diff options
Diffstat (limited to '39849-8.txt')
| -rw-r--r-- | 39849-8.txt | 1571 |
1 files changed, 1571 insertions, 0 deletions
diff --git a/39849-8.txt b/39849-8.txt new file mode 100644 index 0000000..83f7050 --- /dev/null +++ b/39849-8.txt @@ -0,0 +1,1571 @@ +The Project Gutenberg EBook of Gearr-sgeoil air Sir Seoras Uilleam Ross, by +Alexander Fraser + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Gearr-sgeoil air Sir Seoras Uilleam Ross + +Author: Alexander Fraser + +Release Date: May 29, 2012 [EBook #39849] + +Language: Scots Gaelic + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GEARR-SGEOIL AIR SIR SEORAS *** + + + + +Produced by David T. Jones, James Wright, Michael Bauer +of Gaelic translation services www.akerbeltz.com, Ross +Cooling and the Online Distributed Proofreading Canada +Team at http://www.pgdpcanada.net + + + + + + + + + + + GEARR-SGEOIL + + AIR + + SIR SEORAS UILLEAM ROS + + AGUS AIR + + MAR A THUINICH NA GAIDHEIL + ANN AN CANADA UACHDRACH + + LEIS AN + OLLAMH ALASDAIR FRISEAL + + + TORONTO, 1915 + + + + + FACAL TOISEACHAIDH + + +Is toigh le sluagh la-an-diugh a bhith leughadh eachdraidh-beatha +dhaoine ainmeil: tha e iomchuidh gu'm bitheadh na Gaidheil cuimhneachail +air diùlanaich an cinnidh fein, agus tha e 'na aobhar bròin cho beag 's +a chaidh chur a'n clò mu Ghaidheil iomraiteach Chanada, am measg an robh +daoine cliùiteach a choisinn moladh an co-dhuthchaich. + +Bho thoiseach àiteachaidh Chanada bha na Gaidheil am follais. Bha iad +ann an armailt Wolfe aig Louisburg agus aig Quebec far an do thionndaidh +iad an latha. An deidh na sìthe fhuair iad obair eile ri dheanamh. Thog +iad fearann, chaidh iad a stigh gu doimhneachd na coille a bhuinnig +dhachaidhean dhaibh fein. Shoirbhich leo is dh'fhàs iad lionmhor: anns +gach gairm is gniomh bha iad deas; leòsan shocraicheadh seol-riaghlaidh +agus móran de laghanan bunabhasach na tìre. Bhitheadh e chum +toil-inntinn an gineil--dh'fhaoidte chum an leas--na 'm bitheadh iomradh +orra air a ghleidheadh leinne. + +'S i 'n smuain so a mhàin ceann-fàth an sgeoil ghoirid so mu Ghaidheal +Chanadach nach d'rinn dearmad riamh air Tìr nam Beann. + + + + + SIR SEORAS ROS + + + + + I. + + +San t-seann aimsir b'abhaist do na Gaidheil caoidh mór a dhèanamh mu +bhàs ceann-cinnidh, no neach eile air an robh mór spéis. B' e dleasanas +a' phiobaire an coronach a thogail ri toirm na pioba; dleasanas a' +bhàird cliù an laoich a chur air fonn nan dàn. B' i so an duais a b' +àirde ris an robh dùil aig na flaithean Gaidhealach 's an t-saoghal so, +maraon duais nam marbh agus misneachadh nam beo; oir cha robh àrd no +iosal gun deidh air deagh bheachd a ghinealaich fein, agus air àite +urramach fhaotainn ann an eachdraidh bhuan a dhuthcha. + +Tha bàrdachd Oisein luchdaichte le trom thùrsa airson nam marbh gaisgeil +a chuir deagh chomhraig 's a thuit 's a bhlàr:-- + + 'Charuill, tog do ghuth gu h-àrd + Air gach linn a bh' ann nach beò; + Caithear oidhche ann am mìn dhàn; + Faighear gàirdeachas 's a' bhròn. + 'S iomadh saoi is òigh 'bu chaoin + 'Ghluais o thùs a'n Innis-fàil. + Is taitneach dàin air na laoich + O thaobh Alba nam fuaim àrd. + 'N uair a dh' aomas farum na seilg + Fo ghuth Oisein nan caomh-rann, + 'S a fhreagras aonach an deirg + Sruth Chòna nan toirm mall. + --FIONN. D. I. 565 + +Agus, a rithis, mar tha e ag imeachd le ceum stàideil na h-aoise:-- + + A ghutha Chòna, 's àirde fuaim, + A bhàrda tha luaidh mu aois, + Do'n eirich air 'ur n-anam suas, + Feachdan mór' nan gorm chruaidh laoch. + 'S taitneach leam aoibhneas a' bhròin, + Fo 'n lùb geug dharaig nan tòrr, + 'S an duileach òg ag eirigh maoth, + Togaibh-se, mo bhàird, am fonn. + +Cha 'n fheil carrachan-cuimhne a's brèagha no a's maireannaiche na +iadsan a dheilbheadh leis na bàird mhóra,--Alasdair Mac-Mhaighstir +Alasdair, Dunncha Bàn Mac-an-t-saoir, Iain Lom, Iain MacCodrum, agus +Iain Moireastan, Gobha na Hearradh, mar air Domhnullach na Tòiseachd:-- + + Bha do phearsa 's do ghluasad, + Co tlachdmhor, neò-thuairgneach, is tlàth, + Chor 's gur tearc iad thug fuath dhuit, + Ged bu lionmhor bha fuaidht' riut a'n gràdh; + Aig na h-ìslean 's na h-uaislean, + Bha spéis dhuit, ged b' uaibhreach dhiubh pàirt, + Ni dh' fhag t-iomradh g' a luaidh ac', + Mar sgeul bròin o'n là chual iad do bhàs. + + + + + II. + + +Cha 'n fheil e 'n am chomas cliù Shir Seorais Rois a chur an céill air +an doigh so, ann an duan no òran, ach, mar sheanachaidh feuchaidh mi ri +clach a chur 'n a chàrn. + +B' e athair, Seumas Ros, a mhuinntir Inbhir-feotharain, a'n Siorramachd +Rois. Mar a dh'fhàs e suas chaidh e gu sgìre Eadardain, air taobh an +ear-thuath de'n t-siorramachd. Bha e 'n a bhall measail de chomhthional +Mhr. Chamshroin, agus tha ainm fathasd air chuimhne am measg nan seann +daoine. Agus b'i mhàthair Eilidh Nic-Fhionnghain, a bhuineadh do +theaghlach a chaidh o Inbhirnis gu taobh tuath fadhlach Chrombaigh, a 'n +Siorramachd Rois. Bha deagh chliù oirre 's a' choimhearsnachd, agus mar +a fear-posda fhuair i mór spéis bho càirdean 's an t-seann dùthaich. Bha +chàraid so de fhuil ghlan Ghaidhealach fad iomadh ginealach; bha iad ni +b'eolaiche air an teangaidh Ghaidhlig na bha iad air a' bheurla +Shasunnach, agus b' abhaist do Shir Seoras, am mac, uaill a dheanamh +gu'n d'fhuair e cànain agus smior a shinnseara gun smal gun ghiamh orra. + +Mar a rinn móran Ghaidheal eile 's an am, thriall Seumas Ros agus a +bhean gu Canada, "tir a' gheallaidh" an la ud mar an diugh. Ach tha +atharrachadh mór eadar suidheachadh Chanada an diugh, 's an dé. Tha e +furasda do'n eilthireach a shlighe a dheanamh an diugh gu Canada an +coimeas ris an turus cheudna a ghabh Seumas Ros mu thri fichead bliadhna +'s a dha dheug roimhe so. An diugh foghnaidh da sheachdain air muir, is +aon seachdain air tìr ge b'e cho fada 's a tha aig neach ri dhol. An sin +ghabhadh e sè no seachd seachdain air cuan agus seachdain no'n còrr air +loch is abhainn, a bharrachd air an ùine thar ròidean garbh-thollach +tulganach, neo-shocaireach tre'n fhàsach, air am bitheadh e fein, a +theaghlach, 's a chuid de'n t-saoghal air an tarruing air slaod-dhaimh +gun dad a chabhaig. + +Thog an Rosach fearann ann am Middlesex aig Naruinn, àite a bha air +ainmeachadh air Inbhir-Naruinn anns a' Ghaidhealtachd. Thuinich comhlan +math de mhuinntir Rois 's an aite so, daoine sùghail, còir, coguiseach, +nach d'fhàg as an deidh air taobh thall a chuain, cràbhachd an +athraichean. Anns an tìr so chum iad "gu daingean samhladh firinneach +nam briathran fallain a chuala" iad 'n an oige, agus cho luath 's a +b'urrainn daibh thog iad, ann am frìthean domhail Ontario, Béteil dhaibh +fein, anns an robh teagasgan móra a' Bhiobuill air an cuir an céill gu +soilleir, soisgeullach, a réir bheachd "Athraichean Rois," mar ann an +leabhar an Doctair Cheannaidich, Urramaich, nach maireann. Bha +ministearan tearc, oir bha 'n sluagh sgapta 'n am badanan beaga thall +'sa bhos thar mór astar, ach bha na daoine, mar a b' fhearr a b' urrainn +daibh, "a' cumail am mach facail na beatha"; bha frasan o'n àirde ag +ùrachadh an fhuinn, agus a'n deagh àm thainig toradh trom am mach. + +Ach cha d' fhàg na daoine so an cruaidh-fhortan 's am bochdainn 'n an +deidh 's a' Ghaidhealtachd. Bha eiginn agus uireasbhuidh a' feitheamh +orra a' n so, agus b' iomadh strith a bh' aca ri dheanamh a chumail an +cinn os cionn na h-an-shocair. Dh'fhàg iad fearann cumhang, sluaghmhor; +thainig iad gu fearann farsuing, beag-shluaghach. 'S an t-sean aite bha +'n daimhich 's an càirdean fein aca. Ged bhitheadh an lòn air uairibh +gann, gaoth an ear-thuath air uairibh greannach, cruaidh, bha'm fàrdach +blàth le bàidh do chach a cheile. 