus</div> -<div class="line">ad sonitum musicis auditionibus catapultae <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">temperantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">De his rebus quae potui dixi. restat mihi de op|pugnatoriis <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">rebus quemadmodum machinationibus et duces</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para700">XIII</span> victores et civitates defensae esse possint. primum ad</div> -<div class="line">oppugnationes aries sic inventus memoratur esse. Carthaginienses <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">ad Gades oppugnandas castra posuerunt. cum</div> -<div class="line">autem castellum ante cepissent, id demoliri sunt co|nati. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">posteaquam non habuerunt ad demolitionem ferra|menta, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt273" id="pagenum-alt273">273</a></span></div> -<div class="line">sumpserunt tignum idque manibus sustinentes capiteque</div> -<div class="line">eius summum murum continenter pulsantes summos lapidum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 cheloniae (-ę <i>GS</i>) <i>x</i>. | cluduntur <i>x</i>.</p> - -<p>2 et <i>om. x</i>.</p> - -<p>4 distenentur -<i>x</i>.</p> - -<p>5 ea (<i>ante corr.</i>) <i>om. G</i>.</p> - -<p>6 epysycidas <i>x</i> (= <i>HG</i>, -epistylias <i>S</i>).</p> - -<p>7 rudentū induuntur <i>x</i>.</p> - -<p>8 et <i>om. x</i>. | partem: -pari&ē <i>H</i>. | suculam (-ā <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>9 et <i>om. x</i>. | per eas extrudentes -<i>x</i>.</p> - -<p>10 in utroque <i>x</i> (<i>cf. p. 6, 9</i>).</p> - -<p>11 habent <i>x</i>.</p> - -<p>14 sonant -(<i>ante ips. corr.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>15 catapulta <i>x</i>.</p> - -<p>17 restat mihi (<i>sc.</i> dicere -<i>Praun Bem. p. 19 cf. p. 241, 27</i>). <i>capitulis sequentibus succurit -Athenaei textus graecus</i> (<i>ed. Wescher 1867</i>) <i>eundem quem Vitruvius -auctorem excerpentis</i>.</p> - -<p>20 oppugnationis <i>H</i> (-nes <i>GS</i>). | chartaginienses -<i>H</i> (-nenses <i>S<sup>c</sup>G</i>, -sis <i>S</i>).</p> - -<p>21 gadis <i>x</i> (-des <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>22 coepissent <i>x</i>. | id emoliri <i>G</i>, iddemolliri <i>H</i> (demoliri <i>PS</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_270" id="Page_270">[270]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius270">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para701">2</span> communitionem dissipaverunt. postea quidam faber Tyrius,</div> -<div class="line">| nomine Pephrasmenos ac ratione, ea inventione inductus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam</div> -<div class="line">suspendit et ita reducendo et inpellendo vementibus plagis</div> -<div class="line">deiecit Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">de materia primum basim subiectis rotis fecit supraque</div> -<div class="line">compegit arre|ctariis et iugis varas et in his suspendit <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent qui in</div> -<div class="line">ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati.</div> -<div class="line">ideo autem quod tardos conatus habuerat, testudinem <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para702">3</span> arietariam appellare coepit. his tunc primis gradibus</div> -<div class="line">positis ad id genus machinationis, | postea cum Philippus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">Amyntae filius Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos</div> -<div class="line">pluribus generibus et facilioribus explicavit. a quo receperunt</div> -<div class="line">doctrinam Diades et Charias qui cum Alexandro <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">militaverunt.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Itaque Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres</div> -<div class="line">| ambulatorias, quas etiam dissolutas in exercitu circumferre <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">solebat, praeterea terebram et ascendentem machinam</div> -<div class="line">qua ad murum plano pede transitus esse posset, etiam <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para703">4</span> corvum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant. non</div> -<div class="line">minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas</div> -<div class="line">reliquit. | turrim autem minimam ait oportere fieri ne <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">minus altam cubitorum <span class="smcapuc">LX</span>, latitudinem <span class="smcapuc">XVII</span>, contracturam</div> -<div class="line">autem sum|mam imae partis quintam, arrectaria in turris <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt274" id="pagenum-alt274">274</a></span></div> -<div class="line">imo dodrantalia, in summo semipedalia. fieri autem ait <span class="linenum">26</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 comm<span class="split"><span class="top">uni</span><span class="bottom">mọ</span></span>tionem <i>G</i>.</p> - -<p>2 pephrasmenos <i>HS</i>: phephras menos -<i>G</i>. <i>sic et Athen.</i> (<i>Wescher</i>) πεφραϲμένοϲ. | ea: & (et <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>4 ita: in <i>x</i>. | venientibus <i>x</i>.</p> - -<p>5 Geras (γήραϲ <i>Ath.</i>): ca&eras <i>H</i>, -Cae|teras <i>G</i>, cęteras <i>S</i>. | chalchedonius <i>x</i> (καρχηδόνιοϲ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>7 et varias <i>G</i> (-riis <i>G<sup>c</sup>, qui in m. add.</i> iugis).</p> - -<p>10 ideo: id <i>x</i>.</p> - -<p>13 by(i <i>SG</i>)zantio <i>x</i> (βυζαντίουϲ <i>Ath.</i>). | pholy(i <i>SG</i>)dos <i>x</i>. -thethalos <i>HS</i>, thetalos <i>G</i>.</p> - -<p>14 recoeperunt <i>HS</i>.</p> - -<p>15 diadis -(<i>ante corr.</i>) <i>H</i>. | carias <i>x</i> (χαρίαϲ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>23 turrem <i>x</i> (-rim <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>24 alta <i>G</i>. | <span class="smcapuc">LX</span> (<i>Ath.</i>): novem <i>x</i>.</p> - -<p>25 in turris inimo <i>x</i> (iṅımo -<i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>26 dodrant Alia <i>HS</i>, dodrant alia <i>G</i> (τριπάλαιϲτα <i>Ath.</i>). | -semipedalia <i>x</i>: ἑπτα(?)δάκτυλα <i>Ath.</i></p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_271" id="Page_271">[271]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius271">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">oportere eam turrim tabulatorum decem, singulis partibus</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para704">5</span> in ea fenestratis. maiorem vero turrim altam cubitorum</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">CXX</span>, latam cubitorum <span class="smcapuc">XXIII S</span>, | contracturam item quinta <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">parte, arrectaria pedalia in imo, in summo sedigitalia.</div> -<div class="line">hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum <span class="smcapuc">XX</span>, cum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternum,</div> -<div class="line">tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para705">6</span> tutae. testudinis arietariae comparatio | eadem ratione <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">perficiebatur. habuerat autem intervallum cubitorum <span class="smcapuc">XXX</span>,</div> -<div class="line">altitudinem praeter fastigium <span class="smcapuc">XIII</span>, fastigii autem altitudo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ab strato ad summum cubita <span class="smcapuc">XVI</span>. exibat autem in altum</div> -<div class="line">et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo,</div> -<div class="line">et supra extollebatur turricula trium tabula|torum, in qua <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">tabulato summo statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus</div> -<div class="line">congerebatur aquae magna multitudo ad extinguendum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">si qua vis ignis inmitteretur. constituebatur</div> -<div class="line">autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur κριοδοχη,</div> -<div class="line">in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in</div> -<div class="line">| quo insuper constitutus aries rudentium ductionibus et <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">reductionibus efficiebat magnos operis effectus. tegebatur <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para706">7</span> | autem is coriis crudis quemadmodum turris. de terebra <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt275" id="pagenum-alt275">275</a></span></div> -<div class="line">has explicuit scriptis rationes. ipsam machinam uti testudinem</div> -<div class="line">in medio habentem conlocatum in orthostatis canalem,</div> -<div class="line">quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet,</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/271-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/271-notes.jpg" width="500" height="256" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 (<i>item</i> 2) turrem <i>x</i>. | tabularum <i>x</i>.</p> - -<p>3 <span class="smcapuc">.CXX.</span> <i>H</i>: <span class="smcapuc">CXXX</span> <i>G</i> -(ī aꝉ <span class="smcapuc">XX</span> <i>supra G<sup>c</sup></i>). | cubitorū. <span class="smcapuc">XXIII</span> ◌ <i>H</i> (<i>et 9 p. circ. S</i>), cubitorum -<span class="smcapuc">XIII</span> (ī aꝉ <span class="smcapuc">XXIII</span> <i>supra G<sup>c</sup></i>) ⁝˸˸˸ (κ̅γ̅ϲ̅ <i>Ath.</i>, κ δ̄ ἕγγιϲτα <i>Anon. -p. 339 W.</i>). | contra fracturam <i>HG</i> (facturā <i>S</i>, fṛacturam <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>4 parte ◌ (<i>sic HG</i>, ◌ <i>S</i>) arr. <i>x</i>. | sedigitalia (εἰϲ ἓξ δακτύλουϲ -<i>Ath.</i>): semipedalia <i>x</i>.</p> - -<p>5 faciebant <i>G</i>.</p> - -<p>6 circuitionem <i>x</i>.</p> - -<p>10 <span class="smcapuc">XIII</span> -(<i>Ath.</i>): <span class="smcapuc">XVI</span> (<span class="smcapuc">.X.VI.</span> <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>11 abstracto <i>x</i>. | <span class="smcapuc">XVI</span> (<i>Ath. cf. Anon. -p. 244, 8 W.</i>): <span class="smcapuc">VII</span> <i>x</i>. | exhibat <i>H(P)</i>, exibit (<i>a. c.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>12 cubita: -capita (<i>a. c.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>13 turricula cubitorū (cubitum <i>G</i>) quattuor -(<span class="smcapuc">.IIII.</span> <i>GS</i>) tabulatorū <i>x</i> (πυργίον τρίϲτεγον <i>Ath.</i>). | in quo t. <i>x</i>.</p> - -<p>14 scorpionis <i>HS</i> (-nes <i>G</i>).</p> - -<p>15 congerebantur (<i>a. c.</i>) <i>G</i>. | magnae -<i>x</i>.</p> - -<p>16 si qua (<i>Pvlc</i>): fiq; (<i>sic</i>) <i>H</i>, siq⁊ <i>S(L)</i>, si quę <i>G -(L<sup>c</sup>)</i>.</p> - -<p>17 autem <i>om. G</i>. | inea≣arietaria <i>S<sup>c</sup></i>: ineauari&aria <i>H(S)</i>, inea -varię taria <i>G</i> (varię‿taria <i>G<sup>c</sup></i>). | criodocis <i>x</i>.</p> - -<p>19 prudentium <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_272" id="Page_272">[272]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius272">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">longitudine | cubitorum L, altitudine cubiti, in quo <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">constituebatur transversa sucula. in capite autem dextra ac</div> -<div class="line">sinistra trocleae duae, per quas movebatur quod inerat</div> -<div class="line">in eo canali capite ferrato tignum. sub eo autem in ipso</div> -<div class="line">canali inclusi tubi crebri celeriores et vehementiores efficiebant <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">eius motus. | supra autem id tignum quod inibi <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">erat arcus erigebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para707">8</span> corium crudum quo ea machina erat involuta. de corace</div> -<div class="line">nihil putavit scribendum, quod animadverteret eam machinam</div> -<div class="line">nullam habere virtutem. de ascensu, quae επιβαθρα <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">graece dicitur, et de marinis | machinationibus qua per <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">navium aditus ＜accessus＞ haberi posse scripsit, tantum pollicitum</div> -<div class="line">esse vehementer animadverti neque rationes earum</div> -<div class="line">eum explicavisse.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quae sunt ab Diade de machinis scripta quibus sint <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">comparationibus exposui. nunc quemadmodum a</div> -<div class="line">praeceptori|bus accepi et utilia mihi videntur exponam. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para708">XIV</span> Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur et</div> -<div class="line">qua etiam accessus ad murum potest haberi, sic erit</div> -<div class="line">facienda. basis compingatur, quae graece εϲχαρα dicitur, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quadrata habens quoqueversus latera singula pedum <span class="smcapuc">XXI</span></div> -<div class="line">et trans|versaria <span class="smcapuc">IIII</span>. haec autem contineantur ab alteris <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">duobus | crassis <span class="smcapuc">FZ</span> latis <span class="smcapuc">S÷</span>, distent autem transversaria <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt276" id="pagenum-alt276">276</a></span></div> -<div class="line">inter se circiter pedes <span class="smcapuc">III</span> et <span class="smcapuc">S</span> supponanturque in singulis</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 trocli(e <i>P</i>)ę <i>x</i>.</p> - -<p>5 inclusit uti crebriter (-t̄ <i>HS</i>) c. <i>x</i>.</p> - -<p>6 id: ad <i>x</i>.</p> - -<p>7 arcus tegebantur <i>x</i>.</p> - -<p>8 quo <i>G<sup>c</sup></i>: quod <i>x</i>.</p> - -<p>10 ascensu <i>Ciseranus</i>: accessu <i>x</i>. | epibathra (epithra <i>G</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>11 quae (q⁊ <i>S ante</i>, ꝙ̄ <i>S<sup>c</sup></i> = quę <i>G</i>) ꝑ naviū (| <i>H</i>) aditus (-tū <i>S</i>) -habere posse (<i>sic G</i>, poss& <i>HS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 animadverti (-te <i>G<sup>c</sup></i>) <i>x</i> -(<i>sic Vitr. ex ore auctoris, quem exscripsit Athenaeus (Agesistrati—iam -sequitur Philonis ex eodem testudo</i>). | eorum <i>x</i>.</p> - -<p>15 ademade -<i>x</i>.</p> - -<p>17 accepi & (et) <i>S<sup>c</sup>G<sup>c</sup></i>: accipiet(& <i>HS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>18 et -qua: eaq; (-q⁊ <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 graecae (<i>H</i>, grecę <i>S</i>, gręce <i>G</i>) thera -<i>x</i> (ἐϲχάριον <i>Ath.</i>).</p> - -<p>21 quoq; (q⁊ <i>GS</i>) versus <i>x</i>. | pedum <span class="smcapuc">.XXV.</span> <i>x</i> -(<i>pro</i> <span class="smcapuc">XXI</span> = πηχῶν ι̅δ̅ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>22 contineatur <i>x</i>.</p> - -<p>22 crassis <span class="smcapuc">.F.S.</span> -latis (<span class="sans">Z</span>atis <i>sic H</i>) <span class="smcapuc">.S.</span> <i>x</i> (τὰ μὲν πάχη ἔχοντα δεκαδάκτυλα, τὰ δὲ πλάτη τριπάλαιϲτα <i>Ath</i>). | distet (<i>a. c.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>24 pede & <span class="smcapuc">.S.</span> -(pede . et <span class="smcapuc">S.</span> <i>G</i>) <i>x</i> (δύο πήχειϲ καὶ παλαιϲτὴν ἕνα <i>Ath. i. e. ped. 3¼</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_273" id="Page_273">[273]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius273">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">intervallis eorum arbusculae, quae graece αμαξοποδεϲ</div> -<div class="line">dicuntur, in quibus versantur rotaram axes conclusi lamnis</div> -<div class="line">ferreis. eaeque arbu|sculae ita sint temperatae ut habeant <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">cardines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum</div> -<div class="line">expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">latus, sive oblique ad angulos opus fuerit, ad id per</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para709">2</span> arbusculas versatas progredi possit. conlocentur autem</div> -<div class="line">insuper basim tigna duo in utram|que partem proiecta pedes <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta</div> -<div class="line">duo tigna ante frontes pedes <span class="smcapuc">XII</span>, crassa et lata uti in <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">basi sunt scripta. insuper hanc compactionem erigantur</div> -<div class="line">postes compactiles praeter cardines pedum <span class="smcapuc">VIIII</span>, crassitudine</div> -<div class="line">quoquoversus palmipedales, intervalla | habentes inter <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">se sesquipedis. ei concludantur superne intercardinatis</div> -<div class="line">trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes <span class="smcapuc">XII</span>.</div> -<div class="line">supra capreolos conlocetur quadratum tignum, quo capreoli</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para710">3</span> coniungantur. ipsi autem laterariis circa fixis con|tineantur <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">teganturque tabulis maxime prininis, si non, ex cetera</div> -<div class="line">materia quae maxime habere potest virtutem, praeter pinum <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aut alnum. haec enim sunt fragilia et faciliter recipiunt</div> -<div class="line">ignem. circum tabulata conlocentur crates ex</div> -<div class="line">tenuibus virgis creberrime textae maximeque recentibus.</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 anaxopodes <i>x</i>.</p> - -<p>7 versatis <i>x</i>. | possint <i>x</i>.</p> - -<p>9 senus (-nꝰ <i>S</i>) -<i>HS</i> (πήχειϲ δ̄ <i>Ath.</i>). | altera altera (<i>sic bis</i>) proiecta <i>H</i> (altera -proiectura <i>PS</i>).</p> - -<p>10 pedes <span class="smcapuc">.VII.</span> <i>x</i> (πήχειϲ η̄, ἐκ δὲ τοῦ ὀπίϲω πήχειϲ δ̄ <i>Ath.</i>). | inbassi <i>H</i>.</p> - -<p>11 exigantur <i>x</i>.</p> - -<p>12 pedum <span class="smcapuc">.VIIII.</span> <i>x</i> -(ἑπτα(?)πήχειϲ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>13 quoquo versus <i>x</i> (quoque versus <i>Pvlc, -qui sic cum x et p. 275, 24 etc., item cum L p. 186, 26</i>). | palmo -pedales (-lis <i>G</i>) <i>x</i> (<i>cr. om. Ath.</i>)</p> - -<p>14 ses|qui pedes <i>H</i>, ses qui -pedes <i>SG</i> (πῆχυν ἕνα <i>Ath.</i>). | ei: ea <i>x</i>. | inter cardinatis <i>HS</i>: -inter ordinatis <i>G et S<sup>c</sup></i> (<i>qui in m.</i> ꝉ ordinatis), <i>sed G<sup>c</sup> supra</i> or -<i>scr.</i> ꝉ car.</p> - -<p>16 alius an alium <i>H</i>, alius analiū <i>SG</i>. | excitati -<i>HS</i>: et citati <i>G</i>. | p̄. <span class="smcapuc">VIIII.</span> <i>x</i> (πήχειϲ η̄ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>17 qua (<i>a. c.</i>) <i>G</i>.</p> - -<p>19 maxime (-ae <i>H</i>) primis <i>x</i> (prininis <i>in Italia scil., ut in -Oriente</i> φοινικίναιϲ finicinis <i>sec. Philonem p. 97, 1. 98, 8 et ap. -Athen.</i>).</p> - -<p>22 grates <i>x</i> (crates <i>S<sup>c</sup> G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>23 texta <i>x</i>. | rectentibus -<i>G</i> (<i>hic interp. Ath.</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_274" id="Page_274">[274]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius274">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">percrudis | coriis duplicibus consutis fartis alga aut paleis <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt277" id="pagenum-alt277">277</a></span></div> -<div class="line">in aceto maceratis circa tegatur machina tota. ita ab his</div> -<div class="line">reicientur plagae ballistarum et impetus incendiorum.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para711">XV</span> Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua</div> -<div class="line">omnia | habet quemadmodum quae supra scripta sunt, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">praeter capreolos, sed habet circa pluteum et pinnas ex</div> -<div class="line">tabulis superne subgrundas proclinatas, supraque tabulis</div> -<div class="line">et coriis firmiter fixis continetur. insuper vero argilla</div> -<div class="line">cum capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur ut</div> -<div class="line">ignis omnino non | possit ei machinae nocere. possunt <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">autem si opus fuerit eae machinae ex <span class="smcapuc">VIII</span> rotis esse, si</div> -<div class="line">ad loci naturam ita opus fuerit temperare. quae autem</div> -<div class="line">testudines ad fodiendum comparantur, ορυκτιδεϲ graece</div> -<div class="line">dicuntur, cetera omnia habent uti supra scriptum est,</div> -<div class="line">frontes vero earum fiunt quemadmodum | anguli trigonorum, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">uti a muro tela cum in eas mittantur, non planis</div> -<div class="line">frontibus excipiant plagas sed ab lateribus labentes, sine</div> -<div class="line">periculoque fodientes qui intus sunt tueantur.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para712">2</span> Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine</div> -<div class="line">quam Hegetor Byzantius fecit quibus rationibus sit facta <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">expo|nere. fuerat enim eius baseos longitudo pedum <span class="smcapuc">LXIII</span>, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">latitudo <span class="smcapuc">XLII</span>. arrectaria quae supra compactionem erant</div> -<div class="line">quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, in</div> -<div class="line">altitudinibus singula pedum <span class="smcapuc">XXXVI</span>, crassitudine palmipedali,</div> -<div class="line">latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas <span class="smcapuc">VIII</span> <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quibus ageba|tur. fuerat autem earum altitudo pedum <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 salga <i>G</i>.</p> - -<p>3 reicientur <i>H</i>: -antur <i>SG</i>.</p> - -<p>7 t. et (&) supernae(-ę, -e) -<i>x</i>. | supraq⁊ … continentur <i>x</i>.</p> - -<p>9 inducatū (<i>a. c.</i>) -<i>G</i>.</p> - -<p>11 eae <i>HS</i>: hę <i>G</i>. | sed adl. <i>x</i>.</p> - -<p>12 temperatę (<i>a. c.</i>) -<i>G</i>.</p> - -<p>13 origines <i>x</i>. | gręce <i>G</i>: graeci <i>H</i> (greci <i>S = P</i>).</p> - -<p>15 trigoniorum -<i>x</i>.</p> - -<p>16 amuróctae|la (<i>a. c.</i> c̲t̲a̲e̲|te) <i>G</i>.</p> - -<p>18 intuentur -<i>x</i>.</p> - -<p>20 hector b. <i>HS</i>: hạ̇ec‿torb. <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>21 longitudo (<i>G</i>, -ine <i>HS</i>) -pedum <span class="smcapuc">LX.</span> latitudo <span class="smcapuc">.XIII.</span> <i>x</i> (μῆκοϲ … πηχῶν μ̅β̅, πλάτοϲ δὲ κ̅η̅ -<i>Ath.</i>).</p> - -<p>24 singulo <i>H(S<sup>c</sup>)</i>: singulorum <i>G et</i> (<i>ante ras.</i>) <i>S</i>. | <span class="smcapuc">XXXVI</span> -(<i>sic</i>) <i>x</i> (= πήχειϲ κ̅δ̅ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>25 sex qui pedali (<i>a. c.</i>) <i>G</i> -(= πηχυαῖα <i>Ath.</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_275" id="Page_275">[275]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius275">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="smcapuc">VI S÷</span>, crassitudo pedum <span class="smcapuc">III</span>. ita fabricatae triplici e</div> -<div class="line">materia alternis se contra | subscudibus inter se coagmentata <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt278" id="pagenum-alt278">278</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para713">3</span> lamnisque ferreis ex frigido ductis alligata, eae in</div> -<div class="line">arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes.</div> -<div class="line">item supra transtrorum planitiem quae supra basim fuerat <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">postes erant erecti pe|dum <span class="smcapuc">XVIII</span>, latitudine <span class="smcapuc">S÷</span>, crassitudine <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line"><span class="smcapuc">FZ</span>, distantes inter se <span class="smcapuc">IS÷</span>, supra eos trabes circumclusae</div> -<div class="line">continebant totam compactionem latae pedem <span class="smcapuc">I</span>,</div> -<div class="line">crassae <span class="smcapuc">S÷</span>, supra eam capreoli extollebantur altitudine</div> -<div class="line">pedum <span class="smcapuc">XII</span>, supra capreolos tignum conlocatum coniungebat <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">capreolorum compactiones. | item fixa habuerant lateraria <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">in transverso, quibus insuper contabulatio circumdata contegebat</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para714">4</span> inferiora. habuerat autem mediam contabulationem</div> -<div class="line">supra trabeculas, ubi scorpiones et catapultae conlocabantur.</div> -<div class="line">erigebantur et arrectaria duo compacta pedum <span class="smcapuc">XXXXV</span>, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">crassitudine sesquipedali, lati|tudine <span class="smcapuc">S÷</span>, coniuncta capitibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">transversario cardinato tigno et altero mediano inter</div> -<div class="line">duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper</div> -<div class="line">conlocata erat alternis materies inter scapos et</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/275-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/275-notes.jpg" width="500" height="372" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 <span class="smcapuc">.VI.S :—</span> <i>H</i> (<span class="smcapuc">.VI.S.÷</span> <i>S</i>), <span class="smcapuc">VI. S.</span> ⸞̤ <i>G</i> (<i>6¾</i> = πήχειϲ Δ̅Ϲ̅ -<i>Ath.</i>). | pedum <span class="smcapuc">.III.</span> (= πήχειϲ β̄ <i>Ath.</i>). | ita (Ita <i>G</i>) fabricata -tripliei (<i>sic HGP</i>, -ci <i>SLvlc</i>) materia (natura <i>Pfvlc</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>2 alternisse contra <i>H</i> (alternis se c̄tra) <i>S</i>, alternis si(sȇ <i>G<sup>c</sup></i>) contra -<i>G</i>. | subsudibus <i>x</i>. | coagmentata (. <i>H</i>) elamnisque … -alligatae(-ę <i>GS</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>3 eae <i>HS</i>: hę <i>G</i>.</p> - -<p>4 amoxopodes <i>G</i>, amoxopedes -<i>H</i> (amoxo pedes <i>S</i>).</p> - -<p>5 ita <i>x</i>.</p> - -<p>6 pedes <span class="smcapuc">.XXVIIII.</span> (<i>sic 29 -etiam S, ubi</i> ~⃨⃛ ) ∺ (pedes <span class="smcapuc">.XXVIII.</span> | ~̤̈ <i>G</i>, δωδεκαπήχειϲ <i>Ath.</i>) -latitudinis ÷ ⁙ (.— ◌ <i>G</i>, παλαιστὰϲ γ̄ <i>Ath.</i>) crassitudine <span class="sans">.FZ.</span> -(<span class="sans">F∠̃</span> <i>G.</i>, δέκα δακτ. <i>Ath.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>7 <span class="sans">.IS⨪</span> <i>H</i>, ı,ſ÷ <i>G</i> (¾ = παλαιστὰϲ -ζ̅ <i>Ath.</i>) | eos <i>HS</i>: eas <i>G</i>.</p> - -<p>8 conpactionem ⁙ (<i>sic HG</i>) late -pede .I ~̤̈ (pede I ~̤̈ <i>G</i>, παλαιστὰϲ δ̄ <i>Ath.</i>) crassae | <span class="smcapuc sans">S.</span> :— (crasse -<span class="smcapuc sans">.S</span> :— <i>G</i>, παλ. γ̄ <i>Ath.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>10 pedum <span class="smcapuc">.XII</span> <i>x</i> (= πήχειϲ η̄ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>11 habuerunt <i>G</i>.</p> - -<p>14 trabiculas <i>x</i>.</p> - -<p>15 c. & (et <i>G</i>) erigebantur -& arr. (arectaria <i>G</i>) <i>x</i> (c. & arr. <i>S, ubi in m.</i> & erigebantur -<i>suppl. S<sup>c</sup></i>). | pedum | <span class="smcapuc">XXXV</span> .◌ <i>H</i> (<span class="smcapuc">XXXV</span> ◌ <i>G</i>, τριάκοντα πήχειϲ -<i>Ath.</i>).</p> - -<p>16 ses qui pedali ◌ (-li ◌ <i>G</i>) latitudine. <span class="sans">PII.</span> | (-ne -<span class="sans">p̄.|.II.</span> <i>G</i>) <i>H</i> (τὸ δὲ πάχοϲ πηχυαῖον, τὸ δὲ πλάτοϲ τριπαλαιϲτιαῖον -<i>Ath.</i>).</p> - -<p>18 lā|nis <i>H</i>, la<span class="split"><span class="top">ı</span><span class="bottom">mn</span></span>is <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_276" id="Page_276">[276]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius276">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">transversaria traiecta cheloniis et anconibus firmiter inclusa.</div> -<div class="line">in ea materia fuerant ex torno facti axi|culi duo, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para715">5</span> e quibus funes alligati retinebant arietem. supra caput</div> -<div class="line">eorum qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum</div> -<div class="line">turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare quas</div> -<div class="line">res adversarii conarentur. aries autem omnis habuerat</div> -<div class="line">longitudi|nem pedum <span class="smcapuc">CLXXX</span>, latitudine in imo palmipedali, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">crassitudine | pedali, contractu a capite in latitudine pedis, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt279" id="pagenum-alt279">279</a></span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para716">6</span> crassitudine <span class="smcapuc">S⨪</span>. is autem aries habuerat de ferro duro <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">rostrum ita uti naves longae solent habere, et ex ipso</div> -<div class="line">rostro lamminae ferreae <span class="smcapuc">IIII</span> circiter pedum <span class="smcapuc">XV</span> fixae fuerant</div> -<div class="line">in materia. a capite autem | ad imam calcem tigni contenti <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">fuerant funes <span class="smcapuc">III</span> crassitudine digitorum <span class="smcapuc">VIII</span>, ita religati</div> -<div class="line">quemadmodum navi a puppi ad proram continenter, <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">eique funes praecinctura transversa erant ligati habente</div> -<div class="line">inter se palmipedalia spatia. insuper coriis crudis totus</div> -<div class="line">aries erat involutus. ex quibus autem | funibus pendebat, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">eorum capita fuerant ex ferro factae quadruplices catenae,</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para717">7</span> et ipsae coriis crudis erant involutae. item habuerat proiectura <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">eius ex tabulis arcam compactam et confixam, in</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p class="image"><a href="images/276-notes.jpg">View as image</a></p> - -<div class="image"> -<img src="images/276-notes.jpg" width="500" height="304" alt="Image of the notes to this page" /> -</div> - -<p>1 transversariū traiectae (-ę <i>GS</i>) chelonis & (et <i>G</i>) angonibus -<i>x</i>.</p> - -<p>2 fuerunt <i>x</i>.</p> - -<p>7 omnis (τὸ ϲύμπαν <i>Ath.</i>): eius <i>x</i>.</p> - -<p>8 longitudinem -<i>HG</i> (-ne <i>S</i>). | pedum <span class="sans">.C. lu◌</span> <i>H</i> (<span class="smcapuc">C.I.V.</span> ◌ <i>S</i>), pedū. <span class="smcapuc">CIV</span> -::: <i>G</i> (<i>vel</i> cubitorum <span class="smcapuc">CXX</span>, <i>ut p. 274, 4</i>: πήχειϲ ρ̅κ̅ <i>Ath.</i>). | palmo -pedali ⁙ <i>H</i> (⁙ <i>G</i>) = ε̄ παλ. <i>Ath.</i></p> - -<p>9 pedali ⁙ (<i>sic HG</i>, -li. ⁝⁝ <i>S</i>) -<i>x</i> (<i>ubi</i> ποδῶν β̄ <i>Ath.</i>, <i>sed Anon. exc.</i> ποδιαῖον <i>p. 230 Wescher</i>). | -in altitudine pes ⁝⁝ (<i>sic HG</i>, pes. ◌ <i>S</i>) crassitudine .s ⩫, is -(<i>H</i>, s.ς˜. Is <i>S</i>, . s⸟ [⩫ <i>S<sup>c</sup></i>] is <i>G</i>). <i>hic Ath. textus qui mensuras -commutat corrigendus est ex Anon. exc. l. c. ubi</i> πλάτοϲ ποδιαῖον καὶ πάχοϲ τριπάλαιϲτον. <i>cf. etiam p. 274, 1</i>.</p> - -<p>12 lamminae -<i>x</i> (laminę <i>S</i>). | pedum .<span class="smcapuc">XV</span>. <i>x</i> = ἐπὶ πήχειϲ ῑ <i>Ath.</i></p> - -<p>14 fuerunt <i>x</i>. | .<span class="smcapuc">IIII</span>. <i>x</i> (<i>sed</i> τριϲὶ <i>Ath., item Anon.</i>). | d. .<span class="smcapuc">VIII</span>. <i>x</i> -= ὀκταδακτύλοιϲ <i>Ath.</i></p> - -<p>15 navis <i>x</i>. | continentur (. <i>G</i>) eiq; funes -prae(p̄ <i>GS</i>)cincturae (-ę <i>GS</i>) transversis <i>x</i>.</p> - -<p>16 ligati <i>G</i>: religati -<i>HS</i>. | habentes <i>x</i>.</p> - -<p>17 palmi pedalia (<i>sic</i>) <i>x</i> (ἐπὶ παλαιϲτὰϲ -ε̄ <i>Ath.</i>).</p> - -<p>18 pendebant <i>x</i>.</p> - -<p>19 fuerunt (fuer᷎ <i>H</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>20 erant <i>S(G<sup>c</sup>)</i>: erat <i>HG</i>. | protectura <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_277" id="Page_277">[277]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius277">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates</div> -<div class="line">non labentibus pedibus faciliter ad murum pervenie|batur. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">atque ea machina sex modis movebatur, progressu,</div> -<div class="line">＜regressu,＞ item latere dextra et sinistra, porrectione</div> -<div class="line">non minus in altitudinem extollebatur et in imum inclinatione <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem</div> -<div class="line">ad disiciendum murum circiter pedes <span class="smcapuc">C</span>, item a</div> -<div class="line">latere dextra ac sinistra | procurrendo praestringebat non <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">minus pedes <span class="smcapuc">C</span>. gubernabant eam homines <span class="smcapuc">C</span> habentem</div> -<div class="line">pondus talentum quattuor milium, quod fit <span class="smcapuc">CCCCLX̅X̅X̅</span> pondo. <span class="linenum">10</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para718">XVI</span> De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque</div> -<div class="line">testu|dinibus et turribus quae maxime mihi videbantur <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt280" id="pagenum-alt280">280</a></span></div> -<div class="line">idonea et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri</div> -<div class="line">deberent explicui. scalarum autem et carchesiorum et</div> -<div class="line">eorum quorum rationes sunt inbecilliores non necesse habui <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">scribere. haec | etiam milites per se solent facere. neque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus possunt</div> -<div class="line">utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus</div> -<div class="line">nationumque fortitudines. namque alia ratione ad audaces</div> -<div class="line">et temerarios alia ad diligentes aliter ad timidos machinationes <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para719">2</span> debent comparari. | itaque his praescriptionibus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">si qui attendere voluerit et varietatem earum eligendo in</div> -<div class="line">unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, sed</div> -<div class="line">quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit sine</div> -<div class="line">dubitatione poterit explicare. de repugnatoriis vero non <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">est scriptis explicandum. non enim | ad nostra scripta <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">hostes comparant res oppugnatorias, sed machinationes</div> -<div class="line">eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine machinis</div> -<div class="line">saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memoratur</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 rete (δίκτυον <i>Ath.</i>) <i>om. x</i>. | quarum <i>x</i>.</p> - -<p>2 non habentibus -<i>x</i>.</p> - -<p>3 progresso <i>x</i>.</p> - -<p>4 regressu (εἰϲ τὸ ὀπίϲω <i>Ath.</i>) <i>om. x</i>. | -porrectiones (-is <i>a. c. S</i>).</p> - -<p>5 extollebantur … di(e <i>G<sup>c</sup></i>)mittebantur -<i>x</i>.</p> - -<p>7 dissic(t <i>G</i>)iendū <i>x</i>. <span class="sans">| .P.C.</span> <i>H</i>, p. c. <i>G</i> (pedū .c. <i>S</i>). | -item altera dextra <i>x</i>.</p> - -<p>8 procurrenda <i>G</i>.</p> - -<p>9 <span class="sans">| P. C.</span> <i>H</i>, .pc. <i>G</i> -(pedū .c. <i>S</i>), <i>cubita 70</i> (<i>bis</i>) <i>sec. Ath.</i></p> - -<p>10 pondos <i>HS</i>. | -<span class="smcapuc">CCCC</span>(. <i>SG</i>)L<span class="smcapuc">X̅X̅X̅</span>. (<span class="smcapuc">LXXX</span> <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>17 nec eisdem <i>G</i>.</p> - -<p>18 monitiones -monitionibus <i>HS</i>.</p> - -<p>22 ex varietate eorum <i>x</i>. | elegendo <i>G</i>.</p> - -<p>23 conferre <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: confer | <i>G</i>.</p> - -<p>24 &(et <i>G</i>)rationibus <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_278" id="Page_278">[278]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius278">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para720">3</span> usu venisse. Diognetus enim fuerat Rhodius architectus,</div> -<div class="line">et ei de publico quotannis certa merces pro | artis <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam</div> -<div class="line">architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset,</div> -<div class="line">acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">in carchesio versatili constituit, qua helepolim ad</div> -<div class="line">moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum.</div> -<div class="line">hoc exem|plar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para721">4</span> honorem ad | Calliam transtulerunt. interea rex Demetrius, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt281" id="pagenum-alt281">281</a></span></div> -<div class="line">qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est apellatus, <span class="linenum">11</span></div> -<div class="line">contra Rhodum bellum comparando Epimachum</div> -<div class="line">Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem</div> -<div class="line">comparavit helepolim sum|ptibus inmanibus industria laboreque <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">summo, cuius altitudo fuerat pedum <span class="smcapuc">CXXXV</span>, latitudo <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">pedum <span class="smcapuc">LX</span>. eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut</div> -<div class="line">posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo <span class="smcapuc">CCCLX</span>,</div> -<div class="line">ipsa autem machina fuerat milia pondo <span class="smcapuc">CCCLX</span>. cum</div> -<div class="line">autem Callias rogaretur ab Rhodiis ut contra | eam helepolim <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">machinam pararet et ut illam uti pollicitus erat <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para722">5</span> transferret intra murum, negavit posse. non enim omnia</div> -<div class="line">eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae exemplaribus</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 diogenes <i>x</i>.</p> - -<p>2 mercis (<i>ante corr.</i>) <i>H et S</i>. | ꝓarti (-is <i>G<sup>c</sup></i>) -dignitate <i>EG</i>: pro arti <i>HS</i> (-te <i>S<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>5 acroas infecit <i>x</i>. | -exemplaq; <i>x</i>.</p> - -<p>6 carceso <i>x</i> | quem (-ē <i>GS</i>) le(m <i>S</i>)pidolim <i>x</i>.</p> - -<p>9 diogeni <i>x</i>. | quod(t <i>EG</i>) annis & (et <i>G</i>) constitutū eū <i>x</i> -(quod annis constitutū & eū <i>S</i>).</p> - -<p>10 galliam <i>x</i>.</p> - -<p>11 ꝑtinacı<span class="split"><span class="top">a</span><span class="bottom">e⃓</span></span>m -<i>H</i> (ꝑtinatiē <i>a. c. S</i>, -ciā <i>S<sup>c</sup> ut reliqui</i>). | pollorc&es (<i>HS</i>, pollor -cetes <i>EG</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>14 heliopolim <i>x</i> (eliop. <i>S</i>).</p> - -<p>16 <span class="sans">P.</span> | <span class="smcapuc">CXXV</span>. <i>H</i>, -.p(. <i>E<sup>c</sup></i>)<span class="smcapuc">CXXV</span>. <i>EG</i> (pedū <span class="smcapuc">.C.XX.V.</span> <i>S</i>). πήχειϲ Ϟ̄ <i>Ath.</i></p> - -<p>16 pedū <span class="smcapuc">.LX.</span> -<i>H</i>, .p.<span class="smcapuc">LX.</span> <i>EG</i>. πήχειϲ η̄(?) <i>Ath.</i> | eam: ita eā <i>x</i>.</p> - -<p>17 <span class="sans">.P̄</span><span class="smcapuc">.CCC.LX.</span> -<i>H</i>, pccc(. <i>G</i>)<span class="smcapuc">LX</span> <i>EG</i> (pedū <span class="smcapuc">.CCC.LX.</span> <i>S</i>). τριτάλαντοϲ <i>Ath.</i> (<i>ana 120</i>).</p> - -<p>18 milia <span class="sans">| P̄.</span> (<span class="sans">.P.</span> <i>S</i>) <span class="smcapuc">CCC.LX.</span> <i>HS</i>, milia peđ(. <i>G</i>) <span class="smcapuc">CCCLX.</span> <i>EG</i> -(<i>3000 tal.</i>).</p> - -<p>19 gallias <i>x</i>. | abrhodiis contra <i>x</i>. | eum <i>a. c. H</i>. | -he(o <i>S</i>)liopoliam (-ā <i>SG</i>) <i>x</i>. | pararet (-&. <i>E</i>) ut <i>EG</i> (p. & ut -<i>G<sup>c</sup> = x</i>).</p> - -<p>20 uti <i>HSG</i>: ut <i>E</i>.</p> - -<p>22 alique (-q⁊ <i>PL</i>) exenparibus -<i>H(PL)</i>, aliquę (alii quę <i>ante corr. E</i>) exemplaribus <i>EG</i> (aliqua -quę exemplaribus <i>in ras. S<sup>c</sup></i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_279" id="Page_279">[279]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius279">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">non magnis similiter magna facta habent effectus,</div> -<div class="line">alia autem exemplaria non possunt habere sed per se</div> -<div class="line">consti|tuuntur, nonnulla vero sunt quae in exemplaribus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">videntur veri similia, cum autem crescere coeperunt dilabuntur.</div> -<div class="line">ut etiam possumus hic animo advertere. terebratur <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si</div> -<div class="line">eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem,</div> -<div class="line">semi|pedale aut maius nec cogitandum quidem <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">videtur omnino. sic item in nonnullis exemplaribus videtur.</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para723">6</span> quemadmodum | in minimis fieri videntur, ＜non＞ <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt282" id="pagenum-alt282">282</a></span></div> -<div class="line">aeque eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii <span class="linenum">11</span></div> -<div class="line">eadem ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto</div> -<div class="line">fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter</div> -<div class="line">infestum, periculum servitutis machinatione ad | capiendam <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para724">7</span> primo negavit se facturum. posteaquam ingenuae virgines</div> -<div class="line">et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum,</div> -<div class="line">tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam cepisset</div> -<div class="line">| sua esset. is ita constitutis qua machina accessura <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">erat ea regione murum pertudit et iussit omnes publice</div> -<div class="line">et privatim quod quisque habuisset aquae stercoris luti</div> -<div class="line">per eam fenestram per canales progredientes effundere</div> -<div class="line">ante murum. cum ibi magna vis aquae luti stercoris</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 magna facta <i>HS</i> (ī aꝉ m. f. <i>G<sup>c</sup></i>): magnificata <i>EG</i>.</p> - -<p>2 alia <i>HS</i>: alii <i>EG</i>.</p> - -<p>4 autem (cr.) <i>HS</i>: aut <i>EG</i> (a̅u̅t̅ <i>G<sup>c</sup> = S</i>). | -ceperint <i>E<sup>c</sup></i>. | dilabantur <i>x</i>.</p> - -<p>5 animum (<i>HS</i>, -ū <i>GPL</i>, -o <i>G<sup>c</sup></i>, -anim≣ <i>S<sup>c</sup></i>) advertere <i>x</i>.</p> - -<p>6 sic (si <i>E<sup>c</sup></i>) eadem <i>x</i>.</p> - -<p>8 autem -(aū <i>H</i>, autē <i>SEG</i>) maius <i>x</i>. | nec: ne (cog.) <i>x</i>.</p> - -<p>9 videntur <i>x</i>.</p> - -<p>11 aeque <i>Oehmichen</i>: atq; <i>x</i>. non <i>add. Joc.</i> | ideo: id <i>x</i>.</p> - -<p>12 diognito (<i>hic</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>13 fecerunt <i>ES<sup>c</sup></i>: -rint <i>HSG</i>. | postea -quam <i>HS(E<sup>c</sup> G<sup>c</sup>)</i>: pt̄ea quā <i>G</i>, preterea quā <i>E</i>.</p> - -<p>14 machinationem -(-ē <i>G</i>) … conparatā (-am <i>E</i>) <i>x</i>.</p> - -<p>16 patriaeis <i>H</i>: -patria . eis <i>EGS</i>.</p> - -<p>17 se <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: sed <i>EG</i>. | postea quam -<i>HS(E<sup>c</sup> G<sup>c</sup>)</i>: p̄tea aquā <i>G</i>, preterea quā, <i>E</i> (<i>cf. v. 17</i> <span class="split">p<span class="top">o.</span><span class="bottom">ṭ</span>ea</span> <i>G</i>, -postea <i>E</i>).</p> - -<p>19 coepisset <i>H</i>, cepisset <i>EG</i> (suscepisset <i>S</i>).</p> - -<p>20 Is <i>H</i> (= <i>LP</i>): His <i>EGS</i>.</p> - -<p>22 aqua stercoris <i>x</i> (aquę st. <i>S</i>).</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_280" id="Page_280">[280]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius280">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">nocte profusa fuisset, | postero die helepolis accedens antequam <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta</div> -<div class="line">consedit nec progredi nec regredi postea potuit. itaque</div> -<div class="line">Demetrius cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para725">8</span> esse, cum classe sua discessit. tunc Rhodii Diogneti sollertia <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">liberati bello publice gratias | egerunt honoribusque <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam</div> -<div class="line">helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et</div> -<div class="line">inscripsit ‘Diognetus e manubiis id | populo dedit munus’. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt283" id="pagenum-alt283">283</a></span></div> -<div class="line">ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae sed etiam <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">maxime consilia sunt comparanda.</div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para726">9</span> Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas</div> -<div class="line">hostes comparavissent, noctu Chii terram harenam</div> -<div class="line">lapi|des progesserunt in mare ante murum. ita illi postero <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere</div> -<div class="line">nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae</div> -<div class="line">incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum</div> -<div class="line">circumsede|retur et specus hostes fodiendo cogitarent sine <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio</div> -<div class="line">propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant,</div> -<div class="line">quod neque tempus neque certum locum scire poterant</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para727">10</span> quo emersum facturi | fuissent hostes. tum vero Trypho <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum plures <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">specus designavit et fodiendo terram progrediebatur</div> -<div class="line">extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>1 heliopolis <i>x</i>.</p> - -<p>3 egredi <i>x</i>.</p> - -<p>8 heliopolim <i>x</i>.</p> - -<p>9 manubiis -<i>G</i>: manubus <i>H<sup>c</sup></i>, manibus (-b; <i>S</i>) <i>ES</i>.</p> - -<p>13 noctu hii <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>, -noctu hi <i>EG</i>.</p> - -<p>14 progesserunt <i>HEG</i>: progresserunt <i>S(LP)</i> -<i>et</i> (<i>ante ras.</i>) <i>E</i>.</p> - -<p>16 fuerant <i>x</i> (<i>om. cum v. 5-7 S ubi sine -corr.</i> ita illi retrorsus se recipere p.).</p> - -<p>17 malleonis <i>EG</i> (-lis -<i>G<sup>c</sup> = HS</i>).</p> - -<p>18 appolonia <i>H</i> (appollonia <i>S</i>, apoll. <i>EG</i>).</p> - -<p>21 nuntio <i>HS</i>: nuntii <i>EG</i>.</p> - -<p>24 tum <i>HS</i>: tunc <i>EG</i>.</p> - -<p>25 is -<i>om. x</i>. | plurespecus (<i>ante corr.</i>) <i>H</i>.</p> - -<p>26 specus <i>HS(G<sup>c</sup>)</i>: -spec(t <i>G</i>)ies <i>EG</i> (<i>S<sup>c</sup> in marg.</i> /. ꝉ speciis).</p> - -<p>27 sagitta . emissionem -<i>H</i>, sagittę miss. <i>S</i>, sagittę emiss. <i>EG</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_281" id="Page_281">[281]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius281">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura quae</div> -<div class="line">contra hostium specus fuerat vasa | pendentia ad plagas <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum</div> -<div class="line">est qua regione adversarii specus agentes intra penetrare</div> -<div class="line">cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ferventis et picis de superno contra capita hostium et</div> -<div class="line">stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu</div> -<div class="line">| pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para728">11</span> qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. item</div> -<div class="line">Massilia cum oppugnaretur et numero supra <span class="smcapuc">XXX</span> specus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">tum agerent, | Massilitani suspicati totam quae fuerat ante <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt284" id="pagenum-alt284">284</a></span></div> -<div class="line">murum fossam altiore fossura depresserunt. ita specus</div> -<div class="line">omnes exitus in fossam habuerunt. quibus autem locis</div> -<div class="line">fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima</div> -<div class="line">longitudine et am|plitudine uti piscinam fecerunt contra <span class="linenum">15 (5)</span></div> -<div class="line">eum locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e</div> -<div class="line">portu impleverunt. itaque cum specus esset repente naribus</div> -<div class="line">apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit fulturas,</div> -<div class="line">quique intra fuerunt et ab aquae multitudine et ab</div> -<div class="line"><span class="chapnum" id="vitruvius-para729">12</span> ruina specus omnes sunt oppressi. | etiam cum agger ad <span class="linenum">20 (10)</span></div> -<div class="line">murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque</div> -<div class="line">conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes</div> -<div class="line">ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt</div> -<div class="line">conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum</div> -<div class="line">pulsandum accessisset, permiserunt laqueum | et eo ariete <span class="linenum">25 (15)</span></div> -<div class="line">constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso</div> -<div class="line">capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam</div> -<div class="line">machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt.</div> -<div class="line">ita ea victoria civitates non machinis sed contra</div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>5 liniatione <i>x</i>. | temperavit <i>EG</i>: temperar& (-ret <i>S</i>) <i>HS</i>.</p> - -<p>6 desuꝑ | nae contra <i>H</i>, desuꝑnę c. <i>S</i>, desuꝑna c. <i>EG</i>.</p> - -<p>8 pertuditerebra -<i>H</i> (ꝑtulit | terebra <i>S</i>): ꝑtudit crebra <i>EG(LPvlc)</i>. | -ꝑfudendo <i>EGS</i> (ꝑfund. <i>G<sup>c</sup> = HLP</i>).</p> - -<p>10 specus tum: speculatum -(-tū <i>EGS</i>) <i>x</i> (<i>sep.</i> specula tū <i>G<sup>c</sup></i>).</p> - -<p>11 masilitani <i>HEG</i> -(mass- <i>H<sup>c</sup> S</i>).</p> - -<p>15 ut <i>E</i>.</p> - -<p>24 conflagare <i>HEG</i> (-grare <i>E<sup>c</sup> SPL</i>).</p> - -<p>27 denique <i>x</i>: deinque <i>G<sup>c</sup></i>.</p> - -<p>28 malleonis (<i>iterum a. c.</i>) <i>EG</i>.</p> - -<p>29 eae (<i>HS</i>, hae <i>EG</i>) victoriae civitatū (-tē <i>S</i>) <i>x</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_282" id="Page_282">[282]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#vitruvius282">Plain text</a></span></p> - -<div class="text"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">machinarum rationem architectorum sollertia sunt</div> -<div class="line">| liberatae. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> -<div class="paragraph"> -<div class="line">Quas potui de machinis expedire rationes et pacis</div> -<div class="line">bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc volumine</div> -<div class="line">perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae</div> -<div class="line">membra in | decem voluminibus haberet explicata. <span class="linenum">(25)</span></div> -</div> - -</div> - -<div class="notes"> - -<p>3 et <i>om.</i> (rationes pacis) <i>x</i>.</p> - -<p>4 t. & (et <i>EG</i>) util. <i>x</i>.</p> - -<p>7 in <i>om. S</i>.</p> - -</div> - -</div> - -<hr class="chap" /> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_283" id="Page_283">[283]</a></span></p> - -<h2>M. CETI FAVENTINI<br /> -<br /> -<span class="smaller">LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE</span></h2> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_284" id="Page_284">[284]</a></span></p> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_285" id="Page_285">[285]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini1">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph" id="faventini-para1"> -<div class="line">De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt287" id="pagenum-alt287">287</a></span></div> -<div class="line">Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne</div> -<div class="line">longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis</div> -<div class="line">alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone</div> -<div class="line">privatis | usibus ordinare fuit consilium. quae partes <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur</div> -<div class="line">et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque</div> -<div class="line">ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve</div> -<div class="line">mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis</div> -<div class="line">tenuis abundansque aqua | inveniatur, alia etiam quae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione</div> -<div class="line">cognosces.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>I. De principiis artis architectonicae.</p> -<p>Vitr. 1, 2.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para2"> -<div class="line">Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere</div> -<div class="line">debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro</div> -<div class="line">decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">artis | peritus ordo discatur. nam architecturae partes <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura,</div> -<div class="line">distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex</div> -<div class="line">his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse</div> -<div class="line">docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">venustatem | et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt.</div> -<div class="line">ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex</div> -<div class="line">quantitate, quam Graeci | ποϲοτητα vocant. quantitas est <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt288" id="pagenum-alt288">288</a></span></div> -<div class="line">modus singulorum membrorum universo respondens operi. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis</div> -<div class="line">futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα</div> -<div class="line">appellatur. haec sunt ergo tres | figurae, ichnographia, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_286" id="Page_286">[286]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini2">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum</div> -<div class="line">et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius</div> -<div class="line">operis per picturam ostensio.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>II. De ventis.</p> -<p>Vitr. 1, 6.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para3"> -<div class="line">Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathemati|cis <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">rationibus et geometricis methodis aequinoctiali <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse</div> -<div class="line">metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo</div> -<div class="line">orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum,</div> -<div class="line">occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem.</div> -<div class="line">| inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa</div> -<div class="line">Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua</div> -<div class="line">imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus</div> -<div class="line">ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit</div> -<div class="line">et Tritonem | aeneum conlocavit et ita est modulatus ut <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro</div> -<div class="line">ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu</div> -<div class="line">virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse</div> -<div class="line">inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum,</div> -<div class="line">inter austrum et | favonium ad occidentem hibernum africum, <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam</div> -<div class="line">corum vocant, inter septentrionem et subsolanum</div> -<div class="line">aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros</div> -<div class="line">ventorum scire coeptum est. sed | plerique duodecim ventos <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt289" id="pagenum-alt289">289</a></span></div> -<div class="line">esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici</div> -<div class="line">Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens</div> -<div class="line">eundem esse flantem ostendit. obser|vabis ergo ne ianuas <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim</div> -<div class="line">sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis</div> -<div class="line">ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas</div> -<div class="line">et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septen|trione <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">fieri ordinabis.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>III. De aquae inventione.</p> -<p>Vitr. 8, 1 (Pall. 9, 8).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para4"> -<div class="line">Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes</div> -<div class="line">venas emittant, quibus etiam signis altius depressae</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_287" id="Page_287">[287]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini3">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae</div> -<div class="line">nocivos aut | salubres habeant liquores, studiose scire <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut</div> -<div class="line">saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt,</div> -<div class="line">signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante</div> -<div class="line">solis itaque ortum in locis | quibus aqua quaeritur aequaliter <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur.</div> -<div class="line">mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit</div> -<div class="line">umores in aera supra terram crispantes et in modum <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis</div> -<div class="line">locis fieri non potest. quaerentibus ergo | aquam diligenter <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera</div> -<div class="line">sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur.</div> -<div class="line">in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis</div> -<div class="line">mersa. in terra nigra stillarum umores exiles ma|gis ex <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis</div> -<div class="line">locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas | venas <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt290" id="pagenum-alt290">290</a></span></div> -<div class="line">habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores</div> -<div class="line">sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae</div> -<div class="line">inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxo|rum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium</div> -<div class="line">et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae</div> -<div class="line">et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor</div> -<div class="line">bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire</div> -<div class="line">in | medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">montanorum fontium suavitatem. <span class="linenum">30</span></div> -</div> -<div class="paragraph" id="faventini-para5"> -<div class="line">Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur,</div> -<div class="line">tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo,</div> -<div class="line">hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt.</div> -<div class="line">| quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in</div> -<div class="line">latitudinem pedes <span class="smcapuc">III</span>, in altitudinem pedes <span class="smcapuc">V</span>, et circa solis</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_288" id="Page_288">[288]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini4">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus</div> -<div class="line">| perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra</div> -<div class="line">inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut</div> -<div class="line">stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem</div> -<div class="line">ratione po|situm et opertum fuerit, si is locus aquam <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus</div> -<div class="line">lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit</div> -<div class="line">ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in</div> -<div class="line">eodem loco similiter adoperta in | alia die lucens fuerit <span class="linenum">(30)</span></div> -<div class="line">inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea</div> -<div class="line">quod omnis calor ad se trahit umorem. | item in eodem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt291" id="pagenum-alt291">291</a></span></div> -<div class="line">loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere.</div> -<div class="line">cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem</div> -<div class="line">putei defodiendi erunt quousque caput aquae inve|niatur <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen</div> -<div class="line">sub radicibus montium in regione septentrionali signa <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres</div> -<div class="line">et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio</div> -<div class="line">a solis cursu separantur et arborum aut montium</div> -<div class="line">umbris | velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">profluent. <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>IV. De puteorum fossionibus et structuris.</p> -<p>Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 9).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para6"> -<div class="line">In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum</div> -<div class="line">ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur</div> -<div class="line">alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint</div> -<div class="line">| pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem</div> -<div class="line">malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna</div> -<div class="line">accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit</div> -<div class="line">sine periculo descendes. quod si | ereptum ei lumen fuerit, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad</div> -<div class="line">libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_289" id="Page_289">[289]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini5">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus</div> -<div class="line">spiritus evaporet. sed cum aqua inventa | fuerit, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita</div> -<div class="line">excludantur. in signinis autem operibus haec servare</div> -<div class="line">debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae</div> -<div class="line">duae | partes ad quinque harenae mortario misceantur. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt292" id="pagenum-alt292">292</a></span></div> -<div class="line">puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis</div> -<div class="line">pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat.</div> -<div class="line">structuram vero cum facere coeperis, vectibus <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">ligneis densabis | sic ut nitorem frontis non laedas. sic <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">enim solidata structura adversus umorem fortior erit.</div> -<div class="line">quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem</div> -<div class="line">saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque</div> -<div class="line">partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">mensuris et redivivas inpen|sas fieri monstraverint, melius <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur,</div> -<div class="line">quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter</div> -<div class="line">et in testaceis operibus facies. puteum autem cum</div> -<div class="line">fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans | umor fossionem <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas</div> -<div class="line">vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina</div> -<div class="line">ponderis periculum fodientibus faciat.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>V. De utilitate aquae probanda.</p> -<p>Vitr. 8, 4 (Pall. 9, 10).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para7"> -<div class="line">Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur, <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque</div> -<div class="line">| si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes</div> -<div class="line">habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non</div> -<div class="line">vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei</div> -<div class="line">fossi | fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis</div> -<div class="line">erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit</div> -<div class="line">et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">in ea si cito coquatur, bona | erit. non minus si perlucidi <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt293" id="pagenum-alt293">293</a></span></div> -<div class="line">fontes fuerint et sine musco aut quibusdam</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_290" id="Page_290">[290]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini6">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque</div> -<div class="line">aquam futuram significabunt.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>VI. De aquae inductione.</p> -<p>Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 11).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para8"> -<div class="line">Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut</div> -<div class="line">forma | structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur, <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat.</div> -<div class="line">canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur.</div> -<div class="line">si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur</div> -<div class="line">et, si | longior planitia fuerit, pede semis inter <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">centenos vel <span class="smcapuc">LX</span> pedes structura submittatur, ut animata <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium</div> -<div class="line">fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub</div> -<div class="line">terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus</div> -<div class="line">componatur. quodsi con|cavae vallium demissiones inpedient, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">structura solida vel arcuatili ad libramentum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate</div> -<div class="line">cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua</div> -<div class="line">ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut</div> -<div class="line">veniens aqua fracto impetu lenius | decurrat. aut si longius <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a</div> -<div class="line">figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine</div> -<div class="line">corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores</div> -<div class="line">fiant, ut alter in alterum per or|dinem ad palmum ingrediatur. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur,</div> -<div class="line">favilla per eos cum parvo liquore laxetur, | ut si qua <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt294" id="pagenum-alt294">294</a></span></div> -<div class="line">vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo</div> -<div class="line">tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa</div> -<div class="line">nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando</div> -<div class="line">| plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum</div> -<div class="line">habeant mensas, tamen propter saporis integritatem</div> -<div class="line">fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae</div> -<div class="line">solis ar|doribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit, <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_291" id="Page_291">[291]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini7">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium</div> -<div class="line">vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio</div> -<div class="line">videtur.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>VII. De mensuris et pondere fistularum.</p> -<p>Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 12).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para9"> -<div class="line">Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc</div> -<div class="line">soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| fundentur demum pedum, <span class="smcapuc">M</span> et <span class="smcapuc">CC</span> libras fusurae accipiant. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">octogenariae denum pedum, <span class="smcapuc">DCCCCLX</span> libras accipiant.</div> -<div class="line">quinquagenariae denum pedum, <span class="smcapuc">DC</span> liƀ. accipiant.</div> -<div class="line">quadragenariae denum pedum, <span class="smcapuc">CCCCLXXX</span> libras. tricenariae</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">X</span> pedum, <span class="smcapuc">CCCLX</span> libras. vicenariae <span class="smcapuc">X</span> pedum, <span class="smcapuc">CCXL</span> libras. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">octona|riae <span class="smcapuc">C</span> libras. <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>VIII. De harenae natura probanda.</p> -<p>Vitr. 2, 4 (Pall. 1, 10).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para10"> -<div class="line">Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus.</div> -<div class="line">ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit,</div> -<div class="line">optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non</div> -<div class="line">habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">si | miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit. <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">si | vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt295" id="pagenum-alt295">295</a></span></div> -<div class="line">aut de glareis excernenda erit aut de litore marino.</div> -<div class="line">sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde</div> -<div class="line">siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">intermissioni|bus requieverit opus, pondere gravata structura <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo</div> -<div class="line">tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter</div> -<div class="line">siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter</div> -<div class="line">obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">mitti debent. fortius enim | comprehendunt caementa. nam <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae,</div> -<div class="line">et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes</div> -<div class="line">sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt.</div> -<div class="line">fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">sunt, sed liaculorum | subactionibus in tectorio <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras</div> -<div class="line">pura harena mittatur.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>IX. De calcis utilitate probanda.</p> -<p>Vitr. 2, 5 (Pall. 1, 10).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para11"> -<div class="line">Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino</div> -<div class="line">fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae</div> -<div class="line">| autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_292" id="Page_292">[292]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini8">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae</div> -<div class="line">una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam</div> -<div class="line">partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis</div> -<div class="line">praestabit.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>X. De lateribus faciendis.</p> -<p>Vitr. 2, 3 (Pall. 6, 12).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para12"> -<div class="line">Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">vel | rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam</div> -<div class="line">aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore</div> -<div class="line">sparsa cito | solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt296" id="pagenum-alt296">296</a></span></div> -<div class="line">ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi</div> -<div class="line">fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito</div> -<div class="line">desiccat, et quasi in|tegri videntur, postea umor interaneus <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles</div> -<div class="line">operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim</div> -<div class="line">possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera</div> -<div class="line">tria. unum quod graece Lydium ap|pellatur, longum sesquipede <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo</div> -<div class="line">laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον. <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices</div> -<div class="line">quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">IIII</span> privatorum. fieri debebunt et semilateria | remissas <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim</div> -<div class="line">fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">structurae soliditas surgat.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XI. De parietibus latericiis tectorio operi parandis.</p> -<p>Vitr. 2, 8 (Pall. 1, 11).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para13"> -<div class="line">Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur,</div> -<div class="line">ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes</div> -<div class="line">stru|cturae et inductiones fuerint et non ante siccaverint, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent. <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">in urbe autem propter multitudinem hominum</div> -<div class="line">parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem</div> -<div class="line">occupent. merito ergo latericiam habere non</div> -<div class="line">potuit, ne pondere | cito corrupta fabrica laberetur. latericiis <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">modo erit providendum. in summitate parietum structura</div> -<div class="line">testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_293" id="Page_293">[293]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini9">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt,</div> -<div class="line">parietes tamen solidi | permaneant. <span class="linenum">(30)</span></div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XII. De generibus arborum et utilitate caesionis.</p> -<p>Vitr. 2, 9 (Pall. 12, 15).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para14"> -<div class="line">| Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt297" id="pagenum-alt297">297</a></span></div> -<div class="line">autumni tempore antequam favonii flare incipiant</div> -<div class="line">utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor</div> -<div class="line">decurrat et | venarum raritas exsiccata solidetur. sed <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">genera arborum has inter se vires et differentias habent.</div> -<div class="line">abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni</div> -<div class="line">et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni</div> -<div class="line">fabrica maximas habet utilita|tes, primo quod ex ea <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque</div> -<div class="line">enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt.</div> -<div class="line">larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis</div> -<div class="line">operibus obruitur perpetuam servat utilita|tem. aesculus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞.</div> -<div class="line">fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in</div> -<div class="line">umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in</div> -<div class="line">fabrica utiles, in scalpturis gra|tae inveniuntur. alnus, <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia</div> -<div class="line">extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se</div> -<div class="line">habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in</div> -<div class="line">omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint ri|gidae sunt, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere</div> -<div class="line">tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas</div> -<div class="line">habent virtutes, quod non cito pondere curvantur, <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur,</div> -<div class="line">| eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt298" id="pagenum-alt298">298</a></span></div> -<div class="line">resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur.</div> -<div class="line">si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie</div> -<div class="line">solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">ea lacunaria | sunt facta. nam folia eius cupresso similia <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_294" id="Page_294">[294]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini10">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur</div> -<div class="line">utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores</div> -<div class="line">sunt arbores sed cito vitiantur.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XIII. De fabrica villae rusticae disponenda.</p> -<p>Vitr. 6, 6 (Pall. 1, 21. 18-20).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para15"> -<div class="line">| Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad</div> -<div class="line">lumen attendant. latitudo <span class="smcapuc">XV</span> pedum disponatur et in</div> -<div class="line">singulis paribus <span class="smcapuc">VIII</span> pedes relinquantur. equilia calidis</div> -<div class="line">locis | ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur. <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur.</div> -<div class="line">lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus</div> -<div class="line">aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur.</div> -<div class="line">| torcular huius in septentrione ponatur. cella <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus</div> -<div class="line">stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in</div> -<div class="line">meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat.</div> -<div class="line">granaria ad septentrionem | vel aquilonem spectent, ut <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">aere gelidiori fruges tutius ser|ventur. vaporatae enim <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt299" id="pagenum-alt299">299</a></span></div> -<div class="line">regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt <span class="linenum">21</span></div> -<div class="line">quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra</div> -<div class="line">villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint</div> -<div class="line">tutiores. si quid vero melius et nitidius facere | volueris, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">exempla de urbanis fabricis sumes. <span class="linenum">25</span></div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XIV. De dispositione operis urbani.</p> -<p>Vitr. 6, 4.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para16"> -<div class="line">Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet,</div> -<div class="line">praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum</div> -<div class="line">erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones</div> -<div class="line">apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum</div> -<div class="line">occi|dentem spectare debent, quoniam vespertino lumine <span class="linenum">30 (10)</span></div> -<div class="line">opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed</div> -<div class="line">propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et</div> -<div class="line">bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum</div> -<div class="line">postulat lumen. nam quaecumque loca africum</div> -<div class="line">spectant umore vi|tiantur, quoniam venti umidi spirantes <span class="linenum">35 (15)</span></div> -<div class="line">madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna</div> -<div class="line">et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_295" id="Page_295">[295]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini11">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem</div> -<div class="line">spectare debent, quod ea regio praeter ceteras</div> -<div class="line">frigidior est et solstitiali tempore | iocundam sanitatis <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">voluptatem corporibus praestat.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XV. De mensuris aedificiorum.</p> -<p>Vitr. 6, 3. 4.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para17"> -<div class="line">Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas</div> -<div class="line">altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati</div> -<div class="line">fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur.</div> -<div class="line">pinacothecae et | plumariorum officinae in parte septentrionali <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">sunt constituendae, ut colores et purpurae sine <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae</div> -<div class="line">nascuntur.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XVI. De fabrica balnearum.</p> -<p>Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para18"> -<div class="line">Balneis locus eligendus est contra occasum hibernum</div> -<div class="line">aut partem meridianam, ut sole decedente vaporetur usque</div> -<div class="line">| ad vesperum quod tempus ad lavandum tributum est. <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt300" id="pagenum-alt300">300</a></span></div> -<div class="line">suspensurae calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum <span class="linenum">16</span></div> -<div class="line">area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata</div> -<div class="line">ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit sed</div> -<div class="line">redeat ad | praefurnium. flamma enim sursum adsurgens <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">calidiores efficit cellas. supraque laterculis bessalibus et <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">rotundis pilae instruantur ex capillo argilla subacta, in</div> -<div class="line">privato pedibus binis semis, in publico ternis. tegulae</div> -<div class="line">bipedales super constituantur quae pavimentum dirigant.</div> -<div class="line">plumbeum vas quod | patenam aeream habet, supra fornacem <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">conlocetur, alterum simile frigidarium secus, ut <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">quantum caldae ex eo in solio admittatur tantum frigidae</div> -<div class="line">infundatur. magnitudines autem balnearum pro hominum</div> -<div class="line">copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae</div> -<div class="line">sic disponantur ut quanta longitudo | fuerit tertia dempta <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">latitudo disponatur. melius enim ignis per angustiora latitudinis <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">cellarum operabitur. lumen fenestris ab hibernis aut</div> -<div class="line">meridianis partibus tribuatur. aestivis balneis hypocausteria</div> -<div class="line">pro loci magnitudine cum piscinis in septentrione vel aquilone</div> -<div class="line">constituantur, et ab eadem parte | maxime lumen fenestris <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">gratiam praestet. in villa rustica balneum culinae coniungatur,</div> -<div class="line">ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit.</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_296" id="Page_296">[296]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini12">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="sidenote"> -<p>XVII. De cameris balnearum.</p> -<p>Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para19"> -<div class="line">Camerae structiles fortiores erunt. figulinae autem ad</div> -<div class="line">| contignationem suspendantur ita ut catenis ancoratis fixae <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">tegulae velut palliola quae cameram circinent sustineant.</div> -<div class="line">| eadem ratione et planas cameras facies. utilius autem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt301" id="pagenum-alt301">301</a></span></div> -<div class="line">disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant, ut uncis ferreis <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">ad contignationem suspendantur ita ut tegularum iuncturae</div> -<div class="line">super regulas vel arcus recumbant. superiores ergo iuncturae</div> -<div class="line">| ex capillo argilla subacta linantur. inferior autem <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">pars iuncturae quae ad pavimentum spectabit primo calce</div> -<div class="line">cum testa temperata trullizetur, deinde albario sive tectorio <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">opere inducatur. maior tamen et diligentiae et utilitatis</div> -<div class="line">ratio videtur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior</div> -<div class="line">caemen|ticia et superior suspensa. inter duas enim cameras <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">umor retentus numquam vitiabit contignationes. sudationes</div> -<div class="line">etiam praestabuntur meliores. <span class="linenum">15</span></div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XVIII. De expolitionibus pavimentorum.</p> -<p>Vitr. 7, 1.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para20"> -<div class="line">Considerandum erit ut solum firmum sit et aequale,</div> -<div class="line">tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum calcetur.</div> -<div class="line">supra | inpensa testacea crassior inducatur et iterum vectibus <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">contusa solidetur. tertio nucleus id est inpensa mollior</div> -<div class="line">inducatur, et politionibus insistas. ne rimas inutiles operi <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">relinquat.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XIX. De pavimentis supra contignationem faciendis.</p> -<p>Vitr. 7, 1 (Pall. 1, 9).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para21"> -<div class="line">In contignationibus diligenter respiciendum est ut</div> -<div class="line">aequalitas soli dirigatur. item danda est opera ne axes</div> -<div class="line">quer|cei cum aesculinis commisceantur. nam quercus cum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">accepto umore siccescere coeperit arcuatur et rimas inutiles <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">operi efficiet, aesculus diligenter composita ad perpetuitatem</div> -<div class="line">durabit. verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos</div> -<div class="line">axes quercus secetur, et primum in directo iactatis</div> -<div class="line">axibus, | sequentibus in transverso stratis, bini clavis crebro <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">ad contignationem confixis utiliter operi subicientur. de <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad vetustatem</div> -<div class="line">poterunt permanere. iactatis in ordinem et compositis</div> -<div class="line">axibus filix aut | paleae aequaliter supersternantur, ut <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt302" id="pagenum-alt302">302</a></span></div> -<div class="line">calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc insuper</div> -<div class="line">statuminetur saxo ne minori quam qui possit manum <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">implere. statuminibus ＜inductis＞ ruderi seu novo sive</div> -<div class="line">redivivo ad duas partes una calcis mi|sceatur. rudus [est <span class="linenum">(5)</span></div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_297" id="Page_297">[297]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini13">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">maiores lapides contusi cum calce mixti] inpensa crassiori</div> -<div class="line">induci debebit ne minus crassitudine digitorum <span class="smcapuc">VI</span>.</div> -<div class="line">exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa</div> -<div class="line">testacea mollior inducatur, et siccet. tum aut marmor</div> -<div class="line">sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi | <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">superinponantur, et usque eo fricetur ut iuncturae vel anguli</div> -<div class="line">inter se conveniant, tunc erit perfecta fricatura. quodsi</div> -<div class="line">facultas non erit unde superfigantur, ne aut lacunae aut</div> -<div class="line">tumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra</div> -<div class="line">marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">polia|tur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si</div> -<div class="line">necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem</div> -<div class="line">servabis. missis in ordinem tabulis et alias in</div> -<div class="line">transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">configes et paleam aut fili|cem super aequaliter sternes et <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">loricabis de saxo qui manum possit implere. super rudus</div> -<div class="line">pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis,</div> -<div class="line">et antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales,</div> -<div class="line">quae per omnia latera canaliculos habent digitales, calce <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">viva ex oleo temperata frontibus | tegularum qua canaliculi <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones,</div> -<div class="line">ut margines tegularum cum calce comprehendi possint.</div> -<div class="line">quae res cum siccaverit quasi unum corpus facit | et <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt303" id="pagenum-alt303">303</a></span></div> -<div class="line">nullum umorem ad inferiora admittet. postea nucleum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sex digitorum induces, et frequenter fricabis ne setas</div> -<div class="line">faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam</div> -<div class="line">supra inprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas,</div> -<div class="line">ut nullo | modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligentius <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">axium faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina</div> -<div class="line">pari modo fricaturis et politionibus exerceantur.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XX. De calce probanda operi albario.</p> -<p>Vitr. 7, 2 (Pall. 1, 14).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para22"> -<div class="line">In albario opere calcem sic probare debebis. in fossa</div> -<div class="line">| calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam inpegerit atque <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">adhaerens asciae viscosa videbitur, optima erit operi albario.</div> -<div class="line">recenter extincta et calculosa si fuerit, dum siccescere</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_298" id="Page_298">[298]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini14">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">coeperit calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur.</div> -<div class="line">unde | proxime extinctam in opus albarium mittere non <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">oportet.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXI. De cameris canniciis.</p> -<p>Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 13).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para23"> -<div class="line">Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asseres</div> -<div class="line">abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur, ne <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">plus habeant grossitudinis quam digitos tres. hos inter</div> -<div class="line">se sesquipedali mensura divisos ordinabis et catenis ad</div> -<div class="line">contigna|tionem suspendes ita ut binae perticae graciliores <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">inter eos sint missae. his faciant tomices ligaturas, catenae</div> -<div class="line">autem parentur aut de iunipero aut oliva aut buxo aut <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">cupresso. camerae ex harundine graeca vel palustri vel</div> -<div class="line">grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi</div> -<div class="line">aequalis admo|dum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">qui possint | aequalem nitorem ostendere, aut si quam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt304" id="pagenum-alt304">304</a></span></div> -<div class="line">cultiorem gratiam emutare volueris, fasciculi mollioris <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">cannae facilius flexi ducantur. postea primo manu inducatur</div> -<div class="line">inpensa pumicea, et trullizetur ut canna subigatur,</div> -<div class="line">deinde harena et calce diri|gatur. tertio marmor tunsum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">super calce inducatur et poliatur. sic et nitore gratiam</div> -<div class="line">et virtutem solidam facies. si quid autem urbanius cameris <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">addere volueris, fasciculos de canna facies et laquearis</div> -<div class="line">operis delicate aut arcuatilis camerae exemplis uteris.