'S an tir ùr bha lòn ri chosnadh le +neart ghairdein agus spionnadh cridhe a thug cruaidh-dheuchainn air an +neach a b'fhearr dhiubh. Cha d' thainig iad o an-shocair gu socair, ach +gu duthaich, gealltanach mar bha i, a bha doirbh ri h-àiteachadh. + +'S lionmhor rann a chaidh dheanamh mu chor nan Gaidheal a bha'm measg +ceud luchd-àiteachaidh Chanada. Tha na rannan a leanas o'n bhàrd +Mac-Gillean, Mherigomish, 'dol direach gu cridhe na cùise, 'n a dhoigh +gheur-bhriathrach fein. Ged rinneadh iad air Nova Scotia tha iad fior mu +sheann Ontario, mar an ceudna:-- + + 'S i so an dùthaich 's a bheil an cruadal + Gun fhios do'n t-sluagh a tha tigh'nn a nall, + Gur h-olc a fhuaras oirnn luchd a' bhuairidh + A rinn le'n tuairisgeul ar toirt ann. + Ma ni iad buannachd cha mhair i buan dhaibh, + Cha dean i suas iad 's cha'n ioghnadh leam, + 'S gach mallachd truaghain a bhios'g an ruagadh + Bho'n chaidh am fuadach a chur fo'n ceann. + + * * * * * + + 'N uair thig an geamhradh is àm na dùbhlachd + Bidh sneachda 'dlùthadh ri cùl nan geug, + 'S gu domhain dùmhail dol thar na glùine, + 'S ge maith an triùbhsair cha dean i feum, + Gun stocain dhùbailt' 's a' mhocais chlùdaich + 'Bhith's air a dùnadh gu dlùth le éill; + B'e 'm fasan ùr dhuinn a cosg le fionntach + Mar chaidh a rùsgadh de'n bhrùid an dé. + + Mar bi mi eòlach airson mo chómhdaich + Gu'm faigh mi reòta mo shròn 's mo bheul; + Le gaoth a tuath a bhith's neamhail fuaraidh + Gu'm bi mo chluasan an cunnart geur. + Tha'n reothadh fuath'sach, cha seas an taugh ris, + Gu'm mill e chruaidh ged a bha i geur; + Mur toir mi blàths d'i, gu'm brist an stailinn, + 'S gun dol do'n cheardaich cha ghearr i beum. + + 'N uair thig an samhradh 's a miosa céitean + Bidh teas na gréine 'g am fhagail fann; + Gu'n cuir i spéirid 's a h-uile creutair + A bhith's fo éislean air feadh nan toll: + Na mathain bhéisteil gu'n dean iad eirigh + 'Dhol feadh an treud 's gur-a mór an call; + 'S a chuileag inneach gu socach puinsionta + 'G am lot gu lionmhor le roinn a lainn. + + Gu'n dean i m' aodann gu h-olc a chaobadh + Cha'n fhaic mi 'n saoghal 's ann 'bhith's mi dall, + Gu'n at mo shuilean le neart a cungaidh + Ro-ghuineach drùidhteach tha sùgh a teang.' + Cha'n fhaigh mi aireamh dhuibh ann an dànachd, + Gach beathach gràineil a thogas ceann, + 'S cho liugha plaigh ann a 's a bh'air righ Pharaoh + Airson nan tràillean 'n uair bhàth e'n câmp. + + * * * * * + +Ma bha 'choille fiadhaich, fuachd a gheamhraidh is teas an t-samhraidh, +dian-chruaidh, na cuileagan, nimheil, na fiadh-bheathaichean, lionmhor, +na ròidean, garbh, 's am fearann 'n a dhithreabh doirbh "As nach tugadh +an Fhéinn iad féin aran," bha cridheachan nan daoine teoma, laidir, 's +cha robh gealtair 'n am measg. Mar bu chruaidhe an gnothuch b'ann bu +chalma am misneach, 's cha b' fhada gus an d'thug iad buaidh. + +Thainig Seumas Ros, agus na bha leis, 's a' bhliadhna 1832. Bhuineadh am +fearann a thog iad do'n Chuideachd Chanadach agus b' i phrìs da dholair +an acair. Bha 'n talamh gu leir air a chomhdach le coille mhoir, +dhùmhail dhrislich. Bha craobhan de iomadh seorsa ann,--bha 'n giuthas +pailt, darach, beith, uinnseann, seudar, walnut, maple, agus móran eile +freagarrach airson thaighean agus oibre ghnathaichte na saorsainneachd. +Dh' fhosgail a' Chuideachd Chanadach aon rathad troimh 'n sgìre; b'e sin +uile na rinn iad. Bha muilean-sabhaidh aig fear-ionad na Cuideachd, d'am +b' ainm Domhnull Mac-an-Toisich, faisg air laimh, ach cha robh goireas +eile 's a choimhearsnachd. B' e cheud ni a bha ri dheanamh taighean a +thogail airson fasgaidh nan teaghlaichean,--mar theirte riutha +_Shantaidhean de logaichean_--bothain de fhiodh garbh air a mheadhadh +leis an tuaigh. + +Ged bu taighean beaga, fiodha bh'annta cha bu taighean suarach iad; bha +iad air an deagh thogail, goireasach agus dionach ri gaillionn a' +gheamhraidh. Dh' fheumadh neach a bhith làmh-ghleusta, eòlach air gnàths +na tuaighe, an uird, an tàil, 's an tora; agus, mar an ceudna ceann +seadhail a bhi air a mhuineal mu 'n rachadh aige air taigh _logaichean_ +a thogail gu ceart. + + Gu'n do dh' aithnich mi o'n uair sin + Gu'm bu chruadalach a chuis dhomh + Teannadh ri reiteach na coille + 'S gun mi goireasach g'a ionnsaidh. + + 'M fear nach dean obair le tuaigh + Is nach urrainn an uaisle 'ghiùlan + B' fheàrr dha fuireach ann an Albainn; + 'S gun an fhairge gharbh a stiùireadh. + --Mac-GILLEAN. + + + + + III. + + +Cha robh aoidheachd bhlàth a' feitheamh air na Rosaich an uair a rainig +iad an dachaidhean ùr ann an Ontario, oir cha robh neach sam bith aig +ceann an uidhe a thoirt aoidheachd dhaibh. Bha 'n tìr falamh, fàs, ann +an staid naduir, gun chraobh air a leagadh, gun taigh air a thogail: +bha'n talamh, gun teagamh, reamhar, trom, ach bha i air a tur-chomhdach +le coille gharbh a dh'fheumta chur deth bonn. B'e cleachdadh nan +Gaidheal ann an Canada, gach coibhneas a' nochdadh d'an luchd-duthcha a +bhitheadh a tighinn d'an ionnsuidh. Bha iad lamh-fhosgailte, fialaidh +d'an co-chreutairean, gu h-àraidh d'am muinntir fein. Mar bu tric +bhitheadh fios aca mios no dha roimh laimh gu'n robh seana +choimhearsnaich a' tighinn, agus dheantadh ullachadh air an son. Aig an +am cheart rachadh neach eòlach g'an coinneachadh air an t-slighe, chum +an treòrachadh gu baile, far am bitheadh cairtealan deas air an son am +measg nan càirdean. Gheibheadh iad fàilteachadh cridheil, coibhneil, +agus an deidh la no dha 'dhol seachad a'leagail dhiubh sgios an turuis, +rachadh fearann freagarrach a thogail air an son. Air dha so bhi deanta +thòisicheadh an obair gun dàil; agus b'i sin an obair! + +B'e cheud ni àite a thaghadh airson taigh-comhnuidh agus treabhair, +faisg air am bitheadh uisge math airson duine is ainmhidh. Bu tric so +air bruaich sruthain far an cluinnte torman caoin an uisge, no air +bràigh tomain seasgair, a ghlacadh araon deò ùrail an t-samhraidh agus +gaoth ghrianach an fhogharaidh. Ach air iomadh baile-fearainn cha robh +idir sruth no tom, loch no bealach; bha mhórchuid 'na mhachair +chomhnaird fad mhìltean air gach taobh. Air tìr de'n t-seòrsa so dh' +fheumta tobar a chladhach fada fodha 's an talamh, agus ri thaobh +rachadh na taighean a chur suas. Air do'n bhaile agus làrach nan +taighean a bhith air an taghadh, chruinnicheadh na coimhearsnaich gus an +togail. Bhitheadh obair ann daibh uile. Bhitheadh na craobhan ri +ghearradh sios chum làraich a dheanamh do'n taigh, oir b' ann 's a' +choille a bha 'n gniomh ri dheanamh. Dh' fheumadh an làrach a bhith cho +farsuing 's nach tuiteadh craobh 's am bith a leagadh stoirm air an +taigh. Rachadh, a'n sin, làrach an taighe a thomhas, agus a reiteachadh, +agus ùrlar comhnard, reidh a dheanamh airson nan seòmar. Mur bu tric +bhitheadh na taighean de'n aon mheud is dealbh; far am bitheadh +teaghlach mór, bhitheadh seòmar no dha a bharrachd air an cuir ris an +taigh, ach am bitheantas 's i bhitheadh ann fardach de tri no ceithir a +sheòmraichean, mu dheich throidhean fichead air a fad, agus mu fhichead +troidh air a leud. Anns a' chuid bu mhotha dhiubh bhitheadh lobhta air +am bitheadh àite-laidhe òganaich an teaghlaich, agus, ri cliathaich an +taighe bu dual do sheòmar cùil no dha a bhi ann airson nan nighean. Fo'n +ùrlar bhitheadh seilear air a cladhach, anns am bitheadh measan, +luibhean-gàraidh, biadh is annlann air an dion bho theas 's bho fhuachd +na h-aimsir. B'ann car mar sin bha cumadh nan taighean-comhnuidh a bha +nis gu bhith air an togail. Bha 'n sgil bu mhotha feumail airson +oisinnean an taighe agus bhitheadh ceathrar dhaoine tapaidh a' +frithealadh do'n ghnothuch sin. Bhitheadh na craobhan bu fhreagarraiche +air an gearradh sios 's air an slaodadh le daimh gus an làrach. +Bhitheadh iad a'n sin air an leagail sios 's an àite cheart, a' cheud +shreath air bunchar cloich, agus chuireadh na h-oisinnich a'n eagan a +cheile iad, g'am fiaclachadh gu gramail, eagnaidh, mar bu chòir. Ged +nach robh inneal saorsainneachd aig na daoine ach an tuagh, bhiodh +oisinnean agus ursainnean an doruis is nan uinneag air an gearradh cho +glan, 's air an suidheachadh cho coimhlionta 's ged bu chlachan snaighte +de'm bitheadh iad air an deanamh. Mar a rachadh na ballachan suas +bhitheadh sogan air na daoine, oir bu taitneach an ni a bhith faicinn na +h-aitreibh ag éiridh gu h-eireachdail fo'n laimh. Sreath air sreath, +craobh air a sìneadh air craoibh, rachadh na ballachan suas gu àirde +ochd no naoidh troidh, agus, a' n sin, thoisichte air am mullach a +thoirt a steach. Cha b' ionnan mullaich nan taighean so agus mullaich +nan seann taighean beaga Gaidhealach. A'n so cha robh maidean-ceangail +móra, maide-droma, sparran-tarsuing, sailthean taobhanach, cabair, +ceannabhaidhean, no maide-feannaig. Agus cha robh am mullach, biorach, +àrd, no cas, mar 's an t-seann dùthaich, ach, an cumantas, car plod, +iosal; gun ach beagan claonadh bho'n druim-àrd gu bràigh a' bhalla. +Bhitheadh am mullach air a thoirt a steach, le bhith cur craoibh air na +tulchainnean, 's air na taobhan, uair mu seach gus an tigeadh an da +thaobh, uidh air an uidh, ri chéile, 's a'n sin bhitheadh am mullach +deas airson an tughaidh. Cha b'ann de sgrath, no fraoch, no fodar a +bhitheadh an tughadh, ach mar bu tric de rùsg chraobhan móra, mar am +beith no'm _basswood_. Bu ghnàth leò an rùsg a ghearradh a'm bloidhean +gach aon mu cheithir troidhean air fad, agus bho throidh gu ochd oirlich +deug air leud. Rachadh an tairngneadh ris na taobh-shailthean, car +coltach ris mar a chuirear sgliatan suas, oir na h-aoin a' tighinn dha +na thri oirlich thairis air oir na h-aoin eile. Bha so a' toirt an deagh +thughadh dhaibh, dìonach agus blàth agus buan. Bhitheadh an teintean aig +ceann an taighe. Bho lic gu mullach bhitheadh an similear