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXII. De politionibus parietum caementiciorum.</p> -<p>Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 15).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para24"> -<div class="line">| Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">inducti et politi, macritate inpensae cito corrumpentur.</div> -<div class="line">exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines,</div> -<div class="line">solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis formas</div> -<div class="line">designant. prima | ergo inductione trullizata, cum arescere <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. cum</div> -<div class="line">tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic</div> -<div class="line">paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum</div> -<div class="line">ex ea mundum levetur. in|arescente inductione alterum <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus</div> -<div class="line">fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">omnia ergo quae diligenti studio componuntur, neque</div> -<div class="line">vetustatibus obsolescunt neque cum | purgari coeperint gratiam <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt305" id="pagenum-alt305">305</a></span></div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_299" id="Page_299">[299]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini15">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">coloris amittunt. umidi enim parietes cum picturis</div> -<div class="line">ornantur desudescent, et operi obligatus color elui non potest.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXIII. De opere coronario.</p> -<p>Vitr. 7, 3.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para25"> -<div class="line">Operi coronario subtilior inpensa necessaria est, ut</div> -<div class="line">am|plius fricata mollius nitore gratiam faciat. observandum <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">tamen erit ne gypsum inpensae adiungatur. siticulosa <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">enim materia dum cito arescit, vicina coronarium opus</div> -<div class="line">politionibus parietum et camerarum cum superinducitur</div> -<div class="line">ruina corrumpit.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXIV. De parietibus caementiciis umidis locis solidandis.</p> -<p>Vitr. 7, 4.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para26"> -<div class="line">Parietes vero umidis locis sic erunt solidandi. si per|petuus <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">umor manabit, tribus pedibus ab imo, testaceo <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">paries vestiatur et vestitura calcetur et poliatur, ne umorem</div> -<div class="line">admittere possit. quodsi maior umor perpetuus</div> -<div class="line">manabit, canaliculum brevem extrues aliquantum a pavimento</div> -<div class="line">altius, qua collectus umor sine vitio parietis exeat.</div> -<div class="line">si autem af|fluens umor abundabit, tegulas bipedales ex <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">ea parte qua umor inriguus erumpet diligenter picabis, ne</div> -<div class="line">vis umoris ad parietem transeat. ex altera parte, qua</div> -<div class="line">structurae iungentur, tegula calce liquida linietur, ut facilius</div> -<div class="line">operi adhaerere possit.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXV. Triclinia hiberna minoribus picturis esse ornanda.</p> -<p>Vitr. 7, 4.</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para27"> -<div class="line">| Triclinia hiberna non convenit grandibus picturis ornari, <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">quoniam hibernis temporibus frequenti lumine cereorum</div> -<div class="line">aut lucernarum fumante obsolescunt. propterea et</div> -<div class="line">camerae eorum planae fiunt, ut detersa fuligine statim</div> -<div class="line">inluminatus splendor appareat.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXVI. Pavimenta ut in hieme tepeant.</p> -<p>Vitr. 7, 4 (Pall. 1, 9).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para28"> -<div class="line">| Etiam pavimentorum utilis dispositio inventa videtur. <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">itaque excavatis in altum duobus pedibus, festucato solo</div> -<div class="line">| inducatur aut rudus aut testaceum pavimentum, deinde <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt306" id="pagenum-alt306">306</a></span></div> -<div class="line">congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur ex sabulone</div> -<div class="line">et favilla et calce mixta inpensa crassitudine unciarum</div> -<div class="line"><span class="smcapuc">VI</span>. ad regulam exaequata planities reddit speciem <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">nigri pavimenti. | hieme ergo non recipit frigus et ministros <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">licet nudis pedibus vapore delectabit. sic enim erit</div> -<div class="line">pavimentum ut etiam bibentium pocula si fusa fuerint</div> -<div class="line">momento siccescant.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXVII. De generibus colorum.</p> -<p>Vitr. 7, 6-14. (Isid. 19, 17).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para29"> -<div class="line">Colores vero alii certis locis procreantur, alii ex commixtionibus <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">componuntur. rubricae itaque multis locis</div> -<div class="line">ge|nerantur, sed optimae in Ponto et in Hispania nascuntur. <span class="linenum">(10)</span></div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_300" id="Page_300">[300]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini16">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">paraetonium ex ipso loco unde foditur habet nomen. eadem</div> -<div class="line">ratione et melinum, quod eius metallum per insulas cycladas</div> -<div class="line">Melo dicitur. creta viridis pluribus locis nascitur,</div> -<div class="line">sed optima creta Smyrnae tantum procreatur, quae graece</div> -<div class="line">θεο|δοτειον dicitur a Theodoto quodam in cuius solo primum <span class="linenum">5 (15)</span></div> -<div class="line">est inventa. auripigmentum, quod αρϲενικον graece</div> -<div class="line">appellatur, in Ponto nascitur. sandaraca plurimis locis</div> -<div class="line">generatur, sed optima in Ponto et iuxta flumen Hypanim.</div> -<div class="line">minii autem natura primum a Graecis Ephesiorum solo</div> -<div class="line">reperta memora|tur, deinceps in Hispania. cuius natura <span class="linenum">10 (20)</span></div> -<div class="line">has admirationes habet. glebae itaque cum ex metallis</div> -<div class="line">primum exciduntur, argenti vivi guttas exprimunt, quas</div> -<div class="line">artifices ad plures usus colligunt. neque enim argentum</div> -<div class="line">neque aes sine his inaurari potest. nam confusae in unum</div> -<div class="line">ita ut quattuor sextariorum | mensuram habeant, centum <span class="linenum">15 (25)</span></div> -<div class="line">librarum pondus efficient. supra cuius liquorem centenarium</div> -<div class="line">saxi pondus si posueris, susti|nebit, scripulum auri <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt307" id="pagenum-alt307">307</a></span></div> -<div class="line">super si posueris, in liquore descendet. unde intelleges</div> -<div class="line">non ponderis sed naturae esse discretionem. itaque si</div> -<div class="line">aurifex pannis textilibus adustum rudi vaso fictili solidi <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">auri pulverem prius lavaverit, postea mixtum argento | vivo <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">vel in panno vel in linteolo comprimes ut liquor argenti</div> -<div class="line">expressus emanet et auram solidum intrinsecus remaneat.</div> -<div class="line">verum probatio minii sic erit observanda. in lammina</div> -<div class="line">ferrea mittatur et super ignem ponatur tamdiu donec <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">lammina rubescat. tunc retractum refrigescat. si colorem</div> -<div class="line">non muta|verit, optimum erit, si mutaverit, vitiatum erit. <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">colores autem omnes calcis mixtione corrumpi manifestum</div> -<div class="line">est. chrysocolla a Macedonia venit, foditur autem ex</div> -<div class="line">metallis aerariis. armenium et indicum ab ipsis ostenditur <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">quibus in locis nascitur. atramenti vero compositio sic</div> -<div class="line">erit observanda, quae | non solum ad usum picturae necessaria <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">videtur sed etiam ad cotidianas scripturas. lacusculus</div> -<div class="line">curva camera struatur. huic fornacula sic componitur</div> -<div class="line">ut nares in lacusculo habeat qua fumus possit <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">intrare. taedae in eadem fornace incendantur, super taedas</div> -<div class="line">ardentes resina mittatur, ut omnem fu|mum et fuliginem <span class="linenum">(20)</span></div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_301" id="Page_301">[301]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini17">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">per nares in lacusculum exprimat. postea fuliginem diligenter</div> -<div class="line">conteres et aquam ad modum mittes et atramentum</div> -<div class="line">facies nitidum. pictores autem glutinum miscent, ut nitidius</div> -<div class="line">esse videatur. sed ad celeritatem operis etiam taedarum</div> -<div class="line">carbones cum glutino attriti parietibus praestabunt <span class="linenum">5</span></div> -<div class="line">| atramenti suavitatem, nec minus sarmenta exusta et contrita <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">atramenti colorem imitabuntur. sed et sarmenta</div> -<div class="line">uvae nigrioris si in optimo vino mersa aruerint et postea</div> -<div class="line">exusta fuerint, ad|dito glutino imitata indici suavitatem <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt308" id="pagenum-alt308">308</a></span></div> -<div class="line">monstrabunt. usta vero, quae plurimum necessaria in <span class="linenum">10</span></div> -<div class="line">operibus picturae videtur, sic temperatur. glebae silis</div> -<div class="line">boni in igne coquuntur, tunc acerrimo aceto perfuso extinguuntur,</div> -<div class="line">et reddunt purpureum | colorem. caerulei temperationes <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">Alexandriae primo sunt inventae, nunc autem</div> -<div class="line">Puteolis ex harenae pulvere et nitri flore temperatur. sed <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">cyprium adustum ＜addes＞. cerussa et quam nostri aerucam</div> -<div class="line">vocant sic erit conficienda. sarmenta vitis amineae</div> -<div class="line">infuso aceto in dolio coiciantur, super tabulae plum|beae <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">deponantur et dolium eludatur, et pluribus mensibus transactis</div> -<div class="line">aperiatur. sed cerussa in fornace coquatur, quae <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">mutato colore meliorem efficiet sandaracam. ostrum autem</div> -<div class="line">quod pro colore purpurae temperatur plurimis locis nascitur,</div> -<div class="line">sed optimum insula Cypro et ceteris quae proxime</div> -<div class="line">sub solis | cursu habentur. conchylia itaque cum circumcisa <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ferro fuerint lacrimas purpurei coloris emittunt, quibus <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">collectis purpureus color temperatur. ideo autem ostrum</div> -<div class="line">est appellatum quod ex testis umor elicitur. qui cito ex</div> -<div class="line">salsugine inarescit, nisi temperatus umor melle circumfusus</div> -<div class="line">habeatur. fiunt | etiam purpurei colores infecta creta <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">rubiae radice. similiter ex floribus alii colores inficiuntur. <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">itaque pictores cum voluerint sil atticum imitari, violam</div> -<div class="line">aridam in vaso cum aqua | ad ignem adponunt ut ferveat, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt309" id="pagenum-alt309">309</a></span></div> -<div class="line">et decoctam in linteolo exprimunt et in mortario cum</div> -<div class="line">creta conterunt et faciunt silis attici colorem. eadem</div> -<div class="line">ratione vaccinium cum lacte temperantes purpuram faciunt <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">elegantem. qui non possunt chry|socolla propter caritatem <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">uti, herbae quae lutear appellatur sucum caeruleo inficiunt</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_302" id="Page_302">[302]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini18">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">et utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellantur.</div> -<div class="line">propter inopiam coloris simili modo cretam selinusiam</div> -<div class="line">sive anulariam vitro miscentes, quod Graeci ιϲατιν</div> -<div class="line">vocant, imitationibus efficiunt indici colorem.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXVIII. De normae inventione. Vitr. 9 praef.</p> -<p>(Isid. 19, 18).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para30"> -<div class="line">| Quoniam ad omnes usus normae ratio subtiliter inventa <span class="linenum">5 (10)</span></div> -<div class="line">videtur, sine qua nihil utiliter fieri potest, hoc modo</div> -<div class="line">erit disponenda. sumantur itaque tres regulae, ita ut duae</div> -<div class="line">sint pedum binum et tertia habeat pedes duos uncias <span class="smcapuc">X</span>.</div> -<div class="line">eae regulae aequali crassitudine compositae extremis cacuminibus</div> -<div class="line">| iungantur schema facientes trigoni. sic fiet perite <span class="linenum">10 (15)</span></div> -<div class="line">norma composita.</div> -</div> - -<div class="sidenote"> -<p>XXIX. De horologii institutione.</p> -<p>ex al. f. (cf. Vitr. 9, 8).</p> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para31"> -<div class="line">Multa variaque genera sunt horologiorum, sed pelecini</div> -<div class="line">et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio videtur. pelecinum</div> -<div class="line">enim horologium dicitur quod ex duabus tabulis</div> -<div class="line">mar|moreis vel lapideis superiore parte latioribus inferiore <span class="linenum">15 (20)</span></div> -<div class="line">angustioribus componitur, sed haec tabulae aequali mensura</div> -<div class="line">fiunt et quinis lineis directis notantur, ut angulum</div> -<div class="line">faciant qui sextam horam signabit. semis ergo ante primam</div> -<div class="line">et semis post undecimam supplebunt <span class="smcapuc">XII</span> numeros</div> -<div class="line">horarum. sed | iunctis aequaliter ante et extensis tabulis, <span class="linenum">20 (25)</span></div> -<div class="line">in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proximum</div> -<div class="line">circulum fa|cies, a quo primum lineae horarum partitae <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt310" id="pagenum-alt310">310</a></span></div> -<div class="line">aequaliter notantur. item alium maiorem circulum</div> -<div class="line">ab eodem puncto angulari facies, qui prope oram tabularum</div> -<div class="line">attingat, ad quem aestivis temporibus gnomonis umbra <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">pervenit. subtilitas | ergo disparis mensurae de spatio <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">horarum expectanda non est, quando aliud maius et aliud</div> -<div class="line">minus horologium poni solitum videatur, et non amplius</div> -<div class="line">paene ab omnibus nisi quota sit solum inquiri festinetur.</div> -<div class="line">gnomon itaque in angulo summo iuncturae paululum inclinis <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">ponitur, qui umbra sua horas | designet. constitues <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">autem horologii partem qua decimam horam notabit contra</div> -<div class="line">orientem aequinoctialem, sicut de exemplis multifariam</div> -<div class="line">cognoscitur. horologium autem quod hemicyclion appellatur</div> -<div class="line">simili modo de lapide vel de marmore uno, quattuor <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">partibus sursum latioribus infra angustioribus | componatur, <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">ita ut ab ante et a tergo latiores partes habeat, sed frons</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_303" id="Page_303">[303]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini19">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">aliquantum promineat atque umbram faciat maiorem. sub</div> -<div class="line">hac fronte rotunditas ad circinum notatur, quae cavata</div> -<div class="line">introrsus hemicyclium faciat schema. in hac cavatura</div> -<div class="line">tres circuli fiant, unus prope summitatem horologii, alius</div> -<div class="line">per | mediam cavaturam, tertius prope oram signetur. <span class="linenum">5 (20)</span></div> -<div class="line">a minore ergo circulo usque ad maiorem circulum horalem</div> -<div class="line">una et <span class="smcapuc">X</span> lineae directae aequali partitione ducantur, quae</div> -<div class="line">horas demonstrent. per medium vero hemicyclium supra</div> -<div class="line">minorem circulum planitia aequalis subtiliori crassitudine</div> -<div class="line">fiat, ut aperta | rotunditate digitali facilius solis radius <span class="linenum">10 (25)</span></div> -<div class="line">infusus per numeros linearum horas demonstret. hiemis</div> -<div class="line">ergo tempore per minorem circulum horarum numeros</div> -<div class="line">servabit, aequinoctiali tem|pore medium circulum sequetur, <span class="pagenum-alt"><a name="pagenum-alt311" id="pagenum-alt311">311</a></span></div> -<div class="line">aestivo tempore per maioris circuli spatia gradietur. sed</div> -<div class="line">ne error in construendo horologio cuiquam videatur, libero <span class="linenum">15</span></div> -<div class="line">loco alto vel plano sic ponatur ut angulus huius qui</div> -<div class="line">occiduas horas notabit contra ae|quinoctialem vernum spectet, <span class="linenum">(5)</span></div> -<div class="line">unde sol nono kal. apriles oriatur. fit etiam in</div> -<div class="line">uno horologio duplex elegantiae subtilitas. nam dextra</div> -<div class="line">ac sinistra extrinsecus in lateribus eius quinae lineae <span class="linenum">20</span></div> -<div class="line">directae notantur, et ternae partes circulorum aequali</div> -<div class="line">intervallo sic fiunt ut una proxima sit angulis poste|rioribus, <span class="linenum">(10)</span></div> -<div class="line">ubi stili ponentur qui umbra sua horas designent,</div> -<div class="line">altera mediam planitiem detineat, tertia prope oram contingat.</div> -<div class="line">has enim partes circulorum hieme vere et aestate <span class="linenum">25</span></div> -<div class="line">sic ut interius gnomonis umbra sequitur. in angulis</div> -<div class="line">ergo posterioribus stilos modice obliquos figes, qui umbra</div> -<div class="line">sua horas | designent. oriens enim sol in primo <span class="linenum">(15)</span></div> -<div class="line">latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinistro</div> -<div class="line">latere percurret. legitur etiam horas sic comparari debere, <span class="linenum">30</span></div> -<div class="line">primam sextam septimam et duodecimam uno spatio mensuraque</div> -<div class="line">disponendas, secundam quintam octavam et undecimam</div> -<div class="line">pari aequalitate ordi|nandas, tertiam quartam <span class="linenum">(20)</span></div> -<div class="line">nonam et decimam simili ratione edendas. est et alia</div> -<div class="line">de modo et mensuris horarum comparatio, quam prolixitatis <span class="linenum">35</span></div> -<div class="line">causa praetereundam aestimavi, quoniam haec</div> -<div class="line">diligentia ad paucos prudentes pertinet. nam omnes</div> -</div> - -</div> -</div> - -<div class="page"> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_304" id="Page_304">[304]</a></span></p> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#faventini20">Plain text</a></span></p> - -<div class="text-faventini"> - -<div class="paragraph"> -<div class="line">fere, sicut supra memoratum est, quota sit solum requirunt.</div> -</div> - -<div class="paragraph" id="faventini-para32"> -<div class="line">| Quantum ergo ad privatum usum spectat, necessaria <span class="linenum">(25)</span></div> -<div class="line">huic libello ordinavimus. civitatum sane et ceterarum</div> -<div class="line">rerum institutiones praestanti sapientiae memorandas reliquimus. <span class="linenum">5</span></div> -</div> - -</div> -</div> - -<hr class="chap" /> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_305" id="Page_305">[305]</a></span></p> - -<h3 class="italic">Ad Faventinum nota haec:</h3> - -<p><i>Epitomae textum olim ex tribus codicibus saec. X a me -collatis editum simpliciter nunc repeto, nomine tantum addito -auctoris, quem in catalogo Angiensi (et saeculo nono) traditum -ex exemplari restituit J. Haupt. libello iam a Palladio -excerpto praefixus idem titulus qui legitur in folio Salisburgensi -<span class="override-italics">M. Ceti Faventini artis architectonicae privatis usibus adbreviatus -liber</span>, servatur etiam in editione ad ipsum Vitruvii -textum toto tenore interpolati codicis Scletstatensis, quam ad -simile exemplar quale fuerat Salisburgense, sua sibi opera, quam -tamen ad finem non perduxit, doctus quidam monachus confecit -saec. X, non solum explanandi consilio et corrigendi, verum -etiam supplendi. sic eodem saeculo auctor codicis Gudiani (E) -epitomam Faventini pannis Vitruvianis largiter assutis supplevit. -atque postea etiam novis capitulis additis et alienis, ipsa -quoque in singulis subinde mutata lectionis specie, nova recensio -epitomae conformata est, quae multis saeculo XII et XIII exemplis -ferebatur (cf. praef. ed. mai. p. <span class="smcapuc">XI</span>: addo nunc cod. Laudun. 403. -sed quod de Laudunensi 426<sup>bis</sup> Palladii saec. IX quem ipse -vidi ex progr. suo anni 1879 repetit J. C. Schmitt in ed. Pall. -1898 p. <span class="smcapuc">VII</span>, hoc nihili est) quorum omnium quidem codicum, -qui aut textum simpliciter repetunt aut certi cuiusdam consilii -arbitrio intercedente commutant, inter se lectiones comparando -separandae sunt, non confundendae. atque textum editoris Anonymi -Scletstatensis qui antiquiore paulisper et saniore codice usus -fuerat, erroribus quibusdam suis ex meis codicibus purgatum -nuper edidit Frid. Krohn (Quaest. Vitruv. partic. I. Diss. Berol. -1896), ego ipsius iterum epitomae textum corruptum quidem sed -traditum praebui, ita tamen ut quae perditi illius codicis ope -mutanda videbantur, ad finem voluminis notarem.—Addo hic, -quod S. G. de Vries Leidensi debeo, etiam solius Vitruvii capitulis -congestis epitomam quandam praebere “<span class="override-italics">sumptum ex libro victruvii -de architectura</span>” <span class="override-italics">Architecti est scientia</span> … codicis Leid. -Voss. fol. 93 (f. 46-68<sup>b</sup><sub>2</sub>) saec. XIII.</i></p> - -<p><i>ad p. 285, 2 <span class="override-italics">Pollio</span> fr. Vind. || 4 <span class="override-italics">ordinare</span> (cf. p. 311, 26)<span class="pagenum"><a name="Page_306" id="Page_306">[306]</a></span> -Anonymus codicis Scletstatensis (= Vindobon.): <span class="override-italics">ornare</span> codd. -(cf. v. l. p. 229, 17). || 8 <span class="override-italics">quibusque … aedificio</span> fr. Vind. || -20 <span class="override-italics">ordinationem taxin</span> (sic pro <span class="override-italics">ac</span> codd.) <span class="override-italics">dispositionem diathesin -… eurithmian</span> (sic) scripsit Anon. S (ex Vitr.).</i></p> - -<p><i>286, 9 <span class="override-italics">septentrionalem</span> (sic) ex Vitruvii (p. 25, 1) codicibus -lacunae induxit Anon. S (sicut g<sup>c</sup>). delevit idem ex eodem <span class="override-italics">subsolanum</span> -Faventini (et recentiorum: qui est ἀπηλιώτηϲ Plin. -2, 119). || 10 <span class="override-italics">androgeus</span> (ex Vergilii memoria!) <span class="override-italics">cyrenensis</span> cum -codd. etiam Anon. S (item infra). || 13 <span class="override-italics">scalptas</span> (Vitr. p. 25, 8): -<span class="override-italics">sculptas</span> codd. | <span class="override-italics">suos quosque</span> Anon. S: <span class="override-italics">suos cuiusque</span> codd. -(etiam Vitruvii p. 25, 6). cf. Lachmann ad. Lucret. (II, 371) -p. 94. || 26 <span class="override-italics">exempli</span> (cf. p. 288, 16): <span class="override-italics">templi</span> codd. ubi sic sua -coniectura scripsit Anon. S <span class="override-italics">ad exemplū androgei cyrenensis. -simili modo supra caput</span> etc.</i></p> - -<p><i>287, 4 <span class="override-italics">Cuius</span> (scil. <span class="override-italics">aquae</span>) <span class="override-italics">si</span> (<span class="override-italics">si</span> om. g) <span class="override-italics">talis</span> (<span class="override-italics">-les</span> codd.) -<span class="override-italics">copia</span> (<span class="override-italics">-ae</span> g<sup>c</sup>) <span class="override-italics">non erit</span> (<span class="override-italics">erunt</span> vel <span class="override-italics">er̄</span> codd.) etiam Anon. S (ut -codd.). <span class="override-italics">quodsi</span> scr. Krohn. || 9 <span class="override-italics">latebit</span> (Anon. S): <span class="override-italics">latebat</span> vp -(<span class="override-italics">lateat</span> ex em. g). || 21 <span class="override-italics">harena carbunculo</span>: cf. ad Vitr. p. 186, 7 -(<span class="override-italics">harena carbuncula</span> sic Anon. S).</i></p> - -<p><i>288, 8 <span class="override-italics">alio</span> hic codd. || 12 pro verbis <span class="override-italics">lucens fuerit inventa</span> -sic ponit (cum Pall.) epitomae interpolatae (praef. ed. mai. -p. <span class="smcapuc">XII</span>) editor (saec. XII) <span class="override-italics">tracto ad se humore extincta inveniatur</span> -(cod. Laud. 403).</i></p> - -<p><i>289, 13 <span class="override-italics">miscebis</span> (<span class="override-italics">misces</span> x) <span class="override-italics">et insuavitatem</span> (ad p. 211, 20 -cf. p. 186, 2 <span class="override-italics">limosa et insuavis</span>) <span class="override-italics">saporis mutabit: immittes et</span> -＜<span class="override-italics">in</span> supra add. ips.＞ <span class="override-italics">suavitatē saporē mutabit</span> Anon. S (ubi <span class="override-italics">et -suavitate sapores mutabit</span> v, <span class="override-italics">et suavitate saporē sutabit</span> p). || -14-19 (<span class="override-italics">sed licet—facies</span>) nota auctoris respicientis Vitr. p. 163, -14. 18. cf. etiam p. 295, 21 cum Vitr. p. 41, 9. <span class="override-italics">auctores</span> i. e. -Vitruvius (ut p. 287, 1-2). || 16 <span class="override-italics">inpensas</span> Anon. S: <span class="override-italics">&pensas</span> -(scil. <span class="override-italics">expensas</span>) codd. || 21 <span class="override-italics">lubrica</span> Anon. S (Mar. e Vat. reg. -1286): <span class="override-italics">rubrica (rubica)</span> codd. (cf. de v. l. Colum. <span class="smcapuc">I</span> prf. 24). || -33 <span class="override-italics">optima et pr.</span> Anon. S (vulgo <span class="override-italics">optime pr.</span>). || 37 <span class="override-italics">inquinamentis. -Ignem monitā</span> (sic v, <span class="override-italics">inquinamentis ignem | monitam</span> g, <span class="override-italics">i. ignem. -non itā</span> p), unde <span class="override-italics">inquinamenti signis munitam</span> Anon. S.—mox -<span class="override-italics">significabit</span> cum codd. idem.</i></p> - -<p><i>290, 4 <span class="override-italics">tubis vel canalibus ligneis</span>: sic (et p. 294, 12) ipse -addidit Faventinus (ex quo Pall.). unde inepte <span class="override-italics">quinque</span> numerat -Anon. S (pro tribus Vitr.). || 5 <span class="override-italics">ducitur</span> codd. (corr. S). || 8 <span class="override-italics">fuerit -pede</span> (<span class="override-italics">et</span> S) <span class="override-italics">semis intra …</span> (sic) codd. (cf. ad p. 207, 2) (<span class="override-italics">pede -semis</span> post alterum <span class="override-italics">fuerit</span> v. 9 posuit Mar. cum Palladio). || -16 <span class="override-italics">librate</span> (cf. p. 208, 16. 22. 209, 2. 19): <span class="override-italics">librae</span> v (Anon. S), -<span class="override-italics">libre</span> p. || 24 <span class="override-italics">ad (palmum)</span> Anon. S (<span class="override-italics">palmi spatio</span> Pall.): <span class="override-italics">vel</span> -codd. (deinde <span class="override-italics">ingrediatur</span> S). || 28 <span class="override-italics">etiam multo</span> (Vitr. p. 210, 4): -<span class="override-italics">enim muscos</span> codd. (<span class="override-italics">enim muscus</span> rec. interp.), unde male effecit -Anon. S <span class="override-italics">enim usus (tubulorum a plumbi materia inv.)</span>.</i></p> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_307" id="Page_307">[307]</a></span></p> - -<p><i>291, 6 <span class="override-italics">sqq.</span> numeros ex Vitruvii textu et correxit et supplevit -Anon. S, nisi quod reliquit v. 19 (pro <span class="override-italics smcapuc">CCCLX</span>) <span class="override-italics"><span class="smcapuc">CCCC.L.</span> pondo</span>, -sicut ex Faventino etiam Palladius. || 13 <span class="override-italics">comprehensa</span> etiam -Pall. (<span class="override-italics">impressa</span> Isid. 19, 10, 21 et 16, 3, 11). || 14 <span class="override-italics">non habebit -asperitatem</span> (additur ex Vitr. p. 40, 6): textus traditi lacunam -satis inficete sic explevit Anon. S <span class="override-italics">muta erit</span>. deinde <span class="override-italics">ea quoque -quam</span> (<span class="override-italics">eamque</span> codd.) <span class="override-italics">in v. c. miseris</span> etc., ubi rec. interp. sic -<span class="override-italics">Quodsi terrosa fuerit. eamque in vest. cand. miseris. si effusa -nichil s. r.</span> || 28 <span class="override-italics">evanidae</span> (<span class="override-italics">vanidae</span> codd.): <span class="override-italics">humidae</span> male Anon. -S (cf. p. 40, 21 et 46, 29). || 31 <span class="override-italics">liaculorum</span> (Vitr. p. 41, 9): <span class="override-italics">iaculorum</span> -codd. (sic etiam Anon. S). ex hoc Faventini loco a -librario sumpta fuit lectio saec. IX ipsi Vitruvio adscripta <span class="override-italics">vel -iaculorum</span>. || 35 <span class="override-italics">sfungia (ϲφογγιά)</span> sic codd. (etiam Isidori -19, 10, 3). || 37 <span class="override-italics">exiliore</span> (i. e. <span class="override-italics">rariore</span>): <span class="override-italics">molliori</span> (ex interpret.) -Pall. et (male) Anon. S.</i></p> - -<p><i>292, 16 <span class="override-italics">inducatur</span> (sc. <span class="override-italics">tectorium</span> Vitr. p. 38, 17): <span class="override-italics">inducantur</span> -codd., ubi <span class="override-italics">ducantur</span> (sc. <span class="override-italics">lateres</span>) Anon. S. qui ex Vitr. p. 38, 15 -scripsit <span class="override-italics">maxime autem utiliores</span> (sic) <span class="override-italics">erunt, si ante biennium -ducantur</span>. || 30 <span class="override-italics">venustatem</span>: sic etiam Anon. S (<span class="override-italics">vetustatem</span> -codd.).</i></p> - -<p><i>293, 3 <span class="override-italics">materies</span> (Vitr. Pall.): <span class="override-italics">caesio</span> codd. (inde <span class="override-italics">omnis cesio</span> -Anon. S). || 13 <span class="override-italics">subgrundis</span> (<span class="override-italics">subgrundas</span> Anon. S): <span class="override-italics">subgrunda</span> codd. -cf. ad Vitr. p. 60, 14. || 17 <span class="override-italics">aesculus</span> (sic iam Schneider ad Pall. -p. 224 et Anon. S cum Palladio ex Vitr. p. 56, 25): <span class="override-italics">ex cuius</span> -cod. v (ubi <span class="override-italics">ex</span> om. pg). || 18 <span class="override-italics">sed in umore posita vitiatur</span> (ex -Vitr. p. 56, 27 cf. Plin. 16, 219): <span class="override-italics">et in umore posita perpetuam -exhibet utilitatem</span> (sic ex v. 17 repetendo) codd. cum Anon. S. || -22 <span class="override-italics">scalpturis</span> (Pall.): <span class="override-italics">sculpturis</span> (etiam Vitr.) codd. (item p. -288, 18). | <span class="override-italics">alnus qui proximus</span> (masc. ut ital. hisp. <span class="override-italics">alno</span>, gall. -<span class="override-italics">aune</span>) codd., sed Anon. S (sicut Marini) corrigendo scripsit <span class="override-italics">alnus -quae proxima aquae n. tenera</span>, ut ex Fav. Isidorus 17, 7, 42 -(cf. Pall.). || 25 <span class="override-italics">palationes spisse defixae … servant</span> codd., ubi -<span class="override-italics">palationis</span> (<span class="override-italics">-nibus</span> Vitr.: ita Krohn) <span class="override-italics">spisse defixa … servat</span> -Anon. S (cum Vitr.). || 31 <span class="override-italics">si umore non corrumpetur</span> (sic legendum -est cum v, non <span class="override-italics">corrumpatur</span>) = <span class="override-italics">quod u. non corrumpitur</span> -cf. Pall. 12, 15 <span class="override-italics">cedrus durabilis si</span> (al. male <span class="override-italics">nisi</span>) <span class="override-italics">umore tangatur</span> -(om. Anon. S). || 32 <span class="override-italics">pinu</span> (sic ex Vitr. etiam Anon. S): <span class="override-italics">pino</span> -codd. || 33 <span class="override-italics">cedria</span> codd. (etiam Anon. S): <span class="override-italics">cedrium</span> Vitr. p. 58, 21 -(Plin. 16, 52). confunditur hic cedria (med.) cum oleo cedrino: -cf. Theod. Prisc. p. 500 (ind.), Plin. 24, 17 etc. || 36 <span class="override-italics">nam</span>: sic -codd. (etiam An. S) = <span class="override-italics">autem</span>, ut saepius (p. 295, 10). cf. Th. Prisc. -p. 526 (ind.), Anthimus (Anecd. II ind.) etc.</i></p> - -<p><i>294, 7 <span class="override-italics">quindecim</span> (<span class="override-italics smcapuc">XV</span> v) <span class="override-italics">pedibus</span> codd.—cf. Pall. <span class="override-italics">octo -pedes ad spatium standi singulis boum paribus abundant et -in porrectione quindecim</span>. || 17 <span class="override-italics">stringatur</span> (cf. <span class="override-italics">astringi</span> Pall. 1, 20 -et <span class="override-italics">constringitur</span> Colum.): <span class="override-italics">retineatur</span> codd., quod ex Vitr. (p. 147, 9)<span class="pagenum"><a name="Page_308" id="Page_308">[308]</a></span> -pro more corrigens Anon. S posuit <span class="override-italics">congeletur</span> (nam <span class="override-italics">si congelatur, -fracescet</span> Col. 1, 6, 18). || 22 <span class="override-italics">pistrina</span>: in hac voce, labore -non completo reliquoque folii spatio vacuo, substitit Anon. S. || -34 <span class="override-italics">africum</span> (= <span class="override-italics">ad meridiem et occidentem</span> Vitr.): <span class="override-italics">frigida</span> -codd.</i></p> - -<p><i>295, 21 delevi <span class="override-italics">et</span> ante <span class="override-italics">argilla</span>. item p. 301, 5. cf. <span class="override-italics">πηλῷ -τετριχωμένῳ</span> Ath. ad p. 277, 8. || 31 l. <span class="override-italics">ab hibernis</span> (Vitr. p. 125, 3) -pro <span class="override-italics">aut h.</span> codd.</i></p> - -<p><i>296, 20 <span class="override-italics">insistas</span>: <span class="override-italics">insistat</span> codd. (correxi cum cod. Laud., ubi -male etiam <span class="override-italics">relinquas</span>). || 29 <span class="override-italics">bini</span>: <span class="override-italics">binis</span> (<span class="override-italics">bonis</span> v) codd. (corr. ex -Vitr.). || 35 <span class="override-italics">statuminentur</span> codd. | <span class="override-italics">qui</span> (<span class="override-italics">saxus</span>, ital. <span class="override-italics">sasso</span> masc.): -sic Fav. cum rec., quod male ipsi Vitruvio (p. 163, 12) obtrudunt -librarii. || 36 <span class="override-italics">inductis</span> addidi ex Vitr. p. 163, 13 (ita iam -Nohl). || 37 <span class="override-italics">rudus est … mixti</span> codd. (sic cum glossa ex Isid. -19, 10, 27. cf. Pallad. <span class="override-italics">rudus id est</span> etc.).</i></p> - -<p><i>297, 1 <span class="override-italics">crassior induci (… digitos <span class="smcapuc">VI</span>)</span> codd. (cf. Pall.). || -9 <span class="override-italics">tumuli</span> Vitr. (p. 164, 6): <span class="override-italics">cumuli</span> codd. || 14 <span class="override-italics">missas … tabulas</span> -codd. || 35 <span class="override-italics">inpegerit</span>: <span class="override-italics">in(m)pigeres</span> (= <span class="override-italics">inpegeris</span>) codd.</i></p> - -<p><i>298, 7 <span class="override-italics">divisos</span> (<span class="override-italics">ad formam</span> scil. <span class="override-italics">circinationis</span> Vitr. p. 166, 7) -<span class="override-italics">ordinabis</span> codd. || 9 <span class="override-italics">sint missae. his</span>: <span class="override-italics">simissales</span> codd. || 14 <span class="override-italics">aut</span>: -<span class="override-italics">ut</span> codd. || 22 <span class="override-italics">c. vel delicatae aut</span> (v, <span class="override-italics">ut</span> p g) <span class="override-italics">arquatiles camere -exemplis uteres</span> codd. || 32 <span class="override-italics">subigatur</span> Nohl: <span class="override-italics">subigantur</span> codd. || -34 <span class="override-italics">marmoris et candoris politionibus</span> codd. (corr. Nohl).</i></p> - -<p><i>299, 32 <span class="override-italics">nudis pedibus</span> sc. <span class="override-italics">stantes</span> Pall.</i></p> - -<p><i>300, 2 <span class="override-italics">eius metalli</span> corrupte codd. Fav. et Vitr. unde iam -Isid. 19, 17, 21 (ex Fav.) quod <span class="override-italics gesperrt">eius metalli ferax</span>(!) <span class="override-italics">sit una -ex cycladibus insula Melos nomine</span>. || 30 <span class="override-italics">armenium</span> (<span class="override-italics">minium</span> codd. -Vitr.): <span class="override-italics">argentum</span> in codd. Fav. iam legit Isidorus, qui haec mire -corrupit (19, 17, 10). || 33 <span class="override-italics">lacusculus</span> etiam (qui Faventino utitur) -Isid. 19, 17, 17: <span class="override-italics">laconicum</span> Vitr.</i></p> - -<p><i>301, 3 <span class="override-italics">pictores</span> (sic et Isid.) = <span class="override-italics">tectores</span> Vitr. || 7 <span class="override-italics">sed sarmenta</span> -codd. (<span class="override-italics">sed et sarmentum</span> etiam Isid. 19, 17, 18, ubi -praecedit <span class="override-italics"><span class="gesperrt">sunt et qui</span> vini faecem siccatam excoquant</span> Plinianum -l. 35, 42 ex eodem Vitruvii p. 180, 19 loco excerptum). || -8 <span class="override-italics">aruerint</span> (Isid.): <span class="override-italics">arderent</span> codd. || 13 leg. <span class="override-italics">et ＜madefacta -spongia＞ r. p. c.</span> (ut apud Isid. 19, 17, 19). || 15 <span class="override-italics">temperatur sed -cibrium (cibrum) adustum russa quam …</span> codd. lacunam indicat -Isid. (19, 17, 14) <span class="override-italics">sed ＜si＞ciprium in fornace adustum huic -permixtioni addes vestoriani similitudo erit</span> (cf. Vitr. p. 180, 26). || -16 <span class="override-italics">erucam</span> Vitr.: <span class="override-italics">afrug(r)um</span> codd. || 23 <span class="override-italics">cypro</span> codd. et (ex Fav.) -Isid.: <span class="override-italics">rhodo</span> Vitr. || 24 <span class="override-italics">conchylia</span> Vitr.: <span class="override-italics">concula (… circumcisa)</span> -codd. sed cf. ex Faventino Isid. 19, 28 (2) = 12, 6, 50. || -37 <span class="override-italics">luteum</span> codd. Vitr. (<span class="override-italics">a luto herba</span> Plin. 33, 91). | <span class="override-italics">caeruleo</span>: -<span class="override-italics">ceroleum</span> (sic) codd. (<span class="override-italics">caeruleo subtritam</span> Plin.).</i></p> - -<p><i>302, 3 <span class="override-italics">quod graeci staensiverationibus vocant. inficiunt</span> etc.<span class="pagenum"><a name="Page_309" id="Page_309">[309]</a></span> -codd. || 8 <span class="override-italics">pedum binum</span> (Isid.): <span class="override-italics">pedibus binis</span> codd. || 9 <span class="override-italics">cacuminibus</span> -(cum Vitr. etiam Isid.): <span class="override-italics">acuminibus</span> codd.</i></p> - -<p><i>303, 4 <span class="override-italics">fiant</span>: <span class="override-italics">fiunt</span> codd.</i></p> - -<p><i>304, 6 hanc esse operis conclusionem manifestam, subducta -linea olim significavi, additamentum autem quod quasi <span class="override-italics">capitulum -<span class="smcapuc">XXX</span></span> comprehendunt indices codicum (ex textu collecti), -in ipso quidem, textu numero non adscripto simpliciter subiectum -(sub rubrica <span class="override-italics">De maltis diversis</span> v, sine rubrica p), hoc -nunc plane omisi. neque curavit Anonymus S.</i></p> - -<hr class="tb" /> - -<p><i>In extremo volumine apud ipsum Vitruvium p. 208, 24 -legendum esse <span class="override-italics">etiam in ventre colliquiaria (colliciaria) sunt -facienda</span> (cf. <span class="override-italics">collicias</span> p. 140, 9), cum Plinio qui scripsit (31, 58) -<span class="override-italics">in anfractu omni colliqui[n]aria fieri</span>, ex bellissimo G. Gundermanni -invento moneo sero doctus (litt. datis 17. IV. 1899).</i></p> - -<hr class="chap" /> - -<p><span class="pagenum"><a name="Page_310" id="Page_310">[310]</a></span></p> - -<h2>Index nominum.</h2> - -<p class="center"><i>Numeri, sicut notae ubique omnes, remittunt ad paginas editionis -prioris in margine adscriptas.</i></p> - -<ul> -<li class="ifrst">Abderitae <a href="#pagenum-alt174">174</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Accius <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Achaia <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 27. <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 19. 22. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Adriaticum mare <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 26.</li> - -<li class="indx">Aegyptus <a href="#pagenum-alt32">32</a>, 16. <a href="#pagenum-alt96">96</a>, 11. <a href="#pagenum-alt134">134</a>, 14. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 15. <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 7. <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 7. <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Aegyptii <a href="#pagenum-alt185">185</a>, 3.</li> -<li class="isub1">Aegyptii oeci <a href="#pagenum-alt143">143</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Aeoli pilae <a href="#pagenum-alt23">23</a>, 27.</li> - -<li class="indx">Aequiculi <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 25.</li> - -<li class="indx">Aeschylus <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Aesculapius <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 25.</li> - -<li class="indx">Aesculapium <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Aethiopes <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 2.</li> -<li class="isub1">Aethiopia <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Aetna <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Africa <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 3. <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 6.</li> -<li class="isub1">Afri <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 2.</li> -<li class="isub1">Afri campi <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Agatharchus <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Agesipolis (<i>v. l.</i> Agesillas <i>i. e.</i> Agesilaus) <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Agesistratos <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Agger (Ger) <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Alabanda <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Alabandei <a href="#pagenum-alt174">174</a>, 8. 15.</li> - -<li class="indx">Albanae lapidicinae <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 21. <a href="#pagenum-alt45">45</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Albula <a href="#pagenum-alt192">192</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Alexander <a href="#pagenum-alt31">31</a>, 8 sqq. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 16. <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 20. <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Alexandria <a href="#pagenum-alt31">31</a>, 20. <a href="#pagenum-alt156">156</a>, 11. <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 18. <a href="#pagenum-alt180">180</a>, 25. <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 21. (<a href="#pagenum-alt233">233</a>, 13). <a href="#pagenum-alt237">237</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Alexis <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Alpes <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 19. <a href="#pagenum-alt61">61</a>, 5. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 16. <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 21. <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 25.</li> - -<li class="indx">Altinum <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Ammiterninae lapidicinae <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Ammon <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Amyntas <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Anaxagoras <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 13. <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 22. <a href="#pagenum-alt183">183</a>, 15.</li> -<li class="isub1">Clazomenius <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Ancona <a href="#pagenum-alt60">60</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Andreas <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Andron (Ephesius?) <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Andronicus Cyrrestes <a href="#pagenum-alt25">25</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Anicianae lapidicinae <a href="#pagenum-alt45">45</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Antimachides <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Antiochus <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Antipater <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 19.</li> -<li class="isub1">— (Stoicus) <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Antistates <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Apaturius Alabandeus <a href="#pagenum-alt173">173</a>, 23 sqq.</li> - -<li class="indx">Apelles <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Apollo <a href="#pagenum-alt156">156</a>, 4. <a href="#pagenum-alt217">217</a>, 2.</li> -<li class="isub1">Delphicus <a href="#pagenum-alt62">62</a>, 16. <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 24.</li> -<li class="isub1">Panionius <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 15.</li> -<li class="isub1">Apollinis aedes <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 10. <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 1. <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 12. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 8. <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 3.</li> - -<li class="indx"><span class="pagenum"><a name="Page_311" id="Page_311">[311]</a></span>Apollonia <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 19. <a href="#pagenum-alt283">283</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Apolloniates <a href="#pagenum-alt283">283</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Apollonius <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 16. 20.</li> -<li class="isub1">Pergaeus <a href="#pagenum-alt10">10</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Appenninus mons <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 24. <a href="#pagenum-alt61">61</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Apulia <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Aquileia <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Aquiliana basilica <a href="#pagenum-alt106">106</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Aquitania <a href="#pagenum-alt34">34</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Arabia <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 2. <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Aradus <a href="#pagenum-alt280">280</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Aratus <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Arcadia <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 13. <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 27.</li> - -<li class="indx">Arcesius architectus <a href="#pagenum-alt90">90</a>, 22. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Archimedes <a href="#pagenum-alt5">5</a>, 27. <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 2. <a href="#pagenum-alt206">206</a>, 9. <a href="#pagenum-alt215">215</a>, 8. 19.</li> -<li class="isub1">ab Syracusis <a href="#pagenum-alt10">10</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Archytas Tarentinus <a href="#pagenum-alt10">10</a>, 15. <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 2. <a href="#pagenum-alt216">216</a>, 21. <a href="#pagenum-alt217">217</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Ardeatinus <a href="#pagenum-alt192">192</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Areopagus <a href="#pagenum-alt35">35</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Arevanias <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Argi <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 13. <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Ariobarzanes <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Aristarchus grammaticus <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 10.</li> -<li class="isub1">Samius <a href="#pagenum-alt10">10</a>, 15. <a href="#pagenum-alt225">225</a>, 19. <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Aristides <a href="#pagenum-alt204">204</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Aristippus philosophus Socraticus <a href="#pagenum-alt131">131</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Aristomenes Thasius <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Aristophanes <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 14.</li> -<li class="isub1">(grammaticus) <a href="#pagenum-alt156">156</a>, 21 sqq.</li> - -<li class="indx">Aristoteles <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 15. <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Aristoxenus <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 11. <a href="#pagenum-alt110">110</a>, 20. <a href="#pagenum-alt116">116</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Arretium <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Arsinoe <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Artemisia <a href="#pagenum-alt51">51</a>, 6 sqq.</li> - -<li class="indx">Asia <a href="#pagenum-alt39">39</a>, 15. <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 27. <a href="#pagenum-alt72">72</a>, 15. <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 26. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 3. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 14. <a href="#pagenum-alt224">224</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Asta(n)sobas (Hastansobas) <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Astoboas <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Athenae <a href="#pagenum-alt25">25</a>, 3. <a href="#pagenum-alt35">35</a>, 19. <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 5. <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 11. <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 21. <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 20. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 5. <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 13. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 13. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 10. 17. <a href="#pagenum-alt183">183</a>, 16. <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 17. <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 21. <a href="#pagenum-alt233">233</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Athenienses <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 24. <a href="#pagenum-alt87">87</a>, 2. <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 15. 22. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Athenodorus (Stoicus) <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Athos mons <a href="#pagenum-alt31">31</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Atlantides <a href="#pagenum-alt151">151</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Atlas <a href="#pagenum-alt151">151</a>, 7. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 17. <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Attalus <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 11.</li> -<li class="isub1">Attalici reges <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 9. <a href="#pagenum-alt156">156</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Attica <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Atticum mel <a href="#pagenum-alt60">60</a>, 20.</li> -<li class="isub1">sil <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Atticurges <a href="#pagenum-alt77">77</a>, 11. <a href="#pagenum-alt96">96</a>, 18. <a href="#pagenum-alt98">98</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Aventinus mons <a href="#pagenum-alt178">178</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Augusti aedis <a href="#pagenum-alt107">107</a>, 3.</li> - -<li class="indx">M. Aurelius <a href="#pagenum-alt2">2</a>, 3.</li> - -<li class="ifrst">Babylon <a href="#pagenum-alt23">23</a>, 7. <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 21. <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Baianae regiones <a href="#pagenum-alt42">42</a>, 8.</li> -<li class="isub1">Baiani montes <a href="#pagenum-alt42">42</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Baleares <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 16. <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Berosus Chaldaeus <a href="#pagenum-alt224">224</a>, 22. <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 14. <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Boedas Byzantinus <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Boeotia <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Borysthenes <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Bryaxis <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Byzantii <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 15.</li> - -<li class="ifrst">Caecubum vinum <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Caeli aedes <a href="#pagenum-alt12">12</a>, 27.</li> - -<li class="indx">Caesar <a href="#pagenum-alt1">1</a>, 1. <a href="#pagenum-alt11">11</a>, 1. <a href="#pagenum-alt83">83</a>, 18. <a href="#pagenum-alt104">104</a>, 22. <a href="#pagenum-alt133">133</a>, 6. <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 10. <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 13. <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 13.</li> -<li class="isub1">divus Caesar <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 18. (<a href="#pagenum-alt60">60</a>, 4.) (<a href="#pagenum-alt70">70</a>, 19.)</li> - -<li class="indx">Callaeschros <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Callet <a href="#pagenum-alt39">39</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Callias architectus <a href="#pagenum-alt280">280</a>, 21 sqq.</li> - -<li class="indx">Callimachus Catatexitechnos <a href="#pagenum-alt87">87</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Callippus <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Camenae <a href="#pagenum-alt192">192</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Campana via <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 23.</li> - -<li class="indx"><span class="pagenum"><a name="Page_312" id="Page_312">[312]</a></span>Campania <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 8. 23. <a href="#pagenum-alt61">61</a>, 9. <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 12. <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Capitolium <a href="#pagenum-alt35">35</a>, 20. <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Cappadocia <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Cares <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 14. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Caria <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 21. <a href="#pagenum-alt51">51</a>, 7. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Carpion <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Carthaginienses <a href="#pagenum-alt272">272</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Carthago <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Carya civitas Peloponnensis <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Caryates <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 14. 22.</li> - -<li class="indx">Casius <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Castoris aedis <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 18. 21.</li> - -<li class="indx">Caucasus mons <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Celtica <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Centauri <a href="#pagenum-alt173">173</a>, 26.</li> - -<li class="indx">Cephisos <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Cereris aedes <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 21. <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 19. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Chaldaei <a href="#pagenum-alt224">224</a>, 22. <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 9. 14.</li> -<li class="isub1">Chaldaica disciplina <a href="#pagenum-alt224">224</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Charias <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 17. <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Chersiphron <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 5. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 3. <a href="#pagenum-alt249">249</a>, 26. <a href="#pagenum-alt250">250</a>, 12.</li> -<li class="isub1">Gnosius <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Chion (Chionis?) Corinthius <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Chionides <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Chios <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 7. <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 4. <a href="#pagenum-alt283">283</a>, 3.</li> -<li class="isub1">Chii <a href="#pagenum-alt283">283</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Chropes (Cychropes) <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Cia <a href="#pagenum-alt202">202</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Cicero <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Cilbiani agri Ephesiorum <a href="#pagenum-alt177">177</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Cilicia <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 24. <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Circus Flaminius <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 18. 21. <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 17.</li> -<li class="isub1">Maximus <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Clazomenae <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 8.</li> -<li class="isub1">Clazomenii <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Clitor <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 28.</li> - -<li class="indx">Colchi <a href="#pagenum-alt34">34</a>, 25. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Collina porta <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Coloe <i>Iocundus</i> <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Colophon <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Coos <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Corinthii <a href="#pagenum-alt87">87</a>, 6. <a href="#pagenum-alt116">116</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Corinthia virgo <a href="#pagenum-alt86">86</a>, 21.</li> -<li class="isub1">Corinthiae aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 6. <i>passim <a href="#liber4">l. IV.</a></i> (<a href="#pagenum-alt87">87</a>, 4).</li> -<li class="isub1">Corinthii oeci <a href="#pagenum-alt143">143</a>, 10.</li> -<li class="isub1">Corinthium vas <a href="#pagenum-alt205">205</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Cn. Cornelius <a href="#pagenum-alt2">2</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Cornetus campus <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Cossutius civis Romanus <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 22. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 18. 19.</li> - -<li class="indx">Cottius <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Crates (?) <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Crathis <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Creta <a href="#pagenum-alt19">19</a>, 8. <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Cretenses <a href="#pagenum-alt19">19</a>, 7. 15.</li> - -<li class="indx">Creusa <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Croesus <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 14. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Ctesibius <a href="#pagenum-alt5">5</a>, 27. <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 3. <a href="#pagenum-alt260">260</a>, 13. 23.</li> -<li class="isub1">Alexandrinus <a href="#pagenum-alt237">237</a>, 5 sqq.</li> -<li class="isub1">Ctesibica machina <a href="#pagenum-alt259">259</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Cumae <a href="#pagenum-alt129">129</a>, 15.</li> -<li class="isub1">Cumanorum montes <a href="#pagenum-alt42">42</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Cutiliae <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Cyclades <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Cydnos <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Cyrenae <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Cyziceni oeci <a href="#pagenum-alt143">143</a>, 27.</li> -<li class="isub1">Cyzicena triclinia <a href="#pagenum-alt149">149</a>, 26.</li> - -<li class="ifrst">Daphnis Milesius <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Darius <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Delos <a href="#pagenum-alt217">217</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Delphi <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 2. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Demetrius <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Demetrius Phalereus <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Demetrius Poliorcetes <a href="#pagenum-alt281">281</a>, 2. <a href="#pagenum-alt282">282</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Democles <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Democritus <a href="#pagenum-alt37">37</a>, 17. 21. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 13. <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 22. <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 21. <a href="#pagenum-alt217">217</a>, 9.</li> -<li class="isub1">physicus <a href="#pagenum-alt231">231</a>, 18.</li> -<li class="isub1">Abderites <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Demophilos <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Diades <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 2. <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 17. 19. <a href="#pagenum-alt275">275</a>, 18.</li> - -<li class="indx"><span class="pagenum"><a name="Page_313" id="Page_313">[313]</a></span>Dianae aedis <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 9. <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 1. <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 1. 4. <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 13. <a href="#pagenum-alt86">86</a>, 1. <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 19. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 2. 8. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 5. 7. <a href="#pagenum-alt249">249</a>, 28. <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Dinocrates architectus <a href="#pagenum-alt31">31</a>, 7 sqq.</li> - -<li class="indx">Diognetus Rhodius architectus <a href="#pagenum-alt280">280</a>, 18 sqq.</li> - -<li class="indx">Diomedes <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Dionysodorus <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Diphilos <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Doricae aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 3. <i>passim <a href="#liber4">l. IV.</a></i> (<a href="#pagenum-alt85">85</a>, 16).</li> -<li class="isub1">fores <a href="#pagenum-alt96">96</a>, 19. <a href="#pagenum-alt142">142</a>, 14.</li> -<li class="isub1">peristyla <a href="#pagenum-alt142">142</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Dorieon civitates <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Dorus <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Dyris <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Dyrrachium <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 19.</li> - -<li class="ifrst">Elephantis <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Eleusis <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Elpias Rhodius <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Empedocles <a href="#pagenum-alt184">184</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Ennius <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Ephesus <a href="#pagenum-alt58">58</a>, 24. <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 4. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 5. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 2. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 5. <a href="#pagenum-alt175">175</a>, 24. <a href="#pagenum-alt242">242</a>, 5. <a href="#pagenum-alt249">249</a>, 28. <a href="#pagenum-alt252">252</a>, 3.</li> -<li class="isub1">Ephesii <a href="#pagenum-alt177">177</a>, 2. <a href="#pagenum-alt179">179</a>, 8. <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Epicharmus <a href="#pagenum-alt184">184</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Epicurus <a href="#pagenum-alt37">37</a>, 18. <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 9. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Epimachus Atheniensis architectus <a href="#pagenum-alt281">281</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Eptagonus, Eptabolus lacus <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 19. 20.</li> - -<li class="indx">Eratosthenes Cyrenaeus <a href="#pagenum-alt10">10</a>, 16. <a href="#pagenum-alt27">27</a>, 2. <a href="#pagenum-alt28">28</a>, 5. <a href="#pagenum-alt216">216</a>, 21. <a href="#pagenum-alt217">217</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Erythrae <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 8.</li> -<li class="isub1">Erythraei <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Etruria <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 14. 24. <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 9. <a href="#pagenum-alt61">61</a>, 5. 9. <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Etrusci haruspices <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Euangelus <a href="#pagenum-alt252">252</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Eucrates (Crates?) <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Euctemon <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Eudoxus <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 23. <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Eumenicae porticus <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Euphranor <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Euphrates <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Euripides <a href="#pagenum-alt183">183</a>, 15. <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 9. <a href="#pagenum-alt223">223</a>, 6.</li> -<li class="isub1">eius fabula Phaethon <a href="#pagenum-alt223">223</a>, 9.</li> - -<li class="ifrst">Faberius scriba <a href="#pagenum-alt178">178</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Falernum vinum <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Faliscus ager <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 23.</li> - -<li class="indx">colonia Fanestris <a href="#pagenum-alt60">60</a>, 10.</li> -<li class="isub1">Iulia Fanestris <a href="#pagenum-alt106">106</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Fauni aedis <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Ferenti municipium <a href="#pagenum-alt45">45</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Fidenates lapidicinae <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Flaminius circus <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 18. <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Florae aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 5. <a href="#pagenum-alt179">179</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Fontis aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Fortunae Equestris aedis <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 3.</li> -<li class="isub1">ad tres Fortunas aedis <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Forum Caesaris <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Fundi <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Fuficius <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 8.</li> - -<li class="ifrst">Gades <a href="#pagenum-alt272">272</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Gaditani <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Gallia <a href="#pagenum-alt34">34</a>, 24. <a href="#pagenum-alt182">182</a>, 4. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 15.</li> -<li class="isub1">Gallicae paludes <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Ganges <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Geras Chalcedonius <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Gnosos <a href="#pagenum-alt19">19</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Gortyna <a href="#pagenum-alt19">19</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Graeci <i>passim.</i></li> - -<li class="indx">Graecia <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 12. <a href="#pagenum-alt136">136</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Graia statio <a href="#pagenum-alt52">52</a>, 3.</li> - -<li class="ifrst">Hadrianum mare <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 5. <a href="#pagenum-alt61">61</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Halicarnassus <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 16. 24.</li> - -<li class="indx">Hegesias <a href="#pagenum-alt204">204</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Hegetor Byzantius <a href="#pagenum-alt277">277</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Hegias (?) Athen. <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Hellas <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 25.</li> - -<li class="indx">Hellen <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Heraclea <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Heraclitus Ephesius <a href="#pagenum-alt37">37</a>, 16. <a href="#pagenum-alt183">183</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Herculis aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 3. <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 11. <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 6. <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Hermodorus <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 19.</li> - -<li class="indx"><span class="pagenum"><a name="Page_314" id="Page_314">[314]</a></span>Hermogenes <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 1. <a href="#pagenum-alt72">72</a>, 16. <a href="#pagenum-alt73">73</a>, 6. <a href="#pagenum-alt90">90</a>, 23. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Herodotus <a href="#pagenum-alt204">204</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Hierapolis <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Hiero <a href="#pagenum-alt215">215</a>, 10. 18.</li> - -<li class="indx">Himeras <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Hipparchus <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Hippocrates <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Hispania <a href="#pagenum-alt34">34</a>, 24. <a href="#pagenum-alt134">134</a>, 14. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 15. <a href="#pagenum-alt179">179</a>, 10.</li> -<li class="isub1">ulterior <a href="#pagenum-alt39">39</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Homerus <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 25.</li> - -<li class="indx">Homeromastix <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Honoris & Virtutis aedis <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 19. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 21.</li> - -<li class="indx">M. Hostilius <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Hymettus mons <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Hypanis <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 25. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 15. <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 24.</li> - -<li class="ifrst">Ictinos <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 5. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Ilias <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Ilienses <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 18.</li> - -<li class="indx">India <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 13. <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Indus <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Iollas <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Ion <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 1. 13.</li> -<li class="isub1">Iones <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 6. 11. <a href="#pagenum-alt86">86</a>, 15.</li> -<li class="isub1">Ionia <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Ionicae aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 10. <i>passim <a href="#liber3">l. III.</a> <a href="#liber4">IV.</a></i> (<a href="#pagenum-alt86">86</a>, 16).</li> -<li class="isub1">fores <a href="#pagenum-alt97">97</a>, 21. <a href="#pagenum-alt142">142</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Iope <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Iovis aedis <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 7. <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 6. <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 11. <a href="#pagenum-alt107">107</a>, 5.</li> -<li class="isub1">Iovis Fulguris <a href="#pagenum-alt12">12</a>, 25.</li> -<li class="isub1">Iovis Statoris <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 19.</li> -<li class="isub1">Iovis Olympii <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 11. <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 15. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 16.</li> -<li class="isub1">arae <a href="#pagenum-alt102">102</a>, 22.</li> -<li class="isub1">stella <a href="#pagenum-alt138">138</a>, 4. <a href="#pagenum-alt220">220</a>, 7 sqq.</li> - -<li class="indx">Isidis aedis <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Ismuc <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Isthmia <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Italia <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 24. <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 8. <a href="#pagenum-alt105">105</a>, 2. <a href="#pagenum-alt116">116</a>, 18. <a href="#pagenum-alt138">138</a>, 6. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 8. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 16. <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 2. 25.</li> -<li class="isub1">Italica consuetudo <a href="#pagenum-alt127">127</a>, 1. <a href="#pagenum-alt143">143</a>, 27.</li> -<li class="isub1">(mos) <a href="#pagenum-alt151">151</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Iuba rex <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Iulia (curia) <a href="#pagenum-alt106">106</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Divi Iulii aedis <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 18.</li> - -<li class="indx">C. Iulius Masinissae (Masinthae) filius <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Iunonis aedis <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 9. <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 7. <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 21. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 1.</li> - -<li class="ifrst">Lacedaemon <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Lacones <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Laodicenses <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Larignum castellum <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 20. <a href="#pagenum-alt60">60</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Latinum theatrum <a href="#pagenum-alt120">120</a>, 1.</li> -<li class="isub1">Latinae appellationes <a href="#pagenum-alt110">110</a>, 19. <a href="#pagenum-alt150">150</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Lebedos <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Leleges <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 14. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Lemnos <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Leochares <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 4. 5. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Leonides <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Lesbos <a href="#pagenum-alt23">23</a>, 19. <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Liberi Patris aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 9. <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 10. <a href="#pagenum-alt72">72</a>, 15. <a href="#pagenum-alt90">90</a>, 25. <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 3. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Licymnius mathematicus <a href="#pagenum-alt174">174</a>, 7. 24.</li> - -<li class="indx">Liparis <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Lucania <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Lucretius <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Lumpharum (Nympharum) aedis <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Lunae aedes <a href="#pagenum-alt12">12</a>, 27. <a href="#pagenum-alt116">116</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Lusitania <a href="#pagenum-alt34">34</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Lydia <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 12.</li> -<li class="isub1">Lydium genus laterum <a href="#pagenum-alt38">38</a>, 27.</li> - -<li class="indx">Lyncestus <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Lysippus <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 13.</li> - -<li class="ifrst">Macedonia <a href="#pagenum-alt31">31</a>, 8. <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 17. <a href="#pagenum-alt179">179</a>, 22. <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Maeoni <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Magi <a href="#pagenum-alt183">183</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Magnesia <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 1. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 8. <a href="#pagenum-alt175">175</a>, 24. <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Mamertinum vinum <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Mariana aedis <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 19. <a href="#pagenum-alt162">162</a>, 1.</li> - -<li class="indx"><span class="pagenum"><a name="Page_315" id="Page_315">[315]</a></span>Marcia aqua <a href="#pagenum-alt192">192</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Maris ara <a href="#pagenum-alt102">102</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Martis aedis <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 3. <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 12. 15. 19. <a href="#pagenum-alt51">51</a>, 3.</li> -<li class="isub1">stella <a href="#pagenum-alt138">138</a>, 5. <a href="#pagenum-alt220">220</a>, 7 sqq.</li> - -<li class="indx">Masinissa <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Massilia <a href="#pagenum-alt35">35</a>, 18. <a href="#pagenum-alt283">283</a>, 26.</li> - -<li class="indx">Massilitani <a href="#pagenum-alt284">284</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Mauretania <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 17. <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Maurusia <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Maxilua <a href="#pagenum-alt39">39</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Mausoleum <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 1. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Mausolus <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 16. <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 27. <a href="#pagenum-alt51">51</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Mazaca <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Medullorum natio <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 26.</li> - -<li class="indx">Melampus <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 1. <a href="#pagenum-alt201">201</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Melas <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 12.</li> -<li class="isub1">(fluvius) <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Melite <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 8. 9.</li> - -<li class="indx">Melos <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Menesthes <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Mercurii aedis <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 9. <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 6.</li> -<li class="isub1">stella <a href="#pagenum-alt220">220</a>, 6 sqq.</li> - -<li class="indx">Meroe <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Metagenes <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 3. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 6. <a href="#pagenum-alt250">250</a>, 12. <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Metelli porticus <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Meto <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Metrodorus <a href="#pagenum-alt204">204</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Milesii <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Miletus <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 5. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Milo Crotoniates <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Minervae aedes <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 4. <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 3. <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 7. <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 22. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 3. 4.</li> -<li class="isub1">promuntorium <a href="#pagenum-alt129">129</a>, 16.</li> - -<li class="indx">P. Minidius <a href="#pagenum-alt2">2</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Mithridaticum bellum <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 6.</li> - -<li class="indx">L. Mummius <a href="#pagenum-alt116">116</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Murena <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 13.</li> - -<li class="indx">C. Mucius <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 20. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Musae <a href="#pagenum-alt156">156</a>, 14. <a href="#pagenum-alt214">214</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Myagrus Phocaeus <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Mylasa <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Myron <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 13. <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Mysia κατακεκαυμένη <a href="#pagenum-alt43">43</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Mytilene <a href="#pagenum-alt23">23</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Myus <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 5.</li> - -<li class="ifrst">Nemea <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Nemus <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Neptunius fons <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Nexaris <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Nilus <a href="#pagenum-alt32">32</a>, 19. <a href="#pagenum-alt96">96</a>, 11. <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 7. 8.</li> - -<li class="indx">Nomades (Numidae) <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Nonacris <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Nymphodorus <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 3.</li> - -<li class="ifrst">Oceanus <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Odyssea <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Olympia <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 5.</li> - -<li class="ifrst">Padus <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 5. <a href="#pagenum-alt60">60</a>, 10. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Paconius Ephesius <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 7. 9. <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 6 sqq.</li> - -<li class="indx">Pallas Minerva <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Pallenses lapidicinae <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 20. <a href="#pagenum-alt46">46</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Paphlagonia <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Paraetonium <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Parmenion <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Paros <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Patrae <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Patrocles <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Pausanias <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Peloponnesus <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Pentelensis mons <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Pephrasmenos Tyrius <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Pergamus <a href="#pagenum-alt156">156</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Persae <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 12 sqq. <a href="#pagenum-alt202">202</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Persica porticus <a href="#pagenum-alt5">5</a>, 3.</li> -<li class="isub1">spolia <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Phaethon <a href="#pagenum-alt223">223</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Pharax Ephesius <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Phasis <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Phidias <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Philippus <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Philippus Amyntae filius <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Philo <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 6. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Philo Byzantius <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Philolaus Tarentinus <a href="#pagenum-alt10">10</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Phocaea <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Phryges <a href="#pagenum-alt35">35</a>, 7.</li> - -<li class="indx"><span class="pagenum"><a name="Page_316" id="Page_316">[316]</a></span>Phrygia <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Picenum <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Pinna Vestina <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Piraeeus portus <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 7. <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Pisaurum <a href="#pagenum-alt60">60</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Pisistratus <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Pitane <a href="#pagenum-alt39">39</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Pixodarus <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 20 sqq.</li> - -<li class="indx">Placentia <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Plataicum proelium <a href="#pagenum-alt4">4</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Plato <a href="#pagenum-alt66">66</a>, 24. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 14. <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 21. <a href="#pagenum-alt213">213</a>, 12. <a href="#pagenum-alt214">214</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Pollis <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Polycles (Ephesius?) <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Polyclitus <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 13.</li> -<li class="isub1">(Polycletus) <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Polyidos <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 4.</li> -<li class="isub1">Thettalos <a href="#pagenum-alt273">273</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Pompeianus pumex <a href="#pagenum-alt42">42</a>, 30.</li> - -<li class="indx">Pompeiani Herculis aedis <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 20.</li> -<li class="isub1">Pompeianae porticus <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Pomptinae paludes <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Pontus <a href="#pagenum-alt34">34</a>, 25. <a href="#pagenum-alt134">134</a>, 15. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 15. 24. 25. <a href="#pagenum-alt182">182</a>, 3. <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Pormos <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Posidonius <a href="#pagenum-alt204">204</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Pothereum (?) flumen <a href="#pagenum-alt19">19</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Praxiteles <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Priene <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 4. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 7. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Proetus <a href="#pagenum-alt201">201</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Proconnesos <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Proconnesium marmor <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Proserpinae aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 5. <a href="#pagenum-alt161">161</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Pthia nympha <a href="#pagenum-alt84">84</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Ptolomaeus rex <a href="#pagenum-alt156">156</a>, 9. <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 19.</li> -<li class="isub1">Philadelphus <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 3.</li> - -<li class="indx">Puteoli <a href="#pagenum-alt180">180</a>, 26.</li> - -<li class="indx">Pyrros <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Pythagoras <a href="#pagenum-alt104">104</a>, 1. <a href="#pagenum-alt184">184</a>, 1. <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 21. <a href="#pagenum-alt214">214</a>, 6. 19.</li> -<li class="isub1">Samius <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Pythagorei <a href="#pagenum-alt37">37</a>, 19. (<a href="#pagenum-alt104">104</a>, 1).</li> -<li class="isub1">Pythagoricum trigonum <a href="#pagenum-alt259">259</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Pytheos architectus <a href="#pagenum-alt8">8</a>, 4. <a href="#pagenum-alt9">9</a>, 7. <a href="#pagenum-alt90">90</a>, 23. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 4. 12.</li> - -<li class="indx">Pythia <a href="#pagenum-alt62">62</a>, 16. <a href="#pagenum-alt212">212</a>, 5.</li> - -<li class="ifrst">Quirini aedis <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 4. <a href="#pagenum-alt179">179</a>, 13.</li> - -<li class="ifrst">Ravenna <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 3. <a href="#pagenum-alt57">57</a>, 18. <a href="#pagenum-alt60">60</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Rhenus <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Rhodanus <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Rhodiacum peristylum <a href="#pagenum-alt149">149</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Rhodii <a href="#pagenum-alt51">51</a>, 6 sqq. <a href="#pagenum-alt280">280</a>, 25 sqq.</li> - -<li class="indx">Rhodienses <a href="#pagenum-alt131">131</a>, 15. <a href="#pagenum-alt280">280</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Rhodos <a href="#pagenum-alt51">51</a>, 20. 22. 23. <a href="#pagenum-alt131">131</a>, 18. <a href="#pagenum-alt181">181</a>, 11. <a href="#pagenum-alt182">182</a>, 9. <a href="#pagenum-alt233">233</a>, 13. <a href="#pagenum-alt280">280</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Roma <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 26. <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 11. <a href="#pagenum-alt72">72</a>, 15. <a href="#pagenum-alt116">116</a>, 17. 20. <a href="#pagenum-alt134">134</a>, 15. <a href="#pagenum-alt179">179</a>, 9. 12. <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 22. <a href="#pagenum-alt233">233</a>, 11. 18.</li> -<li class="isub1">(urbs <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 20. <a href="#pagenum-alt46">46</a>, 9.)</li> -<li class="isub1">Romanus populus <a href="#pagenum-alt1">1</a>, 50. <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 18. <a href="#pagenum-alt52">52</a>, 11. 27. <a href="#pagenum-alt138">138</a>, 1. 10. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 17. <a href="#pagenum-alt242">242</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Romuli casa <a href="#pagenum-alt35">35</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Rubrae lapidicinae <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 20. <a href="#pagenum-alt46">46</a>, 8.</li> - -<li class="ifrst">Salmacidis fons <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Salpia <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 9.