air a dheagh +chreadhadh, agus b' ainneamh an aon anns nach bitheadh tarruing mhath +air a' cheò. A réir a chomais chuireadh neach ùrlar fiodh, leachdan, no +creadh, 'n a thaigh, an toiseach, ach cia air bith mar thòisichte, cha +b'fhada gus am bitheadh an fhardach seasgair, goireaseach. + +A chionn nach robh na craobhan de'n robh am balla air a thogail, +snaighte, bhitheadh iomadh fosgladh eadar na sreathan tre 'n tigeadh +gaoth is fuachd, agus chum so a bhacadh thionailte coinneach agus +spealgan de fhiodh 's rachadh an dinneadh a stigh anns na tuill gus nach +fàgta a h-aon diubh neò-dhionach. + +Mu'n tigeadh an geamhradh rachadh taobh muigh agus taobh stigh an taighe +a chreadhadh, oir cha robh aol deiseil an toiseach. N' am bitheadh móran +sluaigh an làthair bhitheadh an taigh air a thogail ann an aon latha; +còrr uair ghabhte dha na thri làithean g'a dheanamh. An uair bha'n obair +so dol air a h-adhart, faodar bhith cinnteach nach robh dearmad air +biadh is deoch do 'n chuideachd. Fad seachdain roimh laimh bhitheadh +àirde air a chuir air a' ghnothuch, 's 'n uair a chruinnicheadh na +daoine air an làrach bhitheadh na mnathan ullamh le teachd-an-tìr. B'e +teachd-an-tìr, da rìreadh, an lòn a bhitheadh aca; cha bhitheadh dad +dheth o bhùth no bho mharsanta, ach gach spiolag bho'n tìr a bha iad +fein ag àiteachadh. Bhitheadh aran coirce, is aran cruithneachd gu leòir +ann, 'n a bhuilionnan móra, car coltach ri bonnaich Mhicheil; sithionn, +bho'n fhrìth-choille phreasanaich, 's an robh gach seòrsa, mór no +meanbh, ri 'm faotainn, 's mar an ceudna eoin-choille a'm pailteas. +Rachadh an fheòil a' bhruich ann an coireachan móra, agus bhitheadh brot +air a dheanamh de'n t-sùgh le measgadh de luibhean a' ghàraidh. Bu dual, +mar an ceudna, do dh' uisge-beatha na dùthcha bhith ann, 's cha +bhitheadh maille air an òl. Bha na briuthais lionmhor 's bha'n deoch +furasda faotainn, mar tha i'n diugh, 's bu bheag a prìs. Airson seachd +sgillinn shasunnach gheibhte da bhodach dheth, no searrag a chumadh an +ceathramh cuid de ghalan. Còrr uair bhitheadh tuille 's a chòrr deth air +a ghabhail, ach mar bu tric tha e ri chreidsinn gu robh measarrachd air +a cleachdadh. Gun teagamh bhitheadh feisd mhór aig crich na togalach, +agus bha deagh nàbachas air àrach 's air a neartachadh am measg nan +coimhearsnach. + +Ach cha do sguir an coibhneas ann an so. Bha tuille ri thighinn. +Bheireadh cuid de na mnathan bu chomasaiche leotha aodach-leapa, is +goireasan beaga airson taigheadais an teaghlaich,--ach air son sin +dheth, bha na nàbaidhean gu léir deas gu cach-a-cheile a chuideachadh a +réir uireasbhuidh agus comais gach neach fa leth. + +B'e sin an doigh anns an robh a' cheud chuid de na Gaidheil a thainig gu +Ontario a' tòiseachadh, 's a' deanamh am beò-shlàinte. Bha cuid de na +taighean beaga so a mhair ceud bliadhna; bha iad comhfhurtail agus sheas +iad gu math an latha fein. Thubbairt Iain Rusgain, an sgriobhaiche +ainmeil, gu'm b' ann as na taighean beaga, dubha 's a' Ghaidhealtachd a +thainig na saighdearan bu treuna, 's na daoine bu mheasara a chunnaic an +saoghal riamh. Air a mhodh cheudna dh'fhaoidte a radh gu'm b'am bho +_Shantaidhean_ fiodha nan coilltean a thainig luchd-stiùraidh +Chanada,--na ministeirean, maighstirean-sgoile, lighichean, luchd-lagha, +buill-phàrlamaid agus uachdarain na tìre. Dh'eirich iad bho staid +iriosail, onorach, gu inbhe àrd le'n dichill 's le'm misneach féin. + +An deigh do theaghlach tuineachadh air an fhearann, thoisicheadh iad air +a reiteachadh 's air a ghlanadh. Mar thug sinn fainear cheana cha b' i +obair shocrach so, gu h-àraidh far nach robh eòlas na tuaighe aig na +daoine. Mar tha' n sean-fhacal ag radh: + +"Is i namhaid duine a' cheaird nach cleachd e." + +B'iomadh neach 'n am measg nach do leag craobh riamh, agus a bha ni b' +eòlaiche air coin 's air caoraich, air lion-éisg, 's air treabhachas, na +bha e air innleachd na coille 's air inneal fir-ceairde. Airson an +lethid sin bha' n obair gle dhoirbh gus an do mhaighstirich iad i. Cha +robh faochadh ri fhaotainn ach tre'n chleas cheart ionnsachadh le +dian-chleachdadh. Bha so ni b' fhurasda do na daoine òga na do na seana +dhaoine a bha suidhichte 'nan gnàths,--"An car a bhith's an t-seana +mhaide 's duilich a thoirt as." + +Bha aon de na daoine so a bha bho Airde Mhic Shimidh, a thug dhomh +iomadh sgeul air na làithean cruaidh troimh'n deach e féin agus a +chompanaich. Aon uair chaidh e féin agus coimhnearsnach astar air +chuairt a shireadh oibre. Cha robh facal Gaidhlig aig an duine leis an +d' fhasdadh iad, agus cha robh acasan ach corra fhacal beurla. Bha na +daoine sgairteil, dichiollach, gu leòir, ach aineolach air an +obair--gearradh sios chraobhan--a ghabh iad a'n laimh, is bha iad, mar +sin, a' cur am mach an neart gun mór sgoinn. Aon la mar bha na fir ann +an teas oibre, fear air gach taobh de'n chraoibh, a dian leagail gu +tubaisdeach oirre le'n tuaghan, thainig fear-a' bhaile far an robh iad, +'s ag amharc car tacan air an doigh sheochlanaich a bh'aca, thuirt e 'na +chainnt féin: "Man, John, work like that is perfectly ridiculous." Cha +b'fhios do Iain ciod bu chiall do'n fhacal mu dheireadh de'n achmhasan +so, ach shaoil leis gu'm b'e mionn grathail a bh' ann, is dh'eirich a +chorruich, oir bha e air a chruaidh chur, 's air a shàrachadh gu goirt +leis an obair. Sheall e gu feargach air an tuathanach, is thilg e am +mionn mór, mar shaoil esan, air ais 'na aodann, ag radh: "Yes, a dhuine +bhochd, it is 'perfectly ridiculous,' is gabh do leòir dheth." An uair a +dh' fhalbh an tuathanach thuirt Domhnull: "Iain, Iain, 'de thug ort sid +a radh ris an duine? Ge b'e air bith an tàmailt a chuir e ort, cha bu +choir mionn tigh'nn as do bheul. Cha b'e sin an eisimpleir a fhuair +thus' is mise bho na daoine còir a dh'àraich sinn, 's cha'n fhaod sinn +sin a dhi-chuimhneachadh." Ars' an duine còir, le priobadh 'na shùil: +"Bha sinn le chéile aineolach, cha b'ann a mhàin air an tuaigh, ach air +a' bheurla, cuideachd, agus chaidh iomadh la seachad mus do thuig a +h-aon dhinn brigh an fhacail 'ridiculous'; ach air a shon sin deth, thog +a' chuid bu mhotha dhinn, le sior-chleachdadh, beurla gu leòir, airson +gnothaichean an latha a chur air an adhart, agus, mar an ceudna, chum na +searmoin a leantuinn air an t-sàbaid." + +A lion beag is beag bha iad a' fàs eòlach air an doigh-oibre, agus bha +na craobhan a' tuiteam romhpa. An uair a bhitheadh dha na tri acair air +an gearradh sios, chuireadh na coimhearsnaich an guaillean ri chéile, +aon uair eile. Ach ciamar a dh'fhaodar sgeul an euchd a bha nis ri +dheanamh, a chur ann an altan a chéile? Cha'n fhacar riamh co-fharpuis +ni bu ghéire na bhitheadh ann, a' slaodadh an fhiodha do'n +chruaich-theine, far an loisgteadh e eadar bhun is bhàrr; agus cha'n +fhacar féill no faidhir riamh a thogadh sunnd nan daoine mar a dheanadh +an _Logging Bee_ mar theirte 's a bheurla Shasunnach ris an dian-iomairt +so. B'e'n cleachdadh aig am mar so, tiodhlacan bìdh a chur do'n +teaghlach aig am bitheadh an cródhadh fiodha, agus cuide riu rachadh +cuid de na nighneagan a fhrithealadh aig am dinnearach agus suipearach. +Chruinnicheadh móran sluaigh agus bhitheadh othail nach bu bheag orra a' +cur furain air cach a chéile, agus a' beachdachadh air rian na h-oibre. +Rachadh na daoine a'n ordugh oibre air an raon 'n an tri bhuidheannan. +Bhitheadh aon bhuidheann de dhaoine seòlta aig a' chruaich, a' gabhail +an fhiodha mar a thigeadh e staigh, g'a chàrnadh suas sreath air muin +sreath a' cumail an teine beò, leis a' bharrach. Bhitheadh tuaghadairean +tapaidh a' gearradh gheugan de na craobhan, a' sgioblachadh a' bharraich +agus a' reiteachadh fri-rathadan airson nan slaod. Bhitheadh an +tritheamh buidheann sgaoilte thairis air an achadh, gach sgioba 'na +h-àite féin, le aon chuing dhamh agus dithis no triùir dhaoine do gach +sgioba, le acfhuinn thaghta, goireasach aig laimh. Bha 'ghniomh féin fa +chomhair gach neach 's 'n uair thigeadh an t-am bhiodh na daoine teth gu +tòiseachadh. B'ann a'n sin a bhitheadh an strith. B' i 'n obair +shonraichte na craobhan a shlaodadh bho'n àite 'san robh iad a laidhe +gus a chruaich-theine agus b'i 'n strith co an sgioba a chriochnaicheadh +a cuibhrionn féin an toiseach. Bhitheadh am fear bu treasa, 's bu treuna +de'n sgioba air ceann na sgioba sin, 's cha bhiodh fairtleachadh na +h-oibre air, ge b'e cho doirbh 's a dh'fhaodadh i bhith. Bhitheadh cuid +de na craobhan ro throm; cha b'urrainnear ach a h-aon a chur 's an +t-slabhruidh aig aon am. Air uairean bhitheadh an rathad cam, cuagach, +air feadh nan stochd, doirbh ri dheanamh le cuing throm de dhaimh +mall-chasach 's a bheairt. Dh' fheumta cùram agus seòltachd a +chleachdadh gus an làd a shlaodadh am mach, agus mar a bhitheadh na +daoine a' leigeil an inntinn air an obair, 's a' teasachadh rithe, +chluinnteadh gleadhraich nan teanga gu h-àrd a' brosnachadh nan damh, 's +a' misneachadh cach a cheile. An deidh na dinnearach na'm biodh piobaire +'s a chuideachd, bheireadh e laimh air a' phioba, is sheideadh e suas +puirt beothail sùgrach, a thogail spionnadh nam fear 's an cumail gu +dian ris an obair. Bhitheadh na h-uile innleachd air a cleachdadh chum +an raoin a reiteachadh mu'n tuiteadh dorchadas na h-oidhche, agus bu +mhór moit na sgioba a choisneadh a cheud àite. Bu tric duais-buadhaich a +bhuileachadh orra aig an t-suipeir, 's bhitheadh an cliù mar dheagh +luchd-oibre air a dhaingneachadh. An deidh do'n talamh, a bhith, mar so, +air a reiteachadh rachadh uachdar na talmhainn a sgriobadh le caibe, +agus an luaithre a sgaoileadh thairis air. Anns an fhonn so rachadh an +siol a chuir, agus as thigeadh deagh thoradh 's an fhogharadh. + +Bha nis duais an saothrach air a mealtuinn leò; chuir iad an siol ann an +dòchas deagh fhogharaidh, oir bu mhór an curam a bha'n crochadh ri sin; +chaidh seal goirid seachad, thainig am bàrr a staigh gu sealbhach, agus +bhuain iad le mór shubhachas, 's cha b'ionghnadh e. Gun dàil an deidh na +buana bhitheadh am bualadh ann, agus bu taitneach da rireadh a bhith cur +a cheud làd de'n ghràinne do'n mhuileann. Mar bu tric cha bhitheadh +rathad-móra ann, ach, a mhàin, frith-rathad troimh'n choille. Rachadh an +damh soitheamh, earbsach, uil'-fheumail, uidheamachadh agus bho bhuiseal +gu leth, gu dà bhuiseal choirce a cheangail air cùl a ghualainn, 's le +so dh' fhalbhadh fear-an-taighe, no aon de na gillean do'n mhuileann. +'Nam bitheadh an t-slighe fada, bhitheadh an oidhche ann mu'n tigteadh +dhachaidh leis a' mhin, ach ge b'e cho anmoch, chumadh an t-annas gach +neach de'n teaghlach, bho'n leanabh gus an t-seanamhair, air am bonn, a +dh' fhàilteachadh ceud toradh an fhearainn. Ach corra uair cha bhitheadh +muileann ann d'am b'urrainn daibh a dhol, agus cha robh ni b' fhearr aca +na'm bràth anns am bitheadh an gràinne air a bhruthadh le pronnadair. +Tha iomradh air aon bhràth shonraichte a rinn athair an t-Siorraim Mhic +Ealair nach maireann, a rinn an gnothuch 's an àite 's an robh e, fad +iomadh bliadhna, gus an deach muileann a thogail. Tha'm bràth ainmeil +so, a nis, ann an taigh-coimhid ann an Toronto, far am bheil móran +sluaigh o chaoch-la àitean de'n t-saoghal 'ga faicinn na h-uile +bliadhna. + +An uair a thigeadh an geamhradh cha bhitheadh éis air an obair. +Bhitheadh na daoine, òg is sean, a' gearradh na coille; bhitheadh +tigheadas air laimh nam boirionnach, 's cha bhitheadh eadhon na pàisdean +diomhain. Ann am fallus an gnuis bha iad uile ag itheadh arain; ach a'n +cois a' bhonnaich bhig bha 'm beannachd. 'S an tràth fheasgair bhitheadh +sùrd air an teaghlach aig bun an teine thiorail. Bhitheadh na +boirionnaich a' càrdadh, a' sniomh, a' fighe, 's a' càramh aodaich; na +fir a' grèusachd bhròg, a' toinneadh ascairt, a' geurachadh shàbh, a' +cur laimh ùr ann an tuaigh, no nithean feumail de'n t-seòrsa sin. +Bhitheadh còmhradh ann a reir suidheachadh an teaghlaich. Bhitheadh +iomadh ni ùr aca ri innse a dh'ionnsaich iad mu'n tìr gus an d' thainig +iad, ach bhitheadh a' chuid bu mhotha de'n t-seanachas mu'n duthaich 's +mu na càirdean a dh' fhàg iad 'n an deidh. Corra uair bhitheadh céilidh +de na coimhearsnaich ann le 'cuid òrain agus sgeulachdan gun ghò: + + "Air gach gaisgeach fearail greann'or + Bha 's a' ghleann 'n uair bha iad òg." + +Bhitheadh an cleasan fein aig a' chlann, agus is iongantach mar a lean +cuid diu anns na teaghlaichean ud gus an la'n-diugh. Bliadhna no dhà +roimhe so bha'm fear-sgriobhaidh ann an àite de Ontario far am bheil +còmhlan Ghaidheal. Bha clann beaga a' cluiche agus b'e 'n cleas a bh' +aca, bioran maide loisgte gu éibhille aig aon cheann, a chur mu'n cuairt +cho luath 's a b'urrainn daibh, 'n uair bhitheadh iad ag radh na facail +so, a dh' ionnsaich iad o'n seanamhair, 's a fhoghlum ise aig Ionarnais +'n uair bha i 'n a caileig a'n sin: + + "Dilean, dealan, déigh, + Tha na féidh air an loch; + Tha Mac-Shimidh as an déidh, + 'S cha teid na féidh dhachaidh nochd." + + + + + IV. + + +Chaidh naoi bliadhna seachad bho'n am 's an do shuidhich Seumas Ros aig +Narunn, Ontario. Bha na neoil a' bristeadh, bha na h-achaidhean a' dol +am farsuingeachd, agus bha goireasan an taighe a' meudachadh. Anns an +àite so, air an ochdamh la deug de mhios mheadhonach an Fhoghair, 's a' +bhliadhna ochd ceud deug da fhichead 's a h-aon, rugadh Seoras Ros. Cha +robh mór ailghios no mór uireasbhuidh a' feitheamh air. Bha'n teaghlach +a' fàs ràthail, agus bha 'n sgoile faisg air laimh, air sràid Ghlaschu, +mar theirte ris an rathad-mór a bha 'dol troimh'n sgìre, agus b'e ainm a +mhaighstir, Tearlach MacCoinnich. Bha Seoras 'na dheagh sgoileir, +dichiollach agus curamach. Bha e làn de feala-dha agus deidheil air +cleasan neirt mar a bha camanachd, a' ruith reisean, a' gearradh +shùrdag, a' gleachd agus a' cur na cloiche. Bha e luath-chasach, aotrom, +agus cho aighearach 's a b' urrainn do ghiullan smearail slàinteil a +bhith. Aig na ceilidhean ann an taigh athar, no ann an taighean nan +coimhearsnach mar bha Mac-an-tòisich, Mac-Lachluinn, agus Mac-Griogair, +bha e deas mar aithrisear bhàrdachd. B'iad oibre Thomais Chaimbeil a +b'fhearr leis,--"Nighean Thighearna Ulainn," "Bairnigeadh Lochiall," +agus "Catha Hohenlindein,"--le orain de'n t-seorsa sin, b'iomadh uair a +thug e togail inntinn do na bhitheadh an lathair. + +Thog e dreuchd maighstir-sgoile agus chaidh e, 'se fathast 'n a +bhallachan òg, do'n deicheamh _Concession_ air taobh-an-ear do shràid +Ghlaschu, a theagasg. Bha so ann an sgìre _Williams_. Bha tri rathadan +móra anns an sgìre air an ainmeachadh air na h-àitean bho'n d'thainig an +sluagh 's an t-seann duthaich,--Sràid Ghlaschu, Sràid Phettit, agus +Sràid Earraghaidheil. Bha da theaghlach de na Rosaich 's an àite,--na +Rosaich Móra, 's na Rosaich Beaga,--a reir am fiamh 's an coltais. B'ann +do na Rosaich Beaga a bhuineadh Sir Seoras, ach mar robh a bhodhaig +neo-chumanta mór bha aige inntinn chumhachdach, ghreimeil, +iomadh-fhillte, lughor. Bha meamhair chuimhneachail, ealamh aige, air +chor 's gu'n robh e furasda dha araon seanachas agus aireamhachd a +chumail 'na cheann. Cha b' fhad an ùine gus an do choisinn e cliù mar +fhear-labhairt dealasach, gu sonraichte air taobh na Stuamachd anns an +do shaothraich e fad a bheatha; cleachdadh a dh' ùigheamaich e airson an +dreuchd àrd a bha 'feitheamh air. + +Bho _Williams_ chaidh e gu _Melrose_, dluth ri Lunnainn, Ont., a +theagasg sgoile. Ann an so thainig e fo bhuaidh cuid de na daoine +comasach air an do chuir e eòlas anns a' bhaile. 'Nam measg bha +buidheann de luchd-lagha òga a bha am bitheantas ag cnuasachadh cor na +duthcha, 's a' sgrudadh bheachdan càch-a-cheile air ceisdean an latha. +Thàladh so 'inntinn gu bhi rannsachadh cuisean air a shon fhein, is +thoisich e air leughadh nam paipeirean-naigheachd agus +leabhraichean-eachdraidh gu geur, mionaideach; cleachdadh a lean ris ri +bheò. Bha 'n am fàbharach airson a leithid de dh'fhein-fhiosrachadh. Bha +Roinnean móra Chanada air dol a'n comh-bhann, agus bha uachdranachd ùr +air teachd a staigh le nithean cudthromach r'a dheanamh agus bunaitean +na duthcha r'a shocrachadh. Cha b' urrainn do dhuine òg am ni b' fhearr +a mhiannachadh, no cothrom ni bu fhreagarraiche iarraidh airson seirbhis +a dhuthcha. 'Sa bhliadhna so--1867--an uair a bha e sè bliadhn' ar +fhichead, a dh' aois, chuir e ainm fa chomhair coinneimh thaghaidh na +Liberals airson parlamaid, an aghaidh Tomas Scatcherd. Cha deachaidh +leis an tràth sin; bha òige 'na aghaidh, agus a bharrachd air sin, b' e +Mr. Scatcherd am ball-parlamaid aig an am, mar bha athair roimhe, 's bha +'n teaghlach d'am buineadh e cliuiteach am measg thuathanach Nissouri, +an sgìre 's an robh a' chuid mhór de'n luchd-taghaidh a' comhnuidh. Ged +nach do shoirbhich leis 's a' chuis so, chaidh chomharrachadh am mach +mar dhuine gealltanach, a bhuadhaicheadh a'n deagh am. Mu'n am so chaidh +Mr. Ros do'n sgoil Normal far an d' ullaich se e fein gu bhi 'na +fhear-ceasnaichidh sgoilean, agus air dha so a dheanamh, dh' fheuch e +ris an dreuchd so a thoirt am mach ann an siorramachd Mhiddlesex. Bha a +chuid bu mhotha de Chomhairle na siorramachd de na Tories agus chaill e +an t-àite mar a shaoil e fhein, an los na rinn e ann an 1867 air taobh +na Liberals. Ghabh e an ni gu cridhe. Air an t-slighe dhachaidh thuirt e +ri Iain Waters, dluth charaid dha, a bha aig an am 'n a Reeve air +Williams-an-ear:-- + +"Tha mi a so suas cuidhte gnothaichean riaghlaidh na tìre. 