</li> -<li class="isub1">Salpini <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Salutis aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 25.</li> - -<li class="indx">Samiramis <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Samos <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 7. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Sardiani <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Sarnacus <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Saturni stella <a href="#pagenum-alt138">138</a>, 5. <a href="#pagenum-alt220">220</a>, 7 sqq.</li> - -<li class="indx">Satyrus <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Scopas <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 17.</li> - -<li class="indx">Scopinas ab Syracusis <a href="#pagenum-alt10">10</a>, 17.</li> -<li class="isub1">Syracusius <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Serapis aedes <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 10.</li> - -<li class="indx">P. Septimius <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Sicilia <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 2. <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Silanion <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Silenus <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 28.</li> - -<li class="indx">Sinope <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 15.</li> - -<li class="indx"><a name="smyrna" id="smyrna"></a>Smyrna <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 7. <a href="#pagenum-alt158">158</a>, 4. <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 21.</li> -<li class="isub1">Smyrnaeorum civitas <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Socrates <a href="#pagenum-alt62">62</a>, 16. <a href="#pagenum-alt64">64</a>, 6. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Soli <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Solis aedes <a href="#pagenum-alt12">12</a>, 27.</li> - -<li class="indx">Soractinae lapidicinae <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Statoniensis praefectura <a href="#pagenum-alt45">45</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Stratoniceum <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 7.</li> - -<li class="indx"><span class="pagenum"><a name="Page_317" id="Page_317">[317]</a></span>Styx <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Sunion <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Susae <a href="#pagenum-alt202">202</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Syene <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Syracusae <a href="#pagenum-alt215">215</a>, 10.</li> - -<li class="indx">Syria <a href="#pagenum-alt59">59</a>, 3. <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 14. <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 2. <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 20.</li> - -<li class="ifrst">Tanais <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Tarentum <a href="#pagenum-alt233">233</a>, 13.</li> - -<li class="indx">Tarquinienses <a href="#pagenum-alt45">45</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Tarsos <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 24. <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Teanum <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Teleas (?) Atheniensis <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Teos <a href="#pagenum-alt72">72</a>, 15. <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 7. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Terracina <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 13. <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 1.</li> - -<li class="indx">Terrae ara <a href="#pagenum-alt102">102</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Thales <a href="#pagenum-alt37">37</a>, 15. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 13.</li> -<li class="isub1">Milesius <a href="#pagenum-alt183">183</a>, 13. <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Thasos <a href="#pagenum-alt251">251</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Thebaici campi <a href="#pagenum-alt191">191</a>, 6.</li> - -<li class="indx">Themistocles <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Theo Magnes <a href="#pagenum-alt63">63</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Theocydes <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Theodorus <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 2.</li> -<li class="isub1">Th. Phocaeus <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Theodosius <a href="#pagenum-alt236">236</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Theodotus <a href="#pagenum-alt176">176</a>, 22.</li> - -<li class="indx">Theophrastus <a href="#pagenum-alt132">132</a>, 1. <a href="#pagenum-alt204">204</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Thessalia <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 5.</li> - -<li class="indx">Thracia <a href="#pagenum-alt199">199</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Tiberina insula <a href="#pagenum-alt69">69</a>, 11.</li> - -<li class="indx">Tiberis <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Tiburtina via <a href="#pagenum-alt192">192</a>, 23.</li> -<li class="isub1">Tiburtinae lapidicinae <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 21.</li> -<li class="isub1">Tiburtina saxa <a href="#pagenum-alt45">45</a>, 4.</li> -<li class="isub1">testacea <a href="#pagenum-alt164">164</a>, 4.</li> - -<li class="indx">Tigris <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 14.</li> - -<li class="indx">Timaeus <a href="#pagenum-alt204">204</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Timavus <a href="#pagenum-alt190">190</a>, 16.</li> - -<li class="indx">Timotheus <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 5. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Tmolites <a href="#pagenum-alt197">197</a>, 12.</li> - -<li class="indx">Tralles <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 9. <a href="#pagenum-alt122">122</a>, 8. <a href="#pagenum-alt159">159</a>, 10. <a href="#pagenum-alt173">173</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Triton aereus <a href="#pagenum-alt25">25</a>, 7.</li> - -<li class="indx">Troezen <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 13. <a href="#pagenum-alt194">194</a>, 21.</li> - -<li class="indx">Troia <a href="#pagenum-alt20">20</a>, 10. <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 12. <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Troiani campi <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 16.</li> -<li class="isub1">Troianae pugnae <a href="#pagenum-alt172">172</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Trypho Alexandrinus architectus <a href="#pagenum-alt283">283</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Tyana <a href="#pagenum-alt196">196</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Tuscanicae aedes <a href="#pagenum-alt71">71</a>, 19. <a href="#pagenum-alt99">99</a>, 17 sqq.</li> -<li class="isub1">Tuscanica cava aedium <a href="#pagenum-alt140">140</a>, 8.</li> - -<li class="indx">Tyrrenicum mare <a href="#pagenum-alt61">61</a>, 4.</li> - -<li class="ifrst">Ulixes <a href="#pagenum-alt172">172</a>, 20.</li> - -<li class="indx">Umbria <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Uticenses <a href="#pagenum-alt38">38</a>, 23.</li> - -<li class="ifrst">Varro <a href="#pagenum-alt49">49</a>, 13. <a href="#pagenum-alt218">218</a>, 7.</li> -<li class="isub1">Terentius Varro <a href="#pagenum-alt160">160</a>, 9.</li> - -<li class="indx">Veiovis aedis <a href="#pagenum-alt101">101</a>, 18.</li> - -<li class="indx">Velinus <a href="#pagenum-alt200">200</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Veneris aedes <a href="#pagenum-alt13">13</a>, 5. <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 13. 15. <a href="#pagenum-alt50">50</a>, 6. 26. <a href="#pagenum-alt70">70</a>, 19.</li> -<li class="isub1">stella <a href="#pagenum-alt220">220</a>, 6 sqq.</li> - -<li class="indx">Venetia <a href="#pagenum-alt44">44</a>, 24.</li> - -<li class="indx">Vestae ara <a href="#pagenum-alt102">102</a>, 23.</li> - -<li class="indx">Vestorius <a href="#pagenum-alt180">180</a>, 26.</li> - -<li class="indx">Vesuvius mons <a href="#pagenum-alt42">42</a>, 9. 28.</li> - -<li class="indx">Volcani aedes <a href="#pagenum-alt30">30</a>, 15. 17.</li> - -<li class="indx">Volsiniensis lacus <a href="#pagenum-alt45">45</a>, 16.</li> - -<li class="ifrst">Xanthus <a href="#pagenum-alt198">198</a>, 9. 18.</li> - -<li class="indx">Xenophanes <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 13.</li> -<li class="isub1">Colophonius <a href="#pagenum-alt232">232</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Xuthus <a href="#pagenum-alt85">85</a>, 1.</li> - -<li class="ifrst">Zacynthus <a href="#pagenum-alt195">195</a>, 19.</li> - -<li class="indx">Zama <a href="#pagenum-alt203">203</a>, 2.</li> - -<li class="indx">Zenon <a href="#pagenum-alt155">155</a>, 15.</li> - -<li class="indx">Zmyrna v. <a href="#smyrna">Smyrna</a>.</li> - -<li class="indx">Zoilus <a href="#pagenum-alt157">157</a>, 17.</li> -</ul> - -<hr class="chap" /> - -<h2 class="italic" id="appendicula">Appendicula codicum Vitruvii Harleiani -Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch1">Full text</a>)</span> (1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias <span class="smcapuc">VIII</span> et denarios -<span class="smcapuc">XVI</span>, aeris cypri uncias <span class="smcapuc">VIIII</span> et denarium <span class="smcapuc">I</span>, stagni uncias -<span class="smcapuc">VII</span> et denarios <span class="smcapuc">XVII</span>, argenti uncias <span class="smcapuc">X</span> et denarios <span class="smcapuc">XII</span>, plumbi -libram <span class="smcapuc">I</span> et denarios <span class="smcapuc">VI</span>, auri libram et uncias <span class="smcapuc">VII</span> et denarios -<span class="smcapuc">VIII</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch2">Full text</a>)</span> (2) <span class="gesperrt">De ponderibus.</span> Calculus est ciceris grana duo, et -est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo -oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent. -dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes -statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae -<span class="smcapuc">XII</span> libram efficiunt. librae <span class="smcapuc">LXXII</span> talentum faciunt. a quibusdam, -<span class="smcapuc">CXX</span> libras talentum faciunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch3">Full text</a>)</span> (3) <span class="gesperrt">De liquidis.</span> Coclear habet dimidiam dragmam, id -est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae -<span class="smcapuc">VIII</span> ciatum reddunt. ciati <span class="smcapuc">VIIII</span> eminam efficiunt. eminae -<span class="smcapuc">II</span> sextarium complent. sextarii <span class="smcapuc">VI</span> congium reddunt. congia -<span class="smcapuc">IIII</span> modium implent. modius unus et semis urnam faciunt. -urnae duae amphoram complent. urnae <span class="smcapuc">III</span> cadum, id est artabam. -modii <span class="smcapuc">XV</span> gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch4">Full text</a>)</span> (4) Scripuli <span class="smcapuc">XVIII</span> faciunt unciam. medietas dragmae est -scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch5">Full text</a>)</span> (5) <span class="gesperrt">confectio dialthaeas calastica recipit haec</span>.… -troclitis libram <span class="smcapuc">I</span> S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam. -haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis <span class="smcapuc">VIII</span> -in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde -colas fortiter et pensas de suco ipso libras <span class="smcapuc">II</span>, olei libras -<span class="smcapuc">II</span>, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper -agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic -iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad -focum. addis cerae libram <span class="smcapuc">I</span>, colophoniae libram <span class="smcapuc">I</span>, galbani -optimi ÷ <span class="smcapuc">IIII</span>. conficis, uteris. facit enim ad multa et non -solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et -quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt -duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et -non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem -quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat -ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam -e stomacho discutit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch6">Full text</a>)</span> (6) <span class="gesperrt">Tinctio vitri pratini.</span> Tere vitrum bene, limas -aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ <span class="smcapuc">III</span> et -coques per dies tres. <span class="gesperrt">Alia tinctio.</span> Teres vitrum bene, mittes -per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ <span class="smcapuc">I</span>, et decoques -per dies tres. <span class="gesperrt">Alia lactei coloris.</span> In libra mittes -stagni ÷ <span class="smcapuc">III</span> et decoques per dies <span class="smcapuc">II</span>. <span class="gesperrt">Tinctio sanguinea.</span> -In libra mittes cinnabarin ÷ <span class="smcapuc">III</span> et decoques dies duos. <span class="gesperrt">Tinctio</span> -<span class="gesperrt">rubea.</span> In libra vitri triti psimithin ÷ <span class="smcapuc">II</span> et coques dies -sex. <span class="gesperrt">Tinctio alithini.</span> Absque igne tinctum. ungues subtiles -vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut -rubea.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch7">Full text</a>)</span> (7) <span class="gesperrt">Crisocolon.</span> In omnia calcu cecaumenu ÷ <span class="smcapuc">I</span>, saponis -olei solidos <span class="smcapuc">III</span>, calcitarii solidum <span class="smcapuc">I</span>. ista commisces. primo -teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim, -et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ -ipsum crisocolon. <span class="gesperrt">Aliud crisocolon.</span> Calcu cecaumenu -libram <span class="smcapuc">I</span>, alumen solidos duo. <span class="gesperrt">Crisocolon.</span> Aurum commixtum -cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et -ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres -in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum -sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch8">Full text</a>)</span> (8) <span class="gesperrt">Argenti gluten.</span> Argenti partes <span class="smcapuc">II</span> et aeramen partem -<span class="smcapuc">I</span>. <span class="gesperrt">Alia. argenti gluten.</span> Argentum mixtum cum argento -vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris -utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua -quod sufficit. <span class="gesperrt">Aeramenti gluten.</span> Aeramen libram <span class="smcapuc">I</span>, plumbi -libras <span class="smcapuc">II</span> commisces. solves primum aeramen, deinde mittes -plumbum et commisces in unum. <span class="gesperrt">Stagni gluten.</span> Stagni -partes <span class="smcapuc">II</span> et plumbi unam. <span class="gesperrt">Petrae gluten.</span> Marmoris albi -trito pulvere tolles ictiocollon ÷ <span class="smcapuc">I</span>, taurocollon ÷ <span class="smcapuc">I</span> et mittes -cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem -marmoris et facies gluten marmoris. <span class="gesperrt">Petrae gluten.</span> Ictiocollon -÷ <span class="smcapuc">II</span>, casei gluten ÷ <span class="smcapuc">II</span>. et mittes ex ipso pulvere marmoris, -sicut superius. <span class="gesperrt">Ligni</span> autem <span class="gesperrt">gluten</span>. taurocollon semotim, -ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum, -sicut superius docuimus in exaurata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch9">Full text</a>)</span> (9) <span class="gesperrt">Compositio brondisino.</span> aeraminis partes duas, -plumbi unam, stagni unam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch10">Full text</a>)</span> (10) <span class="gesperrt">Compositio cinnabarin</span> alithinis et mundissimae -ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam, -argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam -fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum -et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus -habente uncias <span class="smcapuc">II</span>. quod si maior erit, et tres uncias minus -habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii, -ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla -ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem. -dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in -circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum -videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem -facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem -succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum -fuerit, dimittes eam refrigidare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch11">Full text</a>)</span> (11) <span class="gesperrt">Lulax</span> id est indica compositio. larin ÷ <span class="smcapuc">II</span>, vitrioli -mundi ÷ <span class="smcapuc">IIII</span>, alumen aegyptium ÷ <span class="smcapuc">II</span>, guatu ÷ <span class="smcapuc">II</span>, ipsum autem -guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et -alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam -unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod -pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde -tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum -supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam -requiescere. confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram <span class="smcapuc">I</span>, -et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. <span class="gesperrt">Specierum et ponderum atque colorum sumpta</span> -<span class="gesperrt">ex phisicis probamenta finiunt. Amen.</span> ＜<span class="sans">ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ.</span> -Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris -et aedificiis adservanda.＞</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch12">Full text</a>)</span> (12) <span class="gesperrt">De rosato.</span> -Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris <span class="smcapuc">X</span> -sextariis mergis, et obstringit. a dies <span class="smcapuc">X</span> despumati mellis libras -adicies, et uteris. -<span class="gesperrt">De oleo liliacio.</span> Per olei libras singulas dena lilia -curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare -sub divo. -<span class="gesperrt">De oleo roseo.</span> In olei libras singulas rosae purgatae -singulas uncias mittis, et <span class="smcapuc">VII</span> diebus in sole suspendis -et luna. -<span class="gesperrt">De rodomeli.</span> In suci rosae sextariis singulis libras -singulas mellis admisces, et diebus <span class="smcapuc">XL</span> sub sole suspendis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#appendicula-ch13">Full text</a>)</span> (13) <span class="gesperrt">Si fistulae</span> aequalis grossitudinis fuerint et maior -minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis -eius diametrum, <span class="gesperrt">diapason</span> consonantiam ad se invicem -resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem -quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter -mensuram contineat, <span class="gesperrt">bis diapason</span> consonantiam resonabunt. -Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper -longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri -quod in cavo est, <span class="gesperrt">diatessaron</span> consonantiam resonabunt. -Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper -longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri -quod in cavo est, <span class="gesperrt">diapente</span> consonantiam resonabunt. Item -si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper -longitudinis eius octavam partem, <span class="gesperrt">tonum</span> resonabunt. -Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et -insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia -<span class="gesperrt">semitonium</span> erit.</p> - -<hr class="chap" /> - -<h2 id="deprobatione-plain">De probatione auri et argenti.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#deprobatione-full">Full text</a>)</span> Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento -similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui -vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra -cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in -statera, <span class="smcapuc">XII</span> denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius -argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si -inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem -inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve -in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum -et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem -massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus -scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito. -si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit. -si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. -hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem -partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere -fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter -densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum -propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit -adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate -argenti <span class="smcapuc">XII</span> denarios significare libram, sicut <span class="gesperrt">prima</span> -<span class="gesperrt">lectionis huius fronte</span> praefixum est.</p> - -<hr class="chap" /> - -<p class="center"><span class="link"><a href="#demensura-full">Full text</a></span></p> - -<h2 id="demensura-plain">De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus.</h2> - -<p>In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet -ad certum cerae pondus respondere debeat.</p> - -<p>Ad cerae unciam unam stagni unciae <span class="smcapuc">VII</span> et denarii <span class="smcapuc">XVII</span>, -aeris albi unciae <span class="smcapuc">VIII</span> et denarii <span class="smcapuc">XVI</span>, aeris cypri … unciae <span class="smcapuc">VIIII</span> -et denarii <span class="smcapuc">III</span>, argenti unciae <span class="smcapuc">X</span> et denarii <span class="smcapuc">XII</span>, plumbi unciae <span class="smcapuc">XII</span> -et denarii <span class="smcapuc">VI</span>, auri unciae <span class="smcapuc">XVIIII</span> et denarii <span class="smcapuc">VIII</span>.</p> - -<p>Item si cerae fuerit libra, <span class="gesperrt">stagni</span> <span class="smcapuc">VII</span> librae et unciae <span class="smcapuc">X</span> -et denarii <span class="smcapuc">IIII</span> mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit, -tot <span class="smcapuc">VII</span> uncias et <span class="smcapuc">XVII</span> denarios stagni pondus habere debebit. -et ideo si cerae fuerit libra, id est <span class="smcapuc">XII</span> unciae, duodecies <span class="smcapuc">VII</span> -unciae stagni, quae faciunt <span class="smcapuc">VII</span> libras, et duodecies <span class="smcapuc">XVII</span> denarii -mittendi sunt, qui faciunt <span class="smcapuc">CCIIII</span> denarios, id est uncias <span class="smcapuc">X</span> et -denarios <span class="smcapuc">IIII</span>.</p> - -<p>si fuerit cerae libra, <span class="gesperrt">aeris albi</span> librae <span class="smcapuc">VIII</span> sumendae sunt -et duodecies <span class="smcapuc">XVI</span> denarii, quod sunt <span class="smcapuc">CXCII</span> denarii, qui faciunt -uncias <span class="smcapuc">VIIII</span> et denarios <span class="smcapuc">XII</span>.</p> - -<p>in libram cerae <span class="gesperrt">aeris cypri</span> librae <span class="smcapuc">VIIII</span> et denarii <span class="smcapuc">XII</span> -mittendi sunt.</p> - -<p>sic in libram cerae <span class="gesperrt">auricalci</span> librae <span class="smcapuc">VIIII</span> et duodecies -tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios <span class="smcapuc">XVI</span>.</p> - -<p>contra libram cerae <span class="gesperrt">argenti</span> librae <span class="smcapuc">X</span> et duodecies <span class="smcapuc">XII</span> -denarii.</p> - -<p>simili modo in libram cerae <span class="gesperrt">plumbi</span> librae <span class="smcapuc">XII</span> et duodecies -<span class="smcapuc">VI</span> denarii mittendi sunt.</p> - -<p>in auri fusione contra libram cerae <span class="gesperrt">auri</span> librae <span class="smcapuc">XVIIII</span> et -duodecies octo denarii, quod sunt unciae <span class="smcapuc">IIII</span> et denarii <span class="smcapuc">XVI</span>.</p> - -<hr class="chap" /> - -<p class="center larger">VITRUVII DE ARCHITECTURA</p> - -<h2>LIBER PRIMUS.</h2> - -<p id="vitruvius1"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para1">Full text</a>)</span> -Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, -imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis hostibus -stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur et gentes omnes -subactae tuum spectarent nutum populusque Romanus et senatus liberatus -timore amplissimis tuis cogitationibus consiliisque gubernaretur, -non audebam, tantis occupationibus, de architectura scripta et -magnis cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore -interpellans subirem tui animi offensionem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para2">Full text</a>)</span> -cum vero attenderem te non solum de vita -communi omnium curam publicaeque rei constitutione habere sed etiam -de opportunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non solum -provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas imperii publicorum -aedificiorum egregias haberet auctoritates, non putavi praetermittendum -quin primo quoque tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum -parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus. cum autem -concilium caelestium in sedibus inmortalitatis eum dedicavisset et -imperium parentis in tuam potestatem <a id="vitruvius2"></a>transtulisset, idem studium meum -in eius memoria permanens in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio -et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum et scorpionum -reliquorumque tormentorum refectionem fui praesto et cum eis commoda -accepi. quae cum primo mihi tribuisti, recognitionem per sororis -commendationem servasti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para3">Full text</a>)</span> -cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad -exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi scribere coepi quod -animadverti multa te aedificavisse et nunc aedificare, reliquo quoque -tempore et publicorum et privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum -gestarum ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi -praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante facta et futura -qualia sint opera per te posses nota habere. namque his voluminibus -aperui omnes disciplinae rationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para4">Full text</a>)</span> -Architecti est scientia pluribus disciplinis -et variis eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae -ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica et -ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua -manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum -deformationis. ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, -ratione proportionis demonstrare atque explicare potest.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para5">Full text</a>)</span> -itaque architecti qui sine litteris contenderant -ut manibus essent exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro -laboribus auctoritatem, qui autem ratiocinationibus et litteris solis -<a id="vitruvius3"></a>confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at qui utrumque -perdidicerunt, uti omnibus armis ornati citius cum auctoritate quod -fuit propositum sunt adsecuti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para6">Full text</a>)</span> -cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam -in architectura haec duo insunt, quod significatur et quod significat. -significatur proposita res de qua dicitur, hanc autem significat -demonstratio rationibus doctrinarum explicata. quare videtur utraque -parte exercitatus esse debere qui se architectum profiteatur. itaque -eum etiam ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque -enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio perfectum -artificem potest efficere. et ut litteratus sit, peritus graphidos, -eruditus geometria, historias complures noverit, philosophos diligenter -audierit, musicam scierit, medicinae non sit ignarus, responsa -iurisconsultorum noverit, astrologiam caelique rationes cognitas -habeat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para7">Full text</a>)</span> -Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras -architectum scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem efficere -possit. deinde graphidos scientiam habere, quo facilius exemplaribus -pictis quam velit operis speciem deformare valeat. geometria autem -plura praesidia praestat architecturae, et primum ea euthygrammi et -circini tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis -expediuntur descriptiones normarumque et librationum et linearum -directiones. item per opticen in aedificiis ab certis regionibus caeli -lumina recte ducuntur. per arithmeticen vero sumptus aedificiorum -consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque -symmetriarum quaestiones geometricis rationibus et methodis -inveniuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para8">Full text</a>)</span> -<a id="vitruvius4"></a>historias autem plures novisse oportet, -quod multa ornamenta saepe in operibus architecti designant, de -quibus argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere debent. -quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres stolatas, quae -caryatides dicuntur, pro columnis in opere statuerit et insuper mutulos -et coronas conlocaverit, percontantibus ita reddet rationem. Carya -civitas Peloponnensis cum Persis hostibus contra Graeciam consensit, -postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi consilio -Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido capto viris interfectis -civitate desacrata matronas eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt -passi stolas neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho -ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia pressae -poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui tunc architecti -fuerunt aedificiis publicis designaverunt earum imagines oneri ferundo -conlocatas, ut etiam posteris nota poena peccati Caryatium memoriae -traderetur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para9">Full text</a>)</span> -non minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio -duce, Plataico proelio pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum -cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum et praedae, -porticum Persicam ex manubiis, laudis et virtutis civium indicem, -victoriae posteris pro tropaeo constituerunt, ibique captivorum -simulacra barbarico vestis ornatu, superbia meritis contumeliis punita, -sustinentia tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore -eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis aspicientes -gloria erecti ad defendendam libertatem essent <a id="vitruvius5"></a>parati. itaque ex -eo multi statuas Persicas sustinentes epistylia et ornamenta eorum -conlocaverunt, et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt -operibus. item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam -architectos tenere oportet.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para10">Full text</a>)</span> -philosophia vero perficit architectum animo -magno et uti non sit adrogans, sed potius facilis aequus et fidelis -sine avaritia, quod est maximum, nullum enim opus vere sine fide et -castitate fieri potest. ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis -habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur dignitatem -bonam famam habendo. et haec enim philosophia praescribit. praeterea -de rerum natura quae graece φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, -quam necesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias -naturales quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus -enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus spiritus -naturales aliter atque aliter fiunt, quorum offensionibus mederi nemo -poterit nisi qui ex philosophia principia rerum naturae noverit. item -qui Ctesibii aut Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta -conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his rebus a philosophis -erit institutus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para11">Full text</a>)</span> -musicen autem sciat oportet, uti canonicam -rationem et mathematicam notam habeat, praeterea ballistarum -catapultarum scorpionum temperaturas possit recte facere. in capitulis -enim dextra ac sinistra sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur -suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur nec -praeligantur nisi sonitus ad artificis aures certos et aequales -fecerint. bracchia enim quae in eas tentiones includuntur, cum -extenduntur, aequaliter et pariter <a id="vitruvius6"></a>utraque plagam mittere debent. -quodsi non homotona fuerint, inpedient directam telorum missionem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para12">Full text</a>)</span> -item theatris vasa aerea, quae in cellis -sub gradibus mathematica ratione conlocantur sonituum ad discrimina, -quae Graeci ηχεια appellant, ad symphonias musicas sive concentus -componuntur divisa in circinatione diatessaron et diapente et ＜diapason -ad＞ disdiapason, uti vox scaenici sonitus conveniens in dispositionibus -tactu cum offenderit, aucta cum incremento clarior et suavior ad -spectatorum perveniat aures. hydraulicas quoque machinas et cetera -quae sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere nemo -poterit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para13">Full text</a>)</span> -disciplinam vero medicinae novisse oportet -propter inclinationes caeli, quae Graeci κλιματα dicunt, et aeris et -locorum qui sunt salubres aut pestilentes aquarumque usus. sine his -enim rationibus nulla salubris habitatio fieri potest. iura quoque nota -habeat oportet ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum ad -ambitum stillicidiorum, et cloacarum, luminum, item aquarum ductiones. -et cetera quae eiusmodi sunt nota oportet sint architectis, uti ante -caveant quam instituant aedificia, ne controversiae factis operibus -patribus familiarum relinquantur et ut legibus scribendis prudentia -caveri possit et locatori et conductori. namque si lex perite fuerit -scripta, erit ut sine captione uterque ab utroque liberetur. ex -astrologia autem cognoscitur oriens occidens meridies septentrio, etiam -caeli ratio, aequinoctium solstitium astrorum cursus. quorum notitiam -si qui non habuerit, horologiorum rationem omnino scire non poterit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para14">Full text</a>)</span> -Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata -et abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse <a id="vitruvius7"></a>se iuste -repente profiteri architectos nisi qui ab aetate puerili his gradibus -disciplinarum scandendo, scientia plerarumque litterarum et artium -nutriti pervenerint ad summum templum architecturae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para15">Full text</a>)</span> -at fortasse mirum videbitur inperitis, -hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum perdiscere et memoria -continere. cum autem animadverterint omnes disciplinas inter se -coniunctionem rerum et communicationem habere, fieri posse faciliter -credent. encyclios enim disciplina uti corpus unum ex his membris -est composita. itaque qui a teneris aetatibus eruditionibus variis -instruuntur, omnibus litteris agnoscunt easdem notas communicationemque -omnium disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque de -veteribus architectis Pytheos, qui Priene aedem Minervae nobiliter est -architectatus, ait in suis commentariis architectum omnibus artibus -et doctrinis plus oportere posse facere quam qui singulas res suis -industriis et exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. id -autem re non expeditur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para16">Full text</a>)</span> -non enim debet nec potest esse architectus -grammaticus uti fuerat Aristarchus, sed non agrammatos, nec musicus ut -Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor ut Apelles, sed graphidos non -inperitus, nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis -plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non -aniatrologetos, nec in ceteris doctrinis singulariter excellens, sed -in is non inperitus. non enim<a id="vitruvius8"></a> in tantis rerum varietatibus elegantias -singulares quisquam consequi potest, quod earum ratiocinationes -cognoscere et percipere vix cadit in potestatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para17">Full text</a>)</span> -nec tamen non tantum architecti non -possunt in omnibus rebus habere summum effectum, sed etiam ipsi qui -privatim proprietates tenent artium non efficiunt ut habeant omnes -summum laudis principatum. ergo si in singulis doctrinis singuli -artifices neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt -consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus artibus debet -esse peritus, non id ipsum mirum et magnum facere ne quid ex is -indigeat, sed etiam ut omnes artifices superet qui singulis doctrinis -adsiduitatem cum industria summa praestiterunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para18">Full text</a>)</span> -igitur in hac re Pytheos errasse videtur quod -non animadvertit ex duabus rebus singulas artes esse compositas, ex -opere et eius ratiocinatione. ex his autem unum proprium est eorum qui -singulis rebus sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune -cum omnibus doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et musicis est de -venarum rythmo et ad pedem motu, at si vulnus mederi aut aegrum eripere -de periculo oportuerit, non accedet musicus, sed id opus proprium erit -medici. item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures -suam cantionibus recipiant iucunditatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para19">Full text</a>)</span> -similiter cum astrologis et musicis est -disputatio communis de sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis -et trigonis diatessaron et diapente, et geometris de visu qui graece -λογοϲ οπτικοϲ appellatur, ceterisque omnibus doctrinis<a id="vitruvius9"></a> multae res vel -omnes communes sunt dumtaxat ad disputandum. operum vero ingressus, -qui manu ac tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui -proprie una arte ad faciendum sunt instituti. ergo satis abunde videtur -fecisse qui ex singulis doctrinis partes et rationes earum mediocriter -habet notas eas quae necessariae sunt ad architecturam, uti si quid -de his rebus et artibus iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. -quibus vero natura tantum tribuit sollertiae acuminis memoriae ut -possint geometriam astrologiam musicen ceterasque disciplinas penitus -habere notas, praetereunt officia architectorum et efficiuntur -mathematici. itaque faciliter contra eas disciplinas disputare possunt, -quod pluribus telis disciplinarum sunt armati. hi autem inveniuntur -raro, ut aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas -Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, Archimedes -et Scopinas ab Syracusis, qui multas res organicas et gnomonicas -numero naturalibusque rationibus inventas atque explicatas posteris -reliquerunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para20">Full text</a>)</span> -Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia -non passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, -officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse exercitatum, -et ratio propter amplitudinem rei permittat non iuxta necessitatem -summas sed etiam mediocres scientias habere disciplinarum, peto, -Caesar, et a te et ab is qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum -ad regulam artis grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque non -uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis -rationibus artis exercitatus sed ut architectus<a id="vitruvius10"></a> is litteris imbutus -haec nisus sum scribere. de artis vero potestate quaeque insunt in -ea ratiocinationes polliceor, uti spero, his voluminibus non modo -aedificantibus sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate me -sine dubio praestaturum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para21">Full text</a>)</span> -Architectura autem constat ex -ordinatione, quae graece ταξιϲ dicitur, et ex dispositione, hanc autem -Graeci διαθεϲιν vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et -distributione, quae graece οικονομια dicitur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para22">Full text</a>)</span> -Ordinatio est modica membrorum -operis commoditas separatim universaeque proportionis ad symmetriam -comparatio. haec componitur ex quantitate, quae graece ποϲοτηϲ dicitur. -quantitas autem est modulorum ex ipsius operis ＜membris＞ sumptio e -singulisque membrorum partibus universi operis conveniens effectus. -Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque e compositionibus -effectus operis cum qualitate. species dispositionis, quae graece -dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia orthographia scaenographia. -ichnographia est circini regulaeque modice continens usus, e qua -capiuntur formarum in solis arearum descriptiones. orthographia -autem est erecta frontis imago modiceque picta rationibus operis -futuri figura. item scaenographia est frontis et laterum abscedentium -adumbratio ad circinique centrum omnium linearum responsus. hae -nascuntur ex cogitatione et inventione. cogitatio est cura, studii -plena et industriae vigilantiaeque, effectus propositi cum voluptate.<a id="vitruvius11"></a> -inventio autem est quaestionum obscurarum explicatio ratioque novae rei -vigore mobili reperta. hae sunt terminationes dispositionum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para23">Full text</a>)</span> -Eurythmia est venusta species commodusque -in compositionibus membrorum aspectus. haec efficitur cum membra -operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad -longitudinem et ad summam omnia respondent suae symmetriae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para24">Full text</a>)</span> -Item symmetria est ex ipsius operis membris -conveniens consensus ex partibusque separatis ad universae figurae -speciem ratae partis responsus. uti in hominis corpore e cubito pede -palmo digito ceterisque particulis symmetros est eurythmiae qualitas, -sic est in operum perfectionibus. et primum in aedibus sacris aut e -columnarum crassitudinibus aut triglypho aut etiam embate, sed et -ballistae e foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον vocitant, navis -interscalmio, quod διαπηγμα dicitur, item ceterorum operum e membris -invenitur symmetriarum ratiocinatio.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para25">Full text</a>)</span> -Decor autem est emendatus operis aspectus -probatis rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, quod -graece θεματιϲμωι dicitur, seu consuetudine aut natura. statione, cum -Iovi Fulguri et Caelo et Soli et Lunae aedificia subdiu hypaethraque -constituentur. horum enim deorum et species et effectus in aperto mundo -atque lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi aedes -doricae fient. his enim diis propter virtutem sine deliciis aedificia -constitui decet. Veneri Florae Proserpinae Fonti Lumphis corinthio -genere constitutae aptas<a id="vitruvius12"></a> videbuntur habere proprietates, quod his diis -propter teneritatem graciliora et florida foliisque et volutis ornata -opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni Dianae Libero -Patri ceterisque diis qui eadem sunt similitudine si aedes ionicae -construentur, habita erit ratio mediocritatis, quod et ab severo more -doricorum et ab teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio -proprietatis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para26">Full text</a>)</span> -ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, -cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula convenientia -et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus habuerint -elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. -item si doricis epistyliis in coronis denticuli scalpentur aut -in pulvinatis columnis ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, -translatis ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis -offendetur aspectus, alius ante ordinis consuetudinibus institutis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para27">Full text</a>)</span> -naturalis autem decor sic erit, si primum -omnibus templis saluberrimae regiones aquarumque fontes in is locis -idonei eligentur in quibus fana constituantur, deinde maxime Aesculapio -Saluti, quorum deorum plurimi medicinis aegri curari videntur. cum -enim ex pestilenti in salubrem locum corpora aegra translata fuerint -et e fontibus salubribus aquarum usus subministrabuntur, celerius -convalescent. ita efficietur uti ex natura loci maiores auctasque -cum dignitate divinitas excipiat opiniones. item naturae decor erit, -si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur, balineis -et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis et quibus certis -luminibus opus est partibus a septentrione, quod ea caeli regio neque -exclaratur neque<a id="vitruvius13"></a> obscuratur solis cursu sed est certa inmutabilis die -perpetuo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para28">Full text</a>)</span> -Distributio autem est copiarum locique commoda -dispensatio parcaque in operibus sumptus cum ratione temperatio. -haec ita observabitur, si primum architectus ea non quaeret quae non -poterunt inveniri aut parari nisi magno. namque non omnibus locis -harenae fossiciae nec caementorum nec abietis nec sappinorum nec -marmoris copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes -difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est ubi non est harena -fossicia, fluviatica aut marina lota, inopiae quoque abietis aut -sappinorum vitabuntar utendo cupresso populo ulmo pinu, reliquaque his -similiter erunt explicanda.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para29">Full text</a>)</span> -alter gradus erit distributionis, cum ad -usum patrum familiarum aut ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae -dignitatem aedificia aliter disponentur. namque aliter urbanas domos -oportere constitui videtur, aliter quibus ex possessionibus rusticis -influunt fructus, non item feneratoribus, aliter beatis et delicatis, -potentibus vero quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad -usum conlocabuntur, et omnino faciendae sunt aptae omnibus personis -aedificiorum distributiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para30">Full text</a>)</span> -Partes ipsius architecturae sunt tres, -aedificatio, gnomonice, machinatio. aedificatio autem divisa est -bipertito, e quibus una est moenium et communium operum in publicis -locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum explicatio. -publicorum autem distributiones sunt tres, e quibus est una -defensionis, altera religionis, tertia opportunitatis. defensionis -est murorum turriumque et portarum ratio ad hostium impetus perpetuo -repellendos excogitata, religionis deorum inmortalium fanorum aediumque -sacrarum<a id="vitruvius14"></a> conlocatio, opportunitatis communium locorum ad usum publicum -dispositio, uti portus fora porticus balineae theatra inambulationes -ceteraque quae isdem rationibus in publicis locis designantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para31">Full text</a>)</span> -Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio -firmitatis utilitatis venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum -fuerit fundamentorum ad solidum depressio et quaque e materia copiaram -sine avaritia diligens electio, utilitatis autem, cum emendata et sine -inpeditione usus locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis -apta et commoda distributio, venustatis vero cum fuerit operis species -grata et elegans membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum -ratiocinationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para32">Full text</a>)</span> -In ipsis vero moenibus ea erunt principia. -primum electio loci saluberrimi. is autem erit excelsus et non -nebulosus non pruinosus regionesque caeli spectans neque aestuosas -neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur palustris vicinitas. -cum enim aurae matutinae cum sole oriente ad oppidum pervenient et his -ortae nebulae adiungentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos -cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, efficient -locum pestilentem. item si secundum mare erunt moenia spectabuntque ad -meridiem aut occidentem non erunt salubria, quod per aestatem caelum -meridianum sole exoriente calescit meridie ardet, item quod spectat ad -occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para33">Full text</a>)</span> -igitur mutationibus caloris et refrigerationis -corpora quae in his locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere -etiam ex is quae non sunt animalia. in cellis enim vinariis tectis -lumina nemo capit a meridie nec ab occidente<a id="vitruvius15"></a> sed a septentrione, quod -ea regio nullo tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et -inmutabilis. ideo etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant -bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma quae non in ea parte caeli -ponuntur quae est aversa a solis cursu, non diu servantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para34">Full text</a>)</span> -nam semper calor cum excoquit e rebus -firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo naturales virtutes, -dissolvit eas et fervore mollescentes efficit inbecillas. ut etiam in -ferro animadvertimus, quod quamvis natura sit durum, in fornacibus -ab ignis vapore percalefactum ita mollescit uti in omne genus formae -faciliter fabricetur, et idem cum molle et candens refrigeretur, -tinctum frigida redurescit et restituitur in antiquam proprietatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para35">Full text</a>)</span> -licet etiam considerare haec ita esse -ex eo quod aestate non solum in pestilentibus locis sed etiam in -salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, et per hiemem etiam -quae pestilentissimae sint regiones efficiantur salubres ideo quod -a refrigerationibus solidantur. non minus etiam quae ab frigidis -regionibus corpora traducuntur in calidas, non possunt durare sed -dissolvuntur, quae autem ex calidis locis sub septentrionum regiones -frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus sed -etiam confirmantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para36">Full text</a>)</span> -quare cavendum esse videtur in moenibus -conlocandis ab is regionibus quae caloribus flatus ad corpora hominum -possunt spargere. namque e principiis, quae Graeci ϲτοιχεια appellant, -ut omnia corpora sunt composita, id est e calore et umore, terreno et -aere, ita mixtionibus naturali temperatura figurantur<a id="vitruvius16"></a> omnium animalium -in mundo generatim qualitates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para37">Full text</a>)</span> -ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e -principiis calor, tunc interficit dissolvitque cetera fervore. haec -autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit -in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus naturali temperatura -corpus. item si umor occupavit corporum venas inparesque eas fecit, -cetera principia ut a liquido corrupta diluuntur et dissolvuntur -compositionibus virtutes. item haec e refrigerationibus umoris ventorum -et aurarum infunduntur vitia corporibus. non minus aeris etiamque -terreni in corpore naturalis compositio augendo aut minuendo infirmat -cetera principia, terrenum cibi plenitate, aer gravitate caeli.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para38">Full text</a>)</span> -Sed si qui voluerit diligentius haec sensu -percipere, animadvertat attendatque naturas avium et piscium et -terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae. -aliam enim mixtionem habet genus avium, aliam piscium, longe aliter -terrestrium natura. volucres minus habent terreni, minus umoris, -caloris temperate, aeris multum. igitur levioribus principiis -compositae facilius in aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium -naturae quod temperatae sunt a calido plurimoque et aeris et terreni -sunt compositae sed umoris habent oppido quam paulum, quo minus habent -e principiis umoris in corpore, facilius in umore perdurant, itaque cum -ad terram perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item terrestria quod -e principiis ab aere caloreque sunt temperata minusque habent terreni -plurimumque umoris, quod abundant umidae partes, non diu possunt in -aqua vitam tueri.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para39">Full text</a>)</span> -ergo si haec ita videntur quemadmodum -proposuimus et<a id="vitruvius17"></a> e principiis animalium corpora composita sensu -percipimus et e superationibus aut defectionibus ea laborare -dissolvique iudicamus, non dubitamus quin diligentius quaeri oporteat -uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum quaerenda fuerit in -moenium conlocationibus salubritas.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para40">Full text</a>)</span> -itaque etiam atque etiam veterem revocandam -censeo rationem. maiores enim pecoribus immolatis quae pascebantur -in is locis quibus aut oppida aut castra stativa constituebantur, -inspiciebant iocinera, et si erant livida et vitiosa primo, alia -immolabant dubitantes utrum morbo an pabuli vitio laesa essent. cum -pluribus experti erant et probaverant integram et solidam naturam -iocinerum ex aqua et pabulo, ibi constituebant munitiones, si autem -vitiosa inveniebant, iudicium transferebant item humanis corporibus -pestilentem futuram nascentem in his locis aquae cibique copiam, et -ita transmigrabant et mutabant regiones quaerentes omnibus rebus -salubritatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para41">Full text</a>)</span> -hoc autem fieri uti pabulo ciboque salubres -proprietates terrae videantur, licet animadvertere et cognoscere ex -agris Cretensium qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae -inter duas civitates Gnoson et Gortynam. dextra enim et sinistra eius -fluminis pascuntur pecora, sed ex his quae pascuntur proxime Gnoson -＜lienosa＞ sunt, quae autem ex altera parte proxime Gortynam, non habent -apparentem splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt -in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt lienes. ita eam -herbam colligendo curant lienosos hoc medicamento, quod etiam Cretenses -αϲπληνον<a id="vitruvius18"></a> vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates -locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para42">Full text</a>)</span> -Item si in paludibus moenia constituta erunt, -quae paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrionem aut -inter septentrionem et orientem, eaeque paludes excelsiores fuerint -quam litus marinum, ratione videbuntur esse constituta. fossis enim -ductis fit aquae exitus ad litus, et mare tempestatibus auctum in -paludes redundantia motionibus concitata amarique mixtionibus non -patitur bestiarum palustrium genera ibi nasci, quaeque de superioribus -locis natando proxime litus perveniunt, inconsueta salsitudine -necantur. exemplar autem huius rei Gallicae paludes possunt esse -quae circum Altinum Ravennam Aquileiam aliaque quae in eiusmodi -locis municipia sunt proxima paludibus, quod his rationibus habent -incredibilem salubritatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para43">Full text</a>)</span> -quibus autem insidentes sunt paludes et non -habent exitus profluentes neque per flumina neque per fossas, uti -Pomptinae, stando putescunt et umores graves et pestilentes in his -locis emittunt. item in Apulia oppidum Salpia vetus, quod Diomedes -ab Troia rediens constituit sive quemadmodum nonnulli scripserunt -Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex quo incolae -quotannis aegrotando laborantes aliquando pervenerunt ad M. Hostilium -ab eoque publice petentes impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia -transferenda conquireret eligeretque. tunc is moratus non est, sed -statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus est -possessionem loco salubri ab senatuque populoque<a id="vitruvius19"></a> Romano petiit ut -liceret transferre oppidum, constituitque moenia et areas divisit -nummoque sestertio singulis municipibus mancipio dedit. his confectis -lacum aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit. itaque nunc -Salpini quattuor milia passuum progressi ab oppido veteri habitant in -salubri loco.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para44">Full text</a>)</span> -Cum ergo his rationibus erit salubritatis -moenium conlocandorum explicatio regionesque electae fuerint fructibus -ad alendam civitatem copiosae et viarum munitiones aut opportunitates -fluminum seu per portus marinae subvectiones habuerint ad moenia -comportationes expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt -facienda uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in solido, -quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine -ampliore quam parietum qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur -quam solidissima structura.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para45">Full text</a>)</span> -item turres sunt proiciendae in exteriorem -partem, uti cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus -dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulneretur. curandumque -maxime videtur ut non facilis aditus sit ad oppugnandum murum, sed ita -circumdandum ad loca praecipitia et excogitandum uti portarum itinera -non sint directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum dextrum -latus accedentibus quod scuto non erit tectum proximum erit muro. -conlocanda autem oppida sunt non quadrata nec procurrentibus angulis -sed circumitionibus, uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in -quibus enim anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus -magis hostem tuetur quam civem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para46">Full text</a>)</span> -crassitudinem autem muri ita faciendam censeo -uti armati homines supra obviam<a id="vitruvius20"></a> venientes alius alium sine inpeditione -praeterire possint. tum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae -ustilatae quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes -inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam habeant -firmitatem. namque ei materiae nec caries nec tempestates nec vetustas -potest nocere, sed ea et in terra obruta et in aqua conlocata permanet -sine vitiis utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam in -substructionibus quique parietes murali crassitudine erunt faciundi hac -ratione religati non cito vitiabuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para47">Full text</a>)</span> -intervalla autem turrium ita sunt facienda -ut ne longius sit alia ab alia sagittae missionis, uti si qua -oppugnetur, tum a turribus quae erunt dextra ac sinistra scorpionibus -reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiamque contra -interiora turrium dividendus est murus intervallis tam magnis quam -erunt turres, ut itinera sint interioribus partibus turrium contignata, -neque ea ferro fixa. hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui -repugnabunt rescindent et si celeriter administraverint, non patientur -reliquas partes turrium murique hostem penetrare, nisi se voluerit -praecipitare. turres itaque rotundae aut polygoniae sunt faciendae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para48">Full text</a>)</span> -quadratas enim<a id="vitruvius21"></a> machinae celerius dissipant, -quod angulos arietes tundendo frangunt, in rotundationibus autem uti -cuneos ad centrum adigendo laedere non possunt. item munitiones muri -turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod neque -arietes neque suffossiones neque machinae ceterae eis valent nocere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para49">Full text</a>)</span> -sed non in omnibus locis est aggeris ratio -facienda nisi quibus extra murum ex alto loco plano pede accessus -fuerit ad moenia oppugnanda. itaque in eiusmodi locis primum fossae -sunt faciendae latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde -fundamentum muri deprimendum est intra alveum fossae et id extruendum -est ea crassitudine ut opus terrenum facile sustineatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para50">Full text</a>)</span> -item interiore parte substructionis -fundamentum distans ab exteriore introrsus amplo spatio ita uti -cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad defendendum supra -latitudinem aggeris consistere. cum autem fundamenta ita distantia -inter se fuerint constituta, tunc inter ea alia transversa, coniuncta -exteriori et interiori fundamento, pectinatim disposita, quemadmodum -serrae dentes solent esse conlocentur. cum enim sic erit factum, tunc -ita oneris terreni magnitudo distributa in parvas partes neque universa -pondere premens poterit ulla ratione extrudere muri substructiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para51">Full text</a>)</span> -de ipso autem muro e qua materia struatur -aut perficiatur, ideo non est praefiniendum quod in omnibus locis -quas optamus copias, eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa -quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his -erit utendum. non enim uti Babylone abundantes liquido bitumine pro -calce et harena ex cocto latere factum habent<a id="vitruvius22"></a> murum, sic item possunt -omnes regiones seu locorum proprietates habere tantas eiusdem generis -utilitates uti ex his comparationibus ad aeternitatem perfectus -habeatur sine vitio murus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para52">Full text</a>)</span> -Moenibus circumdatis secuntur -intra murum arearum divisiones platearumque et angiportorum ad -caeli regionem directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi -erunt ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt laedunt, -si calidi vitiant, si umidi nocent. quare vitandum videtur hoc -vitium et advertendum ne fiat quod in multis civitatibus usu solet -venire. quemadmodum in insula Lesbo oppidum Mytilene magnificenter -est aedificatum et eleganter, sed positum non prudenter. in qua -civitate auster cum fiat, homines aegrotant, cum corus, tussiunt, cum -septentrio, restituuntur in salubritatem sed in angiportis et plateis -non possunt consistere propter vehementiam frigoris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para53">Full text</a>)</span> -ventus autem est aeris fluens unda cum incerta -motus redundantia. nascitur cum fervor offendit umorem et impetus -calefactionis exprimit vim spiritus flantis. id autem verum esse ex -aeolipilis aereis licet aspicere et de latentibus caeli rationibus -artificiosis rerum inventionibus divinitatis exprimere veritatem. -fiunt enim aeolipilae aereae cavae. hae habent punctum angustissimum -quo aqua infunduntur conlocanturque ad ignem, et antequam<a id="vitruvius23"></a> calescant -non habent ullum spiritum, simul autem fervere coeperint, efficiunt -ad ignem vehementem flatum. ita scire et iudicare licet e parvo -brevissimoque spectaculo de magnis et inmanibus caeli ventorumque -naturae rationibus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para54">Full text</a>)</span> -＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi -fuerint, non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem, sed -etiam si qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris -salubribus locis habent curationes medicinae contrariae, in his propter -temperaturam exclusione ventorum expeditius curabuntur. vitia autem -sunt quae difficulter curantur in regionibus quae sunt supra scriptae -haec, gravido, arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis eiectio -et cetera quae non detractionibus sed adiectionibus curantur. haec -ideo difficulter medicantur primum quod ex frigoribus concipiuntur, -deinde quod defatigatis morbo viribus eorum, aer agitatus e ventorum -agitationibus extenuatur unaque a vitiosis corporibus detrahit sucum et -efficit ea exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui perflatus -non habet neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem -adiciendo ad membra eorum alit eos et reficit qui in is sunt inpliciti -morbis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para55">Full text</a>)</span> -Nonnullis placuit esse ventos quattuor, -ab oriente aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente -aequinoctiali favonium, ab septentrionibus septentrionem. sed qui -diligentius perquisierunt tradiderunt eos esse octo, maxime quidem -Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum<a id="vitruvius24"></a> conlocavit Athenis turrim -marmoream octagonon et in singulis lateribus octagoni singulorum -ventorum imagines excalptas contra suos quosque flatus designavit, -supraque eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem aereum -conlocavit dextra manu virgam porrigentem, et ita est machinatus uti -vento circumageretur et semper contra flatum consisteret supraque -imaginem flantis venti indicem virgam teneret.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para56">Full text</a>)</span> -itaque sunt conlocati inter solanum et austrum -ab oriente hiberno eurus, inter austrum et favonium ab occidente -hiberno africus, inter favonium et septentrionem caurus, quem plures -vocant corum, inter septentrionem et solanum aquilo. hoc modo videtur -esse expressum uti capiat numeros et nomina et partes unde flatus certi -ventorum spirent. quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur -regiones et ortus corum sic erit ratiocinandum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para57">Full text</a>)</span> -conlocetur ad libellam marmoreum amussium -mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regula et libellam ut -amussium non desideretur, supraque eius loci centrum medium conlocetur -aeneus gnomon indagator umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius -antemeridiana circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis -umbra et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum quod est -gnomonis umbrae longitudinis signum, ex eo a centro circumagenda -linea rotundationis. itemque observanda postmeridiana istius gnomonis -crescens umbra, et cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem<a id="vitruvius25"></a> -antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para58">Full text</a>)</span> -ex his duobus signis circino decussatim -describendum, et per decussationem et medium centrum linea perducenda -ad extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. tum -postea sumenda est sexta decima pars circinationis lineae totius -rotundationis, centrumque conlocandum in meridiana linea qua tangit -circinationem, et signandum dextra ac sinistra in circinatione et -meridiana et septentrionali parte. tunc ex signis his quattuor per -centrum medium decussatim lineae ab extremis ad extremas circinationes -perducendae. ita austri et septentrionis habebitur octavae partis -designatio. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres aequales his -distribuendae sunt in tota rotundatione, ut aequales divisiones octo -ventorum designatae sint in descriptione. tum per angulos inter duas -ventorum regiones et platearum et angiportorum videntur debere dirigi -descriptiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para59">Full text</a>)</span> -is enim rationibus et ea divisione exclusa -erit ex habitationibus et vicis ventorum vis molesta. cum enim -plateae contra directos ventos erunt conformatae, ex aperto caeli -spatio impetus ac flatus frequens conclusus in faucibus angiportorum -vehementioribus viribus pervagabitur. quas ob res convertendae sunt ab -regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes ad angulos -insularum frangantur repulsique dissipentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para60">Full text</a>)</span> -Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum -nomina noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse venti. si -autem animadverterint orbis terrae circumitionem<a id="vitruvius26"></a> per solis cursum et -umbras gnomonis aequinoctiales et inclinationem caeli ab Eratosthene -Cyrenaeo rationibus mathematicis et geometricis methodis esse inventam -ducentorum quinquaginta duum milium stadium, quae fiunt passuum <span -class="smcapuc">C̅C̅C̅X̅V̅</span> milia, huius autem octava pars quam -ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta septem milia et -passus quingenti, non debebunt mirari si in tam magno spatio unus -ventus vagando inclinationibus et recessionibus varietates mutatione -flatus faciat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para61">Full text</a>)</span> -itaque dextra et sinistra austrum leuconotus -et altanus flare solet, africum libonotus et subvesperus, circa -favonium argestes et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias -et corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac sinistra -aquilonem supernas et caecias, circa solanum carbas et certo tempore -ornithiae, euri vero medias partes tenentis in extremis eurocircias et -volturnus. sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis -aut fluminibus aut montium procellis tracta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para62">Full text</a>)</span> -praeterea aurae matutinae, qua sol cum -emergit de subterranea parte versando pulsat aeris umorem et impetu -scandendo profundens exprimit aurarum antelucano spiritu flatus. qui -cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes, et ea re -quod ex auris procreatur ab Graecis ευροϲ videtur<a id="vitruvius27"></a> esse appellatus -crastinusque dies propter auras matutinas αυριον fertur esse vocitatus. -sunt autem nonnulli qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram -orbis terrae colligere. quae sive est certa sive non vera, non potest -nostra scriptura non veras habere terminationes regionum unde spiritus -ventorum oriuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para63">Full text</a>)</span> -ergo si ita est, tantum erit uti -non certam mensurae rationem sed aut maiores impetus aut minores -habeant singuli venti. Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, -ut facilius intellegantur visum est mihi in extremo volumine -formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, unum ita -deformatum ut appareat unde certi ventorum spiritus oriantur, -alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis directionibus vicorum et -platearum evitentur nocentes flatus. erit autem in exaequata planitie -centrum ubi est littera <span class="smcapuc">A</span>, gnomonis -autem antemeridiana umbra ubi est <span class="smcapuc">B</span>, -et a centro ubi est <span class="smcapuc">A</span> diducto circino -ad id signum umbrae ubi est <span class="smcapuc">B</span>, -circumagatur linea rotundationis. reposito autem gnomone ubi antea -fuerat, expectanda est dum decrescat faciatque iterum crescendo -parem antemeridianae umbrae postmeridianam tangatque lineam -rotundationis ubi erit littera <span class="smcapuc">C</span>. tunc -a signo ubi est <span class="smcapuc">B</span> et a signo ubi est -<span class="smcapuc">C</span> circino decussatim describatur ubi -erit <span class="smcapuc">D</span>, deinde per decussationem ubi -est <span class="smcapuc">D</span> et centrum perducatur linea ad -extremum, in qua linea erunt litterae <span class="smcapuc">E</span> -et <span class="smcapuc">F</span>. haec linea erit index meridianae et -septentrionalis regionis.</p> - -<p id="vitruvius28"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para64">Full text</a>)</span> -tunc circino totius rotundationis sumenda -est pars <span class="smcapuc">XVI</span>, circinique centrum -ponendum est in meridiana linea qua tangit rotundationem ubi est -littera <span class="smcapuc">E</span>, et signandum dextra ac -sinistra ubi erunt litterae <span class="smcapuc">G H</span>. item -in septentrionali parte centrum circini ponendum in rotundatione et -septentrionali linea ubi est littera <span class="smcapuc">F</span>, -et signandum dextra ac sinistra ubi sunt litterae <span -class="smcapuc">I</span> et <span class="smcapuc">K</span>, et ab -<span class="smcapuc">G</span> ad <span class="smcapuc">K</span> et -ab <span class="smcapuc">H</span> ad <span class="smcapuc">I</span> -per centrum lineae perducendae. ita quod erit spatium ab <span -class="smcapuc">G</span> ad <span class="smcapuc">H</span>, erit -spatium venti austri et partis meridianae, item quod erit spatium ab -<span class="smcapuc">I</span> ad <span class="smcapuc">K</span>, erit -septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres dividendae -sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in quibus litterae <span -class="smcapuc">L M</span> et ab occidente in quibus sunt litterae -<span class="smcapuc">N</span> et <span class="smcapuc">O</span>. ab -<span class="smcapuc">M</span> ad <span class="smcapuc">O</span> et -ab <span class="smcapuc">L</span> ad <span class="smcapuc">N</span> -perducendae sunt lineae decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum -octo spatia in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in -singulis angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum et -austrum in angulo erit littera <span class="smcapuc">G</span>, -inter austrum et africum <span class="smcapuc">H</span>, inter -africum et favonium <span class="smcapuc">N</span>, inter favonium -et caurum <span class="smcapuc">O</span>, inter caurum et -septentrionem <span class="smcapuc">K</span>, inter septentrionem -et aquilonem <span class="smcapuc">I</span>, inter aquilonem et -solanum <span class="smcapuc">L</span>, inter solanum et eurum <span -class="smcapuc">M</span>. ita his confectis inter angulos octagoni -gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum divisiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para65">Full text</a>)</span> -Divisis angiportis et plateis constitutis -arearum electio ad opportunitatem et usum communem civitatis est -explicanda aedibus sacris foro reliquisque locis communibus. et si -erunt moenia secundum mare, area ubi forum<a id="vitruvius29"></a> constituatur eligenda -proxime portum, sin autem mediterranea, in oppido medio. aedibus vero -sacris, quorum deorum maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi -et Iunoni et Minervae in excelsissimo loco unde moenium maxima pars -conspiciatur areae distribuantur. Mercurio autem in foro, aut etiam ut -Isidi et Serapi in emporio, Apollini Patrique Libero secundum theatrum, -Herculi in quibus civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad -circum, Marti extra urbem sed ad campum, itemque Veneri ad portum. id -autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum scripturis ita est -dedicatum, extra murum Veneris Volcani Martis fana ideo conlocari uti -non insuescat in urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria -libido, Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata ab -timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis vero divinitas -cum sit extra moenia dedicata, non erit inter cives armigera dissensio, -sed ab hostibus ea defensa a belli periculo conservabit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para66">Full text</a>)</span> -item Cereri extra urbem loco, quo non omnes -semper homines nisi per sacrificium necesse habeant adire, cum -religiose caste sanctisque moribus is locus debeat tueri. ceterisque -diis ad sacrificiorum rationes aptae templis areae sunt distribuendae. -De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum symmetriis in -tertio et quarto volumine reddam rationes, quia in secundo visum est -mihi primum de materiae copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus -sint virtutibus et quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus -aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum peragere et in -singulis voluminibus explicare.</p> - -<h2 id="vitruvius30">LIBER SECUNDUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para67">Full text</a>)</span> -Dinocrates architectus cogitationibus et -sollertia fretus, cum Alexander rerum potiretur, profectus est e -Macedonia ad exercitum regiae cupidus commendationis. is e patria a -propinquis et amicis tulit ad primos ordines et purpuratos litteras -ut aditus haberet faciliores, ab eisque exceptus humane petiit uti -quamprimum ad Alexandrum perduceretur. cum polliciti essent, tardiores -fuerunt idoneum tempus expectantes. itaque Dinocrates ab his se -existimans ludi ab se petiit praesidium. fuerat enim amplissima -statura, facie grata, forma dignitateque summa. his igitur naturae -muneribus confisus vestimenta posuit in hospitio et oleo corpus -perunxit caputque coronavit populea fronde, laevum umerum pelle leonina -texit, dextraque clavam tenens incessit contra tribunal regis ius -dicentis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para68">Full text</a>)</span> -novitas populum cum avertisset, conspexit eum -Alexander. admirans ei iussit locum dari ut accederet, interrogavitque -quis esset. at ille, Dinocrates, inquit, architectus Macedo, qui ad -te cogitationes et formas adfero dignas tuae claritatis. namque Athon -montem formavi in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi -civitatis amplissimae moenia, dextra pateram quae exciperet omnium -fluminum quae sunt in eo monte aquam, -ut inde in mare profunderetur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para69">Full text</a>)</span> -delectatus Alexander narratione formae -statim quaesiit, si essent agri circa qui possent frumentaria ratione -eam civitatem tueri. cum invenisset non posse nisi transmarinis -subvectionibus, Dinocrates, inquit, attendo egregiam formae -compositionem<a id="vitruvius31"></a> et ea delector, sed animadverto si qui deduxerit eo loci -coloniam fore ut iudicium eius vituperetur. ut enim natus infans sine -nutricis lacte non potest ali neque ad vitae crescentis gradus perduci, -sic civitas sine agris et eorum fructibus in moenibus affluentibus non -potest crescere nec sine abundantia cibi frequentiam habere populumque -sine copia tueri. itaque quemadmodum formationem puto probandam, sic -iudico locum inprobandum, teque volo esse mecum, quod tua opera sum -usurus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para70">Full text</a>)</span> -ex eo Dinocrates ab rege non discessit et in -Aegyptum est eum persecutus. ibi Alexander cum animadvertisset portum -naturaliter tutum, emporium egregium, campos circa totam Aegyptum -frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas utilitates, iussit eum -suo nomine civitatem Alexandriam constituere. ita Dinocrates a facie -dignitateque corporis commendatus ad eam nobilitatem pervenit. mihi -autem, imperator, staturam non tribuit natura, faciem deformavit -aetas, valetudo detraxit vires. itaque quoniam ab his praesidiis sum -desertus, per auxilia scientiae scriptaque ut spero perveniam ad -commendationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para71">Full text</a>)</span> -Quoniam autem primo volumine de officio -architecturae terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus -et intra moenia arearum divisionibus, cum sequatur ordo de aedibus -sacris et publicis aedificiis itemque privatis quibus proportionibus -et symmetriis debeant esse uti explicentur, non putavi ante ponendum -nisi prius de materiae copiis, e quibus conlatis aedificia structuris -et materiae rationibus perficiuntur, quas habeant in usu virtutes -exposuissem quibusque rerum naturae principiis essent temperatae -dixissem. sed antequam naturales res incipiam explicare,<a id="vitruvius32"></a> de -aedificiorum rationibus unde initia ceperint et uti creverint eorum -inventiones ante ponam, et insequar ingressus antiquitatis rerum -naturae et eorum qui initia humanitatis et inventiones perquisitas -scriptorum praeceptis dedicaverunt. itaque quemadmodum ab his sum -institutus exponam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para72">Full text</a>)</span> -Homines veteri more ut ferae in silvis -et speluncis et nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo -vitam exigebant. interea quodam in loco ab tempestatibus et ventis -densae crebritatibus arbores agitatae et inter se terentes ramos -ignem excitaverunt, et eo flamma vehementi perterriti qui circa -eum locum fuerunt sunt fugati. post ea requieta propius accedentes -cum animadvertissent commoditatem esse magnam corporibus ad ignis -teporem, ligna adicientes et ita conservantes alios adducebant et -nutu monstrantes ostendebant quas haberent ex eo utilitates. in eo -hominum congressu cum profundebantur aliter spiritu voces, cotidiana -consuetudine vocabula ut obtigerant constituerunt, deinde significando -res saepius in usu ex eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones -inter se procreaverunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para73">Full text</a>)</span> -ergo cum propter ignis inventionem conventus -initio apud homines et concilium et convictus esset natus, et in -unum locum plures convenirent habentes ab natura praemium praeter -reliqua animalia ut non proni sed erecti ambularent mundique et -astrorum magnificientiam aspicerent, item manibus et articulis quam -vellent rem faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii de fronde -facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus, nonnulli hirundinum -nidos et aedificationes earum imitantes<a id="vitruvius33"></a> de luto et virgulis facere -loca quae subirent. tunc observantes aliena tecta et adicientes -suis cogitationibus res novas, efficiebant in dies meliora genera -casarum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para74">Full text</a>)</span> -cum essent autem homines imitabili docilique -natura, cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant -aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in dies -melioribus iudiciis efficiebantur. primumque furcis erectis et virgulis -interpositis luto parietes texerunt. alii luteas glaebas arefacientes -struebant parietes, materia eos iugumentantes, vitandoque imbres -et aestus tegebant harundinibus et fronde. posteaquam per hibernas -tempestates tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes -luto inducto, proclinatis tectis stillicidia deducebant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para75">Full text</a>)</span> -Haec autem ex is quae supra scriptae sunt -originibus instituta esse possumus sic animadvertere quod ad hunc diem -nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur, ut in Gallia -Hispania Lusitania Aquitania, scandulis robusteis aut stramentis. apud -nationem Colchorum in Ponto propter silvarum abundantiam arboribus -perpetuis planis dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter -eas relicto quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in -extremis partibus earum supra alterae transversae, quae circumcludunt -medium spatium habitationis. tum insuper alternis trabibus ex quattuor -partibus angulos iugumentantes et ita parietes arboribus statuentes -ad perpendiculum imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, -quae relinquuntur propter crassitudinem materiae, schidiis et luto -obstruunt. item tecta, recidentes ab extremo transtra, traiciunt -gradatim contrahentes, et ita ex<a id="vitruvius34"></a> quattuor partibus ad altitudinem -educunt medio metas, quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico -more testudinata turrium tecta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para76">Full text</a>)</span> -Phryges vero, qui campestribus locis sunt -habitantes, propter inopiam silvarum egentes materiae eligunt tumulos -naturales eosque medios fossura distinentes et itinera perfodientes -dilatant spatia quantum natura loci patitur. insuper autem stipites -inter se religantes metas efficiunt, quas harundinibus et sarmentis -tegentes exaggerant supra habitationes e terra maximos grumos. ita -hiemes calidissimas, aestates frigidissimas efficiunt tectorum -rationes. nonnulli ex ulva palustri componunt tuguria tecta. apud -ceteras quoque gentes ad nonnulla loca pari similique ratione casarum -perficiuntur constitutiones. non minus etiam Massiliae animadvertere -possumus sine tegulis, subacta cum paleis terra, tecta. Athenis -Areopagi antiquitatis exemplar ad hoc tempus luto tectum. item in -Capitolio commonefacere potest et significare mores vetustatis Romuli -casa et in arce sacrorum stramentis tecta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para77">Full text</a>)</span> -ita his signis de antiquis inventionibus -aedificiorum sic ea fuisse ratiocinantes possumus iudicare. Cum autem -cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum profecissent et -sollertia ingenia exercendo per consuetudinem ad artes pervenissent, -tum etiam industria in animos eorum adiecta perfecit ut qui fuerunt -in his studiosiores fabros esse se profiterentur. cum ergo haec ita -fuerint primo constituta et natura non solum sensibus ornavisset gentes -quemadmodum reliqua animalia, sed etiam cogitationibus et consiliis -armavisset mentes et subiecisset<a id="vitruvius35"></a> cetera animalia sub potestate, tunc -vero ex fabricationibus aedificiorum gradatim progressi ad ceteras -artes et disciplinas, e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt -humanitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para78">Full text</a>)</span> -tum autem instruentes animo se et -eprospicientes maioribus cogitationibus ex varietate artium natis, -non casas sed etiam domos fundatas et latericiis parietibus aut e -lapide structas materiaque et tegula tectas perficere coeperunt, -deinde observationibus studiorum e vagantibus iudiciis et incertis ad -certas symmetriarum perduxerunt rationes. posteaquam animadverterunt -profusos esse partus ab natura materiae et abundantiam copiarum ad -aedificationes ab ea comparatam, tractando nutrierunt et auctam per -artes ornaverunt voluptatibus elegantiam vitae. igitur de his rebus -quae sunt in aedificiis ad usum idoneae, quibus sint qualitatibus et -quas habeant virtutes ut potuero dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para79">Full text</a>)</span> -Sed si qui de ordine huius libri disputare -voluerit, quod putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet me -erravisse sic reddam rationem. cum corpus architecturae scriberem, -primo volumine putavi quibus eruditionibus et disciplinis esset ornata -exponere finireque terminationibus eius species et e quibus rebus esset -nata dicere. itaque quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. -ergo in primo ＜dixi＞ de artis officio, in hoc de naturalibus materiae -rebus quem habeant usum disputabo. namque hic liber non profitetur unde -architectura nascatur, sed unde origines aedificiorum sint institutae -et quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad hanc -finitionem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para80">Full text</a>)</span> -ergo ita suo ordine et loco huius erit -voluminis constitutio.<a id="vitruvius36"></a> Nunc revertar ad propositum et de copiis quae -aptae sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur esse ab -natura rerum procreatae quibusque mixtionibus principiorum congressus -temperentur, ne obscura sed perspicua legentibus sint ratiocinabor. -namque nulla materiarum genera neque corpora neque res sine -principiorum coetu nasci neque subici intellectui possunt, neque aliter -natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere explicationes, -nisi causae quae insunt in his rebus quemadmodum et quid ita sint -subtilibus rationibus habeant demonstrationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para81">Full text</a>)</span> -Thales primum aquam putavit omnium rerum esse -principium. Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem scriptorum -a Graecis ϲκοτεινοϲ est appellatus, ignem. Democritus quique est eum -secutus Epicurus atomos, quas nostri insecabilia corpora, nonnulli -individua vocitaverunt. Pythagoreorum vero disciplina adiecit ad -aquam et ignem aera et terrenum. ergo Democritus etsi non proprie res -nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo ea ipsa dixisse -videtur quod ea cum sint disiuncta nec laeduntur nec interitionem -recipiunt nec sectionibus dividuntur sed sempiterno aevo perpetuo -infinitam retinent in se soliditatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para82">Full text</a>)</span> -ex his ergo congruentibus cum res omnes coire -nascique videantur ut eae in infinitis generibus rerum natura essent -disparatae, putavi oportere de varietatibus et discriminibus usus earum -quasque haberent in aedificiis qualitates exponere, uti cum fuerint -notae, non habeant qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum -copias aedificiis comparent.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para83">Full text</a>)</span> -Itaque primum de lateribus, qua de terra duci -eos<a id="vitruvius37"></a> oporteat dicam. non enim de harenosa neque calculosa neque sabulone -soluto sunt ducendi, quod ex his generibus cum sint ducti primum fiunt -graves, deinde cum ab imbribus in parietibus sparguntur, dilabuntur -et dissolvuntur paleaeque in is non cohaerescunt propter asperitatem. -faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de rubrica aut etiam -masculo sabulone. haec enim genera propter levitatem habent firmitatem -et non sunt in opere ponderosa et faciliter aggerantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para84">Full text</a>)</span> -ducendi autem sunt per vernum tempus et -autumnale, ut uno tenore siccescant. qui enim per solstitium parantur -ideo vitiosi fiunt quod summum corium sol acriter cum praecoquit, -efficit ut videatur aridus, interior autem sit non siccus. et cum -postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea quae erant arida. ita -rimosi facti efficiuntur inbecilli. maxime autem utiliores erunt, -si ante biennium fuerint ducti. namque non ante possunt penitus -siccescere. itaque cum recentes et non aridi sunt structi, tectorio -inducto rigideque obsolidato permanente ipsi sidentes non possunt -eandem altitudinem qua est tectorium tenere, contractioneque moti non -haerent cum eo, sed ab coniunctione eius disparantur. igitur tectoria -ab structura seiuncta propter tenuitatem per se stare non possunt -sed franguntur, ipsique parietes fortuito sidentes vitiantur. ideo -etiam Uticenses latere si sit aridus et ante quinquennium ductus, cum -arbitrio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in parietum -structuris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para85">Full text</a>)</span> -fiunt autem laterum genera tria. unum quod -graece Lydium appellatur, id est quo nostri<a id="vitruvius38"></a> utuntur, longum sesquipede, -latum pede. ceteris duobus Graecorum aedificia struuntur. ex his unum -πενταδωρον, alterum τετραδωρον dicitur. δωρον autem Graeci appellant -palmum, quod munerum datio graece δωρον appellatur, id autem semper -geritur per manus palmam. ita quod est quoquoversus quinque palmorum -pentadoron, quod quattuor tetradoron dicitur, et quae sunt publica -opera πενταδωροιϲ, quae privata τετραδωροιϲ -struuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para86">Full text</a>)</span> -fiunt autem cum his lateribus semilateria, quae cum -struuntur, una parte lateribus ordines, altera semilateres ponuntur. -ergo ex utraque parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis parietes -alligantur et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem et -speciem faciunt utraque parte non invenustam. Est autem in Hispania -ulteriore civitas Maxilua, item Callet, in Asia Pitane, ubi lateres -cum sunt ducti et arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos -posse ideo videtur quod terra est de qua ducuntur pumicosa. ita cum -est levis, aere solidata non recipit in se nec combibit liquorem. -igitur levi raraque cum sint proprietate nec patiantur penetrare in -corpus umidam potestatem, quocumque pondere fuerint cogitur ab rerum -natura quemadmodum pumex uti ab aqua sustineantur. sic autem magnas -habent utilitates, quod neque in aedificationibus sunt onerosi, et cum -ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para87">Full text</a>)</span> -In caementiciis autem structuris primum est -de harena<a id="vitruvius39"></a> quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam neque -habeat terram commixtam. genera autem harenae fossiciae sunt haec, -nigra, cana, rubra, carbunculus. ex his quae in manu confricata -fecerit stridorem erit optima, quae autem terrosa fuerit non habebit -asperitatem. item si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea -excussa vel lota id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, erit idonea.