'S mithich +dhomh cumail ri m' dhreuchd, 's ri sin amhàin." + +Fhreagair Mr. Waters: "Na can thusa ni sam bith mar sin, airson, ma dh' +fhaoite, am bi thu duilich an deidh so." + +Thachair gu'n robh Comhairle shiorramachd Lambton a' suidhe aig an am +cheudna. Bha chuid bu mhotha dhiubhsan 'n an Liberals. Chuala iad mar a +thachair ann am Middlesex. Air an ath mhaduinn chuir iad fios-dealan +do'n Rosach gu'n robh dreuchd cheasnaichidh Lambton air a thairgse dha +na'n gabhadh se e. Dh' fheuch Mr. Ros an sanas so do Mhr. Waters, a +thilg gu h-ealamh air:-- + +"Gu de mu dheidhinn _politics_, a nis, mo charaid? Tha thu a' faicinn +gu'm bheil da fhaobhar air a' chlaidheamh!" + +Ghabh Mr. Ros ris an tairgse agus lean e ris an dreuchd sin an deidh dha +bhi na bhall-parliamaid airson Middlesex-an-iar. Cuid de'n ùine so bha e +'n a fhear-ceasnaichidh sgoile ann am baile Straruaidh. An duais a +fhuair e airson na h-oibre so, thug e seachad, ged nach bu duine +saoibhir e, airson dhuaisean do sgoilearan a' bhaile, a chum am +misneachadh 'n am foghlum. Bha dèidh aige a bhi sgriobhadh do na +paipeirean-naigheachd agus bha sgriobhaidhean bho pheann ri 'm faotainn +gu tric anns an _Advertiser_ a'n Lunnainn, an _Expositor_ a'n Seaforth, +agus an _Age_ ann an Straruaidh, a bha geur agus comasach. Aig a' cheart +am thainig, an drasd 's a rìsd, bhuaithe, duan agus oran a bha teisteil +agus an eatorras math. Bha iad air taobh na stuamachd agus saorsa na +duthcha bho dhroch riaghladh. 'Na òige rinn e dàn air "An ni tha dhìth +air Canada" anns an d'thug e fainear na caochladh seòrsa dhaoine a +thogadh suas cinneach chliùiteach anns an duthaich so,--daoine onarach, +tapaidh, saor-thoileach, subhailceach, treuna, measarra, uasal, +duthchasach, agus thug e an dàn gu crich leis na briathran shunndach +so:-- + +"Sin na daoine, a Chanada, a dh'eireadh suas o d' fhonn mhaoth! Sin na +daoine gu bhi 'g iomchair slat-rioghail do neart, gu bhi riaghladh +thairis air do shleibhtean móra, gu bhi sgriobhadh ann an eachdraidh, +gloir t' ainme." + +Fad a bheatha cha do dhichuimhnich e na smuaintean àrda so; bha e air a +lionadh o òige suas le eud airson Chanada, tìr a bhreith is àrach. Ach +cha deachaidh na bliadhnachan so seachad ann an diomhanas a thaobh +foghluim 'na dhreuchd, agus a thaobh oileanachd eile. Bha e sior strith +air adhart, a' dioghlum ann an iomadh achadh thorach, a' carnadh suas +stòrais 'na inntinn a bhiodh luachmhor agus feumail dha 's na làithean +ri teachd. + +'S mithich, nis, facal no dha a radh mu theaghlach Mhr. Rois. An uair +bha e teagasg sgoil' aig Lobo, 's e bliadhna ar fhichead a dh' aois, b' +i aon de chuid sgoilearan Cairistìona Chaimbeul, nighean Dhunnchaidh +Chaimbeil, Lobo, fear a mhuinntir Earraghaidheil. Dh'fhàs an càirdeas a +thòisich a'n sin gu làn abuchadh agus phòs iad 's a' bhliadhna 1862. Bha +iad posda deich bliadhna, 'n uair chaochail ise, agus b' e la a +h-adhlacaidh an la air an deachaidh esan a thaghadh, an toiseach, do'n +Pharlamaid. Bha coignear theaghlach aca, dithis mhac agus triùir +nighean. Chaochail an gille bu shine, Seumas Cowper Ros, 'n a naoidhean +agus dh'fhàs càch gu ìre duineadais. Phòs Mr. Ros an dara uair, 's a +bhliadhna 1875, Ceit Boston, nighean Robeirt Boston, ann an siorramachd +Mhiddlesex. Chaochail ise 's a bhliadhna 1902 ann an Toronto. Bha acasan +aonar mhac agus triùir nighean. Coig bliadhna an deidh bàs an darna bean +phòs e Mildred Peel, nighean Iain Robeirt Peel, a' n Lunnainn, Ont., a +tha fathast beò. Bha na mnai sin ro eireachdail, banail, suairce. Bha +iad 'n an taic mór dhà-san tre bheatha shàrachail, euslanaich. Tha'n +dithis mhac 'n an daoine tapaidh, ràthail. Tha 'm fear as sinne, Dunncha +Caimbeul Ros, 'na fhear-lagha ann an Straruaidh, 's na bhall-parlamaid +aig Ottawa, far am feil e 'foillseachadh a chomais-labairt 's a +sheòltachd gu soilleire. Tha 'n darna mac, Seòras Uilleam Ros, 'na +lighiche ann an Toronto. Choisinn e, mar tha, àrd-ainm 'na dhreuchd. Tha +iad, le cheile, 'nan daoine duthchasach, coibhneil, anns am bheil gné a' +Ghaidheil a' cinntinn gu nadarra, reidh. Tha na nigheanan pòsda gu +cothromach, comhfhurtail, 's a' togail theaghlach chliùiteach, ghasda, +'tha na'n samhladh chiatach air òigridh Ghaidhlich Chanada. + + + + + V. + + +Mar a chunnaic sinn cheana, bha inntinn an Rosaich a' tionndadh do'n +Pharlamaid agus thainig an cothrom thuige gun mór dhàil. Chaidh +ainmeachadh airson Middlesex-an-iar, an aghaidh A. P. MacDhomhnuill, an +seann bhall-parliamaid, duine beartach aig an robh greim air an +t-sluagh, 's a bhiodh doirbh a chlaoidh 's an t-strìth. Ged bha 'm blàr +cruaidh, ged bha'n Rosach òg agus gun airgead, ged bha 'n Domhnullach +cleachdta 's a chath, le maoin is pailteas air a thaobh; an uair a +chaidh an t-aonta mu dheireadh a chunntadh bha 'n duine og, lamh-fhalamh +air uachdar, agus an duine eile fodha--chaidh'n Rosach a thaghadh airson +na Parlamaid. + +Chaidh e gu Ottawa far an robh 'n Ard-Chomhairle a' suidhe, 's a +bhliadhna 1872, agus bho'n am sin gu la a bhàis, shaothraich e airson a +dhuthcha araon ann an uachdranachd Chanada agus Ontario. Fa chomhair an +Rosaich 's an t-seòmar bha Sir Iain Domhnullach, Priomh-Mhinisteir +Chanada, agus ri thaobh bha aireamh dhaoine ainmeil, comasach, mar bha +Hincks, Tupper, Howe, agus Galt. Mu'n coinneamh bha comhlan de dhaoine +fhior chomasach,--Alasdair MacCoinnich, Blake, Cartwright, agus an +lethid sin,--daoine dealasach, geur, a bha ullamh agus toileach gu +cònsachadh an aghaidh 'n luchd-riaghlaidh air na ceisdean móra a bha ag +eadar-dhealachadh an da thaobh de'n Chomhairle. Bha Mr. Ros am measg +dhaoine comasach agus rinn e na b' urrainn e gu bhi foghlum gnàthan na +Parlamaid agus brìgh na h-oibre bhuapasan. Cha robh e doirbh dha +ionnsachadh, agus ann an uine ghoirid dh'fhàs e eòlach air dleasannas +fear-ionaid. + +Rè a cheud bhliadhna 's a Pharlamaid dh' erich droch upraid mu 'n +airgead a ghabh Sir Iain Domhnullach bho Huistean Allan, ceannas an +rathaid-iarruinn sin,--an "Canadian Pacific." Ged a dhearbh an +luchd-riaghlaidh gu'n robh an t-airgead air a ghnathachadh ann an +cùisean an taghaidh, 's nach robh buanachd aig Sir Iain e fein dheth +idir, gidheadh, b'e beachd na Parlamaid nach robh e ceart no iomchaidh +do dh'fhear-riaghlaidh airgead a ghabhail o neach, mar a bha Mr. Allan +aig an robh gnothaichean ri dheanamh ri luchd-riaghlaidh na duthcha, +agus thug Sir Iain suas a dhreuchd. Chuireadh Alasdair MacCoinnich 'na +àite; agus thug esan a' Pharlamaid gu crich air a' bhliadna sin fein. +Sheas Mr. Ros a rithis airson Middlesex-an-iar agus chaidh a thaghadh +gun neach air bith seasamh 'na aghaidh. Fhuair luchd-cuideachaidh +Mhic-Coinnich buaidh mhór 's an taghadh 's bha e air a dhaingneachadh +mar Phriomhfhear Chanada. Fhuair, a nis, Mr. Ros an cothrom a bha dhìth +air, agus cha do sheachainn. Bha a chomas breithneachaidh agus labhairt +a' meudachadh, agus bha e fàs feumail 's an t-seómar-riaghlaidh, agus, +mar an ceudna mar chomhairliche earbsach do'n luchd-riaghlaidh. Bha e +deas-bhriathrach ann an cùisean malairt, na stuamachd, agus aiteachaidh +an fhearainn, agus bha gach bliadhna ag cur ri neart, 's ri chliu. +Chaidh coig bliadhna seachad air an doigh so, agus bha Mr. Ros gu +socrach agus gu cinnteach ag eirigh ann an spéis a cho-chomhairleach. +Anns an taghadh a rinneadh 's a bhliadhna 1878 thuit MacCoinnich agus +thainig Sir Iain Domhnullach a staigh a rithis. Bha cogadh cruaidh aig +Mr. Ros ri chur ann am Middlesex, oir bha sluagh Chanada air fad air an +dusgadh gu mór 's bha na seann làraichean, na seann chriochan eadar na +Tories agus na Liberals air an atharrachadh. B' e'n cuspair mór a bha +eadar an da chuideachd sin, aig an am: Co dhiubh a bu chòir cìs àrd a +chur air toradh dhuthchanna céin, bha tighinn a staigh do Chanada, araon +chum airgid-riaghlaidh a thogail, agus dion a chur air maoin Chanada. +Bha amanna cruaidh ann; bha bochdainn air feadh na tìre, agus bha moran +de na buill-parlamaid a sheas air taobh Mhic-Coinnich airson saorsa +malairt, nach robh air an taghadh leis an t-sluagh. Ach chaidh le Mr. +Ros oir bha meas mór air 's an t-siorramachd, agus fhuair e troimh'n +deuchainn gu sàbhailte. Anns a' Pharlamaid a lean an taghadh so, bha e +ro-dhichiollach agus bha e air àireamh am measg nan daoine comasach, +gibhteach a bha 's a' chomhairle. + +Rè an ama so uile bha e 'saothrachadh mar fhear-ceasnaichidh sgoilean, +'s mar fhear-deasaichidh phaipeir-naigheachd. Bha e mar an ceudna +daonnan ag cuideachadh aobhair na stuamachd, agus ag cur air an adhairt +gnothaichean eile. Cha robh e riamh 'na thamh no 'na thosd, agus b' +ionnan sgriobhadh no labhairt dha. Mu'n am