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para88">Full text</a>)</span> -sin autem non erunt harenaria -unde fodiatur, tum de fluminibus aut e glarea erit excernenda, non -minus etiam de litore marino. sed ea in structuris haec habet vitia, -difficulter siccescit, neque onerari se continenter paries patitur -nisi intermissionibus requiescat, neque concamarationes recipit. -marina autem hoc amplius quod etiam parietes, cum in is tectoria facta -fuerint, remittentes salsuginem corium dissolvunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para89">Full text</a>)</span> -fossiciae vero celeriter in structuris -siccescunt, et tectoria permanent, et concamarationes patiuntur, sed -eae quae sunt de harenariis recentes. si enim exemptae diutius iacent, -ab sole et luna et pruina concoctae resolvuntur et fiunt terrosae. -ita cum in structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, -sed ea ruunt et labuntur onera quae parietes non possunt sustinere. -recentes autem fossiciae cum in structuris tantas habeant virtutes, -eae in tectorio ideo non sunt utiles quod<a id="vitruvius40"></a> pinguitudine eius calx -palea commixta propter vehementiam non potest sine rimis inarescere. -fluviatica vero, propter macritatem inutilis signino, liaculorum -subactionibus in tectorio recipit soliditatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para90">Full text</a>)</span> -De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum -etiam de calce diligentia est adhibenda uti de albo saxo aut silice -coquatur. et quae erit ex spisso et duriore, erit utilis in structura, -quae autem ex fistuloso, in tectoriis. cum ea erit extincta, tunc -materia ita misceatur ut si erit fossicia, tres harenae et una calcis -infundantur, si autem fluviatica aut marina duae harenae et una calcis -coiciantur. ita enim erit iusta ratio mixtionis temperaturae. etiam in -fluviatica aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia parte -adiecerit, efficiet materiae temperaturam ad usum meliorem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para91">Full text</a>)</span> -quare autem cum recipit aquam et harenam calx -tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur quod e principiis -uti cetera corpora ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent -aeris sunt tenera, quae aquae lenta sunt ab umore, quae terrae dura, -quae ignis fragiliora. itaque ex his saxa si antequam coquantur, -contusa minute mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt -nec eam poterunt continere. cum vero coniecta in fornacem ignis -vehementi fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, -tunc exustis atque exhaustis eorum viribus relinquuntur patentibus -foraminibus et inanibus. ergo liquor qui est in eius lapidis corpore et -aer cum exustus et ereptus fuerit, habueritque in se residuum calorem -latentem, intinctus in aqua, priusquam ea ignis vim recipit, umore<a id="vitruvius41"></a> -penetrante in foraminum raritates confervescit et ita refrigeratus -reicit ex calcis corpore fervorem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para92">Full text</a>)</span> -ideo autem quo pondere saxa coiciuntur -in fornacem, cum eximuntur non possunt ad id respondere, sed cum -expenduntur, permanente ea magnitudine, excocto liquore circiter -tertia parte ponderis inminuta esse inveniuntur. igitur cum patent -foramina eorum et raritates, harenae mixtionem in se corripiunt et -ita cohaerescunt siccescendoque cum caementis coeunt et efficiunt -structurarum soliditatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para93">Full text</a>)</span> -Est etiam genus pulveris quod efficit -naturaliter res admirandas. nascitur in regionibus Baianis et in agris -municipiorum quae sunt circa Vesuvium montem. quod commixtum cum calce -et caemento non modo ceteris aedificiis praestat firmitatem, sed etiam -moles cum struuntur in mari, sub aqua solidescunt. hoc autem fieri -hac ratione videtur quod sub his montibus et terrae ferventes sunt et -fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent aut e sulphure -aut alumine aut bitumine ardentes maximos ignes. igitur penitus ignis -et flammae vapor per intervenia permanans et ardens efficit levem -eam terram, et ibi qui nascitur tofus turgens est sine liquore. ergo -cum tres res consimili ratione ignis vehementia formatae in unam -pervenerint mixtionem, repente recepto liquore una cohaerescunt et -celeriter umore duratae solidantur, neque eas fluctus neque vis aquae -potest dissolvere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para94">Full text</a>)</span> -ardores autem esse in his locis etiam haec -res potest indicare quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca -sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo nascens ignis -vehementia perforat eam terram per eamque manando<a id="vitruvius42"></a> in his locis oritur -et ita sudationum egregias efficit utilitates. non minus etiam -memorantur antiquitus crevisse ardores et abundavisse sub Vesuvio monte -et inde evomuisse circa agros flammam. ideoque tunc quae spongia sive -pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio genere lapidis in hanc redacta -esse videtur generis qualitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para95">Full text</a>)</span> -id autem genus spongiae quod inde eximitur non -in omnibus locis nascitur, nisi circum Aetnam et collibus Mysiae quae -a Graecis κατακεκαυμενη nominatur et si quae eiusdem modi sunt locorum -proprietates. si ergo in his locis aquarum ferventes inveniuntur -fontes et montibus excavatis calidi vapores, ipsaque loca ab antiquis -memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur esse certum -ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex -calce, ita ex his ereptum esse liquorem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para96">Full text</a>)</span> -igitur dissimilibus et disparibus rebus -correptis et in unam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas aquae -repente satiata communibus corporibus latenti calore confervescit et -vehementer efficit ea coire celeriterque unam soliditatis percipere -virtutem. Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria ex aqua -calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur pulvis, e quo -eadem ratione sub aqua structura solidescat. itaque visum est antequam -desideraretur de his rebus quemadmodum esse videantur exponere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para97">Full text</a>)</span> -omnibus locis et regionibus non eadem genera -terrae nec lapides nascuntur, sed nonnulla sunt terrena alia sabulosa -itemque glareosa aliis locis harenosa non minus materia, et omnino -dissimili disparique genere in regionum varietatibus<a id="vitruvius43"></a> qualitates -insunt in terra. maxime autem id sic licet considerare quod qua mons -Appenninus regiones Italiae Etruriaeque circa cingit, prope in omnibus -locis non desunt fossicia harenaria, trans Appenninum vero quae pars -est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia Asia omnino -trans mare nec nominantur quidem. igitur non in omnibus locis quibus -effervent aquae calidae crebri fontes, eaedem opportunitates possunt -similiter concurrere, sed omnia uti natura rerum constituit, non ad -voluptatem hominum sed ut fortuito disparata procreantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para98">Full text</a>)</span> -ergo quibus locis non sunt terrosi montes -sed tenerae materiae, ignis vis per eius venas egrediens adurit eam. -quod est molle et tenerum exurit, quod autem asperum relinquit. itaque -uti in Campania exusta terra cinis, sic in Etruria excocta materia -efficitur carbunculus. utraque autem sunt egregia in structuris, sed -alia in terrenis aedificiis alia etiam in maritimis molibus habent -virtutem. est autem materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam -terra, qua penitus ab imo vehementia vaporis adusta, nonnullis locis -procreatur id genus harenae quod dicitur carbunculus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para99">Full text</a>)</span> -De calce et harena quibus varietatibus sint -et quas habeant virtutes dixi. sequitur ordo de lapidicinis explicare, -de quibus et quadrata saxa et caementorum ad aedificia eximuntur -copiae et comparantur. haec autem inveniuntur esse disparibus et -dissimilibus virtutibus. sunt enim aliae molles, uti sunt circa urbem -Rubrae Pallenses Fidenates Albanae, aliae temperatae, uti Tiburtinae -Amiterninae<a id="vitruvius44"></a> Soractinae et quae sunt his generibus, nonnullae durae, uti -siliceae. sunt etiam alia genera plura, uti in Campania rubri et nigri -tofi, in Umbria et Piceno et in Venetia albus, qui etiam serra dentata -uti lignum secatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para100">Full text</a>)</span> -sed haec omnia quae mollia sunt hanc habent -utilitatem quod ex is saxa cum sunt exempta in opere faciliter -tractantur. et si sunt in locis tectis, sustinent laborem, si autem -in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina contacta friantur et -dissolvuntur. item secundum oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt -neque perferunt aestus. Tiburtina vero et quae eodem genere sunt omnia -sufferunt et ab oneribus et a tempestatibus iniurias, sed ab igni non -possunt esse tuta simulque sunt ab eo tacta dissiliunt et dissipantur, -ideo quod temperatura naturali parvo sunt umore itemque non multum -habent terreni sed aeris plurimum et ignis. igitur cum et umor et -terrenum in his minus inest, tum etiam ignis, tactu et vi vaporis ex -is aere fugato, penitus insequens et interveniorum vacuitates occupans -fervescit et efficit ea suis ardentia corporibus similia.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para101">Full text</a>)</span> -sunt vero item lapidicinae complures in -finibus Tarquiniensium, quae dicuntur Anicianae, colore quemadmodum -Albanae, quarum officinae maxime sunt circa lacum Volsiniensem, item -praefectura Statonensi. haec autem habent infinitas virtutes. neque -enim is gelicidiorum tempestas neque ignis tactus potest nocere,<a id="vitruvius45"></a> sed -sunt firmae et ad vetustatem ideo permanentes quod parum habent e -naturae mixtione aeris et ignis, umoris autem temperate plurimumque -terreni. ita spissis comparationibus solidatae neque ab tempestatibus -neque ab ignis vehementia nocentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para102">Full text</a>)</span> -id autem maxime iudicare licet e monumentis -quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta lapidicinis. namque -habent et statuas amplas factas egregie et minora sigilla floresque -et acanthos eleganter scalptos. quae cum sint vetusta, sic apparent -recentia uti si sint modo facta. non minus etiam fabri aerarii de his -lapidicinis in aeris flatura formis comparatis habent ex is ad aes -fundendum maximas utilitates. quae si prope urbem essent, dignum esset -ut ex his officinis omnia opera perficerentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para103">Full text</a>)</span> -cum ergo propter propinquitatem necessitas -cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt urbi -proximae copiis uti, si qui voluerit sine vitiis perficere, ita erit -praeparandum. cum aedificandum fuerit, ante biennium ea saxa non hieme -sed aestate eximantur, et iacentia permaneant in locis patentibus. quae -autem eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea in fundamenta -coiciantur. cetera quae non erunt vitiata, ab natura rerum probata -durare poterunt supra terram aedificata. nec solum ea in quadratis -lapidibus sunt observanda sed etiam in caementiciis structuris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para104">Full text</a>)</span> -Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo -nunc omnes utuntur, et antiquum quod incertum dicitur. ex his venustius -est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo paratum quod in omnes -partes dissoluta habet cubilia et coagmenta. incerta vero caementa alia -super alia sedentia inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem -quam<a id="vitruvius46"></a> reticulata praestant structuram.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para105">Full text</a>)</span> -utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, -uti materia ex calce et harena crebriter parietes satiati diutius -contineantur. molli enim et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo -e materia sucum. cum autem superarit et abundarit copia calcis et -harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus, sed ab -his continetur. simul autem umida potestas e materia per caementorum -raritatem fuerit exsucta calxque ab harena discedat et dissolvatur, -item caementa non possunt cum his cohaerere, sed in vetustatem parietes -efficiunt ruinosos.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para106">Full text</a>)</span> -id autem licet animadvertere etiam de -nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e marmore seu -lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata structuris, vetustate -evanida facta materia caementorumque exsucta raritate, proruunt et -coagmentorum ab ruina dissolutis iuncturis dissipantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para107">Full text</a>)</span> -quodsi qui noluerit in id vitium incidere, -medio cavo servato secundum orthostatas, intrinsecus ex rubro saxo -quadrato aut ex testa aut ex silicibus ordinariis struat bipedales -parietes, et cum his ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. -ita enim non acervatim sed ordine structum opus poterit esse sine -vitio sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter se sedentia -et iuncturis alligata non protrudent opus neque orthostatas inter se -religatos labi patiuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para108">Full text</a>)</span> -Itaque non est contemnenda Graecorum -structura. non enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum -discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro ordinaria, et -ita uti latericia struentes alligant eorum<a id="vitruvius47"></a> alternis coriis coagmenta, -et sic maxime ad aeternitatem firmas perficiunt virtutes. haec autem -duobus generibus struuntur. ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum -appellatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para109">Full text</a>)</span> -isodomum dicitur cum omnia coria aequa -crassitudine fuerint structa, pseudisodomum cum inpares et inaequales -ordines coriorum diriguntur. ea utraque sunt ideo firma, primum quod -ipsa caementa sunt spissa et solida proprietate neque de materia -possunt exsugere liquorem sed conservant eam in suo umore ad summam -vetustatem, ipsaque eorum cubilia primum plana et librata posita non -patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum crassitudine religata -continent ad summam vetustatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para110">Full text</a>)</span> -altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam -nostri rustici utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt -nata cum materia conlocata alternis alligant coagmentis. sed nostri -celeritati studentes, erecta conlocantes frontibus serviunt et in medio -farciunt fractis separatim cum materia caementis. ita tres suscitantur -in ea structura crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci -vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines eorum alternis in -crassitudinem instruentes, non media farciunt sed e suis frontibus -perpetuam et unam crassitudinem parietum consolidant. praeterea -interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos, -quos διατονουϲ appellant, qui maxime religando confirmant parietum -soliditatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para111">Full text</a>)</span> -itaque si qui voluerit ex his commentariis -animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit -rationem habere. non enim quae sunt e molli caemento subtili facie -venustatis, non eae possunt esse in vetustate<a id="vitruvius48"></a> non ruinosae. itaque -cum arbitri communium parietum sumuntur, non aestimant eos quanti -facti fuerint, sed cum ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretio -praeteritorum annorum singulorum deducunt octogensimas et ita ea -reliqua summa pacta reddi pro his parietibus sententiam pronuntiant eos -non posse plus quam annos <span class="smcapuc">LXXX</span> durare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para112">Full text</a>)</span> -De latericiis vero dummodo ad perpendiculum -sint stantes nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti -esse semper aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et publica opera -et privatas domos etiam regias e latere structas licet videre, et -primum Athenis murum qui spectat ad Hymettum montem et Pentelensem, -item Patris in aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa -lapidea in aede epistylia sint et columnae, in Italia Arretio vetustum -egregie factum murum, Trallibus domum regibus Attalicis factam quae -ad habitandum semper datur ei qui civitatis gerit sacerdotium. item -Lacedaemone e quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis -lateribus inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad ornatum -aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para113">Full text</a>)</span> -Croesi domus, quam Sardiani civibus ad -requiescendum aetatis otio, seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. -item Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus cum Proconnesio -marmore omnia haberet ornata, parietes habet latere structos, qui -ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem ita tectoriis operibus -expoliti uti vitri perluciditatem videantur habere. neque is rex -ab inopia id fecit. infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod -imperabat Cariae toti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para114">Full text</a>)</span> -acumen autem eius et sollertiam ad<a id="vitruvius49"></a> aedificia -paranda sic licet considerare. cum esset enim natus Mylasis et -animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter esse munitum emporiumque -idoneum portum utilem, ibi sibi domum constituit. is autem locus est -theatri curvaturae similis. itaque in imo secundum portum forum est -constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam praecinctionemque -platea ampla latitudine facta, in qua media Mausoleum ita egregiis -operibus est factum ut in septem spectaculis nominetur. in summa arce -media Martis fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu -Leocharis factam. hanc autem statuam alii Leocharis alii Timothei -putant esse. in cornu autem summo dextro Veneris et Mercurii fanum ad -ipsum Salmacidis fontem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para115">Full text</a>)</span> -is autem falsa opinione putatur venerio morbo -inplicare eos qui ex eo biberint. sed haec opinio quare per orbem -terrae falso rumore sit pervagata non pigebit exponere. non enim quod -dicitur molles et inpudicos ex ea aqua fieri, id potest esse, sed est -eius fontis potestas perlucida saporque egregius. cum autem Melas et -Arevanias ab Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, -barbaros Caras et Lelegas eiecerunt. hi autem ad montes fugati inter -se congregantes discurrebant et ibi latrocinia facientes crudeliter -eos vastabant. postea de colonis unus ad eum fontem propter bonitatem -aquae quaestus causa tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo -eos barbaros allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus -convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum consuetudinem -et suavitatem sua voluntate reducebantur. ergo ea aqua non inpudici -morbi vitio sed humanitatis<a id="vitruvius50"></a> dulcedine mollitis animis barbarorum eam -famam est adepta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para116">Full text</a>)</span> -Relinquitur nunc quoniam ad explicationem -moenium eorum sum invectus, ut tota uti sunt definiam. quemadmodum -enim in dextra parte fanum est Veneris et fons supra scriptus, ita -in sinistro cornu regia domus, quam rex Mausolus ad suam rationem -conlocavit. conspicitur enim ex ea ad dextram partem forum et portus -moeniumque tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens -portus ita ut nemo posset quid in eo gereretur aspicere nec scire, at -rex ipse de sua domo remigibus et militibus sine ullo sciente quae opus -essent imperaret.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para117">Full text</a>)</span> -itaque post mortem Mausoli Artemisia uxore -eius regnante Rhodii indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae -totius, armata classe profecti sunt uti id regnum occuparent. tum -Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu abstrusam classem -celatis remigibus et epibatis comparatis, reliquos autem cives in -muro esse iussit. cum autem Rhodii ornata classe in portum maiorem -exposuissent, plausum iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum -tradituros. qui cum penetravissent intra murum relictis navibus -inanibus, Artemisia repente fossa facta in pelagus eduxit classem ex -portu minore et ita invecta est in maiorem. expositis autem militibus -classem Rhodiorum inanem abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo -se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para118">Full text</a>)</span> -ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis -militibus et<a id="vitruvius51"></a> remigibus inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem cum -prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes cives victores -reverti hostes receperunt. tum Artemisia Rhodo capta principibus -occisis tropaeum in urbe Rhodo suae victoriae constituit aeneasque duas -statuas fecit unam Rhodiorum civitatis alteram suae imaginis. eam ita -figuravit Rhodiorum civitati stigmata inponentem. ideo autem postea -Rhodii religione inpediti quod nefas est tropaea dedicata removeri, -circa eum locum aedificium struxerunt et ita erecta Graia statione -texerunt ne qui posset aspicere, et id αβατον vocitari iusserunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para119">Full text</a>)</span> -Cum ergo tam magna potentia reges non -contempserint latericiorum parietum structuras, quibus et vectigalibus -et praeda saeptis licitum fuerat non modo caementicio aut quadrato -saxo sed etiam marmoreo habere, non puto oportere inprobari quae sunt -e latericia structura facta aedificia, dummodo recte sint tecta. sed -id genus quid ita populo Romano in urbe fieri non oporteat exponam, -quaeque sint eius rei causae et rationes non praetermittam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para120">Full text</a>)</span> -leges publicae non patiuntur maiores -crassitudines quam sesquipedales constitui loco communi. ceteri autem -parietes, ne spatia angustiora fiant, eadem crassitudine conlocantur. -latericii vero nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali -crassitudine non possunt plus unam sustinere contignationem. in ea -autem maiestate urbis et civium infinita frequentia innumerabiles -habitationes opus est explicare. ergo cum recipere non possent areae -planatae<a id="vitruvius52"></a> tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium -altitudinis aedificiorum res ipsa coegit devenire. itaque pilis -lapideis structuris testaceis parietibus caementiciis altitudines -extructae et contignationibus crebris coaxatae cenaculorum ad summas -utilitates perficiunt dispertitiones. ergo moenibus e contignationibus -variis alto spatio multiplicatis populus Romanus egregias habet sine -inpeditione habitationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para121">Full text</a>)</span> -Quoniam ergo explicata ratio est quid ita -in urbe propter necessitatem angustiae arearum non patiuntur esse -latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti, sine vitiis ad -vetustatem sic erit faciendum. summis parietibus structura testacea -sub tegulas subiciatur altitudine circiter sesquipedali, habeatque -proiecturas coronarum. ita vitari poterunt quae solent in his fieri -vitia. cum enim in tecto tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, -qua possit ex imbribus aqua perpluere, non patietur lorica testacea -laedi laterem, sed proiectura coronarum reiciet extra perpendiculum -stillas et ea ratione servaverit integras parietum latericiorum -structuras.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para122">Full text</a>)</span> -de ipsa autem testa si sit optima seu vitiosa -ad structuram statim nemo potest iudicare, quod in tempestatibus, -et aetate, in tecto cum est conlocata, tunc si est firma probatur. -namque quae non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi se -ostendit esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. ergo quae non in -tectis poterit pati laborem, ea non potest in structura oneri ferendo -esse firma. quare maxime ex veteribus tegulis testa structi parietes -firmitatem poterunt habere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para123">Full text</a>)</span> -craticii vero velim quidem ne inventi essent.<a id="vitruvius53"></a> -quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et -communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt parati. itaque -satius esse videtur inpensa testaceorum in sumptu quam compendio -craticiorum esse in periculo. etiamque in tectoriis operibus rimas -intus faciunt arrectariorum et transversariorum dispositione. cum -enim linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo -contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. -sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut in pendenti loco -dissaeptio cogit, sic erit faciundum. solum substruatur alte, ut -sint intacti ab rudere et pavimento. obruti enim in his cum sunt, -vetustate marcidi fiunt, deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt -speciem tectoriorum. De parietibus et apparatione generatim materiae -eorum, quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui exposui, -de contignationibus autem et copiis earum, quibus comparentur ut ad -vetustatem non sint infirmae, uti natura rerum monstrat explicabo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para124">Full text</a>)</span> -Materies caedenda est a primo -autumno ad id tempus quod erit antequam flare incipiat favonius. -vere enim omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis -virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. cum ergo -inanes et tumidae temporum necessitate eorum fuerint, vanae fiunt et -raritatibus inbecillae, uti etiam corpora muliebria cum conceperint, -ad fetus partum non iudicantur integra, neque in venalibus ea cum -sunt praegnantia praestantur sana, ideo quod in corpore praeseminatio -crescens<a id="vitruvius54"></a> ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et quo -firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus patitur esse solidum -id ex quo ipso procreatur. itaque edito fetu quod prius in aliud -genus incrementi detrahebatur cum ab disparatione procreationis est -liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipient lambendo sucum -et ita solidescunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para125">Full text</a>)</span> -eadem ratione autumnali tempore maturitate -fructuum flaccescente fronde, ex terra recipientes per radices arbores -in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. at -vero aeris hiberni vis comprimit et consolidat eas per id quod supra -scriptum est tempus. ergo si ea ratione et eo tempore quod est supra -scriptum caeditur materies, erit tempestiva.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para126">Full text</a>)</span> -caedi autem ita oportet uti incidatur arboris -crassitudo ad mediam medullam, et relinquatur, uti per eam exsiccescat -stillando sucus. ita qui inest intus inutilis liquor effluens per -torulum non patietur emori in saniem nec corrumpi materiae qualitatem. -tum autem cum sicca et sine stillis erit arbor, deiciatur et ita erit -optima in usu.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para127">Full text</a>)</span> -hoc autem ita esse licet animo advertere -etiam de arbustis. ea enim cum suo quoque tempore ad imum perforata -castrantur, profundunt e medullis quem habent in se superantem et -vitiosum per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt in se -diuturnitatem. qui autem non habent ex arboribus exitus umores intra -concrescentes putrescunt et efficiunt inanes eas et vitiosas. ergo -si stantes et vivae siccescendo non senescunt, sine dubio cum eae ad -materiam deiciuntur,<a id="vitruvius55"></a> cum ea ratione curatae fuerint, habere poterunt -magnas in aedificiis ad vetustatem utilitates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para128">Full text</a>)</span> -Eae autem inter se discrepantes et dissimiles -habent virtutes, uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque -quae maxime in aedificiis sunt idoneae. namque non potest id robur -quod abies, nec cupressus quod ulmus, nec ceterae easdem habent -inter se natura rerum similitates, sed singula genera principiorum -proprietatibus comparata alios alii generis praestant in operibus -effectus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para129">Full text</a>)</span> -et primum abies aeris habens plurimum et ignis -minimumque umoris et terreni levioribus rerum naturae potestatibus -comparata non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta non cito -flectitur ab onere, sed directa permanet in contignatione. sed ea quod -habet in se plus caloris, procreat et alit cariem ab eaque vitiatur, -etiamque ideo celeriter accenditur quod quae inest in eo corpore aeris -raritas, ea ut est patens accipit ignem et ita vehementem ex se mittit -flammam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para130">Full text</a>)</span> -ex ea autem antequam est excisa quae pars -est proxima terrae per radices recipiens ex proximitate umorem enodis -et liquida efficitur. quae vero est superior, vehementia caloris -eductis in aera per nodos ramis, praecisa alte circiter pedes <span -class="smcapuc">XX</span> et perdolata propter nodationis duritiem -dicitur esse fusterna. ima autem cum excisa quadrifluviis dispertitur -eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur et ita -sappinea vocatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para131">Full text</a>)</span> -contra vero quercus terrenis principiorum -satietatibus abundans parumque habens umoris et aeris et ignis, cum in -terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem. ex eo cum -tangitur umore non habens foraminum raritates propter spissitatem non -potest in corpus recipere liquorem,<a id="vitruvius56"></a> sed fugiens ab umore resistit et -torquetur et efficit in quibus est operibus ea rimosa.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para132">Full text</a>)</span> -aesculus vero quod est omnibus principiis -temperata, habet in aedificiis magnas utilitates, sed ea, cum in umore -conlocatur, recipiens penitus per foramina liquorem eiecto aere et igni -operatione umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter -habent mixtionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, per huius -raritates umores penitus recipiendo celeriter marcescunt. populus alba -et nigra, item salix tilia vitex ignis et aeris habendo satietatem, -umoris temperate, parum autem terreni, leviore temperatura comparatae -egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum non sint durae -terreni mixtione, propter raritatem sunt candidae et in scalpturis -commodam praestant tractabilitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para133">Full text</a>)</span> -alnus autem, quae proxima fluminum ripis -procreatur et minime materies utilis videtur, habet in se egregias -rationes. est enim aere et igni plurimo temperata, non multum terreno, -umore paulo. itaque in palustribus locis infra fundamenta aedificiorum -palationibus crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore -liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania -pondera structurae et sine vitiis conservat. ita quae non potest -extra terram paulum tempus durare, ea in umore obruta permanet ad -diuturnitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para134">Full text</a>)</span> -est autem maxime id considerare Ravennae, quod -ibi omnia opera et publica et privata sub fundamentis eius generis -habent<a id="vitruvius57"></a> palos. ulmus vero et fraxinus maximos habent umores minimumque -aeris et ignis, terreni temperate mixtione comparatae. sunt in operibus -cum fabricantur lentae et ab pondere umoris non habent rigorem et -celeriter pandant. simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro -proiecto qui inest eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores et -in commissuris et coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt -catenationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para135">Full text</a>)</span> -item carpinus quod est minima ignis et terreni -mixtione, aeris autem et umoris summa continetur temperatura, non -est fragilis sed habet utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci -quod ex ea materia iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga ζυγα -vocitantur, item zygiam eam appellant. non minus est admirandum de -cupresso et pinu, quod eae habentes umoris abundantiam aequamque -ceterorum mixtionem, propter umoris satietatem in operibus solent esse -pandae, sed in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor qui -inest penitus in corporibus earum habet amarum saporem, qui propter -acritudinem non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas quae sunt -nocentes. ideoque quae ex his generibus opera constituuntur permanent -ad aeternam diuturnitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para136">Full text</a>)</span> -item cedrus et iunipirus easdem habent -virtutes et utilitates, sed quemadmodum ex cupresso et pinu resina, -ex cedro oleum quod cedrium dicitur nascitur, quo reliquae res cum -sunt unctae, uti etiam libri, a tineis et carie non laeduntur. arboris -autem eius est similis<a id="vitruvius58"></a> cupresseae foliatura, materies vena directa. ea -Ephesi in aede simulacrum Dianae, etiam lacunaria et ibi et in ceteris -nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. nascuntur autem eae -arbores maxime Cretae et Africae et nonnullis Syriae regionibus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para137">Full text</a>)</span> -larix vero, quae non est nota nisi is -municipalibus qui sunt circa ripam fluminis Padi et litora maris -Hadriani, non solum ab suci vehementi amaritate ab carie aut tinea -non nocetur, sed etiam flammam ex igni non recipit, nec ipsa per se -potest ardere nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis -lignis uratur. nec tamen tunc flammam recipit nec carbonem remittit, -sed longo spatio tarde comburitur. quod est minima ignis et aeris e -principiis temperatura, umore autem et terreno est spisse solidata, -non habet spatia foraminum qua possit ignis penetrare, reicitque eius -vim nec patitur ab eo sibi cito noceri, propterque pondus ab aqua non -sustinetur, sed cum portatur, aut in navibus aut supra abiegneas rates -conlocatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para138">Full text</a>)</span> -Ea autem materies quemadmodum sit inventa est -causam cognoscere. divus Caesar cum exercitum habuisset circa Alpes -imperavissetque municipiis praestare commeatus ibique esset castellum -munitum quod vocabatur Larignum, tunc qui in eo fuerunt naturali -munitione confisi noluerunt imperio parere. itaque imperator copias -iussit admoveri. erat autem ante eius castelli portam turris ex hac -materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se composita alte, -uti possent de summo sudibus et lapidibus accedentes repellere. tunc -vero cum animadversum est alia eos tela praeter sudes non habere neque -posse longius a muro propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos -ex virgis alligatos et faces ardentes ad eam<a id="vitruvius59"></a> munitionem accedentes -mittere. itaque celeriter milites congesserunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para139">Full text</a>)</span> -posteaquam flamma circa illam materiam virgas -comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem uti videretur -iam tota moles concidisse. cum autem ea per se extincta esset et -requieta turrisque intacta apparuisset, admirans Caesar iussit extra -telorum missionem eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani -cum se dedidissent, quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni non -laederentur. tunc ei demonstraverunt eas arbores, quarum in his locis -maximae sunt copiae. et ideo ut id castellum Larignum ita materies -larigna est appellata. haec autem per Padum Ravennam deportatur, in -colonia Fanestri Pisauri Anconae reliquisque quae sunt in ea regione -municipiis praebetur. cuius materies si esset facultas adportationibus -ad urbem, maximae haberentur in aedificiis utilitates, et si non -in omne, certe tabulae in subgrundis circum insulas si essent ex -ea conlocatae, ab traiectionis incendiorum aedificia periculo -liberarentur, quod eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec -facere per se.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para140">Full text</a>)</span> -sunt autem eae arbores foliis similibus pini, -materies earum prolixa, tractabilis ad intestinum opus non minus -quam sappinea, habetque resinam liquidam mellis Attici colore quare -etiam medetur pthisicis. De singulis generibus quibus proprietatibus -e natura rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur -rationibus exposui. insequitur animadversio quid ita quae<a id="vitruvius60"></a> in urbe -supernas dicitur abies deterior est, quae infernas egregios in -aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et de his rebus, quemadmodum -videantur e locorum proprietatibus habere vitia aut virtutes, uti sint -considerantibus apertiora exponere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para141">Full text</a>)</span> -montis Appennini primae radices ab Tyrrenico -mari inter Alpes et extremas Etruriae regiones oriuntur. eius vero -montis iugum se circumagens et media curvatura prope tangens oras maris -Hadriani pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior -eius curvatura quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones apricis -est potestatibus. namque impetus habet perpetuos ad solis cursum. -ulterior autem quae est proclinata ad superum mare, septentrionali -regioni subiecta continetur umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque -quae in ea parte nascuntur arbores umida potestate nutritae non solum -ipsae augentur amplissimis magnitudinibus, sed earum quoque venae -umoris copia repletae turgentes liquoris abundantia saturantur. cum -autem excisae et dolatae vitalem potestatem amiserunt, venarum rigore -permanente siccescendo propter raritatem fiunt inanes et evanidae, -ideoque in aedificiis non possunt habere diuturnitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para142">Full text</a>)</span> -quae autem ad solis cursum spectantibus -locis procreantur, non habentes interveniorum raritates siccitatibus -exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra lambendo sed etiam ex -arboribus educit umores. itaque quae sunt in apricis regionibus spissis -venarum crebritatibus solidatae, non habentes ex umore raritatem cum -in materiem perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem.<a id="vitruvius61"></a> ideo -infernates, quod ex apricis locis adportantur, meliores sunt quam quae -ab opacis de supernatibus advehuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para143">Full text</a>)</span> -Quantum animo considerare potui, de copiis -quae sunt necessariae in aedificiorum comparationibus et quibus -temperaturis e rerum natura principiorum habere videantur mixtionem -quaeque insunt in singulis generibus virtutes et vitia, uti non sint -ignota aedificantibus exposui. ita qui potuerint eorum praeceptorum -sequi praescriptiones erunt prudentiores, singulorumque generum usum -eligere poterunt in operibus. ergo quoniam de apparationibus est -explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis exponetur, et -primum de deorum inmortalium aedibus sacris et de earum symmetriis et -proportionibus, uti ordo postulat, insequenti perscribam.</p> - -<h2>LIBER TERTIUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para144">Full text</a>)</span> -Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum -Pythiae responsis est professus. is autem memoratur prudenter -doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora fenestrata et aperta -esse, uti non occultos haberent sensus sed patentes ad considerandum. -utinam vero rerum natura sententiam eius secuta explicata et apparentia -ea constituisset. si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia -animorum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum scientiae sub -oculorum consideratione subiectae non incertis iudiciis probarentur, -sed et doctis et scientibus auctoritas egregia et stabilis adderetur. -igitur quoniam haec non ita sed uti natura rerum voluit sunt -constituta, non efficitur ut possint homines obscuratis sub pectoribus -ingeniis<a id="vitruvius62"></a> scientias artificiorum penitus latentes quemadmodum sint -iudicare. ipsique artifices si pollicentur suam prudentiam, si non -pecunia sint copiosi seu vetustate officinarum habuerint notitiam, aut -etiam gratia forensi et eloquentia non fuerint parati, pro industria -studiorum auctoritates ＜non＞ possunt habere ut eis quod profitentur -scire id credatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para145">Full text</a>)</span> -maxime autem id animadvertere possumus ab -antiquis statuariis et pictoribus, quod ex his qui dignitatis notas -et commendationis gratiam habuerunt, aeterna memoria ad posteritatem -sunt permanentes, uti Myron Polycletus Phidias Lysippus ceterique qui -nobilitatem ex arte sunt consecuti. namque ut civitatibus magnis aut -regibus aut civibus nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. at -qui non minore studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus, et -humili fortuna civibus non minus egregie perfecta fecerunt opera, -nullam memoriam sunt adsecuti, quod hi non ab industria neque artis -sollertia sed a felicitate fuerunt deserti, ut Teleas Atheniensis, -Chion Corinthius, Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius -etiamque alii plures. non minus item pictores, uti Aristomenes -Thasius, Polycles et ＜Andron Ephesii＞, Theo Magnes ceterique, quos -neque industria neque artis studium neque sollertia defecit, sed aut -rei familiaris exiguitas aut inbecillitas fortunae seu in ambitione -certationis contrariorum superatio obstitit eorum dignitati.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para146">Full text</a>)</span> -nec tamen est admirandum si propter ignotitiam -artis virtutes obscurantur. sed maxime indignandum, cum etiam saepe -eblandiatur gratia conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. -ergo uti<a id="vitruvius63"></a> Socrati placuit si ita sensus et sententiae scientiaeque -disciplinis auctae perspicuae et perlucidae fuissent, non gratia neque -ambitio valeret, sed si qui veris certisque laboribus doctrinarum -pervenissent ad scientiam summam, eis ultro opera traderentur. quoniam -autem ea non sunt inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus -oportuisse, et animadverto potius indoctos quam doctos gratia superare, -non esse certandum iudicans cum indoctis ambitione, potius his -praeceptis editis ostendam nostrae scientiae virtutem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para147">Full text</a>)</span> -Itaque, imperator, in primo volumine tibi de -arte et quas habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse -auctum architectum exposui, et subieci causas quid ita earum oporteat -eum esse peritum, rationesque summae architecturae partitione distribui -finitionibusque terminavi. deinde quod erat primum et necessarium, -de moenibus quemadmodum eligantur loci salubres ratiocinationibus -explicui, ventique qui sint et e quibus ＜regionibus＞ singuli spirent -deformationibus grammicis ostendi, platearumque et vicorum uti emendate -fiant distributiones in moenibus docui et ita finitionem primo -volumine constitui. item in secundo de materia quas habeat in operibus -utilitates et quibus virtutibus e natura reram sit comparata peregi. -nunc in tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et uti -oportet perscriptas exponam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para148">Full text</a>)</span> -Aedium compositio constat ex symmetria, cuius -rationem diligentissime architecti tenere debent. ea autem paritur a -proportione, quae graece αναλογια dicitur. proportio est ratae partis -membrorum in omni opere totiusque<a id="vitruvius64"></a> commodulatio, ex qua ratio efficitur -symmetriarum. namque non potest aedis ulla sine symmetria atque -proportione rationem habere compositionis, nisi uti ad hominis bene -figurati ＜speciem＞ membrorum habuerit exactam rationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para149">Full text</a>)</span> -corpus enim hominis ita natura composuit uti -os capitis a mento ad frontem summam et radices imas capilli esset -decimae partis, item manus palma ab articulo ad extremum medium digitum -tantundem, caput a mento ad summum verticem octavae, cum cervicibus -imis ab summo pectore ad imas radices capillorum sextae, ＜a medio -pectore＞ ad summum verticem quartae. ipsius autem oris altitudinis -tertia est pars ab imo mento ad imas nares, nasus ab imis naribus ad -finem medio superciliorum tantundem, ab ea fine ad imas radices capilli -frons efficitur item tertiae partis. pes vero altitudinis corporis -sextae, cubitus quartae, pectus item quartae. reliqua quoque membra -suas habent commensus proportiones, quibus etiam antiqui pictores et -statuarii nobiles usi magnas et infinitas laudes sunt adsecuti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para150">Full text</a>)</span> -similiter vero sacrarum aedium -membra ad universam totius magnitudinis summam ex partibus singulis -convenientissimum debent habere commensus responsum. item corporis -centrum medium naturaliter est umbilicus. namque si homo conlocatus -fuerit supinus manibus et pedibus pansis circinique conlocatum centrum -in umbilico eius, circumagendo rotundationem utrarumque manuum et pedum -digiti linea tangentur. non<a id="vitruvius65"></a> minus quemadmodum schema rotundationis in -corpore efficitur, item quadrata designatio in eo invenietur. nam si a -pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque mensura relata fuerit ad -manus pansas, invenietur eadem latitudo uti altitudo, quemadmodum areae -quae ad normam sunt quadratae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para151">Full text</a>)</span> -ergo si ita natura composuit corpus hominis -uti proportionibus membra ad summam figurationem eius respondeant, cum -causa constituisse videntur antiqui ut etiam in operum perfectionibus -singulorum membrorum ad universae figurae speciem habeant commensus -exactionem. igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, ＜tum＞ -maxime in aedibus deorum, ＜quorum＞ operum et laudes et culpae aeternae -solent permanere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para152">Full text</a>)</span> -Nec minus mensurarum rationes, quae in -omnibus operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris -collegerunt, uti digitum palmum pedem cubitum, et eas distribuerunt in -perfectum numerum, quem Graeci τελειον dicunt, perfectum autem antiqui -instituerunt numerum qui decem dicitur. namque ex manibus digitorum -numero ab palmo pes est inventus. si autem in utrisque palmis ex -articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni placuit esse eum -numerum ea re perfectum qui ex singularibus rebus, quae μοναδεϲ apud -Graecos dicuntur, perficitur decussis. simul autem undecim aut duodecim -sunt facti, quod superaverint, non possunt esse perfecti, donec ad -alterum decussim perveniant. singulares enim res particulae sunt eius -numeri.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para153">Full text</a>)</span> -mathematici vero contra disputantes ea re -perfectum dixerunt esse numerum qui sex dicitur, quod is numerus habet -partitiones eorum rationibus<a id="vitruvius66"></a> numero convenientes sic, sextantem unum, -trientem duo, semissem tria [bessem quem διμοιρον dicunt quattuor, -quintarium quem πενταμοιρον dicunt quinque, perfectum sex. cum ad -superlationem crescat, supra sex adiecto asse εφεκτον, cum facta sunt -octo quod est tertia adiecta tertiarium alterum qui επιτριτοϲ dicitur, -dimidia adiecta cum facta sunt novem sesquialterum qui ημιολιοϲ -appellatur, duabus partibus additis et decussi facto bessem alterum -quem επιδιμοιρον vocitant, in undecim numero quod adiecti sunt quinque -quintarium quem επιπεμπτον dicunt, duodecim autem quod ex duobus -numeris simplicibus est effectus διπλαϲιον].</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para154">Full text</a>)</span> -non minus etiam quod pes hominis -altitudinis sextam habet partem, id est ex eo quod perficitur -pedum numero corporis sexis altitudinis terminatio, eum perfectum -constituerunt, cubitumque animadverterunt ex sex palmis constare -digitisque <span class="smcapuc">XXIIII</span>. ex eo etiam videntur -civitates Graecorum fecisse et quemadmodum cubitus est sex palmorum, -in drachma qua nummo uterentur aereos signatos uti asses ex aequo sex, -quos obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii dichalca -nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor<a id="vitruvius67"></a> in drachma -constituisse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para155">Full text</a>)</span> -nostri autem primo fecerunt antiquum numerum -et in denario denos aeris constituerunt, et ea re compositio nominis ad -hodiernum diem denarium retinet. etiamque quarta pars quod efficiebatur -ex duobus assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. postea -autem quam animadverterunt utrosque numeros esse perfectos et sex et -decem, utrosque in unum coiecerunt et fecerunt perfectissimum decussis -sexis. huius autem rei auctorem invenerunt pedem. a cubito enim cum -dempti sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus autem -habet quattuor digitos. ita efficitur uti habeat pes sedecim digitos et -totidem asses aeris ratius denarius.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para156">Full text</a>)</span> -Ergo si convenit ex articulis hominis numerum -inventum esse et ex membris separatis ad universam corporis speciem -ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur ut suspiciamus eos -qui etiam aedes deorum inmortalium constituentes ita membra operum -ordinaverunt ut proportionibus et symmetriis separatae atque universae -convenientes efficerentur eorum distributiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para157">Full text</a>)</span> -Aedium autem principia sunt e quibus -constat figurarum aspectus. et primum in antis, quod graece ναοϲ εν -παραϲταϲιν dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos, peripteros, -pseudodipteros, ＜dipteros,＞ hypaethros. horum exprimuntur formationes -his rationibus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para158">Full text</a>)</span> -in antis erit aedis, cum habebit in fronte -antas parietum qui cellam circumcludunt, et inter antas in medio -columnas duas, supraque fastigium symmetria ea conlocatum quae in hoc -libro fuerit perscripta. huius autem exemplar erit ad tres Fortunas<a id="vitruvius68"></a> ex -tribus quae est proxime portam Collinam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para159">Full text</a>)</span> -prostylos omnia habet quemadmodum in antis, -columnas autem contra antas angulares duas, supraque epistylia -quemadmodum et in antis, et dextra ac sinistra in versuris singula. -huius exemplar est in insula Tiberina in aede Iovis et Fauni.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para160">Full text</a>)</span> -amphiprostylos omnia habet ea quae prostylos, -praetereaque habet in postico ad eundem modum columnas et fastigium.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para161">Full text</a>)</span> -peripteros autem erit quae habebit in fronte -et postico senas columnas, in lateribus cum angularibus undenas. -ita autem sint hae columnae conlocatae ut intercolumnii latitudinis -intervallum sit a parietibus circum ad extremos ordines columnarum, -habeatque ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum est in porticu -Metelli Iovis Statoris Hermodori et aedis Mariana Honoris et Virtutis -sine postico a Mucio facta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para162">Full text</a>)</span> -pseudodipteros autem sic conlocatur ut in -fronte et postico sint columnae octonae, in lateribus cum angularibus -quinae denae. sint autem parietes cellae contra quaternas columnas -medianas in fronte et postico. ita duorum intercolumniorum et imae -crassitudinis columnae spatium erit ab parietibus circa ad extremos -ordines columnarum. huius exemplar Romae non est sed Magnesiae ＜aedis＞ -Dianae Hermogenis, Alabandis etiam Apollinis a Menesthe facta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para163">Full text</a>)</span> -dipteros autem octastylos et pronao et -postico, sed circa aedem duplices habet ordines columnarum, uti -est aedis Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica a Chersiphrone -constituta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para164">Full text</a>)</span> -hypaethros vero decastylos est in pronao et<a id="vitruvius69"></a> -postico. reliqua omnia eadem habet quae dipteros, sed interiore parte -columnas in altitudine duplices, remotas a parietibus ad circumitionem -ut porticus peristylorum. medium autem subdiu est sine tecto. aditus -valvarum ex utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar -Romae non est, sed Athenis octastylos est templo Olympii.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para165">Full text</a>)</span> -Species autem aedium sunt quinque, quarum -ea sunt vocabula, pycnostylos id est crebris columnis, systylos -paulo remissioribus intercolumniorum spatiis, diastylos amplius -patentibus, rarius quam oportet inter se diductis araeostylos, eustylos -intervallorum iusta distributione.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para166">Full text</a>)</span> -ergo pycnostylos est cuius intercolumnio -unius et dimidiatae columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum -est divi Iuli et in Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic sunt -compositae. item systylos est in qua duarum columnarum crassitudo -in intercolumnio poterit conlocari, et spirarum plinthides aeque -magnae sint ei spatio quod fuerit inter duas plinthides, quemadmodum -est Fortunae Equestris ad theatrum lapideum reliquaeque quae eisdem -rationibus sunt compositae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para167">Full text</a>)</span> -haec utraque genera vitiosum habent usum. -matres enim familiarum cum ad supplicationem<a id="vitruvius70"></a> gradibus ascendunt, -non possunt per intercolumnia amplexae adire nisi ordines fecerint, -item valvarum aspectus abstruditur columnarum crebritate ipsaque -signa obscurantur, item circa aedem propter angustias inpediuntur -ambulationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para168">Full text</a>)</span> -diastyli autem haec erit compositio, cum trium -columnarum crassitudinem intercolumnio interponere possumus, tamquam -est Apollinis et Dianae aedis. haec dispositio hanc habet difficultatem -quod epistylia propter intervallorum magnitudinem franguntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para169">Full text</a>)</span> -in araeostylis autem nec lapideis nec -marmoreis epistyliis uti datur, sed inponendae de materia trabes -perpetuae. et ipsarum aedium species sunt barycephalae humiles latae, -ornanturque signis fictilibus aut aereis inauratis earum fastigia -tuscanico more, uti est ad Circum Maximum Cereris et Herculis -Pompeiani, item Capitolii.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para170">Full text</a>)</span> -Reddenda nunc est eustyli ratio, quae -maxime probabilis et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes -habet explicatas. namque facienda sunt in intervallis spatia duarum -columnarum et quartae partis columnae crassitudinis, mediumque -intercolumnium unum quod erit in fronte, alterum quod in postico, trium -columnarum crassitudine. sic enim habebit et figurationis aspectum -venustum et aditus usum sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio -auctoritatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para171">Full text</a>)</span> -huius autem rei ratio explicabitur sic. -frons loci quae in aede constituta fuerit, si tetrastylos facienda -fuerit, dividatur in partes <span class="smcapuc">XI S</span> praeter -crepidines et proiecturas spirarum, si sex erit columnarum, in partes -<span class="smcapuc">XVIII</span>. si octastylos constituetur, -dividatur in <span class="smcapuc">XXIV</span> et semissem. item -ex his partibus sive tetrastyli<a id="vitruvius71"></a> sive hexastyli sive octastyli una -pars sumatur eaque erit modulus. cuius moduli unius erit crassitudo -columnarum. intercolumnia singula, praeter media, modulorum duorum -et moduli quartae partis. mediana in fronte et postico singula -ternum modulorum. ipsarum columnarum altitudo modulorum <span -class="smcapuc">VIIII</span> et dimidiae moduli partis. ita ex ea -divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt iustam -rationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para172">Full text</a>)</span> -huius exemplar Romae nullam habemus, sed in -Asia Teo hexastylon Liberi Patris. Eas autem symmetrias constituit -Hermogenes, qui etiam primus octastylon pseudodipteri invenit -rationem. ex dipteri enim aedis symmetria distulit interiores ordines -columnarum <span class="smcapuc">XXXVIII</span> eaque ratione sumptus -operasque compendii fecit. is in medio ambulationi laxamentum egregie -circa cellam fecit, de aspectuque nihil inminuit sed sine desiderio -supervacuorum conservavit auctoritatem totius operis distributione.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para173">Full text</a>)</span> -pteromatos enim ratio et columnarum circum -aedem dispositio ideo est inventa ut aspectus propter asperitatem -intercolumniorum habeat auctoritatem, praeterea si ex imbribus aquae -vis occupaverit et intercluserit hominum multitudinem, ut habeat -in aede circaque cellam cum laxamento liberam moram. haec autem -ita explicantur in pseudodipteris aedium dispositionibus. quare -videtur acuta magnaque sollertia effectus operum Hermogenes fecisse -reliquisseque fontes unde posteri possent haurire disciplinarum -rationes.</p> - -<p id="vitruvius72"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para174">Full text</a>)</span> -Aedibus araeostylis columnae sic sunt -faciendae uti crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. -item in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes octo et -dimidiam et unius partis columnae crassitudo conlocetur. in systylo -altitudo dividatur in novem et dimidiam partem et ex eis una ad -crassitudinem columnae detur. item in pycnostylo dividenda est altitudo -in decem et eius una pars facienda est columnae crassitudo. eustyli -autem aedis columnae, uti systyli, in novem partes altitudo dividatur -et dimidiam partem et eius una pars constituatur in crassitudine imi -scapi. ita habebitur pro rata parte intercolumniorum ratio.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para175">Full text</a>)</span> -quemadmodum enim crescunt spatia inter -columnas, proportionibus adaugendae sunt crassitudines scaporum. -namque si in araeostylo nona aut decima pars crassitudini fuerit, -tenuis et exilis apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum -aer consumit et inminuit aspectu scaporum crassitudinem. contra vero -pycnostylis, si octava pars crassitudini fuerit, propter crebritatem -et angustias intercolumniorum tumidam et invenustam efficiet speciem. -itaque generis operis oportet persequi symmetrias. etiamque angulares -columnae crassiores faciendae sunt ex sua diametro quinquagensima -parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur -esse aspicientibus. ergo quod oculus fallit, ratiocinatione est -exaequandum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para176">Full text</a>)</span> -contracturae autem in summis columnarum -hypotracheliis ita faciendae videntur uti si columna sit ab minimo -ad pedes quinos denos, ima crassitudo<a id="vitruvius73"></a> dividatur in partes sex et -earum partium quinque summa constituatur. item quae erit ab quindecim -pedibus ad pedes viginti, scapus imus in partes sex et semissem -dividatur earumque partium quinque et semisse superior crassitudo -columnae fiat. item quae erit a pedibus viginti ad pedes triginta, -scapus imus dividatur in partes septem earumque sex summa contractura -perficiatur. quae autem ab triginta pedibus ad quadraginta alta erit, -ima dividatur in partes septem et dimidiam, ex his sex et dimidiam in -summo habeat contracturae ratione. quae erunt ab quadraginta pedibus -ad quinquaginta, item dividendae sunt in octo partes et earum septem -in summo scapo sub capitulo contrahantur. item si quae altiores erunt, -eadem ratione pro rata constituantur contracturae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para177">Full text</a>)</span> -haec autem propter altitudinis intervallum, -scandente oculi specie, adiciuntur crassitudinibus temperaturae. -venustatem enim persequitur visus, cuius si non blandimur voluptati -proportione et modulorum adiectionibus, uti quod fallit temperatione -adaugeatur, vastus et invenustus conspicientibus remittetur aspectus. -de adiectione quae adicitur in mediis columnis, quae apud Graecos -ενταϲιϲ appellatur, in extremo libro erit forma et ratio eius -quemadmodum mollis et conveniens efficiatur subscripta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para178">Full text</a>)</span> -Fundationes eorum operum fodiantur si queat -inveniri ab solido et in solidum quantum ex amplitudine operis pro -ratione videbitur, extruaturque structura totum solum quam solidissima. -supraque terram parietes extruantur sub columnas, dimidio crassiores -quam columnae sunt futurae uti firmiora sint inferiora superioribus. -qua et<a id="vitruvius74"></a> stereobatae appellantur, nam excipiunt onera. spirarumque -proiecturae non procedant extra solidum. item supra parietis ad eundem -modum crassitudo servanda est, intervalla autem concamaranda aut -solidanda festucationibus uti distineantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para179">Full text</a>)</span> -sin autem solidum non invenietur, -sed locus erit congesticius ad imum aut paluster, tunc is locus -fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis aut robusteis -ustilatis configatur, sublicaeque machinis adigantur quam creberrimae, -carbonibusque expleantur intervalla palorum et tunc structuris -solidissimis fundamenta impleantur. extructis autem fundamentis ad -libramentum stylobatae sunt conlocandi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para180">Full text</a>)</span> -supra stylobatas columnae disponendae -quemadmodum supra scriptum est, sive in pycnostylo quemadmodum -pycnostyloe, sive systylo aut diastylo aut eustylo quemadmodum supra -scriptae sunt et constitutae. in araeostylis enim libertas est quantum -cuique libet constituendi. sed ita columnae in peripteris conlocentur -uti quot intercolumnia sunt in fronte, totidem bis intercolumnia fiant -in lateribus. ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. -namque qui columnarum duplicationes fecerunt erravisse videntur, -quod unum intercolumnium in longitudine plus quam oportet procurrere -videtur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para181">Full text</a>)</span> -gradus in fronte constituendi ita sunt uti -sint semper inpares. namque cum dextro pede primus gradus ascendatur, -item in summo templo primus erit ponendus. crassitudines autem -eorum graduum ita finiendas censeo ut neque crassiores dextante nec -tenuiores dodrante sint conlocatae. sic enim durus non erit ascensus. -retractiones<a id="vitruvius75"></a> autem graduum nec minus quam sesquipedales nec plus quam -bipedales faciendae videntur. item si circa aedem gradus futuri sunt, -ad eundem modum fieri debent.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para182">Full text</a>)</span> -sin autem circa aedem ex tribus lateribus -podium faciendum erit, ad id constituatur uti quadrae spirae trunci -coronae lysis ad ipsum stylobatam qui erit sub columnarum spiris -conveniant. stylobatam ita oportet exaequari uti habeat per medium -adiectionem per scamillos inpares. si enim ad libellam dirigetur, -alveolatus oculo videbitur. hoc autem ut scamilli ad id convenientes -fiant, item in extremo libro forma et demonstratio erit descripta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para183">Full text</a>)</span> -His perfectis in suis locis spirae conlocentur -eaeque ad symmetriam sic perficiantur uti crassitudo cum plintho sit -columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam Graeci εκφοραν -vocitant, habeant aeque tantam. ita tum lata et longa erit columnae -crassitudinis unius et dimidiae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para184">Full text</a>)</span> -altitudo eius si atticurges erit, ita -dividatur ut superior pars tertia parte sit crassitudinis columnae, -reliquum plintho relinquatur. dempta plintho reliquum dividatur -in partes quattuor fiatque superior torus quartae, reliquae tres -aequaliter dividantur et una sit inferior torus, altera pars cum suis -quadris scotia, quem Graeci τροχιλον dicunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para185">Full text</a>)</span> -sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae -earum sic erunt constituendae uti latitudo spirae quoqueversus sit -columnae crassitudinis adiecta crassitudinis quarta<a id="vitruvius76"></a> et octava, altitudo -ita uti atticurges, ita et eius plinthus, reliquumque praeter plinthum, -quod erit tertia pars crassitudinis columnae, dividatur in partes -septem. inde trium partium torus qui est in summo, reliquae quattuor -partes dividendae sunt aequaliter et una pars fiat cum suis astragalis -et supercilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo -relinquatur, sed inferior maior apparebit ideo quod habebit ad extremam -plinthum proiecturam. astragali faciendi sunt octavae partis trochili. -proiectura erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis -columnae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para186">Full text</a>)</span> -Spiris perfectis et conlocatis columnae -sunt medianae in pronao et postico ad perpendiculum medii centri -conlocandae, angulares autem quaeque e regione earum futurae sunt in -lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes interiores quae ad -parietes cellae spectant ad perpendiculum latus habeant conlocatum, -exteriores autem partes uti dictum ante de earum contractura. sic -enim erunt figurae compositionis aedium contracturae iusta ratione -exactae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para187">Full text</a>)</span> -Scapis columnarum statutis capitulorum ratio -＜sic erit.＞ si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur uti -quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma parte scapi -abacus habeat longitudinem et latitudinem, crassitudinem cum volutis -eius dimidiam. recedendum autem est ab extremo abaco in interiorem -partem frontibus volutarum parte duodevicensima et eius dimidia.<a id="vitruvius77"></a> tunc -crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam, et secundum -abacum in quattuor partibus volutarum secundum extremi abaci quadram -lineae demittendae quae cathetoe dicuntur. tunc ex novem partibus et -dimidia una pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo -volutis constituantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para188">Full text</a>)</span> -tunc ab linea quae secundum abaci extremam -partem demissa erit, in interiorem partem ＜alia＞ recedat unius et -dimidiatae partis latitudine. deinde eae lineae dividantur ita ut -quattuor partes et dimidia sub abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui -locus dividit quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum -oculi ＜ponatur＞ signeturque ex eo centro rotunda circinatio tam magna -in diametro quam una pars ex octo partibus est. ea erit oculi magnitudo -et in ea catheto respondens diametros agatur. tunc ab summo sub abaco -incepto in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi spatium -minuatur, doneque in eundem tetrantem qui est sub abaco veniatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para189">Full text</a>)</span> -capituli autem crassitudo sic est facienda ut -ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant infra astragalum -summi scapi, cymatio, adempto abaco et canali, reliqua sit pars. -proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. -pulvinorum baltei ab abaco hanc habeant proiecturam uti circini -centrum unum cum sit positum in capituli tetrante et alterum diducatur -ad extremum cymatium, circumactum balteorum extremas partes tangat. -axes volutarum ne crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque -ipsae succidantur ad altitudinis suae duodecimam partem. haec<a id="vitruvius78"></a> erunt -symmetriae capitulorum, quae columnae futurae sunt ab minimo ad pedes -<span class="smcapuc">XXV</span>. quae supra erunt reliquas habebunt ad -eundem modum symmetrias, abacus autem erit longus et latus quam crassa -columna est ima adiecta parte <span class="smcapuc">VIIII</span>, -uti quo minus habuerit altior columna contractum, eo ne minus habeat -capitulum suae symmetriae proiecturam et in latitudine suae partis -adiectionem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para190">Full text</a>)</span> -de volutarum descriptionibus, -uti ad circinum sint recte involutae quemadmodum describantur, -in extremo libro forma et ratio earum erit subscripta. Capitulis -perfectis, deinde ＜pro ratione＞ columnarum non ad libellam sed -ad aequalem modulum conlocatis, ut quae adiectio in stylobatis -facta fuerit, in superioribus membris respondeat, epistyliorum -ratio sic est habenda uti si columnae fuerint a minima <span -class="smcapuc">XII</span> pedum ad quindecim pedes, epistylii sit -altitudo dimidiae crassitudinis imae columnae, item si ab <span -class="smcapuc">XV</span> pedibus ad <span class="smcapuc">XX</span>, -columnae altitudo dimetiatur in partes tredecim et unius partis -altitudo epistylii fiat, item si a <span class="smcapuc">XX</span> ad -<span class="smcapuc">XXV</span> pedes, dividatur altitudo in partes -<span class="smcapuc">XII</span> et semissem et eius una pars epistylii -in altitudine fiat, item si ab <span class="smcapuc">XXV</span> -pedibus ad <span class="smcapuc">XXX</span>, dividatur in partes -<span class="smcapuc">XII</span> et eius una pars altitudo fiat. item -＜si altiores＞, rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum -expediendae sunt altitudines epistyliorum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para191">Full text</a>)</span> -quo altius enim scandit oculi species, non -facile persecat aeris crebritatem. dilapsa itaque altitudinis spatio -et viribus exsucta incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem.<a id="vitruvius79"></a> -quare semper adiciendum est rationis supplementum in symmetriarum -membris, ut cum fuerint aut altioribus locis opera aut etiam ipsa -colossicotera, habeant magnitudinum rationem. epistylii latitudo in -imo quod supra capitulum erit quanta crassitudo summae columnae sub -capitulo erit tanta fiat, summum quantum imus scapus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para192">Full text</a>)</span> -cymatium epistylii septima -parte suae altitudinis est faciendum, et in proiectura tantundem. -reliqua pars praeter cymatium dividenda est in partes <span -class="smcapuc">XII</span> et earum trium ima fascia est -facienda, secunda <span class="smcapuc">IIII</span>, summa <span -class="smcapuc">V</span>. item zophorus supra epistylium quarta parte -minor quam epistylium, sin autem sigilla designari oportuerit, quarta -parte altior quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. -cymatium suae altitudinis partis septimae, proiectura cymatii quantum -crassitudo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para193">Full text</a>)</span> -supra zophorum denticulus est faciendus tam -altus quam epistylii media fascia, proiectura eius quantum altitudo. -intersectio, quae graece μετοπη dicitur, sic est dividenda uti -denticulus altitudinis suae dimidiam partem habeat in fronte, cavum -autem intersectionis huius frontis e tribus duas partes, huius cymatium -altitudinis eius sextam partem. corona cum suo cymatio, praeter simam, -quantum media fascia epistylii, proiectura coronae cum denticulo -facienda est quantum erit altitudo a zophoro ad summum coronae -cymatium, et omnino omnes ecphorae venustiorem habent speciem quae -quantum altitudinis tantundem habeant proiecturae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para194">Full text</a>)</span> -tympani autem quod est in fastigio -altitudo sic est facienda uti frons coronae ab extremis cymatiis -tota dimetiatur in partes novem et ex<a id="vitruvius80"></a> eis una pars in medio cacumine -tympani constituatur, dum contra epistylia columnarumque hypotrachelia -ad perpendiculum respondeat. coronaeque supra aequaliter imis praeter -simas sunt conlocandae. insuper coronas simae, quas Graeci επαιετὶδαϲ -dicunt, faciendae sunt altiores octava parte coronarum altitudinis. -acroteria angularia tam alta quantum est tympanum medium, mediana -altiora octava parte quam angularia.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para195">Full text</a>)</span> -Membra omnia quae supra capitula columnarum -sunt futura id est epistylia zophoroe coronae tympana fastigia -acroteria inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis parte -<span class="smcapuc">XII</span>, ideo quod cum steterimus contra -frontes, ab oculo lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit -imam operis partem, altera summam, quae summam tetigerit longior fiet. -ita quo longior visus linea in superiorem partem procedit, resupinatam -facit eius speciem. cum autem, uti supra scriptum est, in fronte -inclinata fuerint, tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et -normam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para196">Full text</a>)</span> -columnarum striae faciendae sunt <span -class="smcapuc">XXIIII</span> ita excavatae uti norma in cavo striae -cum fuerit coniecta, circumacta anconibus striarum dextra ac sinistra -＜angulos＞ tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo -pervagari possit. crassitudines striarum faciendae sunt quantum -adiectio in media columna ex descriptione invenietur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para197">Full text</a>)</span> -in simis quae supra coronam in lateribus -sunt aedium, capita leonina sunt scalpenda, disposita ita uti contra -columnas singulas primum sint designata, cetera aequali modo disposita -uti singula singulis mediis tegulis respondeant. haec autem quae erunt -contra columnas<a id="vitruvius81"></a> perterebrata sint ad canalem qui excipit e tegulis -aquam caelestem, mediana autem sint solida, uti quae cadit vis aquae -per tegulas in canalem ne deiciatur per intercolumnia neque transeuntes -perfundat, sed quae sunt contra columnas videantur emittere vomentia -ructus aquaram ex ore. Aedium ionicarum quam apertissime potui -dispositiones hoc volumine scripsi, doricarum autem et corinthiarum -quae sint proportiones insequenti libro explicabo.</p> - -<h2>LIBER QUARTUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para198">Full text</a>)</span> -Cum animadvertissem, imperator, plures de -architectura praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed -incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et utilissimam -rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam ordinationem -perducere et praescriptas in singulis voluminibus singulorum generum -qualitates explicare. itaque, Caesar, primo volumine tibi de officio -eius et quibus eruditum esse rebus architectum oporteat exposui. -secundo de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, -disputavi.</p> - -<p><span class="link">(<a -href="#vitruvius-para199">Full text</a>)</span> tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et de -earum generum varietate quasque et quot habeant species earumque quae -sint in singulis generibus distributiones, -ex tribus generibus, quae subtilissimas haberent proportionibus -modulorum quantitates, ionici generis moribus docui. nunc hoc volumine -de dorici corinthiique constitutis rationibus dicam eorumque discrimina -et proprietates explicabo.</p> - -<p id="vitruvius82"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para200">Full text</a>)</span> -Columnae corinthiae praeter capitula omnes -symmetrias habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt -eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli altitudo -tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii tota crassitudo -scapi. igitur quod duae partes e crassitudine ＜in altitudine＞ -corinthiorum adiciuntur, efficiunt excelsitate speciem earum -graciliorem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para201">Full text</a>)</span> -cetera membra quae supra columnas -inponuntur aut e doricis symmetriis aut ionicis moribus in corinthiis -columnis conlocantur, quod ipsum corinthium genus propriam coronarum -reliquorumque ornamentorum non habuerat institutionem, sed aut e -triglyphorum rationibus mutuli in coronis et in epistyliis guttae -dorico more disponuntur, aut ex ionicis institutis zophoroe scalpturis -ornati cum denticulis et coronis distribuuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para202">Full text</a>)</span> -ita e generibus duobus capitulo -interposito tertium genus in operibus est procreatum. e columnarum enim -formationibus trium generum factae sunt nominationes, dorica, ionica, -corinthia, e quibus prima et antiquitus dorica est nata. Namque Achaia -Peloponnesoque tota Dorus Hellenos et Pthias nymphae filius regnavit, -isque Argis vetusta civitate Iunonis templo aedificavit eius generis -fortuito formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae -civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum ratio nata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para203">Full text</a>)</span> -postea autem quam Athenienses ex -responsis Apollinis Delphici, communi consilio totius Hellados, <span -class="smcapuc">XIII</span> colonias uno tempore in Asiam deduxerunt -ducesque in singulis coloniis constituerunt et summam imperii -potestatem<a id="vitruvius83"></a> Ioni Xuthi et Creusae filio dederunt, quem etiam Apollo -Delphis suum filium in responsis est professus, isque eas colonias in -Asiam deduxit et Cariae fines occupavit ibique civitates amplissimas -constituit Ephesum, Miletum, Myunta, quae olim ab aqua est devorata, -cuius sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt, Prienen, Samum, -Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam, Clazomenas, Lebedon, -Meliten. istaec Melite propter civium adrogantiam ab is civitatibus -bello indicto communi consilio est sublata, cuius loco postea regis -Attali et Arsinoes beneficio Zmyrnaeorum civitas inter Ionas est -recepta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para204">Full text</a>)</span> -hae civitates cum Caras et Lelegas eiecissent, -eam terrae regionem a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum -inmortalium templa constituentes coeperunt fana aedificare, et primum -Apollini Panionio aedem uti viderant in Achaia constituerunt et eam -Doricam appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam eo -genere viderant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para205">Full text</a>)</span> -in ea aede cum voluissent columnas conlocare, -non habentes symmetrias earum et quaerentes quibus rationibus -efficere possent uti et ad onus ferendum essent idoneae et in aspectu -probatam haberent venustatem, dimensi sunt virilis pedis vestigium -et id retulerunt in altitudinem. cum invenissent pedem sextam -partem esse altitudinis in homine, idem in columnam transtulerunt -et qua crassitudine fecerunt basim scapi, tantas sex cum capitulo -in altitudinem extulerunt. ita dorica columna virilis corporis<a id="vitruvius84"></a> -proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis praestare -coepit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para206">Full text</a>)</span> -Item postea Dianae constituere -aedem quaerentes novi generis specie, isdem vestigiis ad muliebrem -transtulerunt gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem -altitudinis octava parte, ut haberet speciem excelsiorem. basi spiram -supposuerunt pro calceo, capitulo volutas uti capillamento concrispatos -cincinnos praependentes dextra ac sinistra conlocaverunt et cymatiis -et encarpis pro crinibus dispositis frontes ornaverunt truncoque -toto strias uti stolarum rugas matronali more demiserunt. ita duobus -discriminibus columnarum inventionem, unam virili sine ornatu nuda -specie, alteram muliebri subtilitate et ornatu symmetriaque sunt -mutuati.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para207">Full text</a>)</span> -posteri vero elegantia subtilitateque -iudiciorum progressi et gracilioribus modulis delectati septem -crassitudinis diametros in altitudinem columnae doricae, ionicae novem -constituerunt. id autem ＜genus＞, quod Iones fecerunt primo, Ionicum -est nominatum. Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet -gracilitatis imitationem, quod virgines propter aetatis teneritatem -gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt in ornatu -venustiores.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para208">Full text</a>)</span> -eius autem capituli prima inventio sic -memoratur esse facta. virgo civis Corinthia iam matura nuptiis -inplicata morbo decessit. post sepulturam eius, quibus ea virgo viva -pauculis delectabatur, nutrix collecta et composita in calatho pertulit -ad monumentum et in summo conlocavit et, uti ea permanerent diutius -subdiu, tegula texit. is calathus fortuito supra acanthi<a id="vitruvius85"></a> radicem -fuerat conlocatus. interim pondere pressa radix acanthi media folia -et cauliculos circum vernum tempus profudit, cuius cauliculi secundum -calathi latera crescentes et ab angulis tegulae ponderis necessitate -expressi flexuras in extremas partes volutarum facere sunt coacti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para209">Full text</a>)</span> -tunc Callimachus, qui propter elegantiam et -subtilitatem artis marmoreae ab Atheniensibus catatexitechnos fuerat -nominatus, praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum et -circa foliorum nascentem teneritatem, delectatusque genere et formae -novitate ad id exemplar columnas apud Corinthios fecit symmetriasque -constituit, et ex eo in operum perfectionibus Corinthii generis -distribuit rationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para210">Full text</a>)</span> -eius autem capituli symmetria sic est facienda -uti quanta fuerit crassitudo imae columnae, tanta sit altitudo capituli -cum abaco. abaci latitudo ita habeat rationem ut quanta fuerit -altitudo, tanta dua sint diagonia ab angulo ad angulum spatia. ita enim -iustas habebunt frontes quoquoversus latitudinis. frontes sinuentur -introrsus ab extremis angulis abaci suae frontis latitudinis nona. ad -imum capitulum tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna -praeter apothesim et astragalum. abaci crassitudo septima capituli -altitudinis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para211">Full text</a>)</span> -dempta abaci crassitudine, dividatur reliqua -pars in partes tres, e quibus una imo folio detur. secundum folium -mediam altitudinem teneat. cauliculi eandem habeant altitudinem, e -quibus folia nascuntur proiecta uti excipiant quae ex cauliculis natae -procurrunt ad extremos angulos volutae, minoresque helices intra suum -medium qui est in abaco flori<a id="vitruvius86"></a> subiecti scalpantur. flores in quattuor -partibus quanta erit abaci crassitudo tam magni formentur. ita his -symmetriis corinthia capitula suas habebunt exactiones. Sunt autem -quae isdem columnis inponuntur capitulorum genera variis vocabulis -nominata, quorum nec proprietates symmetriarum nec columnarum genus -aliud nominare possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata ex -corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum symmetriae sunt in -novarum scalpturarum translatae subtilitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para212">Full text</a>)</span> -Quoniam autem de generibus columnarum origines -et inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur isdem -rationibus de ornamentis eorum quemadmodum sunt prognata et quibus -principiis et originibus inventa dicere. in aedificiis omnibus insuper -conlocatur materiatio variis vocabulis nominata. ea autem uti in -nominationibus, ita in re varias habet utilitates. trabes enim supra -columnas et parastaticas et antas ponuntur, in contignationibus tigna -et axes. sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et capreoli, si -commoda, columen et cantherii prominentes ad extremam suggrundationem. -supra cantherios templa, deinde insuper sub tegulas asseres ita -prominentes uti parietes proiecturis eorum tegantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para213">Full text</a>)</span> -ita unaquaeque res et locum et genus et -ordinem proprium tuetur. e quibus rebus et a materiatura fabrili in -lapideis et marmoreis aedium sacrarum aedificationibus artifices -dispositiones eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones -persequendas putaverunt. ideo quod antiqui fabri quodam in loco -aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas partes -tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna struxerunt supraque -coronas et fastigia venustiore specie<a id="vitruvius87"></a> fabrilibus operibus ornaverunt, -tum proiecturas tignorum quantum eminebant ad lineam et perpendiculum -parietum praesecuerunt, quae species cum invenusta is visa esset -tabellas ita formatas uti nunc fiunt triglyphi contra tignorum -praecisiones in fronte fixerunt et eas cera caerulea depinxerunt ut -praecisiones tignorum tectae non offenderent visum. ita divisiones -tignorum imitati triglyphorum dispositionem et intertignia metoparum -habere in doricis operibus coeperunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para214">Full text</a>)</span> -postea alii in aliis operibus ad perpendiculum -triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt eorumque proiecturas -simaverunt. ex eo uti e tignorum dispositionibus triglyphi, ita e -cantheriorum proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita -fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis scalpturis -deformantur, quod imitatio est cantheriorum. etenim necessario propter -stillicidia proclinati conlocantur. ergo et triglyphorum et mutulorum -in doricis operibus ratio ex ea imitatione inventa est.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para215">Full text</a>)</span> -Non enim quemadmodum nonnulli errantes -dixerunt fenestrarum imagines esse triglyphos ita potest esse, quod -in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi constituuntur, -quibus in locis omnino non patitur res fenestras fieri. dissolvuntur -enim angulorum in aedificiis iuncturae, si in is fenestrarum fuerint -lumina relicta. etiamque ubi nunc triglyphi constituuntur si ibi -luminum spatia fuisse iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in -ionicis fenestrarum occupavisse loca videbuntur. utraque enim et inter -denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla metopae nominantur. -οπαϲ enim Graeci tignorum cubilia et<a id="vitruvius88"></a> asserum appellant, uti nostri ea -cava columbaria. ita quod inter duas opas est intertignium, id μετοπη -est apud eos nominatum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para216">Full text</a>)</span> -Uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum -est inventa ratio, ita in ionicis denticulorum constitutio propriam in -operibus habet rationem, et quemadmodum mutuli cantheriorum proiecturae -ferunt imaginem, sic in ionicis denticuli ex proiecturis asserum habent -imitationem. itaque in graecis operibus nemo sub mutulos denticulos -constituit. non enim possunt subtus cantherios asseres esse. quod -ergo supra cantherios et templa in veritate debet esse conlocatum, -id in imaginibus si infra constitutum fuerit mendosam habebit operis -rationem. etiamque antiqui non probaverunt neque instituerunt in -fastigiis ＜mutulos aut＞ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod -nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec -possunt prominere, sed ad stillicidia proclinati conlocantur. ita quod -non potest in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum -posse certam rationem habere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para217">Full text</a>)</span> -omnia enim certa proprietate et a veris -naturae deducta moribus transduxerunt in operum perfectiones, et ea -probaverunt quorum explicationes in disputationibus rationem possunt -habere veritatis. itaque ex eis originibus symmetrias et proportiones -uniuscuiusque generis constitutas reliquerunt. quorum ingressus -persecutus de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi, nunc -vero doricam rationem summamque eius speciem breviter exponam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para218">Full text</a>)</span> -Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico -genere aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes in -his symmetriae conficiebantur. itaque negavit<a id="vitruvius89"></a> Arcesius, item Pytheos, -non minus Hermogenes. nam is cum paratam habuisset marmoris copiam in -doricae aedis perfectionem, ＜rationem＞ commutavit et eadem copia aedem -ionicam Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta est species -aut genus aut formae dignitas, sed quod inpedita est et incommoda in -opere triglyphorum et lacunariorum distributio.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para219">Full text</a>)</span> -namque necesse est triglyphos constitui contra -medios tetrantes columnarum, metopasque quae inter triglyphos fient -aeque longas esse quam altas. contraque in angulares columnas triglyphi -in extremis partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. -ita metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt -quadratae sed oblongiores triglyphi dimidia latitudine. at qui metopas -aequales volunt facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi -dimidia latitudine. hoc autem sive in metoparum longitudinibus sive -intercolumniorum contractionibus efficietur, est mendosum. quapropter -antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae symmetriae -rationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para220">Full text</a>)</span> -Nos autem exponimus, uti ordo -postulat, quemadmodum a praeceptoribus accepimus, uti si qui -voluerit his rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones -explicatas, quibus emendatas et sine vitiis efficere possit aedium -sacrarum dorico more perfectiones. frons aedis doricae in loco -quo columnae constituuntur dividatur, si tetrastylos erit, in -partes <span class="smcapuc">XXVII</span>, si hexastylos, <span -class="smcapuc">XXXXII</span>. ex his pars una erit modulus, qui -graece εμβατηϲ dicitur, cuius moduli constitutione ratiocinationibus -efficiuntur omnis operis distributiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para221">Full text</a>)</span> -crassitudo columnarum erit duorum<a id="vitruvius90"></a> modulorum, -altitudo cum capitulo XIIII. capituli crassitudo unius moduli, latitudo -duorum et moduli sextae partis. crassitudo capituli dividatur in partes -tres, e quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum -anulis, tertia hypotrachelion. contrahatur columna ita uti in tertio -libro de ionicis est scriptum. epistylii altitudo unius moduli cum -taenia et guttis, taenia moduli septima, guttarum longitudo sub taenia -contra triglyphos alta cum regula parte sexta moduli praependeat. -item epistylii latitudo ima respondeat hypotrachelio summae columnae. -supra epistylium conlocandi sunt triglyphi cum suis metopis, alti -unius et dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli, ita divisi -ut in angularibus columnis et in mediis contra tetrantes medios sint -conlocati, et in intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et -postico terni. ita relaxatis mediis intervallis, sine inpeditionibus -aditus accedentibus erit ad deorum simulacra.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para222">Full text</a>)</span> -triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, -ex quibus quinque partes in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra -designentur regula. una in medio deformetur femur, quod graece μεροϲ -dicitur. secundum eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur. ex -ordine eorum dextra ac sinistra altera femina constituantur. in -extremis partibus semicanaliculi intervertantur. triglyphis ita -conlocatis, metopae quae sunt inter triglyphos aeque altae sint quam -longae, item in extremis angulis semimetopia sint inpressa dimidia -moduli latitudine. ita enim erit ut omnia vitia et metoparum et -intercolumniorum et lacunariorum, quod aequales divisiones factae -erunt, emendentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para223">Full text</a>)</span> -triglyphi capitula -sexta parte moduli sunt<a id="vitruvius91"></a> faciunda. supra triglyphorum capitula corona -est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis habens -cymatium doricum in imo, alterum in summo. ita cum cymatiis corona -crassa ex dimidia moduli. dividendae autem sunt in corona ima ad -perpendiculum triglyphorum et medias metopas viarum directiones et -guttarum distributiones, ita uti guttae sex in longitudinem, tres in -latitudinem pateant. reliqua spatia, quod latiores sunt metopae quam -triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur, ad ipsumque mentum -coronae incidatur linea quae scotia dicitur. reliqua omnia, tympana -et simae coronae, quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita -perficiantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para224">Full text</a>)</span> -Haec ratio in operibus diastylis -erit constituta. si vero systylon et monotriglyphon opus erit -faciundum, frons aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes <span -class="smcapuc">XVIIII S</span>, si hexastylos erit, dividatur in -partes <span class="smcapuc">XXVIIII S</span>. ex his pars una erit -modulus, ad quem uti supra scriptum est dividatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para225">Full text</a>)</span> -ita supra singula epistylia et metopae et -triglyphi bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius dimidiatus -et quantum est spatium hemitriglyphi id accedit. in mediano contra -fastigium trium triglyphorum et trium metoparum spatium distabit, quo -latius medium intercolumnium accedentibus ad aedem habeat laxamentum et -adversus simulacra deorum aspectus dignitatem.</p> - -<p id="vitruvius92"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para226">Full text</a>)</span> -Columnas autem striari <span -class="smcapuc">XX</span> striis oportet. quae si planae erunt, -angulos habeant <span class="smcapuc">XX</span> designatos. sin autem -excavabuntur, sic est forma facienda uti quam magnum est intervallum -striae, tam magnis striaturae paribus lateribus quadratum describatur, -in medio autem quadrato circini centrum conlocetur et agatur linea -rotundationis, quae quadrationis angulos tangat, et quantum erit -curvaturae inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum ad -formam excaventur. ita dorica columna sui generis striaturae habebit -perfectionem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para227">Full text</a>)</span> -de adiectione eius qua media adaugetur, uti in -tertio volumine de ionicis est perscripta, ita et in his transferatur. -Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et doricorum -et ionicorum est perscripta, necesse est etiam interiores cellarum -pronaique distributiones explicare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para228">Full text</a>)</span> -distribuitur autem longitudo aedis uti -latitudo sit longitudinis dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta -longior sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries valvarum -habuerit conlocationem. reliquae tres partes pronai ad antas parietum -procurrant, quae antae columnarum crassitudinem habere debent. et si -aedis erit latitudine maior quam pedes <span class="smcapuc">XX</span>, -duae columnae inter duas antas interponantur, quae disiungant -pteromatos et pronai spatium. item intercolumnia tria, quae erunt inter -antas et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere factis -intercludantur ita uti fores habeant, per quas itinera pronao fiant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para229">Full text</a>)</span> -item si maior erit latitudo quam pedes <span -class="smcapuc">XL</span>, columnae contra regiones columnarum, -quae inter antas sunt, introrsus conlocentur. et eae altitudinem -habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum<a id="vitruvius93"></a> -extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae sunt in -fronte, hae fiant <span class="smcapuc">X</span> parte, sin autem -<span class="smcapuc">VIIII</span> aut decima, pro rata parte. in -concluso enim aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. sin -autem videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜<span -class="smcapuc">XX</span> aut＞ <span class="smcapuc">XXIIII</span>, -in his faciendae erunt <span class="smcapuc">XXVIII</span> aut <span -class="smcapuc">XXXII</span>. ita quod detrahitur de corpore scapi, -striarum numero adiecto adaugebitur ratione quo minus videatur, et ita -exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para230">Full text</a>)</span> -hoc autem efficit ea ratio quod oculus plura -et crebriora signa tangendo maiore visus circumitione pervagatur. -namque si duae columnae aeque crassae lineis circummetientur, e quibus -una sit non striata et altera striata, et circa striglium cava et -angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae aeque crassae -fuerint, lineae quae circumdatae erunt ＜non erunt＞ aequales, quod -striarum et striglium circumitus maiorem efficit lineae longitudinem. -sin autem hoc ita videbitur, non est alienum in angustis locis et in -concluso spatio graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, -cum habeamus adiutricem striaturae temperaturam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para231">Full text</a>)</span> -ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro -rata parte magnitudinis fieri oportet, dum antae eorum crassitudinibus -columnarum sint aequales. et si ex structis futuri sunt, quam -minutissimis caementis struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, -maxime modicis paribusque videtur esse faciundum, quod media coagmenta -medii lapides continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem, -item circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones graphicoteran -efficient in aspectu delectationem.</p> - -<p id="vitruvius94"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para232">Full text</a>)</span> -Regiones autem quas debent spectare aedes -sacrae deorum inmortalium, sic erunt constituendae uti si nulla -ratio inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque quod -erit in cella conlocatum spectet ad vespertinam caeli regionem, uti -qui adierint ad aram immolantes aut sacrificia facientes spectent ad -partem caeli orientis ad simulacrum quod erit in aede, et ita vota -suscipientes contueantur eadem exorientem caelum ipsaque simulacra -videantur exorientia contueri supplicantes et sacrificiantes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para233">Full text</a>)</span> -sin autem loci natura interpellaverit, tunc -convertendae sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima pars -moenium e templis deorum conspiciatur. item si secundum flumina aedes -sacrae fient, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur -spectare debere. similiter si circum vias publicas erunt aedificia -deorum, ita constituantur uti praetereuntes possint respicere et in -conspectu salutationes facere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para234">Full text</a>)</span> -Ostiorum autem et eorum antepagmentorum -in aedibus hae sunt rationes uti primum constituantur quo genere -sint futura. genera sunt enim thyromaton haec, doricum, ionicum, -atticurges. Dorici symmetriae conspiciuntur his rationibus uti -corona summa, quae supra antepagmentum superius inponitur, aeque -librata sit capitulis summis columnarum quae in pronao fuerint. -lumen autem thyretri constituatur sic uti quae altitudo aedis a -pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur in partes tres semis et ex -eis duae partes ＜semis＞ lumini<a id="vitruvius95"></a> valvarum altitudine constituantur. -haec autem dividatur in partes <span class="smcapuc">XII</span> et -ex eis quinque et dimidia latitudo luminis fiat in imo. et in summo -contrahatur si erit lumen ab imo ad sedecim pedes, antepagmenti <span -class="smcapuc">III</span> parte, si <span class="smcapuc">XVI</span> -pedum ad <span class="smcapuc">XXV</span>, superior pars luminis -contrahatur antepagmenti parte <span class="smcapuc">IIII</span>, -si ab pedibus <span class="smcapuc">XXV</span> ad <span -class="smcapuc">XXX</span>, summa pars contrahatur antepagmenti parte -<span class="smcapuc">VIII</span>. reliqua quo altiora erunt, ad -perpendiculum videntur oportere conlocari.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para235">Full text</a>)</span> -ipsa autem antepagmenta contrahantur in -summo suae crassitudinis <span class="smcapuc">XIIII</span> parte. -supercilii crassitudo quanta antepagmentorum in summa parte erit -crassitudo. cymatium faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura -autem quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium lesbium -cum astragalo. supra cymatium quod erit in supercilio, conlocandum -est hyperthyrum crassitudine supercilii, et in eo scalpendum est -cymatium doricum, astragalum lesbium. summa scalpatur corona plana -cum cymatio, proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii -quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque sinistra proiecturae -sic sunt faciundae uti crepidines excurrant et in unguem ipso cymatio -coniungantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para236">Full text</a>)</span> -Sin autem ionico genere futura erunt, lumen -altum ad eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. latitudo -constituatur ut altitudo dividatur in partes duas et dimidiam, -eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. contracturae ita uti -in doricis. crassitudo antepagmentorum altitudinis luminis in fronte -<span class="smcapuc">XIIII</span> parte, cymatium huius crassitudinis -sexta. reliqua pars praeter cymatium dividatur in partes <span -class="smcapuc">XII</span>. harum trium prima<a id="vitruvius96"></a> corsa fiat cum astragalo, -secunda quattuor, tertia quinque, -et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para237">Full text</a>)</span> -hyperthyra autem -ad eundem modum componantur quemadmodum in doricis, pro ratis -partibus. ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra ac -sinistra praependeant ad imi supercilii libramentum praeter folium. -eae habeant in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus -＜duarum＞, in imo quarta parte graciliorem quam superiora. Fores ita -compingantur uti scapi cardinales sint ex latitudine luminis totius -<span class="smcapuc">XII</span> parte. inter duos scapos tympana ex -<span class="smcapuc">XII</span> partibus habeant ternas partes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para238">Full text</a>)</span> -inpagibus distributiones ita fient uti divisis -altitudinibus in partes <span class="smcapuc">V</span> duae superiori, -tres inferiori designentur. super medium medii inpages conlocentur, -ex reliquis alii in summo alii in imo compingantur. altitudo inpagis -fiat tympani tertia parte, cymatium sexta parte inpagis. scaporum -latitudines inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et -sexta parte. scapi qui sunt secundum antepagmenta, dimidium inpagis -constituantur. sin autem valvatae erunt, altitudines ita manebunt, in -latitudinem adiciatur amplius foris latitudo. si quadriforis futura -est, altitudo adiciatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para239">Full text</a>)</span> -Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur -quibus dorica. praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis -circumdantur, quae ita distribui debent uti antepagmenti praeter -cymatium ex partibus <span class="smcapuc">VII</span> habeant duas -partes. ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et -aperturas habent in exteriores partes.<a id="vitruvius97"></a> Quas rationes aedium sacrarum in -formationibus oporteat fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, -quoad potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc de -tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para240">Full text</a>)</span> -locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit -in longitudine sex partes, una adempta reliquum quod erit latitudini -detur. longitudo autem dividatur bipertito et quae pars erit interior, -cellarum spatiis designetur, quae erit proxima fronti, columnarum -dispositioni relinquatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para241">Full text</a>)</span> -item latitudo dividatur in partes <span -class="smcapuc">X</span>. ex his ternae partes dextra ac sinistra -cellis minoribus sive ibi alae futurae sunt dentur, reliquae quattuor -mediae aedi attribuantur. spatium quod erit ante cellas in pronao, ita -columnis designetur ut angulares contra antas, parietum extremorum e -regione, conlocentur, duae mediae e regione parietum qui inter antas -et mediam aedem fuerint, ita distribuantur, et inter antas et columnas -priores per medium isdem regionibus alterae disponantur. eaeque sint -ima crassitudine altitudinis parte <span class="smcapuc">VII</span>, -altitudo tertia parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte -crassitudinis imae contrahatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para242">Full text</a>)</span> -spirae earum altae dimidia parte -crassitudinis fiant. habeant spirae earum plinthum ad circinum altam -suae crassitudinis dimidia parte, torum insuper cum apophysi crassum -quantum plinthus. capituli altitudo dimidia crassitudinis. abaci -latitudo quanta ima crassitudo columnae. capitulique crassitudo -dividatur in partes tres, e quibus una plintho, quae est abaco, detur,<a id="vitruvius98"></a> -altera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para243">Full text</a>)</span> -supra columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis is -qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam habeant -crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint -compactae subscudibus et securiculis ut compactura duorum digitorum -habeant laxationem. cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et -perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para244">Full text</a>)</span> -supra trabes et supra parietes traiecturae -mutulorum parte <span class="smcapuc">IIII</span> altitudinis columnae -proiciantur, item in eorum frontibus antepagmenta figantur, supraque -tympanum fastigii structura seu de materia conlocetur. fastigium, -columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda ut stillicidium tecti -absoluti tertiario respondeat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para245">Full text</a>)</span> -Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae -monopteroe sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe -dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua -diametro tertiae partis. insuper stylobatas columnae constituuntur tam -altae quanta ab extremis parietibus est diametros stylobatarum, crassae -altitudinis suae cum capitulis et spiris decumae partis. epistylium -altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorus et reliqua quae -insuper inponuntur, ita uti in <span class="smcapuc">III</span> -volumine de symmetriis scripsi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para246">Full text</a>)</span> -Sin autem peripteros ea aedis constituetur, -duo gradus<a id="vitruvius99"></a> et stylobata ab imo constituantur, deinde cellae paries -conlocetur cum recessu eius a stylobata circa partem latitudinis -quintam, medioque valvarum locus ad aditus relinquatur, eaque cella -tantam habeat diametrum praeter parietes et circumitionem quantam -altitudinem columna supra stylobatam. columnae circum cellam isdem -＜proportionibus＞ symmetriisque disponantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para247">Full text</a>)</span> -in -medio tecti ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis erit -futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem tantam -habeat magnitudinem quantam habuerit in columna capitulum, praeter -pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt, isdem proportionibus atque -symmetriis facienda videntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para248">Full text</a>)</span> -Item generibus aliis constituuntur aedes ex -isdem symmetriis ordinatae et alio genere dispositiones habentes, -uti est Castoris in circo Flaminio, et inter duos lucos Veiovis, -item argutius Nemori Dianae columnis adiectis dextra ac sinistra ad -umeros pronai. hoc autem genere primo factae sunt Athenis in arce et -in Attica Sunio Palladis Minervae. earum non aliae sed eaedem sunt -proportiones. cellae enim longitudinibus duplices sunt ad latitudines -uti reliquae, sed is omnia quae solent esse in frontibus, ad latera -sunt translata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para249">Full text</a>)</span> -nonnulli etiam de tuscanicis generibus -sumentes columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et -ionicorum operum ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt -antae, in isdem e regione cellae parietum columnas binas conlocantes -efficiunt tuscanicorum et graecorum operum communem ratiocinationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para250">Full text</a>)</span> -alii vero removentes<a id="vitruvius100"></a> parietes -aedis et adplicantes ad intercolumnia, pteromatos spatiis sublatis -efficiunt amplum laxamentum cellae, reliqua autem proportionibus -et symmetriis isdem conservantes aliud genus figurae nominisque -videntur pseudoperipterum procreavisse. haec autem genera propter usum -sacrificiorum convertuntur. non enim omnibus diis isdem rationibus -aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum religionum -habet effectus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para251">Full text</a>)</span> -Omnes aedium sacrarum ratiocinationes uti mihi -traditae sunt exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus -distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus discriminibus -inter se sunt disparatae quoad potui significare scriptis exposui. -nunc de aris deorum inmortalium uti aptam constitutionem habeant ad -sacrificiorum rationem dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para252">Full text</a>)</span> -arae spectent ad orientem et -semper inferiores sint conlocatae quam simulacra quae fuerint in -aede, uti suspiciant divinitatem qui supplicant et sacrificant. ＜eae＞ -disparibus altitudinibus ad sui cuiusque dei decorem componantur. -altitudines autem earum sic sunt explicandae uti Iovi omnibusque -caelestibus quam excelsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique -humiles conlocentur. ita idoneae his institutionibus explicabuntur -in meditationibus ararum deformationes. Explicatis aedium sacrarum -compositionibus in hoc libro, insequenti de communium operum reddemus -distributionibus explicationes.</p> - -<h2 id="vitruvius101">LIBER QUINTUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para253">Full text</a>)</span> -Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii -cogitationes praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias adiecerunt -suis scriptis auctoritates. quod etiam velim nostris quoque studiis -res pateretur, ut amplificationibus auctoritas et in his praeceptis -augeretur, sed id non est quemadmodum putatur expeditum. non enim de -architectura sic scribitur uti historia aut poemata. historiae per -se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias expectationes. -poematorum vero metra et pedes ac verborum elegans dispositio et -sententiarum inter personas distinctas ad versum pronuntiatio -prolectando sensus legentium perducit sine offensa ad summam scriptorum -terminationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para254">Full text</a>)</span> -id autem in architecturae conscriptionibus -non potest fieri, quod vocabula ex artis propria necessitate concepta -inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. cum ergo ea per se -non sint aperta nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam -praeceptorum late vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et -perlucidis sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis -inpediente incertas legentium efficient cogitationes. itaque occultas -nominationes commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae -tradantur, breviter exponam. sic enim expeditius ea recipere poterunt -mentes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para255">Full text</a>)</span> -non minus cum animadvertissem distentam -occupationibus civitatem publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi -scribendum, uti angusto spatio vacuitatis ea legentes breviter -percipere possent.<a id="vitruvius102"></a> Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerant -secuti placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus scribere, -constitueruntque cybum <span class="smcapuc">CCXVI</span> versus eosque -non plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para256">Full text</a>)</span> -cybus autem est corpus ex lateribus aequali -latitudine planitiarum perquadratum. is cum est iactus, quam in partem -incubuit dum est intactus inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam -tesserae quas in alveolo ludentes iaciunt. hanc autem similitudinem ex -eo sumpsisse videntur quod is numerus versuum uti cybus in quemcumque -sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. graeci -quoque poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia -fabularum. ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant -actorum pronuntiationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para257">Full text</a>)</span> -Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus -observata animoque advertam inusitatas et obscuras multis res esse -mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium pervenire possint, -brevibus voluminibus iudicavi scribere. ita enim expedita erunt ad -intellegendum. eorumque ordinationes institui uti non sint quaerentibus -separatim colligenda, sed e corpore uno et in singulis voluminibus -generum haberent explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto -volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum locorum -expediam dispositiones. primumque forum uti oporteat constitui dicam, -quod in eo et publicarum et privatarum rerum rationes per magistratus -gubernantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para258">Full text</a>)</span> -Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus -porticibus fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut -marmoreis epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus -faciunt. Italiae vero urbibus non eadem est ratione faciendum, ideo -quod a maioribus consuetudo tradita<a id="vitruvius103"></a> est gladiatoria munera in foro -dari.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para259">Full text</a>)</span> -igitur circum spectacula spatiosiora -intercolumnia distribuantur circaque in porticibus argentariae -tabernae maenianaque superioribus coaxationibus conlocentur, quae et -ad usum et ad vectigalia publica recte erunt disposita. Magnitudines -autem ad copiam hominum oportet fieri, ne parvum spatium sit ad usum -aut ne propter inopiam populi vastum forum videatur. latitudo autem -ita finiatur uti longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his -duae partes ei dentur. ita enim erit oblonga eius formatio et ad -spectaculorum rationem utilis dispositio.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para260">Full text</a>)</span> -columnae superiores quarta parte minores quam -inferiores sunt constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt -inferiora firmiora debent esse quam superiora, non minus quod etiam -nascentium oportet imitari naturam, ut in arboribus teretibus, abiete -cupresso pinu, e quibus nulla non crassior est ab radicibus, deinde -cum crescendo procedit in altitudinem naturali contractura peraequatur -nascens ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat, recte est -constitutum et altitudinibus et crassitudinibus superiora inferiorum -fieri contractiora.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para261">Full text</a>)</span> -Basilicarum loca adiuncta foris -quam calidissimis partibus oportet constitui, ut per hiemem sine -molestia tempestatium se conferre in eas negotiatores possint, -earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ＜quam＞ ex -dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura inpedierit et -aliter coegerit symmetriam commutari. sin autem locus erit amplior in -longitudine, chalcidica in extremis constituantur, uti sunt in Iulia -＜et＞ Aquiliana.</p> - -<p id="vitruvius104"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para262">Full text</a>)</span> -columnae basilicarum tam altae quam porticus -latae fuerint faciendae videntur, porticus, quam medium spatium -futurum est, ex tertia finiatur. columnae superiores minores quam -inferiores, uti supra scriptum est, constituantur. pluteum quod fuerit -inter superiores et inferiores columnas, item quarta parte minus -quam superiores columnae fuerint oportere fieri videtur, uti supra -basilicae contignationem ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. -epistylia, zophoroe, coronae ex symmetriis columnarum, uti in tertio -libro diximus, explicentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para263">Full text</a>)</span> -Non minus summam dignitatem et venustatem -possunt habere comparationes basilicarum quo genere Coloniae Iuliae -Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones et -symmetriae sic sunt constitutae. mediana testudo inter columnas -est longa pedes <span class="smcapuc">CXX</span>, lata pedes <span -class="smcapuc">LX</span>. porticus eius circa testudinem inter -parietes et columnas lata pedes <span class="smcapuc">XX</span>. -columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis pedum <span -class="smcapuc">L</span>, crassitudinibus quinum, habentes post se -parastaticas altas pedes <span class="smcapuc">XX</span>, latas pedes -<span class="smcapuc">II S</span>, crassas <span class="smcapuc">I -S</span>, quae sustinent trabes in quibus invehuntur porticuum -contignationes. supraque eas aliae parastaticae pedum <span -class="smcapuc">XVIII</span>, latae binos, crassae pedem, quae -excipiunt item trabes sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt -summissa infra testudinem, tecta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para264">Full text</a>)</span> -reliqua spatia inter parastaticarum et -columnarum trabes per intercolumnia luminibus sunt relicta. columnae -sunt in latitudine testudinis cum angularibus dextra ac sinistra -quaternae, in longitudine quae est foro proxima cum isdem angularibus -octo, ex altera<a id="vitruvius105"></a> parte cum angularibus <span class="smcapuc">VI</span>, -ideo quod mediae duae in ea parte non sunt positae ne inpediant -aspectus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere parietis -basilicae conlocata spectans medium forum et aedem Iovis, item -tribunalis, quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris curvatura -formatum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para265">Full text</a>)</span> -eius autem hemicyclii in fronte -est intervallum pedum <span class="smcapuc">XLVI</span>, introrsus -curvatura pedum <span class="smcapuc">XV</span>, uti qui apud -magistratus starent negotiantes in basilica ne inpedirent. supra -columnas ex tribus tignis bipedalibus compactis trabes sunt circa -conlocatae, eaeque ab tertiis columnis quae sunt in interiore parte, -revertuntur ad antas quae a pronao procurrunt dextraque et sinistra -hemicyclium tangunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para266">Full text</a>)</span> -supra trabes contra capitula -ex fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae altae pedes <span -class="smcapuc">III</span>, latae quoqueversus quaternos. supra eas -ex duobus tignis bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. -quibus insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora et -antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen perpetuae -basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para267">Full text</a>)</span> -ita fastigiorum duplex <span -class="sans">T</span> uti notae dispositio extrinsecus tecti et -interioris altae testudinis praestat speciem venustam. item sublata -epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque superiorum -distributio operosam detrahit molestiam sumptusque inminuit ex magna -parte summam. ipsae vero columnae in altitudine perpetua sub trabes -testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem operi -adaugere videntur.</p> - -<p id="vitruvius106"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para268">Full text</a>)</span> -Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, -sed ita uti magnitudo symmetriae eorum foro respondeat. maxime quidem -curia in primis est facienda ad dignitatem municipii sive civitatis. -et si quadrata erit, quantum habuerit latitudinis dimidia addita -constituatur altitudo, sin autem oblonga fuerit, longitudo et latitudo -componantur et summa composita, eius dimidia pars sub lacunariis -altitudini detur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para269">Full text</a>)</span> -praeterea praecingendi sunt -parietes medii coronis ex intestino opere aut albario ad dimidiam -partem altitudinis. quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in -altitudinem intellectui non poterit esse audientibus. cum autem coronis -praecincti parietes erunt, vox ab imis, morata priusquam in aere elata -dissipabitur, auribus erit intellecta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para270">Full text</a>)</span> -Cum forum constitutum fuerit, tum deorum -inmortalium diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus -theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus in -moenium conlocationibus est scriptum. per ludos enim cum coniugibus -et liberis persedentes delectationibus detinentur et corpora propter -voluptatem inmota patentes habent venas, in quas insidunt aurarum -flatus, qui si a regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis -advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque si curiosius -eligetur locus theatro, vitabuntur vitia.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para271">Full text</a>)</span> -etiamque providendum est ne impetus habeat a -meridie. sol enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura -neque habens potestatem vagandi versando confervescit et candens adurit -excoquitque et inminuit e corporibus umores. ideo maxime vitandae sunt -his rebus vitiosae regiones et eligendae salubres.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para272">Full text</a>)</span> -fundamentorum autem, si in montibus fuerint, -facilior erit ratio, sed si necessitas coegerit in plano aut palustri -loco ea constitui, solidationes<a id="vitruvius107"></a> substructionesque ita erunt faciendae, -quemadmodum de fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est -scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes -ab substructione fieri debent.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para273">Full text</a>)</span> -praecinctiones ad altitudines -theatrorum pro rata parte faciendae videntur, neque altiores quam -quanta praecinctionis itineris sit latitudo. si enim excelsiores -fuerint, repellent et eicient e superiore parte vocem nec patientur in -sedibus summis, quae sunt supra praecinctiones, verborum casus certa -significatione ad aures pervenire. et ad summam ita est gubernandum uti -linea cum ad imum gradum et ad summum extenta fuerit, omnia cacumina -graduum angulosque tangat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para274">Full text</a>)</span> -ita vox non inpedietur. aditus complures et -spatiosos oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus sed -ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris faciendos, uti -cum populus dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex -omnibus locis exitus separatos sine inpeditione. Etiam diligenter est -animadvertendum ne sit locus surdus, sed ut in eo vox quam clarissime -vagari possit. hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi -non inpediatur resonantia.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para275">Full text</a>)</span> -vox autem est spiritus fluens aeris, tactu -sensibilis auditu. ea movetur circulorum rotundationibus infinitis, -uti si in stantem aquam lapide inmisso nascantur innumerabiles undarum -circuli crescentes, a centro quam latissime possint evagantes, -nisi angustia loci interpellaverit aut aliqua offensio quae non -patitur designationes earum undarum ad exitus pervenire. itaque -cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium -disturbant designationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para276">Full text</a>)</span> -eadem ratione vox uti ad circinum efficit -motiones, sed in aqua circuli planitie<a id="vitruvius108"></a> in latitudine moventur, vox et -in latitudine progreditur et in altitudinem gradatim scandit. igitur -ut in aqua undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla -primam undam interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, -sed omnes sine resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures. -ergo veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus vocis -scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, et quaesierunt per -canonicam mathematicorum et musicam rationem ut quaecumque vox esset in -scaena, clarior et suavior ad spectatorum perveniret aures.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para277">Full text</a>)</span> -uti enim organa aeneis lamminis aut corneis -ηχειοιϲ ad chordarum sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum -per harmonicen ad augendam vocem ratiocinationes ab antiquis sunt -constitutae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para278">Full text</a>)</span> -Harmonice autem est musica litteratura obscura -et difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt notae. -quam si volumus explicare, necesse est etiam graecis verbis uti, quod -nonnulla eorum latinas non habent appellationes. itaque ut potuero quam -apertissime ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma -subscribam finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius -attenderit facilius percipere possit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para279">Full text</a>)</span> -vox enim mutationibus cum flectitur alias fit -acuta alias gravis, duobusque modis movetur, e quibus unus effectus -habet continuatos alter distantes. continuata vox neque in finitionibus -consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes non apparentes, -intervalla autem media apparentia, uti<a id="vitruvius109"></a> sermone cum dicamus sol lux -flos vox. nunc enim nec unde incipit nec ubi desinit intellegitur, sed -quod ex acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. -per distantiam autem e contrario. namque cum flectitur inmutatione -vox statuit se in alicuius sonitus finitione, deinde in alterius, -et id ultro citro crebre faciendo constans apparet sensibus, uti in -cantionibus cum flectentes vocem varietatem facimus modulationis. -itaque intervallis ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit -apparet in sonorum patentibus finitionibus, mediana autem latentia -intervallis obscurantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para280">Full text</a>)</span> -Genera vero sunt modulationum tria, primum -quod Graeci nominant αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium διατονον. est -autem harmoniae modulatio ab arte concepta, et ea re cantio eius maxime -gravem et egregiam habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac -crebritate modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero quod -naturalis est, facilior est intervallorum distantia. in his tribus -generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, quod harmonia -tetrachordum et tonos et diheses habet binas. dihesis autem est toni -pars quarta, ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati -duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trihemitonium est -intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium hemitonium -finit tetrachordi magnitudinem. ita in<a id="vitruvius110"></a> tribus generibus tetrachorda -ex duobus tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separatim -uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent -intervallorum designationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para281">Full text</a>)</span> -igitur intervalla tonorum et hemitoniorum -tetrachordo in voce divisit natura finiitque terminationes eorum -mensuris intervallorum quantitate, modisque certis distantibus -constituit qualitates, quibus etiam artifices qui organa fabricant ex -natura constitutis utendo comparant ad concentus convenientes eorum -perfectiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para282">Full text</a>)</span> -Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, -in unoquoque genere sunt <span class="smcapuc">X</span> et <span -class="smcapuc">VIII</span>, e quibus <span class="smcapuc">VIII</span> -sunt in tribus generibus perpetui et stantes, reliqui <span -class="smcapuc">X</span> cum non uniter modulantur sunt vagantes. -stantes autem sunt qui inter mobiles interpositi, continent tetrachordi -coniunctionem et e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, -appellantur autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, -mese, nete synhemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. -mobiles autem sunt qui in tetrachordo inter inmotos dispositi in -generibus ex locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate -hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos meson, trite -synhemmenon, ＜paranete synhemmenon,＞ trite diezeugmenon, paranete -diezeugmenon, trite hyperbolaeon, -paranete hyperbolaeon.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para283">Full text</a>)</span> -ei autem qua moventur, recipiunt<a id="vitruvius111"></a> virtutes -alias, intervalla enim et distantias habent crescentes. itaque -parhypate, quae in harmonia distat ab hypate ＜dimidium＞ hemitonium, -in chroma transmutata habet hemitonium. quae lichanos in harmonia -dicitur, ab hypate distat hemitonium, in chroma translata progreditur -duo hemitonia, in diatono distat ab hypate tria hemitonia. ita <span -class="smcapuc">X</span> sonitus propter translationes in generibus -efficiunt triplicem modulationum varietatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para284">Full text</a>)</span> -tetrachorda autem sunt quinque, -primum gravissimum, quod graece dicitur υπατον, secundum medianum, -quod appellatur μεϲον, tertium coniunctum, quod ϲυνημμενον dicitur, -quartum disiunctum, quod διεζευγμενον nominatur, quintum, quod est -acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. concentus quos natura -hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι dicuntur, sunt sex, -diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ et diatessaron, -＜diapason＞ et diapente, et disdiapason.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para285">Full text</a>)</span> -ideoque et -a numero nomina ceperunt, quod cum vox constiterit in una sonorum -finitione ab eaque se flectens mutaverit et pervenerit in quartam -terminationem, appellatur diatessaron, in quintam diapente [in sextam -diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in nonam et -dimidiam diapason et diapente, in <span class="smcapuc">XII</span> -disdiapason].</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para286">Full text</a>)</span> -non enim inter duo intervalla, cum chordarum -sonitus aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut <span -class="smcapuc">VI</span> aut <span class="smcapuc">VII</span> possunt -consonantiae fieri, sed uti supra scriptum est,<a id="vitruvius112"></a> diatessaron et diapente -et ex ordine ad disdiapason convenientiae ex natura vocis congruentis -habent finitiones, et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum -[qui graece φθογγοι dicuntur].</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para287">Full text</a>)</span> -Ita ex his indagationibus mathematicis -rationibus fiant vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri eaque -ita fabricentur ut cum tangantur, sonitum facere possint inter se -diatessaron diapente et ex ordine ad disdiapason. postea inter sedes -theatri constitutis cellis, ratione musica ibi conlocentur ita uti -nullum parietem tangant circaque habeant locum vacuum et ab summo -capite spatium, ponanturque inversa et habeant in parte quae spectat -ad scaenam suppositos cuneos ne minus altos semipedem, contraque eas -cellas relinquantur aperturae inferiorum graduum cubilibus longae pedes -duo, altae semipedem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para288">Full text</a>)</span> -designationes autem eorum, quibus in locis -constituantur, sic explicentur. si non erit ampla magnitudine theatrum, -media altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim cellae -duodecim aequalibus intervallis distantes confornicentur, uti ea echea -quae supra scripta sunt ad neten hyperbolaeon sonantia in cellis quae -sunt in cornibus extremis, utraque parte prima conlocentur, secunda -ab extremis diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron ad -paramesen, quarta ad neten synhemmenon, quinta diatessaron<a id="vitruvius113"></a> ad mesen, -sexta diatessaron ad hypaten meson, in medio unum diatessaron ad -hypaten hypaton.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para289">Full text</a>)</span> -ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab -centro profusa se circumagens tactuque feriens singulorum vasorum -cava excitaverit auctam claritatem et concentu convenientem sibi -consonantiam. sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo -dividatur in partes IIII, uti tres efficiantur regiones cellarum -transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. -et ab imo quae erit prima, ea ex harmonia conlocetur ita uti in minore -theatro supra scriptum est.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para290">Full text</a>)</span> -in mediana autem prima in extremis cornibus -ad chromaticen hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis ab -his diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad chromaticen -synhemmenon, quartis diatessaron ad chromaticen meson, quintis -diatessaron ad chromaticen hypaton, sextis ad paramesen, quod ea et -ad chromaticen hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon -diatessaron habet consonantiae communitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para291">Full text</a>)</span> -in medio nihil est conlocandum, ideo -quod sonituum nulla alia qualitas in chromatico genere symphoniae -consonantiam potest habere. in summa vero divisione et regione -cellarum in cornibus primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata vasa -sonitu ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon ＜diezeugmenon＞, -tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis diatessaron ad diatonon -meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton, sextis diatessaron ad -proslambanomenon, in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon -diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum -communitates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para292">Full text</a>)</span> -haec autem si qui voluerit ad perfectum -facile perducere, animadvertat in extremo libro<a id="vitruvius114"></a> diagramma musica -ratione designatum, quod Aristoxenus magno vigore et industria -generatim divisis modulationibus constitutum reliquit. de quo si -qui ratiocinationibus his attenderit, ab natura vocis ad audientium -delectationes facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para293">Full text</a>)</span> -Dicet aliquis forte multa theatra quotannis -Romae facta esse neque ullam rationem harum rerum in his fuisse, sed -errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra tabulationes habent -complures, quas necesse est sonare. hoc vero licet animadvertere etiam -ab citharoedis, qui superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad -scaenae valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam vocis. -cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur, id est ex structura -caementorum, lapide, marmore, quae sonare non possunt, tunc echeis haec -rationes sunt explicandae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para294">Full text</a>)</span> -sin autem quaeritur in quo theatro ea sint -facta, Romae non possumus ostendere sed in Italiae regionibus et in -pluribus Graecorum civitatibus, etiamque auctorem habemus Lucium -Mummium, qui diruto theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et -de manubiis ad aedem Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti, -qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter inopiam -fictilibus doliis ita sonantibus electis hac ratiocinatione compositis -perfecerunt utilissimos effectus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para295">Full text</a>)</span> -Ipsius autem theatri conformatio -sic est facienda uti quam magna futura est perimetros imi, centro -medio conlocato circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor -scribantur trigona paribus lateribus et intervallis, quae<a id="vitruvius115"></a> extremam -lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim signorum -caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex musica convenientia astrorum -ratiocinantur. ex his trigonis cuius latus fuerit proximum scaenae, ea -regione qua praecidit curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae -frons, et ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, quae -disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para296">Full text</a>)</span> -ita latius factum fuerit pulpitum quam -Graecorum, quod omnes artifices in scaena dant operam, in orchestra -autem senatorum sunt sedibus loca designata. et eius pulpiti altitudo -sit ne plus pedum quinque, uti qui in orchestra sederint, spectare -possint omnium agentium gestus. cunei spectaculorum in theatro ita -dividantur uti anguli trigonorum, qui currunt circum curvaturam -circinationis, dirigant ascensus scalasque inter cuneos ad primam -praecinctionem, supra autem alternis itineribus superiores cunei medii -dirigantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para297">Full text</a>)</span> -i autem qui sunt in imo et dirigunt scalaria, -erunt numero <span class="smcapuc">VII</span>, reliqui quinque scaenae -designabunt compositionem, et unus medius contra se valvas regias -habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra hospitaliorum designabunt -compositionem, extremi duo spectabunt itinera versurarum. gradus -spectaculorum ubi subsellia componantur ne minus alti sint palmipedem, -＜ne plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum ne plus pedes duo -semis, ne minus pedes duo constituantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para298">Full text</a>)</span> -tectum porticus quod futurum est in summa -gradatione, cum scaenae altitudine libratum prospiciatur, ideo quod vox -crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet. namque -si non erit aequale, quo minus fuerit<a id="vitruvius116"></a> altum, vox praeripietur ad eam -altitudinem ad quam perveniet primo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para299">Full text</a>)</span> -orchestra inter gradus imos quam diametron -habuerit, eius sexta pars sumatur, et in cornibus utrimque ad aditus -eius mensurae perpendiculo inferiores sedes praecidantur, et qua -praecisio fuerit, ibi constituantur itinerum supercilia. ita enim satis -altitudinis habebunt eorum confornicationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para300">Full text</a>)</span> -scaenae longitudo ad orchestrae diametron -duplex fieri debet. podii altitudo ab libramento pulpiti cum corona -et lysi duodecuma orchestrae diametri. supra podium columnae cum -capitulis et spiris altae quarta parte eiusdem diametri, epistylia et -ornamenta earum columnarum altitudinis quinta parte. pluteum insuper -cum unda et corona inferioris plutei dimidia parte. supra id pluteum -columnae quarta parte minore altitudine sint quam inferiores, epistylia -et ornamenta earum columnarum quinta parte. item si tertia episcenos -futura erit, mediani plutei summum sit dimidia parte, columnae summae -medianarum minus altae sint quarta parte, epistylia cum coronis earum -columnarum item habeant altitudinis quintam partem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para301">Full text</a>)</span> -Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad -omnes rationes et effectus possunt respondere, sed oportet architectum -animadvertere quibus proportionibus necesse sit sequi symmetriam et -quibus ad loci naturam aut magnitudinem operis temperari. sunt enim res -quas et in<a id="vitruvius117"></a> pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine -fieri propter usum, uti gradus diazomata pluteos itinera ascensus -pulpita tribunalia et si qua alia intercurrunt ex quibus necessitas -cogit discedere ab symmetria ne inpediatur usus. non minus si qua -exiguitas copiarum, id est marmoris, materiae reliquarumque rerum -quae parantur, in opere fuerit, paulum demere aut adicere, dum id ne -nimium inprobe fiat sed cum sensu, non erit alienum. hoc autem erit si -architectus erit usu peritus, praeterea ingenio mobili sollertiaque non -fuerit viduatus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para302">Full text</a>)</span> -Ipsae autem scaenae suas habent rationes -explicatas ita uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra -ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus comparata, -quae loca Graeci περιακτουϲ dicunt ab eo quod machinae sunt in his -locis versatiles trigonoe habentes singulae tres species ornationis, -quae cum aut fabularum mutationes sunt futurae seu deorum adventus -cum tonitribus repentinis, versentur mutentque speciem ornationis in -fronte. secundum ea loca versurae sunt procurrentes, quae efficiunt una -a foro, altera a peregre aditus in scaenam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para303">Full text</a>)</span> -genera autem sunt scaenarum tria, unum -quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium satyricum. horum -autem ornatus sunt inter se dissimili disparique ratione, quod -tragicae deformantur columnis et fastigiis et signis reliquisque -regalibus rebus, comicae autem aedificiorum privatorum et maenianorum -habent speciem prospectusque fenestris dispositos imitatione, -communium aedificiorum rationibus, satyricae vero ornantur arboribus -speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus in topiodis speciem -deformatis.</p> - -<p id="vitruvius118"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para304">Full text</a>)</span> -In Graecorum theatris non omnia isdem -rationibus sunt facienda, quod primum in ima circinatione ut in latino -trigonorum <span class="smcapuc">IIII</span>, in eo quadratorum -trium anguli circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus -est proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, ea -regione designatur finitio proscaenii. et ab ea regione ad extremam -circinationem curvaturae parallelos linea designatur, in qua -constituitur frons scaenae, per centrumque orchestrae a proscaenii -regione parallelos linea describitur et qua secat circinationis lineas -dextra ac sinistra in cornibus hemicyclii centra signantur, et circino -conlocato in dextro ab intervallo sinistro circumagitur circinatio ad -proscaenii sinistram partem, item centro conlocato in sinistro cornu ab -intervallo dextro circumagitur ad proscaenii dextram partem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para305">Full text</a>)</span> -ita e tribus centris hac descriptione -ampliorem habent orchestram Graeci et scaenam recessiorem minoreque -latitudine pulpitum, quod λογειον appellant, ideo quod eo se tragici -et comici actores in scaena peragunt, reliqui autem artifices suas -per orchestram praestant actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici -graece separatim nominantur. eius logei altitudo non<a id="vitruvius119"></a> minus debet esse -pedum <span class="smcapuc">X</span>, non plus duodecim. gradationes -scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum angulos dirigantur -ad primam praecinctionem, a praecinctione inter eas iterum mediae -dirigantur, et ad summam quotiens praecinguntur, altero tanto semper -amplificantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para306">Full text</a>)</span> -Cum haec omnia summa cura sollertiaque -explicata sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum uti sit -electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa resiliens -incertas auribus referat significationes. sunt enim nonnulli loci -naturaliter inpedientes vocis motus, uti dissonantes qui graece -dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes qui apud eos nominantur -περιηχουντεϲ, item resonantes qui dicuntur αντηχουντεϲ, consonantesque -quos appellant ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt in quibus vox prima cum -est elata in altitudinem, offensa superioribus solidis corporibus -repulsaque residens in imo opprimit insequentis vocis elationem, -circumsonantes autem in quibus circumvagando coacta exsolvens in -medio, sine extremis casibus sonans ibi extinguatur incerta verborum -significatione, resonantes vero in quibus cum in solido tactu percussa -resiliat, imagines exprimendo novissimos casus duplices faciat -auditu.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para307">Full text</a>)</span> -item consonantes sunt in quibus ab imis -auxiliata cum incremento scandens egrediatur ad aures diserta verborum -claritate. ita si in locorum electione fuerit diligens animadversio, -emendatus erit prudentia ad utilitatem in theatris vocis effectus. -formarum autem descriptiones inter se discriminibus his erunt notatae -uti quae ex quadratis<a id="vitruvius120"></a> designentur, Graecorum habeant usus, latina e -paribus lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui voluerit -uti, emendatas efficiet theatrorum perfectiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para308">Full text</a>)</span> -Post scaenam porticus sunt constituendae, uti -cum imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus quo se -recipiat ex theatro choragiaque laxamentum habeant ad comparandum. uti -sunt porticus Pompeianae itemque Athenis porticus Eumenicae Patrisque -Liberi fanum, et exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod -Themistocles columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis e -spoliis Persicis pertexit, idem autem etiam incensum Mithridatico bello -rex Ariobarzanes restituit, Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus -ex utraque parte scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae -diligentiores habuerunt architectos circa theatra sunt porticus et -ambulationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para309">Full text</a>)</span> -quae videntur ita oportere conlocari uti -duplices sint habeantque exteriores columnas doricas cum epistyliis -et ornamentis ex ratione modulationis perfectas. latitudines autem -earum ita oportere fieri videntur uti quanta altitudine columnae -fuerint exteriores, tantam latitudinem habeant ab inferiore parte -columnarum extremarum ad medias et a medianis ad parietes qui -circumcludunt porticus ambulationes. medianae autem columnae quinta -parte altiores sint quam exteriores, sed aut ionico aut corintho genere -deformentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para310">Full text</a>)</span> -columnarum autem proportiones et symmetriae -non erunt isdem rationibus quibus in aedibus sacris scripsi. aliam -enim in deorum templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus -et<a id="vitruvius121"></a> ceteris operibus subtilitatem. itaque si dorici generis erunt -columnae, dimetiantur earum altitudines cum capitulis in partes <span -class="smcapuc">XV</span>. ex eis partibus una constituatur et fiat -modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis erit explicatio. et -in imo columnae crassitudo fiat duorum modulorum, intercolumnium -quinque et moduli dimidia parte, altitudo columnae praeter capitulum -<span class="smcapuc">XIIII</span> modulorum, capituli altitudo -moduli unius, latitudo modulorum duorum et moduli sextae partis. -ceteri operis modulationes uti in aedibus sacris in libro <span -class="smcapuc">IIII</span> scriptum est ita perficiantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para311">Full text</a>)</span> -sin autem ionicae columnae fient, scapus -praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem dividatur et -ex his una crassitudini columnae detur, ＜spira＞ cum plintho dimidia -crassitudine constituatur, capituli ratio ita fiat uti in libro tertio -est demonstratum. si corinthia erit, scapus et spira uti in ionica, -capitulum autem quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita habeant -rationem. in stylobatisque adiectio quae fit per scamillos inpares, ex -descriptione quae supra scripta est in libro tertio sumatur. epistylia -coronae ceteraque omnia ad columnarum rationem ex scriptis voluminum -superiorum explicentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para312">Full text</a>)</span> -Media vero spatia quae erunt subdiu inter -porticus, adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes -habent magnam salubritatem, et primum oculorum quod ex viridibus -subtilis et extenuatus aer propter motionem corporis influens -perlimat speciem et ita auferens<a id="vitruvius122"></a> ex oculis umorem crassum, aciem -tenuem et acutam speciem relinquit. praeterea cum corpus motionibus -in ambulatione calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit -plenitates extenuatque dissipando quod plus inest quam corpus potest -sustinere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para313">Full text</a>)</span> -hoc autem ita esse ex eo licet animadvertere, -quod sub tectis cum sint aquarum fontes aut etiam sub terra palustris -abundantia, ex his nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis -hypaethrisque locis cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis et -abundantibus excitat umores et conglobatos in altitudinem tollit. ergo -si ita videtur uti in hypaethris locis ab aere umores ex corporibus -exsugantur molestiores, quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non -puto dubium esse quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque -conlocari oporteat in civitatibus ambulationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para314">Full text</a>)</span> -eae autem uti sint semper siccae et non -lutosae, sic erit faciendum. fodiantur et exinaniantur quam altissime. -dextra atque sinistra structiles cloacae fiant inque earum parietibus -qui ad ambulationem spectaverint, tubuli instruantur inclinati -fastigio in cloacas. his perfectis compleantur ea loca carbonibus, -deinde insuper sabulone eae ambulationes sternantur et exaequentur. -ita propter carbonum raritatem naturalem et tubulorum in cloacas -instructionem excipientur aquarum abundantiae, et ita siccae et sine -umore perfectae fuerint ambulationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para315">Full text</a>)</span> -Praeterea in his operibus thesauri -sunt civitatibus in necessariis rebus a maioribus constituti. -in conclusionibus enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus -quam lignorum. sal enim facile ante inportatur, frumenta publice<a id="vitruvius123"></a> -privatimque expeditius congeruntur et si defit, holeribus carne -seu leguminibus defenditur, aquae fossuris puteorum et de caelo -repentinis tempestatibus ex tegulis excipiuntur. de lignatione quae -maxime necessaria est ad cibum coquendum, difficilis et molesta est -apparatio, quod et tarde comportatur et plus -consumitur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para316">Full text</a>)</span> -in eiusmodi temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et -mensurae tributim singulis capitibus designantur. ita duas res egregias -hypaethroe ambulationes praestant, unam in pace salubritatis, alteram -in bello salutis. ergo his rationibus ambulationum explicationes non -solum post scaenam theatris sed etiam omnium deorum templis effectae -magnas civitatibus praestare poterunt utilitates. Quoniam haec nobis -satis videntur esse exposita, nunc insequentur balinearum dispositionum -demonstrationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para317">Full text</a>)</span> -primum eligendus locus est quam calidissimus, -id est aversus ab septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria -tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, sin autem natura loci -inpedierit, utique a meridie, quod maxime tempus lavandi a meridiano -ad vesperum est constitutum. et item est animadvertendum uti caldaria -muliebria et virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata. -sic enim efficietur ut in vasaria et hypocausis communis sit eorum -utrisque. aenea supra hypocausim tria sunt componenda, unum caldarium, -alterum tepidarium, tertium frigidarium, et ita conlocanda uti ex -tepidario in caldarium quantum aquae calidae exierit, influat de -frigidario in tepidarium ad eundem modum, testudinesque alveolorum ex -communi hypocausi calefaciantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para318">Full text</a>)</span> -suspensurae caldariorum ita sunt faciendae -ut primum sesquipedalibus<a id="vitruvius124"></a> tegulis solum sternatur inclinatum ad -hypocausim, uti pila cum mittatur non possit intro resistere sed rursus -redeat ad praefurnium ipsa per se. ita flamma facilius pervagabitur -sub suspensione. supraque laterculis bessalibus pilae struantur ita -dispositae uti bipedales tegulae possint supra esse conlocatae. -altitudinem autem pilae habeant pedes duo eaeque struantur argilla cum -capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales quae sustineant -pavimentum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para319">Full text</a>)</span> -concamarationes vero si ex structura factae -fuerint, erunt utiliores, sin autem contignationes fuerint, figulinum -opus subiciatur, sed hoc ita erit faciendum. regulae ferreae aut -arcus fiant eaeque uncinis ferreis ad contignationem suspendantur -quam creberrimis, eaeque regulae sive arcus ita disponantur uti -tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique possint, et ita -totae concamarationes in ferro nitentes sint perfectae. earumque -camararum superiora coagmenta ex argilla cum capillo subacta liniantur, -inferior autem pars, quae ad pavimentum spectat, primum testa cum -calce trullissetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur. -eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint, meliorem -habebunt usum. non enim a vapore umor corrumpere poterit materiem -contignationis, sed inter duas camaras vagabitur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para320">Full text</a>)</span> -magnitudines autem balinearum videntur fieri -pro copia hominum, ＜dummodo＞ sint ita dispositae. quanta longitudo -fuerit, tertia dempta, latitudo<a id="vitruvius125"></a> sit praeter scholam labri et alvei. -labrum utique sub lumine faciundum videtur, ne stantes circum suis -umbris obscurent lucem. scholas autem labrorum ita fieri oportet -spatiosas uti cum priores occupaverint loca, circum spectantes reliqui -recte stare possint. alvei autem latitudo inter parietem et pluteum ne -minus sit pedes senos, ut gradus inferior inde auferat et pulvinus duos -pedes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para321">Full text</a>)</span> -laconicum sudationesque sunt coniungendae -tepidario, eaeque quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant -ad imam curvaturam hemisphaerii. mediumque lumen in hemisphaerio -relinquatur ex eoque clupeum aeneum catenis pendeat, per cuius -reductiones et demissiones perficietur sudationis temperatura. ipsumque -ad circinum fieri oportere videtur, ut aequaliter a medio flammae -vaporisque vis per curvaturae rotundationes pervagetur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para322">Full text</a>)</span> -Nunc mihi videtur, etiamsi non sint italicae -consuetudinis palaestrarum aedificationes, traditas tamen explicare -et quemadmodum apud Graecos constituantur monstrare. in palaestris -peristyla quadrata sive oblonga ita sunt facienda uti duorum stadiorum -habeant ambulationis circumitionem, quod Graeci vocant διαυλον, ex -quibus tres porticus simplices disponantur, quarta quae ad meridianas -regiones est conversa, duplex, uti cum tempestates ventosae sint, non -possit aspergo in interiorem partem pervenire.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para323">Full text</a>)</span> -constituantur autem in tribus porticibus -exhedrae spatiosae, habentes sedes in quibus philosophi rhetores -reliquique qui studiis delectantur sedentes disputare possint. in -duplici autem porticu conlocentur haec membra.<a id="vitruvius126"></a> ephebeum in medio, hoc -autem est exhedra amplissima cum sedibus, quae tertia parte longior -sit quam lata. sub dextra coryceum, deinde proxime conisterium, a -conisterio in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci λουτρον -vocitant. ad sinistram ephebei elaeothesium, proxime autem elaeothesium -＜tepidarium＞, ab eoque iter in propnigeum in versura porticus. proxima -autem introrsus e regione frigidarii conlocetur concamarata sudatio -longitudine duplex quam latitudo, quae habeat in versuris ex una -parte laconicum ad eundem modum quam supra scriptum est, compositum, -ex adverso laconici calidam lavationem. in palaestra peristyla, -quemadmodum supra scriptum est, ita debent esse distributa.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para324">Full text</a>)</span> -extra autem disponantur porticus tres, una ex -peristylo exeuntibus, duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus -una quae spectaverit ad septentrionem, perficiatur duplex amplissima -latitudine, altera simplex ita facta uti in partibus quae fuerint -circa parietes et quae erunt ad columnas, margines habeat uti semitas -non minus pedum denum mediumque excavatum uti gradus sint in descensu -a marginibus sesquipedem ad planitiem, quae planities sit non minus -pedes XII. ita qui vestiti ambulaverint circum in marginibus, non inpedientur ab unctis se exercentibus.</p> - -<p><span -class="link">(<a href="#vitruvius-para325">Full text</a>)</span> -haec autem -porticus ξυϲτοϲ apud Graecos vocitatur, quod athletae<a id="vitruvius127"></a> per hiberna -tempora in tectis stadiis exercentur. proxime autem xystum et duplicem -porticum designentur hypaethroe ambulationes, quas Graeci παραδρομιδαϲ, -nostri xysta appellant, in quas per hiemem ex xysto sereno caelo -athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem xysta sic videntur ut -sint inter duas porticus silvae aut platanones et in his perficiantur -inter arbores ambulationes ibique ex opere signino stationes. post -xysta autem stadium ita figuratum ut possint hominum copiae cum -laxamento athletas certantes spectare. Quae in moenibus necessaria -videbantur esse ut apte disponantur, perscripsi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para326">Full text</a>)</span> -de opportunitate autem portuum non est -praetermittendum, sed quibus rationibus tueantur naves in is ab -tempestatibus explicandum. hi autem naturaliter si sint bene positi -habeantque acroteria sive promuntoria procurrentia, ex quibus introrsus -curvaturae sive versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas -utilitates videntur habere. circum enim porticus sive navalia sunt -facienda sive ex porticibus aditus ad emporia, turresque ex utraque -parte conlocandae, ex quibus catenae traduci per machinas possint.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para327">Full text</a>)</span> -Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad -tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur esse faciendum -uti si nullum flumen in his locis inpedierit sed erit ex una parte -statio, tunc ex altera parte structuris sive aggeribus expediantur -progressus. et ita conformandae portuum conclusiones. eae autem<a id="vitruvius128"></a> -structurae quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae -uti portetur pulvis a regionibus quae sunt a Cumis continuatae ad -promuntorium Minervae, isque misceatur uti in mortario duo ad unum -respondeant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para328">Full text</a>)</span> -deinde tunc in eo loco qui definitus erit, -arcae stipitibus robusteis et catenis inclusae in aquam demittendae -destinandaeque firmiter, deinde intra ex trastillis inferior pars sub -aqua exaequanda et purganda, et caementis ex mortario, materia mixta -quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum, doneque compleatur -structura spatium quod fuerit inter arcas. hoc autem munus naturale -habent ea loca quae supra scripta sunt. Sin autem propter fluctus aut -impetus aperti pelagi destinae arcas non potuerint continere, tunc ab -ipsa terra sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque -pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae partis, -reliquum quod est proxime litus, proclinatum latus habeat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para329">Full text</a>)</span> -deinde ad ipsam aquam et latera pulvino -circiter sesquipedales margines struantur aequilibres ex planitia quae -est supra scripta, tunc proclinatio ea impleatur harena et exaequetur -cum margine et planitia pulvini. deinde insuper eam exaequationem pila -quam magna constituta fuerit ibi struatur, eaque cum erit extructa, -relinquatur ne minus duos menses ut siccescat. tunc autem succidatur -margo quae sustinet harenam. ita harena fluctibus subruta efficiet in -mare pilae praecipitationem. hac ratione quotienscumque opus fuerit, in -aquam poterit esse progressus.</p> - -<p id="vitruvius129"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para330">Full text</a>)</span> -In quibus autem locis pulvis non nascitur, -his rationibus erit faciendum uti arcae duplices ustilatis taleis -et catenis conligatae in eo loco qui finitus erit constituantur, et -inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis calcetur. -cum ita bene calcatum et quam densissime fuerit, tunc cocleis rotis -tympanis conlocatis locus qui ea saeptione finitus fuerit exinaniatur -sicceturque, et ibi inter saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena -erunt, usque ad solidum crassiora quam qui murus supra futurus erit -exinaniantur siccenturque, et tunc structura ex caementis calce et -harena compleantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para331">Full text</a>)</span> -sin autem mollis locus erit, palis ustilatis -alneis aut oleagineis configatur et carbonibus compleatur, quemadmodum -in theatrorum et muri fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato -saxo murus ducatur iuncturis quam longissimis, uti maxime medii lapides -coagmentis contineantur. tunc qui locus erit inter murum ruderatione -sive structura compleatur. ita erit uti possit turris insuper -aedificari.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para332">Full text</a>)</span> -His perfectis navaliorum ea erit ratio ut -constituantur spectantia maxime ad septentrionem. nam meridianae -regiones propter aestus cariem tineam teredines reliquaque bestiarum -nocentium genera procreant alendoque conservant, eaque aedificia minime -sunt materianda propter incendia. de magnitudinibus autem finitio nulla -debet esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti etsi maiores -naves subductae fuerint, habeant cum laxamento ibi conlocationem. Quae -necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum locorum succurrere -mihi potuerunt, quemadmodum<a id="vitruvius130"></a> constituantur et perficiantur in hoc -volumine scripsi, privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum -symmetrias insequenti volumine ratiocinabor.</p> - -<h2>LIBER SEXTUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para333">Full text</a>)</span> -Aristippus philosophus Socraticus naufragio -cum eiectus ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica schemata -descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur ‘bene speremus, hominum -enim vestigia video’ statimque in oppidum Rhodum contendit et recta -gymnasium devenit, ibique de philosophia disputans muneribus est -donatus, ut non tantum se ornaret sed etiam eis qui una fuerunt et -vestitum et cetera quae opus essent ad victum praestaret. cum autem -eius comites in patriam reverti voluissent interrogarentque eum -quidnam vellet domum renuntiari, tunc ita mandavit dicere, eiusmodi -possessiones et viatica liberis oportere parari quae etiam e naufragio -una possent enatare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para334">Full text</a>)</span> -namque ea vera praesidia sunt vitae quibus -neque fortunae tempestas iniqua neque publicarum rerum mutatio neque -belli vastatio potest nocere. non minus eam sententiam augendo -Theophrastus, hortando doctos potius esse quam pecuniae confidentes -ita ponit, doctum ex omnibus solum neque in alienis locis peregrinum -neque amissis familiaribus et necessariis inopem amicorum sed in omni -civitate esse civem difficilesque fortunae sine timore posse despicere -casus, at qui non doctrinarum sed felicitatis praesidiis putaret se -esse vallatum, labidis itineribus vadentem non stabili sed infirma -conflictari vita.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para335">Full text</a>)</span> -Epicurus vero non<a id="vitruvius131"></a> dissimiliter ait pauca -sapientibus fortunam tribuere, quae autem maxima et necessaria sunt, -animi mentisque cogitationibus gubernari. haec ita etiam plures -philosophi dixerunt. non minus poetae qui antiquas comoedias graece -scripserunt, easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, -ut Eucrates Chionides Aristophanes, maxime etiam cum his Alexis, qui -Athenienses ait oportere ideo laudari quod omnium Graecorum leges -cogunt parentes ＜ali＞ a liberis, Atheniensium non omnes nisi eos qui -liberos artibus erudissent. omnia enim munera fortunae cum dantur ab -ea faciliter adimuntur, disciplinae vero coniunctae cum animis nullo -tempore deficiunt, sed permanent stabiliter ad summum exitum vitae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para336">Full text</a>)</span> -itaque ego maximas infinitasque parentibus -ago atque habeo gratias, quod Atheniensium legem probantes me arte -erudiendum curaverunt, et ea quae non potest esse probata sine -litteratura encyclioque doctrinarum omnium disciplina. cum ergo -et parentium cura et praeceptorum doctrinis auctas haberem copias -disciplinarum, philologis et philotechnis rebus commentariorumque -scripturis me delectans eas possessiones animo paravi, e quibus haec -est fructuum summa, nullas plus habendi esse necessitates eamque esse -proprietatem divitiarum maxime, nihil desiderare. sed forte nonnulli -haec levia iudicantes putant eos esse sapientes qui pecunia sunt -copiosi. itaque plerique ad id propositum contendentes audacia adhibita -cum divitiis etiam notitiam sunt consecuti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para337">Full text</a>)</span> -ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam ex -arte dedi studium, sed potius tenuitatem cum bona fama quam abundantiam -cum infamia sequendam probavi. ideo notities parum est adsecuta. sed -tamen his voluminibus editis, ut spero, etiam<a id="vitruvius132"></a> posteris ero notus. -neque est mirandum quid ita pluribus sim ignotus. ceteri architecti -rogant et ambiunt ut architectentur, mihi autem a praeceptoribus est -traditum rogatum non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus -color movetur pudore petendo rem suspiciosam. nam beneficium dantes -non accipientes ambiuntur. quid enim putemus suspicari qui rogetur de -patrimonio sumptus faciendos committere gratiae petentis, nisi praedae -compendiique eius causa iudicet faciundum?</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para338">Full text</a>)</span> -itaque maiores primum a genere probatis operam -tradebant architectis, deinde quaerebant si honeste essent educati, -ingenuo pudori non audaciae protervitatis committendum iudicantes. ipsi -autem artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos -viros bonos instituebant, quibus tantarum rerum fides sine dubitatione -permitteretur. Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis -tantae disciplinae magnitudinem iactari et ab is qui non modo ＜non＞ -architecturae sed omnino ne fabricae quidem notitiam habent, non possum -non laudare patres familiarum eos qui litteraturae fiducia confirmati -per se aedificantes ita iudicant, si inperitis sit committendum, ipsos -potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam pecuniae -consumere summam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para339">Full text</a>)</span> -itaque nemo artem ullam aliam conatur domi -facere, uti sutrinam fullonicam aut ex ceteris quae sunt faciliores, -nisi architecturam, ideo quod qui profitentur non arte vera sed -falso nominantur architecti. quas ob res corpus architecturae -rationesque eius putavi diligentissime conscribendas, opinans id munus -omnibus gentibus non ingratum futurum. igitur quoniam in quinto de -opportunitate communium operum perscripsi,<a id="vitruvius133"></a> in hoc volumine privatorum -aedificiorum ratiocinationes et commensus symmetriarum explicabo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para340">Full text</a>)</span> -Haec autem ita erunt recte disposita, si -primo animadversum fuerit quibus regionibus aut quibus inclinationibus -mundi constituantur. namque aliter Aegypto, aliter Hispania, non eodem -modo Ponto, dissimiliter Romae, item ceteris terrarum et regionum -proprietatibus oportere videntur constitui genera aedificiorum, quod -alia parte solis cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia -per medium temperatur. igitur uti constitutio mundi ad terrae spatium -inclinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus qualitatibus -naturaliter est conlocata, ad eundem modum etiam ad regionum -rationes caelique varietates videntur aedificiorum debere dirigi -conlocationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para341">Full text</a>)</span> -sub septentrione aedificia testudinata et -maxime conclusa et non patentia sed conversa ad calidas partes oportere -fieri videntur. contra autem sub impetu solis meridianis regionibus, -quod premuntur a calore, patentiora conversaque ad septentrionem et -aquilonem sunt faciunda. ita quod ultra natura laedit, arte erit -emendandum. item reliquis regionibus ad eundem modum ＜debet＞ temperari, -quemadmodum caelum est ad inclinationem mundi conlocatum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para342">Full text</a>)</span> -Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda -et consideranda atque etiam ex membris corporibusque gentium -observanda. namque sol quibus locis mediocriter profundit vapores, in -his conservat corpora temperata, quaeque proxime currendo deflagrat, -eripit exurendo temperaturam umoris. contra vero refrigeratis -regionibus, quod absunt a meridie longe, non exhauritur a caloribus -umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umorem efficit -ampliores corporaturas vocisque sonitus graviores. ex eo quoque quae -sub septentrionibus nutriuntur<a id="vitruvius134"></a> gentes inmanibus corporibus, candidis -coloribus, directo capillo et rufo, oculis caesiis, sanguine multo ab -umoris plenitate caelique refrigerationibus sunt conformati.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para343">Full text</a>)</span> -qui autem sunt proximi ad axem meridianum -subiectique solis cursui, brevioribus corporibus, colore fusco, -crispo capillo, oculis nigris, cruribus squalidis, sanguine exiguo -solis impetu perficiuntur. itaque etiam propter sanguinis exiguitatem -timidiores sunt ferro resistere, sed ardores ac febres sufferunt sine -timore, quod nutrita sunt eorum membra cum fervore. itaque corpora -quae nascuntur sub septentrione a febri sunt timidiora et inbecilla, -sanguinis autem abundantia ferro resistunt sine timore.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para344">Full text</a>)</span> -Non minus sonus vocis in generibus gentium -dispares et varias habet qualitates. ideo quod terminatio orientis et -occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars superior et -inferior mundi, habere videtur libratam naturali modo circumitionem, -quem etiam mathematici οριζοντα dicunt. igitur cum id habemus certum -animo sustinentes, ab labro quod est in regione septentrionali, linea -traiecta ad id quod est supra meridianum axem ab eoque altera obliqua -in altitudinem ad summum cardinem qui est post stellas septentrionum, -sine dubitatione animadvertemus ex eo esse schema trigoni mundo, uti -organi quam ϲαμβυκην graeci dicunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para345">Full text</a>)</span> -itaque quod est spatium proximum -imo cardini ab axis linea in meridianis finibus, sub eo loco quae -sunt nationes propter brevitatem altitudinis ad mundum sonitum vocis -faciunt tenuem et acutissimum, uti in organo chorda quae est proxima -angulo. secundum eam<a id="vitruvius135"></a> autem reliquae ad mediam Graeciam remissiores -efficiunt in nationibus sonorum scansiones, item a medio in ordinem -crescendo ad extremos septentriones sub altitudines caeli nationum -spiritus sonitibus gravioribus a natura rerum exprimuntur. ita videtur -mundi conceptio tota propter inclinationem consonantissime per solis -temperaturam ad harmoniam esse composita.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para346">Full text</a>)</span> -igitur quae nationes sunt inter axis meridiani -cardinem ac septentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico -medianae vocis habent sonitum in sermone, quaeque progredientibus ad -septentrionem sunt nationes, quod altiores habent distantias ad mundum, -spiritus vocis habentes umore repulsos ad hypatas et proslambanomenon, -a natura rerum sonitu graviore coguntur uti. eadem ratione e medio -progredientibus ad meridiem gentes paranetarum ＜netarum＞que acutissimam -sonitus vocis perficiunt tenuitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para347">Full text</a>)</span> -hoc autem verum esse, ex umidis naturae -locis graviora fieri et ex fervidis acutiora, licet ita experiendo -animadvertere. calices duo in una fornace aeque cocti aequoque pondere -ad crepitumque uno sonitu sumantur. ex his unus in aquam demittatur, -postea ex aqua eximatur, tunc utrique tangantur. cum enim ita factum -fuerit, largiter inter eos sonitus discrepabit aequoque pondere non -poterunt esse. ita et hominum corpora uno genere figurationis et una -mundi coniunctione concepta alia propter regionis ardorem acutum -spiritum aeris exprimunt tactu, alia propter umoris abundantiam -gravissimas effundunt sonorum qualitates.</p> - -<p id="vitruvius136"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para348">Full text</a>)</span> -Item propter tenuitatem caeli meridianae -nationes ex acuta fervore mente expeditius celeriusque moventur -ad consiliorum cogitationes. septentrionales autem gentes infusae -crassitudine caeli, propter obstantiam aeris umore refrigeratae -stupentes habent mentes. hoc autem ita esse a serpentibus licet -aspicere, quae per calorem cum exhaustam habent umoris refrigerationem, -tunc acerrime moventur, per brumalia autem et hiberna tempora ab -mutatione caeli refrigeratae, inmotae sunt stupore. ita non est -mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum mentes, refrigeratus -autem contra tardiores.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para349">Full text</a>)</span> -cum sint autem meridianae nationes animis -acutissimis infinitaque sollertia consiliorum, simul ad fortitudinem -ingrediuntur ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum -virtutes. qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad armorum -vehementiam paratiores sunt magnis virtutibus sine timore, sed -tarditate animi sine considerantia inruentes sine sollertia suis -consiliis refragantur. cum ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo -conlocata et omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros -inter spatium totius orbis terrarum regionesque medio mundi populus -Romanus possidet fines.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para350">Full text</a>)</span> -namque temperatissimae ad utramque partem et -corporum membris animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia -gentes. quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et -Saturni frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia -inter septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus -temperatas et invictas habet<a id="vitruvius137"></a> laudes. itaque consiliis refringit -barbarorum virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. ita divina -mens civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, -uti orbis terrarum imperii potiretur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para351">Full text</a>)</span> -quodsi -ita est uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli variis -generibus sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus animis -et corporum figuris qualitatibusque nascerentur, non dubitemus -aedificiorum quoque rationes ad nationum gentiumque proprietates apte -distribuere, cum habeamus ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam -monstrationem. Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab -natura rerum dispositas animadvertere exposui et quemadmodum ad solis -cursum et inclinationes caeli oporteat ad gentium figuras constituere -aedificiorum qualitates dixi. itaque nunc singulorum generum in -aedificiis commensus symmetriarum et universos et separatos breviter -explicabo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para352">Full text</a>)</span> -Nulla architecto maior cura -esse debet nisi uti proportionibus ratae partis habeant aedificia -rationum exactiones. cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit et -commensus ratiocinationibus explicati, tum etiam acuminis est proprium -providere ad naturam loci aut usum aut speciem ＜et detractionibus aut＞ -adiectionibus temperaturas efficere, cum de symmetria sit detractum -aut adiectum, uti id videatur recte esse formatum in aspectuque nihil -desideretur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para353">Full text</a>)</span> -alia enim ad manum species esse videtur, alia -in excelso, non eadem in concluso, dissimilis in aperto, in quibus -magni iudicii est opera quid tandem sit faciundum. non enim veros -videtur habere visus effectus, sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. -quemadmodum etiam in scaenis pictis videntur columnarum<a id="vitruvius138"></a> proiecturae, -mutulorum ecphorae, signorum figurae prominentes, cum sit tabula sine -dubio ad regulam plana. similiter in navibus remi cum sint sub aqua -directi, tamen oculis infracti videntur, et quatenus eorum partes -tangunt summam planitiem liquoris, apparent uti sunt directi, cum vero -sub aqua sunt demissi, per naturae perlucidam raritatem remittunt -enatantes ab suis corporibus fluentes imagines ad summam aquae -planitiem atque eae ibi commotae efficere videntur infractum remorum -oculis aspectum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para354">Full text</a>)</span> -hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu -radiorum ex oculis effusionibus uti physicis placet videmus, utraque -ratione videtur ita esse uti falsa iudicia oculorum habeat aspectus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para355">Full text</a>)</span> -cum ergo quae sunt vera falsa videantur et -nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non puto oportere esse -dubium quin ad locorum naturas aut necessitates detractiones aut -adiectiones fieri debeant ita uti nihil in his operibus desideretur. -haec autem etiam ingeniorum acuminibus non solum doctrinis -efficiuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para356">Full text</a>)</span> -igitur statuenda est primum ratio -symmetriarum, a qua sumatur sine dubitatione commutatio. deinde -explicetur operis futuri locorum imum spatium longitudinis ＜et -latitudinis＞, cuius cum semel constituta fuerit magnitudo, sequatur eam -proportionis ad decorem apparatio, uti non sit considerantibus aspectus -eurythmiae dubius. de qua quibus rationibus efficiatur est mihi -pronuntiandum, primumque de cavis aedium uti fieri debent dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para357">Full text</a>)</span> -Cava aedium quinque generibus sunt distincta, -quorum ita figurae nominantur, tuscanicum, corinthium, tetrastylon, -displuviatum, testudinatum. tuscanica sunt in quibus trabes in -atrii latitudine traiectae habent interpensiva et<a id="vitruvius139"></a> collicias ab -angulis parietum ad angulos tignorum intercurrentes, item asseribus -stillicidiorum in medium compluvium deiectus. in corinthiis isdem -rationibus trabes et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes -recedentes in circumitione circa columnas componuntur. tetrastyla sunt -quae subiectis sub trabibus angularibus columnis et utilitatem trabibus -et firmitatem praestant, quod neque ipsae magnum impetum coguntur -habere neque ab interpensivis onerantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para358">Full text</a>)</span> -displuviata autem sunt in quibus deliquiae -arcam sustinentes stillicidia reiciunt. haec hibernaculis maxime -praestant utilitates, quod compluvia eorum erecta non obstant luminibus -tricliniorum. sed ea habent in refectionibus molestiam magnam, quod -circa parietes stillicidia defluentia continent fistulae, quae non -celeriter recipiunt ex canalibus aquam defluentem, itaque redundantes -restagnant et intestinum et parietes in eis generibus aedificiorum -corrumpunt. testudinata vero ibi fiunt, ubi non sunt impetus magni et -in contignationibus supra spatiosae redduntur habitationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para359">Full text</a>)</span> -Atriorum vero latitudines ac longitudines -tribus generibus formantur. et primum genus distribuitur uti -longitudo cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini -dentur, alterum cum in tres partes dividatur, duae partes latitudini -tribuantur, tertium uti latitudo in quadrato paribus lateribus -describatur inque eo quadrato diagonios linea ducatur, et quantum -spatium habuerit ea linea diagonios, tanta longitudo atrio detur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para360">Full text</a>)</span> -altitudo eorum quanta latitudo fuerit quarta -dempta sub trabes extollatur, reliquo lacunariorum et arcae supra -trabes ratio habeatur.<a id="vitruvius140"></a> Alis dextra ac sinistra latitudo, cum sit atrii -longitudo ab <span class="smcapuc">XXX</span> pedibus ad pedes <span -class="smcapuc">XL</span>, ex tertia parte eius constituatur. ab <span -class="smcapuc">XL</span> ad pedes <span class="smcapuc">L</span> -longitudo dividatur in partes tres ＜semis＞, ex his una pars -alis detur. cum autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad -sexaginta, quarta pars longitudinis alis tribuatur. a pedibus <span -class="smcapuc">LX</span> ad <span class="smcapuc">LXXX</span> -longitudo dividatur in partes quattuor et dimidiam, ex his una pars -fiat alarum latitudo. a pedibus octoginta ad pedes centum in quinque -partes divisa longitudo iustam constituerit latitudinem alarum. trabes -earum liminares ita altae ponantur ut altitudines latitudinibus sint -aequales.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para361">Full text</a>)</span> -Tabulino, si latitudo atrii -erit pedum viginti, dempta tertia eius spatio, reliquum tribuatur. -si erit ab pedibus <span class="smcapuc">XXX</span> ad <span -class="smcapuc">XL</span>, ex atrii latitudine tabulino dimidium -tribuatur. cum autem ab <span class="smcapuc">XL</span> ad <span -class="smcapuc">LX</span>, latitudo dividatur in partes quinque, ex his -duae tabulino constituantur. non enim atria minora ab maioribus easdem -possunt habere symmetriarum rationes. si enim maiorum symmetriis utemur -in minoribus, neque tabulina neque alae utilitatem poterunt habere, sin -autem minorum in maioribus utemur, vasta et inmania in his ea erunt -membra. itaque generatim magnitudinum rationes exquisitas et utilitati -et aspectui conscribendas putavi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para362">Full text</a>)</span> -altitudo tabulini ad trabem adiecta<a id="vitruvius141"></a> -latitudinis octava constituatur. lacunaria eius tertia latitudinis ad -altitudinem adiecta extollantur. fauces minoribus atriis e tabulini -latitudine dempta tertia, maioribus dimidia constituantur. imagines -item alte cum suis ornamentis ad latitudinem alarum sint constitutae. -Latitudines forum ad altitudinem si doricae erunt uti doricae, si -ionicae erunt uti ionicae perficiantur, quemadmodum de thyromatis -in quarto libro rationes symmetriarum sunt expositae. compluvii -lumen latum latitudinis atrii ne minus quarta, ne plus tertia parte -relinquatur, longitudo uti atrii pro rata parte fiat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para363">Full text</a>)</span> -Peristyla autem in transverso tertia parte -longiora sint quam introrsus, columnae tam altae quam porticus latae -fuerint. peristylorum intercolumnia ne minus trium, ne plus quattuor -columnarum crassitudine inter se distent. sin autem dorico more in -peristylo columnae erant faciundae, uti in quarto libro de doricis -scripsi ita moduli sumantur et ad eos modulos triglyphorumque rationes -disponantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para364">Full text</a>)</span> -Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta -longitudo fieri debebit. altitudines omnium conclavium, quae oblonga -fuerint, sic habere debent rationem uti longitudinis et latitudinis -mensura componatur et ex ea summa dimidium sumatur et quantum fuerit -tantum altitudini detur. sin antem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, -latitudinis dimidia addita altitudines educantur. pinacothecae uti -exhedrae amplis magnitudinibus sunt constituendae. oeci corinthii -tetrastylique quique aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis<a id="vitruvius142"></a> uti -supra tricliniorum symmetriae scriptae sunt, ita habeant rationem, sed -propter columnarum interpositiones spatiosiores constituantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para365">Full text</a>)</span> -inter corinthios autem et aegyptios hoc erit -discrimen. corinthii simplices habeant columnas aut in podio positas -aut in imo, supraque habeant epistylia et coronas aut ex intestino -opere aut albario, praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum -delumbata. in aegyptiis autem supra columnas epistylia et ab epistyliis -ad parietes qui sunt circa inponenda est contignatio, supra coaxationem -pavimentum, subdiu ut sit circumitus. deinde supra epistylium ad -perpendiculum inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta -parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur -et inter columnas superiores fenestrae conlocantur. ita basilicarum ea -similitudo, non corinthiorum tricliniorum, videtur esse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para366">Full text</a>)</span> -fiunt autem etiam non italicae consuetudinis -oeci, quos Graeci cyzicenos appellant. hi conlocantur spectantes -ad septentrionem et maxime viridia prospicientes, valvasque habent -in medio. ipsi autem sunt ita longi et lati uti duo triclinia cum -circumitionibus inter se spectantia possint esse conlocata, habentque -dextra ac sinistra lumina fenestrarum valvata, uti de lectis per -spatia fenestrarum viridia prospiciantur. altitudines eorum dimidia -latitudinis addita constituuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para367">Full text</a>)</span> -In his aedificiorum generibus omnes sunt -faciendae earum symmetriarum rationes quae sine inpeditione loci fieri -poterunt, luminaque parietum altitudinibus si non obscurabuntur, -faciliter erunt explicata, sin autem inpedientur ab angustiis aut -aliis necessitatibus, tunc erit ut ingenio et acumine de symmetriis -detractiones aut<a id="vitruvius143"></a> adiectiones fiant, uti non dissimiles veris symmetriis -perficiantur venustates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para368">Full text</a>)</span> -Nunc explicabimus quibus proprietatibus -genera aedificiorum ad usum et caeli regiones apte debeant spectare. -hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum spectent, -ideo quod vespertino lumine opus est uti, praeterea quod etiam sol -occidens adversus habens splendorem, calorem remittens efficit -vespertino tempore regionem tepidiorem. cubicula et bybliothecae ad -orientem spectare debent, usus enim matutinum postulat lumen, item -in bybliothecis libri non putrescent. nam quaecumque ad meridiem et -occidentem spectant, ab tineis et umore libri vitiantur, quod venti -umidi advenientes procreant eas et alunt infundentesque umidos spiritus -pallore volumina corrumpunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para369">Full text</a>)</span> -triclinia verna et autumnalia ad orientem. -ei enim praetentis luminibus adversus solis impetus progrediens ad -occidentem efficit ea temperata ad id tempus quo his solitum est uti. -aestiva ad septentrionem, quod ea regio non ut reliquae per solstitium -propter calorem efficitur aestuosa, eo quod est aversa a solis cursu -semper refrigerata et salubritatem et voluptatem in usu praestat. non -minus pinacothecae et plumariorum textrina pictorumque officinae, uti -colores eorum in opere propter constantiam luminis inmutata permaneant -qualitate.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para370">Full text</a>)</span> -Cum ad regiones caeli ita ea fuerint -disposita, tunc etiam animadvertendum est quibus rationibus privatis -aedificiis propria loca patribus familiarum et quemadmodum<a id="vitruvius144"></a> communia cum -extraneis aedificari debeant. namque ex his quae propria sunt, in ea -non est potestas omnibus intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt -cubicula triclinia balineae ceteraque quae easdem habent usus rationes. -communia autem sunt in quibus etiam invocati suo iure de populo possunt -venire, id est vestibula cava aedium peristyla quaeque eundem habere -possunt usum. igitur is qui communi sunt fortuna, non necessaria -magnifica vestibula nec tabulina neque atria, quod magis aliis officia -praestant ambiundo quam ab aliis ambiuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para371">Full text</a>)</span> -qui autem fructibus rusticis serviunt, in -eorum vestibulis stabula tabernae, in aedibus cryptae horrea apothecae -ceteraque quae ad fructus servandos magis quam ad elegantiae decorem -possunt esse, ita sunt facienda. item feneratoribus et publicanis -commodiora et speciosiora et ab insidiis tuta, forensibus autem et -disertis elegantiora et spatiosiora ad conventus excipiundos, nobilibus -vero qui honores magistratusque gerundo praestare debent officia -civibus, faciunda sunt vestibula regalia alta, atria et peristyla -amplissima, silvae ambulationesque laxiores ad decorem maiestatis -perfectae, praeterea bybliothecae pinacothecae basilicae non dissimili -modo quam publicorum operum magnificentia comparatae, quod in domibus -eorum saepius et publica consilia et privata iudicia arbitriaque -conficiuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para372">Full text</a>)</span> -ergo si his rationibus ad singulorum generum -personas, uti in libro primo de decore est scriptum, ita disposita -erunt aedificia, non erit quod reprehendatur. habebunt enim ad omnes -res commodas et emendatas explicationes. earum autem rerum non solum -erunt in urbe aedificiorum rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod -in<a id="vitruvius145"></a> urbe atria proxima ianuis solent esse, ruri autem pseudourbanis -statim peristyla, deinde tunc atria habentia circum porticus -pavimentatas spectantes ad palaestras et ambulationes. Quoad potui -urbanas rationes aedificiorum summatim perscribere, proposui, nunc -rusticorum expeditiones ut sint ad usum commoda quibusque rationibus -conlocare oporteat ea dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para373">Full text</a>)</span> -Primum de salubritatibus, uti in primo -volumine de moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur -et ita villae conlocentur. magnitudines earum ad modum agri copiasque -fructuum comparentur. cohortes magnitudinesque earum ad pecorum -numerum atque quot iuga boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. -in cohorte culina quam calidissimo loco designetur, coniuncta autem -habeat bubilia, quorum praesepia ad focum et orientis caeli regionem -spectent, ideo quod boves lumen et ignem spectando horridi non fiunt. -item agricolae regionum inperiti non putant oportere aliam regionem -caeli boves spectare nisi ortum solis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para374">Full text</a>)</span> -bubilium autem debent esse latitudines nec -minores pedum denum nec maiores quindenum, longitudo uti singula -iuga ne minus pedes occupent septenos. balnearia item coniuncta sint -culinae, ita enim lavationi rusticae ministratio non erit longe. -torcular item proximum sit culinae, ita enim ad olearios fructus -commoda erit ministratio, habeatque coniunctam vinariam<a id="vitruvius146"></a> cellam -haben̶tem ab septentrione lumina fenestrarum. cum enim alia parte -habuerit qua sol calefacere possit, vinum quod erit in ea cella -confusum ab calore efficietur inbecillum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para375">Full text</a>)</span> -olearia autem ita est conlocanda ut habeat a -meridie calidisque regionibus lumen. non enim debet oleum congelari -sed tepore caloris extenuari. magnitudines autem earum ad fructuum -rationem et numerum doliorum sunt faciundae, quae cum sint cullearia, -per medium occupare debent pedes quaternos. ipsum autem torcular si non -cocleis torquetur sed vectibus et prelo premitur, ne minus longum pedes -<span class="smcapuc">XL</span> constituatur, ita enim erit vectiario -spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum senum denum, nam sic -erit ad plenum opus facientibus libera versatio et expedita. sin autem -duobus prelis loco opus fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini -dentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para376">Full text</a>)</span> -ovalia et caprilia ita sunt magna facienda -uti singula pecora areae ne minus pedes quaternos et semipedem, ne -plus senos possint habere. granaria sublimata et ad septentrionem aut -aquilonem spectantia disponantur, ita enim frumenta non poterunt cito -concalescere, sed ab flatu refrigerata diu servantur. namque ceterae -regiones procreant curculionem et reliquas bestiolas quae frumentis -solent nocere. equilibus quae maxime in villa loca calidissima fuerint -constituantur, dum ne ad focum spectent. cum enim iumenta proxime ignem -stabulantur, horrida fiunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para377">Full text</a>)</span> -item non sunt inutilia praesepia quae -conlocantur extra culinam in aperto contra orientem. cum enim in hieme -anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves,<a id="vitruvius147"></a> ad solem pabulum -capientes fiunt nitidiores. horrea fenilia farraria pistrina extra -villam facienda videntur, ut ab ignis periculo sint villae tutiores. -si quid delicatius in villis faciundum fuerit, ex symmetriis quae -in urbanis supra scriptae sunt constituta ita struantur uti sine -inpeditione rusticae utilitatis aedificentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para378">Full text</a>)</span> -omniaque aedificia ut luminosa -sint oportet curari, sed quae sunt ad villas, faciliora videntur esse -ideo quod paries nullius vicini potest obstare, in urbe autem aut -communium parietum altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt -obscuritates. itaque de ea re sic erit experiundum. ex qua parte lumen -oporteat sumere linea tendatur ab altitudine parietis qui videtur -obstare ad eum locum quo oporteat inmittere, et si ab ea linea in -altitudinem cum prospiciatur poterit spatium puri caeli amplum videri, -in eo loco lumen erit sine inpeditione.