so bha àite Ministeir +Foghluim Ontario, falamh, 's bha cor nan sgoil air feadh a' Mhor-roinn +car diblidh. Bha feum air duine foghainteach, glic, eolach, air an +ceann, agus roghnaich Mr. Mowat, a bha 'na Phriomh-fhear thar Ontario, +Mr. Ros airson an dreuchd. Cha b' urrainnear neach ni bu fhreagarraiche +fhaotainn. Cha 'n e mhàin gu robh mion-eolas aige air dreuchd a' +mhaighstir-sgoile, 's air uireasbhuidhean nan sgoil, ach bha a chridh 's +an obair. Thilg se e fein le uile neart air an raon ùr so, agus is ann +mar Mhinistear Foghluim Ontario a choimhlion e gealltanais òige. Air dha +Parlamaid Chanada fhagail airson Parlamaid Ontario b'fheudar dha a bhi +air a thaghadh airson Ard Chomhairle' na Mór-roinne. Cha do dhiobair +daoine Mhiddlesex-an-iar e riamh agus thagh iad e a rithis mar bu nòs. +Chuir e laghan nuadh air chois, a leasaich gu mór staid nan sgoil agus +tharruing e ri cheile air aon doigh riaghailteach na caochladh seorsa +sgoilean bho thaigh beag na sgìre gu oil-thaigh a' bhaile-mhóir, gach +ceum a' leantainn a cheile gu h-ordail, ceart a réir cleachdaidh +chumanta na h-Alba. Shoirbhich leis gu h-anabarrach agus bha sgoilean +agus oil-thaighean Ontario, ann an uine ghoirid, 'nan eiseimplearean do +dhuthchanna eile. + +Ach bha aon àrd-dhreuchd eile a'feitheamh air, agus b'e sin +priomh-mhinisteirleachd Ontario; agus an deidh dha sin a thoirt thairis +chaidh e gu Ottawa, a rithis, gu bhi 'na cheannard 's 'na +fhear-treorachaidh 's an ard sheanadh. 'S an dreuchd so shaothraich e gu +la a bhàis a thainig air 's a bhliadhna 1913--làn de làithean 's de +dh'urram. + +Ciod e an seòrsa duine a bha a' n so, a dh'eirich cho àrd ann am beachd +a ghinealaich féin, 's ann an inbhe? + +Tha e ro dhoirbh beachd fior-cheart a dhealbh air a' chuid mhór d'ar +co-chreutairean; gu sonraichte air daoine tha àrd os ar cionn. An uair a +fhuair Gladstone bàs bha móran de'n bheachd gu'm bu dhroch duine e, a +chuir a bhuadhan cumhachdach gu fior dhroch bhuil; air an laimh eile, +bha móran a creidsinn nach robh a leithid eile ann chum leas agus maith +an t-sluaigh a sheasamh, agus gu robh e 'n a fhior bheannachd o'n +Chruithfhear do Bhreatunn's do'n t-saoghal. Tha an ni ceudna air a radh +mu Lloyd George. Bha eadar-dhealachadh beachd aig na Gaidheil 's aig na +Goill mu luach agus cliu oibre-bheatha Phrincipal Rainy--cuid a' +creidsinn gu robh e 'deanamh oibre Shatain, agus cuid eile gu robh e 'na +sheirbhiseach dileas, foghainteach do'n Ard Mhaighstir. Tha fios aig +Gaidheil Chanada mar a thilgeadh salchair nan sraid air Sir Iain +Domhnullach, agus mar a reubadh cliu Alasdair MhicCoinnich; agus, a +nis, mar tha bliadhnachan dol seachad tha deagh chliu an ainmean le +cheile a'dol a'm meud. Thig an neach a smuainicheas air nithean mar so +do'n cho-dhùnadh gu bheil breith dhaoine air an co-chreutairean 'n a ni +amharrasach air a chuid is fearr, agus gur còir do neach a bhi toigheach +mu'n bharail tha e cnuasachadh mu neach eile. + +Tha so air m' inntinn fein gu mór an drasd, oir tha mi, mar gu'm b'eadh +a' toirt breith air cuspair an sgriobhaidh so. Ach tha so agam ri radh. +Bha cothrom neo-chumanta agam air Sir Seoras Ros aithneachadh. Bha mi +gle eolach air fad ochd-bliadhna fichead, a'n cois gnothaichean na +duthcha, agus mar cho-Ghaidheal. Bha cothrom saor-labhairt agam ris; +b'aithne dhomh gu math cion-fàth cuid de ghniomharan, agus, mar an +ceudna, b'aithne dhomh gu math daoine flathail, fiughanta, a bha dlùth +ri inntinn, aig an robh fior eolas air, agus a bha comasach air a +chothromachadh ann am meidh chinntich an fhein-fhiosrachaidh. B'e cuid +diu sin an t-Urramach Alasdair MacCoinnich, Tearlàch MacCoinnich, a +bhrathair, An Siorram MacEalair, Lachlann MacCorcadail, Uilleam C. +Caldwell, an t-Urramach Dr. Caven, an t-Urramach Ard-Easbuig Walsh, an +t-Urramach Dr. Milligan, is iomadh neach eile a bha inbheach no iriosal +'n an dreuchd fein. Bu tric a labhair mi riutha sin, 's ri muinntir eile +mu chliu 's mu bheatha Shir Seorais, agus bha gach ni a tha mi ag cur +sios ann an so air a dhaingneachadh leo. "Tha lagh nam modhannan air a +chur sios gu h-aithghearr anns na deich àitheantan," agus is ann a reir +an lagha sin a tha breith cheart gu bhith air a toirt air caithe-beatha +ar co-chreutairean. Ma shìnear slat-thomhais an lagha sin thairis air +beatha Shir Seorais Rois tha mi làn chreidsinn nach bi a chliu aon +òirleach ni 's giorra na cliu an neach a b' urramaiche a shuidh riamh +ann an caithir priomhfhear Ontario, ged is mór an radh sin. + +Bha'n Rosach 'n a dhuine moralta, 'n a dhuine glan 'n a ghnè, uasal 'n a +ghiùlan, neo-shanntach 'n a inntinn, coibhneil do 'n bhochd, +foidhidneach fo thrioblaid, fad-fhulangach fo bhuaireadh, comasach 'n a +bhuadhan, fileanta briathrachail 'n a chainnt, drùidhteach 'n a +òraidean, araon soilleir agus farsuing 'n a bheachdan, gleusd ann an +deas-boireachd, dileas d'a choguis, firinneach d'a dhuthaich, agus +durachdach, dileas, 'n a dleasanas. + +Tha mi creidsinn gu robh Mr. Ros ag iarraidh le uile chridhe an ni a bha +ceart a dheanamh a thaobh a dhuthcha mar bhall parlamaid, mar +mhinisteir, 's mar Phriomh riaghladair. Tha mi creidsinn gu robh e +feuchainn mar a b' fhearr a dh' fhaodadh e a làn dhleasanais a +choimhlionadh gu h-onarach d'a cho-chreutair, bho'n neach a b' airde gus +an neach a b' ìsle, mar neach a bha cunntasach do shluagh na tìre airson +gach gniomh d'a dheanadais choitchinn. Ni 's fhaide cha ruig mi leas a +dhol 's a' chuis so an drasda, ach na'n robh an t-am iomchuidh, tha mi +creidsinn gu'm faotainn a radh le firinn gu robh a dhochas steidhichte +ann an àrd-uachdranachd an Fhreasdail sin a tha lùbadh gach gniomh 's +gach oidheirp dhaonnail chum a chriochan maith fein. Gidheadh, tha 'us +bithidh caochladh bheachdan am measg an t-sluaigh air an Rosach, mar +dhuine 's mar mhinisteir stàid. 'S dual dha sin tachairt; tha gach neach +againn fein buailteach do'n ghnàths cheudna. N' am b' urrainn duinn fior +smuaintean ar cairdean 's ar coimhearsnach oirnn fhein, air uairibh, +fhaotainn am mach, chuireadh iad mór iongantais oirnn, oir is tana an +eigh tha fo m' chasan-sa, agus fo d' chasan-sa, a charaid, co air bith +thu. + +Bho thoiseach gu deireadh a chùrsa bha Mr. Ros trang ag obair. Cha +deachaidh stad air a shaothair. B'e sin cion-fàth a shoirbheachaidh. +Thoisich e mar bhallachan bochd; cha robh airgead no òr air a chùlthaobh +g' a chuideachadh air adhart. Tha'n cothrom cheudna a bh' aigesan aig +gach òganach a tha 's an tìr an diugh. 'S i obair chruaidh agus inntinn +ghlan a bheir neach gu mullach na beinne. Ma 's e marsantachd, dreuchd +an lighiche no 'n fhir-lagha, na ministeirleachd, no oibre-laimh a +th'ann, feumaidh neach a bhith 'n a fhior mhaighstir air a ghniomh, agus +feumaidh e a bhuadhan a gheurachadh leis an fhoghlum sin a tha feumail +airson a dhreuchd. Tha a' mhór chuid dhinn comasach air so a dheanamh ma +tha slàinte cuirp agus beachd suidhichte againn ar làn dhichioll a +dheanamh. + +Tha'n sean-fhacal ag radh: "Ni lamh na leisge bochd; ach ni lamh nan +dichiollach beartach." Cha d'rinn lamh dhichiollach Shir Seorais beartas +dha. Bha e 'n a dhuine bochd o thòs gu éis a bheatha, mar bu tric fo +fhiachan trom, ach a ghnath g' am paigheadh mar bha 'n comas aige, 's +aig a' cheann mu dheireadh mar robh moran ri fhàgail 'na dheidh cha robh +dad ri dhioladh. Ach thug e neart a bheatha agus toradh a chinn 's a +chridhe do'n stàid, chum, mar bha dùil chinnteach aige, maith an +t-sluaigh. + +Cha robh doimhneachd bhuadhan aige mar bha aig cuid de cho-aoisean ann +an Canada; agus cha d'fhuair e cothrom 'n a òige air inntinn a +liobhrachadh air cloich-bhleith a chruaidh oileanachaidh, a +dh'àraicheadh araon fìnealachd chainnt agus eagnuidheachd smuain. Bha'n +uireasbhuidh so r' a faicinn 'n a mhodh-labhairt, 'n a mhodh-sgriobhaidh, +agus 'n a mhodh saothrachaidh. Ach, "Is airde tuathanach air a chasan na +duin'-uasal air a ghluinean." + +Ann an aon de dh'òraidean an Rosaich air beulaibh Comuinn Naoimh +Aindreis, Thoronto (1909) thubhairt e gu robh sluagh Chanada +comharraichte math gu bhith tionail 's a' togail gliocais agus ceill o +gach cearnaidh de'n t-saoghal, 's g'an ùisneachachadh airson am buanachd +féin. Tha iad a' tionail fiosrachaidh agus nuadh smuaintean mu chuisean +malairt is airgid as gach àite 's am faighear iad. Tha iad a' toirt bho +ghnàths-riaghlaidh dhuthchanna eile na tha iad am beachd a fhreagarras, +'s a leasaicheas an gnàths-riaghlaidh fein. + +Bha am beachd so gun teagamh ceart, agus tha mi'n duil gu bheil e ceart +mu'n Rosach e fein. Bha alt fir-tionail aige ann an ìre mhór; ghabhadh e +stigh eolas mar a shlugadh suil-chruthach clach. Agus rinn e 'na bha 'n +a chomas chum a bhuadhan a neartachadh le cleachdadh daonnan a thoirt +dhaibh a' tional eolais anns gach raon a bha fosgailte dha. Cha robh +moran 'san tìr so a dh'obraich cho cruaidh 's cho bitheanta ris air +thòir eolais gu bhi leudachadh 's a meudachadh a thuigse, agus ann an +roinn mhor shoirbhich leìs. Dh' àrdaich e tuigse, agus "chur i suas e; +thug i gu urram e; thug i d'a cheann coron maise, crùn gloire thug i +seachad dha." Cha'n fheil mi ag radh gu'n deachaidh gliocas ceum air +cheum, lamh a'n laimh ri a thuigse, ach gun teagamh b' i 'n tuigse air +nithean a dhreuchd 's a dhuthcha, a bhuinig e le mór dhichioll, a thug +comas dha eiridh gus an inbhe air an d' rainig e. + +Mar bhall-parlamaid ann an Ottawa bha e dian, dlùth, mar thuirt mi +cheana, ann an ceum a dhleasanais. Bha e bitheanta 'na àite, a' toirt +speis agus suim do'n obair bha'n laimh; a'rannsachadh chùisean na +duthcha, 's g'a ullachadh fein airson oibre làitheil an Taighe. Air an +doigh so, le sior-shaothair, daonnan ag obair, fhuair e lethid a +mhaighstireachd air gnothaichean na parlamaid, 's gu robh e comasach, +gun rabhadh fhaotainn roimh laimh, labhairt aig am 's am bith, air +cuspair 's am bith a dh'fhaodadh tighinn air lom, agus làn-cheartais a +thoirt do'n chùis. Cha robh ach aon duine eile 's an Taigh, aig an am +sin, a b' urrainn an ni ceudna a dheanamh--Mr. Anglin, nach mairean, +athair a' bhreitheimh ann an Ottawa. Cha'n i slighe shoirbh a tha +treòrachadh gu soirbheas; ach "theid an t-anmhunn dichiollach thar an +laidir leisg," agus a rithis, "Is treun fear an eòlais." + +An deidh do'n Rosach bhith aon-bliadhn' deug ann am Parlamaid Chanada, +roghnaich Mr. Mowat e gu bhith 'na Mhinisteir Fhoghluim airson Ontario. +Dh' fhan e 's an dreuchd sin fad sè-bliadhna deug--gus a' bhliadhna 1899 +'n uair a ghairmeadh e gu bhith 'n a Phriomh uachdaran air a mhor-roinn +so. Mar Mhinisteir Fhoghluim bha e tri bliadhna deug fo ughdarras Mhr. +Mowat, duine a choisinn spéis agus earbsa an t-sluaigh, mar dhuine còir, +ceart, curamach. Ri linn-san rinn an Rosach a' chuid bu mhotha 's bu +doirbhe de obair mar Mhinisteir Fhoghluim. 'S e beachd a' chuid mhór an +diugh gu'n do chuir e comharradh ionmholta a mhaireas iomadh la air +sgoilean agus oil-thaighean na tìre. Tha mi creidsinn g'um b' e an ni bu +mhotha a rinn e fad a dhreuchd na h-oilthaighean a tharruing ri cheile +ann an Toronto a' ceadachadh do dh'aon oil-thaigh laidir fàs suas a'n +àite àireamh de dh' fheadhainn lag a bhith strìth airson am beatha. +Nochd e mór thapachd air uairibh an cois a dhleasanais do na sgoilean. +Tha Foghlum na duthcha so làn de dhoirbheachd; cha'n e gnothuch furasda +a th'ann do neach air bith. S' dual d'a comhstrith àrach,--Tha +maighstirean sgoile, ministeirean, àrd-ollaimh, oileanaich, 's an sluagh +air fad, ioma-bheachdach, agus is dual do gach neach a bhith sparradh a +bheachd fein air a' mhinisteir. Tha e nadurra gu'm biodh tuasaid, +aimhreit, agus droch-fharachdainn ag eirigh 's a bualadh a' mhinisteir +mar a ghaoith chreanndaidh earraich. B'e sin a' chùis; agus tha e chum +creideas an Rosaich gu' n d'fhuair e troimh shè bliadhna deug de'n +stoirm le aodach slàn air crann an eathair. Dh' fhaodadh neach innseadh +a'n so, 'n am b'fheudar, mu chuid de na nithean dalma, curanta a rinn e, +mu nithean a thug e gu buil mhaith an aghaidh luchd-strìth, agus mu +nithean a chum e air an ais, 's a bhac e gu tur, an aghaidh neirt +luchd-tagraidh 's luchd-bagraidh chumhachdach a bhiodh ag iarraidh +nithean nach bu chòir daibh. Ach cha ruigear a leas sin a dheanamh. +Sheasadh e roimh Mowat 's a cho luchd-riaghlaidh gun lùbadh glùn, 's cho +daingean ri carraig, air taobh na còrach, mar a chunnaic esan i. Tha so +agam bho dhithis de cho-luchd-riaghlaidh a thug an teisteas dhomh gu +robh e ghnàth ag iarraidh an ni a bha ceart a dheanamh. Chaidh innseadh +dhomh leis an rùnair a bha comhladh ris rè na sè-bliadhna deug sin, nach +d' fhalaich e riamh bho shùil neach eile aon litir a fhuair e mar +mhinisteir, air gnothaichean nan sgoil. Bha iad fosgailte do neach air +bith aig an robh gnothuch r'an leughadh; air an doigh cheudna, cha robh +ni 's am bith de obair a dh' iarr e a chleith bho chleireach no +oifigeach a bha g'a chuideachadh. Cha b'urrainnear dearbhadh ni b' +fhearr na so fhaotainn nach robh aobhar eagail aige gnothuichean +coitchionn a dhreuchd fheuchainn do'n t-saoghal. + +An los a shaothair fhuair e urram na doctaireachd o oil-thaighean Naomh +Aindreis, a'n Alba, na Ban-righinn, agus Toronto, ann an Canada. + +Ri linn mar Phriomh-fhear bha suidheachadh na mor-roinne so car +trioblaideach. Bha na Liberals gle fhada air ceann na duthcha, 's bha na +neoil a'cur sgaile throm air an iarmailt. An uair a ghabh an Rosach an +stiùir, cha 'n e mhàin gu robh stoirm chunnartach a' cruinneachadh air +gach taobh, ach bha'n soitheach fein sean, tulgach, eu-dionach. Cha robh +riaghladh Mhowat aghartach gu bhi fosgladh suas na duthcha, no gu bhi +cur air chois oibre mhóra. Bha Mowat ro chrionta mu bhi cur am mach +airgead air leasachadh na tìre. Bha e 'n a shàr fhear-lagha, cùramach, +faicilleach, ach cha robh sgonn ghnothuich air. Mar sin, bha moran +nithean air am fàgail gun deanamh, 's bha'n duthaich a' fulang o' n +ghoirt. Bha Mr. Hardy, a lean Mowat, briste 'n a shlàinte, ach beag fad +a riaghlaidh, gun chomas moran a dheanamh. Bha'n duthaich ag eigheach am +mach airson oibre, airson leasachadh crannchur, agus chuir an Rosach +aodann an t-soithich, breòite mar bha i, ri aghaidh gaoithe. Air a' +chùrsa b' iomadh tonn a bhuail oirre, b' iomadh oidhche, dhubh, neulach, +dhorcha a sheas an ceannard air clàr, b'iomadh uair bha'n combaist fa +chomhair agus luaidhe ghrunn-aichidh teagamhach 'n a laimh; an drasda 's +a rithis b' fheudar bhi teann ri ceann am fhuairidh, ach sheas e àite, +ghleidh e 'n stiùir, is shàbhail e 'n luchd bh'air bòrd. Bha cuid de'n +luchd so ro-luachmhor, mar a bha fosgladh suas Ontario-mu-thuath, agus +an fhurtachd a thug e do dh'oibribh mora Chlergue aig Sault Ste. Marie, +a shàbhail iad o bhristeadh; agus am misneachadh a thug e do na +cuideachdan a tha toirt cumhachd-dhealan a uisgean Niagara. Cho luath 's +a ghabh e 'n laimh riaghladh Ontario chuir e am mach deich sgioba do'n +taobh tuath a rannsachadh na duthcha o chrioch Chuibec gu Nepigon 's an +iar. Fhuair iad sin a mach naduir agus gnè na duthcha moire sin--gu'n +robh moran fiodh luachmhor ann agus talamh beartach, torach a thogadh +gach seorsa gràn agus fhreumh airson bidh dhuine agus ainmhidh. Air dha +so a bhith air a dheanamh soilleir dha, leag e rathad-iarruinn troimh 'n +duthaich chum fhosgladh. A'n cùrsa na h-oibre fhuaireadh airgead agus +cobalt a'm pailteas mhór, agus leis a so chaidh moran sluaigh gu tuath. +A nis, tha òr is airgead agus meinn eile a' toirt a staigh suim a tha +dol gus na muileinean gach bliadhna; agus tha'n comhnard mór creadha a' +gabhail a steach ceudan de theaghlaichean a tha faotainn dachaidhean a'n +sin mar a fhuair na priomh luchd-aiteachaidh roimhe so ann an Ontario mu +dheas. Buinidh cliu an euchd mhoir so do Sheoras Ros, ach cha 'n 'eil +aon àite do'n duthaich ùr so ris am bheil ainm co-cheangailte mar +chuimhneachan. Tha ainmean Latchford, Engelhardt, Matheson agus Cochrane +gu h-àrd urramach 's an taobh tuath, ach cha'n 'eil baile beag no mór, +beann, sliabh, no sruth, air ainmeachadh air an duine a rùnaich, a +thòisich, 's a thug gu buil, an obair o'n do shruth so uile. + +Ach am measg nan gnothaichean neo-dheanta a bha glaodhaich airson +fuasglaidh, cha robh aon aig an am so cho buaireanta ri gnothaich na +stuamachd, 's tha mi'n dùil nach fheil aon chupan a dh'òl an Rosach rè a +mhinisteirleachd a bha cho seirbh rithe so. Bha e air taobh na stuamachd +fad a bheatha. Bha moran chairdean aige air an taobh cheudna, agus bha +dochas aca gu'n seasadh e gu dileas leo. Air an aobhair sin feumar +leudachadh car mionaid air a so. + +Ri linn Mhowat, gheall an duine sin do na Stuaimich gu'n deanadh e lagh +an aghaidh a bhith deanamh deoch laidir ann an Ontario, no gu bhith g'a +reic no g'a cheannach,--a'n goirid,--nach biodh malairt na dibhe air a +cheadachadh 's a Mhor-roinn; 'n am biodh e air a dheanamh soilleir le +àrd-chuirt Lunnainn gu robh cumhachd aig Parlamaid Ontario +lagh-bachdaidh de'n t-seorsa sin a dheanamh. Rinn ard-chuirt Lunnainn +soilleir gu robh an cumhachd so aig Parlamaidean Mor-roinnean Chanada, +ann an cuis Mhanitoba, agus bha duil aig Stuaimich Ontario an +lagh-bachdaidh fhaotainn. Ach mu'n d' thainig breith Lunnainn a mach, +chaidh Mowat gu Ottawa, agus lìon Hardy àite ann an Toronto. +Dh'ath-ùraich Hardy gealladh Mhowat, ach cha d'fhuair e cothrom a +choimhlionadh. Lean Ros Hardy agus bha na Stuaimich a' cumail a mach gu +robh esan cuideachd ceangailte le gealladh Mhowat agus Hardy. C'arson, +ma ta, nach do choimhlion e an gealladh? 