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para379">Full text</a>)</span> -sin autem officient trabes seu limina aut -contignationes, de superioribus partibus aperiatur et ita inmittatur. -et ad summam ita est gubernandum ut ex quibuscumque partibus caelum -prospici poterit, per eas fenestrarum loca relinquantur, sic enim -lucida erunt aedificia. cum autem in tricliniis ceterisque conclavibus -maximus est usus luminum, tum etiam in itineribus clivis scalis, -quod in is saepius alii aliis obviam venientes ferentes sarcinas -solent incurrere. Quoad potui distributiones operum nostratium, ut -sint aedificatoribus non obscurae, explicui. nunc etiam quemadmodum -Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur, uti non sint ignota, -summatim exponam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para380">Full text</a>)</span> -Atriis Graeci quia non utuntur, neque -aedificant, sed ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus -non spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas,<a id="vitruvius148"></a> -statimque ianuae interiores finiuntur. hic autem locus inter duas -ianuas graece θυρωρειον appellatur. deinde est introitus in peristylon. -id peristylon in tribus partibus habet porticus inque ea parte quae -spectat ad meridiem duas antas inter se spatio amplo distantes in -quibus trabes invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia -adempta spatium datur introrsus. hic locus apud nonnullos prostas, apud -alios pastas nominatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para381">Full text</a>)</span> -in his locis introrsus constituuntur oeci -magni, in quibus matres familiarum cum lanificis habent sessionem. in -prostadis autem dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum -thalamos, alterum amphithalamos dicitur. circum autem in porticibus -triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae familiaricae constituuntur. -haec pars aedificii gynaeconitis appellatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para382">Full text</a>)</span> -coniunguntur autem his domus ampliores -habentes lautiora peristyla, in quibus pares sunt quattuor porticus -altitudinibus, aut una quae ad meridiem spectat excelsioribus columnis -constituitur. id autem peristylon quod unam altiorem habet porticum, -rhodiacum dicitur. habent autem eae domus vestibula egregia et ianuas -proprias cum dignitate porticusque peristylorum albariis et tectoriis -et ex intestino opere lacunariis ornatas, et in porticibus quae ad -septentrionem spectant triclinia cyzicena et pinacothecas, ad orientem -autem bybliothecas, exhedras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes -oecos quadratos tam ampla magnitudine uti faciliter in eis<a id="vitruvius149"></a> quattuor -tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis locus possit esse -spatiosus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para383">Full text</a>)</span> -in his oecis fiunt virilia convivia. non enim -fuerat institutum matres familiarum eorum moribus accumbere. haec -autem peristyla domus andronitides dicuntur, quod in is viri sine -interpellationibus mulierum versantur. praeterea dextra ac sinistra -domunculae constituuntur habentes proprias ianuas triclinia et -cubicula commoda, uti hospites advenientes non in peristyla sed in ea -hospitalia recipiantur. nam cum fuerunt Graeci delicatiores et fortuna -opulentiores, hospitibus advenientibus instruebant triclinia cubicula -cum penu cellas primoque die ad cenam invitabant, postero mittebant -pullos ova holera poma reliquasque res agrestes. ideo pictores ea quae -mittebantur hospitibus picturis imitantes xenia appellaverunt. ita -patres familiarum in hospitio non videbantur esse peregre, habentes -secretam in his hospitalibus liberalitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para384">Full text</a>)</span> -inter duo autem peristyla ad hospitalia -itinera sunt quae mesauloe dicuntur, quod inter duas aulas media -sunt interposita, nostri autem eas andronas appellant. Sed hoc valde -est mirandum, nec enim graece nec latine potest id convenire. Graeci -enim ανδρωναϲ appellant oecos, ubi convivia virilia solent esse, -quod eo mulieres non accedunt. item aliae res sunt similes, uti -xystus prothyrum telamones et nonnulla alia eius modi. ξυϲτοϲ enim -est graeca appellatione porticus ampla latitudine, in qua athletae -per hiberna tempora exercentur. nostri autem hypaethrus ambulationes -xysta appellant, quas Graeci<a id="vitruvius150"></a> παραδρομιδαϲ dicunt. item προθυρα graece -dicuntur quae sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra -quae graece dicuntur διαθυρα. item si qua virili figura signa mutulos -aut coronas sustinent, nostri telamones appellant, cuius rationes quid -ita aut quare dicantur ex historiis non inveniuntur, Graeci vero eos -ατλανταϲ vocitant. Atlas enim formatur historia sustinens mundum, ideo -quod is primum cursum solis et lunae siderumque omnium versationum -rationes vigore animi sollertiaque curavit hominibus tradendas, eaque -re a pictoribus et statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens -mundum, filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem -πλειαδαϲ nominant, cum sideribus in mundo sunt dedicatae. nec tamen -ego ut mutetur consuetudo nominationum aut sermonis, ideo haec -proposui, sed uti non sint ignota philologis exponenda iudicavi. -Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Graecorum institutis -conformantur exposui, et de symmetriis singulorum generum proportiones -perscripsi. ergo quoniam de venustate decoreque ante est conscriptum, -nunc exponemus de firmitate quemadmodum ea sine vitiis permanentia ad -vetustatem conlocentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para385">Full text</a>)</span> -Aedificia quae plano pede instituuntur, -si fundamenta eorum facta fuerint ita ut in prioribus libris de -muro et theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt sine -dubitatione firma. sin autem hypogea concamarationesque instituentur, -fundationes eorum fieri debent crassiores<a id="vitruvius151"></a> quam quae in superioribus -aedificiis structurae sunt futurae, eorumque parietes pilae columnae -ad perpendiculum inferiorum medio conlocentur, uti solido respondeant. -nam si in pendentibus onera fuerint parietum aut columnarum, non poterunt habere perpetuam firmitatem.</p> - -<p><span -class="link">(<a href="#vitruvius-para386">Full text</a>)</span> -praeterea -inter limina secundum pilas et antas postes si supponentur, erant non -vitiosae. limina enim et trabes structuris cum sint oneratae, medio -spatio pandantes frangunt sublisas structuras. cum autem subiecti -fuerint et subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque eas -laedere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para387">Full text</a>)</span> -item administrandum est uti levent onus -parietum fornicationes cuneorum divisionibus et ad centrum respondentes -earum conclusurae. cum enim extra trabes aut liminum capita arcus -cuneis erunt conclusae, primum non pandabit materies levata onere, -deinde si quod vetustate vitium ceperit, sine molitione fulturarum -faciliter mutabitur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para388">Full text</a>)</span> -itemque quae pilatim aguntur aedificia, cum -cuneorum divisionibus coagmentis ad centrum respondentibus fornices -concluduntur, extremae pilae in his latiores spatio sunt faciundae, uti -vires eae habentes resistere possint, cum cunei ab oneribus parietum -pressi per coagmenta ad centrum se prementes extrudent incumbas. itaque -si angulares pilae erunt spatiosis magnitudinibus, continendo cuneos -firmitatem operibus praestabunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para389">Full text</a>)</span> -Cum in his rebus animadversum fuerit uti -ea diligentia in is adhibeatur, non minus etiam observandum est uti -omnes structurae perpendiculo respondeant neque habeant in ulla -parte proclinationes. maxima autem esse<a id="vitruvius152"></a> debet cura substructionum, -quod in his infinita vitia solet facere terrae congestio. ea enim -non potest esse semper uno pondere quo solet esse per aestatem, -sed hibernis temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem -crescens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit structurarum -saeptiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para390">Full text</a>)</span> -itaque ut huic vitio medeatur, sic erit -faciundum ut primum pro amplitudine congestionis crassitudo structurae -constituatur, deinde in frontibus anterides, sive erismae sunt, una -struantur, eaeque inter se distent tanto spatio quanta altitudo -substructionis est futura, crassitudine eadem qua substructio. -procurrant autem ab imo pro quam crassitudo constituta fuerit -substructionis, deinde contrahantur gradatim ita uti summam habeant -prominentiam quanta operis est crassitudo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para391">Full text</a>)</span> -praeterea introrsus contra terrenum coniuncta -muro serratim struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent -quanta altitudo futura erit substructionis, crassitudines autem -habeant dentium structurae uti muri. item in extremis angulis cum -recessum fuerit ab interiore angulo spatio altitudinis substructionis, -in utramque partem signetur et ab his signis diagonios structura -conlocetur, et ab ea media altera coniuncta cum angulo muri. ita dentes -et diagonioe structurae non patientur tota vi premere murum, sed -dissipabunt retinendo impetum congestionis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para392">Full text</a>)</span> -Quemadmodum sine vitiis opera constitui -oporteat et uti caveatur incipientibus exposui. namque de tegulis aut -tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura quemadmodum de his, -quod ea quamvis sint vitiosa, faciliter mutantur. itaque quae nec -solida quidem putantur esse,<a id="vitruvius153"></a> quibus rationibus haec potuerint esse -firma et quemadmodum instituantur exposui.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para393">Full text</a>)</span> -quibus autem copiarum generibus -oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod non in omnibus -locis omnia genera copiarum nascuntur, ut in primo volumine est -expositum. praeterea in domini est potestate utrum latericio an -caementicio an saxo quadrato velit aedificare. itaque omnium operum -probationes tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate -et magnificentia et dispositione. cum magnificenter opus perfectum -aspicietur, a domini potestate inpensae laudabuntur, cum subtiliter, -officinatoris probabitur exactio, cum vero venuste proportionibus -et symmetriis habuerit auctoritatem, tunc fuerit gloria architecti.</p> - -<p><span class="link">(<a -href="#vitruvius-para394">Full text</a>)</span> haec autem recte constituuntur, cum -is et a fabris et ab idiotis patiatur accipere se consilia. namque -omnes homines, non solum architecti, quod est bonum possunt probare, -sed inter idiotas et eos hoc est discrimen quod idiota nisi factum -viderit, non potest scire quid sit futurum, architectus autem simul -animo constituerit, antequam inceperit et venustate et usu et decore -quale sit futurum habet definitum. Quas res privatis aedificiis utiles -putavi et quemadmodum sint faciundae quam apertissime potui perscripsi. -de expolitionibus autem eorum uti sint elegantes et sine vitiis ad -vetustatem ＜permanentes＞, insequenti volumine exponam.</p> - -<h2 id="vitruvius154">LIBER SEPTIMUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para395">Full text</a>)</span> -Maiores cum sapienter tum etiam utiliter -instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, -ut ea non interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus -edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum -subtilitatem. itaque non mediocres sed infinitae sunt is agendae -gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium -generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos curaverunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para396">Full text</a>)</span> -namque si non ita fecissent, non potuissemus -scire quae res in Troia fuissent gestae, nec quid Thales Democritus -Anaxagoras Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura -quasque Socrates Platon Aristoteles Zenon Epicurus aliique philosophi -hominibus agendae vitae terminationes finissent seu Croesus Alexander -Darius ceterique reges quas res aut quibus rationibus gessissent -fuissent notae, nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium -memoriae ad posteritatem commentariis extulissent.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para397">Full text</a>)</span> -itaque quemadmodum his gratiae sunt agendae, -contra qui eorum scripta furantes pro suis praedicant sunt vituperandi, -quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed invidis -moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt reprehendendi, sed -etiam quia impio more vixerunt, poena condemnandi. nec tamen haec res -non vindicatae curiosius ab antiquis esse memorantur. quorum exitus -iudiciorum qui fuerint, non est alienum quemadmodum sint<a id="vitruvius155"></a> -nobis traditi explicare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para398">Full text</a>)</span> -reges Attalici -magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam -Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus -infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis -ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare. cum autem summa -diligentia perfecisset, non putavit id satis esse nisi propagationibus -inseminando curaret augendam. itaque Musis et Apollini ludos dedicavit -et quemadmodum athletarum sic communium scriptorum victoribus praemia -et honores constituit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para399">Full text</a>)</span> -his ita institutis cum ludi adessent, iudices -litterati qui eos probarent erant legendi. rex cum iam sex civitatis -lectos habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit ad -eos qui supra bybliothecam fuerunt et quaesiit si quem novissent ad id -expeditum. tunc ei dixerunt esse quendam Aristophanen, qui summo studio -summaque diligentia cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque -conventu ludorum cum secretae sedes iudicibus essent distributae, cum -ceteris Aristophanes citatus quemadmodum fuerat locus ei designatus -sedit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para400">Full text</a>)</span> -primo poetarum ordine ad certationem inducto -cum recitarentur scripta, populus cunctus significando monebat iudices -quod probarent. itaque cum ab singulis sententiae sunt rogatae, sex -una dixerunt et quem maxime animadverterunt multitudini placuisse, ei -primum praemium, insequenti secundum tribuerunt. Aristophanes vero cum -ab eo sententia rogaretur, eum primum renuntiari iussit qui minime -populo placuisset.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para401">Full text</a>)</span> -cum autem rex et universi vehementer -indignarentur, surrexit et rogando impetravit ut paterentur<a id="vitruvius156"></a> se dicere. -itaque silentio facto docuit unum ex his eum esse poetam, ceteros -aliena recitavisse, oportere autem iudicantes non furta sed scripta -probare. admirante populo et rege dubitante, fretus memoria e certis -armariis infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo coegit -ipsos furatos de se confiteri. itaque rex iussit cum his agi furti -condemnatosque cum ignominia dimisit, Aristophanen vero amplissimis -muneribus ornavit et supra bybliothecam constituit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para402">Full text</a>)</span> -insequentibus annis a Macedonia Zoilus, qui -adoptavit cognomen ut Homeromastix vocitaretur, Alexandriam venit -suaque scripta contra Iliadem et Odyssean comparata regi recitavit. -Ptolomaeus vero cum animadvertisset poetarum parentem philologiaeque -omnis ducem absentem vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta -suspicerentur ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit responsum. -Zoilus autem cum diutius in regno fuisset, inopia pressus summisit ad -regem postulans ut aliquid sibi tribueretur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para403">Full text</a>)</span> -rex vero respondisse dicitur Homerum, qui ante -annos mille decessisset, aevo perpetuo multa milia hominum pascere, -item debere qui meliore ingenio se profiteretur non modo unum sed etiam -plures alere posse. et ad summam mors eius ut parricidii damnati varie -memoratur. alii enim scripserunt a Philadelpho esse in crucem fixum, -nonnulli Chii ei lapides esse coniectos, alii Zmyrnae vivum in pyram -coniectum. quorum utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. -non enim aliter videtur promereri qui citat eos quorum responsum, quid -senserint scribentes, non potest coram indicari.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para404">Full text</a>)</span> -ego vero, Caesar, neque alienis indicibus -mutatis interposito<a id="vitruvius157"></a> nomine meo id profero corpus neque ullius cogitata -vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus scriptoribus -infinitas ago gratias quod egregiis ingeniorum sollertiis ex aevo -conlatis abundantes alius alio genere copias praeparaverunt, unde nos -uti fontibus haurientes aquam et ad propria proposita traducentes -facundiores et expeditiores habemus ad scribendum facultates talibusque -confidentes auctoribus audemus institutiones novas comparare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para405">Full text</a>)</span> -Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi -mei rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi coepi. -namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo docente tragoediam scaenam -fecit et de ea commentarium reliquit. ex eo moniti Democritus et -Anaxagoras de eadem re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem -oculorum radiorumque extentionem certo loco centro constituto lineas -ratione naturali respondere, uti de incerta re certae imagines -aedificiorum in scaenarum picturis redderent speciem et quae in -directis planisque frontibus sint figurata, alia abscedentia alia -prominentia esse videantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para406">Full text</a>)</span> -postea Silenus de symmetriis doricorum edidit -volumen, de aede Iunonis quae est Sami dorica Theodorus, de ionica -Ephesi quae est Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae quod -est Priene ionicum Pytheos, item de aede Minervae dorica quae est -Athenis in arce Ictinos et Carpion, Theodorus Phocaeus de tholo qui -est Delphis, Philo de aedium sacrarum symmetriis et de armamentario -quod fecerat Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae<a id="vitruvius158"></a> est -Magnesiae pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros, item Arcesius -de symmetriis corinthiis et ionico Trallibus Aesculapio quod etiam ipse -sua manu dicitur fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero -felicitas maximum summumque contulit munus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para407">Full text</a>)</span> -quorum enim artes aevo perpetuo nobilissimas -laudes et sempiterno florentes habere iudicantur, excogitatis egregias -operas praestiterunt. namque singulis frontibus singuli artifices -sumpserunt certatim partes ad ornandum et probandum Leochares Bryaxis -Scopas Praxiteles, nonnulli etiam putant Timotheum, quorum artis -eminens excellentia coegit ad septem spectaculorum eius operis -pervenire famam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para408">Full text</a>)</span> -praeterea minus nobiles multi praecepta -symmetriarum conscripserunt, uti Nexaris Theocydes Demophilos -Pollis Leonidas Silanion Melampus Sarnacus Euphranor. non minus de -machinationibus, uti Diades Archytas Archimedes Ctesibios Nymphodorus -Philo Byzantius Diphilos Democles Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. -quorum ex commentariis quae utilia esse his rebus animadverti, collecta -in unum coegi corpus, et ideo maxime quod animadverti in ea re ab -Graecis volumina plura edita, ab nostris oppido quam pauca. Fuficius -nimirum de his rebus primus instituit edere volumen, item Terentius -Varro de novem disciplinis unum de architectura, P. Septimius duo.</p> - -<p id="vitruvius159"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para409">Full text</a>)</span> -amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo -incubuisse videtur, cum fuissent et antiqui cives magni architecti, -qui potuissent non minus eleganter scripta comparare. namque Athenis -Antistates et Callaeschros et Antimachides et Pormos architecti -Pisistrato aedem Iovi Olympio facienti fundamenta constituerunt, -post mortem autem eius propter interpellationem rei publicae incepta -reliquerunt. itaque circiter annis ＜quadringentis＞ post Antiochus -rex cum in id opus inpensam esset pollicitus, cellae magnitudinem et -columnarum circa dipteron conlocationem epistyliorumque et ceterorum -ornamentorum ad symmetriam distributionem magna sollertia scientiaque -summa civis Romanus Cossutius nobiliter est architectatus. id autem -opus non modo vulgo sed etiam in paucis a magnificentia nominatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para410">Full text</a>)</span> -nam quattuor locis sunt aedium -sacrarum marmoreis operibus ornatae dispositiones, e quibus proprie -de is nominationes clarissima fama nominantur. quarum excellentiae -prudentesque cogitationum apparatus suspectus habent in deorum -caerimonio. primumque aedis Ephesi Dianae ionico genere ab Chersiphrone -Gnosio et filio eius Metagene est instituta, quam postea Demetrius -ipsius Dianae servus et Paeonius Ephesius dicuntur perfecisse. Mileti -Apollini item ionicis symmetriis idem Paeonius Daphnisque Milesius -instituerunt. Eleusine Cereris et Proserpinae cellam inmani magnitudine -Ictinos dorico more sine exterioribus columnis ad laxamentum usus -sacrificiorum<a id="vitruvius160"></a> pertexit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para411">Full text</a>)</span> -eam autem postea cum Demetrius -Phalereus Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte -columnis constitutis prostylon fecit. ita aucto vestibulo laxamentum -initiantibus operique summam adiecit auctoritatem. in asty vero Olympio -amplo modulorum comparatu corinthiis symmetriis et proportionibus, uti -supra scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memoratur, -cuius commentarium nullum est inventum. nec tamen a Cossutio solum -de his rebus scripta sunt desideranda sed etiam a G. Mucio, qui -magna scientia confisus aedis Honoris et Virtutis Marianae cellae -columnarumque et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis -perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet quemadmodum ab arte -subtilitatem sic ab magnificentia et inpensis auctoritatem, in primis -et summis operibus nominaretur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para412">Full text</a>)</span> -Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non -minus quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria satis -multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non putavi silendum sed -disposite singulis voluminibus de singulis exponere. itaque quoniam -sexto volumine privatorum aedificiorum rationes perscripsi, in hoc -qui septimum tenet numerum de expolitionibus quibus rationibus et -venustatem et firmitatem habere possint exponam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para413">Full text</a>)</span> -Primumque incipiam de ruderatione, quae -principia tenet expolitionum, uti curiosius summaque providentia<a id="vitruvius161"></a> -solidationis ratio habeatur. et si plano pede erit eruderandum, -quaeratur solum si sit perpetuo solidum, et ita exaequetur, et -inducatur cum statumine rudus. sin autem omnis aut ex parte -congesticius locus fuerit, festucationibus cum magna cura solidetur. -in contignationibus vero diligenter est animadvertendum ne qui paries -qui non exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed potius -relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum enim solidus -exit, contignationibus arescentibus aut pandatione sidentibus, -permanens structurae soliditate dextra ac sinistra secundum se facit in -pavimentis necessario rimas.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para414">Full text</a>)</span> -item danda est opera ne commisceantur axes -aesculini quercu, quod quercei simul umorem perceperunt se torquentes -rimas faciunt in pavimentis. sin autem aesculus non erit et necessitas -coegerit, propter inopiam querceis sic videtur esse faciundum ut -secentur tenuiores. quo minus enim valuerint, eo facilius clavis -fixi continebuntur <span class="missing-word-before">deinde</span> -in singulis tignis extremis partibus axes bini clavis figantur, -uti nulla ex parte possint se torquendo angulos excitare. namque -de cerro aut fago seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. -coaxationibus factis si erit, filex, si non, palea substernatur, -uti materies ab calcis vitiis defendatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para415">Full text</a>)</span> -tunc -insuper statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum implere. -statuminationibus inductis rudus si novum erit,<a id="vitruvius162"></a> ad tres partes una -calcis misceatur, si redivivum fuerit, quinque ad duo mixtionis -habeant responsum. deinde rudus inducatur et vectibus ligneis, -decuriis inductis, crebriter pistatione solidetur, et id ne minus -pistum absolutum crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus -inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, ne minore -crassitudine pavimenti digitorum senum. supra nucleum ad regulam et -libellam exacta pavimenta struantur sive sectilia seu tesseris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para416">Full text</a>)</span> -cum ea structa fuerint et fastigia sua -structione habuerint, ita fricentur uti si sectilia sint, nulli -gradus in scutulis aut trigonis aut quadratis seu favis extent, sed -coagmentorum compositio planam habeat inter se directionem. si tesseris -structura erit, ut eae omnes angulos habeant aequales. cum enim -anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta ut oportet -fricatura. item testacea spicata tiburtina sunt diligenter exigenda, -ut ne habeant lacunas nec extantes tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad -regulam perfricata. super, fricatura levigationibus et polituris cum -fuerit perfecta, incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena -inducantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para417">Full text</a>)</span> -Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt -pavimenta, quod contignationes umore crescentes aut siccitate -decrescentes seu pandationibus sidentes movendo se faciunt vitia -pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae non patiuntur integra -permanere. itaque si necessitas coegerit, ut minime vitiosa fiant sic -erit faciundum. cum coaxatum fuerit, super altera coaxatio transversa -sternatur clavisque fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. -deinde<a id="vitruvius163"></a> ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur calcisque duae -partes ad quinque mortarii mixtionibus praestent responsum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para418">Full text</a>)</span> -statuminatione facta, rudus inducatur, -idque pistum absolutum ne minus pede sit crassum. tunc autem nucleo -inducto, uti supra scriptum est, pavimentum e tessera grandi circiter -binum digitum caesa struatur fastigium habens in pedes denos digitos -binos, quod si bene temperabitur et recte fricatum fuerit, ab omnibus -vitiis erit tutum. uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis ne -laboret, fracibus quotannis ante hiemem saturetur. ita non patietur in -se recipere gelicidii pruinam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para419">Full text</a>)</span> -sin autem curiosius videbitur fieri oportere, -tegulae bipedales inter se coagmentatae supra rudus substrata -materia conlocentur habentes singulis coagmentorum frontibus excisos -canaliculos digitales. quibus iunctis impleantur calce ex oleo subacta -confricenturque inter se coagmenta compressa. ita calx quae erit -haerens in canalibus durescendo contexteque solidescendo non patietur -aquam neque aliam rem per coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita -perstratum, supra nucleus inducatur et virgis caedendo subigatur. -supra autem sive ex tessera grandi sive ex spica testacea struatur -fastigiis quibus est supra scriptum, et cum sic erunt facta, non cito -vitiabuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para420">Full text</a>)</span> -Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc -de albariis operibus est explicandum. id autem erit recte, si glaebae -calcis optimae ante multo tempore quam opus fuerit macerabuntur, uti -si qua glaeba parum fuerit in fornace cocta, in maceratione diuturna -liquore defervere coacta uno tenore concoquatur. namque cum non penitus -macerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens latentes -crudos calculos pustulas emittit. qui calculi in<a id="vitruvius164"></a> opere uno tenore cum -permacerantur, dissolvunt et dissipant tectorii politiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para421">Full text</a>)</span> -cum autem habita erit ratio macerationis et -ita curiosius operi praeparatum erit, sumatur ascia et quemadmodum -materia dolatur, sic calx in lacu macerata ascietur. si ad eam -offenderint calculi, non erit temperata. cumque siccum et purum -ferrum educetur, indicabit eam evanidam et siticulosam. cum vero -pinguis fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti glutinum -haerens omni ratione probabit se esse temperatam. tunc autem machinis -comparatis camararum dispositiones in conclavibus expediantur, nisi -lacunariis ea fuerint ornata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para422">Full text</a>)</span> -Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic -erit faciundum. asseres directi disponantur inter se ne plus spatium -habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod abiegnei ab carie -et ab vetustate celeriter vitiantur, hique asseres cum ad formam -circinationis fuerint distributi, catenis dispositis ad contignationes, -sive tecta erunt, crebriter clavis ferreis fixi religentur, eaeque -catenae ex ea materia comparentur cui nec caries nec vetustas nec umor -possit nocere, id est e buxo iunipiro olea robore cupresso ceterisque -similibus praeter quercum, cum ea se torquendo rimas faciat quibus -inest operibus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para423">Full text</a>)</span> -asseribus dispositis tum tomice e sparto -hispanico harundines graecae tunsae ad eos uti forma postulat -religentur. item supra camaram materies ex calce et harena mixta -subinde inducatur, ut si quae stillae ex contignationibus aut tectis -ceciderint<a id="vitruvius165"></a> sustineantur. sin autem harundinis graecae copia non -erit, de paludibus tenues colligantur et mataxa aut tomice ad iustam -longitudinem una crassitudine alligationibus temperentur, dum ne plus -inter duos nodos alligationes binos pedes distent, et eae ad asseres, -uti supra scriptum est, tomice religentur cultellique lignei in eas -configantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para424">Full text</a>)</span> -cetera omnia uti supra scriptum -est expediantur. camaris dispositis et intextis, imum caelum -earum trullissetur,<a id="vitruvius166"></a> deinde harena dirigatur, postea autem creto -marmore poliatur. Cum camarae politae fuerint, sub eas coronae sunt -subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri videbitur. -cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec possunt se sustinere. in -hisque minime gypsum debet admisceri, sed ex creto marmore uno tenore -perduci, uti ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere. -etiamque cavendae sunt in camaris priscorum dispositiones, quod -earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere inpendentes sunt -periculosae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para425">Full text</a>)</span> -coronae autem sunt ＜aliae purae＞ aliae -caelatae. conclavibus autem ubi ignis aut plura lumina sunt ponenda, -purae fieri debent, ut eae facilius extergeantur. in aestivis et -exhedris, ubi minime fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae -sunt faciendae, semper enim album opus propter superbiam candoris non -modo ex propriis sed etiam alienis aedificiis concipit fumum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para426">Full text</a>)</span> -Coronis explicatis parietes quam asperrime -trullissentur, postea autem supra, trullissatione subarescente, -deformentur directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad -lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam respondentes -exigantur. namque sic emendata tectoriorum in picturis erit species. -subarescente, iterum et tertio inducatur. ita cum fundatior erit -ex harenato directura, eo firmior erit ad vetustatem soliditas -tectorii.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para427">Full text</a>)</span> -cum ab harena praeter trullissationem -non minus tribus coriis fuerit deformatum, tunc e marmore graneo -directiones sunt subigendae, dum ita materies temperetur uti cum -subigatur non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario liberetur. -graneo inducto et inarescente, alterum corium mediocre dirigatur. id -cum subactum fuerit et bene fricatum, subtilius inducatur. ita cum -tribus coriis harenae et item marmoris solidati parietes fuerint, neque -rimas neque aliud vitium in se recipere poterunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para428">Full text</a>)</span> -sed et liaculorum subactionibus -fundata soliditate marmorisque candore firmo levigata, coloribus cum -politionibus inductis nitidos expriment splendores. colores autem, -udo tectorio cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt -perpetuo permanentes, quod calx in fornacibus excocto liquore facta -raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit in se quae res forte -contigerunt, mixtionibusque ex aliis potestatibus conlatis seminibus -seu principiis una solidescendo, in quibuscumque membris est formata -cum fit arida redigitur uti sui generis proprias videatur habere -qualitates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para429">Full text</a>)</span> -itaque tectoria quae recte sunt facta -neque vetustatibus fiunt horrida, neque cum extergentur remittunt -colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti.<a id="vitruvius167"></a> cum -ergo ita in parietibus tectoria facta fuerint uti supra scriptum est, -et firmitatem et splendorem et ad vetustatem permanentem virtutem -poterunt habere. cum vero unum corium harenae et unum minuti marmoris -erit inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur nec -splendorem politionibus propter inbecillitatem crassitudinis proprium -obtinebit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para430">Full text</a>)</span> -quemadmodum enim speculum argenteum tenui -lamella ductum incertas et sine viribus habet remissiones splendoris, -quod autem e solida temperatura fuerit factum, recipiens in se firmis -viribus politionem fulgentes in aspectu certasque considerantibus -imagines reddit, sic tectoria quae ex tenui sunt ducta materia non -modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt, quae autem fundata -harenationis et marmoris soliditate sunt crassitudine spissa, cum -sunt politionibus crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam -imagines expressas aspicientibus ex eo opere remittunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para431">Full text</a>)</span> -Graecorum vero tectores non solum his -rationibus utendo faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, -calce et harena ibi confusa, decuria hominum inducta, ligneis -vectibus pisunt materiam, et ita ad certamen subacta tunc utuntur. -itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes pro abacis -utuntur, ipsaque tectoria abacorum et speculorum divisionibus circa se -prominentes habent expressiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para432">Full text</a>)</span> -Sin autem in craticiis tectoria erunt -facienda, quibus necesse est in arrectariis et transversariis rimas -fieri, ideo quod luto cum linuntur necessario recipiunt umorem, cum -autem arescunt extenuati in tectoriis faciunt rimas, id ut non fiat -haec erit ratio. cum paries totus luto inquinatus fuerit, tunc in eo -opere cannae clavis muscariis<a id="vitruvius168"></a> perpetuae figantur, deinde iterum luto -inducto si priores transversariis harundinibus fixae sunt, secundae -erectis figantur et ita, uti supra scriptum est, harenatum et marmor -et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex in parietibus -harundinibus transversis fixa perpetuitas nec segmina nec rimam ullam -fieri patietur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para433">Full text</a>)</span> -Quibus rationibus siccis locis tectoria -oporteat fieri dixi, nunc quemadmodum umidis locis politiones -expediantur ut permanere possint sine vitiis, exponam. et primum -conclavibus quae plano pede fuerint, in imo pavimento alte circiter -pedibus tribus pro harenato testa trullissetur et dirigatur, uti eae -partes tectoriorum ab umore ne vitientur. sin autem aliqui paries -perpetuos habuerit umores, paululum ab eo recedatur et struatur alter -tenuis distans ab eo quantum res patietur, et inter duos parietes -canalis ducatur inferior quam libramentum conclavis fuerit, habens -nares ad locum patentem. item cum in altitudinem perstructus fuerit, -relinquantur spiramenta. si enim non per nares umor et in imo et in -summo habuerit exitus, non minus in nova structura se dissipabit. his -perfectis paries testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio -poliatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para434">Full text</a>)</span> -sin autem locus non patietur structuram -fieri, canales fiant et nares exeant ad locum patentem. deinde tegulae -bipedales ex una parte supra marginem canalis inponantur, ex altera -parte bessalibus ＜laterculis＞ pilae substruantur, in quibus duarum -tegularum anguli sedere possint, et ita a pariete eae distent ut ne -plus pateant palmum. deinde insuper erectae mammatae tegulae ab imo -ad summum<a id="vitruvius169"></a> ad parietem figantur, quarum interiores partes curiosius -picentur ut ab se respuant liquorem. item in imo et in summo supra -camaram habeant spiramenta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para435">Full text</a>)</span> -tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, -uti trullissationem testaceam non respuant. namque propter ieiunitatem -quae est a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, -nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et cogat coire. -trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et cetera omnia -uti supra scripta sunt in tectoriorum rationibus perficiantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para436">Full text</a>)</span> -Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias -debent habere decoris rationes, uti et ex locis aptas et generum -discriminibus non alienas habeant dignitates. tricliniis hibernis non -est utilis compositione nec megalographia nec camararum coronario -opere subtilis ornatus, quod ea et ab ignis fumo et ab luminum crebris -fuliginibus corrumpuntur. in his vero supra podia abaci ex atramento -sunt subigendi et poliendi, cuneis silaceis seu miniaceis interpositis. -Explicata camara pura et polita, etiam pavimentorum non erit -displicens, si qui animadvertere voluerit, Graecorum ad hibernaculorum -usum minime sumptuosus et utilis apparatus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para437">Full text</a>)</span> -foditur enim infra libramentum triclinii -altitudine circiter pedum binum, et solo festucato inducitur aut rudus -aut testaceum pavimentum ita fastigatum ut<a id="vitruvius170"></a> in canali habeat nares. -deinde congestis et spisse calcatis carbonibus inducitur e sabulone et -calce et favilla mixta materies crassitudine semipedali. ad regulam -et libellam summo libramento cote despumato redditur species nigri -pavimenti. ita conviviis eorum et quod poculis et pytismatis effunditur -simul cadit siccescitque, quique versantur ibi ministrantes etsi nudis -pedibus fuerint, non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para438">Full text</a>)</span> -Ceteris conclavibus id est vernis -autumnalibus aestivis, etiam atriis et peristylis constitutae sunt ab -antiquis ex certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura -imago fit eius quod est seu potest esse, uti hominis aedificii navis -reliquarumque rerum, e quibus, finitis certisque corporibus, figurata -similitudine sumuntur exempla. ex eo antiqui qui initia expolitionibus -instituerunt imitati sunt primum crustarum marmorearum varietates et -conlocationes, deinde coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias -distributiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para439">Full text</a>)</span> -postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum -figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas imitarentur, -patentibus autem locis uti exhedris propter amplitudines parietum -scaenarum frontes tragico more aut comico seu satyrico designarent, -ambulationes vero propter spatia longitudinis varietatibus topiorum -ornarent ab certis locorum proprietatibus imagines exprimentes. -pinguntur enim portus promuntoria litora flumina fontes euripi -fana luci montes pecora pastores, nonnullis locis item<a id="vitruvius171"></a> signantur -megalographiae habentes deorum simulacra seu fabularum dispositas -explicationes, non minus troianas pugnas seu Ulixis errationes per -topia, ceteraque quae sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura -procreata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para440">Full text</a>)</span> -sed haec quae ex veris rebus exempla -sumebantur, nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur tectoriis -monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae. pro columnis -enim statuuntur calami, pro fastigiis appagineculi striati cum crispis -foliis et volutis, item candelabra aedicularum sustinentia figuras, -supra fastigia earum surgentes ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ -teneri plures habentes in se sine ratione sedentia sigilla, non minus -cauliculi dimidiata habentes sigilla alia humanis alia bestiarum -capitibus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para441">Full text</a>)</span> -haec autem nec sunt nec fieri possunt nec -fuerunt. ergo ita novi mores coegerunt uti inertiae mali iudices -convincerent artium virtutes. quemadmodum enim potest calamus vero -sustinere tectum aut candelabrum ornamenta fastigii seu cauliculus -tam tenuis et mollis sustinere sedens sigillum aut de radicibus -et cauliculis ex parte flores dimidiataque sigilla procreari? at -haec falsa videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque -animadvertunt si quid eorum fieri potest nec ne. iudiciis autem -infirmis obscuratae mentes non valent probare quod potest esse cum -auctoritate et ratione decoris. neque enim picturae probari debent quae -non sunt similes veritati, nec si factae sunt elegantes ab arte, ideo -de is statim debet recta iudicari, nisi argumentationis certas rationes -habuerint sine offensionibus explicatas.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para442">Full text</a>)</span> -etenim etiam Trallibus cum Apaturius -Alabandeus eleganti manu<a id="vitruvius172"></a> finxisset scaenam in minusculo theatro, quod -εκκληϲιαϲτηριον apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas signa -Centauros sustinentes epistylia, tholorum rotunda tecta, fastigiorum -prominentes versuras, coronasque capitibus leoninis ornatas quae -omnino stillicidiorum e tectis habent rationem, praeterea supra eam -nihilominus episcaenium, in quo tholi pronai semifastigia omnisque -tecti varius picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius scaenae -propter asperitatem eblandiretur omnium visus et iam id opus probare -fuissent parati, tum Licymnius mathematicus prodiit et ait Alabandeas -satis acutos ad omnes res civiles haberi, sed propter non magnum vitium -indecentiae insipientes eos esse iudicatos, quod in gymnasio eorum -quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro discos tenentes aut -currentes seu pila ludentes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para443">Full text</a>)</span> -ita indecens inter locorum proprietates status -signorum publice civitati vitium existimationis adiecit. videamus item -nunc ne Apaturii scaena efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. qui -enim vestrum domos supra tegularum tecta potest habere aut columnas seu -fastigiorum explicationes? haec enim supra contignationes ponuntur, non -supra tegularum tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem -habere facti in picturis probaverimus, accedemus et nos his civitatibus -quae propter haec vitia insipientes sunt iudicatae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para444">Full text</a>)</span> -itaque Apaturius contra respondere non est -ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam -postea correctam adprobavit. utinam dii inmortales<a id="vitruvius173"></a> fecissent uti -Licymnius revivisceret et corrigeret hanc amentiam tectoriorumque -errantia instituta. sed quare vincat veritatem ratio falsa, non erit -alienum exponere. quod enim antiqui insumentes laborem et industriam -probare contendebant artibus, id nunc coloribus et eorum eleganti -specie consecuntur, et quam subtilitas artificis adiciebat operibus -auctoritatem, nunc dominicus sumptus efficit ne desideretur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para445">Full text</a>)</span> -quis enim antiquorum non uti medicamento -minio parce videtur usus esse? at nunc passim plerumque toti parietes -inducuntur. accedit huc chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum -inducuntur etsi non ab arte sunt posita, fulgentes oculorum reddunt -visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut ab domino -non a redemptore repraesententur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para446">Full text</a>)</span> -Quae commonefacere potui ut ab errore -discedatur in opere tectorio satis exposui, nunc de apparationibus -ut succurrere potuerit dicam, et primum quoniam de calce initio -est dictum, nunc de marmore ponam. Marmor non eodem genere omnibus -regionibus procreatur, sed quibusdam locis glaebae ut salis micas -perlucidas habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant -operibus utilitatem. quibus autem locis eae copiae non sunt, caementa -marmorea, sive assulae dicuntur, quae marmorarii ex operibus deiciunt, -contunduntur et moluntur,<a id="vitruvius174"></a> ＜et cum＞ est subcretum in operibus utuntur. -aliis locis, ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca unde foditur -parata quam nec molere nec cernere opus est, sed sic est subtilis -quemadmodum si qua est manu contusa et subcreta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para447">Full text</a>)</span> -Colores vero alii sunt qui per se -certis locis procreantur et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus -tractationibus aut mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, -uti praestent eandem in operibus utilitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para448">Full text</a>)</span> -primum autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, -quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam in Italia -invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo nunc non habetur quod -Athenis argentifodinae cum habuerunt familias, tunc specus sub terra -fodiebantur ad argentum inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, -nihilominus uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia copia -silis ad politionem operum sunt usi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para449">Full text</a>)</span> -item rubricae copiose multis locis -eximuntur, sed optimae paucis, uti Ponto Sinope, et Aegypto, in -Hispania Balearibus, non minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia -Atheniensibus senatus populusque Romanus concessit fruenda.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para450">Full text</a>)</span> -paraetonium vero ex ipsis locis unde foditur -habet nomen. eadem ratione melinum, quod eius metallum insula cycladum -Melo dicitur esse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para451">Full text</a>)</span> -creta viridis item pluribus locis nascitur, -sed optima Zmyrnae. hanc autem Graeci θεοδοτειον vocant, quod Theodotus -nomine fuerat cuius in fundo id<a id="vitruvius175"></a> genus cretae primum est inventum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para452">Full text</a>)</span> -auripigmentum, -quod αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca item pluribus -locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim habet metallum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para453">Full text</a>)</span> -Ingrediar nunc minii rationes explicare. id -autem agris Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum, cuius -et res et ratio satis magnas habet admirationes. foditur enim glaeba -quae dicitur, antequam tractationibus ad minium perveniant, vena uti -ferrum, magis subrufo colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id -foditur, ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas argenti vivi, -quae a fossoribus statim colliguntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para454">Full text</a>)</span> -hae glaebae cum collectae sunt, in officina -propter umoris plenitatem coiciuntur in fornacem ut interarescant, et -is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur cum resedit in solum -furni, invenitur esse argentum vivum. exemptis glaebis guttae eae quae -residebunt propter brevitates non possunt colligi, sed in vas aquae -converruntur et ibi inter se congruunt et una confunduntur. id autem -cum sit quattuor sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur esse -pondo centum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para455">Full text</a>)</span> -cum in aliquo vase est confusum, si supra -id lapidis centenarium pondus inponatur, natat in summo neque eum -liquorem potest onere suo premere nec elidere nec dissipare. centenario -sublato si ibi auri scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se -deprimetur. ita non amplitudine ponderis sed genere<a id="vitruvius176"></a> singularum rerum -gravitatem esse non est negandum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para456">Full text</a>)</span> -id autem multis rebus est ad usum expeditum. -neque enim argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. cumque in -veste intextum est aurum eaque vestis contrita propter vetustatem usum -non habeat honestum, panni in fictilibus vasis inpositi supra ignem -comburuntur. is cinis coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. -id autem omnes micas auri corripit in se et cogit secum coire. aqua -defusa cum id in pannum infunditur et ibi manibus premitur, argentum -per panni raritates propter liquorem extra labitur, aurum compressione -coactum intra purum invenitur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para457">Full text</a>)</span> -Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae -enim glaebae cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et lotionibus -et cocturis crebris relictis stercoribus efficiuntur ut adveniant -colores. cum ergo emissae sint ex minio per argenti vivi relictionem -quas in se naturales habuerat virtutes, efficitur tenera natura et -viribus inbecillis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para458">Full text</a>)</span> -itaque cum est in expolitionibus conclavium -tectoriis inductum, permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id -est peristylis aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo sol et -luna possit splendores et radios inmittere, cum ab his locus tangitur, -vitiatur et amissa virtute coloris denigratur. itaque cum et alii -multi tum etiam Faberius scriba cum in Aventino voluisset habere domum -eleganter expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui post -dies <span class="smcapuc">XXX</span> facti sunt invenusto varioque -colore. itaque pro minio locavit inducendos alios colores.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para459">Full text</a>)</span> -at si qui subtilior fuerit et voluerit -expolitionem miniaceam suum colorem retinere, cum paries expolitus et -aridus fuerit,<a id="vitruvius177"></a> ceram ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam -saeta inducat, deinde postea carbonibus in ferreo vase compositis -eam ceram a proximo cum pariete calefaciundo sudare cogat, atque ut -peraequetur deinde tunc candela linteisque puris subigat, uti signa -marmorea nuda curantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para460">Full text</a>)</span> -haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans -cerae ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem nec solis radios -lambendo eripere ex his politionibus colorem. quae autem in Ephesiorum -metallis fuerunt officinae, nunc traiectae sunt ideo Romam quod id -genus venae postea est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis -glaebae portantur et per publicanos Romae curantur. eae autem officinae -sunt inter aedem Florae et Quirini.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para461">Full text</a>)</span> -Vitiatur minium admixta calce. itaque si -qui velit experiri id sine vitio esse, sic erit faciendum. ferrea -lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur donec lamna -candescat. cum e candore color mutatus fuerit eritque ater, tollatur -lamna ab igni et sic refrigeratum si restituatur in pristinum colorem, -sine vitio esse probabitur, sin autem permanserit nigro colore, -significabit se esse vitiatum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para462">Full text</a>)</span> -Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. -chrysocolla adportatur a Macedonia, foditur autem ex is locis qui -sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum nominibus ipsis -indicatur quibus in locis procreantur.</p> - -<p id="vitruvius178"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para463">Full text</a>)</span> -Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus -tractationum temperaturis commutata recipiunt colorum proprietates, -et primum exponam de atramento, cuius usus in operibus magnas habet -necessitates, ut sint notae quemadmodum praeparentur certis rationibus -artificiorum ad id temperaturae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para464">Full text</a>)</span> -namque aedificatur lacus uti laconicum et -expolitur marmore subtiliter et levigatur. ante id fit fornacula habens -in laconicum nares, et eius praefurnium magna diligentia comprimitur ne -flamma extra dissipetur. in fornace resina conlocatur. hanc autem ignis -potestas urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem, -quae circa parietem et camarae curvaturam adhaerescit. inde collecta -partim componitur ex cummi subacta ad usum atramenti librarii, reliqua -tectores glutinum admiscentes in parietibus utuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para465">Full text</a>)</span> -sin autem hae copiae non fuerint paratae, -ita necessitatibus erit administrandum, ne expectatione morae res -retineatur. sarmenta aut taedae schidiae comburantur, cum erunt -carbones extinguantur, deinde in mortario cum glutino terantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para466">Full text</a>)</span> -ita erit atramentum tectoribus non -invenustum. non minus si faex vini arefacta et cocta in fornace fuerit -et ea contrita cum glutino in opere inducetur, super quam atramenti -suavitatis efficiet colorem, et quo magis ex meliore vino parabitur, -non modo atramenti sed etiam indici colorem dabit imitari.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para467">Full text</a>)</span> -Caerulei temperationes Alexandriae primum -sunt inventae, postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum. -ratio autem eius e quibus est inventa satis habet admirationis. -harena enim cum nitri flore conteritur adeo subtiliter ut efficiatur -quemadmodum farina, et aes cyprium<a id="vitruvius179"></a> limis crassis uti scobe facta -mixtae conspargitur ut conglomeretur. deinde pilae manibus versando -efficiuntur et ita conligantur ut inarescant. aridae componuntur in -urceo fictili, urcei in fornace. simul autem aes et ea harena ab ignis -vehementia confervescendo coaluerint, inter se dando et accipiendo -sudores a proprietatibus discedunt suisque rebus per ignis vehementiam -confectis caeruleo rediguntur colore.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para468">Full text</a>)</span> -usta vero, quae satis habet utilitatis in -operibus tectoriis, sic temperatur. glaeba silis boni coquitur ut sit -in igni candens. ea autem aceto extinguitur et efficitur purpureo -colore.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para469">Full text</a>)</span> -De cerussa aerugineque quam nostri aerucam -vocitant non est alienum quemadmodum comparetur dicere. Rhodo enim -doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sarmenta conlocant -plumbeas massas, deinde ea operculis obturant ne spiramentum emittatur. -post certum tempus aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam. -eadem ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt aeruginem quae -aeruca appellatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para470">Full text</a>)</span> -cerussa vero cum in fornace coquitur, mutato -colore ad ignem efficitur sandaraca. id autem incendio facto ex casu -didicerunt homines, et ea multo meliorem usum praestat quam quae de -metallis per se nata foditur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para471">Full text</a>)</span> -Incipiam nunc de ostro dicere, -quod et carissimam et excellentissimam habet praeter hos colores -aspectus suavitatem. id autem excipitur e conchylio marino, e quo -purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum<a id="vitruvius180"></a> ＜rerum＞ -naturae considerantibus admirationes, quod habet non in omnibus -locis quibus nascitur unius generis colorem, sed solis cursu -naturaliter temperatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para472">Full text</a>)</span> -itaque quod legitur Ponto et -Gallia, quod hae regiones sunt proximae ad septentrionem, est atrum. -progredientibus inter septentrionem et occidentem invenitur lividum. -quod autem legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, invenitur -violaceo colore. quod vero meridianis regionibus excipitur, rubra -procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo etiam insula creatur ceterisque -eiusmodi regionibus quae proximae sunt solis cursui.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para473">Full text</a>)</span> -ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis circa -scinduntur, e quibus plagis purpurea sanies uti lacrima profluens -excussa in mortariis terendo comparatur, et quod ex concharum marinarum -testis eximitur, ideo ostrum est vocitatum. id autem propter salsuginem -cito fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para474">Full text</a>)</span> -Fiunt etiam purpurei colores infecta creta -rubiae radice et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. itaque -tectores cum volunt sil atticum imitari, violam aridam coicientes in -vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, deinde cum est temperatum -coiciunt in linteum, et inde manibus exprimentes recipiunt in mortarium -aquam ex violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes -efficiunt silis attici colorem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para475">Full text</a>)</span> -eadem ratione vaccinium temperantes et lacte -miscentes purpuram faciunt elegantem. item qui non possunt chrysocolla -propter caritatem uti, herba quae luteum appellatur caeruleum -inficiunt, et ＜ita＞ utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva -appellatur. item propter inopiam coloris indici cretam selinusiam<a id="vitruvius181"></a> aut -anulariam vitro, quod Graeci ιϲατιν appellant, inficientes, imitationem -faciunt indici coloris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para476">Full text</a>)</span> -Quibus rationibus et rebus ad expolitionum -firmitates ＜perveniatur＞ quibusque decoras oporteat fieri picturas, -item quas habeant omnes colores in se potestates, ut mihi succurrere -potuit in hoc libro perscripsi. itaque omnes aedificationum -perfectiones quam habere debeant opportunitatem ratiocinationis, septem -voluminibus sunt finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non -fuerit, quemadmodum inveniatur et qua ratione ducatur quibusque rebus -si erit salubris et idonea probetur explicabo.</p> - -<h2>LIBER OCTAVUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para477">Full text</a>)</span> -De septem sapientibus Thales Milesius -omnium rerum principium aquam est professus, Heraclitus ignem, -Magorum sacerdotes aquam et ignem, Euripides auditor Anaxagorae, quem -philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt, aera et terram eamque -e caelestium imbrium conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium -animalium in mundo procreavisse, et quae ex ea essent prognata cum -dissolverentur temporum necessitate coacta, in eandem redire, quaeque -de aere nascerentur item in caeli regiones reverti neque interitiones -recipere et dissolutione mutata in eam recidere in qua ante fuerant -proprietatem. Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique<a id="vitruvius182"></a> physici -et philosophi haec principia esse quattuor proposuerunt, aerem ignem -terram aquam, eorumque inter se cohaerentiam naturali figuratione e -generum discriminibus efficere qualitates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para478">Full text</a>)</span> -animadvertimus vero non solum nascentia ex -his esse procreata sed etiam res omnes non ali sine eorum potestate -neque crescere nec tueri. namque corpora sine spiritus redundantia non -possunt habere vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus -et remissiones continenter. caloris vero si non fuerit in corpore iusta -comparatio, non erit spiritus animalis neque erectio firma, cibique -vires non poterunt habere coctionis temperaturam. item si non terrestri -cibo membra corporis alantur, deficient et ita a terreni principii -mixtione erunt deserta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para479">Full text</a>)</span> -animalia vero si fuerint sine -umoris potestate, exsanguinata et exsucata a principiorum liquore -interarescent. igitur divina mens quae proprie necessaria essent -gentibus non constituit difficilia et cara, uti sunt margaritae aurum -argentum ceteraque quae neque corpus nec natura desiderat, sed sine -quibus mortalium vita non potest esse tuta, ea fudit ad manum parata -per omnem mundum. itaque ex his, si quid forte defit in corpore -spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. apparatus autem -ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus tutiorem efficit -vitam. item terrenus fructus escarum praestans copiis supervacuis -desiderationes alit et nutrit animales pascendo continenter. aqua vero -non solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, gratas quod -est gratuita praestat utilitates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para480">Full text</a>)</span> -ex eo etiam qui sacerdotia gerunt moribus -Aegyptiorum, ostendunt omnes res e liquoris potestate consistere. -itaque cum hydria<a id="vitruvius183"></a> aqua ad templum aedemque casta religione refertur, -tunc in terra procumbentes manibus ad caelum sublatis inventionis -gratias agunt divinae benignitati. Cum ergo et a physicis et -philosophis et ab sacerdotibus iudicetur ex potestate aquae omnes res -constare, putavi quoniam in prioribus septem voluminibus rationes -aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de inventionibus aquae -quasque habeat in locorum proprietatibus virtutes quibusque rationibus -ducatur et quemadmodum ante probetur scribere. est enim maxime -necessaria et ad vitam et ad delectationes et ad usum cotidianum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para481">Full text</a>)</span> -Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti -et fluentes. sin autem non profluent, quaerenda sub terra sunt capita -et colligenda. quae sic erunt experienda uti procumbatur in dentes -antequam sol exortus fuerit, in locis quibus erit quaerendum, et in -terra mento conlocato et fulto prospiciantur eae regiones. sic enim non -errabit excelsius quam oporteat visus, cum erit inmotum mentum, sed -libratam altitudinem in regionibus certa finitione designabit. tunc in -quibus locis videbuntur umores concrispantes et in aera surgentes, ibi -fodiatur. non enim in sicco loco hoc potest signum fieri.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para482">Full text</a>)</span> -Item animadvertendum est quaerentibus aquam -quo genere sint loca. certa enim sunt in quibus nascitur. in creta -tenuis et exilis et non alta est copia. ea erit non optimo sapore. item -sabulone soluto tenuis sed inferioris loci invenietur. ea erit limosa -et insuavis. terra autem nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, -quae ex hibernis tempestatibus collectae in spissis et solidis locis -subsidunt. haec habent optimum saporem. glarea vero mediocres<a id="vitruvius184"></a> et non -certae venae reperiuntur. hae quoque sunt egregia suavitate. item -sabulone masculo harenaque carbunculo certiores et stabiliores sunt -copiae, eaeque sunt bono sapore. rubro saxo et copiosae et bonae, -si non per intervenia dilabantur et liquescant. sub radicibus autem -montium et in saxis silicibus uberiores et affluentiores, eaeque -frigidiores sunt et salubriores. campestribus autem fontibus salsae -graves tepidae, non suaves nisi quae ex montibus sub terra submanantes -erumpunt in medios campos ibique arboram umbris contectae praestant -montanorum fontium suavitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para483">Full text</a>)</span> -signa autem quibus terrarum generibus supra -scriptum est ea invenientur nascentia, tenuis iuncus, salix erratica, -alnus, vitex, harundo, hedera aliaque quae eiusmodi sunt, quae non -possunt nasci per se sine umore. solent autem eadem in lacunis nata -esse quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt ex imbribus et -agris per hiemem propterque capacitatem diutius conservant umorem. -quibus non est credendum, sed quibus regionibus et terris, non lacunis, -ea signa nascuntur non sata sed naturaliter per se procreata, ibi est -quaerenda.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para484">Full text</a>)</span> -in quibus si eae significabuntur inventiones, -sic erunt experiundae. fodiatur quoquoversus locus latus ne minus pedes -＜tres, altus pedes＞ quinque, in eoque conlocetur circiter solis occasum -scaphium aereum aut plumbeum aut pelvis. ex his quod erit paratum, -id intrinsecus oleo unguatur ponaturque inversum, et summa fossura -operiatur<a id="vitruvius185"></a> harundinibus aut fronde, supra terra obruatur, tum postero -die aperiatur, et si in vase stillae sudoresque erunt, is locus habebit -aquam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para485">Full text</a>)</span> -item si vas ex creta factum non coctum in -ea fossione eadem ratione opertum positum fuerit, si is locus aquam -habuerit, cum apertum fuerit, vas umidum erit et iam dissolvetur ab -umore. vellusque lanae si conlocatum erit in ea fossura, insequenti -autem die de eo aqua expressa erit, significabit eum locum habere -copiam. non minus si lucerna concinnata oleique plena et accensa -in eo loco operta fuerit conlocata et postero die non erit exusta, -sed habuerit reliquias olei et enlychnii ipsaque umida invenietur, -indicabit eum locum habere aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit -umores. item in eo loco ignis factus si fuerit et percalefacta terra et -adusta vaporem nebulosum ex se suscitaverit, is locus habebit aquam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para486">Full text</a>)</span> -cum haec ita erunt pertemptata et quae supra -scripta sunt signa inventa, tum deprimendus est puteus in eo loco et -si erit caput aquae inventum, plures circa sunt fodiendi et per specus -in unum locum omnes conducendi. Haec autem maxime in montibus et -regionibus septentrionalibus sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora -et salubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt solis cursui, -et in his locis primum crebrae sunt arbores et silvosae ipsique montes -suas habent umbras obstantes et radii solis non directi perveniunt ad -terram nec possunt umores exurere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para487">Full text</a>)</span> -intervallaque montium maxime recipiunt -imbres et propter silvarum crebritatem nives ab umbris arborum et -montium ibi diutius conservantur, deinde liquatae per terrae venas -percolantur et ita perveniunt<a id="vitruvius186"></a> ad infimas montium radices, ex quibus -profluentes fontium erumpunt ructus. campestribus autem locis contrario -non possunt habere copias. nam quaecumque sunt non possunt habere -salubritatem, quod solis vehemens impetus propter nullam obstantiam -umbrarum eripit exhauriendo fervens ex planitie camporum umorem, et si -quae sunt aquae apparentes, ex his quod est levissimum tenuissimumque -et subtili salubritate aer avocans dissipat in impetum caeli quaeque -gravissimae duraeque et insuaves sunt partes, eae in fontibus -compestribus relinquuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para488">Full text</a>)</span> -itaque quae ex imbribus -aqua colligitur salubriores habet virtutes, quod eligitur ex omnibus -fontibus levissimis subtilibusque tenuitatibus, deinde per aeris -exercitationem percolata tempestatibus liquescendo pervenit ad terram. -etiamque non crebriter in campis confluunt imbres sed in montibus aut -ad ipsos montes, ideo quod umores ex terra matutino solis ortu moti cum -sunt egressi, in quamcumque partem caeli sunt proclinati, trudunt aera, -deinde cum sunt moti propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris -ruentis undas.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para489">Full text</a>)</span> -aer autem qui ruit trudens quocumque umorem -per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum. a ventis -autem quocumque feruntur umores conglobati ex fontibus et fluminibus -et paludibus et pelago cum tepore solis colliguntur et exhauriuntur et -ita tolluntur in altitudinem nubes, deinde tum aeris unda nitentes, -cum perventum ad montes, ab eorum offensa et procellis propter -plenitatem et gravitatem liquescendo disparguntur et ita diffunduntur -in terras.</p> - -<p id="vitruvius187"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para490">Full text</a>)</span> -Vaporem autem et nebulas et umores ex terra -nasci haec videtur efficere ratio, quod ea habet in se et calores -fervidos et spiritus inmanes refrigerationesque et aquarum magnam -multitudinem. ex eo cum refrigeratum nocte sol oriens impetu tangit -orbem terrae et ventorum flatus oriuntur per tenebras, ab umidis locis -egrediuntur in altitudinem nubes. aer autem quod a sole percalefactus -conversationibus tollit ex terra umores, licet ex balineis exemplum -capere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para491">Full text</a>)</span> -nullos enim camarae quae sunt caldariorum -supra se possunt habere fontes, sed caelum quod est ibi ex praefurniis -ab ignis vapore percalefactum corripit ex pavimentis aquam et aufert -secum in camararum curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor -calidus in altitudinem se trudit. et primo non remittit propter -brevitatem, simul autem plus umoris habet congestum, non potest -sustinere propter gravitatem, sed stillat supra lavantium capita. item -eadem ratione caelestis aer cum ab sole percipit calorem, ex omnibus -locis hauriendo tollit umores et congregat ad nubes. ita enim terra -fervore tacta eicit umores, ut etiam corpus hominis ex calore emittit -sudores.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para492">Full text</a>)</span> -indices autem sunt eius rei venti, ex quibus -qui a frigidissimis partibus veniunt procreati septentrio et aquilo -extenuatos siccitatibus in aere flatus spirant, auster vero et -reliqui qui a solis cursu impetum faciunt, sunt umidissimi et semper -adportant imbres, quod percalefacti ab regionibus fervidis adveniunt -et omnibus terris<a id="vitruvius188"></a> lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad -septentrionales regiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para493">Full text</a>)</span> -Haec autem sic fieri testimonio possunt -esse capita fluminum, quae orbe terrarum chorographiis picta itemque -scripta plurima maximaque inveniuntur egressa ab septentrione. -primumque in India Ganges et Indus ab Caucaso monte oriuntur, Syria -Tigris et Euphrates, Asiae item Ponto Borysthenes Hypanis Tanais, -Colchis Phasis, Gallia Rhodanus, Celtica Rhenus, citra Alpes -Timavus et Padus, Italia Tiberis, Maurusia quam nostri Mauretaniam -appellant ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex septentrionali regione -progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum et mutato nomine dicitur -Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes desertos subterfluens per -meridiana loca manat et influit in paludem quae appellatur <span -class="missing-word-before">circumcingit</span> Meroen, quod est -Aethiopum meridianorum regnum, ab hisque paludibus se circumagens per -flumina Astasobam et Astoboam et alia plura pervenit per montes ad -cataractam ab eoque se praecipitans per septentrionem pervenit inter -Elephantida et Syenen Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi Nilus -appellatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para494">Full text</a>)</span> -ex Mauretania autem caput Nili profluere ex -eo maxime cognoscitur quod ex altera parte<a id="vitruvius189"></a> montis Atlantis ＜sunt＞ alia -capita item profluentia ad occidentem in Oceanum, ibique nascuntur -ichneumones crocodili aliae similes bestiarum pisciumque naturae -praeter hippopotamos.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para495">Full text</a>)</span> -Ergo cum omnia flumina ＜amplis＞ magnitudinibus -in orbis terrarum descriptionibus a septentrione videantur profluere -Afrique campi, qui sunt in meridianis partibus subiecti solis cursui, -latentes penitus habeant umores nec fontes crebros amnesque raros, -relinquitur uti multo meliora inveniantur capita fontium quae ad -septentrionem aut aquilonem spectant, nisi si inciderint in sulphurosum -locum aut aluminosum seu bituminosum. tunc enim permutantur et aut -calidae aquae aut frigidae odore malo et sapore profundunt fontes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para496">Full text</a>)</span> -neque enim calidae aquae est ulla proprietas, -sed frigida aqua cum incidit percurrens in ardentem locum effervescit -et percalefacta egreditur per venas extra terram. ideo diutius non -potest permanere, sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter -esset calida, non refrigeraretur calor eius. sapor autem et odor et -color eius non restituitur, quod intinctus et commixtus est propter -naturae raritatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para497">Full text</a>)</span> -Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex -quibus profluit aqua sapore optimo, quae in potione ita est suavis uti -nec fontalis ab Camenis nec Marcia saliens desideretur. haec autem ab -natura perficiuntur his rationibus. cum in imo per alumen aut bitumen -seu sulphur ignis excitatur, ardore percandefacit terram quae est -supra, a<a id="vitruvius190"></a> se autem fervidum emittit in superiora loca vaporem, et ita -si qui in is locis quae sunt supra, fontes dulcis aquae nascuntur, -offensi eo vapore effervescunt inter venas et ita profluunt incorrupto -sapore.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para498">Full text</a>)</span> -sunt etiam odore et sapore non bono frigidi -fontes, qui ab inferioribus locis penitus orti per loca ardentia -transeunt et ab eo per longum spatium terrae percurrentes refrigerati -perveniunt supra terram sapore odore coloreque corrupto, uti in -Tiburtina via flumen Albula et in Ardeatino fontes frigidi eodem odore -qui sulphurati dicuntur et reliquis locis similibus. hi autem cum sunt -frigidi, ideo videntur aspectu fervere quod cum in ardentem locum alte -penitus inciderunt, umore et igni inter se congruentibus, offensa -vehementi fragore validos recipiunt in se spiritus, et ita inflati vi -venti coacti bullientes crebre per fontes egrediuntur. ex his autem qui -non sunt aperti sed ab saxis continentur, per angustas venas vehementia -spiritus extruduntur ad summos grumorum tumulos.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para499">Full text</a>)</span> -itaque qui putant ea se altitudine qua sunt -grumi capita fontium fossa habere, cum aperiunt fossuras latius -decipiuntur. namque uti aeneum vas non in summis labris plenum -sed aquae mensurae suae capacitatis habens e tribus duas partes -operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi fervore tangatur -percalefieri cogit aquam, ea autem propter naturalem raritatem in -se recipiens fervoris validam inflationem non modo implet vas sed -spiritibus extollens operculum et crescens abundat, sublato autem -operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad suum locum -residit, ad eundem modum ea capita fontium cum sunt angustiis -compressa, ruunt in summo spiritus aquae bullitus, simul autem sunt -latius aperti, exanimati<a id="vitruvius191"></a> per raritates liquidae potestatis residunt et -restituuntur in libramenti proprietatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para500">Full text</a>)</span> -Omnis autem aqua calida ideo -quidem est medicamentosa quod in pravis rebus percocta aliam -virtutem recipit ad usum. namque sulphurosi fontes nervorum labores -reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e corporibus umores -vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta membra corporum paralysi -aut tali qua vi morbi receperunt, fovendo per patentes venas -refrigerationem contraria caloris vi reficiunt, et hoc continenter -restituunt antiquam membrorum conversationem. bituminosi autem -interioris corporis vitia potionibus purgando solent mederi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para501">Full text</a>)</span> -est autem aquae frigidae genus -nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis, aliisque locis similibus, quae -potionibus depurgat per alvumque transeundo etiam strumarum minuit -tumores. ubi vero auram argentum ferrum aes plumbum reliquaeque res -earum similes fodiuntur, fontes inveniuntur copiosi, sed hi maxime sunt -vitiosi. habent enim, uti aquae calidae sulphur alumen bitumen <span -class="missing-word-before">eademque</span> per potiones cum in corpus -iniit et per venas permanando nervos attingit et artus, eos durat -inflando. igitur nervi inflatione turgentes e longitudine contrahuntur -et ita aut nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex -durissimis et spissioribus frigidissimisque rebus intinctas habent -venarum raritates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para502">Full text</a>)</span> -aquae autem species est, quae cum habeat -non satis perluciditatis, ex ipsa uti flos natat<a id="vitruvius192"></a> in summo, colore -similis vitri purpurei. haec maxime consideratur Athenis. ibi enim ex -eiusmodi locis et fontibus in asty et ad portum Piraeeum ductae sunt -salientes, e quibus bibit nemo propter eam causam sed lavationibus et -reliquis rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita vitant earum -vitia. Troezeni non potest id vitari, quod omnino aliud genus aquae non -reperitur nisi quod Cibdeli habent, itaque in ea civitate aut omnes -aut maxima parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso -flumen est nomine Cydnos, in quo podagrici crura macerantes levantur -dolore.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para503">Full text</a>)</span> -Sunt autem et alia multa genera quae habent -suas proprietates, ut in Sicilia flumen est Himeras, quod a fonte -cum est progressum dividitur in duas partes. quae pars profluit -contra Etruriam, quod per terrae dulcem sucum percurrit, est infinita -dulcedine, quae altera pars per eam terram currit unde sal foditur, -salsum habet saporem. item Paraetonio et quod est iter ad Ammonem et -Casio ad Aegyptum lacus sunt palustres, qui ita sunt salsi ut habeant -insuper se salem congelatum. sunt autem et aliis pluribus locis et -fontes et flumina et lacus, qui per salifodinas percurrentes necessario -salsi perficiuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para504">Full text</a>)</span> -alii autem per pingues terrae -venas profluentes uncti oleo fontes erumpunt, uti Solis, quod oppidum -est Ciliciae, flumen nomine Liparis, in quo natantes aut lavantes ab -ipsa aqua unguntur. similiter Aethiopia lacus est qui unctos homines -efficit qui in eo nataverint, et India qui<a id="vitruvius193"></a> sereno caelo emittit -olei magnam multitudinem, item Carthagini fons in quo natat insuper -oleum, odore uti scobis citrea, quo oleo etiam pecora solent ungui. -Zacyntho et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes sunt qui picis magnam -multitudinem cum aqua evomunt. Babylone lacus amplissima magnitudine -qui λιμνη αϲφαλτιτιϲ appellatur, habet supra natans liquidum bitumen, -quo bitumine et latere testaceo structum murum Samiramis circumdedit -Babyloni. item Iope in Syria Arabiaque Nomadum lacus sunt inmani -magnitudine qui emittunt bituminis maximas moles, quas diripiunt qui -habitant circa.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para505">Full text</a>)</span> -id autem non est mirandum. nam crebrae sunt -ibi lapidicinae bituminis duri. cum ergo per bituminosam terram -vis erumpit aquae, secum extrahit, et cum sit egressa extra terram -secernitur et ita reicit ab se bitumen. etiamque est in Cappadocia in -itinere quod est inter Mazaca et Tyana lacus amplus, in quem lacum pars -sive harundinis sive alii generis si demissa fuerit et postero die -exempta, ea pars quae fuerit exempta invenietur lapidea, quae autem -pars extra aquam manserit permanet in sua proprietate.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para506">Full text</a>)</span> -ad eundem modum Hierapoli Phrygiae effervet -aquae calidae multitudo, e qua circum hortos et vineas fossis ductis -inmittitur, haec autem efficitur post annum crusta lapidea. itaque -quotannis dextra ac sinistra margines ex terra faciundo inducunt -eam et efficiunt his crustis in agris saepta. hoc autem ita videtur -naturaliter fieri, quod in is locis et ea terra<a id="vitruvius194"></a> quibus nascitur, sucus -subest coaguli naturae similis, deinde cum commixta vis egreditur per -fontes extra terram, a solis et aeris calore cogitur congelari, ut -etiam in areis salinarum videtur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para507">Full text</a>)</span> -item sunt ex amaro suco terrae fontes -exeuntes vehementer amari, ut in Ponto est flumen Hypanis. is a -capite profluit circiter milia <span class="smcapuc">XL</span> sapore -dulcissimo, deinde cum pervenit ad locum qui est ab ostio ad milia -<span class="smcapuc">CLX</span>, admiscetur ei fonticulus oppido quam -parvulus. is cum in eum influit, tunc tantam magnitudinem fluminis -facit amaram, ideo quod per id genus terrae et venas unde sandaracam -fodiunt ea aqua manando perficitur amara.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para508">Full text</a>)</span> -Haec autem dissimilibus saporibus a terrae -proprietate perficiuntur, uti etiam in fructibus videtur. si enim -radices arborum aut vitium aut reliquorum seminum non ex terrae -proprietatibus sucum capiendo ederent fructus, uno genere essent in -omnibus locis et regionibus omnium sapores. sed animadvertimus insula -Lesbo vinum protropum, Maeonia catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, -Sicilia Mamertinum, Campania Falernum, inter Terracinam et Fundos -Caecubum reliquisque locis pluribus innumerabili multitudine genera -vini virtutesque procreari. quae non aliter possunt fieri nisi cum -terrenus umor suis proprietatibus saporis in radicibus infusus enutrit -materiam, per quam egrediens ad cacumen profundat proprium loci et -generis sui fructus saporem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para509">Full text</a>)</span> -quodsi terra generibus umorum non esset -dissimilis et disparata, non tantum in Syria et Arabia in harundinibus -et iuncis herbisque omnibus<a id="vitruvius195"></a> essent odores neque arbores turiferae, -neque piperis darent bacas nec murrae glaebulas, nec Cyrenis in ferulis -laser nasceretur, sed in omni terra regionibus eodem genere omnia -procrearentur. has autem varietates regionibus et locis inclinatio -mundi ＜efficit＞ et solis impetus ＜qui＞ propius aut longius cursum -faciendo tales efficit terrae umorisque qualitates. nec solum in his -rebus sed etiam in pecoribus et armentis. haec non ita dissimiliter -efficerentur, nisi proprietates singularum terrarum ＜umorum＞ generibus -ad solis potestatem temperarentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para510">Full text</a>)</span> -sunt enim Boeotia flumina Cephisos et -Melas, Lucania Crathis, Troia Xanthus inque agris Clazomeniorum -et Erythraeorum et Laodicensium fontes. ad ea flumina, cum pecora -suis temporibus anni parantur ad conceptionem partus, per id tempus -adiguntur cotidie potum, ex eoque quamvis sint alba procreant aliis -locis leucophaea aliis locis pulla aliis coracino colore. ita -proprietas liquoris cum iniit in corpus, proseminat intinctam sui -cuiusque generis qualitatem. igitur quod in campis Troianis proxime -flumen armenta rufa et pecora leucophaea nascuntur, ideo id flumen -Ilienses Xanthum appellavisse dicuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para511">Full text</a>)</span> -Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, -quae<a id="vitruvius196"></a> per maleficum sucum terrae percurrentia recipiunt in se vim -venenatam, uti fuisse dicitur Terracinae fons qui vocabatur Neptunius, -ex quo qui biberant inprudentes vita privabantur. quapropter antiqui -eum obstruxisse dicuntur. et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum -qui biberint moriuntur sed etiam qui laverint. item in Thessalia fons -est profluens, ex quo fonte nec pecus ullum gustat nec bestiarum -genus ullum propius accedit, ad quem fontem proxime est arbor florens -purpureo colore.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para512">Full text</a>)</span> -non minus in Macedonia quo loci sepultus -est Euripides, dextra ac sinistra monumenti advenientes duo rivi -concurrunt in unum, e quibus ad unum accumbentes viatores pransitare -solent propter aquae bonitatem, ad rivum autem qui est ex altera parte -monumenti nemo accedit quod mortiferam aquam dicitur habere. item est -in Arcadia Nonacris nominata terrae regio, quae habet in montibus -ex saxo stillantes frigidissimos umores. haec autem aqua Ϲτυγοϲ -υδωρ nominatur, quam neque argenteum neque aeneum nec ferreum vas -potest sustinere, sed dissilit et dissipatur. conservare autem eam et -continere nihil aliud potest nisi mulina ungula, qua etiam memoratur ab -Antipatro in provinciam ubi erat Alexander per Iollam filium perlata -esse et ab eo ea aqua regem esse necatum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para513">Full text</a>)</span> -item Alpibus in Cottii regno est aqua ex -qua qui gustant statim concidunt. agro autem Falisco via Campana in -campo Corneto est lucus in quo fons oritur, ibique avium<a id="vitruvius197"></a> et lacertarum -reliquarumque serpentium ossa iacentia apparent. Item sunt nonnullae -acidae venae fontium, uti Lyncesto et in Italia Velino, Campania Teano -aliisque locis pluribus, quae hanc habent virtutem uti calculos in -vesicis qui nascuntur in corporibus hominum potionibus discutiant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para514">Full text</a>)</span> -fieri autem hoc naturaliter ideo videtur quod -acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes venae -intinguntur acritudine, et ita cum in corpus inierunt, dissipant quae -ex aquarum subsidentia in corporibus exconcrescentia offenderunt. quare -autem discutiantur ex acidis eae res, sic possumus animadvertere. -ovum in aceto si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet et -dissolvetur. item plumbum, quod est lentissimum et gravissimum, si in -vase conlocatum fuerit et in eo acetum suffusum, id autem opertum et -oblitum erit, efficietur uti plumbum dissolvatur, et fiet cerussa.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para515">Full text</a>)</span> -eisdem rationibus aes, quod etiam solidiore -est natura, similiter curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. -item margarita. non minus saxa silicea, quae neque ferrum neque ignis -potest per se dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta, aceto sparso -dissiliunt et dissolvuntur. ergo cum has res ante oculos ita fieri -videamus, ratiocinemur isdem rationibus ex acidis propter acritudinem -suci etiam calculosos e natura rerum similiter posse curari.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para516">Full text</a>)</span> -Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, -quemadmodum est unus Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine<a id="vitruvius198"></a> vino potantes -fiunt temulenti. Aequiculis autem in Italia et in Alpibus natione -Medullorum est genus aquae quam qui bibunt efficiuntur turgidis -gutturibus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para517">Full text</a>)</span> -Arcadia vero civitas est non ignota Clitor, -in cuius agris est spelunca profluens aqua e qua qui biberint fiunt -abstemii. ad eum autem fontem epigramma est in lapide inscriptum hac -sententia versibus graecis, eam non esse idoneam ad lavandum sed etiam -inimicam vitibus, quod apud eum fontem Melampus sacrificiis purgavisset -rabiem Proeti filiarum restituissetque earum virginum mentes in -pristinam sanitatem. epigramma autem est id quod est subscriptum -ἀγρότα, ϲὺν ποίμναιϲ τὸ μεϲημβρινὸν ἤν ϲε βαρύνῃ δίψοϲ ἀν’ ἐϲχατιὰϲ -Κλείτοροϲ ἐρχόμενον, τῆϲ μὲν ἀπὸ κρήνηϲ ἀρύϲαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαιϲ -ὑδριάϲιν ϲτῆϲον πᾶν τὸ ϲὸν αἰπόλιον·<a id="vitruvius199"></a> ἀλλὰ ϲὺ μήτ’ ἐπὶ λουτρὰ βάλῃϲ -χροί, μή ϲε καὶ αὔρη πη＜μή＞νῃ ＜τερπνῆϲ＞ ἐντὸϲ ἐόντα μέθηϲ· φεῦγε δ’ -ἐμὴν πηγὴν μιϲάμπελον, ἔνθα Μελάμπουϲ λυϲάμενοϲ λύϲϲηϲ Προιτίδαϲ -ἀργαλέηϲ, πάντα καθαρμὸν ἔκοψεν ἀπόκρυφον ＜εὖτ ἄρ’ ἀπ’ Ἄργουϲ οὔρεα -τρηχείηϲ ἤλυθεν Ἀρκαδίηϲ＞.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para518">Full text</a>)</span> -item est in insula Cia fons e quo qui -inprudentes biberint fiunt insipientes, et ibi est epigramma insculptum -ea sententia, iucundam eam esse potionem fontis eius, sed qui biberit -saxeos habiturum sensus. sunt autem versus hi ἡδεῖα ψυχροῦ πόματοϲ -λιβὰϲ ἣν ἀναβαίνει ＜πηγή, ἀλλὰ νόῳ＞ πέτροϲ ὁ τῆϲδε πιών.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para519">Full text</a>)</span> -Susis autem in qua civitate est regnum -Persarum, fonticulus est ex quo qui biberint amittunt dentes. item in -eo est scriptum epigramma quo significant hanc sententiam, egregiam -esse aquam ad lavandum, sed ea si bibatur excutere e radicibus dentes. -et huius epigrammatos sunt versus graece<a id="vitruvius200"></a> ὕδατα κρανάεντα βλέπειϲ, ξένε, -τῶν ἄπο χερϲὶν λουτρὰ μὲν ἀνθρώποι＜ϲ ἀβλαβῆ ἔϲτιν ἔχειν·＞ ἢν δὲ βάλῃϲ -κοίληϲ ποτὶ νηδύοϲ ἀγλαὸν ὕδωρ ＜ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεοϲ ἁψάμενοϲ,＞ -αὐτῆμαρ πριϲτῆρεϲ ἐ＜πὶ χθονὶ δαιτὸϲ ὀδόντεϲ＞ πίπτουϲιν, γενύων ὀρφανὰ -θέντεϲ ἕδη.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para520">Full text</a>)</span> -Sunt etiam nonnullis locis fontium -proprietates quae procreant qui ibi nascuntur egregiis vocibus ad -cantandum, uti Tarso Magnesiae aliis eiusmodi regionibus. etiamque Zama -est civitas Afrorum cuius moenia rex Iuba duplici muro saepsit ibique -regiam domum sibi constituit. ab ea milia passuum XX est oppidum Ismuc, -cuius agrorum regiones incredibili finitae sunt terminatione. cum esset -enim Africa parens et nutrix ferarum bestiarum maxime serpentium, in -eius agris oppidi nulla nascitur et si quando adlata ibi ponatur statim -moritur, neque id solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata -fuerit, et ibi. id genus terrae etiam Balearibus dicitur esse. sed -aliam mirabiliorem virtutem ea habet terra, quam ego sic accepi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para521">Full text</a>)</span> -Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant -totius oppidi agrorum possessiones, cum patre Caesari militavit. -is hospitio meo est usus. ita cotidiano convictu necesse fuerat de -philologia disputare. interim cum<a id="vitruvius201"></a> esset inter nos de aquae potestate et -eius virtutibus sermo, exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes ut qui -ibi procrearentur voces ad cantandum egregias haberent, ideoque semper -transmarinos catulastros emere formosos et puellas maturas eosque -coniungere, ut qui nascerentur ex his non solum voce egregia sed etiam -forma essent non invenusta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para522">Full text</a>)</span> -Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus -natura distributa, quod humanum corpus est ex aliqua parte terrenum, in -eo autem multa genera sunt umorum, uti sanguinis lactis sudoris urinae -lacrimarum, ergo si in parva particula terreni tanta discrepantia -invenitur saporum, non est mirandum si etiam in magnitudine terrae -innumerabiles sucorum reperientur varietates, per quarum venas aquae -vis percurrens tincta pervenit ad fontium egressus, et ita ex eo -dispares variique perficiuntur in propriis generibus fontes propter -locorum discrepantiam et regionum qualitates terrarumque dissimiles -proprietates.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para523">Full text</a>)</span> -ex his autem rebus sunt nonnulla quae ego -per me perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quorum -scriptorum hi sunt auctores Theophrastus Timaeus Posidonius Hegesias -Herodotus Aristides Metrodorus, qui magna vigilantia et infinito studio -locorum proprietates, aquarum virtutes, ab inclinatione caelique -regionum qualitates ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum -secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse putavi de -aquae varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus eligant -homines aquae fontes, e quibus ad usum salientes possint ad civitates -municipiaque perducere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para524">Full text</a>)</span> -nulla enim ex omnibus rebus tantas habere -videtur ad usum necessitates quantas aqua, ideo quod omnium animalium -<a id="vitruvius202"></a>natura si frumenti fructu privata fuerit arbustive aut carne aut -piscatu aut etiam qualibet ex his, reliquis rebus escarum utendo -poterit tueri vitam, sine aqua vero nec corpus animalium nec ulla -cibi virtus potest nasci nec tueri nec parari. quare magna diligentia -industriaque quaerendi sunt et eligendi fontes ad humanae vitae -salubritatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para525">Full text</a>)</span> -Expertiones autem et probationes eorum sic -sunt providendae. si erunt profluentes et aperti, antequam duci -incipiantur, aspiciantur animoque advertantur qua membratura sint qui -circa eos fontes habitant homines, et si erunt corporibus valentibus, -coloribus nitidis, cruribus non vitiosis, non lippis oculis, erunt -probatissimi. item si fons novus fossus fuerit et in vas corinthium -sive alterius generis quod erit ex aere bono ea aqua sparsa maculam non -fecerit, optima est. itemque in aeneo si ea aqua defervefacta et postea -requieta et defusa fuerit neque in eius aenei fundo harena aut limus -invenietur, ea aqua erit item probata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para526">Full text</a>)</span> -item si legumina in vas cum ea aqua coniecta -ad ignem posita celeriter percocta fuerint, indicabunt aquam esse bonam -et salubrem. non minus etiam ipsa aqua quae erit in fonte si fuerit -limpida et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit muscus non -nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo inquinamento is locus -fuerit sed puram habuerit speciem, innuitur his signis esse tenuis et -in summa salubritate.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para527">Full text</a>)</span> -Nunc de perductionibus ad habitationes -moeniaque ut fieri oporteat explicabo. cuius ratio est prima -perlibratio. libratur autem dioptris aut libris aquariis aut chorobate, -sed diligentius efficitur per chorobaten, quod dioptrae<a id="vitruvius203"></a> libraeque -fallunt. chorobates autem est regula longa circiter pedum viginti. -ea habet ancones in capitibus extremis aequali modo perfectos inque -regulae capitibus ad normam coagmentatos, et inter regulam et ancones a -cardinibus compacta transversaria, quae habent lineas ad perpendiculum -recte descriptas pendentiaque ex regula perpendicula in singulis -partibus singula, quae, cum regula est conlocata eaque tangent aeque ac -pariter lineas descriptionis, indicant libratam conlocationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para528">Full text</a>)</span> -sin autem ventus interpellaverit et motionibus -lineae non potuerint certam significationem facere, tunc habeat in -superiore parte canalem longum pedes <span class="smcapuc">V</span> -latum digitum altum sesquidigitum eoque aqua infundatur, et si -aequaliter aqua canalis summa labra tanget, scietur esse libratum. -item eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur quantum habuerit -fastigii.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para529">Full text</a>)</span> -fortasse qui Archimedis libros legit dicet non -posse fieri veram ex aqua librationem, quod ei placet aquam non esse -libratam sed sphaeroides habere schema et ibi habere centrum quo loci -habet orbis terrarum. hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, -necesse est, ad extrema capita dextra ac sinistra cum librata regula -erit pariter sustinere regulam aquam, sin autem proclinata erit ex una -parte, qua erit altior non habere regulae canalem in summis labris -aquam. necesse est enim quocumque aqua sit infusa in medio inflationem -curvaturamque habere, sed capita dextra ac sinistra inter<a id="vitruvius204"></a> se librata -esse. exemplar autem chorobatae erit in extremo volumine descriptum. -et si erit fastigium magnum, facilior erit decursus aquae. sin autem -intervalla erunt lacunosa, substructionibus erit succurrendum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para530">Full text</a>)</span> -Ductus autem aquae fiunt generibus tribus, -rivis per canales structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis -fictilibus. quorum hae sunt rationes. si canalibus, ut structura fiat -quam solidissima solumque rivi libramenta habeat fastigata ne minus in -centenos pedes sicilico, eaeque structurae confornicentur ut minime -sol aquam tangat. cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum -et castello coniunctum ad recipiendam aquam triplex inmissarium, -conlocenturque in castello tres fistulae aequaliter divisae intra -receptacula coniuncta, uti cum abundaverit ab extremis, in medium -receptaculum redundet.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para531">Full text</a>)</span> -item e medio ponentur -fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero in balineas ut vectigal -quotannis populo praestent, exque tertio in domos privatas ne desit in -publico. non enim poterunt avertere, cum habuerint a capitibus proprias -ductiones. haec autem quare divisa constituerim, eae sunt causae et -uti qui privatim ducent in domos vectigalibus tueantur per publicanos -aquarum ductus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para532">Full text</a>)</span> -sin autem medii montes erunt inter moenia -et caput fontis, sic erit faciendum uti specus fodiantur sub terra -librenturque ad fastigium quod supra scriptum est, et si tofus erit aut -saxum, in suo sibi canalis excidatur, sin autem terrenum aut harenosum -erit solum, parietes cum camara in specu struantur et ita perducatur, -puteique ita sint facti uti inter binos sint actus.</p> - -<p id="vitruvius205"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para533">Full text</a>)</span> -Sin autem fistulis plumbeis -ducetur, primum castellum ad caput struatur, deinde ad copiam -aquae lumen fistularum constituatur, eaeque fistulae e castello -conlocentur ad castellum quod erit in moenibus. fistulae ne minus -longae pedum denum fundantur. quae si centenariae erunt, pondus -habeant in singulas pondo <span class="smcapuc">MCC</span>, -si octogenariae pondo <span class="smcapuc">DCCCCLX</span>, -si quinquagenariae pondo <span class="smcapuc">DC</span>, -quadragenariae pondo <span class="smcapuc">CCCCLXXX</span>, -tricenariae pondo <span class="smcapuc">CCCLX</span>, -vicenariae pondo <span class="smcapuc">CCXL</span>, quinum -denum pondo <span class="smcapuc">CLXXX</span>, denum -pondo <span class="smcapuc">CXX</span>, octonum pondo -<span class="smcapuc">C</span>, quinariae pondo <span -class="smcapuc">LX</span>. e latitudine autem lamnarum, quot digitos -habuerint, antequam in rotundationem flectantur, magnitudinum ita -nomina concipiunt fistulae. namque quae lamna fuerit digitorum -quinquaginta, cum fistula perficietur ex ea lamna, vocabitur -quinquagenaria similiterque reliquae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para534">Full text</a>)</span> -ea autem ductio quae per fistulas -plumbeas est futura hanc habebit expeditionem. quodsi caput habeat -libramenta ad moenia, montesque medii non fuerint altiores ut possint -interpellare sed intervalla, necesse est substruere ad libramenta -quemadmodum in rivis et canalibus. sin autem non longa erit circumitio, -circumductionibus, sin autem valles erunt perpetuae, in declinato -loco cursus dirigentur. cum venerit ad imum, non alte substruitur, ut -sit libramentum quam longissimum. hoc autem erit venter quod Graeci -appellant κοιλιαν. deinde cum venerit adversus clivum, ex longo spatio -ventris leniter tumescit ut exprimatur in altitudinem summi clivi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para535">Full text</a>)</span> -quodsi non venter in<a id="vitruvius206"></a> vallibus factus fuerit -nec substructum ad libram factum sed geniculus erit, erumpet et -dissolvet fistularum commissuras. etiam in ventre colliviaria sunt -facienda, per quae vis spiritus relaxetur. ita per fistulas plumbeas -aquam qui ducent, his rationibus bellissime poterunt efficere, quod et -decursus et circumductiones et ventres et expressus hac ratione possunt -fieri, cum habebunt a capitibus ad moenia fastigii libramenta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para536">Full text</a>)</span> -item inter actus ducenos non est inutile -castella conlocari, ut si quando vitium aliqui locus fecerit, non -totum omneque opus contundatur et in quibus locis sit factum facilius -inveniatur, sed ea castella neque in decursu neque in ventris planitia -neque in expressionibus neque omnino in vallibus sed in perpetua -aequalitate.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para537">Full text</a>)</span> -Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est -faciendum. tubuli crasso corio ne minus duorum digitorum fiant, sed -ita hi tubuli ex una parte sint lingulati, ut alius in alium inire -convenireque possint. coagmenta autem eorum calce viva ex oleo subacta -sunt inlinienda, et in declinationibus libramenti ventris lapis est -ex saxo rubro in ipso geniculo conlocandus isque perterebratus, uti -ex decursu tubulus novissimus in lapide coagmentetur et primus etiam -librati ventris, ad eundem modum adversus clivum et novissimus librati -ventris in cavo saxi rubri haereat et primus expressionis ad eundem -modum coagmentetur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para538">Full text</a>)</span> -ita librata planitia tubulorum ad decursus et -expressiones non extolletur. namque vehemens spiritus in aquae ductione -solet nasci, ita ut etiam saxa perrumpat, nisi primum leniter et parce -a capite aqua inmittatur et in geniculis aut versuris alligationibus -aut pondere<a id="vitruvius207"></a> saburra contineatur. reliqua omnia uti fistulis plumbeis -ita sunt conlocanda. item cum primo aqua a capite inmittitur, ante -favilla inmittetur, uti coagmenta si qua sunt non satis oblita favilla -oblinantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para539">Full text</a>)</span> -habent autem tubulorum ductiones ea commoda. -primum in opere quod si quod vitium factum fuerit, quilibet id potest -reficere. etiamque multo salubrior est ex tubulis aqua quam per -fistulas, quod plumbum videtur esse ideo vitiosum quod ex eo cerussa -nascitur, haec autem dicitur esse nocens corporibus humanis. itaque -quod ex eo procreatur ＜si＞ id est vitiosum, non est dubium quin ipsum -quoque non sit salubre.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para540">Full text</a>)</span> -exemplar autem ab artificibus plumbariis -possumus accipere, quod palloribus occupatos habent corporis colores. -namque cum fundendo plumbum flatur, vapor ex eo insidens corporis -artus et in diem exurens eripit ex membris eorum sanguinis virtutes. -itaque minime fistulis plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam -habere salubrem. saporemque meliorem ex tubulis esse cotidianus potest -indicare victus, quod omnes structas cum habeant vasorum argenteorum -mensas, tamen propter saporis integritatem fictilibus utuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para541">Full text</a>)</span> -Sin autem fontes ＜non sunt＞ unde ductiones -aquarum faciamus, necesse est puteos fodere. in puteorum autem -fossionibus non est contemnenda ratio, sed acuminibus sollertiaque -magna naturales rerum rationes considerandae, quod habet multa variaque -terra in se genera. est enim uti reliquae res ex quattuor principiis -composita. et primum est ipsa terrena habetque ex umore aquae fontes, -item calores unde etiam sulphur alumen bitumen nascitur, aerisque -spiritus inmanes, qui cum graves per intervenia fistulosa terrae -perveniunt ad fossionem puteorum<a id="vitruvius208"></a> et ibi homines offendunt fodientes vi -naturali vaporis obturant eorum naribus spiritus animales, uti qui non -celerius inde effugiunt ibi interemantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para542">Full text</a>)</span> -hoc autem quibus rationibus caveatur sic erit -faciendum. lucerna accensa demittatur, quae si permanserit ardens -sine periculo descendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis, -tunc secundum puteum dextra ac sinistra defodiantur aestuaria. ita -quemadmodum per nares spiritus ex aestuariis dissipabuntur. cum haec -sic explicata fuerint et ad aquam erit perventum, tunc saepiatur -astructura ne obturetur vena.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para543">Full text</a>)</span> -sin autem loca dura erunt aut nimium venae -penitus fuerint, tunc signinis operibus ex tectis aut superioribus -locis excipiendae sunt copiae. in signinis autem operibus haec -sunt facienda. uti harena primum purissima asperrimaque paretur, -caementum de silice frangatur ne gravius quam librarium, calce quam -vehementissima mortario mixta ita ut quinque partes harenae ad duas -respondeant. <span class="missing-word-before">eorum</span> fossa ad -libramentum altitudinis quod est futurum calcetur vectibus ligneis -ferratis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para544">Full text</a>)</span> -parietibus calcatis in medio -quod erit terrenum exinaniatur ad libramentum infimum parietum. hoc -exaequato solum calcetur ad crassitudinem quae constituta<a id="vitruvius209"></a> fuerit. -<span class="missing-word-before">ea</span> autem si duplicia aut -triplicia facta fuerint uti percolationibus transmutari possit, multo -salubriorem et suaviorem aquae usum efficient. limus enim cum habuerit -quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit saporem, -si non, salem addi necesse erit et extenuari. Quae potui de aquae -virtute et varietate quasque habeat utilitates quibusque rationibus -ducatur et probetur in hoc volumine posui, de gnomonicis vero rebus et -horologiorum rationibus insequenti perscribam.</p> - -<h2>LIBER NONUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para545">Full text</a>)</span> -Nobilibus athletis qui Olympia Pythia Isthmia -Nemea vicissent, Graecorum maiores ita magnos honores constituerunt -uti non modo in conventu stantes cum palma et corona ferant laudes, -sed etiam cum revertantur in suas civitates cum victoria triumphantes -quadrigis in moenia et in patrias invehantur e reque publica perpetua -vita constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id animadvertam, -admiror quid ita non scriptoribus eidem honores etiamque maiores sint -tributi, qui infinitas utilitates aevo perpetuo omnibus gentibus -praestant. id enim magis erat institui dignum, quod athletae sua -corpora exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum<a id="vitruvius210"></a> suos -sensus sed etiam omnium, ＜cum＞ libris ad discendum et animos exacuendos -praeparant praecepta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para546">Full text</a>)</span> -quid enim Milo Crotoniates quod fuit invictus -prodest hominibus aut ceteri qui eo genere fuerunt victores, nisi quod -dum vixerunt ipsi inter suos cives habuerunt nobilitatem. Pythagorae -vero praecepta Democriti Platonis Aristotelis ceterorumque sapientium -cotidiana perpetuis industriis culta non solum suis civibus sed etiam -omnibus gentibus recentes et floridos edunt fructus. e quibus qui a -teneris aetatibus doctrinarum abundantia satiantur, optimos habentes -sapientiae sensus instituunt civitatibus humanitatis mores aequa iura -leges, quibus absentibus nulla potest esse civitas incolumis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para547">Full text</a>)</span> -cum ergo tanta munera ab scriptorum prudentia -privatim publiceque fuerint hominibus praeparata, non solum arbitror -palmas et coronas his tribui oportere sed etiam decerni triumphos -et inter deorum sedes eos dedicandos iudicari. Eorum autem cogitata -utiliter hominibus ad vitam explicandum e pluribus singula paucorum -uti exempla ponam, quae recognoscentes necessario his tribui honores -oportere homines confitebuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para548">Full text</a>)</span> -et primum Platonis e multis ratiocinationibus -utilissimis unam quemadmodum ab eo explicata sit ponam. locus aut ager -paribus lateribus si erit quadratus eumque oportuerit duplicari, quod -opus fuerit genere numeri quod multiplicationibus non invenitur, ex -descriptionibus linearum emendatis reperitur. est autem eius rei haec -demonstratio. quadratus locus qui erit longus et latus pedes denos -efficit areae pedes C. si ergo opus fuerit eum duplicare et pedum CC -item e paribus lateribus facere, quaerendum erit quam magnum latus eius -quadrati fiat ut ex eo CC pedes duplicationibus areae respondeant. id -autem numero nemo potest invenire.<a id="vitruvius211"></a> namque si XIIII constituentur, erunt -multiplicati pedes CXCVI, si XV, pedes CCXXV.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para549">Full text</a>)</span> -ergo quoniam id non explicatur numero, in eo -quadrato longo et lato pedes X quod fuerit, linea ab angulo ad angulum -diagonios perducatur, uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, -singula areae pedum quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis -longitudinem locus quadratus paribus lateribus describatur. ita quam -magna duo trigona in minore quadrato quinquagenum pedum linea diagonio -fuerint designata, eadem magnitudine et eodem pedum numero quattuor in -maiore erunt effecta. hac ratione duplicatio grammicis rationibus ab -Platone, uti schema subscriptum erit in ima pagina, explicata est.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para550">Full text</a>)</span> -Item Pythagoras normam sine artificis -fabricationibus inventam ostendit, et quod magno labore fabri normam -facientes vix ad verum perducere possunt, id rationibus et methodis -emendatum ex eius praeceptis explicatur. namque si sumantur regulae -tres e quibus una sit pedes III altera pedes IIII tertia pedes V, -eaeque regulae inter se compositae tangant alia aliam suis cacuminibus -extremis schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam. ad eas -autem regularum singularum longitudines si singula quadrata paribus -lateribus describantur, quod erit trium latus, areae habebit pedes -VIIII, quod IIII, XVI, quod V erit, -XXV.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para551">Full text</a>)</span> -ita quantum areae pedum numerum duo quadrata ex tribus pedibus -longitudinis laterum et quattuor efficiunt, aeque tantum numerum -reddidit unum ex quinque descriptum. id Pythagoras cum invenisset, -non dubitans a Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias -agens hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio quemadmodum<a id="vitruvius212"></a> in -multis rebus et mensuris est utilis, etiam in aedificiis scalarum -aedificationibus uti temperatas habeant graduum librationes est -expedita.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para552">Full text</a>)</span> -si enim altitudo contignationis ab summa -coaxatione ad imum libramentum divisa fuerit in partes tres, erit earam -quinque in scalis scaporum iusta longitudine inclinatio, ＜uti＞ quam -magnae fuerint inter contignationem et imum libramentum altitudinis -partes tres, quattuor a perpendiculo recedant et ibi conlocentur -inferiores calces scaporum. ita si erunt, temperatae et graduum et -ipsarum scalarum erunt conlocationes. item eius rei erit subscripta -forma.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para553">Full text</a>)</span> -Archimedis vero cum multa miranda inventa et -varia fuerint, ex omnibus etiam infinita sollertia id quod exponam -videtur esse expressum. nimirum Hiero Syracusis auctus regia potestate, -rebus bene gestis cum auream coronam votivam diis inmortalibus in -quodam fano constituisset ponendam, manupretio locavit faciendam et -aurum ad sacoma adpendit redemptori. is ad tempus opus manu factum -subtiliter regi adprobavit et ad sacoma pondus coronae visus est -praestitisse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para554">Full text</a>)</span> -posteaquam indicium est factum dempto auro -tantundem argenti in id coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero -se contemptum esse neque inveniens qua ratione id furtum deprehenderet, -rogavit Archimeden uti insumeret sibi de eo cogitationem. tunc is cum -haberet eius rei curam, casu venit in balineum ibique cum in solium -descenderet, animadvertit quantum corporis sui in eo insideret tantum<a id="vitruvius213"></a> -aquae extra solium effluere. idque cum eius rei rationem explicationis -ostendisset, non est moratus sed exsiluit gaudio motus de solio et -nudus vadens domum versus significabat clara voce invenisse quod -quaereret. nam currens identidem graece clamabat ευρηκα ευρηκα.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para555">Full text</a>)</span> -tum vero ex eo inventionis ingressu duas -fecisse dicitur massas aequo pondere quo etiam fuerat corona, unam ex -auro et alteram ex argento. cum ita fecisset, vas amplum ad summa labra -implevit aqua, in quo demisit argenteam massam. cuius quanta magnitudo -in vase depressa est, tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto -minus factum fuerat refudit sextario mensus, ut eodem modo quo prius -fuerat ad labra aequaretur. ita ex eo invenit quantum pondus argenti ad -certam aquae mensuram responderet.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para556">Full text</a>)</span> -cum id expertus esset, tum auream massam -similiter pleno vase demisit et ea exempta eadem ratione mensura addita -invenit deesse aquae non tantum sed minus, quanto minus magno corpore -eodem pondere auri massa esset quam argenti. postea vero repleto vase -in eadem aqua ipsa corona demissa invenit plus aquae defluxisse in -coronam quam in auream eodem pondere massam, et ita ex eo quod defuerit -plus aquae in corona quam in massa, ratiocinatus deprehendit argenti in -auro mixtionem et manifestum furtum redemptoris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para557">Full text</a>)</span> -Transferatur mens ad Archytae Tarentini et -Eratosthenis<a id="vitruvius214"></a> Cyrenaei cogitata. hi enim multa et grata a mathematicis -rebus hominibus invenerunt, itaque cum in ceteris inventionibus fuerint -grati, in eius rei cogitationibus maxime sunt suspecti. alius enim alia -ratione explicaverunt quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae -eius quantum haberent pedum quadratorum id duplicaretur et ita fore ut -i qui essent in ea insula tunc religione liberarentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para558">Full text</a>)</span> -itaque Archytas hemicylindrorum -descriptionibus, Eratosthenes organica mesolabi ratione idem -explicaverunt. cum haec sint tam magnis doctrinarum iucunditatibus -animadversa et cogamur naturaliter inventionibus singularum rerum -considerantes effectus moveri, multas res attendens admiror etiam -Democriti de rerum natura volumina et eius commentarium quod -inscribitur χειροκμητων, in quo etiam utebatur anulo ut signaret cera -molli quae esset expertus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para559">Full text</a>)</span> -Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores -corrigendos sed etiam ad omnium utilitatem perpetuo sunt praeparata. -athletarum autem nobilitates brevi spatio cum suis corporibus -senescunt. itaque neque cum maxime sunt florentes neque posteritati hi, -quemadmodum sapientium cogitata homimum vitae, prodesse possunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para560">Full text</a>)</span> -cum vero neque moribus neque institutis -scriptorum praestantibus tribuantur honores, ipsae per se mentes aeris -altiora prospicientes memoriarum gradibus ad caelum elatae, aevi -inmortalitate non modo sententias sed etiam figuras eorum<a id="vitruvius215"></a> posteris -cogunt esse notas. itaque qui litterarum iucunditatibus intinctas -habent mentes non possunt non in suis pectoribus dedicatum habere -sicuti deorum sic Ennii poetae simulacrum. Accii autem carminibus qui -studiose delectantur non modo verborum virtutes sed etiam figuram eius -videntur secum habere praesentem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para561">Full text</a>)</span> -item plures post nostram memoriam nascentes -cum Lucretio videbuntur velut coram de rerum natura disputare, de arte -vero rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent -sermonem de lingua latina, non minus etiam plures philologi cum -Graecorum sapientibus multa deliberantes secretos cum his videbuntur -habere sermones, et ad summam sapientium scriptorum sententiae -corporibus absentibus vetustate florentes cum insunt inter consilia -et disputationes, maiores habent quam praesentium sunt auctoritates -omnes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para562">Full text</a>)</span> -itaque, Caesar, his auctoribus fretus sensibus -eorum adhibitis et consiliis ea volumina conscripsi, et prioribus -septem de aedificiis, octavo de aquis, in hoc de gnomonicis rationibus -quemadmodum de radiis solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae -quibusque rationibus dilatentur aut contrahantur explicabo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para563">Full text</a>)</span> -Ea autem sunt divina mente comparata -habentque admirationem magnam considerantibus, quod umbra gnomonis -aequinoctialis alia magnitudine est Athenis alia Alexandriae aliae -Romae non eadem Placentiae ceterisque orbis terrarum locis. itaque -longe aliter distant descriptiones horologiorum locorum mutationibus. -umbrarum enim aequinoctialium magnitudinibus designantur analemmatorum -formae, e quibus perficiuntur ad rationem locorum<a id="vitruvius216"></a> et umbrae gnomonum -horarum descriptiones. αναλημμα est ratio conquisita solis cursu et -umbrae crescentis ad brumam observatione inventa, e qua per rationes -architectonicas circinique descriptiones est inventus effectus in -mundo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para564">Full text</a>)</span> -mundus autem est omnium naturae rerum -conceptio summa caelumque sideribus et stellarum cursibus conformatum. -id volvitur continenter circum terram atque mare per axis cardines -extremos. namque in his locis naturalis potestas ita architectata est -conlocavitque cardines tamquam centra, unum a terra et mari in summo -mundo ac post ipsas stellas septentrionum, alterum trans contra sub -terra in meridianis partibus, ibique circum eos cardines orbiculos -circum centra uti in torno perfecit, qui graece πολοι nominantur, per -quos pervolitat sempiterno caelum. ita media terra cum mari centri loco -naturaliter est conlocata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para565">Full text</a>)</span> -his natura dispositis ita uti septentrionali -parte a terra excelsius habeat altitudinem centrum, in meridiana -autem parte in inferioribus locis subiectum a terra obscuretur, -tunc etiam per medium transversa et inclinata in meridiem circuli -lata zona <span class="smcapuc">XII</span> signis est conformata, -quorum species stellis dispositis <span class="smcapuc">XII</span> -partibus peraequatis exprimit depictam ab natura figurationem. itaque -lucentia cum mundo reliquisque sideribus ornatu circum terram mareque -pervolantia cursus perficiunt ad caeli rotunditatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para566">Full text</a>)</span> -omnia autem visitata et invisitata temporum -necessitate sunt constituta. ex quis sex signa numero supra terram -cum caelo pervagantur, cetera sub terram subeuntia ab eius umbra -obscurantur. sex autem<a id="vitruvius217"></a> ex his semper supra terram nituntur. quanta -pars enim novissimi signi depressione coacta versatione subiens sub -terram occultatur, tantundem eius contrarii conversationis necessitate -supergressum rotatione circumacta trans locis patentibus ex obscuris -egreditur ad lucem. namque vis una et necessitas utrimque simul -orientem et occidentem perficit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para567">Full text</a>)</span> -ea autem signa cum sint numero <span -class="smcapuc">XII</span> partesque duodecumas singula possideant -mundi versenturque ab oriente ad occidentem continenter, tunc per ea -signa contrario cursu luna stella Mercurii Veneris ipse sol itemque -Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem percurrentes -alius alia circumitionis magnitudine ab occidente ad orientem in mundo -pervagantur. luna die octavo et vicensimo et amplius circiter hora -caeli circumitionem percurrens ex quo signo coeperit ire ad id signum -revertendo perficit lunarem mensem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para568">Full text</a>)</span> -sol autem signi spatium quod -est duodecuma pars mundi mense vertente vadens transit. ita <span -class="smcapuc">XII</span> mensibus <span class="smcapuc">XII</span> -signorum intervalla pervagando cum redit ad id signum unde coeperit, -perficit spatium vertentis anni. ex eo quem circulum luna terdecies -in <span class="smcapuc">XII</span> mensibus percurrit, eum sol -eisdem mensibus semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae -circa solis radios utique centrum eum itineribus coronantes regressus -retrorsus et retardationes faciunt, et ita stationibus propter eam -circinationem morantur in spatiis signorum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para569">Full text</a>)</span> -id autem ita esse maxime cognoscitur ex -Veneris<a id="vitruvius218"></a> stella, quod ea cum solem sequatur, post occasum eius apparens -in caelo clarissimeque lucens vesperugo vocitatur, aliis autem -temporibus eum antecurrens et oriens ante lucem lucifer appellatur. ex -eoque nonnumquam plures dies in uno signo commorantur, alias celerius -ingrediuntur in alterum signum. itaque quod non aeque peragunt numerum -dierum in singulis signis, quantum sunt moratae prius transiliendo -celerioribus itineribus perficiunt iustum cursum. ita efficitur uti -quod demorentur in nonnullis signis, nihilo minus cum eripiant se ab -necessitate morae, celeriter consequantur iustam circumitionem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para570">Full text</a>)</span> -iter autem in mundo Mercurii stella ita -pervolitat uti trecentesimo et sexagensimo die per signorum spatia -currens perveniat ad id signum ex quo priore circumlatione coepit -facere cursum, et ita peraequatur eius iter ut circiter tricenos dies -in singulis signis habeat numeri rationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para571">Full text</a>)</span> -Veneris autem cum est liberata ab inpeditione -radiorum solis, <span class="smcapuc">XXX</span> diebus percurrit signi -spatium. quo minus quadragenos dies in singulis signis patitur, cum -stationem fecerit restituit eam summam numeri in uno signo morata. -ergo totam circinationem in caelo quadringentesimo et octogensimo et -quinto die permensa iterum init signum ex quo signo prius iter facere -coepit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para572">Full text</a>)</span> -Martis vero circiter sexcentesimo octogensimo -tertio siderum spatia pervagando pervenit eo ex quo initium faciendo -cursum fecerat ante, et in quibus signis celerius percurrit, -cum stationem fecit explet dierum numeri rationem. Iovis autem -placidioribus gradibus scandens contra mundi versationem, circiter<a id="vitruvius219"></a> -<span class="smcapuc">CCCLX</span> diebus singula signa permetitur, -et consistit post annum <span class="smcapuc">XI</span> et dies <span -class="smcapuc">CCCXIII</span> et redit in id signum in quo ante -<span class="smcapuc">XII</span> anno fuerat. Saturni vero, mensibus -undetriginta et amplius paucis diebus pervadens per signi spatium, anno -nono et vicensimo et circiter diebus <span class="smcapuc">CLX</span> -in quo ante tricensimo fuerat anno in id restituitur, ex eoque quo -minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem circinationem rotae -percurrendo tardior videtur esse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para573">Full text</a>)</span> -ei autem qui supra solis iter circinationes -peragunt, maxime cum in trigono fuerint quod is inierit, tum non -progrediuntur sed regressus facientes morantur, doneque cum idem sol de -eo trigono in aliud signum transitionem fecerit. id autem nonnullis sic -fieri placet quod aiunt solem, cum longius absit abstantia quadam, non -lucidis itineribus errantia per eam sidera obscuritatis morationibus -inpedire. nobis vero id non videtur. solis enim splendor perspicibilis -et patens sine ullis obscurationibus est per omnem mundum, ut etiam -nobis appareant cum faciant eae stellae regressus et morationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para574">Full text</a>)</span> -ergo si tantis intervallis nostra species -potest id animadvertere, quid ita divinitatibus splendoribusque -astrorum iudicamus obscuritates obici posse? ergo potius ea ratio nobis -constabit quod fervor quemadmodum omnes res evocat et ad se ducit, ut -etiam fructus e terra surgentes in altitudinem per calorem videmus, -non minus aquae vapores a fontibus ad nubes per ortus excitari, -eadem ratione solis impetus<a id="vitruvius220"></a> vehemens radiis trigoni forma porrectis -insequentes stellas ad se perducit et ante currentes veluti refrenando -retinendoque non patitur progredi sed ad se ＜cogit＞ regredi ＜dum＞ in -alterius trigoni signum exeat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para575">Full text</a>)</span> -Fortasse desiderabitur quid ita sol quinto a -se signo potius quam secundo aut tertio quae sunt propiora facit in his -fervoribus retentiones? ergo quemadmodum id fieri videatur exponam. -eius radii in mundo uti trigoni paribus lateribus forma lineationibus -extenduntur. id autem nec plus nec minus est ad quintum ab eo signum. -igitur si radii per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur -neque extentionibus porrecti ad trigoni formam linearentur, propiora -flagrarent. id autem etiam Euripides Graecorum poeta animadvertisse -videtur. ait enim quae longius a sole essent haec vehementius ardere, -propiora vero eum temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte -sic καιει τα πορρω, ταγγυθεν δ’ ευκρατ’ εχει.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para576">Full text</a>)</span> -si ergo res et ratio et testimonium poetae -veteris id ostendit, non puto aliter oportere iudicari nisi quemadmodum -de ea re supra scriptum habemus. Iovis autem inter Martis et Saturni -circinationem currens maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat -cursum. item reliquae stellae quo maiore absunt spatio ab extremo caelo -proxumamque habent terrae<a id="vitruvius221"></a> circinationem, celerius ＜pervagari＞ videntur, -quod quaecumque earum minorem circinationem peragens saepius subiens -praeterit superiorem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para577">Full text</a>)</span> -quemadmodum si in rota qua figuli utuntur -inpositae fuerint septem formicae canalesque totidem in rota facti -sint circum centrum imo adcrescentes ad extremum, in quibus hae -cogantur circinationem facere, verseturque rota in alteram partem, -necesse erit eas contra rotae versationem nihilominus adversus itinera -perficere et quae proximum centrum habuerit celerius pervagari quaeque -extremum orbem rotae peragat, etiamsi aeque celeriter ambulet, -propter magnitudinem circinationis multo tardius perficere cursum. -similiter astra nitentia contra mundi cursum suis itineribus perficiunt -circumitum, sed caeli versatione redundationibus referuntur cotidiana -temporis circumlatione.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para578">Full text</a>)</span> -Esse autem alias stellas temperatas alias -ferventes etiamque frigidas haec esse causa videtur quod omnis ignis -in superiora loca habet scandentem flammam. ergo sol aethera qui est -supra se radiis exurens efficit candentem, in quibus locis habet cursum -Martis stella, itaque fervens ab ardore solis efficitur. Saturni -autem quod est proxima extremo mundo et tangit congelatas caeli -regiones, vehementer est frigida. ex eo Iovis cum inter utriusque -circumitiones habeat cursum, a refrigeratione caloreque earum medio -convenientes temperatissimosque habere videtur effectus. De zona <span -class="smcapuc">XII</span> signorum et septem astrorum contrario opere -ac cursu, quibus rationibus et numeris transeant e signis in signa et -circumitum eorum uti a praeceptoribus accepi exposui. nunc de crescenti -lumine lunae deminutioneque uti traditum est nobis a maioribus -dicam.</p> - -<p id="vitruvius222"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para579">Full text</a>)</span> -Berosus qui ab Chaldaeorum civitate sive -natione progressus in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, ita -est professus pilam esse ex dimidia parte candentem, reliqua habere -caeruleo colore. cum autem cursum itineris sui peragens subierit sub -orbem solis, tunc eam radiis et impetu caloris corripi convertique -candentem propter eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem evocata -ab solis orbi superiora spectet, tunc inferiorem partem eius quod -candens non sit propter aeris similitudinem obscuram videri. cum ad -perpendiculum ea sit ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem -retineri et tunc eam vocari primam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para580">Full text</a>)</span> -cum praeteriens vadat ad orientis caeli -partes, relaxari ab impetu solis extremamque eius partem candentiae -oppido quam tenui linea ad terram mittere splendorem et ita ex eo -eam secundam vocari. cotidiana autem versationis remissione tertiam -quartam in dies numerari. septimo die ＜cum＞ sol sit ad occidentem, luna -autem inter orientem et occidentem medias caeli teneat regiones, quod -dimidiam partem caeli spatio distet a sole, item dimidiam candentiae -conversam habere ad terram. inter solem vero et lunam cum distet totum -mundi spatium et lunae orienti sol trans contra sit ad occidentem, eam -quo longius absit a radiis remissam, <span class="smcapuc">XIIII</span> -die plena rota totius orbis mittere splendorem, reliquosque dies -decrescentia cotidiana ad perfectionem lunaris mensis versationibus et -cursu a sole revocationibus subire sub rotam radiosque eius, et ita -menstruas dierum efficere rationes.</p> - -<p id="vitruvius223"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para581">Full text</a>)</span> -Uti autem Aristarchus Samius mathematicus -vigore magno rationes varietatis disciplinis de eadem re reliquit, -exponam. non enim latet lunam ＜non＞ suum propriumque habere lumen -sed esse uti speculum et ab solis impetu recipere splendorem. namque -luna de septem astris circulum proximum terrae in cursibus minimum -pervagatur. ita quotmensibus sub rotam solis radiosque uno die antequam -praeterit latens obscuratur, et cum est cum sole nova vocatur. postero -autem die, quo numeratur secunda, praeteriens ab sole visitationem -facit tenuem extremae rotundationis. cum triduum recessit ab sole, -crescit et plus inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit -ad diem septimum, distans a sole occidente circiter dimidias caeli -regiones, dimidia lucet, et eius quae ad solem pars spectat ea est -inluminata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para582">Full text</a>)</span> -quarto autem decumo die cum in diametro spatio -totius mundi absit ab sole, perficitur plena et oritur cum sol sit ad -occidentem, ideo quod totum spatium mundi distans consistit contra et -impetu solis totius orbis in se recipit splendorem. septumo decumo die -cum sol oriatur, ea pressa est ad occidentem. vicensimo et altero die -cum sol est exortus, luna tenet circiter caeli medias regiones et ita -quod spectat ad solem id habet lucidum reliquis obscura. item cotidie -cursum faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub radios -solis, et ita menstruas perficit rationes. Nunc ut in singulis mensibus -sol signa pervadens auget<a id="vitruvius224"></a> et minuit dierum et horarum spatia dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para583">Full text</a>)</span> -namque cum arietis signum iniit et partem octavam -pervagatur, perficit aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam tauri sidusque -vergiliarum e quibus eminet dimidia pars prior tauri, in maius spatium -mundi quam dimidium procurrit procedens ad septentrionalem partem. e -tauro cum ingreditur in geminos exorientibus vergiliis magis crescit -supra terram et auget spatia dierum. deinde e geminis cum iniit ad -cancrum, quo longissimum tenet caeli spatium, cum pervenit in partem -octavam, perficit solstitiale tempus, et peragens pervenit ad caput et -pectus leonis, quod eae partes cancro sunt attributae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para584">Full text</a>)</span> -e pectore autem leonis et finibus cancri sol -exitu percurrens reliquas partes leonis inminuit diei magnitudinem et -circinationis reditque in geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone -transiens in virginem progrediensque ad sinum vestis eius contrahit -circinationem et aequat ad eam quam taurus habet cursus rationem. e -virgine autem progrediens per sinum, qui sinus librae partes habet -primas, in librae parte <span class="smcapuc">VIII</span> perficit -aequinoctium autumnale. qui cursus aequat eam circinationem quae fuerat -in arietis signo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para585">Full text</a>)</span> -scorpionem autem cum sol ingressus fuerit -occidentibus vergiliis, minuit progrediens ad meridianas partes -longitudines dierum. e scorpione cum percurrendo init in sagittarium ad -femina eius, contractiorem diurnum pervolat cursum. cum autem incipit -a feminibus sagittarii, quae pars est attributa capricorno, ad partem -octavam, brevissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate<a id="vitruvius225"></a> diurna -bruma ac dies brumales appellantur. e capricorno autem transiens in -aquarium adauget ex aequa sagittarii longitudine diei spatium. ab -aquario cum ingressus est in pisces favonio flante, scorpionis comparat -aequalem cursum. ita sol ea signa circum pervagando certis temporibus -auget aut minuit dierum et horarum spatia. Nunc de ceteris sideribus -quae sunt dextra ac sinistra zonam signorum meridiana septentrionalique -parte mundi stellis disposita figurataque dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para586">Full text</a>)</span> -namque septentrio, quem Graeci nominant -αρκτον sive ελικην, habet post se conlocatum custodem. ab eo non longe -conformata est virgo, cuius supra umerum dextrum lucidissima stella -nititur, quam nostri provindemiatorem, Graeci προτρυγητην vocant. -candens autem magis spica eius est. conlocata item alia contra est -stella media genuum custodis arcti, -qui arcturus dicitur ibi dedicatus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para587">Full text</a>)</span> -e regione capitis septentrionis -transversus ad pedes geminorum auriga stat in summo cornu tauri, itaque -in summo cornu laevo ＜tauri＞ et aurigae pedis ＜dextri＞ una tenet -partem stella. et adplicantur aurigae manui haedi, capra laevo umero. -tauri quidem et arietis insuper Perseus ＜habens a＞ dexterioribus <span -class="missing-word-before">subter</span> currentis basi vergilias, -a sinisterioribus caput arietis, et manu dextra innitens Cassiepiae -simulacro, laeva supra arietem tenens gorgoneum ab summo<a id="vitruvius226"></a> -caput subiciensque Andromedae pedibus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para588">Full text</a>)</span> -item -pisces supra Andromedam et equi venter saetaeque quae sunt supra spinam -equi, cuius ventris lucidissima stella finit ventrem equi et caput -Andromedae. manus Andromedae dextra supra Cassiepiae simulacrum est -constituta, laeva ＜supra＞ aquilonalem piscem. item aquarii supra equi -caput est. equi ungulae attingunt aquarii genua. Cassiepia media est -dedicata. capricorni supra in altitudinem aquila et delphinus. secundum -eos est sagitta. ab ea autem volucris, cuius pinna dextra Cephei manum -attingit et sceptrum, laeva supra Cassiepiae innititur. sub avis cauda -pedes equi sunt subiecti.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para589">Full text</a>)</span> -inde sagittarii scorpionis librae insuper -serpens summo rostro coronam tangit. ab eo mediam ophiuchos in manibus -tenet serpentem, laevo pede calcans mediam frontem scorpionis. a parte -ophiuchi capitis non longe positum est caput eius qui dicitur nisus in -genibus. eorum autem faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum, -quod non obscuris stellis sunt conformati.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para590">Full text</a>)</span> -pes ingeniculati ad eius fulcitur capitis tempus serpentis, cui arctoe -sunt qui septentriones dicuntur inplicati. parvus prae equo flectitur -delphinus. contra volucris rostrum est proposita lyra. inter umeros -custodis et geniculati<a id="vitruvius227"></a> corona est ordinata. in septentrionali vero -circulo duae positae sunt arctoe scapularum ossis inter se compositae -et pectoribus aversae, e quibus minor κυνοϲουρα maior ελικη a Graecis -appellatur, earumque capita inter se dispicientia sunt constituta. -caudae capitibus earum adversae contra dispositae figurantur. -utrarumque enim superando eminent in summo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para591">Full text</a>)</span> -per caudas earum esse dicitur item serpens -exporrecta et qua stella quae dicitur polus elucet, circum caput -maioris septentrionis. namque qua est proxuma [draconem,] circum caput -eius involvitur, una vero circum cynosurae caput iniecta est flexu -porrectaque proxime eius pedes. hac autem intorta replicataque se -attollens reflectitur a capite minoris ad maiorem circa rostrum et -capitis tempus dextrum. item supra caudam minoris pedes sunt Cephei -ibique ad summum cacumen facientes stellae sunt trigonum paribus -lateribus [insuper arietis signum]. septentrionis autem minoris -et Cephei simulacri complures sunt stellae confusae. Quae sunt ad -dextram orientis inter zonam signorum et septentrionum sidera in caelo -disposita dixi. nunc explicabo quae ad sinistram orientis meridianisque -partibus ab natura sunt distributa.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para592">Full text</a>)</span> -Primum sub capricorno subiectus piscis -austrinus caudam prospiciens ceti. ab eo ad sagittarium locus est<a id="vitruvius228"></a> -inanis. turibulum sub scorpionis aculeo. centauri priores partes -proximae sunt librae et scorpioni. tenet in manibus simulacrum id quod -bestiam astrorum periti nominaverunt. virginem et leonem et cancrum -anguis porrigens agmen stellarum intortus succingit, regione cancri -erigens rostrum, ad leonem medioque corpore sustinens cratera ad -manumque virginis caudam subiciens, in qua inest corvus. quae sunt -autem supra scapulas peraeque sunt lucentia.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para593">Full text</a>)</span> -ad anguis inferius ventris sub caudam -subiectus est centaurus. iuxta cratera et leonem navis est quae -nominatur Argo, cuius prora obscuratur, sed malus et quae sunt circa -gubernacula eminentia videntur, ipsaque naviculae puppis per summam -caudam cani iungitur. geminos autem minusculus canis sequitur contra -anguis caput. maior item sequitur minorem. Orion vero transversus est -subiectus, pressus ungula tauri, manu laeva tenens clavam, alteram ad -geminos tollens.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para594">Full text</a>)</span> -apud eius vero basim canis parvo intervallo -insequens leporem. arieti et piscibus cetus est subiectus, a cuius -crista ordinate utrisque piscibus disposita est tenuis fusio stellarum, -quae graece vocitantur αρπεδοναι. magnoque intervallo introrsus pressus -nodus haerentium attingit summam ceti cristam. per speciem stellarum -flumen profluit, initium fontis capiens a laevo pede Orionis. quae vero -ab aquario fundi memoratur aqua, profluit inter piscis austrini caput -et caudam ceti.</p> - -<p id="vitruvius229"><span class="link">(<a href="#vitruvius-para595">Full text</a>)</span> -Quae figurata conformataque sunt siderum in -mundo simulacra, natura divinaque mente designata, ut Democrito physico -placuit, exposui, sed tantum ea quorum ortus et occasus possumus -animadvertere et oculis contueri. namque uti septentriones circum axis -cardinem versantes non occidunt neque sub terram subeunt, sic circa -meridianum cardinem, qui est propter inclinationem mundi subiectus -terrae, sidera versabunda latentiaque non habent egressus orientes -supra terram. itaque eorum figurationes propter obstantiam terrae -non sunt notae. huius autem rei index est stella Canopi, quae his -regionibus est ignota, renuntiant autem negotiatores, qui ad extremas -Aegypti regiones proximasque ultimis finibus terrae terminationes -fuerunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para596">Full text</a>)</span> -De mundi circa terram pervolitantia -duodecimque signorum ex septentrionali meridianaque parte siderum -dispositione ut sit perspecta docui. namque ex ea mundi versatione et -contrario solis per signa cursu gnomonumque aequinoctialibus umbris -analemmatorum inveniuntur descriptiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para597">Full text</a>)</span> -ceterum ex astrologia quos -effectus habeant signa <span class="smcapuc">XII</span>, stellae -<span class="smcapuc">V</span>, sol, luna ad humanae vitae rationem, -Chaldaeoram ratiocinationibus est concedendum, quod propria est -eorum genethlialogiae ratio uti possint antefacta et futura ex -ratiocinationibus astrorum explicare. eorum autem inventiones -reliquerunt inque sollertia acuminibusque fuerunt magnis qui ab ipsa -natione Chaldaeorum profluxerunt, primusque Berosus in insula et -civitate Coo<a id="vitruvius230"></a> consedit ibique aperuit disciplinam, post ei studens -Antipater iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia sed ex -conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para598">Full text</a>)</span> -de naturalibus autem rebus Thales -Milesius, Anaxagoras Clazomenius, Pythagoras Samius, Xenophanes -Colophonius, Democritus Abderites rationes, quibus eae res natura -rerum gubernarentur, quemadmodumcumque effectus habeant excogitatas -reliquerunt. quorum inventa secuti sideram ＜ortus＞ et occasus -tempestatiumque significatus Eudoxus Euctemon Callippus Meto Philippus -Hipparchus Aratus ceterique ex astrologia parapegmatorum disciplinis -invenerunt et eas posteris explicatas reliquerunt. quorum scientiae -sunt hominibus suspiciendae, quod tanta cura fuerunt ut etiam videantur -divina mente tempestatium significatus post futuros ante pronuntiare. -quas ob res haec eorum curis studiisque sunt concedenda.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para599">Full text</a>)</span> -Nobis autem ab his separandae -sunt rationes et explicandae menstruae dierum brevitatis itemque -dilatationis. namque sol aequinoctiali tempore ariete libraque -versando, quas e gnomone partes habet novem, eas umbrae facit -<span class="smcapuc">VIII</span> in declinatione caeli quae est -Romae. itemque Athenis quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, -umbrae sunt tres, ad <span class="smcapuc">VII</span> Rhodo <span -class="smcapuc">V</span>, ad <span class="smcapuc">XI</span> Tarenti -<span class="smcapuc">IX</span>, ad quinque ＜Alexandriae＞ tres, -ceterisque omnibus locis aliae alio modo umbrae gnomonum aequinoctiales -a natura rerum<a id="vitruvius231"></a> inveniuntur disparatae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para600">Full text</a>)</span> -itaque in -quibuscumque locis horologia erunt describenda, eo loci sumenda -est aequinoctialis umbra, et si erunt quemadmodum Romae gnomonis -partes novem, umbrae octonae, describatur ＜linea＞ in planitia et -e media προϲ ορθαϲ erigatur ut sit ad normam quae dicitur gnomon, -et a linea quae erit planities in linea gnomonis circino novem -spatia dimetiantur, et quo loco nonae partis signum fuerit centrum -constituatur ubi erit littera <span class="smcapuc">A</span>, et -diducto circino ab eo centro ad lineam planitiae ubi erit littera -<span class="smcapuc">B</span>, circinatio circuli describatur, -quae dicitur meridiana.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para601">Full text</a>)</span> -deinde ex novem partibus, quae -sunt a planitia ad gnomonis centrum, <span class="smcapuc">VIII</span> -sumantur et signentur in linea quae est in planitia ubi erit littera -<span class="smcapuc">C</span>. haec autem erit gnomonis aequinoctialis -umbra. et ab eo signo et littera <span class="smcapuc">C</span> -per centrum ubi est littera <span class="smcapuc">A</span> linea -perducatur, ubi erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro -diducto circino ad lineam planitiae aequilatatio signetur ubi erit -littera <span class="smcapuc">E</span> sinisteriore parte et <span -class="smcapuc">I</span> dexteriore in extremis lineae circinationis, -et per centrum perducenda ＜linea＞, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. -haec autem linea a mathematicis dicitur horizon.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para602">Full text</a>)</span> -deinde circinationis totius sumenda pars est -<span class="smcapuc">XV</span>, et circini centrum conlocandum in -linea circinationis quo loci secat eam lineam aequinoctialis radius -ubi erit littera <span class="smcapuc">F</span>, et signandum dextra -ac sinistra ubi sunt litterae <span class="smcapuc">GH</span>. deinde -ab his lineae usque ad lineam planitiae perducendae sunt, ubi erunt -litterae <span class="smcapuc">TR</span>. ita erit solis radius unus -hibernus<a id="vitruvius232"></a> alter aestivus contra autem <span class="smcapuc">E</span> -littera <span class="smcapuc">I</span> erit quo secat circinationem -linea quae est traiecta per centrum ubi est littera <span -class="smcapuc">A</span>, et contra <span class="smcapuc">G</span> -et <span class="smcapuc">H</span> litterae erunt <span -class="smcapuc">L</span> et <span class="smcapuc">K</span>, et contra -<span class="smcapuc">C</span> et <span class="smcapuc">F</span> -et <span class="smcapuc">A</span> erit littera <span -class="smcapuc">N</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para603">Full text</a>)</span> -tunc perducendae sunt diametroe ab <span -class="smcapuc">G</span> ad <span class="smcapuc">L</span> et ab -<span class="smcapuc">H</span> ad <span class="smcapuc">K</span>. -quae erit superior, partis erit aestivae, inferior hibernae. -eaeque diametroe sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae -<span class="smcapuc">M</span> et <span class="smcapuc">O</span>, -ibique centra signanda, et per ea signa et centrum <span -class="smcapuc">A</span> linea ad extrema lineae circinationis est -perducenda ubi erunt litterae <span class="smcapuc">P Q</span>. haec -erit linea προϲ ορθαϲ radio aequinoctiali, vocabitur autem haec linea -mathematicis rationibus axon. et ab eisdem centris diducto circino ad -extremas diametros describantur hemicyclia, quorum unum erit aestivum -alterum hibernum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para604">Full text</a>)</span> -deinde in quibus locis secant lineae -paralleloe lineam eam quae dicitur horizon, in dexteriore parte -erit littera <span class="smcapuc">S</span>, in sinisteriore <span -class="smcapuc">V</span>, et ab extremo hemicyclio ubi est littera -<span class="smcapuc">G</span>, ducatur linea parallelos axoni ad -sinistrum hemicyclium ubi est littera <span class="smcapuc">H</span>. -haec autem parallelos linea vocitatur logotomus. et tum<a id="vitruvius233"></a> circini centrum -conlocandum est eo loci quo secat eam lineam aequinoctialis radius, -ubi erit littera <span class="smcapuc">D</span>, et diducendum ad eum -locum quo secat circinationem aestivus radius ubi est littera <span -class="smcapuc">H</span>. e centro aequinoctiali intervallo aestivo -circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus dicitur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para605">Full text</a>)</span> -ita habebitur analemmatos deformatio. cum -hoc ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas sive -per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam per menstruas in -subiectionibus rationes horarum erunt ex analemmatos describendae, -subiciunturque in eo multae varietates et genera horologiorum et -describuntur rationibus his artificiosis. omnium autem figurarum -descriptionumque earum effectus unus, uti dies aequinoctialis -brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter sit -divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi sed ne multa -scribendo offendam, a quibusque inventa sunt genera descriptionesque -horologiorium exponam. neque enim nunc nova genera invenire possum nec -aliena pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita sunt et -a quibus sint inventa dicam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para606">Full text</a>)</span> -Hemicyclium excavatum ex quadrato -ad enclimaque succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen -sive hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum in planitia. -arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt Apollonium. plinthium sive -lacunar, quod etiam in circo<a id="vitruvius234"></a> Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, -προϲ τα ιϲτορουμενα Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas, -Patrocles pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius pharetram, aliaque -genera et qui supra scripti sunt et alii plures inventa reliquerunt, -uti conarachnen, conicum plinthium, antiboreum. item ex his generibus -viatoria pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex quorum -libris si qui velit subiectiones invenire poterit, dummodo sciat -analemmatos descriptiones.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para607">Full text</a>)</span> -Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem -scriptoribus horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, -qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res invenit. sed uti -fuerint ea exquisita, dignum est studiosis agnoscere. Ctesibius enim -fuerat Alexandriae natus patre tonsore. is ingenio et industria magna -praeter reliquos excellens dictus est artificiosis rebus se delectare. -namque cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere ut cum -duceretur sursumque reduceretur, linea latens pondus reduceret, ita -conlocavit machinationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para608">Full text</a>)</span> -canalem ligneum sub tigno fixit -ibique trocleas conlocavit. per canalem lineam in angulum deduxit -ibique tubulos struxit. in eos pilam plumbeam per lineam demittendam -curavit. ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret -caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam caeli -compressione solidatam extrudens in aerem<a id="vitruvius235"></a> patentem offensione tactus -sonitus expresserat claritatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para609">Full text</a>)</span> -ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu -caeli et expressionibus spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his -principiis usus hydraulicas machinas primus instituit. item aquarum -expressiones automatopoeetasque machinas multaque deliciarum genera, -in his etiam horologiorum ex aqua comparationes explicuit. primumque -constituit cavum ex auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec -teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para610">Full text</a>)</span> -namque aequaliter per id cavum influens -aqua sublevat scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive -tympanum dicitur. in quo conlocata est regula versatili tympano -denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius alium inpellentes -versationes modicas faciunt et motiones. item aliae regulae aliaque -tympana ad eundem modum dentata una motione coacta versando faciunt -effectus varietatesque motionum, in quibus moventur sigilla, -vertuntur metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt, -reliquaque parerga.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para611">Full text</a>)</span> -in his etiam aut in -columna aut parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab -imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates aut crescentias -cuneorum adiectus aut exemptus in singulis diebus et mensibus perficere -cogit. praeclusiones aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. -metae fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae ut alia -in aliam inire convenireque possit, et eadem regula laxatio earum aut -coartatio efficiat aut vehementem aut lenem in ea vasa aquae influentem -cursum. ita his<a id="vitruvius236"></a> rationibus et machinatione ex aqua componuntur -horologiorum ad hibernum usum conlocationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para612">Full text</a>)</span> -sin autem adiectionibus et detractionibus -correptiones dierum aut crescentiae ex cuneis non probabuntur fieri, -quod cunei saepissime vitia faciunt, sic erit explicandum. in -columella horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque -lineae columella signentur. eaque columna versatilis perficiatur, -uti ad sigillum virgulamque, qua virgula egrediens sigillum ostendit -horas, columna versando continenter sui cuiusque mensis brevitates et -crescentias faciat horarum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para613">Full text</a>)</span> -Fiunt etiam alio genere horologia -hiberna, quae anaphorica dicuntur perficiunturque rationibus his. -horae disponuntur ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione ab -centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati menstrua -spatia finientes. post has virgulas tympanum, in quo descriptus et -depictus est mundus signiferque circulus, descriptioque ex <span -class="smcapuc">XII</span> caelestium signorum fit figura, cuius ex -centro deformatur unum maius alterum minus. posteriori autem parti -tympano medio axis versatilis est inclusus inque eo axe aenea mollis -catena est involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab aqua -sublevatur, altera aequo pondere phelli sacoma saburrale.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para614">Full text</a>)</span> -ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum -saburrae pondus infra deducens versat axem, axis autem tympanum. cuius -tympani versatio alias efficit uti maior pars circuli signiferi alias -minor in versationibus suis temporibus designet horarum proprietates. -namque<a id="vitruvius237"></a> in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava -sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis tenere -videtur, significat horarum spatia. ea translata ex terebratione in -terebrationem mensis vertentis perficit cursum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para615">Full text</a>)</span> -itaque quemadmodum sol per siderum spatia -vadens dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis -ingrediens per puncta contra centri tympani versationem, cotidie -cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis per angustiora -spatia, menstruis finitionibus imagines efficit horarum et dierum. De -administratione autem aquae quemadmodum se temperet ad rationem, sic -erit faciendum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para616">Full text</a>)</span> -post frontem horologii intra conlocetur -castellum in idque per fistulam saliat aqua et in imo habeat cavum. -ad id autem adfixum sit ex aere tympanum habens foramen, per quod ex -castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum includatur -cardinibus ex torno masculo et femina inter se coartatis, ita uti minus -tympanum quemadmodum epitonium in maiore circumagendo arte leniterque -versetur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para617">Full text</a>)</span> -maioris autem tympani labrum aequis -intervallis <span class="smcapuc">CCCLXV</span> puncta habeat signata, -minor vero orbiculus in extrema circinatione fixam habeat lingulam, -cuius cacumen dirigat ad punctorum regiones, inque eo orbiculo -temperatum sit foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat -administrationem. cum autem in maioris tympani labro fuerint signorum -caelestium deformationes, id autem sit inmotum, in summo habeat -deformatum cancri signum, ad<a id="vitruvius238"></a> perpendiculum eius in imo capricorni, ad -dextram spectantis librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter -eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para618">Full text</a>)</span> -igitur cum sol fuerit in capricorno, orbiculi -lingula in maioris tympani parte capricorni cotidie singula puncta -tangens, ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, -celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas, quod excipiens -eam, cum brevi spatio impletur, corripit et contrahit dierum spatia -et horarum. cum autem cotidiana versatione minoris tympani lingula -ingreditur in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et aqua -e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem. ita quo minus -celeri cursu vas excipit aquam, dilatat horarum spatia.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para619">Full text</a>)</span> -aquarii vero pisciumque punctis uti gradibus -scandens orbiculi foramen in ariete tangendo octavam partem aqua -temperate salienti praestat aequinoctiales horas. ab ariete per tauri -et geminorum spatia ad summa cancri puncta partis octavae foramen se -tympani versationibus peragens et in altitudinem eo rediens viribus -extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando spatia et efficit -horas in cancri signo solstitiales. a cancro cum proclinat et peragit -per leonem et virginem ad librae partis octavae puncta revertendo et -gradatim corripiendo spatia contrahit horas, et ita perveniens ad -puncta librae aequinoctiales rursus reddit horas.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para620">Full text</a>)</span> -per scorpionis vero spatia et sagittarii -proclivius deprimens se foramen rediensque circumactione ad capricorni -partem <span class="smcapuc">VIII</span>, restituitur celeritate -salientis ad brumales horarum brevitates.<a id="vitruvius239"></a> Quae sunt in horologiorum -descriptionibus rationes et apparatus ut sint ad usum expeditiores -quam aptissime potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et -de earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus emendatum -architecturae perficiatur, insequenti volumine incipiam scribere.</p> - -<h2>LIBER DECIMUS.</h2> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para621">Full text</a>)</span> -Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi -lex vetusta dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse non -iniquo constituta. nam architectus cum publicum opus curandum recipit, -pollicetur quanto sumptu id sit futurum. tradita aestimatione -magistratui bona eius obligantur, donec opus sit perfectum. absoluto -autem, cum ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur. -item si non amplius quam quarta ad aestimationem est adicienda, de -publico praestatur, neque ulla poena tenetur. cum vero amplius quam -quarta in opere consumitur, ex eius bonis ad perficiendum pecunia -exigitur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para622">Full text</a>)</span> -utinam dii inmortales fecissent ut ea lex -etiam <span class="smcapuc">P. R.</span> non modo publicis sed -etiam privatis aedificiis esset constituta. namque non sine poena -grassarentur inperiti, sed qui summa doctrinarum subtilitate essent -prudentes, sine dubitatione profiterentur architecturam, neque patres -familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones ut et e -bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore coacti diligentius -modum inpensarum ratiocinantes explicarent,<a id="vitruvius240"></a> uti patres familiarum -ad id quod praeparavissent, seu paulo amplius adicientes, aedificia -expedirent. nam qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient -centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur, qui autem -adiectione dimidia aut ampliore sumptu onerantur, amissa spe et inpensa -abiecta, fractis rebus et animis desistere coguntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para623">Full text</a>)</span> -nec solum id vitium in aedificiis sed etiam -in muneribus quae a magistratibus foro gladiatorum scaenisque ludorum -dantur, quibus nec mora neque expectatio conceditur sed necessitas -finito tempore perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque -inductiones et ea omnia quae scaenicis moribus per machinationem -ad spectationes populo comparantur. in his vero opus est prudentia -diligens et ingenii doctissimi cogitatum, quod nihil eorum perficitur -sine machinatione studiorumque vario ac sollerti vigore.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para624">Full text</a>)</span> -igitur quoniam haec ita sunt tradita et -constituta, non videtur esse alienum uti caute summaque diligentia, -antequam instituantur opera, eorum expediantur rationes. ergo quoniam -neque lex neque morum institutio id potest cogere et quotannis et -praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare debent, -visum mihi est, imperator, non esse alienum, quoniam de aedificiis in -prioribus voluminibus exposui, in hoc quod finitionem summam corporis -habet constitutam, quae sint principia machinarum ordinata praeceptis -explicare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para625">Full text</a>)</span> -Machina est continens e materia coniunctio -maximas ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte circulorum -rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν appellant. est autem unum -genus scansorium quod graece ακροβατικον dicitur, alteram spirabile -quod apud eos<a id="vitruvius241"></a> πνευματικον appellatur, tertium tractorium, id autem -Graeci βαρουλκον vocitant. scansorium autem ＜est cum＞ machinae ita -fuerunt conlocatae ut ad altitudinem tignis statutis et transversariis -conligatis sine periculo scandatur ad apparatus spectationem. at -spirabile, cum spiritus est expressionibus inpulsus ut plagae vocesque -οργανικωϲ exprimantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para626">Full text</a>)</span> -tractorium vero cum onera machinis -pertrahuntur ut ad altitudinem sublata conlocentur. scansoria ratio -non arte sed audacia gloriatur. ea catenationibus et transversariis et -plexis conligationibus et erismatorum fulturis continetur. quae autem -spiritus potestate adsumit ingressus, elegantes artis subtilitatibus -consequetur effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas -habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia summas -virtutes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para627">Full text</a>)</span> -ex his sunt quae μηχανικωϲ alia οργανικωϲ -moventur. inter machinas et organa id videtur esse discrimen quod -machinae pluribus operis ac vi maiore coguntur effectus habere, uti -ballistae torculariorumque prela. organa autem unius operae prudenti -tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu anisocyclorum -versationes. ergo et organa et machinarum ratio ad usum sunt -necessaria, sine quibus nulla res potest esse non inpedita.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para628">Full text</a>)</span> -omnis autem est machinatio rerum natura -procreata ac praeceptrice et magistra mundi versatione instituta. -namque animadvertamus primum et aspiciamus continentem solis lunae -quinque etiam stellarum<a id="vitruvius242"></a> naturam, ＜quae ni＞ machinata versarentur, non -habuissemus interdum lucem nec fructuum maturitates. cum ergo maiores -haec ita esse animadvertissent, e rerum natura sumpserunt exempla -et ea imitantes inducti rebus divinis commodas vitae perfecerunt -explicationes. itaque comparaverunt, ut essent expeditiora, alia -machinis et earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae -animadverterunt ad usum utilia esse studiis artium institutis, -gradatim augenda doctrinis curaverunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para629">Full text</a>)</span> -attendamus enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, -quemadmodum telarum organicis administrationibus conexus staminis ad -subtemen non modo corpora tegendo tueatur sed etiam ornatus adiciat -honestatem. cibi vero non habuissemus abundantiam, nisi iuga et aratra -bubus iumentisque omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum et -vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque olei nitorem -neque vitium fructum habere potuissemus ad iucunditatem, portationesque -eorum non essent nisi plostrorum seu serracorum per terram, navicularum -per aquam inventae essent machinationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para630">Full text</a>)</span> -trutinarum vero librarumque ponderibus -examinatio reperta vindicat ab iniquitate iustis moribus vitam. non -minusque sunt innumerabili modo rationes machinationum, de quibus non -necesse videtur disputare, quoniam sunt ad manum cotidianae, ut sunt -molae folles fabrorum raedae cisia torni ceteraque quae communes ad -usum consuetudinibus habent opportunitates.<a id="vitruvius243"></a> Itaque incipiemus de is -quae raro veniunt ad manus ut nota sint explicare.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para631">Full text</a>)</span> -primumque instituemus de is quae aedibus -sacris ad operumque publicorum perfectionem necessitate comparantur, -quae fiunt ita. tigna duo ad onerum magnitudinem ratione expediuntur. a -capite ea fibula coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in -capitibus conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. alligatur -in summo troclea, quem etiam nonnulli rechamum dicunt. in trocleam -induntur orbiculi ＜<span class="smcapuc">II</span>＞ per axiculos -versationes habentes. per orbiculum ＜summum＞ traicitur ductarius funis, -deinde demittitur et traducitur circa orbiculum trocleae inferioris. -refertur autem ad orbiculum imum trocleae superioris et ita descendit -ad inferiorem et in foramine eius religatur. altera pars funis refertur -inter imas machinae partes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para632">Full text</a>)</span> -in quadris autem tignorum posterioribus, quo -loci sunt divaricata, figuntur chelonia, in quae coiciuntur sucularum -capita ut faciliter axes versentur. eae suculae proxime capita habent -foramina bina ita temperata ut vectes in ea convenire possint. ad -rechamum autem imum ferrei forfices religantur, quorum dentes in -saxa forata accommodantur. cum autem funis habet caput ad suculam -religatum et vectes ducentes eam versant, funis se involvendo circum -suculam extenditur et ita sublevat onera ad altitudinem et operum -conlocationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para633">Full text</a>)</span> -haec autem ratio machinationis quod per tres -orbiculos circumvolvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima -troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston -dicitur. sin autem maioribus oneribus erunt machinae<a id="vitruvius244"></a> comparandae, -amplioribus tignorum longitudinibus et crassitudinibus erit utendum et -eadem ratione in summo fibulationibus, in imo sucularum versationibus -expediendum. his explicatis antarii funes ante laxi conlocentur, -retinacula super scapulas machinae longe disponantur, et si non erit -ubi religentur, pali resupinati defodiantur et circum festucatione -solidentur, quo funes alligentur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para634">Full text</a>)</span> -troclea in summo capite machinae rudenti -contineatur, et ex eo funis perducatur ad palum et quae est in palo -troclea inligata. circa eius orbiculum funis indatur et referatur -ad eam trocleam quae erit ad caput machinae religata. circum autem -orbiculum ab summo traiectus funis descendat et redeat ad suculam -quae est in ima machina ibique religetur. vectibus autem coacta -sucula versabitur et eriget per se machinam sine periculo. ita circa -dispositis funibus et retinaculis in palis haerentibus ampliore modo -machina conlocabitur. trocleae et ductarii funes uti supra scriptum est -expediuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para635">Full text</a>)</span> -Sin autem colossicotera amplitudinibus et -ponderibus onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, -sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis includatur habens -in medio tympanum amplum, quod nonnulli rotam appellant, Graeci autem -αμφιεϲιν alii περιθηκιον vocant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para636">Full text</a>)</span> -in his autem machinis trocleae non eodem sed -alio modo comparantur. habent enim et in imo et in summo duplices -ordines orbiculorum. ita funis ductarius traicitur in inferioris -trocleae foramen uti aequalia<a id="vitruvius245"></a> duo capita sint funis cum erit extensus, -ibique secundum inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta -utraeque partes funis continentur, ut neque ＜in dextram neque＞ in -sinistram partem possint prodire. deinde capita funis referuntur in -summa troclea ab exteriore parte et deiciuntur circa orbiculos imos -et redeunt ad imum coiciunturque infimae trocleae ad orbiculos ex -interiore parte et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa -orbiculos summos redeunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para637">Full text</a>)</span> -traiecti autem ab exteriore -parte feruntur dextra ac sinistra tympanum in axe ibique ut -haereant conligantur. tum autem circa tympanum involutus alter -funis refertur ad ergatam, et is circumactus tympanum et axem <span -class="missing-word-before">se</span> involvendo pariter extendunt, -et ita leniter levant onera sine periculo. quodsi maius tympanum -conlocatum aut in medio aut in una parte extrema fuerit sine ergata, -calcantes homines expeditiores habere poterunt operis effectus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para638">Full text</a>)</span> -Est autem aliud genus machinae -satis artificiosum et ad usum celeritatis expeditum, sed in eo dare -operam non possunt nisi periti. est enim tignum quod erigitur et -distinetur retinaculis quadrifariam. sub retinaculis chelonia duo -figuntur, troclea funibus supra chelonia religatur, sub troclea -regula longa circiter pedes duos, lata digitos sex, crassa quattuor -supponitur. trocleae ternos ordines orbiculorum in latitudine habentes -conlocantur. ita tres ductarii funes in ＜summa＞ machina religantur. -deinde referuntur ad imam trocleam et traiciuntur ex interiore parte -per eius orbiculos summos. deinde referuntur<a id="vitruvius246"></a> ad superiorem trocleam et -traiciuntur ab exteriore parte in interiorem per orbiculos imos.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para639">Full text</a>)</span> -cum descenderint ad imum, ex interiore parte -et per secundos orbiculos traducuntur in extremum et referuntur -in summum ad orbiculos secundos, traiecti redeunt ad imum, ex imo -referuntur ad caput, traiecti per summos redeunt ad machinam imam. -in radice autem machinae conlocatur tertia troclea. eam autem Graeci -επαγοντα, nostri artemonem appellant. ea troclea religatur ad machinae -radicem habens orbiculos tres, per quos traiecti funes traduntur -hominibus ad ducendum. ita tres ordines hominum ducentes sine ergata -celeriter onus ad summum perducunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para640">Full text</a>)</span> -hoc genus machinae polyspaston appellatur, -quod multis orbiculorum circumitionibus et facilitatem summam praestat -et celeritatem. una autem statutio tigni hanc habet utilitatem quod -ante quantum velit et dextra ac sinistra ab latere proclinando onus -deponere potest. Harum machinationum omnium quae supra sunt scriptae -rationes non modo ad has res sed etiam ad onerandas et exonerandas -naves sunt paratae, aliae erectae, aliae planae in charchesiis -versatilibus conlocatae. non minus sine tignorum erectionibus in plano -etiam eadem ratione et temperatis funibus et trocleis subductiones -navium efficiuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para641">Full text</a>)</span> -Non est autem alienum etiam Chersiphronos -ingeniosam rationem exponere. is enim scapos columnarum e lapidicinis -cum deportare vellet Ephesi ad Dianae fanum, propter magnitudinem -onerum et viarum campestrem mollitudinem non confisus carris ne rotae -devorarentur sic est conatus. de materia trientales scapos duos, duobus<a id="vitruvius247"></a> -transversariis interpositis, quanta longitudo scapi fuerat complectit -et compegit et ferreos cnodacas uti subscudes in capitibus scaporum -inplumbavit et armillas in materia ad cnodacas circumdandos infixit, -item bucculis stagneis capita religavit. cnodaces autem in armillis -inclusi liberam habuerant versationem. trientes itaque cum boves -ducerent subiuncti, scapum versando cnodacibus et armillis sine fine -volvebant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para642">Full text</a>)</span> -cum autem scapos omnes ita vexerant et -instabant epistyliorum vecturae, filius Chersiphronos Metagenes -transtulit ＜idem＞ e scaporum vectura etiam in epistyliorum deductione. -fecit enim rotas circiter pedum duodenum et epistyliorum capita in -medias rotas inclusit. eadem ratione cnodacas et armillas in capitibus -infixit. ita cum trientes a bubus ducerentur, in armillis inclusi -cnodaces versabant rotas, epistylia vero inclusa uti axes in rotis -eadem ratione qua scapi sine mora ad opus pervenerunt. exemplar autem -erit eius quemadmodum in palaestris cylindri exaequant ambulationes. -neque hoc potuisset fieri nisi primum propinquitas esset. non enim plus -sunt ab lapidicinis ad fanum milia passuum octo, nec ullus est clivus -sed perpetuus campus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para643">Full text</a>)</span> -Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in -fano<a id="vitruvius248"></a> basis esset a vestutate diffracta, metuentes ne caderet ea statua -et frangeretur, locaverunt ex eisdem lapidicinis basim excidendam. -conduxit quidam Paeonius. haec autem basis erat longa pedes duodecim, -lata pedes <span class="smcapuc">VIII</span>, alta pedes sex. quam -Paeonius gloria fretus non uti Metagenes adportavit, sed eadem ratione -alio genere constituit machinam facere.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para644">Full text</a>)</span> -rotas enim circiter pedum <span -class="smcapuc">XV</span> fecit et in his rotis capita lapidis -inclusit, deinde circa lapidem fusos sextantales ab rota ad rotam ad -circinum compegit ita uti fusus a fuso non distaret pedem nisi unum. -deinde circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebat. ita -cum explicaretur volvebat rotas, sed non poterat ad lineam via recta -ducere sed exibat in unam partem. ita necesse erat rursus retroducere. -sic Paeonius ducendo et reducendo pecuniam contrivit, ut ad solvendum -non esset.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para645">Full text</a>)</span> -Pusillum extra progrediar et de his -lapidicinis quemadmodum sint inventae exponam. Pixodarus fuerat pastor. -is in his locis versabatur. cum autem cives Ephesiorum cogitarent fanum -Dianae ex marmore facere decernerentque a Paro Proconneso Heraclea -Thaso uti marmor repeteretur, propulsis ovibus Pixodarus in eodem -loco pecus pascebat, ibique duo arietes inter se concurrentes alius -alium praeterierunt et impetu facto unus cornibus percussit saxum, ex -quo crusta candidissimo colore fuerat deiecta. ita Pixodarus dicitur -oves in montibus reliquisse et crustam cursim Ephesum, cum maxime de -ea re ageretur, detulisse. ita statim honores decreverunt ei et nomen -mutaverunt ut pro Pixodaro Euangelus nominaretur.<a id="vitruvius249"></a> hodieque quotmensibus -magistratus in eum locum proficiscitur et ei sacrificium facit, et si -non fecerit poena tenetur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para646">Full text</a>)</span> -De tractoriis rationibus quae necessaria -putavi breviter exposui. quarum motus et virtutis duae res diversae et -inter se dissimiles congruentes uti principia pariunt eos perfectus, -una porrecti, quam Graeci ευθειαν vocitant, altera rotunditatis, quam -Graeci κυκλωτην appellant, sed vere neque sine rotunditate motus -porrecti nec sine porrecto rotationis versationes onerum possunt facere -levationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para647">Full text</a>)</span> -id autem ut intellegatur exponam. inducuntur -uti centra axiculi in orbiculos et in trocleis conlocantur, per -quos orbiculos funis circumactus directis ductionibus et in sucula -conlocatus vectium versationibus onerum facit egressus in altum. cuius -suculae cardines uti centra porrecti in cheloniis, foraminibusque -eius vectes conclusi capitibus ad circinum circumactis torni ratione -versando faciunt onerum elationes. quemadmodum etiam ferreus vectis cum -est admotus ad onus, quod manuum multitudo non potest movere, supposita -uti centro porrecta pressione, quod Graeci υπομοχλιον appellant, et -lingua sub onus subdita, caput eius unius hominis viribus pressum id -onus extollit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para648">Full text</a>)</span> -ideo autem quod brevior pars prior vectis ab -ea pressione quod est centrum subit sub onus, quod longius ab eo centro -distans caput eius deducitur, per id faciundo motus circinationis cogit -pressionibus examinari paucis manibus oneris maximi pondus. item si sub<a id="vitruvius250"></a> -onus vectis ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput pressione -in imum sed adversus in altitudinem extolletur, lingula fulta in areae -solo habebit eam pro onere, oneris autem ipsius angulum pro pressione. -ita non tam faciliter quam per oppressionem sed adversus nihilominus -id pondus oneris erit excitatum. igitur si plus lingula vectis supra -hypomochlion posita sub onus subierit et caput eius propius centrum -pressiones habuerit, non poterit onus elevare, nisi quemadmodum supra -scriptum est examinatio vectis longitudinis per capitis deductiones -fuerit facta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para649">Full text</a>)</span> -Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, -licet considerare. cum enim ansa propius caput unde lancula pendet, -ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in alteram partem scapi, -per puncta vagando quo longius aut etiam ad extremum perducitur, paulo -et inpari pondere amplissimam pensionem parem perficit per scapi -librationem examinatio. ita longius ab centro recedens inbecillior -aequipondii brevitas maiorem vim ponderis momento deducens sine -vehementia molliter ab imo sursum versum egredi cogit, quemadmodum -etiam navis onerariae maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, qui -οιαξ a Graecis appellatur, una manu momento per centrum pressionibus -ratione artis agitans, versat eam amplissimis et inmanibus mercis et -penus ponderibus oneratam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para650">Full text</a>)</span> -eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam -mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum,<a id="vitruvius251"></a> cum autem in -summo cacumine antemnae subductae sunt, tunc vehementiore progreditur -impetu, quod non proxime calcem mali, quod est loco centri, sed in -summo longius ab eo progressa recipiunt in se vela ventum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para651">Full text</a>)</span> -itaque uti vectis sub onere subiectus si -per medium premitur, durior est neque incumbit, cum autem caput eius -summum deducitur, faciliter onus extollit, similiter vela cum sunt -per medium temperata, minorem habent virtutem, quae autem in capite -mali summo conlocantur discedentia longius a centro, non acriore sed -eodem flatu, pressione cacuminis vehementius cogunt progredi navem. -etiam remi circa scalmos strophis religati cum manibus inpelluntur -et reducuntur, extremis progredientibus a centro palmis maris undis -spumati inpulsu vehementi protrudunt porrectam navem, secante prora -liquoris raritatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para652">Full text</a>)</span> -onerum vero maxima pondera cum feruntur a -phalangariis hexaphoris et tetraphoris, examinantur per ipsa media -centra phalangarum, uti diviso oneris solido pondere certa quadam -divisionis ratione aequas partes collis singuli ferant operarii. mediae -enim partes phalangarum quibus lora tetraphororum invehuntur clavis -sunt finitae, ne labantur in unam partem. cum enim extra finem centri -promoventur, premunt eum locum ad quem propius accesserunt, quemadmodum -in statera pondus, cum examine progreditur ad fines ponderationum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para653">Full text</a>)</span> -eadem ratione iumenta, cum iuga eorum -subiugiis loris per medium temperantur, aequaliter trahunt onera. cum -autem inpares sunt eorum virtutes et unum plus valendo premit alterum, -loro traiecto fit una pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur -iumento.<a id="vitruvius252"></a> ita in phalangis et iugis cum in medio lora non sunt conlocata -sed in una parte, qua progreditur lorum ab medio unam breviorum -alteram efficit partem longiorem. ea ratione si per id centrum, quo -loci perductum est lorum, utraque capita circumagentur, longior pars -ampliorem brevior minorem aget circinationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para654">Full text</a>)</span> -quemadmodum vero minores rotae duriores et -difficiliores habent motus, sic phalangae et iuga in quibus partibus -habent minora a centro ad capita intervalla, premunt duriter colla, -qua autem longiora habent ab eodem centro spatia, levant oneribus -et trahentes et ferentes. cum haec ita ad centrum porrectionibus et -circinationibus recipiant motus, tunc vero etiam plostra raedae tympana -molae cocleae scorpiones ballistae prela ceteraeque machinae isdem -rationibus per porrectum centrum et rotationem circini versando faciunt -ad propositum effectus.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para655">Full text</a>)</span> -Nunc de organis quae ad hauriendam aquam -inventa sunt quemadmodum variis generibus comparentur exponam, et -primum dicam de tympano. id autem non alte tollit aquam sed exhaurit -expeditissime multitudinem magnam. ad tornum aut circinum fabricatur -＜axis,＞ capitibus lamna ferratis, habens in medio circa se tympanum ex -tabulis inter se coagmentatis. conlocatur in stipitibus habentibus in -se sub capita axis ferreas lamnas. in eius tympani cavo interponuntur -octo tabulae transversae tangentes axem et extremam tympani -circumitionem, quae<a id="vitruvius253"></a> dividunt aequalia in tympano spatia.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para656">Full text</a>)</span> -circa frontem eius figuntur tabulae, relictis -semipedalibus aperturis ad aquam intra concipiendam. item secundum -axem columbaria fiunt excavata in singulis spatiis ex una parte. id -autem cum est navali ratione picatum, hominibus calcantibus versatur -et hauriendo per aperturas quae sunt in frontibus tympani reddit -per columbaria secundum axem supposito labro ligneo habente una -secum coniunctum canalem. ita hortis ad inrigandum vel ad salinas ad -temperandum praebetur aquae multitudo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para657">Full text</a>)</span> -cum autem altius extollendum erit, eadem -ratio commutabitur sic. rota fiet circum axem ea magnitudine ut ad -altitudinem quae opus fuerit convenire possit. circum extremum latus -rotae figentur modioli quadrati pice et cera solidati. ita cum rota a -calcantibus versabitur, modioli pleni ad summum elati rursus ad imum -revertentes infundent in castellum ipsi per se quod extulerint.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para658">Full text</a>)</span> -sin autem magis altis locis erit praebendum, -in eiusdem rotae axe involuta duplex ferrea catena demissaque ad imum -libramentum conlocabitur, habens situlos pendentes aereos congiales. -ita versatio rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in -summum, qui ＜cum＞ super axem pervehuntur, cogentur inverti et infundere -in castellum aquae quod extulerint.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para659">Full text</a>)</span> -Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem -rationibus quibus supra scriptum est. circa earum frontes adfiguntur -pinnae, quae cum percutiuntur ab impetu fluminis, cogunt progredientes -versari rotam, et ita modiolis haurientes et in summum referentes sine -operarum calcatura ipsius fluminis inpulsu versatae praestant quod opus -est ad usum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para660">Full text</a>)</span> -Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in -quibus<a id="vitruvius254"></a> eadem sunt omnia praeterquam quod in uno capite axis tympanum -dentatum est inclusum. id autem ad perpendiculum conlocatum in cultrum -versatur cum rota pariter. secundum id tympanum maius ＜minus＞ item -dentatum planum est conlocatum, quo continetur ita dentes tympani -eius quod est in axe inclusum inpellendo dentes tympani plani cogunt -fieri molarum circinationem. in qua machina inpendens infundibulum -subministrat molis frumentum et eadem versatione subigitur farina.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para661">Full text</a>)</span> -Est autem etiam cocleae ratio quae magnam -vim haurit aquae sed non tam alte tollit quam rota. eius autem ratio -sic expeditur. tignum sumitur, cuius tigni quanta ratiocinatur pedum -longitudo, tanta digitorum expeditur crassitudo. id ad circinum -rotundatur. in capitibus circino dividentur circumitiones eorum -tetrantibus et octantibus in partes octo, eaeque lineae ita conlocentur -ut plano posito tigno utriusque capitis ad libellam lineae inter se -respondeant et quam magna pars sit octava circinationis tigni, tam -magna spatia decidantur in longitudinem. item tigno plano conlocato -lineae ab capite ad alterum caput perducantur ad libellam convenientes. -sic et in rotundatione et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo -loci describuntur lineae quae sunt in longitudine, sectantes facient -decussationes et in decussationibus finita puncta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para662">Full text</a>)</span> -his ita emendate descriptis sumitur salignea -tenuis aut<a id="vitruvius255"></a> de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur -in primo decussis puncto. deinde traicitur oblique ad insequentes -longitudinis et circumitionis decusses, item ex ordine progrediens -singula puncta praetereundo et circum involvendo conlocatur in singulis -decussationibus, et ita pervenit et figitur ad eam lineam recedens a -primo in octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. eo modo -quantum progreditur oblique spatii et per octo puncta, tantundem et -longitudine procedit ad octavum punctum. eadem ratione per omne spatium -longitudinis et rotunditatis singulis decussationibus oblique fixae -regulae per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt canales et -iustam cocleae naturalemque imitationem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para663">Full text</a>)</span> -ita per id vestigium aliae super alias -figuntur unctae pice liquida, et exaggerantur ad id uti longitudinis -octava pars fiat summa crassitudo. supra eas circumdantur et -figuntur tabulae quae pertegant eam involutionem. tunc eae tabulae -pice saturantur et lamminis ferreis conligantur, ut ab aquae vi ne -dissolvantur. capita tigni ferrea. dextra autem ac sinistra cocleam -tigna conlocantur in capitibus utraque parte habentia transversaria -confixa. in his foramina ferrea sunt inclusa inque ea inducuntur styli, -et ita cocleae hominibus calcantibus faciunt versationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para664">Full text</a>)</span> -erectio autem eius ad inclinationem sic -erit conlocanda uti quemadmodum Pythagoricum trigonum orthogonium -describitur, sic id habeat responsum, id est uti dividatur longitudo -in partes <span class="smcapuc">V</span>, earum trium extollatur caput -cocleae, ita erit ab perpendiculo ad imas nares spatium earum partium -<span class="smcapuc">IIII</span>. qua ratione autem oporteat id esse, -in extremo libro eius forma descripta est in ipso tempore.<a id="vitruvius256"></a> Quae de -materia fiunt organa ad hauriendam aquam quibus rationibus perficiantur -quibusque rebus motus recipientia praestent versationibus infinitas -utilitates, ut essent notiora quam apertissime potui perscripsi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para665">Full text</a>)</span> -insequitur nunc de Ctesibica machina, quae in -altitudinem aquam educit monstrare. ea fit ex aere, cuius in radicibus -modioli fiunt gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae -figura similiter cohaerentes, in medium catinum concurrentes. in quo -catino fiunt asses in superioribus naribus fistularum coagmentatione -subtili conlocati, qui praeobturantes foramina narium non patiuntur -＜redire＞ quod spiritu in catinum est expressum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para666">Full text</a>)</span> -supra catinum paenula ut infundibulum inversum -est attemperata et per fibulam cum catino cuneo traiecto continetur, -ne vis inflationis aquae eam cogat elevari. insuper fistula, quae tuba -dicitur, coagmentata in altitudine fit erecta. modioli autem habent -infra nares inferiores fistularum asses interpositos supra foramina -eorum quae sunt in fundis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para667">Full text</a>)</span> -ita de supernis in modiolis emboli -masculi torno politi et oleo subacti conclusique regulis et vectibus -commoliuntur qui erit aer ibi cum aqua, et assibus obturantibus -foramina cogentes trudunt inflando pressionibus per fistularum nares -aquam in catinum, e quo recipiens paenula spiritus exprimit per -fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello conlocato ad -saliendum aqua subministratur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para668">Full text</a>)</span> -Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur -exquisita, sed etiam plures et variis generibus ab eo liquoris<a id="vitruvius257"></a> -pressionibus coacto spiritu efferre ab natura mutuatos effectus -ostenduntur, uti merularum aquae motu voces atque angobatae bibentiaque -et eadem moventia sigilla, ceteraque quae delectationibus oculorum et -aurium usu sensus eblandiantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para669">Full text</a>)</span> -e quibus quae maxime utilia et necessaria -iudicavi selegi, et in priore volumine de horologiis, in hoc de -expressionibus aquae dicendum putavi. reliqua quae non sunt ad -necessitatem sed ad deliciarum voluptatem qui cupidiores erunt eius -subtilitatis ex ipsius Ctesibii commentariis poterunt invenire.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para670">Full text</a>)</span> -De hydraulis autem quas habeant -ratiocinationes quam brevissime proximeque attingere potero et -scriptura consequi, non praetermittam. de materia compacta basi, arca -in ea ex aere fabricata conlocatur. supra basim eriguntur regulae -dextra ac sinistra scalari forma compactae, quibus includuntur aerei -modioli, fundis ambulatilibus ex torno subtiliter subactis habentibus -fixos in medio ferreos ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, -pellibusque lanatis involutis. item in summa planitia foramina circiter -digitorum ternum. quibus foraminibus proxime in verticulis conlocati -aerei delphini pendentia habent catenis cymbala ex ore infra foramina -modiolorum calata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para671">Full text</a>)</span> -intra arcam, quo loci aqua sustinetur, -inest pnigeus uti infundibulum inversum, quem subter taxilli alti -circiter digitorum ternum suppositi, librant spatium ima inter labra -pnigeos<a id="vitruvius258"></a> et arcae fundum. supra autem cerviculam eius coagmentata -arcula sustinet caput machinae, qui graece κανων μουϲικοϲ appellatur. -in cuius longitudine canales, si tetrachordos est, fiunt quattuor, -si hexachordos, sex, si octachordos, octo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para672">Full text</a>)</span> -singulis autem canalibus singula epitonia sunt -inclusa, manubriis ferreis conlocatis. quae manubria cum torquentur, ex -arca patefaciunt nares in canales. ex canalibus autem canon habet ordinata -in transverso foramina respondentia naribus quae sunt in tabula summa, -quae tabula graece πιναξ dicitur. inter tabulam et canona regulae sunt -interpositae ad eundem modum foratae et oleo subactae ut faciliter -inpellantur et rursus introrsus reducantur, quae obturant ea foramina -plinthidesque appellantur. quarum itus et reditus alias obturat alias -aperit terebrationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para673">Full text</a>)</span> -haec regulae habent ferrea choragia fixa et -iuncta cum pinnis, quarum pinnarum tactus motiones efficit regularum -continenter. supra tabulae foramina, qua ex canalibus habent egressum -spiritus, sunt anuli adglutinati, quibus lingulae omnium includuntur -organorum. e modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae -pnigeos cervicibus pertinentesque ad nares quae sunt in arcula. in -quibus asses sunt ex torno subacti et ibi conlocati, qui cum recepit -arcula animam, spiritum non patientur obturantes foramina rursus -redire.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para674">Full text</a>)</span> -ita cum vectes extolluntur, ancones deducunt -fundos modiolorum ad imum delphinique qui sunt in verticulis inclusi, -calantes in eos cymbala, aere implent spatia modiolorum, atque ancones -extollentes fundos intra modiolos vehementi<a id="vitruvius259"></a> pulsus crebritate et -obturantes foramina cymbalis superiora, aera qui est ibi inclusus -pressionibus coactum in fistulas cogunt, per quas in pnigea concurrit -et per eius cervices in arculam. motione vero vectium vehementiore -spiritus frequens compressus epitoniorum aperturis influit et replet -anima canales.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para675">Full text</a>)</span> -itaque cum pinnae manibus tactae propellunt -et reducunt continenter regulas alternis obturando foramina alternis -aperiundo, e musicis artibus multiplicibus modulorum varietatibus -sonantes excitant voces. Quantum potui niti ut obscura res per -scripturam dilucide pronuntiaretur contendi, sed haec non est facilis -ratio neque omnibus expedita ad intellegendum praeter eos qui in -his generibus habent exercitationem. quodsi qui parum intellexerit -ex scriptis, cum ipsam rem cognoscet profecto inveniet curiose et -subtiliter omnia ordinata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para676">Full text</a>)</span> -Transfertur nunc cogitatio scripturae ad -rationem non inutilem sed summa sollertia a maioribus traditam, qua -in via raeda sedentes vel mari navigantes scire possimus quot milia -numero itineris fecerimus. hoc autem erit sic. rotae quae erunt in -raeda sint latae per mediam diametron pedum quaternum et sextantis, -ut cum finitum locum habeat in se rota ab eoque incipiat progrediens -in solo viae facere versationem, perveniendo ad eam finitionem a qua -coeperit versari certum modum spatii habeat peractum pedum <span -class="smcapuc">XII S</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para677">Full text</a>)</span> -his ita praeparatis tunc in rotae modiolo -ad partem interiorem tympanum stabiliter includatur habens extra -frontem suae rotundationis extantem denticulum unum. insuper autem ad -capsum raedae loculamentum firmiter figatur habens tympanum versatile -in cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tympani<a id="vitruvius260"></a> -fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero quadringenti -convenientes denticulo tympani inferioris. praeterea superiori tympano -ad latus figatur alter denticulus prominens extra dentes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para678">Full text</a>)</span> -super autem ＜tympanum＞ planum eadem ratione -dentatum inclusum in altero loculamento conlocetur, convenientibus -dentibus denticulo qui in secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque -tympano foramina fiant quantum diurni itineris miliariorum numero raeda -possit exire. minus plusve rem nihil inpedit. et in his foraminibus -omnibus calculi rotundi conlocentur, inque eius tympani theca, sive id -loculamentum est, fiat foramen unum habens canaliculum, qua calculi qui -in eo tympano inpositi fuerint, cum ad eum locum venerint, in raedae -capsum et vas aeneum quod erit suppositum singuli cadere possint.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para679">Full text</a>)</span> -ita cum rota progrediens secum -agat tympanum imum et denticulum eius singulis versationibus -tympani superioris denticulos inpulsu cogat praeterire, efficiet -ut cum <span class="smcapuc">CCCC</span> imum versatum fuerit, -superius tympanum semel circumagatur et denticulus qui est ad latus -eius fixus unum denticulum tympani plani producat. cum ergo <span -class="smcapuc">CCCC</span> versationibus imi tympani semel superius -versabitur, progressus efficiet spatia pedum milia quinque id est -passus mille. ex eo quot calculi deciderint, sonando singula milia -exisse monebunt. numerus vero calculorum ex imo collectus summa diurni -＜itineris＞ miliariorum numerum indicabit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para680">Full text</a>)</span> -Navigationis vero similiter paucis -rebus commutatis eaedem rationes efficiuntur. namque traicitur per -latera<a id="vitruvius261"></a> parietum axis habens extra navem prominentia capita, in quae -includuntur rotae diametro pedum quaternum et sextantis habentes circa -frontes adfixas pinnas aquam tangentes. item medius axis in media navi -＜habet＞ tympanum cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatem. -ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum in se tympanum, -peraequatis dentibus <span class="smcapuc">CCCC</span> convenientibus -denticulo tympani quod est in axe inclusum, praeterea ad latus adfixum -extantem extra rotunditatem alterum dentem unum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para681">Full text</a>)</span> -insuper in altero loculamento cum eo confixo -inclusum tympanum planum ad eundem modum dentatum, convenientibus -dentibus denticulo qui est ad latus fixus tympano quod est in cultro -conlocatum, ita ut eos dentes qui sunt plani tympani singulis -versationibus singulos dens inpellendo in orbem planum tympanum -verset. in plano autem tympano foramina fiant, in quibus foraminibus -conlocabuntur calculi rotundi. in theca eius tympani, sive loculamentum -est, unum foramen excavetur habens canaliculum, qua calculus liberatus -ab obstantia cum ceciderit in vas aereum sonitu significet.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para682">Full text</a>)</span> -ita navis cum habuerit impetum -aut remorum aut ventorum flatu, pinnae quae erunt in rotis tangentes -aquam adversam vehementi retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas, -eae autem involvendo se agent axem, axis vero tympanum, cuius -dens circumactus singulis versationibus singulos secundi tympani -dentes inpellendo modicas efficit circumitiones. ita cum <span -class="smcapuc">CCCC</span> ab pinnis rotae fuerint versatae, semel -tympanum circumactum inpellet dente qui est ad latus fixus, plani -tympani dentem. igitur circumitio tympani plani quotienscumque ad -foramen perducet calculos,<a id="vitruvius262"></a> emittet per canaliculum. ita et sonitu et -numero indicabit miliaria spatia navigationis. Quae pacatis et sine -metu temporibus ad utilitatem et delectationem paranda quemadmodum -debeant fieri peregi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para683">Full text</a>)</span> -nunc vero quae ad praesidia -periculi et necessitatem salutis sunt inventa, id est scorpionum et -ballistarum rationes quibus symmetriis comparari possint exponam. -Omnes proportiones eorum organorum ratiocinantur e proposita sagittae -longitudine quam id organum mittere debet, eiusque nonae partis fit -foraminum in capitulis magnitudo, per quae tenduntur nervi torti qui -bracchia continent.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para684">Full text</a>)</span> -ipsa tum debet eorum foraminum capituli -deformari altitudo et latitudo. tabulae quae sunt in summo et in imo -capituli, peritretoe quae vocantur, fiant crassitudine unius foraminis, -latitudine unius et eius dodrantis, in extremis foraminis unius et eius -<span class="smcapuc">S</span>. parastaticae dextra ac sinistra praeter -cardines altae foraminum <span class="smcapuc">IIII</span>, crassae -foraminis quinum <span class="missing-word-before">cardines</span> -foraminis dimidii. a parastatica ad foramen spatium foraminis <span -class="sans">S9</span>, a foramine ad medianam parastaticam item -foraminis <span class="sans">S9</span>. latitudo parastados<a id="vitruvius263"></a> mediae -unius foraminis et eius <span class="sans">ΤΚ</span>, crassitudo -foraminis unius.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para685">Full text</a>)</span> -intervallum, ubi sagitta conlocatur in -media parastade, foraminis partis quartae. anguli quattuor, qui sunt -circa, in lateribus et frontibus lamnis ferreis aut stylis aereis et -clavis configantur. canaliculi, qui graece ϲυριγξ dicitur, longitudo -foraminum <span class="smcapuc">XVIIII</span>. regularum, quas nonnulli -bucculas appellant, quae dextra ac sinistra canalem figuntur, foraminum -<span class="smcapuc">XVIIII</span> ＜longitudo,＞ altitudo foraminis -unius et crassitudo. et adfiguntur regulae duae, in quas inditur -sucula, habentes longitudinem foraminum trium, latitudinem dimidii -foraminis. crassitudo bucculae quae adfigitur, et vocitatur scamillum -seu quemadmodum nonnulli loculamentum, securiculatis cardinibus -fixa, foraminis <span class="smcapuc">I</span>, altitudo foraminis -<span class="smcapuc">S‾</span>. suculae longitudo foraminum <span -class="missing-word-before">,</span> crassitudo suculae foraminis <span -class="smcapuc">VIIII</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para686">Full text</a>)</span> -epitoxitidos longitudo foraminis -<span class="smcapuc">S‾</span>, crassitudo ÷. item chelonii. -cheles, sive manucula dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo -et crassitudo <span class="smcapuc">S÷</span> canalis fundi -longitudo foraminum <span class="smcapuc">XVI</span>, crassitudo -foraminis <span class="missing-word-before">,</span> altitudo <span -class="smcapuc">S÷</span>. columellae basis in solo foraminum <span -class="smcapuc">VIII</span>, latitudo in plinthide, in qua statuitur -columella, foraminis <span class="smcapuc">S.̅.̅</span>, crassitudo -<span class="sans">FZ</span>, columellae longitudo ad cardinem -foraminum <span class="smcapuc">XII</span>, latitudo foraminis<a id="vitruvius264"></a> <span -class="smcapuc">S÷</span>, crassitudo <span class="sans">CC9</span>. -eius capreoli tres, quorum longitudo foraminum <span -class="smcapuc">VIIII</span>, latitudo dimidii foraminis, crassitudo -<span class="sans">Z</span>. cardinis longitudo foraminis, columellae -capitis longitudo <span class="sans">ISK</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para687">Full text</a>)</span> -antefixi latitudo foraminis <span -class="sans">ΑS9</span>, crassitudo <span class="smcapuc">I</span>. -posterior minor columna, quae graece dicitur αντιβαϲιϲ, foraminum -<span class="smcapuc">VIII</span>, latitudo foraminis <span -class="sans">SI</span>, crassitudo <span class="sans">FZ</span>. -subiectio foraminum <span class="smcapuc">XII</span>, latitudinis -et crassitudinis eiusdem cuius minor columna illa. supra minorem -columnam chelonium, sive pulvinus dicitur, foraminum <span -class="smcapuc">IIS</span> altitudinis <span class="smcapuc">IIS</span> -latitudinis <span class="smcapuc">SI‾</span>. cherolabae scutularum -foraminum <span class="smcapuc">II S I</span>, crassitudo -foraminis <span class="smcapuc">SII</span>, latitudo <span -class="smcapuc">IS</span>. transversariis cum cardinibus longitudo -foraminum <span class="missing-word-before">,</span> latitudo <span -class="smcapuc">IS</span> et crassitudo bracchii longitudo <span -class="smcapuc">IS</span> foraminum <span class="smcapuc">VII</span>, -crassitudo ab radice foraminis <span class="smcapuc">FZ</span>, in -summo foraminis <span class="smcapuc">CCZ</span>, curvatura foraminis -<span class="smcapuc">VIII</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para688">Full text</a>)</span> -haec his proportionibus aut adiectionibus -aut detractionibus comparantur. nam si capitula altiora quam erit -latitudo facta fuerint, quae anatona dicuntur, de bracchiis demetur, -ut quo mollior est tonus propter altitudinem capituli, bracchii -brevitas faciat plagam vehementiorem. si minus altum capitulum fuerit, -quod catatonum dicitur, propter vehementiam bracchia paulo longiora<a id="vitruvius265"></a> -constituentur, uti facile ducantur. namque quemadmodum vectis cum est -longitudine pedum <span class="smcapuc">V</span>, quod onus <span -class="smcapuc">IIII</span> hominibus extollit, id cum est <span -class="smcapuc">X</span> duobus elevat, eodem modo bracchia quo -longiora sunt mollius, quo breviora durius ducuntur. Catapultarum -rationes e quibus membris et proportionibus componantur dixi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para689">Full text</a>)</span> -ballistarum autem rationes variae sunt et -differentes unius effectus causa comparatae. aliae enim vectibus et -suculis, nonnullae polyspastis, aliae ergatis, quaedam etiam tympanorum -torquentur rationibus. sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad -propositam magnitudinem ponderis saxi, quod in organum mittere debet. -igitur de ratione earum non est omnibus expeditum nisi qui geometricis -rationibus numeros et multiplicationes habent notas.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para690">Full text</a>)</span> -nam quae fiunt in capitibus foramina, per -quorum spatia contenduntur capillo maxime muliebri vel nervo ＜torti＞ -funes, magnitudine ponderis lapidis quem debet ea ballista mittere -et ratione gravitatis proportione sumuntur, quemadmodum catapultis -de longitudinibus sagittarum. itaque ut etiam qui geometriam non -noverunt habeant expeditum, ne in periculo bellico cogitationibus -detineantur, quae ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte accepi -a praeceptoribus finita exponam, et quibus rebus Graecorum pensiones -ad modulos habeant rationem, ad eam ut etiam nostris ponderibus -respondeant tradam explicata.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para691">Full text</a>)</span> -nam quae ballista <span -class="smcapuc">II</span> pondo saxum mittere debet, foramen -erit in eius capitulo digitorum <span class="smcapuc">V</span>, -si pondo <span class="smcapuc">IIII</span> digitorum sex et -<span class="missing-word-before">digitorum</span> <span -class="smcapuc">VII</span>, decem pondo digitorum<a id="vitruvius266"></a> <span -class="smcapuc">VIII</span>, viginti pondo digitorum <span -class="smcapuc">X</span>, <span class="smcapuc">XL</span> -pondo digitorum <span class="smcapuc">XII S K</span>, -<span class="smcapuc">LX</span> pondo digitorum <span -class="smcapuc">XIII</span> et digiti octavae partis, -<span class="smcapuc">LXXX</span> pondo digitorum <span -class="smcapuc">XV</span>, <span class="smcapuc">CXX</span> -pondo <span class="smcapuc">I S</span> et sesquidigiti, <span -class="smcapuc">C</span> et <span class="smcapuc">LX</span> pedis -<span class="smcapuc">II</span>, <span class="smcapuc">C</span> -et <span class="smcapuc">LXXX</span> pedis et digitorum <span -class="smcapuc">V</span>, <span class="smcapuc">CC</span> pondo -pedis et digitorum <span class="smcapuc">VI</span>, <span -class="smcapuc">CC</span> et <span class="smcapuc">X</span> -pedis <span class="smcapuc">I S</span> et digitorum <span -class="smcapuc">VI</span>, <span class="smcapuc">CCCLX</span> pedis -<span class="smcapuc">I S</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para692">Full text</a>)</span> -cum ergo foraminis magnitudo fuerit instituta, -describatur scutula, quae graece περιτρητοϲ appellatur, cuius longitudo -foraminum <span class="missing-word-before">,</span> latitudo <span -class="smcapuc">II</span> et sextae partis. dividatur medium lineae -descriptae, et cum divisum erit contrahantur extremae partes eius -formae, ut obliquam deformationem habeat longitudinis sexta parte, -latitudinis ubi est versura quarta parte. in qua parte autem sunt -curvaturae in quibus procurrent cacumina angulorum, et foramina -convertantur, et contractura latitudinis redeat introrsus sexta parte, -foramen autem oblongius sit tanto quantam epizygis habet crassitudinem. -cum deformatum fuerit, circum delinatur extremum, ut habeat curvaturam -molliter circumactam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para693">Full text</a>)</span> -crassitudo eius foraminis<a id="vitruvius267"></a> <span -class="smcapuc">SI</span> constituatur. modioli foraminum <span -class="smcapuc">II</span>, latitudo <span class="sans">IS9</span>, -crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis <span -class="sans">SⱵ</span>, ad extremum autem latitudo foraminis <span -class="sans">IΓ</span>. parastatarum longitudo foraminis <span -class="sans">VSF</span>, curvatura foraminis partis dimidiae, -crassitudo foraminis <span class="smcapuc">CC</span> et partis <span -class="smcapuc">LX</span>. adicitur autem ad mediam latitudinem quantum -est prope foramen factum in descriptione, latitudine et crassitudine -foraminis <span class="smcapuc">V</span>, altitudo parte <span -class="smcapuc">IIII</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para694">Full text</a>)</span> -regulae quae est in mensa -longitudo foraminum <span class="smcapuc">VIII</span>, latitudo et -crassitudo dimidii foraminis. cardines <span class="smcapuc">II -Z</span>, crassitudo foraminis <span class="sans">I99</span>. -curvatura regulae <span class="sans">ⱵↅK</span>. exterioris regulae -latitudo et crassitudo tantundem, longitudo quam dederit ipsa versura -deformationis et parastaticae latitudo ad suam curvaturam <span -class="smcapuc">K</span>. superiores autem regulae aequales erunt -inferioribus <span class="smcapuc">K</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para695">Full text</a>)</span> -mensae transversarii foraminis <span -class="smcapuc">CCC K</span>. climacidos scaporum longitudo foraminum -<span class="smcapuc">XIII</span>, crassitudo <span class="smcapuc">I -K</span>, intervalli medii latitudo foraminis et partis quartae, -crassitudo partis <span class="smcapuc">VIII K</span>. climacidos -superior pars quae est proxima bracchiis atque coniuncta est mensae, -tota longitudine dividatur in partes <span class="smcapuc">V</span>. ex -his dentur duae partes ei membro quod Graeci χελωνιον vocant, latitudo -<span class="sans">Ⱶ</span>, crassitudo <span class="sans">9</span>, -longitudo foraminum <span class="smcapuc">III</span> et <span -class="smcapuc">S K</span>, extantia cheles foraminis <span -class="smcapuc">S</span>,<a id="vitruvius268"></a> plentigomatos foraminis <span -class="sans">Z</span> et sicilici. quod autem est ad axona quod -appellatur frons <span class="missing-word-before">transversarii</span> -foraminum trium.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para696">Full text</a>)</span> -interiorum regularum latitudo foraminis -<span class="sans">Γ</span>, crassitudo <span class="sans">ξK</span>. -chelonii replum, quod est operimentum, securicula includitur -<span class="smcapuc">K</span> scapis climacidos, latitudo <span -class="sans">≈C</span>, crassitudo foraminis <span class="smcapuc">XII -K</span>. crassitudo quadrati quod est ad climacida foraminis <span -class="sans">FC</span>, in extremis <span class="smcapuc">K</span>, -rotundi autem axis diametros aequaliter erit cheles, ad claviculas -autem minus parte sexta decuma <span class="smcapuc">K</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para697">Full text</a>)</span> -anteridon longitudo foraminum -<span class="missing-word-before">,</span> latitudo in imo -foraminis <span class="sans">Γ</span>, in summo crassitudo <span -class="sans">ⱵK</span>. basis, quae appellatur εϲχαρα, longitudo -foraminum, antibasis foraminum <span class="smcapuc">IIII</span>, -utriusque crassitudo et latitudo foraminis. compingitur autem dimidia -altitudinis <span class="smcapuc">K</span> columna, latitudo et -crassitudo <span class="smcapuc">IS</span>. altitudo autem non habet -foraminis proportionem, sed erit quod opus erit ad usum. bracchii -longitudo foraminum <span class="smcapuc">VI</span>, crassitudo -in radice foraminis, in extremis <span class="sans">F</span>. De -ballistis et catapultis symmetrias quas maxime expeditas putavi -exposui. quemadmodum autem contentionibus eae temperentur e nervo -capilloque tortis rudentibus, quantum comprehendere scriptis potero non -praetermittam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para698">Full text</a>)</span> -sumuntur tigna amplissima longitudine, -supra<a id="vitruvius269"></a> figuntur chelonia, in quibus includuntur suculae. per media -autem spatia tignorum insecantur et exciduntur formae, in quibus -excisionibus includuntur capitula catapultarum, cuneisque distinentur -ne in contentionibus moveantur. tum vero modioli aerei in ea capitula -includuntur et in eos cuneoli ferrei, quas επιζυγιδαϲ Graeci vocant, -conlocantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para699">Full text</a>)</span> -deinde ansae rudentium induntur per foramina -capitulorum et in alteram partem traiciuntur, deinde in suculas -coiciuntur et involvuntur, uti vectibus per eas extenti rudentes, cum -manibus sunt tacti, aequalem in utraque sonitus habeant responsum. tunc -autem cuneis ad foramina concluduntur, ut non possint se remittere. -ita traiecti in alteram partem eadem ratione vectibus per suculas -extenduntur, donec aequaliter sonent. ita cuneorum conclusionibus ad -sonitum musicis auditionibus catapultae temperantur. De his rebus -quae potui dixi. restat mihi de oppugnatoriis rebus quemadmodum -machinationibus et duces victores et civitates defensae esse -possint.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para700">Full text</a>)</span> -primum ad oppugnationes aries sic inventus -memoratur esse. Carthaginienses ad Gades oppugnandas castra posuerunt. -cum autem castellum ante cepissent, id demoliri sunt conati. posteaquam -non habuerunt ad demolitionem ferramenta, sumpserunt tignum idque -manibus sustinentes capiteque eius summum murum continenter pulsantes -summos lapidum ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam<a id="vitruvius270"></a> -communitionem dissipaverunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para701">Full text</a>)</span> -postea quidam -faber Tyrius, nomine Pephrasmenos ac ratione, ea inventione inductus -malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam suspendit et -ita reducendo et inpellendo vementibus plagis deiecit Gaditanorum -murum. Geras autem Chalcedonius de materia primum basim subiectis -rotis fecit supraque compegit arrectariis et iugis varas et in his -suspendit arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent qui in -ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati. ideo autem quod -tardos conatus habuerat, testudinem arietariam appellare coepit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para702">Full text</a>)</span> -his tunc primis gradibus positis ad id -genus machinationis, postea cum Philippus Amyntae filius Byzantios -oppugnaret, Polyidos Thettalos pluribus generibus et facilioribus -explicavit. a quo receperunt doctrinam Diades et Charias qui cum -Alexandro militaverunt. Itaque Diades scriptis suis ostendit se -invenisse turres ambulatorias, quas etiam dissolutas in exercitu -circumferre solebat, praeterea terebram et ascendentem machinam qua ad -murum plano pede transitus esse posset, etiam corvum demolitorem, quem -nonnulli gruem appellant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para703">Full text</a>)</span> -non minus utebatur ariete subrotato, cuius -rationes scriptas reliquit. turrim autem minimam ait oportere fieri -ne minus altam cubitorum <span class="smcapuc">LX</span>, latitudinem -<span class="smcapuc">XVII</span>, contracturam autem summam imae -partis quintam, arrectaria in turris imo dodrantalia, in summo -semipedalia. fieri autem ait<a id="vitruvius271"></a> oportere eam turrim tabulatorum decem, -singulis partibus in ea fenestratis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para704">Full text</a>)</span> -maiorem vero turrim altam cubitorum <span -class="smcapuc">CXX</span>, latam cubitorum <span class="smcapuc">XXIII -S</span>, contracturam item quinta parte, arrectaria pedalia in imo, in -summo sedigitalia. hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum <span -class="smcapuc">XX</span>, cum haberent singula tabulata circumitionem -cubitorum ternum, tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent -tutae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para705">Full text</a>)</span> -testudinis arietariae comparatio eadem -ratione perficiebatur. habuerat autem intervallum cubitorum <span -class="smcapuc">XXX</span>, altitudinem praeter fastigium <span -class="smcapuc">XIII</span>, fastigii autem altitudo ab strato ad -summum cubita <span class="smcapuc">XVI</span>. exibat autem in altum -et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo, et supra -extollebatur turricula trium tabulatorum, in qua tabulato summo -statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus congerebatur -aquae magna multitudo ad extinguendum si qua vis ignis inmitteretur. -constituebatur autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur -κριοδοχη, in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in quo insuper -constitutus aries rudentium ductionibus et reductionibus efficiebat -magnos operis effectus. tegebatur autem is coriis crudis quemadmodum -turris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para706">Full text</a>)</span> -de terebra has explicuit scriptis -rationes. ipsam machinam uti testudinem in medio habentem conlocatum -in orthostatis canalem, quemadmodum in catapultis aut ballistis -fieri solet,<a id="vitruvius272"></a> longitudine cubitorum L, altitudine cubiti, in quo -constituebatur transversa sucula. in capite autem dextra ac sinistra -trocleae duae, per quas movebatur quod inerat in eo canali capite -ferrato tignum. sub eo autem in ipso canali inclusi tubi crebri -celeriores et vehementiores efficiebant eius motus. supra autem id -tignum quod inibi erat arcus erigebantur ad canalem crebriter, uti -sustinerent corium crudum quo ea machina erat involuta.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para707">Full text</a>)</span> -de corace nihil putavit scribendum, quod -animadverteret eam machinam nullam habere virtutem. de ascensu, quae -επιβαθρα graece dicitur, et de marinis machinationibus qua per navium -aditus ＜accessus＞ haberi posse scripsit, tantum pollicitum esse -vehementer animadverti neque rationes earum eum explicavisse. Quae sunt -ab Diade de machinis scripta quibus sint comparationibus exposui. nunc -quemadmodum a praeceptoribus accepi et utilia mihi videntur exponam.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para708">Full text</a>)</span> -Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur -et qua etiam accessus ad murum potest haberi, sic erit facienda. -basis compingatur, quae graece εϲχαρα dicitur, quadrata habens -quoqueversus latera singula pedum <span class="smcapuc">XXI</span> -et transversaria <span class="smcapuc">IIII</span>. haec autem -contineantur ab alteris duobus crassis <span class="smcapuc">FZ</span> -latis <span class="smcapuc">S÷</span>, distent autem transversaria -inter se circiter pedes <span class="smcapuc">III</span> et <span -class="smcapuc">S</span> supponanturque in singulis<a id="vitruvius273"></a> intervallis eorum -arbusculae, quae graece αμαξοποδεϲ dicuntur, in quibus versantur -rotaram axes conclusi lamnis ferreis. eaeque arbusculae ita sint -temperatae ut habeant cardines et foramina, quo vectes traiecti -versationes earum expediant, uti ante et post et ad dextrum seu -sinistrum latus, sive oblique ad angulos opus fuerit, ad id per -arbusculas versatas progredi possit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para709">Full text</a>)</span> -conlocentur autem insuper basim tigna duo -in utramque partem proiecta pedes senos, quorum circa proiecturas -figantur altera proiecta duo tigna ante frontes pedes <span -class="smcapuc">XII</span>, crassa et lata uti in basi sunt scripta. -insuper hanc compactionem erigantur postes compactiles praeter cardines -pedum <span class="smcapuc">VIIII</span>, crassitudine quoquoversus -palmipedales, intervalla habentes inter se sesquipedis. ei concludantur -superne intercardinatis trabibus. supra trabes conlocentur capreoli -cardinibus alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes <span -class="smcapuc">XII</span>. supra capreolos conlocetur quadratum -tignum, quo capreoli coniungantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para710">Full text</a>)</span> -ipsi autem laterariis circa fixis contineantur -teganturque tabulis maxime prininis, si non, ex cetera materia quae -maxime habere potest virtutem, praeter pinum aut alnum. haec enim sunt -fragilia et faciliter recipiunt ignem. circum tabulata conlocentur -crates ex tenuibus virgis creberrime textae maximeque recentibus.<a id="vitruvius274"></a> -percrudis coriis duplicibus consutis fartis alga aut paleis in aceto -maceratis circa tegatur machina tota. ita ab his reicientur plagae -ballistarum et impetus incendiorum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para711">Full text</a>)</span> -Est autem et aliud genus -testudinis, quod reliqua omnia habet quemadmodum quae supra scripta -sunt, praeter capreolos, sed habet circa pluteum et pinnas ex -tabulis superne subgrundas proclinatas, supraque tabulis et coriis -firmiter fixis continetur. insuper vero argilla cum capillo subacta -ad eam crassitudinem inducatur ut ignis omnino non possit ei -machinae nocere. possunt autem si opus fuerit eae machinae ex <span -class="smcapuc">VIII</span> rotis esse, si ad loci naturam ita opus -fuerit temperare. quae autem testudines ad fodiendum comparantur, -ορυκτιδεϲ graece dicuntur, cetera omnia habent uti supra scriptum -est, frontes vero earum fiunt quemadmodum anguli trigonorum, uti a -muro tela cum in eas mittantur, non planis frontibus excipiant plagas -sed ab lateribus labentes, sine periculoque fodientes qui intus sunt -tueantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para712">Full text</a>)</span> -Non mihi etiam videtur -esse alienum de testudine quam Hegetor Byzantius fecit quibus -rationibus sit facta exponere. fuerat enim eius baseos longitudo -pedum <span class="smcapuc">LXIII</span>, latitudo <span -class="smcapuc">XLII</span>. arrectaria quae supra compactionem erant -quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, in altitudinibus -singula pedum <span class="smcapuc">XXXVI</span>, crassitudine -palmipedali, latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas <span -class="smcapuc">VIII</span> quibus agebatur. fuerat autem earum -altitudo pedum<a id="vitruvius275"></a> <span class="smcapuc">VI S÷</span>, crassitudo pedum -<span class="smcapuc">III</span>. ita fabricatae triplici e materia -alternis se contra subscudibus inter se coagmentata lamnisque ferreis -ex frigido ductis alligata, eae in arbusculis, sive amaxopodes -dicuntur, habuerant versationes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para713">Full text</a>)</span> -item supra -transtrorum planitiem quae supra basim fuerat postes -erant erecti pedum <span class="smcapuc">XVIII</span>, -latitudine <span class="smcapuc">S÷</span>, crassitudine -<span class="smcapuc">FZ</span>, distantes inter se <span -class="smcapuc">IS÷</span>, supra eos trabes circumclusae continebant -totam compactionem latae pedem <span class="smcapuc">I</span>, crassae -<span class="smcapuc">S÷</span>, supra eam capreoli extollebantur -altitudine pedum <span class="smcapuc">XII</span>, supra capreolos -tignum conlocatum coniungebat capreolorum compactiones. item fixa -habuerant lateraria in transverso, quibus insuper contabulatio -circumdata contegebat inferiora.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para714">Full text</a>)</span> -habuerat autem mediam contabulationem supra -trabeculas, ubi scorpiones et catapultae conlocabantur. erigebantur -et arrectaria duo compacta pedum <span class="smcapuc">XXXXV</span>, -crassitudine sesquipedali, latitudine <span class="smcapuc">S÷</span>, -coniuncta capitibus transversario cardinato tigno et altero mediano -inter duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper -conlocata erat alternis materies inter scapos et<a id="vitruvius276"></a> transversaria -traiecta cheloniis et anconibus firmiter inclusa. in ea materia -fuerant ex torno facti axiculi duo, e quibus funes alligati retinebant -arietem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para715">Full text</a>)</span> -supra caput eorum qui -continebant arietem, conlocatum erat pluteum turriculae similitudine -ornatum, uti sine periculo duo milites tuto stantes prospicere -possent et renuntiare quas res adversarii conarentur. aries autem -omnis habuerat longitudinem pedum <span class="smcapuc">CLXXX</span>, -latitudine in imo palmipedali, crassitudine pedali, contractu -a capite in latitudine pedis, -crassitudine <span class="smcapuc">S⨪</span>.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para716">Full text</a>)</span> -is autem aries habuerat -de ferro duro rostrum ita uti naves longae solent habere, et ex -ipso rostro lamminae ferreae <span class="smcapuc">IIII</span> -circiter pedum <span class="smcapuc">XV</span> fixae fuerant in -materia. a capite autem ad imam calcem tigni contenti fuerant funes -<span class="smcapuc">III</span> crassitudine digitorum <span -class="smcapuc">VIII</span>, ita religati quemadmodum navi a puppi -ad proram continenter, eique funes praecinctura transversa erant -ligati habente inter se palmipedalia spatia. insuper coriis crudis -totus aries erat involutus. ex quibus autem funibus pendebat, -eorum capita fuerant ex ferro factae quadruplices catenae, -et ipsae coriis crudis erant involutae.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para717">Full text</a>)</span> -item -habuerat proiectura eius ex tabulis arcam compactam et confixam, in<a id="vitruvius277"></a> -qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates non -labentibus pedibus faciliter ad murum perveniebatur. atque ea machina -sex modis movebatur, progressu, ＜regressu,＞ item latere dextra et -sinistra, porrectione non minus in altitudinem extollebatur et in imum -inclinatione demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem -ad disiciendum murum circiter pedes <span class="smcapuc">C</span>, -item a latere dextra ac sinistra procurrendo praestringebat non minus -pedes <span class="smcapuc">C</span>. gubernabant eam homines <span -class="smcapuc">C</span> habentem pondus talentum quattuor milium, quod -fit <span class="smcapuc">CCCCLX̅X̅X̅</span> pondo.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para718">Full text</a>)</span> -De scorpionibus et catapultis et ballistis -etiamque testudinibus et turribus quae maxime mihi videbantur idonea -et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri deberent explicui. -scalarum autem et carchesiorum et eorum quorum rationes sunt -inbecilliores non necesse habui scribere. haec etiam milites per se -solent facere. neque ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus -possunt utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus -nationumque fortitudines. namque alia ratione ad audaces et temerarios -alia ad diligentes aliter ad timidos machinationes debent comparari.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para719">Full text</a>)</span> -itaque his praescriptionibus si qui attendere -voluerit et varietatem earum eligendo in unam comparationem conferre, -non indigebit auxiliis, sed quascumque res ex rationibus aut locis opus -fuerit sine dubitatione poterit explicare. de repugnatoriis vero non -est scriptis explicandum. non enim ad nostra scripta hostes comparant -res oppugnatorias, sed machinationes eorum ex tempore sollerti -consiliorum celeritate sine machinis saepius evertuntur. quod etiam -Rhodiensibus memoratur<a id="vitruvius278"></a> usu venisse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para720">Full text</a>)</span> -Diognetus enim fuerat Rhodius -architectus, et ei de publico quotannis certa merces pro artis -dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam architectus ab -Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, acroasin fecit exemplarque -protulit muri et supra id machinam in carchesio versatili constituit, -qua helepolim ad moenia accedentem corripuit et transtulit intra -murum. hoc exemplar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt Diogneto -quod fuerat quotannis ei constitutum et eum honorem ad Calliam -transtulerunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para721">Full text</a>)</span> -interea rex Demetrius, qui propter animi -pertinaciem Poliorcetes est apellatus, contra Rhodum bellum comparando -Epimachum Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem -comparavit helepolim sumptibus inmanibus industria laboreque summo, -cuius altitudo fuerat pedum <span class="smcapuc">CXXXV</span>, -latitudo pedum <span class="smcapuc">LX</span>. eam ciliciis et coriis -crudis confirmavit, ut posset pati plagam lapidis ballista inmissi -pondo <span class="smcapuc">CCCLX</span>, ipsa autem machina fuerat -milia pondo <span class="smcapuc">CCCLX</span>. cum autem Callias -rogaretur ab Rhodiis ut contra eam helepolim machinam pararet et ut -illam uti pollicitus erat transferret intra murum, negavit posse.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para722">Full text</a>)</span> -non enim omnia eisdem rationibus agi possunt, -sed sunt alia quae exemplaribus<a id="vitruvius279"></a> non magnis similiter magna facta -habent effectus, alia autem exemplaria non possunt habere sed per se -constituuntur, nonnulla vero sunt quae in exemplaribus videntur veri -similia, cum autem crescere coeperunt dilabuntur. ut etiam possumus -hic animo advertere. terebratur terebra foramen semidigitale digitale -sesquidigitale. si eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet -explicationem, semipedale aut maius nec cogitandum quidem videtur -omnino. sic item in nonnullis exemplaribus videtur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para723">Full text</a>)</span> -quemadmodum in minimis fieri videntur, -＜non＞ aeque eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii eadem -ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto fecerunt. itaque -posteaquam viderunt hostem pertinaciter infestum, periculum servitutis -machinatione ad capiendam urbem comparata, vastitatem civitatis -expectandam, procubuerunt Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is -primo negavit se facturum.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para724">Full text</a>)</span> -posteaquam ingenuae virgines et ephebi cum -sacerdotibus venerunt ad deprecandum, tunc est pollicitus, his legibus -uti si eam machinam cepisset sua esset. is ita constitutis qua machina -accessura erat ea regione murum pertudit et iussit omnes publice et -privatim quod quisque habuisset aquae stercoris luti per eam fenestram -per canales progredientes effundere ante murum. cum ibi magna vis aquae -luti stercoris<a id="vitruvius280"></a> nocte profusa fuisset, postero die helepolis accedens -antequam adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta consedit -nec progredi nec regredi postea potuit. itaque Demetrius cum vidisset -sapientia Diogneti se deceptum esse, cum classe sua discessit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para725">Full text</a>)</span> -tunc Rhodii Diogneti sollertia liberati -bello publice gratias egerunt honoribusque omnibus eum et ornamentis -exornaverunt. Diognetus eam helepolim reduxit in urbem et in publico -conlocavit et inscripsit ‘Diognetus e manubiis id populo dedit munus’. -ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae sed etiam maxime -consilia sunt comparanda.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para726">Full text</a>)</span> -Non minus Chio cum supra naves sambucarum -machinas hostes comparavissent, noctu Chii terram harenam lapides -progesserunt in mare ante murum. ita illi postero die cum accedere -voluissent, naves supra aggerationem quae fuerat sub aqua sederunt -nec ad murum accedere nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi -malleolis confixae incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum -circumsederetur et specus hostes fodiendo cogitarent sine suspicione -intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus esset Apolloniatibus -renuntiatum, perturbati nuntio propter timorem consiliis indigentes -animis deficiebant, quod neque tempus neque certum locum scire poterant -quo emersum facturi fuissent hostes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para727">Full text</a>)</span> -tum vero Trypho Alexandrinus ibi fuerat -architectus. is intra murum plures specus designavit et fodiendo terram -progrediebatur extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in<a id="vitruvius281"></a> -omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura quae contra hostium -specus fuerat vasa pendentia ad plagas ferramentorum sonare coeperunt. -ita ex eo intellectum est qua regione adversarii specus agentes intra -penetrare cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae -ferventis et picis de superno contra capita hostium et stercoris humani -et harenae coctae candentis. dein noctu pertudit crebra foramina et per -ea repente perrundendo qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para728">Full text</a>)</span> -item Massilia cum oppugnaretur et numero -supra <span class="smcapuc">XXX</span> specus tum agerent, Massilitani -suspicati totam quae fuerat ante murum fossam altiore fossura -depresserunt. ita specus omnes exitus in fossam habuerunt. quibus -autem locis fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima -longitudine et amplitudine uti piscinam fecerunt contra eum locum -qua specus agebantur, eamque e puteis et e portu impleverunt. itaque -cum specus esset repente naribus apertis, vehemens aquae vis inmissa -supplantavit fulturas, quique intra fuerunt et ab aquae multitudine et -ab ruina specus omnes sunt oppressi.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#vitruvius-para729">Full text</a>)</span> -etiam cum agger ad murum contra -eos compararetur et arboribus excisis eoque conlocatis locus operibus -exaggeraretur, ballistis vectes ferreos candentes in id mittendo totam -munitionem coegerunt conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum -pulsandum accessisset, permiserunt laqueum et eo ariete constricto, per -tympanum ergata circumagentes suspenso capite eius non sunt passi tangi -murum, denique totam machinam malleolis candentibus et ballistarum -plagis dissipaverunt. ita ea victoria civitates non machinis sed contra<a id="vitruvius282"></a> -machinarum rationem architectorum sollertia sunt liberatae. Quas potui -de machinis expedire rationes et pacis bellique temporibus utilissimas -putavi, in hoc volumine perfeci. in prioribus vero novem de singulis -generibus et partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae -membra in decem voluminibus haberet explicata.</p> - -<hr class="chap" /> - -<h2>M. CETI FAVENTINI<br /> -<br /> -<span class="smaller">LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE</span></h2> - -<p id="faventini1"><span class="link">(<a href="#faventini-para1">Full text</a>)</span> De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius -Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne -longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis -alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone -privatis usibus ordinare fuit consilium. quae partes -itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur -et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque -ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve -mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis -tenuis abundansque aqua inveniatur, alia etiam quae -aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione -cognosces.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para2">Full text</a>)</span> Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere -debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro -decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius -artis peritus ordo discatur. nam architecturae partes -sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura, -distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex -his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse -docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, -venustatem et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras -ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt. -ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex -quantitate, quam Graeci ποϲοτητα vocant. quantitas est -modus singulorum membrorum universo respondens operi. -dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis -futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα -appellatur. haec sunt ergo tres figurae, ichnographia, -orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel<a id="faventini2"></a> -soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum -et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius -operis per picturam ostensio.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para3">Full text</a>)</span> Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathematicis -rationibus et geometricis methodis aequinoctiali -tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse -metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo -orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum, -occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem. -inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum -octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa -Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua -imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus -ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit -et Tritonem aeneum conlocavit et ita est modulatus ut -cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro -ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu -virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse -inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum, -inter austrum et favonium ad occidentem hibernum africum, -inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam -corum vocant, inter septentrionem et subsolanum -aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros -ventorum scire coeptum est. sed plerique duodecim ventos -esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum -totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici -Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens -eundem esse flantem ostendit. observabis ergo ne ianuas -aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim -sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora -faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis -ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas -et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septentrione -fieri ordinabis.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para4">Full text</a>)</span> Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae -videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes -venas emittant, quibus etiam signis altius depressae<a id="faventini3"></a> -inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae -nocivos aut salubres habeant liquores, studiose scire -oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut -saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt, -signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum -et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante -solis itaque ortum in locis quibus aqua quaeritur aequaliter -in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur. -mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit -umores in aera supra terram crispantes et in modum -tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis -locis fieri non potest. quaerentibus ergo aquam diligenter -erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera -sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur. -in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in -sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis -mersa. in terra nigra stillarum umores exiles magis ex -hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis -locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas venas -habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et -harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores -sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae -inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxorum -quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium -et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores -aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae -et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor -bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire -in medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt -montanorum fontium suavitatem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para5">Full text</a>)</span> Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur, -tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, -hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt. -quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his -credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. -fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in -latitudinem pedes <span class="smcapuc">III</span>, in altitudinem pedes <span class="smcapuc">V</span>, et circa solis<a id="faventini4"></a> -occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus -perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, -supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra -inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut -stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam -habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem -ratione positum et opertum fuerit, si is locus aquam -habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus -lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit -ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae -locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in -eodem loco similiter adoperta in alia die lucens fuerit -inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea -quod omnis calor ad se trahit umorem. item in eodem -loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque -fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere. -cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem -putei defodiendi erunt quousque caput aquae inveniatur -aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen -sub radicibus montium in regione septentrionali signa -aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres -et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio -a solis cursu separantur et arborum aut montium -umbris velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate -profluent.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para6">Full text</a>)</span> In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum -ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur -alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint -pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis -naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si -non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem -malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna -accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit -sine periculo descendes. quod si ereptum ei lumen fuerit, -cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio -loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad -libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina<a id="faventini5"></a> -quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus -spiritus evaporet. sed cum aqua inventa fuerit, -signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita -excludantur. in signinis autem operibus haec servare -debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum -de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae -duae partes ad quinque harenae mortario misceantur. -puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis -pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat. -structuram vero cum facere coeperis, vectibus -ligneis densabis sic ut nitorem frontis non laedas. sic -enim solidata structura adversus umorem fortior erit. -quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem -saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque -partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem -mensuris et redivivas inpensas fieri monstraverint, melius -tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur, -quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter -et in testaceis operibus facies. puteum autem cum -fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena -lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans umor fossionem -resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas -vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina -ponderis periculum fodientibus faciat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para7">Full text</a>)</span> Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur, -his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque -si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius -quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes -habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non -vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos -salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei -fossi fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum -sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis -erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit -et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen -in ea si cito coquatur, bona erit. non minus si perlucidi -fontes fuerint et sine musco aut quibusdam<a id="faventini6"></a> -inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque -aquam futuram significabunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para8">Full text</a>)</span> Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut -forma structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus -ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur, -structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat. -canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur. -si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur -et, si longior planitia fuerit, pede semis inter -centenos vel <span class="smcapuc">LX</span> pedes structura submittatur, ut animata -aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium -fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub -terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus -componatur. quodsi concavae vallium demissiones inpedient, -structura solida vel arcuatili ad libramentum -aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate -cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua -ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut -veniens aqua fracto impetu lenius decurrat. aut si longius -de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori -etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a -figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine -corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores -fiant, ut alter in alterum per ordinem ad palmum ingrediatur. -iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta -inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur, -favilla per eos cum parvo liquore laxetur, ut si qua -vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo -tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa -nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum -autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando -plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam -cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum -habeant mensas, tamen propter saporis integritatem -fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam -conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae -solis ardoribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit,<a id="faventini7"></a> -nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium -vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio -videtur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para9">Full text</a>)</span> Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc -soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae -fundentur demum pedum, <span class="smcapuc">M</span> et <span class="smcapuc">CC</span> libras fusurae accipiant. -octogenariae denum pedum, <span class="smcapuc">DCCCCLX</span> libras accipiant. -quinquagenariae denum pedum, <span class="smcapuc">DC</span> liƀ. accipiant. -quadragenariae denum pedum, <span class="smcapuc">CCCCLXXX</span> libras. tricenariae -<span class="smcapuc">X</span> pedum, <span class="smcapuc">CCCLX</span> libras. vicenariae <span class="smcapuc">X</span> pedum, <span class="smcapuc">CCXL</span> libras. -octonariae <span class="smcapuc">C</span> libras.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para10">Full text</a>)</span> Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus. -ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit, -optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non -habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum -si miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit. -si vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus -aut de glareis excernenda erit aut de litore marino. -sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde -siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi -intermissionibus requieverit opus, pondere gravata structura -rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo -tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter -siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter -obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras -mitti debent. fortius enim comprehendunt caementa. nam -si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae, -et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes -sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt. -fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes -sunt, sed liaculorum subactionibus in tectorio -opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras -pura harena mittatur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para11">Full text</a>)</span> Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino -fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit -ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae -autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet<a id="faventini8"></a> -operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae -una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam -partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis -praestabit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para12">Full text</a>)</span> Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta -vel rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae -propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam -aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore -sparsa cito solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur. -ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento -siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi -fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito -desiccat, et quasi integri videntur, postea umor interaneus -dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles -operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi -inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim -possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera -tria. unum quod graece Lydium appellatur, longum sesquipede -latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo -laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον. -δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices -quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et -<span class="smcapuc">IIII</span> privatorum. fieri debebunt et semilateria remissas -quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim -fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma -structurae soliditas surgat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para13">Full text</a>)</span> Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur, -ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes -structurae et inductiones fuerint et non ante siccaverint, -cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent. -in urbe autem propter multitudinem hominum -parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem -occupent. merito ergo latericiam habere non -potuit, ne pondere cito corrupta fabrica laberetur. latericiis -ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc -modo erit providendum. in summitate parietum structura -testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali<a id="faventini9"></a> -extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt, -parietes tamen solidi permaneant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para14">Full text</a>)</span> Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur, -autumni tempore antequam favonii flare incipiant -utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus -circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor -decurrat et venarum raritas exsiccata solidetur. sed -genera arborum has inter se vires et differentias habent. -abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni -et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore -non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni -fabrica maximas habet utilitates, primo quod ex ea -adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque -enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt. -larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis -satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis -operibus obruitur perpetuam servat utilitatem. aesculus -apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞. -fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in -umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba -et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in -fabrica utiles, in scalpturis gratae inveniuntur. alnus, -quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia -extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se -habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram -supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in -omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint rigidae sunt, -lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere -tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas -habent virtutes, quod non cito pondere curvantur, -durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur, -eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu -resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur. -si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie -solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex -ea lacunaria sunt facta. nam folia eius cupresso similia -sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae<a id="faventini10"></a> -regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur -utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores -sunt arbores sed cito vitiantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para15">Full text</a>)</span> Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. -bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum -boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad -lumen attendant. latitudo <span class="smcapuc">XV</span> pedum disponatur et in -singulis paribus <span class="smcapuc">VIII</span> pedes relinquantur. equilia calidis -locis ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur. -ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. -cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur. -lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus -aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur. -torcular huius in septentrione ponatur. cella -autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab -eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus -stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in -meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat. -granaria ad septentrionem vel aquilonem spectent, ut -aere gelidiori fruges tutius serventur. vaporatae enim -regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt -quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra -villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint -tutiores. si quid vero melius et nitidius facere volueris, -exempla de urbanis fabricis sumes.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para16">Full text</a>)</span> Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, -praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum -erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones -apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum -occidentem spectare debent, quoniam vespertino lumine -opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed -propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et -bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum -postulat lumen. nam quaecumque loca africum -spectant umore vitiantur, quoniam venti umidi spirantes -madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna -et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora<a id="faventini11"></a> -sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem -spectare debent, quod ea regio praeter ceteras -frigidior est et solstitiali tempore iocundam sanitatis -voluptatem corporibus praestat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para17">Full text</a>)</span> Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo -fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas -altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati -fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur. -pinacothecae et plumariorum officinae in parte septentrionali -sunt constituendae, ut colores et purpurae sine -vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae -nascuntur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para18">Full text</a>)</span> Balneis locus eligendus est contra occasum hibernum -aut partem meridianam, ut sole decedente vaporetur usque -ad vesperum quod tempus ad lavandum tributum est. -suspensurae calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum -area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata -ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit sed -redeat ad praefurnium. flamma enim sursum adsurgens -calidiores efficit cellas. supraque laterculis bessalibus et -rotundis pilae instruantur ex capillo argilla subacta, in -privato pedibus binis semis, in publico ternis. tegulae -bipedales super constituantur quae pavimentum dirigant. -plumbeum vas quod patenam aeream habet, supra fornacem -conlocetur, alterum simile frigidarium secus, ut -quantum caldae ex eo in solio admittatur tantum frigidae -infundatur. magnitudines autem balnearum pro hominum -copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae -sic disponantur ut quanta longitudo fuerit tertia dempta -latitudo disponatur. melius enim ignis per angustiora latitudinis -cellarum operabitur. lumen fenestris ab hibernis aut -meridianis partibus tribuatur. aestivis balneis hypocausteria -pro loci magnitudine cum piscinis in septentrione vel aquilone -constituantur, et ab eadem parte maxime lumen fenestris -admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem -gratiam praestet. in villa rustica balneum culinae coniungatur, -ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit.</p> - -<p id="faventini12"><span class="link">(<a href="#faventini-para19">Full text</a>)</span> Camerae structiles fortiores erunt. figulinae autem ad -contignationem suspendantur ita ut catenis ancoratis fixae -tegulae velut palliola quae cameram circinent sustineant. -eadem ratione et planas cameras facies. utilius autem -disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant, ut uncis ferreis -ad contignationem suspendantur ita ut tegularum iuncturae -super regulas vel arcus recumbant. superiores ergo iuncturae -ex capillo argilla subacta linantur. inferior autem -pars iuncturae quae ad pavimentum spectabit primo calce -cum testa temperata trullizetur, deinde albario sive tectorio -opere inducatur. maior tamen et diligentiae et utilitatis -ratio videtur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior -caementicia et superior suspensa. inter duas enim cameras -umor retentus numquam vitiabit contignationes. sudationes -etiam praestabuntur meliores.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para20">Full text</a>)</span> Considerandum erit ut solum firmum sit et aequale, -tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum calcetur. -supra inpensa testacea crassior inducatur et iterum vectibus -contusa solidetur. tertio nucleus id est inpensa mollior -inducatur, et politionibus insistas. ne rimas inutiles operi -relinquat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para21">Full text</a>)</span> In contignationibus diligenter respiciendum est ut -aequalitas soli dirigatur. item danda est opera ne axes -quercei cum aesculinis commisceantur. nam quercus cum -accepto umore siccescere coeperit arcuatur et rimas inutiles -operi efficiet, aesculus diligenter composita ad perpetuitatem -durabit. verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos -axes quercus secetur, et primum in directo iactatis -axibus, sequentibus in transverso stratis, bini clavis crebro -ad contignationem confixis utiliter operi subicientur. de -cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad vetustatem -poterunt permanere. iactatis in ordinem et compositis -axibus filix aut paleae aequaliter supersternantur, ut -calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc insuper -statuminetur saxo ne minori quam qui possit manum -implere. statuminibus ＜inductis＞ ruderi seu novo sive -redivivo ad duas partes una calcis misceatur. rudus [est<a id="faventini13"></a> -maiores lapides contusi cum calce mixti] inpensa crassiori -induci debebit ne minus crassitudine digitorum <span class="smcapuc">VI</span>. -exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa -testacea mollior inducatur, et siccet. tum aut marmor -sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi -superinponantur, et usque eo fricetur ut iuncturae vel anguli -inter se conveniant, tunc erit perfecta fricatura. quodsi -facultas non erit unde superfigantur, ne aut lacunae aut -tumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra -marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta -poliatur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, -quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si -necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem -servabis. missis in ordinem tabulis et alias in -transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem -configes et paleam aut filicem super aequaliter sternes et -loricabis de saxo qui manum possit implere. super rudus -pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis, -et antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales, -quae per omnia latera canaliculos habent digitales, calce -viva ex oleo temperata frontibus tegularum qua canaliculi -erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones, -ut margines tegularum cum calce comprehendi possint. -quae res cum siccaverit quasi unum corpus facit et -nullum umorem ad inferiora admittet. postea nucleum -sex digitorum induces, et frequenter fricabis ne setas -faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam -supra inprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas, -ut nullo modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligentius -facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas -axium faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina -pari modo fricaturis et politionibus exerceantur.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para22">Full text</a>)</span> In albario opere calcem sic probare debebis. in fossa -calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia -quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam inpegerit atque -adhaerens asciae viscosa videbitur, optima erit operi albario. -recenter extincta et calculosa si fuerit, dum siccescere<a id="faventini14"></a> -coeperit calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. -unde proxime extinctam in opus albarium mittere non -oportet.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para23">Full text</a>)</span> Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asseres -abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur, ne -plus habeant grossitudinis quam digitos tres. hos inter -se sesquipedali mensura divisos ordinabis et catenis ad -contignationem suspendes ita ut binae perticae graciliores -inter eos sint missae. his faciant tomices ligaturas, catenae -autem parentur aut de iunipero aut oliva aut buxo aut -cupresso. camerae ex harundine graeca vel palustri vel -grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi -aequalis admodum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, -qui possint aequalem nitorem ostendere, aut si quam -cultiorem gratiam emutare volueris, fasciculi mollioris -cannae facilius flexi ducantur. postea primo manu inducatur -inpensa pumicea, et trullizetur ut canna subigatur, -deinde harena et calce dirigatur. tertio marmor tunsum -super calce inducatur et poliatur. sic et nitore gratiam -et virtutem solidam facies. si quid autem urbanius cameris -addere volueris, fasciculos de canna facies et laquearis -operis delicate aut arcuatilis camerae exemplis uteris.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para24">Full text</a>)</span> Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint -inducti et politi, macritate inpensae cito corrumpentur. -exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum -tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines, -solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis formas -designant. prima ergo inductione trullizata, cum arescere -coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. cum -tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore -granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic -paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum -ex ea mundum levetur. inarescente inductione alterum -corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus -fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. -omnia ergo quae diligenti studio componuntur, neque -vetustatibus obsolescunt neque cum purgari coeperint gratiam<a id="faventini15"></a> -coloris amittunt. umidi enim parietes cum picturis -ornantur desudescent, et operi obligatus color elui non potest.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para25">Full text</a>)</span> Operi coronario subtilior inpensa necessaria est, ut -amplius fricata mollius nitore gratiam faciat. observandum -tamen erit ne gypsum inpensae adiungatur. siticulosa -enim materia dum cito arescit, vicina coronarium opus -politionibus parietum et camerarum cum superinducitur -ruina corrumpit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para26">Full text</a>)</span> Parietes vero umidis locis sic erunt solidandi. si perpetuus -umor manabit, tribus pedibus ab imo, testaceo -paries vestiatur et vestitura calcetur et poliatur, ne umorem -admittere possit. quodsi maior umor perpetuus -manabit, canaliculum brevem extrues aliquantum a pavimento -altius, qua collectus umor sine vitio parietis exeat. -si autem affluens umor abundabit, tegulas bipedales ex -ea parte qua umor inriguus erumpet diligenter picabis, ne -vis umoris ad parietem transeat. ex altera parte, qua -structurae iungentur, tegula calce liquida linietur, ut facilius -operi adhaerere possit.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para27">Full text</a>)</span> Triclinia hiberna non convenit grandibus picturis ornari, -quoniam hibernis temporibus frequenti lumine cereorum -aut lucernarum fumante obsolescunt. propterea et -camerae eorum planae fiunt, ut detersa fuligine statim -inluminatus splendor appareat.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para28">Full text</a>)</span> Etiam pavimentorum utilis dispositio inventa videtur. -itaque excavatis in altum duobus pedibus, festucato solo -inducatur aut rudus aut testaceum pavimentum, deinde -congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur ex sabulone -et favilla et calce mixta inpensa crassitudine unciarum -<span class="smcapuc">VI</span>. ad regulam exaequata planities reddit speciem -nigri pavimenti. hieme ergo non recipit frigus et ministros -licet nudis pedibus vapore delectabit. sic enim erit -pavimentum ut etiam bibentium pocula si fusa fuerint -momento siccescant.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para29">Full text</a>)</span> Colores vero alii certis locis procreantur, alii ex commixtionibus -componuntur. rubricae itaque multis locis -generantur, sed optimae in Ponto et in Hispania nascuntur.<a id="faventini16"></a> -paraetonium ex ipso loco unde foditur habet nomen. eadem -ratione et melinum, quod eius metallum per insulas cycladas -Melo dicitur. creta viridis pluribus locis nascitur, -sed optima creta Smyrnae tantum procreatur, quae graece -θεοδοτειον dicitur a Theodoto quodam in cuius solo primum -est inventa. auripigmentum, quod αρϲενικον graece -appellatur, in Ponto nascitur. sandaraca plurimis locis -generatur, sed optima in Ponto et iuxta flumen Hypanim. -minii autem natura primum a Graecis Ephesiorum solo -reperta memoratur, deinceps in Hispania. cuius natura -has admirationes habet. glebae itaque cum ex metallis -primum exciduntur, argenti vivi guttas exprimunt, quas -artifices ad plures usus colligunt. neque enim argentum -neque aes sine his inaurari potest. nam confusae in unum -ita ut quattuor sextariorum mensuram habeant, centum -librarum pondus efficient. supra cuius liquorem centenarium -saxi pondus si posueris, sustinebit, scripulum auri -super si posueris, in liquore descendet. unde intelleges -non ponderis sed naturae esse discretionem. itaque si -aurifex pannis textilibus adustum rudi vaso fictili solidi -auri pulverem prius lavaverit, postea mixtum argento vivo -vel in panno vel in linteolo comprimes ut liquor argenti -expressus emanet et auram solidum intrinsecus remaneat. -verum probatio minii sic erit observanda. in lammina -ferrea mittatur et super ignem ponatur tamdiu donec -lammina rubescat. tunc retractum refrigescat. si colorem -non mutaverit, optimum erit, si mutaverit, vitiatum erit. -colores autem omnes calcis mixtione corrumpi manifestum -est. chrysocolla a Macedonia venit, foditur autem ex -metallis aerariis. armenium et indicum ab ipsis ostenditur -quibus in locis nascitur. atramenti vero compositio sic -erit observanda, quae non solum ad usum picturae necessaria -videtur sed etiam ad cotidianas scripturas. lacusculus -curva camera struatur. huic fornacula sic componitur -ut nares in lacusculo habeat qua fumus possit -intrare. taedae in eadem fornace incendantur, super taedas -ardentes resina mittatur, ut omnem fumum et fuliginem<a id="faventini17"></a> -per nares in lacusculum exprimat. postea fuliginem diligenter -conteres et aquam ad modum mittes et atramentum -facies nitidum. pictores autem glutinum miscent, ut nitidius -esse videatur. sed ad celeritatem operis etiam taedarum -carbones cum glutino attriti parietibus praestabunt -atramenti suavitatem, nec minus sarmenta exusta et contrita -atramenti colorem imitabuntur. sed et sarmenta -uvae nigrioris si in optimo vino mersa aruerint et postea -exusta fuerint, addito glutino imitata indici suavitatem -monstrabunt. usta vero, quae plurimum necessaria in -operibus picturae videtur, sic temperatur. glebae silis -boni in igne coquuntur, tunc acerrimo aceto perfuso extinguuntur, -et reddunt purpureum colorem. caerulei temperationes -Alexandriae primo sunt inventae, nunc autem -Puteolis ex harenae pulvere et nitri flore temperatur. sed -cyprium adustum ＜addes＞. cerussa et quam nostri aerucam -vocant sic erit conficienda. sarmenta vitis amineae -infuso aceto in dolio coiciantur, super tabulae plumbeae -deponantur et dolium eludatur, et pluribus mensibus transactis -aperiatur. sed cerussa in fornace coquatur, quae -mutato colore meliorem efficiet sandaracam. ostrum autem -quod pro colore purpurae temperatur plurimis locis nascitur, -sed optimum insula Cypro et ceteris quae proxime -sub solis cursu habentur. conchylia itaque cum circumcisa -ferro fuerint lacrimas purpurei coloris emittunt, quibus -collectis purpureus color temperatur. ideo autem ostrum -est appellatum quod ex testis umor elicitur. qui cito ex -salsugine inarescit, nisi temperatus umor melle circumfusus -habeatur. fiunt etiam purpurei colores infecta creta -rubiae radice. similiter ex floribus alii colores inficiuntur. -itaque pictores cum voluerint sil atticum imitari, violam -aridam in vaso cum aqua ad ignem adponunt ut ferveat, -et decoctam in linteolo exprimunt et in mortario cum -creta conterunt et faciunt silis attici colorem. eadem -ratione vaccinium cum lacte temperantes purpuram faciunt -elegantem. qui non possunt chrysocolla propter caritatem -uti, herbae quae lutear appellatur sucum caeruleo inficiunt<a id="faventini18"></a> -et utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellantur. -propter inopiam coloris simili modo cretam selinusiam -sive anulariam vitro miscentes, quod Graeci ιϲατιν -vocant, imitationibus efficiunt indici colorem.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para30">Full text</a>)</span> Quoniam ad omnes usus normae ratio subtiliter inventa -videtur, sine qua nihil utiliter fieri potest, hoc modo -erit disponenda. sumantur itaque tres regulae, ita ut duae -sint pedum binum et tertia habeat pedes duos uncias <span class="smcapuc">X</span>. -eae regulae aequali crassitudine compositae extremis cacuminibus -iungantur schema facientes trigoni. sic fiet perite -norma composita.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para31">Full text</a>)</span> Multa variaque genera sunt horologiorum, sed pelecini -et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio videtur. pelecinum -enim horologium dicitur quod ex duabus tabulis -marmoreis vel lapideis superiore parte latioribus inferiore -angustioribus componitur, sed haec tabulae aequali mensura -fiunt et quinis lineis directis notantur, ut angulum -faciant qui sextam horam signabit. semis ergo ante primam -et semis post undecimam supplebunt <span class="smcapuc">XII</span> numeros -horarum. sed iunctis aequaliter ante et extensis tabulis, -in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proximum -circulum facies, a quo primum lineae horarum partitae -aequaliter notantur. item alium maiorem circulum -ab eodem puncto angulari facies, qui prope oram tabularum -attingat, ad quem aestivis temporibus gnomonis umbra -pervenit. subtilitas ergo disparis mensurae de spatio -horarum expectanda non est, quando aliud maius et aliud -minus horologium poni solitum videatur, et non amplius -paene ab omnibus nisi quota sit solum inquiri festinetur. -gnomon itaque in angulo summo iuncturae paululum inclinis -ponitur, qui umbra sua horas designet. constitues -autem horologii partem qua decimam horam notabit contra -orientem aequinoctialem, sicut de exemplis multifariam -cognoscitur. horologium autem quod hemicyclion appellatur -simili modo de lapide vel de marmore uno, quattuor -partibus sursum latioribus infra angustioribus componatur, -ita ut ab ante et a tergo latiores partes habeat, sed frons<a id="faventini19"></a> -aliquantum promineat atque umbram faciat maiorem. sub -hac fronte rotunditas ad circinum notatur, quae cavata -introrsus hemicyclium faciat schema. in hac cavatura -tres circuli fiant, unus prope summitatem horologii, alius -per mediam cavaturam, tertius prope oram signetur. -a minore ergo circulo usque ad maiorem circulum horalem -una et <span class="smcapuc">X</span> lineae directae aequali partitione ducantur, quae -horas demonstrent. per medium vero hemicyclium supra -minorem circulum planitia aequalis subtiliori crassitudine -fiat, ut aperta rotunditate digitali facilius solis radius -infusus per numeros linearum horas demonstret. hiemis -ergo tempore per minorem circulum horarum numeros -servabit, aequinoctiali tempore medium circulum sequetur, -aestivo tempore per maioris circuli spatia gradietur. sed -ne error in construendo horologio cuiquam videatur, libero -loco alto vel plano sic ponatur ut angulus huius qui -occiduas horas notabit contra aequinoctialem vernum spectet, -unde sol nono kal. apriles oriatur. fit etiam in -uno horologio duplex elegantiae subtilitas. nam dextra -ac sinistra extrinsecus in lateribus eius quinae lineae -directae notantur, et ternae partes circulorum aequali -intervallo sic fiunt ut una proxima sit angulis posterioribus, -ubi stili ponentur qui umbra sua horas designent, -altera mediam planitiem detineat, tertia prope oram contingat. -has enim partes circulorum hieme vere et aestate -sic ut interius gnomonis umbra sequitur. in angulis -ergo posterioribus stilos modice obliquos figes, qui umbra -sua horas designent. oriens enim sol in primo -latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinistro -latere percurret. legitur etiam horas sic comparari debere, -primam sextam septimam et duodecimam uno spatio mensuraque -disponendas, secundam quintam octavam et undecimam -pari aequalitate ordinandas, tertiam quartam -nonam et decimam simili ratione edendas. est et alia -de modo et mensuris horarum comparatio, quam prolixitatis -causa praetereundam aestimavi, quoniam haec -diligentia ad paucos prudentes pertinet. nam omnes<a id="faventini20"></a> -fere, sicut supra memoratum est, quota sit solum requirunt.</p> - -<p><span class="link">(<a href="#faventini-para32">Full text</a>)</span> Quantum ergo ad privatum usum spectat, necessaria -huic libello ordinavimus. civitatum sane et ceterarum -rerum institutiones praestanti sapientiae memorandas reliquimus.</p> - - - - - - - - -<pre> - - - - - -End of Project Gutenberg's De Architectura, by Marcus Vitruvius Pollo - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ARCHITECTURA *** - -***** This file should be named 51812-h.htm or 51812-h.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/5/1/8/1/51812/ - -Produced by Ted Garvin, abi278, Stephen Rowland and the -Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive -specific permission. If you do not charge anything for copies of this -eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook -for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, -performances and research. They may be modified and printed and given -away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks -not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the -trademark license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country outside the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you'll have to check the laws of the country where you - are located before using this ebook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm web site -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The -Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm -trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the -mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its -volunteers and employees are scattered throughout numerous -locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt -Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to -date contact information can be found at the Foundation's web site and -official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - - - -</pre> - -</body> -</html> diff --git a/old/51812-h/images/232-notes.jpg b/old/51812-h/images/232-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 3dca2ae..0000000 --- a/old/51812-h/images/232-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/263-notes.jpg b/old/51812-h/images/263-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index bd60561..0000000 --- a/old/51812-h/images/263-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/264-notes.jpg b/old/51812-h/images/264-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 05ea67a..0000000 --- a/old/51812-h/images/264-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/265-notes.jpg b/old/51812-h/images/265-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 4ae7500..0000000 --- a/old/51812-h/images/265-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/266-notes.jpg b/old/51812-h/images/266-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 6857f19..0000000 --- a/old/51812-h/images/266-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/267-notes.jpg b/old/51812-h/images/267-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 5978f72..0000000 --- a/old/51812-h/images/267-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/268-notes.jpg b/old/51812-h/images/268-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 076c23b..0000000 --- a/old/51812-h/images/268-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/271-notes.jpg b/old/51812-h/images/271-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index ef6aef1..0000000 --- a/old/51812-h/images/271-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/275-notes.jpg b/old/51812-h/images/275-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 0176c2a..0000000 --- a/old/51812-h/images/275-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/276-notes.jpg b/old/51812-h/images/276-notes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index f5ccc7a..0000000 --- a/old/51812-h/images/276-notes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/cover.jpg b/old/51812-h/images/cover.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 75bbb07..0000000 --- a/old/51812-h/images/cover.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/nodes.jpg b/old/51812-h/images/nodes.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 9ec375d..0000000 --- a/old/51812-h/images/nodes.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/51812-h/images/publisher.jpg b/old/51812-h/images/publisher.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index f521655..0000000 --- a/old/51812-h/images/publisher.jpg +++ /dev/null |