'Nam b' urrainnear a cheisd so +fhuasgladh bheirte air falbh an smal a's duirche th'air cliù Shir +Seorais an diùgh. Tha mi 's an t-suidheachadh so,--gur urrainn domh +mineachadh Shir Seorais fein a thoirt seachad. Chuir mi a cheisd ris la +ann an Ottawa beagan is bliadhna roimhe so. 'S ann mar so a fhreagair e +mi:--"Bha mise gu tur neo-chomasach air gealladh Mhowat agus Hardy a +thoirt gu crich aig an am. Cha robh ni a bha ni b' fhaisge do m' +chridhe, ach bha e do-dheanta. 'S a' cheud àite cha robh an gealladh air +a thoirt leamsa ach le Mowat, agus an deigh sin le Hardy. Tha fhios agam +gu'n do cheangail an gealladh sin co-riaghlairean Mhowat agus na +Liberals, ach cha do cheangail e mise mar aon dhuine idir, do bhrigh +nach b'e mise gu pearsanta a thug an gealladh. Nis, bha is tha mi de'n +bheachd gu'm bu chòir do na Liberals an gealladh a choimhlionadh, 's tha +mi creidsinn gu'n dean iad sin fhathasd ma gheibh iad an cothrom,[1] ach +an uair a dh' fheuch mise ri mo cho-riaghladairean 's mo luchd-taic de +na Liberals a cho-eigneachadh gu lagh-bacaidh a thoirt a staigh, dhuilt +iad calg-dhireach sin a dheanamh. Thairg mi mo dhreuchd a leagail sios, +ach cha d' rinn sin feum. Cha robh mi riamh de'n bheachd gu robh e ceart +do dh--uachdran sam bith a bharail fein a spadadh air muinntir eile an +aghaidh an toil. Rinn mise na b' urrainn mi, ach cha robh cumhachd agam +daoine a bha neo-thoileach a dheanamh toileach a dhol leam. Cha 'n e +mise bu chòir an uallach so a ghiulain, ach na daoine a dhiult 's a chum +air ais mi 's a' chùis. Tha mi deonach mo chuibhrionn dligheach de'n +choire a ghabhail orm fein, ach faodas tu so a chreidsinn, cha'n e mise +bu choireach. Tha iad ag radh nach d'rinn mi mar a rinn Alasdair +MacCoinnich mu chise-marsantachd na duthcha. Tha diurras mhor eadar an +da chuis. Sheas a chuid mhor do chuideachd Mhic-Coinnich leis-san; cha +d'rinneadh sin leam-sa. A bharrachd air sin, cha b' e cùis choguis, ach +cùis beo-shlainte ris an robh aig MacCoinnich ri dheanamh. Bha e ro +dhiorrasach, ro rag 'na bheachd; cha robh còir no ceart aige feuchainn +ri thoil fhein fhaotainn 'dheoin no dh' aindheoin, 'n uair bha 'n +duthaich dol fàs cion dìon. Cha 'n 'eil an còir so aig duine 's am bith +'s an t-saoghal. Chaidh an la seachad anns am faigh riaghladair a thoil +fhein neo-air-thaing do chàch. Faodaidh duine tha saor o dhreuchd a +bheachdan fein a bhi aige, ach ann an duthaich a tha fo shaor +riaghlaidh, 's e toil an t-sluaigh, cha'n e toil an uachdarain is còir a +dheanamh." + +[Footnote 1: Dh' fheuch iad ri sin a dheanamh 's an Taghadh a'n 1914.] + +Dh' fhiosraich mi fein a' chùis gu ro-mhionaideach, 's tha mi +smuaineachadh nach urrainn a' mhor-chuid de na Liberals clach a thilgeil +air a chliù, 's an ni so. Tha mi creidsinn mar theid uine seachad gu'n +tig an fhior chor gu solus, 's nach bi càin throm ri phaidheadh le +'dheagh-chliù. + +Bha e air a radh gu'n d'fhan e ro fhada air ceann an riaghlaidh. Tha mi +creidsinn gu'n d'fhan. Tha mi creidsinn gu'm fac' e caochladh a' tighinn +air earbsa an t-sluaigh, 's 'nan robh e saor, nach fhanadh e a'n +cumhachd cho fada 's a dh' fhan e. Ach mar thuirt e fein: "Cha b' ann +leamsa na Liberals b'ann leosan mise. Bha mi 'n am Phriomhfhear, ach b' +ann mar àrd-sheirbhiseach, cha b' ann mar Impire na-Gearmailt." Chaidh e +'s a' chùis so, reir comhairle, cha b' ann a reir a bheachd fhein. + +An uair a chaidh e do'n duthaich air an tràth mu dheireadh cha robh +traoghadh air a mhisneachd no air a threuntachd. Dh' fhoillsich e cridhe +an leoghain 's a' chath. Bha a bhuadhan air an lasadh le teine +'mhac-mheamna, agus shoillsich a bhriathrachas dubhachas deistinneach na +comhstrith mar dhealraicheas dearrsadh gealaich an fhogharaidh dubhar na +h-oidhche. Bu shluagh mór na Ceiltich 's an am a thriall, 's cha do +chaill iad buaidh fola an sinnsearan fhathasd. Cha b' e gnè an fhior +Ghaidheil teicheadh roimh namhaid; "Oir geill cha tug Camashronach +riamh"; geill riamh cha d'thug clanna Chuinn Cheud-chathach, no siol +Olghair nan Lann, no sliochd Chabarfeigh, no clann Diarmaid O'Duinn, +d'an suaicheantas ceann an tuirc; mar sinn nam fineachan eile, na +Rosaich nam measg, 's cha bu dual gu'n leagadh Sir Seoras sios a shleagh +'s e beò. 'S an taghadh so sheas e a chùis, ach beag, 'na aonar, air +beulaibh an t-sluaigh. Cha robh moran de mhaithibh a thaobh fein maille +ris air chuairt. Bha coinneamh an deidh coinneimh aige air feadh na tìre +air fad, 's ged bha'n sluagh a' tuiteam air falbh bhuaith cha do chaisg +e aon oidheirp, nior robh coltas sgìths air an t-seann each cogaidh no +air a mharcaiche. Thuit e mar thuit na ceudan, ach thuit e 's a' bhlàr, +le aghaidh ris an namhaid. + +Ann an seomair na Parlamaid bha a thlachd ann an gleadhraich nan teanga. +Bha e geur sgaiteach 'n a bhriathran,--"ealamh, ullamh, aigeannach," mar +tha'n duan. An uair bhiodh deasbud mór air lom, bha e dàna, colganta, +àrd-bhriathrach. Bha e'n sin 'na làn eileamaid; mar shaighdear 's a' +chogadh, le claidheamh liobharach chinn Ilich 'na dhòrn, a teumadh, a +beumadh, 's a bearnadh am bac baidealach ri aghaidh air taobh eile na +cùis. Bha gniomh an fhir-chlis aige agus cleas an gatha-builg. Cha robh +aon innleachd an fhir-labhairt air nach robh e 'na mhaighstir, 's b' +ainneamh an t-am nach do choisinn e àrd dhuais an fhir-thagair. + +Thubhairt mi gu robh e coibhneil do'n bhochd agus foidhidneach fo +thrioblaid. Mar dhuine bochd e fein bha bàigh aige do na bochdan agus +bha a lamh 'n a sporran gu minic. Airson moran bhliadhnaichean fhuiling +e péin is doruinn leis a ghreim-lònaidh a bha nimheil is cruaidh ri +ghiulan. Ach bha fhoidhidinn fo'n eucail so ro-iongantach. Bha e +tiorail, blath-chridheach 'n a theaghlach agus ri aghaidh dhaoine. Agus +an uair a bha neach 's am bith comhradh ris bha e cuirteil, eireachdail, +mar gu'm bu phrionns' a bhiodh ann. + +Mar Ghaidheal bha e làn-inntinneach, dileas agus fialaidh. Bha e +deidheil air a' Ghaidhlig agus air eachdraidh na Gaidhealtachd air an +robh e mion-eolach. Bha e pròiseal mu na rinn na Gaidheil do Chanada; +agus beagan mhiosan mu'n do chaochail e dh' iarr e orm a chuideachadh gu +comunn de chlann Rois a chur air chois ann am America. Chaidh so +dheanamh agus chaidh e fein a thaghadh air an ceann. Bu toil leis a bhi +cluinntinn 's a bhi comhradh mu na Gaidheil, agus bha tlachd aige a +bhith 'n am measg. "A chuid de Phàras dha." 'S fhada mu'n tig an latha +air nach bi ainm air a mholadh am measg a cho-luchd-duthcha ann an +Canada. + + + + + Transcriber's Notes + +Hyphenation, spelling and grammar have been preserved as in the original +with the following exceptions. + +Page 3, An deidh na sîthe fhuair ==> An deidh na sìthe fhuair +Page 3, Shoirbhich leo is dh' fhàs ==> Shoirbhich leo is dh'fhàs +Page 7, Mar a dh-fhàs e suas chaidh ==> Mar a dh'fhàs e suas chaidh +Page 7, air a' bheurla Shasunnach ==> air a' Bheurla Shasunnach +Page 11, bhàth e'n câmp. ==> bhàth e'n camp. +Page 18, tighinn dha na thrí ==> tighinn dha na thri +Page 23, a bheurla Shasunnach ==> a Bheurla Shasunnach +Page 29, Tearlach MacCoinnich. ==> Teàrlach MacCoinnich. +Page 31, 'Sa bhliadhua so--1867 ==> 'Sa bhliadhna so--1867 +Page 34, gu bhi riagladh thairis ==> gu bhi riaghladh thairis +Page 34, Dh' fhàs an càirdeas ==> Dh'fhàs an càirdeas +Page 46, so a dh-obraich cho ==> so a dh'obraich cho +Page 54, dh--uachdran sam bith ==> dh'uachdran sam bith + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Gearr-sgeoil air Sir Seoras Uilleam +Ross, by Alexander Fraser + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GEARR-SGEOIL AIR SIR SEORAS *** + +***** This file should be named 39849-8.txt or 39849-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/9/8/4/39849/ + +Produced by David T. Jones, James Wright, Michael Bauer +of Gaelic translation services www.akerbeltz.com, Ross +Cooling and the Online Distributed Proofreading Canada +Team at http://www.pgdpcanada.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License available with this file or online at + www.gutenberg.org/license. + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation information page at www.gutenberg.org + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at 809 +North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email +contact links and up to date contact information can be found at the +Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit www.gutenberg.org/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For forty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + |