diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 38980-0.txt | 4124 | ||||
| -rw-r--r-- | 38980-0.zip | bin | 0 -> 90022 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h.zip | bin | 0 -> 3386715 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/38980-h.htm | 4400 | ||||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/cover-th.jpg | bin | 0 -> 12975 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/cover.jpg | bin | 0 -> 138334 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_001.png | bin | 0 -> 1285 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_008.png | bin | 0 -> 1332 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_015.png | bin | 0 -> 1374 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_022.png | bin | 0 -> 1482 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_032a-th.jpg | bin | 0 -> 27980 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_032a.jpg | bin | 0 -> 223671 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_037.png | bin | 0 -> 1379 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_044.png | bin | 0 -> 1267 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_048a-th.jpg | bin | 0 -> 25825 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_048a.jpg | bin | 0 -> 205611 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_052.png | bin | 0 -> 1413 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_061.png | bin | 0 -> 1373 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_073.png | bin | 0 -> 1398 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_076a-th.jpg | bin | 0 -> 26849 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_076a.jpg | bin | 0 -> 224209 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_082.png | bin | 0 -> 1334 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_089.png | bin | 0 -> 1366 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_090a-th.jpg | bin | 0 -> 20756 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_090a.jpg | bin | 0 -> 176106 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_096.png | bin | 0 -> 1378 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_098a-th.jpg | bin | 0 -> 26040 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_098a.jpg | bin | 0 -> 202652 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_102.png | bin | 0 -> 1424 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_114.png | bin | 0 -> 1343 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_120a-th.jpg | bin | 0 -> 29215 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_120a.jpg | bin | 0 -> 265174 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_122.png | bin | 0 -> 1371 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_124a-th.jpg | bin | 0 -> 27644 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_124a.jpg | bin | 0 -> 210993 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_130a-th.jpg | bin | 0 -> 27076 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_130a.jpg | bin | 0 -> 206637 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_134.png | bin | 0 -> 1398 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_140a-th.jpg | bin | 0 -> 27060 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_140a.jpg | bin | 0 -> 207374 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_145.png | bin | 0 -> 1296 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_156.png | bin | 0 -> 1418 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_156a-th.jpg | bin | 0 -> 31155 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_156a.jpg | bin | 0 -> 242187 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_165.png | bin | 0 -> 1271 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_168a-th.jpg | bin | 0 -> 27467 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_168a.jpg | bin | 0 -> 203583 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_172a-th.png | bin | 0 -> 31192 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_172a.png | bin | 0 -> 172821 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_175.png | bin | 0 -> 122 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_deco.png | bin | 0 -> 319 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_fp-th.jpg | bin | 0 -> 29497 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_fp.jpg | bin | 0 -> 224121 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38980-h/images/ill_vogel.png | bin | 0 -> 347 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
57 files changed, 8540 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/38980-0.txt b/38980-0.txt new file mode 100644 index 0000000..3372dbe --- /dev/null +++ b/38980-0.txt @@ -0,0 +1,4124 @@ +The Project Gutenberg EBook of Reisindrukken in het Oosten, by Louis Heldring + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Reisindrukken in het Oosten + +Author: Louis Heldring + +Illustrator: R. Julius Hartmann + +Release Date: February 25, 2012 [EBook #38980] + +Language: Dutch + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REISINDRUKKEN IN HET OOSTEN *** + + + + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + + + + + +----------------------------------------------------------------+ + | | + | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | + | | + | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, | + | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te | + | moderniseren. | + | | + | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het | + | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. De voetnoot is | + | verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing. | + | | + | De in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als | + | _cursief_. Tekst in klein kapitaal is omgezet naar | + | hoofdletters. | + | | + | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn | + | gecorrigeerd. Variaties in spelling zijn behouden: met/zonder | + | extra tussen-e, met/zonder accent, met/zonder koppelteken). | + | | + | Aan het eind van het boek volgt een overzicht van de | + | aangebrachte correcties. | + | | + | De illustraties zijn beschikbaar bij de html-versie van dit | + | e-boek op http://www.gutenberg.org/ | + | | + +----------------------------------------------------------------+ + + + + +Reisindrukken in het Oosten. + + + + +Stoomdruk.—Drukkerij Doorgangshuis.—Hoenderloo. + +[Illustratie: VIA DOLOROSA.] + + + + + Reisindrukken * * * + * * * in het Oosten + + DOOR + + Dr. L. HELDRING. + + + _Ten voordeele van het Doorgangshuis te Hoenderloo._ + + Geïllustreerd. + + [decoratieve illustratie] + + + ROTTERDAM + J. M. BREDÉE. + + + + +Voorwoord. + + +_Deze reisindrukken, meerendeels onderweg door mij opgesteld, verschenen +eerst als _Brieven uit het Oosten_ in het _Nederlandsch Dagblad_ en +dragen daardoor nog het karakter van afzonderlijke eenigszins op zich +zelf staande gedeelten onzer reis. Toen zij daarna als Feuilleton in den +Rotterdamschen Kerkbode waren opgenomen, werd door sommigen de wensch +geuit, dat ik ze gezamelijk zou uitgeven. Te dien einde werden zij door +mij hier en daar aangevuld en zooveel mogelijk tot een geheel gevormd om +bij mijn vertrek uit Rotterdam voor mijne catechisanten te kunnen dienen +als gedachtenis aan mijn zevenjarig verblijf in de Gemeente._ + +_Als zoodanig verschijnt dan dit boekje thans in het licht zonder eenige +verdere pretensie. Het wil iets terug geven van hetgeen wij in het +Oosten gezien hebben en in 't bijzonder datgene, wat in hooge mate mijne +aandacht trof, maar biedt geen volledig beeld van het geheel._ + +_De plaatjes, die dit werkje bevat, zijn ontleend aan een album van +24 chromolithographieën over Palestina die èn door gelijkenis èn door +uitvoering boven alle andere, die ik zag, uitmunten. Zij werden onlangs +in het licht gegeven door het _Rauhe Haus_ te _Hamburg_, wier Directeur, +mijn vriend _Dr. J. WICHERN_ met toestemming van den teekenaar _R. J. +HARTMAN_ en den uitgever _J. BENZINGER_ den herdruk van dit twaalftal +aquarellen, die dit boekje sieren, met de meeste welwillendheid heeft +bevorderd, mede ook omdat de uitgaaf hiervan moest strekken ten +voordeele van eene zusterinstelling, het _Doorgangshuis_ te _Hoenderloo_, +dat evenals het _Rauhe Haus_ de opvoeding van verwaarloosde knapen beoogt. +Moge deze proeve van illustratie menigeen uitlokken dat schoone album in +zijn geheel aan te schaffen._ + +_Met een gevoel van dankbaarheid aan den Heer, die ons het voorrecht +schonk deze reis te maken en ons op al onze wegen bewaarde, heb ik aan +de samenstelling van dit boekje gewerkt. Daarbij mag ik niet verzuimen +een woord van bijzonderen dank te betuigen aan mijne beide ambtsbroeders +_J. KRAYENBELT_ uit _Rotterdam_ en _H. C. VAN LINDONK_ uit _Oosterbeek_. +Heeft de eerste, door zijn herhaald bezoek aan Palestina volkomen van +alles op de hoogte, ons allen vaak door zijn meerdere kennis voorgelicht +en daardoor op velerlei onze aandacht gevestigd, dat anders daaraan +wellicht zou zijn ontgaan; persoonlijk heeft hij en vooral de andere +ambtsbroeder mij verplicht, met wien ik steeds alle lief en leed of +beter gezegd, met wien ik het eerste en die met mij het laatste zoo +vriendelijk deelde, toen ik onder minder gunstige omstandigheden de +terugreis van Caïro naar huis moest aanvaarden._ + +_Moge het hun en de overige reisgenooten bij de lezing gaan als mij bij +de samenstelling van dit boekje. Vaak toch was het mij alsof de oude +indrukken opgefrischt en de heerlijke herinneringen weer verlevendigd +werden aan zooveel schoone, maar ook enkele droeve dagen._ + +_Ben ik er in geslaagd aan anderen, die Palestina niet door eigene +aanschouwing kennen, eene juiste voorstelling, kon het zijn een +eenigszins sprekend beeld gegeven te hebben van het land, waar eenmaal +de Heiland der wereld leefde, dan zal ik mijne moeite ruimschoots +beloond achten._ + +_Moge dit boekje, welks uiterlijke vorm den uitgever tot eer strekt, +hem voldoening geven, der stichting van Hoenderloo, wier drukkerij +het aanbiedt als proeve van bewerking ter aanbeveling strekken en het +Koninkrijk Gods, hetwelk deze inrichting in het werk der dienende liefde +tracht te bevorderen ten goede komen._ + + H. + + + + +CORINTHE. + + Non cuivis contingit Corinthum adire. + + +Het bovenstaande spreekwoord, hetwelk in het Hollandsch beteekent, +dat men het van oudsher een groot voorrecht achtte Corinthe te mogen +bezoeken, kwam mij gedurig voor den geest, toen wij op onze reis naar +het Oosten de klassieke plaatsen der oudheid naderden, waarvan Corinthe +voor ons, wel niet in rang maar in volgorde de eerste was en waarvan wij +met groote belangstelling kennis namen. + +Het reizen toch is tegenwoordig niet meer zooveel bijzonders als in de +dagen, toen dat spreekwoord nog algemeen was. Wat beteekent het thans +nog met een trein, die u in een dag van de Noordzee naar Adriatische zee +verplaatst en een volgenden dag gansch Italië doorbrengt tot Brindisi! +Hier stapt men dan op een prachtige salonboot, die helaas al te snel, +het donkerblauwe water der Adriatische zee doorklieft. Gelukkig wordt +gedurende enkele uren het anker geworpen voor de haven van Corfoe, +zoodat men gelegenheid heeft een rijtoer te maken over een klein +gedeelte van het eiland, de geliefkoosde plek der voormalige Keizerin +van Oostenrijk, wier lustoord, te midden van het altijd groen geboomte, +het uitzicht heeft op de prachtige blauwe zee. Nog eenige uren stoomens +en het anker valt in de Grieksche haven van Padras, waar men den +klassieken bodem betreedt van den Peloponnesus. Hier staat een +trein gereed, die u in eenige uren langs de schoone golf, die dit +schier-eiland ten Noorden begrenst, naar Corinthe brengt. + +Zoo iets gansch ongewoons is 't dus in onzen tijd waarlijk niet om naar +Corinthe te gaan. Het oude spreekwoord doelde dan ook minder op de reis +daarheen, dan op het verblijf zelf; doch dit is thans zoo eenvoudig, om +niet te zeggen primitief, dat er wel eenige tegenstrijdigheid in schijnt +om met zulk een deftig spreekwoord te beginnen. + +Toch was er, althans voor mij, reden voor om het een groot voorrecht +te achten iets van het oude Corinthe te mogen zien. Iets, zeg ik, want +het is maar zeer weinig wat nog herinnert aan de voormalige grootheid +dezer oude wereldstad. Doch wij bezochten haar dan ook niet allereerst +als een monument der klassieke oudheid, maar in gedachte aan de +Christengemeente, welke de groote heidenapostel daar stichtte; waar +hij zelf zoo lang vertoefde bij AQUILA en PRISCILLA, evenals hij +tentenmakers van beroep, bij welke hij te Kenchreën woonde, de +Oostelijke haven der stad. Deze bijzonderheden wekten vooral onze +belangstelling; en, al is datgene, wat men ziet, ook nog zoo weinig, +toch hoop ik dat dit weinige, zoowel in dit als in de volgende +opstellen, waarin onze reisindrukken in het Oosten worden beschreven, +de belangstelling van den lezer verdienen en het spreekwoord zal +bevestigen, dat het inderdaad een voorrecht is naar Corinthe te mogen +gaan en straks naar die plaatsen, waar de Heer zelf heeft geleefd, waar +Hij zijn lessen gaf en wonderen deed. + +De juiste plaats der oude stad, weleer het middelpunt der hoogste weelde +en grofste zinnelijkheid, die gemeenlijk hand aan hand gaan, is slechts +bij benadering te bepalen, daar de plaats waar Corinthe gelegen moet +hebben, thans een onafzienbaar akkerveld is geworden. Toch is het niet +moeilijk zich voor te stellen, waar het eenmaal lag. Denk u een strook +lands, die zacht glooiend oploopt van het strand tot aan een steil, +koepelvormig gebergte ter hoogte van 575 meter, op een uur afstand +van de zee. Daar tusschen in lag het oude Corinthe. De voorstad +Kenchreën, waar PAULUS woonde, lag aan de andere zijde der landengte +van den Istmus, door een muur met Corinthe verbonden, waarvan nog de +overblijfsels te zien zijn. De eigenlijke stad strekte zich uit van den +voet van het gebergte tot aan de Corinthische golf. Op het gebergte zelf +ziet men nog duidelijk de overblijfsels van de oude vestingwerken van +den burcht Akrocorinthe, die een geheel vormde met de stad. Aan den voet +van den burcht verheffen zich 7 rijzige Corinthische zuilen van een +ouden Griekschen tempel; daarnaast heeft men onlangs, enkele meters +onder de aarde, de muren en gangen van eenige woonhuizen blootgelegd. + +Ziedaar alles wat nog van het oude Corinthe te zien is. Weinig +inderdaad, maar toch voldoende om zich een denkbeeld te vormen van de +schoone ligging der stad, wier grondslag blijkbaar geheel terrasvormig +opliep van de zee tot aan den burcht. + +Men kan zich dus denken welk een schoonen aanblik de stad moet +opgeleverd hebben voor hen, die haar naderden van de zee, van Westelijke +zijde. Op den voorgrond de haven, met haar talrijke schepen; daarachter +de stad met hare helderwitte huizen en slanke tempels met sierlijke +Corinthische zuilen; en eindelijk hoog daarboven de burcht met den +tempel van Aphrodite. + +En welk schouwspel men genoot, wanneer men van den burcht de stad +overzag, die daar lag in de vlakte aan de schoone donkerblauwe zee +met het hoog gebergte daarachter en den beroemden Parnassus in het +verschiet, daarvan hebben wij iets genoten, toen wij in den namiddag de +hoogte Akrocorinthe bestegen en daar zaten op de ruïnen van den ouden +tempel, terwijl de zon achter de bergen van den Peloponnesus onderging. +Het was een onvergetelijk schouwspel; de bergen getint met paarsen +gloed en de zee nog blauwer dan blauw. En terwijl ons oog zich niet +kon verzadigen aan dit schoone tafereel in het Westen, keerden wij ons +onwillekeurig naar het Oosten om een blik te slaan op de Aegeïsche zee +aan de andere zijde van de landengte, met het gebergte van Attica, +waarboven de maan in haar volle pracht opging, wier zilverwit licht +weerkaatste in de spiegelgladde zee en de bergen van Attica daarachter +bescheen. Het waren onvergetelijke oogenblikken, die wij doorbrachten, +oogenblikken, waarin zich allerlei indrukken van ons meester maakten en +die de grootste verwachtingen wekten van een land, dat ons reeds den +eersten dag zooveel gaf te genieten van de heerlijke schepping van dien +God, Die ook aan de bewoners van Corinthe onbekend was, totdat de +apostel PAULUS Hem predikte. + +Hoe anders zoude dat Corinthe er nu misschien uitzien, wanneer het die +prediking had aangenomen en bewaard. Mogelijk zou dan zulk een oordeel +Gods niet over haar zijn gekomen, zoodat men nu hare plaats nauwelijks +meer kent. + +Het was alsof dat schouwspel van die zon, die onderging, en van die +maan, die opging, in weinige oogenblikken de geschiedenis van eeuwen +in onze herinnering terugriep. Het was het beeld van het Evangelie, dat +week voor den Islam; het was alsof dat tafereel tot ons sprak van de Zon +der Gerechtigheid, die voor een wijle scheen, totdat de halve maan haar +verving. + +De avond was inmiddels gevallen. Wij daalden den berg af en zagen +de avondster in een glans, schooner dan wij haar ooit in ons land +aanschouwden. Een weinig verder ontmoetten wij een herder met zijne +kudde, die gedurende den nacht de schapen ging weiden op de velden. Die +ster in het Westen en die schapen op het veld voerden onze gedachten +onwillekeurig terug naar Bethlehems velden en deden ons denken aan Hem, +Die in nederigheid geboren, alle macht bezit in hemel en op aarde, bij +Wien geen ding onmogelijk is. Zal Hij, zoo dachten wij onwillekeurig, +ook hier nog eenmaal wederom het reine Evangelie van het heil der wereld +brengen, dat thans verborgen ligt onder het deksel der Grieksche Kerk! + +Wie zal het zeggen? Bij Hem zijn alle dingen mogelijk. Hij maakt het +avondgesternte tot de morgenster. Moge dit ook in geestelijk opzicht van +Corinthe gelden en hier nog eenmaal de nacht der nevelen wijken voor den +dag des heils. + + + + +ATHENE. + + +De spoortrein, die van Corinthe naar Athene leidt en dien weg in vier +uren tijds aflegt, vertrekt maar tweemaal daags, de eerste om half twee +in den namiddag, wel een bewijs, dat er op het gebied van handel en +verkeer in Griekenland zeer weinig bedrijvigheid is. Hetzelfde merkt men +op, wanneer men het kanaal passeert, dat de landengte van den Isthmus +doorsnijdt en de golf van Corinthe met die van Aeginus verbindt en +waarvan zoo weinig gebruik wordt gemaakt, dat wij gedurende twee volle +dagen op geen der beide wateren een enkel schip zagen. Het reusachtige +werk der doorgraving van het kanaal, dat 6 K.m. lang is en op sommige +plaatsen een hoogte van 70–80 meter doorsnijdt, beantwoordt dus niet +aan zijn doel, deels omdat de breedte van 23 of de diepte van 8 meter +onvoldoende is voor groote schepen, deels omdat er noch aan de golf van +Corinthe noch aan die van Aeginus een havenplaats van eenige beteekenis +ligt. + +De trein volgt de kust der Aeginische zee eerst door de vlakte, daarna +langs de hoogte en biedt daardoor een verrukkelijk schoon uitzicht over +de zee en op het eiland Salamis. Verder volgt Megara, een echt Oostersch +stadje, waarvan de huizen als zwaluwnesten tegen de helling van den berg +zijn gelegen en het vanwege zijne mysteriën weleer beroemde Eleusis, +waar men echter slechts de fondamenten ziet van een voormaligen tempel. + +Overigens bood de weg, althans in het najaar, weinig schoons. Sedert +een half jaar had het niet geregend en daardoor was alles even dor en +droog. Het vale groen der olijfboomen, die sprekend gelijken op onze +knotwilligen, was grijs van het stof. Die Griekenland bezoekt enkel om +natuurschoon ziet zich deerlijk teleurgesteld en doet beter een ander +land te kiezen. Gelukkig werd ons echter veel vergoed door het prachtige +weder, dat in den herfst bijzonder standvastig is. + +Eindelijk bereikt de trein Athene, de stad, die reeds voor zoovele +eeuwen het middelpunt was van beschaving, en kunst en wijsbegeerte, +letterkunde en van den godsdienst, zoo zelfs dat PAULUS in zijn tijd den +bewoners den roem gaf van alleszins godsdienstig te zijn. Inderdaad, men +kan Athene niet zien zonder de waarheid van dat woord van den Apostel te +beamen en te denken aan hetgeen hij sprak op den Areopagus, toen hij +zeide: „Ik zie, dat gij in allen deele zeer godsdienstig zijt” (Hand. +XVII: 22). + +Natuurlijk denk ik daarbij niet aan het tegenwoordige Athene, al +telt het ook, naar men ons verzekerde, meer dan honderd bedehuizen +op eene bevolking van ruim 100.000 inwoners; maar wij denken aan het +godsdienstig geloof der oude Atheners, dat weleer PAULUS trof en dat +nu nog tot ons spreekt uit allerlei overblijfselen van altaren en +heiligdommen, die men vindt in de museums en aanwijst in de oude stad. + +Van dit alles vormt de burcht Akropolis, die zich meer dan 100 meter +boven de stad verheft, het middelpunt. + +Daarheen richt dan ook elke vreemdeling, die Athene bezoekt, het eerst +zijne schreden. Voor ons was er nog een bijzondere reden om het op den +dag onzer aankomst te doen. Het was dien avond toch juist volle maan. +Gedurende 5 dagen verleent de Regeering dan vergunning om den Akropolis +met zijne gebouwen bij maanlicht te zien. De chef van het Hôtel d' +Angleterre was zoo voorkomend geweest voor ons, die zijne landslieden +waren, zulk eene toestemming te vragen en ik ben er dankbaar voor, dat +ik daardoor die oude heiligdommen eerst bij maan- en later bij daglicht +heb mogen aanschouwen. De bekoring daarvan ligt echter niet zoozeer in +het zachte licht der maan, dat voor het oog minder hinderlijk is dan het +schelle zonlicht, dat het oog bij dag schier verblindt; maar bovenal +hierin, dat die oude gebouwen en heiligdommen, die bij dag ruïnes zijn, +bij maanlicht nog geheel den indruk maken van ongeschonden te zijn +gebleven. Terwijl men bij dag overal de schendende hand ziet van den +mensch, die ook hier zooveel heeft verwoest, en de aandacht dikwerf +wordt afgeleid door de schoone en fijn afgewerkte onderdeelen, die +waarlijk geen mindere bewondering verdienen dan het geheel, is het bij +avond, alsof niet zoozeer die deelen, maar het geheel veel meer spreekt. +En juist dit geheel is zoo indrukwekkend grootsch en verheven. Langs +majestueuze zuilen in Dorischen stijl bestijgt men de trappen van de +voorgangen of Propyleën, die den toegang verleenen tot den Akropolis. +Daar verheft zich ter rechterzijde het Parthenon en ter linkerzijde het +Erechteion, beide scheppingen van den beroemden beeldhouwer PHIDIAS +uit den tijd van den prachtlievenden PERICLES, die omstreeks 450 v. +C. leefde en die gewijd zijn aan Athena, de godin der Wijsheid, de +beschermgodin van Athene. Wij gaan tusschen beide door, totdat wij ze +op eenigen afstand achter ons hebben en keeren ons dan om, ten einde de +voorgevels, die juist naar ons toegekeerd zijn, in het heldere licht der +maan te bezien, waarin het grauwe marmer als zuiver wit weerkaatst. De +zijgevels van het Parthenon, die toen de Turken er een kruitmagazijn +van gemaakt hadden, dat bij een belegering in de lucht sprong, geheel +verwoest zijn geworden, mist men bij avond niet zoo als bij dag. Dit +juist verhoogt den indruk van het machtige heiligdom, dat uitdrukken +moest, wat de Atheners weleer gevoelden voor hunne goden. + +En wanneer men dan van dien hoogen Akropolis neerziet naar beneden en +het oog ontdekt ter eener zijde de rijzige kolommen van den voormaligen +tempel van Zeus, en ter andere zijde den prachtigen en bijna ongerepten +tempel van Theseus en men denkt daarbij nog aan zoovele andere grootere +en kleinere heiligdommen en altaren aan allerlei goden gewijd, dan +beseft men, waarom de Apostel aan de toenmalige bewoners den roem gaf +van alleszins godsdienstig te zijn. + +En toch, die God, dien zij onwetende dienden door een altaar aan den +onbekenden God gewijd, was en bleef voor hen de groote onbekende, +in spijt van de prediking van PAULUS. Zijn woord van den Areopagus +gesproken, eene breede rotshoogte tusschen den Akropolis en den tempel +van Theseus gelegen, vond geen ingang, omdat men de goden van eigen +vinding, tot welke men zichzelf zocht op te heffen door allerlei +wijsgeerige beschouwingen en redeneeringen, hooger stelde dan den God +der openbaring, Die tot ons gesproken heeft door Zijnen Zoon. Wanneer +men daar staat te midden van al dien reuzenarbeid van menschenhanden, +dan gevoelt men, dat al slaagt de mensch er in een schoon geheel samen +te stellen, dat de bewondering wekt van voor- en nageslacht, het toch +een streven blijft naar een ideaal, dat onbereikbaar is. Het is in +weerwil van al het overweldigend schoone, toch het Parthenon bij avond, +zonder het heldere licht der zon, waarbij men ziet wat er ontbreekt en +men ontwaart, dat ondanks al het indrukwekkende en verhevene, het toch +eene ruïne blijft. + +Maar dit neemt niet weg, dat ook zulk eene ruïne getuigt van de +diepgevoelde behoefte van des menschen ziel, die zoekt naar de hoogste +waarheid en haar eert als de hoogste wijsheid. Daaraan herinneren ons de +ruïnen van Athene's heiligdommen en tempels, die er nog bij menigte zijn +gebleven; terwijl er van den zinnelijken en wellustigen Venusdienst in +Corinthe nauwelijks een enkele is blijven staan. + +Laat ons Christenen, die zoo bevoorrecht zijn boven de oude heidenen en +die, dank zij de komst van Hem, Die voor ons tot Wijsheid is geworden +van God, en Die ons den éénen waren God deed kennen, nooit vergeten, +wat die heidenen over hadden voor hun goden, die zij niet kenden. +Inderdaad, hun toewijding is in menig opzicht diep beschamend voor ons. +Moge eenmaal in den dag des oordeels dat volk van Athene niet tegen +ons getuigen, gelijk de Heer dat voorspelde van de Ninivieten, die hij +stelde tegenover een Chorazin en Bethsaïda, waarin Hij zooveel krachten +had gedaan om Zijne goddelijke zending te openbaren. Moge Hij voor ons +steeds de hoogste Wijsheid in leven en sterven, voor tijd en eeuwigheid +zijn. + + + + +ALEXANDRIË. + + +Een zeereis heeft ontzaglijk veel bekoorlijks, wanneer de zee kalm en de +boot goed is en te dezen opzichte troffen wij het bijzonder gelukkig bij +onzen overtocht van de Middellandsche zee, van Piraeus, de havenstad van +Athene, naar Alexandrië. De overtocht duurde twee volle dagen, maar bood +ons veel afwisseling, vooral tengevolge van het groot aantal passagiers +tusschendeks, meerendeels Russische pelgrims, die jaarlijks bij menigte +van Odessa naar Palestina reizen en, naar men ons vertelde, voor die +reis slechts enkele roebels betaalden. Op onze boot waren er eenige +honderden. Gelukkig was het weer goed en de zee kalm, zoodat onze +pelgrims zonder bezwaar den nacht konden doorbrengen onder den blooten +hemel; terwijl zij over dag zich op het dek bevonden, waar men ze hun +potje zag koken en maaltijden nemen. + +Het was reeds tegen den avond, toen het stoomschip het anker lichtte +in de haven van Piraeus. Zacht en schier onmerkbaar gleed het over de +spiegelgladde vlakte van het kristalheldere water, terwijl de laatste +stralen der ondergaande zon Athene met den Akropolis, den Lykabettos, +Hymethos, Penelicon en de andere gebergte rondom de stad verlichtten. +Nog even konden wij een blik werpen op het spits oploopend gebergte van +het schoone eiland Aegina, dat donkerzwart afstak tegen den helderen +hemel, toen de duisternis inviel van den nacht, gedurende welken de boot +ons bracht in de haven van Suda op het eiland Kreta. + +Het was voor ons inderdaad eene verrassing, toen wij hoorden dat de boot +dit eiland zou aandoen, dat gedurende de laatste jaren een twistappel +was tusschen Griekenland en Turkije en sedert ons bezoek door de groote +Mogendheden aan Griekenland werd toegewezen. Ze lagen daar dan toch niet +gansch te vergeefs, die groote, machtige oorlogbodems, 15 in getal, +die, toen wij er waren, alleen dienden om de macht dier Mogendheden te +vertoonen, die zij vertegenwoordigden. Het was nog voor zonsopgang, toen +de boot haar anker liet vallen in de haven van Suda midden tusschen die +oorlogschepen, die, toen zij achtereenvolgens hun vroolijk volkslied +deden hooren, ons onwillekeurig deden denken aan het Europeesch +concert. In onzen wensch om van den tijd, dien wij daar stillagen te +mogen gebruik maken om voet aan wal te zetten en het eiland Creta te +betreden, werden wij teleurgesteld. Niemand werd van of aan boord +gelaten en wij moesten ons dus tevreden stellen met een blik op het +eiland, dat wij gedurende den ganschen dag in zijn volle lengte +voorbij stoomden. De aanblik, dien het uit de verte oplevert, is niet +bekoorlijk. Het maakt den indruk van een onbewoond eiland. Ook hier +evenals elders in het Oosten hooge bergen, maar kaal en doodsch zonder +het frisch en groen geboomte, dat voor ons zooveel bekoorlijks heeft. Of +en in hoeverre de aloude beschuldiging, welke de Apostel PAULUS in zijn +tijd reeds tegen de Cretensers inbracht, (Tit. II: 12) dat zij „luie +buiken” zijn, daarvan de oorzaak is, laat ik in het midden; zeker is +het, en wij zullen later nog wel eens de gelegenheid hebben dit nader +aan te toonen, dat onder het ellendige Turksche bestuur geen enkel land +kan gedijen; of dit onder het Grieksche veel beter zal wezen....? Hoe +het zij, de verkregen oplossing is althans eene overwinning van het +Christendom op den Islam en hierin liggen de gegevens voor eene betere +toekomst voor de bewoners van Creta, waarover wij Christenen ons van +harte mogen verblijden. + +Het was reeds avond geworden toen wij de kust van Afrika naderden en de +haven van Alexandrië binnenstoomden, hetgeen wij echter niet behoefden +te betreuren, daar wij haar bij ons vertrek bij dag verlieten en nu +konden genieten van den tooverachtigen aanblik, dien de duizenden +lichtjes opleverden, die van schepen en kaden flikkerden in het donker +van den nacht. Weldra hadden wij ons Hotel bereikt, in welks tuin wij +voor het eerst in ons leven de rijzige palmboomen onder den blauwen +hemel zagen staan, die ons verzekerden, dat wij waarlijk in het Oosten +waren. Het is toch soms als een droom, wanneer men met een snelvarend +voertuig binnen korten tijd verplaatst wordt van het eene werelddeel in +het andere, waar alles zoozeer verschilt van hetgeen wij thuis gewoon +zijn te zien. + +Dat ondervonden wij den volgenden morgen, toen wij de merkwaardigheden +der stad bezichtigden en kennis maakten met het bont gewemel eener +Oostersche stad, die in het ochtenduur nog in een dikken mist gehuld +lag, maar nadat deze was opgetrokken prijkte in den vollen gloed eener +Oostersche zon, wier schitterend licht haast verblindend weêrkaatste +tegen de helderwitte gebouwen, waartusschen zich telkens de slanke +minarets verheffen, die de moskeeën versieren. + +Alexandrië is een stad van circa 250.000 inwoners, waaronder 50.000 +Europeanen, die een afzonderlijk gedeelte der stad bewonen. Zij strekt +zich gedeeltelijk uit over een landtong in de zee en omsluit daardoor +een groot gedeelte van de Westelijke haven. Langs de smallere en +breedere straten en te midden van tallooze bazaars beweegt zich een +verscheidenheid van landaard en volksklasse, zooals men ze in onze +steden nimmer ziet. Pikzwarte Nubiërs, liefst in geheel witte, en +donkerbruine Arabieren in scherp gekleurde kleeding; de fellahs, wier +vrouwen bovendien nog getatouëerd zijn, in een lang, blauw gewaad, dat +tot de voeten afdaalt; negers, sommige met een tulband, andere met den +rooden fez op het hoofd; daartusschendoor Westerlingen in Europeesch +kostuum; welk eene eindelooze afwisseling, inderdaad een mundus in nuce, +een geheele wereld in een klein bestek! Maar juist door dit gemengd +karakter der bevolking gevoelt men zich hier geen vreemdeling, zooals +in andere Oostersche steden. Daarvoor is de invloed der Engelschen te +groot, die op geheel Egypte bijna de hand gelegd hebben en wier soldaten +in grijs tenu en met een kakihelm op het hoofd, overal de aandacht +trekken. + +Onder hetgeen in en om Alexandrië te zien is, is er slechts weinig, dat +aan de eeuwenoude wereldstad herinnert; hiertoe behoort de zuil van +Pompejus, even buiten de stad gelegen, waarbij men juist opgravingen +deed, in de hoop nog een en ander te vinden uit den ouden tijd. Onze +weg leidde ons ook langs een der kanalen van den Nijl, waar zich de +buitenverblijven bevinden van den Bey's en Pacha's, en waarvan de +getraliede vensters de bewoneressen der harems voor het oog van den +voorbijganger verbergen. Van een dezer buitenverblijven, het eigendom +van een rijken Griek, dat tijdelijk onbewoond was, stond de tuin voor +ons open. Daar zagen wij de Oostersche natuur in haar volle pracht, +geheele bosschen van palmen, allerlei heesters en struikgewas, die de +welriekendste geuren verspreidden. Te midden van dat alles bevond zich +nog een oud Romeinsch grafgewelf, waarschijnlijk de rustplaats van een +der bewoners van dit bekoorlijk paradijs uit de dagen der eerste eeuwen. +De grafkelder was echter geheel vervallen en de plaats, waar eenmaal het +stoffelijk overschot was bijgezet, onherkenbaar geworden. De schendende +hand van den mensch had ook deze rustplaats der dooden niet ongerept +gelaten en uit die ledige grafgewelven klonk ons de ernstige waarheid +tegen, die men nergens zoo diep gevoelt als in Egypte, dat de wereld +voorbijgaat en hare grootheid. Want in grootheid en luister stond +eenmaal Egypte aan het hoofd der volkeren, getuige de eeuwenoude +monumenten in de omstreken van Caïro. En wat is er geworden of gebleven +van al die grootheid van weleer? Zij ging voorbij! + +Zoo is het met alles, wat de wereld oplevert. Alleen het Woord onzes +Gods bestaat in eeuwigheid. Gode zij dank! ook in Egypte wordt de klank +van dat Woord gehoord maar helaas al te zeer als een vox clamans in +deserto! + + + + +CAÏRO. + + +De spoorweg, die het Delta gebied in verschillende richtingen +doorkruist, verbindt ook de beide hoofdsteden van dit wonderland aan +den Nijl: Alexandrië, dat zich door haar wereldverkeer onderscheidt +en Caïro, dat zich kenmerkt door de vele vreemdelingen, die er gaarne +vertoeven. Inderdaad dat Egypte, dat zich op de kaart als een groene +waaier voor ons uitspreidt, die bij Caïro begint en zich in zijn volle +breedte ontplooit langs de Middellandsche zee en ter eener zijde wordt +ingesloten door de woestijn van Lybië en ter andere door die van Arabië, +dat Egypte is een wonderland. Of was het niet reeds in overoude tijden +een voorraadschuur voor geheel het Oosten, ofschoon het er maar enkele +dagen in het jaar regent, dank zij de wonderdoende vruchtbaarheid, die +de Nijl er aanbrengt. Wanneer men ziet hoe de twee armen dezer rivier, +die zich bij Caïro van elkander scheiden, verder zich splitsen in +ontelbare riviertjes en kanaaltjes, die zich als een net over het +gansche land uitbreiden en het herscheppen in eene vruchtbare oase, dan +kan men er in komen, dat de oude Egyptenaar dien Nijl als een godheid +vereerde. Wij hadden vaak gehoord van de overstroomingen van den Nijl, +en dachten dan aan een strook lands langs de rivier evenals onze +uiterwaarden, maar wanneer men het land doorreist, dan ziet men aan +de dammen en dijken, die de kanalen insluiten en aan de kameelen en +buffels, die op sommige plaatsen tot aan hun buik in den drassigen +bodem staan, dat dit geheele land leeft niet bij den regen des hemels, +maar bij de gunst van een godheid over wien de mensch vrijmachtig kan +beschikken en wij kunnen het ons zoo goed begrijpen, hoe de trotsche +Pharaos, die dat alles in hunne hand hadden er toe kwamen zich zelven +voor een God te houden. + +Caïro is een wereldstad, evenals Alexandrië, maar van een veel +weelderiger karakter, vooral door den stroom van vreemdelingen, die +er den winter komen doorbrengen. Deze moet inderdaad heerlijk zijn, +een winter van louter schoone Meidagen, waarop de zon altijd helder +schijnt, zonder ooit door een wolkje versluierd te worden; niet +afmattend warm, maar aangenaam verkwikkend en die in vereeniging met +den allesbesproeienden Nijl, alles doet groeien en bloeien. Kan het ons +verwonderen, dat de oude Egyptenaar, die den Nijl aanbad ook aan de zon +een eereplaats gaf onder zijne Goden. + +De weelde, die in Caïro heerscht, wordt men aanstonds gewaar, zoodra +men het Shepheard's Hotel binnentreedt, dat in de stad of Ghesireh +Palace Hotel, dat er buiten aan den oever van den Nijl is gelegen. De +inrichting er van is zoo prachtig, dat zij ons soms aan een sprookje +doet denken en men zich haast verbeeldt in een vorstelijk paleis te +zijn. Trouwens was het laatste oorspronkelijk ook een paleis van den +Onderkoning, waarin dikwijls vorsten hun intrek namen. Het Shepheard's +Hotel, waar wij logeerden, ligt in het westelijk en tegelijk een zeer +westersch gedeelte der stad. Het is niet toevallig, dat het dit karakter +draagt. Een der vorige Chediven wenschte de stad uit te breiden en van +het nieuwe gedeelte een tweede Parijs te maken. Hij liet breede en +rechthoekig op elkander uitloopende straten aanleggen, langs welke de +grond gratis werd afgestaan aan elkeen, die er een huis op bouwde, dat +aan zekere eischen voldeed. Zoo verrees hier in korten tijd een stad, +die een geheel westersch karakter draagt, met het schoone Ezbekiyepark, +waarin een vijver met allerlei tropische waterplanten; terwijl het +oostersch karakter der stad ongeschonden bewaard bleef in het Muski aan +de andere zijde. + +Caïro biedt meer dan eenige andere plaats in het Oosten een ongekenden +rijkdom van allerlei bijzonderheden. + +In de eerste plaats zijn het de tallooze moskeeën, van welke de +voornaamste een bezoek overwaard zijn. Het zijn inderdaad kunstwerken +van oosterschen bouwtrant, die, ofschoon vierhoekig van vorm toch rond +schijnen door den wonderschoonen koepel, die als een blauw hemelgewelf +het heiligdom van boven dekt. Bij dit kenmerk, dat zij allen gemeen +hebben, heeft elke moskee nog iets bijzonders, dat men u aanwijst. Hier +wordt ons oog aangetrokken door de prachtige kleuren der geschilderde +glazen, waardoor het zonlicht wordt getemperd, dat het marmer der wanden +en pilaren in allerlei tinten beschijnt; elders treft het kunstig uit +ebbenhout en ivoor gesneden spreekgestoelte onze aandacht; ginds wijst +men u onder honderden marmeren zuilen er een, waarop de geloovige +Mohammedaan den naam leest van zijn Profeet, die deze zuil met een +zweepslag van Mekka naar Caïro joeg; daar buiten de poort in de graven +der Chalifen bewondert men de rijk versierde graftomben, die het +stoffelijk overschot bevatten van hen, die hier vroeger regeerden. +Jammer alleen, dat het thans levende geslacht geen zorg draagt voor +het onderhoud dezer schoone monumenten der scheppende kunst van het +voorgeslacht; want, terwijl men voor zich zelf telkens nieuwe bouwt, +laat men het onderhoud der oude aan Allah over, die er niets aan doet! + +Niet schoon, maar hoogst belangrijk is de Azhar moskee, de groote +hoogeschool van Caïro, waaraan ruim 5000 studenten zijn ingeschreven. +Daar ziet men ze op oostersche wijze op den vloer zitten met de beenen +over elkaar, knapen, jongelingen en mannen met den Koran op de knieën, +dien zij bijna geheel uit het hoofd moeten leeren, met een inktpot voor +zich en een lei of manuscript in de hand, meestal 10 of 12 te samen met +een Professor in het midden. Zoo ongeveer zaten wellicht de knapen, +onder welke zich de twaalfjarige JEZUS in den tempel in Jeruzalem +bevond, maar zonder die eigenaardige, aanhoudend voor- en achterwaarts +schommelende beweging van het bovenlijf, die deed denken aan een +golvende zee. Die beweging, zeide men ons, moest dienen om het geleerde +gemakkelijk in het geheugen te prenten. 't Is mogelijk, maar dan +bevreemdt het mij, dat men dat nergens elders heeft toegepast. Zou het +niet veeleer een uiting zijn van eerbiedige erkenning der waarheid, +waarvoor men zich buigt of een betooning van Mohammedaansche piëteit, +dacht ik later, toen ik de huilende Derwischen had gezien. + +Hetgeen men toch bij de studeerende jongelingschap ziet in het klein, +ziet men hier in het groot. Minstens een half uur lang slingeren deze +Derwischen het hoofd op en neer, of heen en weer; terwijl zij daarbij de +maat houden door aanhoudend, al luider en hartstochtelijker te zuchten: +La-il-la-Huh-Hah-Huh! Allah-Huh-Hah-Huh! d.w.z. Hij-Hij- Hij alleen God! +Het is een allerakeligste vertooning, waarvan niemand de beteekenis +verstaat, dan alleen de Derwisch zelf, die haar als een der vroomste +handelingen beschouwt. + +Aan de zuid-oostzijde van Caïro bevindt zich de Citadel, eene sterke +vesting, die de geheele stad beheerscht. Van het terras naast de +Alabasten moskee, die daar staat en zoo genoemd wordt naar de muren en +pilaren daar binnen, die alle van alabast zijn, heeft men het schoonste +uitzicht over de stad, die beneden ons ligt. Daar wijst men ons ook nog +de gevangenis van JOZEF. Het is een vierkante put, terdiepte van 86 +meter tot welke men afdaalt langs de zijwanden, waarin een gang is +uitgehouwen, die zoo zacht glooiend afloopt, dat de ezels gemakkelijk op +dien kunstig uitgedachten weg het water uit de diepte naar boven kunnen +dragen. + +Behalve deze put, waaraan nog de naam van JOZEF is verbonden, zijn in +Caïro nog enkele plaatsen met Bijbelsche herinneringen. Op den weg +naar de oude beroemde Zonnestad, waarvan maar een enkele Obelisk is +overgebleven, wijst men nog een boom, onder welke MARIA tijdens haar +vlucht naar Egypte gerust en in het Koptisch kwartier een spelonk, +waarin zij zou gewoond hebben. + +Deze Kopten, de oorspronkelijke bewoners des lands, waarvan er in +OpperEgypte nog 500.000 wonen, zijn de eenige Christenen, die hier nog +getrouw bleven aan hunne belijdenis, ondanks den machtigen tegenstand +der Mohammedanen. Zij zijn meerendeels arm en hebben een klein kerkje, +waarin zij hunne godsdienstoefeningen houden, waarbij zonderling genoeg +althans voor Christenen, de vrouwen onzichtbaar verscholen zijn op een +hooge galerij. + +Wij kunnen natuurlijk niet bij alles stilstaan, wat men in Caïro te zien +krijgt, maar het voornaamste zou ontbreken, wanneer wij zwegen van een +tocht naar de Pyramiden van Giseh en Sakkara, die grootsche monumenten, +die zoovele eeuwen bestaan en nog steeds aller bewondering wekken. + +Ongeveer een uur van Caïro verwijderd op den linkeroever van den +Nijl bevindt zich de woestijn van Lybië. Langs den hoogen rand dezer +oneindige zee van golvend zand, begint de lange rij pyramiden, die zich +naar het zuiden uitstrekt. Wij bezochten enkel die van Giseh en Sakkara. + +Gemakkelijke landauers brachten ons over den ijzeren brug, die de beide +Nijloevers verbindt voorbij het dorpje Giseh naar de Cheopspyramide. In +een uur tijds reden wij over een door hooge boomen beschaduwden weg, die +midden door het Nijldal leidt, dat een paar voet was overstroomd, zoodat +de buffels er zich lustig in konden baden om zich van den overlast der +vliegen te ontdoen, naar den kalen rand van de woestijn, die zich 30 +meter boven het Nijldal verheft. Hier, boven op deze hoogte bevindt zich +de majestueuse Cheopspyramide, die 147, daarachter een 2e die 138 en +een 3e die 66 meter hoog is. Het verschil in hoogte wijst den tijd aan +gedurende welken de Koning, die haar bouwde, regeerde. Elke vorst begon +reeds bij zijn troonsbestijging met den bouw eener pyramide, die later +zijn begraafplaats moest zijn, waaraan jaarlijks een nieuwe laag steenen +werd toegevoegd. De Cheopspyramide, wiens ontwerper en bouwmeester dus +het langst regeerde, is daardoor de hoogste. + +Statig verheft zich de spits van dit machtig gevaarte ten hemel. De +ontzettende steenmassa bestaat uit blokken van 1 tot 2 meter, waaraan +volgens berekening 100.000 menschen gedurende 20 jaren moeten gearbeid +hebben. De lust bekroop ons niet om de spits te bestijgen, van welke het +uitzicht ter nauwernood schooner kon zijn, dan dat, wat wij van beneden +genoten, zonder daarbij de inspanning eener moeilijke klimpartij en de +gevaren eener duizelingwekkende afdaling te trotseeren. Evenmin waagden +wij ons aan een bezoek der voormalige grafkamers binnen in de pyramide, +waarin thans de vleermuizen huizen, maar weleer de gebalsemde lijken der +koningen werden bijgezet, wier mummiën nu in het museum te Giseh zijn. + +Op een kwartier afstand, nog meer naar den rand der woestijn, bevindt +zich de beroemde Sphinx, met het aangezicht naar het Nijldal gekeerd. +Dag en nacht houdt zij daar de wacht over het koninklijk graf. Het is +alsof die geheimzinnige gestalte, samengesteld uit een leeuwenlichaam +en een menschenhoofd daar ligt te peinzen over het raadsel van den +dood. Ja, wie zal zeggen, wat de kunstenaar, die dat beeld schiep, +heeft willen uitdrukken met die wonderbare samenvoeging van dierlijke +kracht en menschlijk verstand, zooals zich die aan ons vertoont, in die +majestueuse gestalte van den Koning der woestijn met het hoofd van een +mensch, waarvan het stemmig gelaat, hoezeer ook geschonden door den +Mammeluk, die het gebruikte als schietschijf voor zijne kanonnen, toch +nog een zeldzame schoonheid van wonderbare zachtheid en diepen ernst in +zich vereenigt. + +Van Giseh gaan wij met den trein het Nijldal nog een uur verder in en +stappen aan het station Bedraschen uit. Gelukkig zijn wij door een +stevig hek gevrijwaard voor de bestorming van een aantal jongens, die +hier met hun ezels den reiziger opwachten. Een voor een worden zij +binnengelaten met hun Keizer- en Bismark-, Gladstone- en Salisburyezel +of hoe ze allen heeten. Maar wat voor naam het grauwtje ook drage, te +ontkennen valt het niet, dat het inderdaad een „goed ezel” is, zooals +de jongen ons telkens nu eens vragend, dan bevestigend verzekert, een +ezel die inderdaad een goed bakschisch verdient van den Baron, zooals de +guitige drijver den ruiter noemt; waarlijk onze ezeltjes toonen door den +flinken draf, dien zij houden, dat zij hun ministerieele namen met eere +dragen. + +Zoo draven wij voort over een dijk, die zich tusschen de palmboomen +heenslingert, die allen met den voet in het water staan, daar al het +land hier door den Nijl is overstroomd. Een zijweg geleidt ons naar een +hooger gelegen palmenbosch, waar vroeger de stad Memphis en thans het +armzalig dorpje Mitrahine ligt. + +Hier staan wij onder de boomen voor een kolos uit harden kalksteen +gebeiteld, die lang uitgestrekt ter aarde ligt. Het is het beeld van +Koning RAMSES II, dat met den kroon en de beenen, die echter ontbreken, +eene lengte van 13 meter heeft. Het oor alleen is een halven meter lang. +Het vertoont ons het gelaat van den man, die weleer Israël verdrukte in +de dagen van MOZES en diende vroeger tot versiering van het voorportaal +van den Ptahtempel, die hier stond, maar met de stad Memphis door den +stroom werd weggevoerd. Dit beeld kwam uit het slijk te voorschijn, +waarin het eeuwen lang bewaard bleef. Thans ligt het daar met het starre +oog ten hemel gericht, alsof het nog zocht naar het licht van de zon, +die het weleer aanbad, maar die verduisterde, toen de God des Hemels +sprak. + +Wij rijden verder den dijk over, die aan beide zijden door het bruine, +drassige Nijlwater wordt bespoeld. Hier en daar zijn de slanke fellah +dochters, wier lange, blauwe kleed door den frisschen wind bewogen +glooiend langs de leden glijdt, bezig met een soort van hark het dorre +riet, dat tegen den dijk aandrijft uit het water op te halen. Het is het +riet dat nog overal langs den Nijl groeit, waartusschen het biezenkistje +dreef, waarin de kleine MOZES lag, toen hij door Pharao's dochter uit +het water werd getogen. + +[Illustratie: BEELD VAN RAMSES II.] + +Aan de woestijn van Sakkara of Sahara, zooals wij gewoonlijk zeggen, +stijgen wij af. Daar lagen zij weêr voor ons, die machtíge pyramiden, +die ons zwijgend vertellen, dat wij hier zijn op het doodenveld van +Memphis, waarin eeuwen her de graven van duizenden werden gedolven. Maar +het was ons thans meer te doen om de belangrijke opgravingen, die +MARIETTE en andere oudheidkundigen hier deden en die er in slaagden de +Apisgraven en dat van den Priester THI te ontdekken, die diep onder het +telkens zich verplaatsende zand der woestijn verborgen lagen. + +De begraafplaats der eertijds vergoode Apisstieren bestaat uit een +langen gang, langs welken zich aan beide zijden de donkere gewelven +bevinden, waarin de doode stieren, na gebalsemd te zijn, werden bijgezet +in prachtige doodkisten van zwart of rood graniet. Zij zijn thans alle +ledig en meerendeels van haren deksel beroofd. Aan de 4 zijwanden der +sarcophagen, die elk een gewicht van 65.000 k.g. hebben en 4 meter lang, +3.30 hoog en 2.30 breed zijn, ziet men overal hieroglyphen. Het is mij +een raadsel hoe men deze 30 steenen kisten, wier grondstof ver uit het +Zuiden of uit het hooge Noorden moet aangevoerd zijn, hierheen heeft +kunnen verplaatsen. + +Nog belangrijker is de begraafplaats van THI, een priester, die +ongeveer 5000 jaren geleden te Memphis leefde, van wege de verschillende +tafereelen aan het landelijk leven uit vroeger dagen ontleend, die op +de wanden zijner doodenkamers zijn afgebeeld. In deze afbeeldingen, die +men bij magnesium licht zeer duidelijk ziet, is iets eentoonigs, omdat +zij veel op elkaar gelijken; maar de voorstelling zelve in relief op +den wand gebeiteld is uitermate eigenaardig. Immers, hier ziet men het +geheele leven uit die dagen voor zich; THI zelf aan het visschen en +op de jacht; verder zijne menschen, met de kudden op de weide en de +schepen op het water, werkzaam op het land en in de boerderij, bezig +met de ganzen, die zij mesten, pillen in den mond te duwen, evenals onze +Bredasche kapoenen, daarna ze slachten en braden en dat alles voor 5000 +jaren! Het is inderdaad grappig dit alles hier in beeld te zien, wat +daarbuiten werkelijkheid is. Wat is er toch weinig veranderd in al die +eeuwen! Men kan zich niet voorstellen, dat daar zooveel geslachten over +heen gingen, en dit is eene gewaarwording, die men niet enkel hier, maar +telkens in Egypte opdoet. + +Hier wandelt men rond in de graven van THI en zijne tijdgenooten en wij +zien hoe zij leefden. Straks komen wij in het Giseh museum en staan bij +de mummie van een RAMSES den Groote, den verdrukker der Israëlieten. +Het is alsof wij in de trekken op dat strenge gelaat en in dien scherp +gebogen neus nog het onverzettelijk karakter lezen van den man, die +zelf voor niemand boog, maar allen voor zich liet bukken. + +Daar is iets wonderlijks in het zien van al die dooden, die voor zooveel +eeuwen leefden en die nog tot ons spreken. Het is ons alsof door dat +alles de gedachte der eeuwigheid, die zoo diep in hun ziel was gelegd, +voortdurend zich aan ons opdringt. Zij geloofden aan het leven, dat niet +sterft, maar het raadsel van den dood bleef voor hen onopgelost. De dood +was als de Sphinx, die niemand kan doorgronden. + +Hoe dikwijls komt mij de gestalte der Sphinx nog voor den geest naar +de voorstelling eener plaat, die ik eens zag, waarop het kind JEZUS +rust tusschen hare klauwen in de armen zijner moeder op de vlucht naar +Egypte. Van het aangezicht van het Kind straalt een Hemelsch licht uit; +het gelaat van de Sphinx wordt door het matte maanlicht beschenen. Zoo +ligt zij daar in de stilte van den nacht, met het sombere gelaat naar +het Oosten gekeerd, alsof zij van hier de oplossing van het raadsel des +doods verwacht, van dat Oosten, van waar weleer een ABRAHAM, een JOZEF +en een JACOB als voorboden van het licht des levens togen naar Egypte, +van waar het kind JEZUS zelf kwam en het licht van Zijn Evangelie, dat +Egypte voor een wijle bescheen. + +Maar van datzelfde Oosten kwam ook het Mohammedanisme, dat nu als het +bleeke maanlicht haar menschelijk aangezicht beschijnt, maar het raadsel +des doods, waarover zij peinst, niet oplost. + +Ja peinzend ligt zij daar, met die wonderbare uitdrukking van weemoed en +hoop op haar gelaat, van weemoed over het raadsel des doods en van hoop +op de opstanding der dooden. + +Moge het licht der Opstanding, dat eenmaal in het Oosten daagde, ook nog +eens over Egypte schijnen! + + + + +PORT-SAÏD EN BEYROET. + + +Van Alexandrië vertrok de boot, ditmaal een zeer onzeewaardige, maar dit +zouden wij eerst later ervaren, bij dag naar Port-Saïd. Wij hadden dus +de gelegenheid om thans de haven in haar geheel te zien. Recht tegenover +haren ingang aan het water ligt het breede paleis van den Chedive, die +het echter slechts zelden bewoont, daar hij in Caïro resideert. Eene +menigte schepen, die de haven vullen, bewijzen, dat Alexandrië een stad +is van veel handel en scheepvaart en de voorname stapelplaats voor het +vervoer van goederen uit Egypte naar Europa. + +De verdere reis langs de Afrikaansche kust biedt weinig +bezienswaardigheden, omdat het geheel Delta-land van Egypte vlak is. Het +was dus voor ons geen schade, dat wij dit gedeelte bij nacht aflegden. +Toen wij den volgenden morgen ontwaakten, lagen wij voor anker te +Port-Saïd aan den ingang van het Suez-kanaal. + +Men doet in het Oosten alles op zijn gemak en een reis met een boot, +die onderscheidene havenplaatsen aanloopt, verwijlt hier gewoonlijk +een ganschen dag om te lossen en te laden, ten einde dan gedurende den +nacht weer verder te kunnen stoomen. Door deze omstandigheid waren wij +gedwongen gedurende een geheelen dag te Port-Saïd te verblijven, van +welke gelegenheid werd gebruikt gemaakt om aan wal te stappen en het +weinige, dat er te zien is, in oogenschouw te nemen. Hiertoe behoorde +de waterleiding uit een der zijkanalen van den Nijl, die de stad van +drinkwater voorziet en een gedeelte van het kanaal van Suez, langs een +weg die echter, tengevolge van het mulle zand der woestijn, nauwelijks +te berijden was. Maar juist op dien weg hadden wij gelegenheid om de +wreedheid gade te slaan van den Arabier tegenover het onnoozele dier, +eene wreedaardigheid, zooals men ze gelukkig in Christenlanden niet +ziet. Ofschoon de meesten onzer den wagen verlieten om het laatste +gedeelte te voet af te leggen en den koetsiers beduidden, dat zij +konden wachten, dreven zij hun dieren toch voort, wellicht uit vrees, +dat ze anders niet betaald zouden krijgen en sloegen er met de grootste +onbarmhartigheid op los, zoodat meer dan eene zweep door midden brak. +Hoe had ik gewenscht de taal te kennen van dit volk om mijn ergernis te +luchten over zulk eene mishandeling! Hoe trof ons in deze schijnbaar +nietige zaak het verschil tusschen een land, waar de geest der +humaniteit, die mede ook een der zegeningen is van het Evangelie, niet +en waar die wel heerscht. Terwijl bij ons zulke gruwelen strafbaar zijn, +worden ze dáár toegelaten en het verwondert ons niet, dat menschen, +die zoo omgaan met dieren, even onmenschelijk handelen met hunne +medemenschen. Maar wij waren immers in Afrika, het land van den +Arabier, het donkere werelddeel, waarvan de Zending ons gruwelen weet +te vertellen, die de haren te bergen doen rijzen, gruwelen, die zoo +ontzettend zijn, dat een LIVINGSTONE, die ze zag, ze niet eens vertelde, +omdat men ze toch niet zou gelooven. + +Ik zal daarom ook maar niet verhalen, wat verder in die havenplaats onze +ergernis wekte, waar men op straat telkens de bewijzen te zien kreeg van +de liederlijkheid, die er heerscht. Zij bevestigden het feit, waar de +Zending zoo dikwerf op wijst, dat overal waar de zoogenoemde Westersche +beschaving in aanraking komt met Oostersche toestanden, zonder het +Evangelie, dat daar de gruwelen der zonde, die alle gedachten te +boven gaan, de volkeren niet alleen zedelijk, maar ook lichamelijk te +gronde richten. Verblijdend was het daarom, eenigen tijd later in onze +dagbladen te lezen, dat de Turksche Regeering—en dat zegt wat, wanneer +zulk eene Regeering meent er zich mede te moeten inlaten—maatregelen +heeft genomen om een einde te maken aan de meest ergerlijke tooneelen, +die daar in het openbaar en verborgen plaats vinden. Het is althans +iets. Maar den eigenlijken strijd tegen de zonde kan alleen het +Christendom voeren. Daarom is het zeer te hopen, dat de oogen +der zendingsvrienden meer en meer geopend zullen worden voor de +wenschelijkheid, ja de noodzakelijkheid om hier te arbeiden, waar, voor +zooverre mij bekend is, niets geschiedt op het gebied der Zending, zelf +geen Christelijk bedehuis te vinden is, dat men gelukkig in andere +steden van Egypte niet te vergeefs zoekt. + +Wij waren zeer dankbaar, dat wij aan het einde van een langen en +snikheeten dag, dien wij grootendeels doorbrachten in de veranda van +een Hôtel, ons weder konden inschepen. Het was de eerste dag, waarop +de verzengende Sirokko woei, waarbij de thermometer een uur na +zonsondergang nog 96° Fahrenheit aanwees, een woestijnwind, die +gedurende de volgende weken onafgebroken bleef waaien en ons nog +menige zweetdroppel kosten zou. + +Den volgenden morgen zagen wij in de verte voor het eerst iets van de +kust en van het daarachter liggend gebergte van het Heilige Land. Weldra +naderden wij Jaffa, waar de boot het anker liet vallen en, omdat er geen +haven is, tot den namiddag op stroom bleef liggen. De passagiers, die er +willen landen, moeten dus per roeiboot afgehaald worden van het schip. +Gelukkig zijn de bootslieden uitermate vaardig om bij een onstuimige +zee, zooals wij die nu kregen, op het juiste oogenblik gebruik te +maken van een hoogen golf om de passagiers op te vangen in hun stevige +armen. Wij waren dankbaar, dat wij aan boord konden blijven, maar die +dankbaarheid was van korten duur, omdat de wind weldra begon op te +steken en wij toen gewaar werden hoe onze boot, de „Odessa,” rolde en +tolde als een visscherspink zonder kiel. + +Gelukkig lagen wij toch den volgenden morgen behouden voor anker in de +haven van Beyroet, de voornaamste havenstad van Syrië. De ligging is +zeldzaam schoon. Helderwitte huizen verheffen zich van de zee al hooger +en hooger tegen de helling van het Libanongebergte, dat daarachter +ligt. De gebouwen en inwoners der stad maken een zeer gemengden indruk, +tengevolge van het groot getal Europeanen, die hier wonen om de +handelsbelangen van hun land te behartigen. Men hoort er allerlei talen +spreken, het meest van alles Fransch, dat evenwel in den laatsten +tijd meer en meer verdrongen wordt door het Duitsch en het Engelsch. +Men krijgt dan ook den indruk, dat deze drie Mogendheden er op uit +zijn haren invloed in Beyroet en vooral in het geheele gebied van +den Libanon te versterken, vooral ook door allerlei arbeid op +Christelijk-philanthropisch gebied, die zijn centrum heeft in de stad +en zijn arbeidsveld buiten in de dorpen op het Libanon-gebergte. + +Zoo werkt hier de Duitsche zending met diakonessen van Kaiserswerth, +onder wier leiding het hospitaal van de orde van St. Jan, een weeshuis +en een jongedamesschool staan, die wij met groote belangstelling zagen +onder geleide der directrice. De school was nog niet geopend, daar zij +gemeenlijk eerst begint, wanneer de rijke kooplieden, die des zomers in +de bergen wonen, op hun villa's in de stad teruggekeerd zijn. In het +weeshuis waren 130 kinderen, waaronder 40 Armenische weezen, die sedert +den laatsten Christenmoord hier een toevlucht vonden. Wij zagen ze in +de verschillende klassen van onderwijs verdeeld, waar zij onder meer +Duitsch en Arabisch leerden. Toen de directrices SOPHIE GRÄF en LOUISE +KAISER ons rondleidden en hoorden, dat wij Nederlanders waren, spraken +zij met veel waardeering van hetgeen weleer Mej. A. BERGENDAHL uit +Amsterdam voor deze arme weezen deed. Zij vertelden ons van de vreugde +der kinderen, wanneer de kisten werden uitgepakt, die uit Nederland +aankwamen, en ik beloofde dit aan onze landgenooten te zullen +mededeelen, zoodra ik daartoe gelegenheid had. Mocht iemand dit lezen en +lust hebben om iets te doen voor deze Syrische weezen, dan zal die hulp +dankbaar gewaardeerd worden en wèl besteed zijn. + +De invloed toch van den zendingsarbeid in Syrië en Palestina is aan +alles merkbaar, doch ik zal daarover thans niet meer uitwijden, daar ik +het werk der Inwendige Zending in Jeruzalem en Palestina uitvoerig heb +beschreven in het Tijdschrift: _Lichtstralen op den akker der wereld_, +jaargang 1900 afl. 1 en 2. + +Zoodra men de stad Beyroet uitgaat en komt in het Christelijk gebied van +den Libanon, is het als of alles meer welvaart vertoont. De akkers zijn +bebouwd, de woningen zien er netjes en goed onderhouden uit en de +Christelijke bevolking maakt een gunstigen indruk, zoodat uit alles +blijkt, dat het Christendom niet alleen de beloften des toekomenden maar +ook des tegenwoordigen levens heeft. + + + + +BAÄLBEK. + + +Het was nog vroeg in den morgen, toen wij in den trein stapten van +Beyroet naar Damascus. De spoorlijn loopt bijna evenwijdig aan den +rijweg, dien de Franschen na 1860 hebben aangelegd. Gedurende de eerste +twee uren biedt deze eene gestadige afwisseling en een wonderschoon +vergezicht over Beyroet, dat voor ons oog al lager en lager wegzinkt in +de diepte en ten laatste nauwelijks nog een kleine witte stip vertoont +aan de kust der Middellandsche Zee. Ook rondom zich heen ziet men zulke +stippen, alsof het zwaluwnesten waren, die tegen het Libanongebergte +aanliggen; het zijn de dorpen en huizen, die glanzen in het vroolijke +morgenlicht der zon. De velden zijn allerwegen beplant met vruchtboomen, +vooral met den moerbeziënboom, wiens bladeren als voedsel moeten dienen +voor de zijdewormen, die een der voornaamste handelsartikelen uit +het Libanon-gebied opleveren. Het geheel maakt den indruk van eene +welvarende landstreek en eene nijvere bevolking, die, zooals wij +reeds opmerkten, overwegend Christelijk is. Gelukkig heeft zij na den +beruchten Christenmoord in 1860 door de Drusen uit het Hauran-gebergte +niet meer aan dergelijke aanvallen blootgestaan, deels door den +invloed van Frankrijk, onder wier bescherming zij stond, deels door de +verplichting, sedert dien aan de Turksche Regeering opgelegd, om over +dit gebied een Christengouverneur aan te stellen. + +Naarmate men hooger stijgt wordt de cultuur minder. Op ongeveer 1500 +meter heeft de weg zijn hoogste punt bereikt en ziet men in het Oosten +den Anti-Libanon en in het Zuiden den Grooten Hermon opdagen, twee +breede bergruggen even kaal en vaal als de Libanon zelf aan de zijde, +langs welke men nu afdaalt in het Beka-gebied, de breede vlakte van +Coelo-Syrië die tusschen deze drie bergen inligt. + +Het was voor ons eene ware teleurstelling, dat wij noch langs den weg, +noch op de bergen den beroemden ceder van den Libanon zagen, waarvan men +zoo dikwijls in den Bijbel leest. Helaas! zij zijn verdwenen. Men zeide +ons echter, dat er nog enkele plaatsen waren, waar ze groeiden, maar +die voor een bezoek te ver verwijderd lagen. Daar zou men ze nog kunnen +zien in hun volle kracht; er waren er, zeide men, die een omvang van 17 +en eene hoogte van 30 meter hadden, wellicht wat overdreven, maar dan +nog, wat zijn deze enkelen vergeleken bij den tijd, toen die ceders met +hun fluweelen glans die bergen als één woud bedekten, die thans overal +even kaal zijn! + +Aan het dorpje Maallakah houdt de trein stil en staan onze rijtuigen +gereed, die ons in 4 uren door de vlakte van Beka naar het eeuwenoude +Baälbek brengen. + +De weg geleidt door eene breede vlakte, een hoog plateau tusschen den +Libanon en den Anti-Libanon, 1000 meter boven de zee. Slechts hier en +daar ontwaart men een groepje huizen, die een dorpje vormen. De lange, +rechte weg biedt weinig afwisseling. Het eenige, wat men daarop ziet, +zijn karavanen zwaar beladen kameelen, zoodanig achter elkaar gebonden, +dat zij één trein vormen, waarvan het eigenaardige is, dat een ezeltje +schijnt dienst te doen als locomotief, niet om den trein in beweging +te brengen, maar om daaraan de gewenschte snelheid te geven. Het is +inderdaad een grappig tooneel, wanneer men ziet, hoe zulk een klein roer +al die „schepen der woestijn” bestuurt, vooral voor ons, die nu juist +van een ezel geen grooten dunk hebben; maar de Oostersche ezel, ik heb +dit reeds vroeger meegedeeld, is de Westersche niet. + +Na een rit van 4 uren hebben wij Baälbek bereikt, een stadje van +een paar duizend inwoners, voor de helft Christelijk, voor de helft +Mohammedaansch. Het is echter niet het stadje en zijn bewoners, die +ons belang inboezemen, maar het zijn de beroemde ruïnes van de aloude +heiligdommen, die wij hier aantreffen en die ons een grootsch denkbeeld +geven van Oostersche bouwkunst. + +Voor de juiste waardeering ervan dienen enkele historische +bijzonderheden hier vooraf te gaan. Volgens overleveringen, die onze +gids MICHEL ALOUF in een afzonderlijk boekje over Baälbek heeft +samengebracht, zou de voormalige burcht het oudste gebouw der wereld +zijn en dagteekenen van het jaar 133 na de schepping. CAÏN zou daarvan +de grondlegger zijn geweest en zich daarbij bediend hebben van den +mastodon, een voorwereldlijk dier. Na den zondvloed zou NIMROD de +bouwvallen van den burcht hersteld en gewijd hebben aan Baäl, den God +der Moabieten, die de zon aanbaden. Volgens dat boekje zou Baäl _zon_ en +Bek of Beka _stad_ beteekenen en de naam Baälbek, later Heliopolis, dus +zonnestad willen zeggen. + +Wij weten echter, dat de naam Baäl, d.w.z. Heer, eenvoudig den God +aanduidt, dien de bewoners van het land, hier zeer bepaald die van de +Beka-vlakte dienden. Baälbek was dus het middenpunt van den Baäldienst, +waaraan ook nog de liederlijke vereering van Astarte was verbonden. +Dit blijkt o.a. uit den naam van zekeren ETHBAÄL, d.w.z. _Baäl is met +hem_,—een voormaligen priester van Astarte, die later Koning werd van +Phoenicië. Deze ETHBAÄL was de vader van IZÉBEL, die huwde met ACHAB den +bekenden Koning van Israël, die den Baäldienst invoerde. Wij weten hoe +IZÉBEL daaraan met haar gansche hart verknocht was en welken strijd de +profeet ELIA daartegen voerde op den berg Karmel (1 Kon. XVIII). + +In de 2de eeuw na C., toen dit gebied onder de macht der Romeinen kwam +en de zonnedienst meer en meer algemeen werd in het Oosten, verrezen +hier twee zonnetempels, een groote en twee kleine en verkreeg Baälbek +den naam Heliopolis, d. w. z. zonnestad. Beide werden onder de regeering +van CONSTANTIJN den Groote gesloten. Onder THEODOSIUS den Groote +werd er een Christelijke kerk van gemaakt; doch deze werd later door +de Arabieren wederom verwoest, die van de overgebleven gedeelten +en brokstukken een vesting bouwden. Dientengevolge is er van het +oorspronkelijke, ook tengevolge van onderscheidene aardbevingen, +vooral die van 1759, weinig meer overgebleven. + +[Illustratie: DE ZONNETEMPEL TE BAÄLBEK.] + +In weerwil van dit alles is de aanblik, dien de overgeblevene ruïnes +vertoonen, nog ontzaglijk indrukwekkend. Duidelijk zijn de grondslagen +nog te zien van de aloude tempelgebouwen op een kunstmatig opgehoogd +terras, 300 meter lang en 200 meter breed. Een breede trap aan de +oostelijke zijde verleende den toegang tot een voorportaal; dan volgde +een ruime voorhof en daarachter de zonnetempel, waarvan nog 6 van 54 +zuilen overeind staan, elk 19 meter hoog en 2 meter in doorsnede. + +De kleinere tempel van JUPITER, die zich daarnaast bevindt, bestaat nog +bijna in zijn geheel. Van de 42 zuilen, welke de 4 muren omringden, zijn +er nog 9 op eene rij te zien. Daar deze weinig geschonden zijn, geven +zij een grootsch denkbeeld van het oorspronkelijk geheel; de architraves +en friezen aan de kroonlijsten, de kapiteelen aan de zuilen, de kunstige +beeldhouwwerken aan de plafonds en alle andere onderdeelen zijn zóó +schoon, dat men een en al bewondering is voor den smaak der ontwerpers +en den kunstzin der bouwlieden. + +Maar onze bewondering stijgt tot verbazing, wanneer men van het +verhoogde terras afdaalt en de hoeksteenen ziet aan de buitenzijde, die +den onderbouw vormen. Daaronder zijn er drie aan den Trilithon-muur +d. w. z. muur van drie steenen, die een lengte van 19½ meter hebben, bij +een breedte en hoogte van 4 meter. Men schat het gewicht van een enkelen +steen op 700.000 K.G. Op 20 minuten afstand vindt men de steengroeven, +waaruit zij genomen zijn, en daarbij nog een steen, die onafgewerkt +bleef. Ons verstand staat hier stil bij de vraag, hoe men zulke +gevaarten heeft kunnen verplaatsen en zelfs op elkander leggen. Ik las +ergens in een boek, dat iemand er van zegt: „ze zijn gedenkteekens van +eene beschaving, die over mechanische hulpmiddelen beschikte, waarvan +wij geen begrip hebben,” maar ik voor mij zoû zoo zeggen wanneer ik +zulke hoogdravende wijsheid lees, dat ik dan de opvatting van de +Arabieren, die geloofden, dat daarbij voorwereldlijke dieren te pas zijn +gekomen, nog zoo kwaad niet vind. + +Hoe het zij, wij krijgen te Baälbek bij dien Trilithon-tempel, zooals +hij naar die drie steenen, eeuwen lang genoemd werd, den indruk van een +reuzenwerk. Dat reuzenwerk diende om Baäl, den God des lands, te eeren. +En wanneer wij dan de geschiedenis lezen van ACHAB en zijn vrouw IZÉBEL, +de dochter van dien voornoemden priester van Baäl, kan het ons dan +verwonderen, dat eene vrouw als zij met haar gansche hart hing aan het +geloof harer vaderen? Kan ons dan de klacht van een ELIA bevreemden, die +meende, dat hij de eenige was, die zijne knieën voor dien Baäl niet had +gebogen, terwijl het gansche volk dat wel deed? Werpt alles, wat wij van +die vereering van Baäl hier zien, niet een treffend licht op ELIA'S +strijd op den Karmel? + +En wanneer hij in dien strijd het volksgeloof overwint en het gansche +volk als uit eenen mond uitroept: „de Heere is God! Jehova is God!” +en daarop alle Baälspriesters doodt, hoe zoû dan zulk een omkeer te +verklaren zijn, zonder het Bijbelsch bericht van het wonder, dat daar +plaats greep en waardoor openbaar werd, dat Israëls God de meerdere, ja +de Eenige was, Dien Israël geroepen was te dienen en te eeren. + +Inderdaad, die ruïnes te Baälbek verklaren ons uit Israëls geschiedenis +menige bladzijde, die wij, zonder ze te kennen, niet zoo goed zouden +verstaan. + + + + +DAMASCUS. + + +Van Maallakah, waar wij uitstapten om Baälbek te bezoeken, vervolgen +wij per spoortrein onzen weg, die ons over den Anti-Libanon naar +Damascus brengt. Deze weg doorsnijdt eerst de Beka-vlakte, stijgt +dan nog circa 400 meter en volgt daarna de slingerende kronkelingen +van de Barada-rivier. Deze Barada houdt men voor dezelfde rivier, +waarvan NAÄMAN de Syriër (2 Kon. V: 12) reeds het water prees, dat in +voortreffelijkheid niet onderdeed voor dat van den Jordaan en heette +destijds de Amana. Dien ouden roem handhaaft zij nog steeds met eere, +want zij doorstroomt als een groot ververschingskanaal de geheele stad, +welke zij in tweeën snijdt, en voorziet tevens de huizen der inwoners en +de fonteinen langs de straten van heerlijk drinkwater. Zij ontspringt +op den Anti-Libanon, waar zij hier en daar de vallei, die wij afdalen, +verfrischt; allengs verbreedt zij zich tot een bergstroom, die aan +beide zijden met spichtige populieren is beplant; besproeit vervolgens +groene weiden, waarop kudden grazen, en de tuinen van rijke Arabieren, +die hier hun buitenverblijf hebben. Eindelijk na 3½ uur heeft de trein +ons naar Damascus gebracht, dat als eene oase in de woestijn reeds van +oudsher de „parel van het Oosten” en „het Paradijs der Muzelmannen” werd +genoemd. + +Het zijn eigenaardige gewaarwordingen, die zich van ons meester maken, +wanneer men met den spoortrein, het vervoermiddel der 19de eeuw, eene +stad nadert, die reeds evenzoovele eeuwen voor onze jaartelling bestond. +Onwillekeurig denkt men terug aan den aartsvaderlijken tijd van ABRAHAM, +wiens trouwe knecht ELIËZER een Damascener van geboorte was; die met +zijn dappere manschappen hier de Koningen achterhaalde en versloeg, die +zijn neef LOT gevankelijk hadden weggevoerd. Damascus, de stad, welke +een DAVID schatplichtig maakte en waarin hij zijne bezetting legde; de +stad, waar later al die Koningen van Syrië zetelden, die zoo dikwijls +hun invallen deden in het gebied van Israël; de stad, waar de apostel +PAULUS woonde in de straat de Rechte, die nog heden ten dage dienzelfden +naam draagt en waar hij na zijne bekeering het eerst het Evangelie +predikte, zoodat hij de stad moest ontvluchten langs een muur, dien men +nog aanwijst; de stad, waar weleer eene bloeiende Christelijke gemeente +bestond, waar—om maar niet meer te noemen—de welsprekende kerkvader +JOHANNES DAMASCENUS woonde, die om zijn beroemd werk: „De bron der +kennis” geacht wordt de geestelijke vader der Grieksche Kerk te zijn. +Inderdaad, het belangrijke dezer stad is niet gelegen in hetgeen +zij is, maar in hetgeen zij was, in hare geschiedenis die zoo nauw +saamgevlochten is met die van den Bijbel en van de Christelijke Kerk +in het Oosten. + +Trouwens Damascus zelf is bij andere Oostersche steden vergeleken arm +aan monumentale gebouwen. Het eenige, wat men hiertoe kon rekenen, was +de prachtige Omajaden-moskee, vooral beroemd om haar mozaïek, maar +die in 1893 door een brand totaal werd vernietigd. Zij stond bij de +Mohammedanen hoog in aanzien, vooral omdat daarin het hoofd van JOHANNES +den Dooper werd bewaard, waarbij de bewoner van Damascus nog tot op +den huidigen dag zijne eeden pleegt te zweren. Daaraan dankte ook de +Christelijke kerk, die er in het begin onzer jaartelling gestaan heeft +en waarvan nog enkele bogen zijn overgebleven, den naam van +Johanneskerk. + +Van de oude moskee ziet men enkel nog de zijmuren en de plaats, waar +zij gestaan heeft; men was druk bezig haar zooveel mogelijk in den +oorspronkelijken vorm te herstellen. Het trof ons, dat elk geloovige +daarvoor naar zijn vermogen het zijne moest bijdragen, de rijke in geld, +de arme door arbeid gedurende een of twee dagen in de week. Het fijne +werk, waarvan zoodoende misschien niet veel terecht zou komen, werd door +Christenwerklieden uitgevoerd, ook omdat, naar men ons verzekerde, de +Mohammedanen daartoe onbekwaam waren. + +De overige moskeeën, die wij bezochten—er zijn er 248—gaven weinig +belangrijks te zien. Bij een dezer bevonden zich een aantal vertrekken +rondom het voorplein, die dienden om armen te huisvesten en ze te +voorzien van een dagelijksch middagmaal. Maar, helaas! deze schoone +trek der Mohammedaansche barmhartigheid, de eenige trouwens, dien ik +op onze reis in het Oosten heb opgemerkt, was door de hebzucht der +mannen, die met de uitvoering belast waren, tot een minimum van één +portie soep in de week teruggebracht! Voor het overige gelijken alle +moskeën op elkaar. Zij worden slecht onderhouden en weinig bezocht, +behalve door den vreemdeling, die daarvoor veel moet betalen en zich wel +moet ontzien, dat hij de sloffen niet verliest, die hem onder de voeten +worden gebonden ten einde de rietmatten niet te ontwijden, die den vloer +bedekken. Want zonder die sloffen wordt hem de toegang ontzegd, tenzij +hij zich getrooste zijne schoenen uit te trekken. + +Terwijl dus Damascus bij andere steden achterstaat in +bezienswaardigheden, is er toch genoeg, dat den vreemden bezoeker belang +inboezemt. Hiertoe behoort in de eerste plaats het leven der bewoners. +Men is hier in eene echt Oostersche stad, die zich kenmerkt doordat +men er leeft op straat. Het verst hebben het hierin de bezoekers van +de talrijke koffiehuizen gebracht, die op straat rustig op hun divans +hun nargile zitten te rooken, of hun tijd dooden met een of ander spel. +Zij zitten daar van den morgen tot den avond met de beenen niet op den +grond, maar op hun stoel en slaan op hun doode gemak de bedrijvigheid +gade, die op straat heerscht. + +Deze bedrijvigheid ziet men het best in de bazaars. Deze bazaars zijn +hier met een koepeldak overdekt en doen ons denken aan de passages in +onze groote steden alleen met dit verschil, dat de bekapping van hout +en de vloer van aarde is. Daardoor zijn ze somber, stoffig en benauwd. +Hierbij komt nog, dat er zich niet enkel de bevolking beweegt, die er +iets komt koopen, maar alles er door elkaar krioelt: karren en wagens, +kameelen en ezels, menschen en dieren, kinderen en honden, de laatsten +om dienst te doen als gezondheidspolitie en straatreiniging. Alle afval +toch wordt eenvoudig op straat geworpen en door hen verslonden. Gelukkig +zijn ze niet gevaarlijk; ze slapen den ganschen dag en storen zich niet +aan den voorbijganger; voor karren of rijtuigen staan ze alleen dan op, +wanneer de koetsier zijn schelle stem laat hooren. + +Een en ander maakt een verblijf in de bazaars niet aangenaam, zoodat +vreemdelingen als wij er niet licht toe komen er wat te koopen. Trouwens +is dit ook niet gemakkelijk, daar de Arabier gewoonlijk begint 4 maal +meer te vragen dan de waarde van een voorwerp, zoodat het lang kan duren +eer de koop gesloten is. Het eenige, waaraan ik mij gewaagd heb, waren +eenige fleschjes rozenolie, waarvoor Damascus beroemd is, als eene +herinnering aan de rozenvelden, die het omringen, en als een gewenscht +tegengift tegen de onfrissche lucht, die men in de bazaars inademt. + +Het doet dan ook weldadig aan, wanneer men daarna een toer doet om de +stad. Daar ziet men o.a. het huis, waarin NAÄMAN de Syriër zou gewoond +hebben, en de poort aan den ingang van de straat de Rechte, waardoor +PAULUS de stad zou zijn binnengekomen. Het treft alleen ongelukkig, +dat deze aan de Oost- en niet aan de Westzijde is gelegen, zooals men +verwachten zou; maar daar zij de eenige poort is, die nog bestaat, +schiet er niets anders over dan zich zonder verdere kritiek eenvoudig +neer te leggen bij overleveringen als deze, iets, waaraan men zich +spoedig leert gewennen in het Oosten. + +In de buitenwijken zijn de straten niet overdekt en veel smaller, zoodat +ze hoogstens aan een rijtuig toegang verleenen. Ware het niet, dat de +bovenverdiepingen der huizen aan beide zijden over de straat waren +gebouwd, zoodat ze een soort van arcades vormden, dan zou de hitte hier +ondraaglijk wezen. In deze minder drukke gedeelten zijn de aanzienlijken +gehuisvest. Uitwendig vertoonen hun huizen niets weelderigs; daarentegen +zijn ze van binnen te rijker getooid en dragen ze de sporen van een +tijd, toen er groote welvaart heerschte. Het is dan ook inderdaad +verrassend ze van binnen te zien, hetgeen gaarne wordt toegestaan. + +Een wijde poort verleent toegang tot het binnenplein, waar de +woonvertrekken op uitzien, gewoonlijk van een veranda voorzien om het +schelle licht te temperen. De helft van het vertrek, waarin men wordt +ontvangen, is een meter verhoogd; hier staan eenige divans, waarop men +plaats neemt. De atmosfeer, door marmeren vloeren en zijwanden reeds +verkoeld, wordt nog bovendien aangenaam verfrischt door een fontein van +helder water uit de Barada. Een klein kopje drabbige mokka, dat men +Turksche koffie noemt, en een cigaret, die men wellevendheidshalve niet +mag weigeren, bekronen de gastvrijheid van den bewoner, een Turk, een +Israëliet en een Christen, die ons achtereenvolgens toelieten een blik +te slaan in hunne woningen. + +Na getracht te hebben eenigszins een denkbeeld te geven van het leven in +deze echt Oostersche stad bestijgen wij nog een der omliggende bergen om +haar in haar geheel te kunnen overzien. Een vooruitspringend gedeelte +van het Kasjun-gebergte biedt daarvoor eene schoone gelegenheid. Van +hier toch overziet men gansch Damascus, met de voorstad Meidan, met +haar ruim 200.000 inwoners. Het juiste cijfer schijnt men niet te kunnen +opgeven. Wanneer men hier staat, kan men begrijpen, waarom Damascus als +„de parel van het Oosten” wordt geroemd, want het doet inderdaad denken +aan een parel, wel niet in goud, maar in het groen gevat. Een breede +gordel toch van groen geboomte omzoomt de stad, die daar voor ons ligt +en waarachter zich het Hauran-gebergte ter eener en de eindelooze +vlakten der woestijn ter anderer zijde uitstrekken. + +Onderwijl wij daar stonden, sloeg ik mijn reisboek eens op om na te +zien, of er niets bijzonders werd vermeld; ik las toen, dat deze plaats +den Muzelman heilig is, omdat hier weleer ABRAHAM zou gestaan hebben +en gekomen zou zijn tot de kennis van den Eénen waarachtigen God. +Onwillekeurig kwamen mij nogmaals de oude gestalten, waarvan ik in +den aanvang sprak, voor den geest. Ik dacht aan de geschiedenis der +goddelijke heilsopenbaring, welke waarlijk ook aan een Damascus niet is +voorbijgegaan, maar zonder vrucht is gebleven. Want daar lag zij voor +ons, de stad van voor duizenden jaren, schier onveranderd, beschaduwd +door bergen, waarachter de zon was neergedaald. Zij deed mij denken +aan het sprookje van Doornroosje, de schoone slaapster in het bosch, +de Koningsdochter, die door de jaloersche toovergodin betooverd werd, +zoodat zij honderd jaren lang moest slapen, terwijl alles, wat haar +omgaf of met haar in aanraking kwam, met haar indommelde. Honderd jaren +gaan voorbij, niets verandert, alles slaapt en slaapt maar door, totdat +eindelijk een koningszoon Doornroosje vindt, haar wekt uit den slaap en +zich met haar verbindt. + +O stad en land van zooveel sprookjes, van „Duizend en een nacht”, zoo +dacht ik onwillekeurig, wanneer zal ook voor u de dag aanbreken, wanneer +zult gij ontwaken uit uw droom, wanneer zal de stem van den grooten +Koningszoon ook tot u doordringen, die stem, die daar roept: „Ontwaakt +gij, die slaapt en sta op uit de dooden en Christus zal over u +lichten!”? + + + + +EEN WOESTIJNREIS. + + +De reis van Damascus naar Palestina nam voorheen verscheidene dagen +in beslag. Thans, sedert er een spoorweg ligt van Damascus naar +El-Moezerib, een dorp ten westen van de zee van Tiberias, doet men haar +in vier uren. + +De eindelooze vlakten, die de trein doorloopt, zijn geen woestijnen in +den eigenlijken zin van het woord. Deze ziet men in Egypte. Zij bestaan +uit louter zand, waarop niets kan groeien, omdat het voortdurend +verstuift door den wind. Zulke woestijnen zijn deze niet, want zij +worden bewoond door Bedouïnen en bebouwd door de Hauran-boeren. + +Het verblijf der Bedouïnen, die er bij menigte wonen, herkent men aan +hun zwarte tenten, vervaardigd uit een stof, die den regen niet doorlaat +en die de vrouwen uit geitenhaar weven. Zij zijn vierkant van vorm, +meestal door een tusschengordijn in twee afdeelingen gescheiden, de eene +voor de mannen, de andere voor de vrouwen en staan aan de voorzijde +bijna altijd open, zoodat men zonder onbescheiden te wezen het sobere +leven dezer menschen kan gadeslaan. Zij leven daar geheel afgezonderd +van de wereld te midden van hunne talrijke kudden kameelen, schapen +en geiten, die hun een bestaan opleveren en die men bij honderden zag +vluchten voor het „zwarte paard”, zoo als men den locomotief noemt, die +ze al fluitende, zuchtende en blazende voor zich uitjoeg van de baan, +die hier nergens is afgesloten. + +Hoe deze arme dieren hier kunnen leven, waar het oog, zoover het reikt, +geen groen sprietje ontdekt, was mij een raadsel. Later hoorden wij +van een pastoor nabij Capernaüm, dat deze Bedouïnen toen hun beesten +gebrek aan voedsel hadden, van de Turksche Regeering vergunning hadden +verkregen om het vee gedurende eenige weken rondom de zee van Galilea +te laten grazen. Deze vertelde ons een en ander van zijne reizen door +het gebied dezer Bedouïnen, waarvan de eene Schêch hem telkens aan den +anderen aanbeval, zoodat hij zonder eenig gevaar tot aan Bagdad was +gekomen en waarbij hij van hen de grootste voorkomendheid en +gastvrijheid had genoten. + +Voorts wonen hier in kleine dorpjes, waarbij de trein meestal stopte, +Hauran-boeren, die van den landbouw leven. Hun dorpjes zijn gemeenlijk +door een hoogen muur ingesloten. Bij sommigen ziet men nog brokstukken +van ruïnes, oude torens of vestingwerken, onder welke er zijn, die +dagteekenen uit den tijd der Romeinen. Hoe gaarne hadden wij zulk een +dorpje eenigszins van naderbij bezien, maar de trein spoedde voort, +totdat wij aan het laatste station El-Moezerib aankwamen. + +Dit El-Moezerib ligt aan een klein meer, in welks midden zich een +eilandje bevindt, dat met een dam verbonden is aan den oever. Op dat +eilandje ziet men nog de ruïnes eener oude vesting, die het bewijs +leveren, dat hier voorheen een belangrijke plaats heeft gelegen. Thans +is het een nietig plaatsje en wij vroegen elkander af hoe men toch +op het denkbeeld is gekomen hier een spoorlijn aan te leggen, waarop +aanvankelijk eenmaal per dag en later een- of tweemaal per week een +trein liep. Een bevredigend antwoord op die vraag kon ons echter niemand +geven. De een beweerde dat de lijn eerlang zou worden doorgetrokken naar +Haïfa, volgens een ander langs de Doode Zee naar Jerusalem. Later hoorde +ik en dit komt mij het meest aannemelijk voor, dat deze spoorweg met +een strategisch doel werd aangelegd en dienen moet om Rusland over land +te verbinden met het kanaal van Suez en Egypte, ten einde langs dezen +weg vroeg of laat de macht van het gehate Engeland te fnuiken. + +Aan het station stond onze dragoman, de gebruikelijke benaming voor +een gids in het Oosten, met zijn paarden gereed om ons naar de plaats +te brengen, waar voor dien nacht onze tenten waren opgeslagen. Nadat +zich het gezelschap een weinig had verkwikt, werden de paarden bestegen +en trok de karavaan op, die, met het vervoer der 8 tenten er onder +begrepen, bestond uit 36 paarden en muildieren, 7 ezels en 30 man. Dien +ganschen dag reden wij nog door het Hauran-gebied, waarin de beruchte +Drusen wonen, wier naam de droevige herinnering verlevendigt aan den +Christenmoord in het Libanon-gebied in 1860, toen zij ongeveer 14000 +Christenen ombrachten, waarvan er 6000 woonden in Damascus. Dit +geschiedde dus onder de oogen van het Turksch gouvernement en van +het Turksch garnizoen, dat echter niets deed om het te verhinderen, +wel een bewijs dat de Regeering zelve er de hand in had. Gelukkig zijn +dergelijke gruwelen sedert dien in dit gebied niet meer voorgekomen; +anders zou een tocht daardoorheen niet gerekend kunnen worden te +behooren tot de genoegens van een reis door Palestina en ook een +verblijf in tenten veel van zijne bekoorlijkheid verliezen. + +Want er is inderdaad iets bekoorlijks in dat ouderwetsche reizen en in +een leven, zooals de aartsvaders dat gewoon waren. Wel is waar mengt +er zich nu en dan ook wel eens een wanklank in dat genot en wat proza +in die poëzie, maar het zou ondankbaar wezen, wanneer ik vergat, hoe +ons ten slotte alles meeliep. Werden wij niet begunstigd door het +prachtigste zomerweder, zoo zelfs dat wij de hitte wel eens wat minder +gewenscht hadden? Maar wat zou er van ons zijn geworden, wanneer ons +b.v. een Oostersche regen ware overvallen, die soms dagen kan aanhouden +en waartegen geen tent beschutting verleent en waardoor de rivieren +somwijlen in enkele uren tijds zoo zwellen, dat men ze niet zonder +gevaar meer kan doorwaden? Zulke tegenspoeden werden ons gelukkig +bespaard. + +Natuurlijk moet men op zulk een tentenreis niet al te kieskeurig zijn +en het voor lief nemen, wanneer de Arabier, die u bedient, de kip, +die hij voorzet, voor uw oogen snijdt met zijn handen; wanneer hij +de waterkruik, waaruit hij inschenkt, eerst aan zijn mond zet om te +proeven of het water nog wel frisch is. Zoo zwijg ik ook van kleine +teleurstellingen, die men ondervindt zooals het geval was met enkelen +onzer medereizigers, wier koffers doornat werden, doordien het muildier, +dat ze droeg, bij het doorwaden van den Jordaan omviel door de sterkte +van den stroom en de zwaarte van den last, dien men het te dragen had +gegeven. Bij zulke ervaringen troost men zich met de gedachte, dat het +nog veel erger had kunnen zijn, b.v. wanneer den reiziger zelf zoo iets +ware overkomen. + +Wanneer men echter zulke kleinigheden niet meetelt, is er in een reis in +tenten iets poëtisch. Het is als met een zeereis, waarbij men aan boord +stapt in de meest opgewekte stemming en aanvankelijk met alles evenzeer +is ingenomen, totdat het meer prozaïsche komt. + +In zulk eene blijmoedige stemming verkeerden dan ook allen, toen wij aan +den avond van den eersten dag te Bet Aras aankwamen. Welk een juichtoon +ging er op, toen wij van verre onze tenten zagen! Welk een genot, daar +aanstonds te worden onthaald op een warmen kop thee! + +Hoe zorgvuldig had onze dragoman aan alles gedacht; hoe netjes werden +wij bediend; welk een keur van spijzen op den avonddisch en dat alles +nog wel in een woestenij! En dan rondom ons heen al die grappige +gezichten van de dorpelingen, ouden en jongen, die ons aangaapten alsof +wij STANLEY zelf waren! + +Daar is in dat alles iets poëtisch en in dankbare stemming legden +wij ons ter _ruste_ neder. Den volgenden dag bleek het, dat het naar +waarheid _rusten_ was geweest, want niemand van ons had kunnen slapen. +Velen waren in hun slaap gestoord door het gehinnik der paarden, die +rondom de tenten stonden, door het geblaf der honden, die elkaar een +afgekloven beentje betwistten en door het aanhoudend gebabbel van onze +trouwe wachters, die al pratende hun tijd opkortten. Maar, dat zou wel +wennen en het wende ook, zoodat men de volgende dagen hoorde, dat men +beter en eindelijk zelfs goed had geslapen. + +Maar wat niet wende was het paardrijden, vooral voor hen, die het niet +geleerd hadden of daaraan niet gewoon waren bij zulk eene brandende +hitte. Want al rustte men gedurende de warmste uren van den dag onder +een citroen- of vijgeboom, die tochten van 7 à 8 uren te paard waren den +meesten toch te machtig. + +Gelukkig hadden wij op onze reis rekening gehouden met den rustdag +en toen het eindelijk Zaterdag was, juichte elkeen in het blijde +vooruitzicht den volgenden dag een rustdag te mogen hebben. Ik geloof +niet, dat een onzer reizigers ooit zoo de beteekenis en de waarde van +dien dag gevoelde als hier op deze reis. + +Wat was dàt een genot voor ons en onze paarden om eens een ganschen dag +te mogen uitrusten. Waarlijk, Vader CATS, of wie het ook was, had wel +gelijk, toen hij wees op den zegen van den rustdag in zijn vierregelig +versje, dat mij vaak te binnen schoot op deze tochten: + + „Wat haver geven aan zijn beest + „En God te bidden in den geest + „Is iets, wat wel wat tijd vereischt, + „Maar wat niet hindert, als men reist.” + +Na deze uitweiding over de voor- en nadeelen van het tenteleven, keeren +wij tot onze reis terug. Wij zijn middelerwijl tot de grenzen van +Galilea genaderd en bevinden ons te Ummkês of Mukês, thans een armoedig +dorpje, voorheen de stad Gadara, de hoofdstad van Peraea, een der tien +steden van het Dekapolisgebied. De ligging en de omgeving zijn prachtig. +Het meest treft ons het verrassende uitzicht op de zee van Galilea, +die rechts van ons ligt in de diepte, 150 meter beneden ons en wier +groen water scherp afsteekt bij de rondom gelegen bergen. Links van ons +ontplooit zich voor onzen blik de vlakte van den Jordaan, die wij van +hier uit, zoover het oog reikt, in hare volle lengte kunnen overzien. +Recht voor ons uit verheffen zich de berg Thabor en de kleine Hermon. + +De straten van het oude Gadara zijn nog duidelijk te herkennen aan de +wagensporen in het plaveisel der wegen, langs welke aan beide zijden een +menigte zuilen van bazaltsteen van vroegere gebouwen verspreid liggen. +Men heeft er dan ook de ruïnen opgegraven van twee theaters en van een +ouden tempel, die later schijnt opgebouwd te zijn tot eene Christelijke +kerk en tal van graftombes. In het dorp zag men nog verscheidene met +fijn beeldhouwwerk versierde sarcophagen of doodkisten, die weleer +hadden gediend om het stoffelijk overschot te bewaren van de grooten der +aarde, die daar woonden en die de bewoners thans bezigden als trog voor +veevoeder en dergelijke dingen. Sic transiit gloria mundi! + +Onderwijl wij daar wat uitrustten onder de schaduw van een ouden +olijfboom, eenling in de gansche omgeving, verzamelde zich rondom +ons heen eene menigte fellahs of dorpsbewoners. Wanneer ik de +photographieën, die ik van hen nam, er nog eens op nazie, dan waren het +echte wilden met angstwekkende tronies. Gelukkig waren ze niet kwaad en +konden wij ze overgelukkig maken met een sigaar, een voorwerp dat zij +blijkbaar niet kenden, althans niet wisten aan te steken. Toen hun dit +echter getoond was, deed zij de rondte van mond tot mond zelfs bij de +vrouwen, die wij onderkenden aan hare getatouëerde aangezichten. + +Eenige oogenblikken later zag ik een man uit hun midden, die onder den +boom, waar wij zaten, zich afzonderde tot het gebed. Met het aangezicht +naar het Oosten gekeerd, nijgde hij zijn hoofd eerst driemalen ter +aarde, knielde toen neder, richtte zich daarna weder op, herhaalde die +buigende beweging telkens weêr en aanbad.... maar wat? Doch hoe het zij, +hij toonde, door zich aan niets te storen en voor niemand te schamen, +dat hij op zijne wijze den moed had zijnen God te belijden voor de +menschen en fluisterde ons Christenen, schoon zwijgend, een ernstige +waarheid in het oor, die men op reis zoo licht vergeet. + +Toen wij van hier afdaalden naar de Jordaanvlakte, genoten wij nog +langen tijd van het overschoone uitzicht op de zee van Galilea. Wij +doorwaadden de rivier de Jarmuk, die in den Jordaan vloeit en voorzagen +ons van een bloem van den oleander, die hier overal in het wild groeit. +Tegen den avond kwamen wij bij het dorpje Samach, waar onze tenten waren +opgeslagen aan den oever van de zee van Galilea. + +Het was een verrukkelijk schoone avond, dien wij daar doorbrachten. +De maan scheen juist in haar eerste kwartier met de geopende zijde +van haar blinkende sikkel naar Venus gekeerd, die er vlak naast stond +in schitterende pracht. Het was een sterrenbeeld zooals men slechts +zelden hier in het Westen aanschouwt. Terstond herkende ik daarin het +zinnebeeld, dat de Turk koos om zijn vlag te sieren. Jammer, dat het +maar een enkelen avond te zien was; want doordat de maan den volgenden +avond later op- en onderging, stond Venus op een veel grooteren afstand. + +Toch bleef het mij een onvergetelijk schouwspel en, wanneer ik er aan +dacht, kwam mij telkens dat gedeelte van den Koran voor den geest, +waarin beschreven wordt op welke wijze ABRAHAM gekomen is tot het +bewustzijn, dat er maar een éénig God is. Toen zijn vader, zoo luidt +dat verhaal, die een heiden was, nog leefde, liet Koning NIMROD alle +pasgeboren kinderen ombrengen (blijkbaar eene verwarring met den +kindermoord te Bethlehem). ABRAHAM, die gespaard bleef, werd tot zijn +15de jaar opgevoed in een spelonk. Toen hij daaruit kwam en des avonds +aan den hemel een schoone ster zag staan, riep hij uit: „Dat is mijn +God”! Maar toen zij weder onderging, sprak hij: „ik bemin niet hetgeen +ondergaat.” Toen hij vervolgens de maan zag opkomen, zeide hij wederom: +„Dat is mijn God.” Doch toen ook zij onderging, zeide hij: „waarlijk, +mijn God heeft mij niet geleid om tot de dwalende menschen te behooren.” +En toen hij eindelijk de zon zag opgaan, zeide hij wederom: „Dat is +mijn God, deze is grooter.” Maar toen ook zij weêr onderging sprak hij: +„menschen, ik wil niets te doen hebben met datgene, wat gij afgodisch +aanbidt; ik richt mijn aangezicht onafgewend naar Hem, die den hemel en +de aarde uit niet heeft voortgebracht en behoor niet tot degenen, die +Hem deelgenoot maken van iets, waarmede Hij Zijne eer zou moeten +deelen.” + +En toch koos de Mohammedaan, die een ABRAHAM zoo hoog vereert, tot +zinnebeeld zijner toekomst iets dat ondergaat! + +Was dat een toeval, het noodlot of een profetie? + + + + +HET MEER VAN GENNESARETH. + + +Voordat wij het dorpje Samach verlaten, werpen wij eerst nog een blik in +de armoedige woningen, waaruit het bestaat. Zij zijn meerendeels van +leem, zonder venster en met platte daken, die uit hout en riet zijn +samengesteld en met leem overdekt. De deur bestaat in eene opening +in het midden van een der muren en verleent toegang tot het eenige +woonvertrek, waarvan het voorste gedeelte dient voor het vee en de +andere helft voor het huisgezin. De matten, die overdag zijn opgerold, +worden des avonds als bed gespreid. + +Inmiddels zijn onze booten reeds aangekomen, die van Tiberias ontboden +waren om ons van den zuidelijken naar den noordelijken oever over te +brengen. Het is nog vroeg in den morgen; maar wij moeten ons haasten, +want alles voorspelt wederom een warmen dag. Geen wolkje aan den hemel, +geen zuchtje in de lucht, geen rimpeltje op het water. De heete stralen +der brandende zon verdubbelen haar warmte door de weêrkaatsing in het +spiegelgladde vlak der zee. 's Middags om 4 uur wijst de thermometer in +de schaduw eener koele, steenen veranda nog 94 graden. Zelfs het water +der zee was zoo lauw, dat ons noch een bad noch een dronk verfrisschen +kon. + +Waarlijk op zulk een dag heeft men te doen met de roeiers. Hoe gaarne +zou men hun een koeltje gunnen om het zeil te kunnen opzetten; maar +eerst tegen den avond stak de wind op, die hun het werk kwam verlichten. +De scheepjes, ongeveer half zoo groot als onze kotters, hebben een mast +voor een fok, die aan stuurboord wordt bevestigd. In elke boot waren +zeven man, die elkander geregeld afwisselden. De rustenden vlijden +zich dan een poosje neder in het vooronder van het schip. Het lied, dat +aanvankelijk den roeislag begeleidt, houdt gelukkig niet lang aan, want +het bestaat uit eentonige, klanklooze geluiden, zonder eenige melodie. + +Langs den westelijken oever van het meer varen wij steeds met den +grooten Hermon in het verschiet, in 6 uren tijds van Samach naar Tell +Hum, het voormalige Capernaüm. Dezen afstand, iets minder dan de lengte +der geheele zee, die 20.5 bij 9 kilometer is, legden wij in 6 uur tijds +af. + +Eerst kwamen wij voorbij de plaats, waar de Jordaan uit de zee stroomt. +Zij vormt hier een schiereiland, waarop men nog de overblijfsels kan +zien eener oude vesting. Verderop volgen dan de badhuizen der warme +bronnen van Hamman Tabarïja, wier water in vroeger eeuwen door buizen +naar Tiberias werd geleid. Het bezat reeds in de dagen van FLAVIUS +JOSEPHUS zekere vermaardheid als heilzaam middel tegen huidziekten +en rheumatiek. Het heeft 62 graden Celsius warmte en is zeer zout en +zwavelhoudend. De tegenwoordige badinrichting werd in 1833 gebouwd; +zij zag er echter niet uitlokkend uit, zooals ons den volgenden morgen +bleek, toen wij haar van naderbij bezagen. + +Tiberias, dat nu volgt, ligt schilderachtig. Het kleine stadje, dat +nauwelijks 4000 inwoners telt, verheft zich van de zee tegen de glooiing +van de bergen. Aan onze zijde is het geheel open en naar de landzijde +ingesloten door een hoogen muur, die aan weêrszijde der stad eindigt +in twee in de zee vooruitspringende torens. Enkele bootjes liggen in +de haven. De tegenwoordige stad is aanmerkelijk kleiner dan het oude +Tiberias van HERODES ANTIPAS, waarvan men door opgraving der oude +muren den omvang heeft bepaald. Het is thans een armoedig plaatsje, +berucht vanwege zijn onreinheid, zoo zelfs dat het in den volksmond de +„residentie van den koning der vlooien” heet. Of er voor deze bewering +grond is, heeft ons de ondervinding niet geleerd, daar onze dragoman, +wellicht uit voorzorg, de tenten, waarin wij overnachtten, buiten de +„residentie” had opgeslagen. + +Wij zetten onzen roeitocht voort tot aan den noordelijken oever. Daar +er geen bewoonde plaatsen meer te zien waren, nam ik mijn Bijbel ter +hand en las aan ons gezelschap de bekende geschiedenissen voor van de +wonderbare vischvangst, den storm op zee, de spijziging der 5000 e. a., +die aan dit gedeelte van het meer hadden plaats gegrepen. De landstreek +toch, tegenover welke wij ons nu bevinden, is het gebied van Gennesar of +Gennesareth, waar de Heiland het meest vertoefde; tegen den middag zijn +wij te Capernaüm, waar wij aan wal stappen en betreden den gewijden +bodem, waar Hij woonde in „Zijne stad”. (Matth. IX: 1). + +[Illustratie: TIBERIAS.] + +Deze plaats is een der weinige, omtrent wier ligging geen verschil +van meening bestaat. Ook de tegenwoordige naam Tell Hum bevestigt het +vermoeden, dat hier Capernaüm lag. Capernaüm of Kafr Nahum beteekent +toch dorp van Nahum; sedert de plaats echter als zoodanig verdween, +noemde men haar Tell d. w. z. heuvel, hoop (ruïnes) van Hum, eene +verkorting van Nahum. + +Wij landden aan een Franciscaner klooster, dat door twee monniken +bewoond wordt en treden door een hof een ruim vertrek binnen, waar men +kan uitrusten en zich verkwikken aan het water, dat men om niet krijgt +en aan den proviand, dien men zelf heeft meêgebracht. Van de bouwvallen +der stad, zeide men ons, was weinig meer te zien. Eenige brokstukken van +zuilen zouden volgens sommigen nog het overblijfsel zijn van eene oude +Christelijke kerk, volgens anderen van eene Joodsche synagoge, misschien +die welke de hoofdman liet bouwen, wiens dienstknecht krank lag en door +JEZUS werd genezen. (Luc. VII: 5). + +Daar evenwel buiten in de zon een warmte heerschte als van een oven, +een hitte ongekend voor dien tijd van het jaar (19 Oct.), wachtten wij +totdat de middaggloed een weinig was getemperd om terug te varen langs +de kust naar de overblijfselen van Bethsaïda, die men ongeveer een half +uur ten Westen van Capernaüm aanwijst. Anderen zoeken de plaats, waar +Bethsaïda lag, ten Oosten aan gindsche zijde van den Jordaan en eveneens +die, waar de spijziging der 5000 zou plaats gehad hebben. Wij kunnen op +dit verschil van meening hier niet ingaan en bepalen ons bij hetgeen +wij gezien hebben. Hiertoe behooren de overblijfselen van muren, die +inderdaad doen denken aan een oude stad; onmiddellijk daarnaast, nog +meer ten Westen, ontplooit zich eene breede grasvlakte, die Ettabgera +heet, eene Arabische verbastering van het Grieksche woord Heptapygai, +dat 7 bronnen beteekent. Deze bronnen, die nog een watermolen drijven, +bevochtigen de landstreek, de eenige aan het meer waar altijd gras +groeit en die men daarom houdt voor de plaats der spijziging der 5000 en +waarvan in Joh. VI: 10 gezegd wordt: „Er was veel gras in die plaats.” + +Iets verder langs den oever valt ons een nieuwerwetsche woning op, eene +stichting van de Duitsche R. K. Vereeniging voor Palestina, waarin +Pater Biever woont, een man van indrukwekkende gestalte, die ons zeer +vriendelijk en gastvrij onthaalt. Hij heeft zich hier gevestigd om +de bevolking den land- en tuinbouw te leeren en wijst ons prachtige +producten van den bodem, die hij, zoodra de zaaitijd daar is, onder de +bewoners des lands verdeelt. Hij is dezelfde, die ons van zijne reizen +onder de Bedouïnen vertelde, en die ons allerlei bijzonderheden +verhaalde van het visschersleven aan het meer. + +Zoo vernamen wij, dat gedurende den vischtijd de bocht, waarin wij nu +zijn, een pachtsom opbrengt van ƒ2000, evenzooveel als het geheele +overige gedeelte van het meer, omdat het hier zoo bij uitstek vischrijk +is. De gansche oever is dan overdekt met tenten. Vaak gebeurt het, dat +men dan dagen achtereen vischt zonder iets te vangen, totdat men op +eens een geheel net vol heeft, inderdaad eene merkwaardige bevestiging +niet alleen, maar ook een duidelijke verklaring van de wondervolle +vischvangst in Joh. XXI ons beschreven. Het wondervolle toch in deze +gebeurtenis is, dat zij geschiedt in de schemering van den morgen, +terwijl de vischtijd voorbij is en dat, juist op het woord van den Heer: +„Werpt het net aan de rechterzijde van het schip en gij zult vinden,” de +vangst zoo groot is, dat de discipelen „het net niet meer konden trekken +vanwege de menigte der visschen.” Maar om dit als een wonder te kunnen +waardeeren, daarvoor is het oog noodig van JOHANNES, den discipel welken +JEZUS liefhad, een oog dat dieper ziet, dan dat der overigen en in het +gebeurde de hand des Heeren opmerkt, zooals blijkt uit zijn woord tot +PETRUS: „Het is de Heer.” + +Na eenige verpoozing hernemen wij onze plaatsen in de scheepjes ten +einde langs den westelijken oever van het meer naar Tiberias terug +te keeren. Met dit landschap voor oogen, is er niet veel verbeelding +toe noodig om zich voor te stellen, hoe het er uitzag in de dagen +des Heeren. Eerst Capernaüm, dan Bethsaïda; onmiddellijk daarachter, +maar iets hooger tegen het gebergte, Chorazin; langs de zee de oude +karavanenweg, die van Damascus langs het voormalige Magdala naar +Tiberias leidt. Nog heden vertoonen zich in die vlakte van Gennesar +terrassen van wijnbergen en akkervelden, die besproeit worden door +bronnen frisch water, dat daaruit opborrelt. Hoog daarboven ligt de +stad Safed, evenals zoovele steden in Palestina, boven op een berg. + +Inderdaad het is niet moeielijk, zeg ik, om met dit tafereel voor oogen +zich den Heer voor te stellen van een scheepken de schare leerende +in gelijkenissen. Hier een vischnet, dat wordt opgetrokken; daar de +voorbijtrekkende koopman in schoone paarlen; elders een zaaier, die +uitging om te zaaien; ginds een weide met een herder en zijne schapen; +daarboven een stad op een berg, beschenen door het licht der ondergaande +zon. Was het ons niet, alsof alles wat de Heer weleer in beeld en +gelijkenis sprak voor onze verbeelding begon te leven! + +Het sterkst werden wij dit gewaar, toen wij met ons scheepken ongeveer +ter hoogte van Magdala waren. De zon was reeds ondergegaan en de +schemering ingevallen. Op eens leggen de roeiers hun roeispanen uit +de hand en zetten het zeil op. Niemand van ons bespeurde nog iets van +wind. Toch was het aan het zeil te zien, dat het spande. Het duurde niet +lang, of de wind verhief zich. Witte kammen vertoonden zich op de golven +en ons scheepken werd door een stevige bries voortgestuwd naar de haven +van Tiberias. De verbeelding was werkelijkheid geworden, gelukkig maar +van korten duur, doch voldoende om zich voor te stellen, hoe het den +discipelen weleer te moede was bij den storm op zee. + +Doch genoeg over dezen schoonen dag, dien wij doorbrachten op de zee +van Gennesareth. Alles wat men hier ziet, ook hetgeen men niet meer +ziet, bevestigt de waarheid van het Evangelie. Of zijn dat Chorazin +en Bethsaïda, waarvan men nauwelijks de standplaats kent, geen stille +getuigen van het „Wee u!” dat de Heer er eenmaal over uitsprak? En dat +Capernaüm dat tot den hemel toe verhoogd was, is het niet tot de hel toe +nedergestooten geworden? + +Inderdaad, wanneer men in enkele woorden den indruk van zulk een dag zou +willen samenvatten, dan kunnen wij dien niet beter weêrgeven, dan met +eenvoudig te zeggen: hetgeen de Bijbel ons leert is _waar_. + + + + +HET TURKSCH BESTUUR. + + +Wij zetten thans onze reis voort door Galilea over Cana naar Nazareth. +In groote, slingerende bochten stijgt de rijweg naar boven, totdat men +op de waterscheiding is van het gebergte Hattin. Achter ons ligt de zee +van Gennesareth, die al dieper en dieper wegzinkt; terwijl de bergen +rondom zich al hooger en hooger verheffen, naarmate wij stijgen. Het +landschap wordt daardoor steeds grootscher en de gezichtskring ruimer, +zoodat het inderdaad moeite kost er afscheid van te nemen, wellicht +voor altijd! Hoe gaarne hadden wij hier, waar ook onze Heiland stellig +meermalen vertoefde, eenigen tijd gerust en in stil gepeins onze +gedachten bepaald bij al hetgeen men aanschouwde; maar onze dragoman +dreef ons voort. Nog een laatste blik op dat Tiberias daar beneden in +de diepte en het gebergte Gaulanitis aan de overzijde van het schoone, +groene meer en de bergrug, dien wij overschrijden, onttrekt voorgoed aan +ons oog het onvergetelijk landschap, waarvan wij zoo noode scheidden. + +Aan deze zijde van den berg breidt zich een breed dal voor ons uit. Onze +dragoman verzoekt ons een oogenblik naar hem te luisteren. Hij wijst ons +naar rechts op de breede kruin van den berg Hattin, die zich toespitst +in twee horens. Hier zou de plaats geweest zijn, waar de Heer de +bergrede hield; daar ter linkerzijde, zoo voegt hij er in eenen adem aan +toe, werden de laatste Kruisridders in 1187 door SALADIN overwonnen in +een veldslag, die zóó hevig was, dat het bloed der gesneuvelden stroomde +door de bedding der vallei. + +Of deze plaats der bergrede de juiste is en of hetgeen hij vertelde +omtrent dat bloedig gevecht wel geheel vrij van overdrijving was, laat +ik in het midden; maar in elk geval was er iets zeer treffends in die +tegenstelling, welke hij maakte, blijkbaar zonder het zelf te beseffen, +tusschen dat slagveld—ik schreef haast slachtveld—, waar die edele +Kruisridders vielen, en dien berg vlak daartegenover, waar de Heiland +het woord sprak: „Zalig zijn de vreedzamen, want zij zullen Gods +kinderen genaamd worden.” Was het niet, alsof die schrille tegenstelling +uitdrukte, dat Gods zegen niet kon rusten op hen, die het Heilige +Land voor het Evangelie wilden veroveren met onheilige wapenen des +vleesches? Riep dat woord van den Heiland ons niet den huidigen, +liefderijken kruistocht voor den geest der Inwendige Zending, wier edele +riddergestalten strijden met geestelijke wapenen, en die met hun wapenen +des vredes reeds menige overwinning behaalden, zooals door mij in het +tijdschrift _Lichtstralen_ werd aangetoond. + +De vlakten, die wij verder doorrijden, zijn onbeschrijfelijk dor. +Heinde noch ver is er een boom te zien. Dit is in geheel Palestina het +geval. Daardoor vertoont het land overal een doodsch karakter. Hoe veel +liefelijker zou het landschap er uit zien, wanneer de bergen rondom de +zee van Gennesareth en elders bedekt waren met bosschen en wouden. +Slechts in de onmiddellijke nabijheid der dorpen of steden vindt men +kleine boomgaarden van olijven, citroenen en vijgen. De oorzaken van +dit droevig verschijnsel liggen in allerlei omstandigheden, die het +volkomen verklaren en die mij aanleiding geven om hier een en ander +mede te deelen van de Turksche Regeering en van de maatschappelijke +wanverhoudingen in een land, dat zucht onder den vloek van haar bestuur. +Het bevestigt ten volle het bekende spreekwoord: „Waar de Turk zijn +voet heeft gezet, groeit geen gras meer.” + +De oorzaak, waarom men geen vruchtboomen aanplant, is hierin gelegen, +dat de Regeering van elken boom belasting heft, ook al draagt hij +geen vrucht. Deze belastingheffing is bovendien overgelaten aan de +willekeur van den beambte, die er mede belast is. Het is dus alleszins +verklaarbaar, dat men liever geen boomen aanplant, waarvoor men in de +belasting kan worden aangeslagen ook al leveren zij nog niets op, en +ze liefst omhakt, zoodra zij niet meer de waarde der belasting kunnen +opbrengen. Ten einde nu echter het vellen der boomen te voorkomen, heeft +de Regeering daartegen, natuurlijk behoudens uitzonderingen, een verbod +uitgevaardigd. Maar omdat de man, die met het toezicht hierover is +belast, evenals elk ander Turksch ambtenaar, onmogelijk kan rondkomen +van zijne karige bezoldiging, vermeerdert hij zijne inkomsten met de +bakschisch of fooien die hij krijgt, wanneer hij toestaat, dat een +boom ten doode wordt opgeschreven. Hij leeft dus van het geld, dat hij +ontvangt voor de overtreding van een wet, die hij behoort te handhaven! +Zietdaar een staaltje van het Turksch bestuur! + +Het gevolg hiervan is, dat men binnen eenige jaren zelfs geen hout +meer zal hebben om te branden. De directrice van het kinderhuis Talitha +Kûmi te Jeruzalem was dan ook zeer bezorgd over de toekomst, daar het +brandhout hoe langer hoe schaarscher en duurder werd. Hetgeen men haar +tot dusver voor veel geld had geleverd, was afkomstig van boomstammen +uit bosschen, die reeds lang waren verdwenen, doch waarvan de wortels +nog in den grond zaten en werden uitgegraven. Steenkolen zijn er +niet te verkrijgen; de zoogenoemde kolen, die men er brandt, bestaan +grootendeels uit aarde. In de bergen rondom de Doode Zee meent men ze +te kunnen vinden; maar elk verzoek tot de Regeering om boringen toe te +staan, wordt met stilzwijgen beantwoord. + +Zoo zou men allerlei kunnen noemen. + +De warme baden aan de zee van Tiberias wenschte een vermogend man in +exploitatie te brengen. Hij richtte zich te dien einde 19 jaren geleden +tot de verheven Porte, maar wacht tevergeefs op een ferman of +verlofbrief. + +Voor eenige jaren gaf de Regeering tegen hoogen koers een nieuwe munt +uit. Bij gebrek aan pasmunt werd zij gretig aangenomen. Nauwelijks was +zij echter in omloop, of er volgde een Iráde of bevelschrift van den +Sultan, waarbij de waarde tot op de helft verminderde. Sedert dien +betaalt men dan ook alles in Fransch geld. + +Turksche ambtenaren ontvangen nooit meer dan 10 van de 12 maanden +salaris, waarop zij recht hebben. Het ontbrekende moeten zij dus +verhalen op hunne ondergeschikten en hun ook 2 maanden minder uitbetalen +of op andere wijze. Een postbeambte vindt dit tekort in de postzegels, +die hij afscheurt van de briefkaarten en brieven, die hij daarna +vernietigt. Vandaar overal in de grootere plaatsen een Oostenrijksche +post. Zoo men verzuimt van een telegraafbeambte een ontvangbewijs te +verlangen strijkt hij eenvoudig het geld op, zonder het bericht te +verzenden. + +Zietdaar enkele bijzonderheden, die ik hier vermeld, ten einde +zich eenigszins een denkbeeld te kunnen vormen van de ontzettende +wanverhoudingen, die belichaamd zijn in het Turksch bestuur, dat +een vloek is voor dit land. Het was dan ook een diepe verzuchting, +waarmede onze dragoman, die mij deze dingen onderweg vertelde, zijne +mededeelingen besloot, toen hij zeide: „de allerslechtste Regeering +van eenig ander land in Europa zou nog beter zijn dan de onze.” + +In een tijd als die waarin wij leven, in welken zoo vaak wordt geklaagd +over Regeeringen, mag men zulke dingen wel eens hooren. 't Is waar, wij +wonen niet in een land der belofte, en toch is het hier in menig opzicht +nog vrij wat draaglijker dan in _het_ Land der belofte zelf. Laat ons +echter hopen en gelooven, dat er ook nog voor dit arme land betere +tijden zijn weggelegd, wanneer de beloften van Hem, Die getrouw is, in +vervulling zullen gaan. + + + + +NAZARETH. + + +Na eenige uren te hebben gerust in het voormalige stadje Cana, thans een +klein, nietig dorpje, waar niets te zien is dan een klooster met eene +kerk, ter plaatse, waar de Heer weleer Zijn eerste teeken deed, (Joh. +II: 1–11) bereikten wij tegen den avond het stadje Nazareth, dat in een +halven cirkel amphitheatersgewijs tegen de hoogte aanligt. Verschillende +grootere gebouwen, onder welke vooral die, welke toebehooren aan de +Franciscaner-orde, vallen terstond in het oog. Pater Soos, die aan +het hoofd daarvan staat, is een landgenoot. Van onze komst verwittigd, +bracht hij ons weldra een bezoek en vertelde ons allerlei bijzonderheden +omtrent de gebruiken van het land en het volk, waarmede hij ons den +geheelen avond onderhield. Tot de merkwaardigste bijzonderheden +behoorde het feit, dat in Nazareth, welks bewoners voor het meerendeel +Christenen zijn, wel Mohammedanen wonen, die met de Christenen op den +besten voet verkeeren, maar geen Joden. Deze hebben er nooit gewoond en +worden er tot op den huidigen dag niet geduld. En waarom niet? Eenvoudig +omdat weleer Nathanaël de stad en haar inwoners zoodanig beleedigd heeft +door zijn vraag: „Kan er uit Nazareth iets goeds zijn?” (Joh. I: 47), +dat men er nu geen enkelen Jood toelaat. Pater Soos vertelde ons, dat +toen eenigen tijd geleden de rijke bankier ROTHSCHILD uit Parijs de +stad bezocht en bij hem overnachtte, deze des avonds bij donker aankwam +en vroeg in den morgen weder vertrok uit vrees voor een hagelbui van +steenen van de lieve straatjeugd. Op onze vraag, of deze zich dan bewust +was van hetgeen zij deed, luidde zijn antwoord: „neen, maar een bewoner +van dit land leeft enkel bij overlevering; men doet zoo, omdat de vader +en grootvader ook zoo deden en omdat deze van hun vader en grootvader +hetzelfde hebben geleerd”. Eene treffende illustratie inderdaad van +de bekende overleveringen der ouden, welke de Heer zoo vaak bij Zijn +onderwijs geeselde. (Matth. V: 21). + +[Illustratie: DE MARIABRON TE NAZARETH.] + +De Franciscaners hebben zich het schier ongelooflijke getroost om +langzamerhand die plaatsen in hun bezit te krijgen, waaraan gewijde +herinneringen verbonden zijn. Zoo zijn zij na jaren er in geslaagd +eigenaar te worden van de _mensa Christi_, een steenen tafel, die weleer +buiten, maar nu in de stad ligt en waarvan de overlevering vermeldt, dat +zij dikwerf door den Heer en Zijne discipelen werd gebruikt, o. a. ook +nog eenmaal, toen Hij na Zijne verrijzenis hier met hen aanzat. (Marc. +XVI: 7.) + +Zoo zagen wij de plaatsen, waar weleer de woning en de werkplaats +van JOZEF zouden geweest zijn; de grot, waarin de Engel aan MARIA +de geboorte des Heeren aankondigde, waarvoor evenwel de Grieksche +Christenen eene plaats aanwijzen in de benedenstad, en een en ander +meer ter herinnering aan de eerste levensjaren des Heeren. + +Wat hiervan juist zij, zal men wel nooit met zekerheid kunnen zeggen. De +eenige plaats, waarvan men met eenige waarschijnlijkheid kan vermoeden, +dat de Heer er meermalen kwam, is de bron in de beneden stad, waar alle +bewoners moeten komen om water te halen en die nog heden ten dage den +naam Mariabron draagt. Stellig heeft daar de moeder des Heeren wellicht +met haar kind, meermalen haar waterkruik gevuld. Maar al kan men ze +ook niet met den vinger aanwijzen, zeker is het toch, dat hier in dit +Nazareth overal plekken zijn, waar de Heer in de dagen zijner jeugd +gewandeld of gestaan, gewerkt en gebeden heeft. Hier staan wij inderdaad +op gewijden bodem door de voeten van onzen gezegenden Heiland gedrukt +en waar Hij onder de ouderlijke zorgen en de hoede Zijns Hemelschen +Vaders opgroeide en rijpte tot den leeftijd, op welken Hij optrad als de +Zaligmaker der wereld. Met een gevoel van dankbaarheid denk ik daarom +aan het bezoek aan dat stille Nazareth terug, als de plaats waar Hij +als kind speelde, als knaap leerde en als jongeling of als man in de +kracht Zijns levens werkte voor het gezin, waarvan de vader wellicht +vroeg stierf en Hij dus de zorgen des aardschen levens ook moest helpen +dragen. Hier heeft Hij de zijnen gediend en al dienende gehoorzaamheid +geleerd. Hier heeft Hij als kind of jongeling op denzelfden leeftijd als +wij in de jaren onzer jeugd, blootgestaan en weerstand geboden aan alle +verzoekingen en nimmer gezondigd. Hier op dit stille, van alle zijden +door bergen ingesloten en afgezonderde plekje, leerde Hij de wereld in +hare behoeften en nooden kennen, totdat de tijd daar was, dat Hij als +het Lam Gods de zonde dier wereld zou dragen. + +Merkwaardig vond ik ook dat dit kleine, geheel tusschen het gebergte +verscholen Nazareth menigvuldig gelegenheid bood om iets van de wereld +in het groot te aanschouwen, want men behoeft slechts een der omringende +bergen te bestijgen om naar alle zijden een verrukkelijk schoon +vergezicht te genieten. Ten Noorden ziet men dan den grooten Hermon, met +den Anti-Libanon; ten Oosten verheft zich de afgeplatte kruin van den +Tabor, met het gebergte van Gilead in het verschiet; ten Zuiden ligt de +kleine Hermon en het gebergte Gilboa, waar SAUL sneuvelde en ten Westen +de in zijn volle lengte zich uitstrekkende Karmel met de vlakte van +Jisreël er voor; daar tusschen in tal van grootere en kleinere steden en +dorpen, alles te zamen als een landkaart, waaraan alleen de plaatsnamen +ontbreken. Wanneer men daar zoo staat, dan is het alsof menige +gebeurtenis uit de gewijde geschiedenis voor onze verbeelding herleeft. +Inderdaad geen plaats eigende zich beter voor de ontwikkeling van dat +kind, van hetwelk wij lezen, dat het Zijnen ouders onderdanig was, tot +dat Hij optrad in de wereld als de Zoon des menschen, die gekomen was om +des Vaders wil te doen. + +Waarlijk, onder de plaatsen, die in het Heilige Land een bezoek +overwaard zijn, bekleedt dat stille en eenvoudige Nazareth een eerste +plaats. Het bevreemdt ons dan ook niet, dat de Roomsche en Grieksche +Christenen alles gedaan hebben voor den pelgrim, die het wil bezoeken om +zijn verblijf te veraangenamen. Beiden hebben hier hun pelgrimshuizen; +dat der Franciscaners mag een sieraad van Nazareth heeten. Het biedt +logies aan voor 150 vreemdelingen, die het daar uitstekend hebben, want +de ruime kamers zijn frisch en zindelijk, echt Hollandsch, dank zij de +voortreffelijke leiding van onzen vriendelijken landsman, die aan het +hoofd staat van de geheele inrichting. Er is een groote eetzaal, een +leeskamer en bovendien een corridor in het midden van het gebouw, waar +drie lange tafels gedekt staan, elk voor 50 gasten. Daar wordt de moede +pelgrim verkwikt en versterkt, onverschillig of hij iets betaalt of +niet, louter uit liefde tot Hem, Die hier het eerst de wereld voorging +in het werk der barmhartigheid en der dienende liefde. Wij maakten er +echter geen gebruik van, maar overnachtten in onze tenten op de markt, +waar de kinderen tot laat in den avond speelden. Hoe gaarne hadden wij +ze hier hun bruilofts- en begrafenisspel, waarvan de Heer spreekt in +Zijne gelijkenis (Matth. XI: 16) zien spelen, waarmede zij volgens +SCHNELLERS bekende boek: _Kent gij het land?_ tot laat in den avond +bezig kunnen zijn. Maar het kwam ditmaal niet aan de beurt. + +Zulke teleurstellingen moet men zich getroosten op een reis door het +Heilige Land, waarbij men natuurlijk niet alles ziet wat men gewenscht +had te zien of zooals men het zich voorgesteld had. Toch is datgene, wat +men ziet, voldoende om zich een voorstelling te maken van het geheel +en een blijvende herinnering te bewaren aan die plaatsen, waar de God +des heils aan een verloren wereld Zijne liefde geopenbaard heeft. Men +ontstichte evenwel zich zelven en anderen niet, zooals sommigen wel eens +doen, door een waanwijze critiek op allerlei bijzonderheden, die men u +aanwijst en op de overleveringen, die daarop betrekking hebben, maar men +bezoeke het met die wijding, welke het uit den aard der zaak bezit voor +elken geloovige en bezie het met een oog des geloofs, dat niet bekrompen +hecht aan uiterlijke dingen. + +Dan blijft er nog genoeg over en tot stichting èn tot leering beide. + + + + +SAMARIA. + + +De reis van Nazareth naar Nabulus, de tegenwoordige hoofdplaats van +Samaria, duurt twee dagen. Men overnacht te Dschennin en verpoost +onderweg, den eersten dag te Solam en den volgenden dag te Sanur. Het +landschap, dat over 't geheel dor is en kaal, is evenwel rijk aan en +belangrijk door allerlei historische herinneringen. Al ras ziet men aan +den voet van den kleinen Hermon, dien men links laat liggen, het stadje +Naïn met een helderwit kerkje, dat scherp afsteekt tegen de vale vlakte. +Het kerkje behoort al weder aan de Franciscaners „de wachters der +heilige plaatsen”, die voor het terrein, waarop het staat, een millioen +guldens hebben betaald en werd gebouwd ter gedachtenis aan de opwekking +van den jongeling te Naïn. Daarachter ligt Endor, de woonplaats der +tooveres, die SAUL raadpleegde aan den avond voor den veldslag tegen de +Filistijnen, waarin hij sneuvelde. Rechts van ons breidt zich de vlakte +uit van Jisreël, waarop in vroeger dagen zoo menige bloedige slag +werd geleverd. Dan volgt, even voorbij den kleinen Hermon, het dorpje +Solam, voorheen Sunem, waar ELISA zoo vaak overnachtte in het bekende +profetenkamertje, dat de gastvrije Sunamietische huisvrouw voor hem +had ingericht. Het dorp is door een hoogen muur van ondoordringbare +cactussen ingesloten, waar men zelfs te paard niet overheen kan zien. +Tijdens het warmste gedeelte van den dag rust men hier gewoonlijk eenige +uren uit onder citroenboomen, wier rijpe vruchten, die de eigenaar van +den boomgaard voor eenige bakschisch vergunt te plukken, heerlijk te pas +komen om het lauwe drinkwater te verfrisschen. Weldra heeft men den +Kleinen Hermon achter zich, die van de hoogte af gezien vlak voor zijn +peetoom den Grooten Hermon ligt. Ik zeg peetoom, want nog nimmer zag ik +twee bergen, die zoo sprekend op elkaar gelijken en het wordt dan ook +wanneer men ze van hieruit ziet alleszins duidelijk, waarom men den een +naar den ander heeft genoemd, ofschoon zij dagen reizens van elkander +verwijderd liggen. + +Den volgenden dag wordt halt gehouden te Sanur onder eenige prachtige +vijgeboomen, de eenige die wij in Palestina aantroffen met rijpe +vruchten en waaraan men zich naar hartelust kon te goed doen, natuurlijk +alweer voor de noodige bakschisch, zonder welke men in het Oosten niet +kan leven. Van hier sloeg het grootste gedeelte van ons gezelschap, dat +den tocht reeds lang genoeg vond, den korteren weg in naar Nabulus; +terwijl enkelen zich met mij een omweg getroosten om een bezoek te +brengen aan het oude Samaria, welke moeite ruimschoots beloond werd door +hetgeen wij hier zagen. + +Deze voormalige hoofdstad van Israël levert thans een zeer droevig +schouwspel op. Een klein dorpje Sebastieje herinnert aan de plaats, waar +het gelegen heeft. Toch is het dorpje een bezoek overwaardig, omdat men +daardoor een indruk krijgt van de sterke en schoone ligging der machtige +hoofdstad van het Rijk der tien stammen. Zij lag terrasgewijs deels op, +deels tegen een hoogte aan, door hooge muren omringd, waarvan nog een +gedeelte te zien is. Boven van de hoogte ontwaart men in het verre +Westen de Middellandsche Zee en rondom zich heen eene breede vlakte door +bergen begrensd, waarvan de Ebal en Gerizim tegen het Oosten den cirkel +sluiten. Waarlijk, het beeld van Jesaja (XXVIII: 1), die haar vergelijkt +bij een „kroon, die daar is op het hoofd eener zeer vette vallei” is +bijzonder treffend. + +[Illustratie: SEBASTIEJE (SAMARIA).] + +Hier resideerden de Koningen, die over het Rijk van Israël regeerden na +Omri, den stichter der stad, die hij Samaria, _Wachtburcht_ noemde. +Inderdaad zij ligt als een wachter op een hoogte, eenige honderden +meters boven de breede vlakte daaromheen. Hier had koning ACHAB zijn +elpenbeenen paleis; hier stonden de tempels, welke hij bouwde ten +gerieve van zijne vrouw IZÉBEL, die gewijd waren aan Baäl en Astarte +(II Kon. XXII: 39); hier, ging het oordeel in vervulling, dat de profeet +ELIA had aangekondigd over hem en over zijn huis. + +Wat moet dat Samaria schoon geweest zijn in de dagen van HERODES den +Groote, die om de kruin van den berg een straat liet aanleggen, die 1700 +meter lang was met dubbele rijen hooge zuilen, waarvan er nog vele zijn +staande gebleven. Overal waar men den voet zet, ziet men slanke pilaren +bij menigte ter aarde liggen, zoodat men de lijn der oude zuilenstraat +nog duidelijk kan volgen. + +Welk een verrukkelijk vergezicht geniet men van deze hoogte over de +gansche vlakte, die hier voor ons ligt! Hoe rijk is deze omgeving aan +historische herinneringen! Niet ver van hier ligt het kleine Dothan, +waar eens JOZEF werd verkocht; daar woonde later ELISA, toen de Syriërs +hem omringden, die hij binnen Samaria bracht. In die vlakte lag het +leger van den Koning van Syrië, dat de Heer des nachts verdreef op het +woord van den profeet. Van welke teekenen en wonderen waren deze bergen +eenmaal getuigen in de dagen der oudheid! + +En thans! Niets is er overgebleven van al die grootheid uit vroeger +dagen. Hoe is deze kroon van EFRAÏM naar het woord van JESAJA met voeten +getreden! Ja, wanneer men hier staat en slaat Jesaja XXVIII op, hoe +bevestigt dan de aanschouwing van dit alles de vastheid van zijn woord +omtrent Dengene, van Wien hij daar profeteert: „dat Hij ten oordeel zit +en tot een Geest des oordeels is.” + +Het is inderdaad, alsof men te doen heeft met eene heilige ironie, +wanneer men er wandelt door dat armoedige dorpje met schamele hutten, +dat nog den naam Sebastieje „de heerlijke” draagt, een naam, dien +HERODES aan het door hem herbouwde Samaria gaf ter eere van Keizer +AUGUSTUS. + +Het eenige, wat nog voor enkele jaren de bewondering van den bezoeker +trok, was de ruïne eener Christelijke kerk, aan JOHANNES den Dooper +gewijd. Maar helaas! de schendende hand van den Muzelman heeft deze oude +basilica in een moskee veranderd en daardoor ook dit laatste spoor van +een Christelijk tijdvak vernietigd. Het eenige, wat hij ongerept liet, +zijn de graven in de krypt van de moskee, een onderaardsch gewelf, +waarin men langs een smalle trap afdaalt en waar weleer OBADJA, ELIA +en JOHANNES de Dooper zouden begraven geweest zijn. + +Het is slechts weinig, wat men hier nog ziet; maar juist dit weinige +predikt te luider en welsprekender de vergankelijkheid van alle aardsche +grootheid en van alle heerlijkheid dezer wereld. + + + + +NABULUS. + + +Op een Zaterdagavond kwamen wij te Nabulus, het voormalige Sichem +aan. Wij hadden juist 6 dagen te paard gezeten en de gedachte den +volgenden dag eens uit te mogen rusten was al eene verademing op +zichzelf. Reeds vroeger heb ik medegedeeld, hoezeer wij het nut van den +rustdag waardeerden. Onze tenten waren buiten de stad opgeslagen onder +eenige hooge olijfboomen, die fel heen en weer werden bewogen door een +hevigen, maar niet verfrisschenden wind, want nog steeds woei dezelfde +verzengende Sirokko der woestijn. Zelfs des nachts hoorde men hem gieren +door de boomen en voelde men hem blazen door de tenten, maar zonder den +dampkring ook maar eenigszins af te koelen. + +Den volgenden morgen sloeg ik mijn Bijbel op om de geschiedenissen eens +na te lezen waarin Sichem eertijds zulk een gewichtige rol speelde. +Wellicht zouden wij straks op onze wandeling aan belangrijke historische +plaatsen komen, als b.v. die, waar JOTHAM stond, toen hij die schoone +fabel sprak van de boomen, die heengingen om eenen koning over zich te +zalven. Ik wil niet beweren, dat ik de juiste plek op den berg Gerizim +gezien heb, waar hij toen stond, maar ik ontdekte er verscheidene, waar +een hooge rotswand een veilige schuilplaats bood om zijne zoo van fijne +ironie tintelende strafpredikatie te houden tot „alle burgeren van +Sichem” als JOTHAM deed en van waar hij nog gelegenheid had om tijdig te +vluchten, indien zijn woord rechtmatigen toorn mocht verwekken. (Richt. +IX: 21). + +Het eerste, wat op onze morgenwandeling onze aandacht trok, was een +opgewekt kerkgezang, dat ons reeds van verre in de ooren klonk. Toen wij +naderbij kwamen, zagen wij een net gebouw van twee verdiepingen, waar +juist godsdienstoefening werd gehouden, hetgeen ons natuurlijk tot een +bezoek uitlokte. Het was het kerkje der Protestantsche gemeente, die +hier 150 leden telt, waarvan minstens ⅔ aanwezig waren. Wij troffen +het dus bijzonder gelukkig, waar ons de gelegenheid ontbrak om op te +gaan naar het huis des gebeds, dat wij juist aan dit kerkje voorbij +kwamen, terwijl er dienst was. Wij wisten niet, dat dit een samenkomst +was van geloofsgenooten, maar leidden dit af uit de inrichting van +den dienst, de groote inschikkelijkheid, waarmede men ons terstond +zitplaatsen inruimde en de vriendelijkheid, waarmede men ons de +gelegenheid bood om mee te zingen uit het gezangboek, dat men ons +gaf. Nietwaar, zulke kleine oplettendheden zijn wij immers gewoon den +vreemdeling te bewijzen, die onze kerk binnentreedt, wanneer er dienst +is? Des te meer betreurden wij het, dat wij van de zoo vriendelijk +aangeboden gelegenheid geen gebruik konden maken, omdat de geheele +godsdienstoefening in het Arabisch werd gehouden. Daardoor konden wij +ook den voorganger niet volgen, hetgeen ons te meer speet, omdat hij, +blijkens de aandacht waarmede zijn gehoor naar hem luisterde, zeer +boeiend sprak. + +Wanneer men de geschiedenis van het ontstaan dezer gemeente kent, die ik +elders beschreven heb[1], zal men kunnen begrijpen, hoe weldadig ons dit +bezoek aan deze Protestantsche kerk hier aandeed, eene geschiedenis, +waarbij zich bijna woordelijk herhaalde hetgeen plaats vond in de dagen, +toen de Heer in de onmiddellijke nabijheid dezer stad zat aan den put +van JACOB en sprak van velden wit om te oogsten. (Joh. IV: 35). Daarbij +was er iets verheffends in de gedachte, dat wij hier samen waren met +mannen en vrouwen, waarmede wij ons verbonden gevoelden door hetzelfde +geloof in eenen Heer en dit nog wel in een der meest Mohammedaansche +steden van Palestina. + +[1] Zie Lichtstralen: Inwendige Zending in Jeruzalem en Palestina, bldz. +13. + +Immers, men bemerkt terstond aan alles, dat de bevolking dezer stad, die +24000 inwoners telt, waaronder 700 Christenen, overwegend Mohammedaansch +is. Dit blijkt onder meer uit de geheimzinnige horren voor de vensters, +waardoor de vrouwen der Muzelmannen zonder zelve gezien te worden naar +buiten kunnen kijken, en vooral aan de afzichtelijke kleeding, waarin +zij gehuld zijn, waarin men ze op straat ontmoet. Zij gaan dan geheel in +het zwart met een sluier, eveneens pikzwart, die meestal door een om het +hoofd geslagen witten stofmantel, zóo op het aangezicht is vastgebonden, +dat ook dit geheel zwart ziet. Zoo uitgedoscht doen zij onwillekeurig +denken aan wandelende mummies. Daarbij hebben zij een wonderbaarlijke +voorliefde voor overschoenen, hoewel er maanden lang geen droppel regen +was gevallen en waarmede zij onhoorbaar langs de straat schuiven als een +zwarte geest, van welken men liefst zijn aangezicht afwendt. Waarlijk, +wanneer het lijkkleed des doods, waarin men deze Oostersche vrouw +gehuld ziet, een beeld is van haar innerlijk leven, dan is zij wel diep +te beklagen vanwege haar somber bestaan. + +Te Nabulus is nog eene synagoge der Samaritaansche Joden, die beweren +af te stammen van de oude bewoners van Samaria, die daar zouden +achtergebleven zijn na den ondergang van het Rijk der tien stammen +en na de verwoesting der stad door den Koning der Assyriërs, welke +laatsten zich hier als kolonisten vestigden en zich vermengden met +de overgeblevene Joodsche bevolking, tengevolge waarvan de Joden uit +Jerusalem met hen geene gemeenschap meer hielden, zooals wij weten uit +de geschiedenis der Samaritaansche vrouw (Joh. IV). Deze Samaritanen +tellen nog slechts dertig huisgezinnen, die meerendeels in armoedige +omstandigheden verkeeren. Wij bezochten hunne synagoge, die meer op een +onderaardsch gewelf dan op een bedehuis gelijkt, waar de priester ons +de oorspronkelijke boekrollen hunner wet liet zien in oud-Hebreeuwsche +letters geschreven, bevattende de vijf boeken van MOZES. Driemaal 's +jaars doen zij nog een bedevaart naar den berg Gerizim, de plaats waar +eenmaal hun tempel stond. + +Bij eene omwandeling van de stad langs dezen berg kan men begrijpen, hoe +men er toe is gekomen om Nabulus of Neapolis, d. w. z. de nieuwe stad, +juist hier tusschen de bergen Gerizim en Ebal te bouwen. Uit 22 bronnen, +waarvan meer dan de helft voortdurend water houden, stroomt een helder +beekje naar beneden, dat de geheele stad van frisch drinkwater voorziet +en de tuinen besproeit, die tegen de helling van den Gerizim zijn +gelegen. Het doet het oog weldadig aan, wanneer men hier weer eens +wandelt tusschen het frissche groen der boomen; terwijl daarbeneden in +de diepte de stad ligt met hare helderwitte huizen, op wier platte daken +zich tegen den avond het geheele gezin verzamelt. Behoudens haar echt +Oostersch karakter, bezit de stad zelve echter weinig aantrekkelijks, +ook tengevolge van hare benauwde, duffe straten, gedeeltelijk overwulfd, +overal met trapjes, langs welke men voortdurend op- en afgaat. + +Van Nabulus naar Jerusalem heeft men nog twee dagen te reizen. In de +onmiddellijke nabijheid der stad bevindt zich de beroemde put van JACOB, +welbekend door het gesprek, dat de Heer hier met de Samaritaansche +vrouw hield. Ik was zeer verlangend dien put eens met eigen oogen te +zullen zien, ten einde te kunnen beoordeelen, welke der verschillende +photographieën, die ik daarvan had, het best geleek; maar, hoe werd ik +teleurgesteld, toen ik bemerkte, dat zij geen van allen geleken. Sedert +eenigen tijd toch is deze put in eigendom overgegaan in de handen van +Grieksche monniken, die hem volkomen onkenbaar hebben gemaakt, niet +alleen door de opening daarvan toe te metselen, maar ook door nog +een gewelf daarover heen te bouwen, waaronder het bijna donker is en +daaromheen nog een muur te trekken, dit alles uit louter vrees, dat de +Turken te eeniger tijd zullen trachten den put wederom in hun bezit te +verkrijgen. Kon men voorheen het water in den put zien staan, thans is +hij gedeeltelijk met steenen opgevuld. Door eene kleine opening laat men +ten gerieve van den bezoeker een kaarsje naar beneden zakken om aan te +toonen, dat er onder het toegemetselde gewelf inderdaad een diepte is +van 23 meter. Door dit alles heeft dan ook deze plaats alle bekoring +van haren oorspronkelijken eenvoud verloren, zoodat een bezoek daaraan +nauwelijks meer de moeite beloont. De vlakte toch, waarop des Heeren oog +rustte, toen Hij daar zat en sprak van velden wit om te oogsten, ziet +men binnen dien hoogen muur in 't geheel niet. Het wordt hier echter +zeer duidelijk, dat het niet juist is, wanneer men in Joh. IV: 5 Sichem +voor Sichar leest, zooals sommige kerkvaders doen, daar te Sichem, +zooals ik reeds opmerkte, overvloedig water is, zoodat de Samaritaansche +niet van daar behoefde te komen om hier water te putten. Het overigens +onbekende Sichar heeft waarschijnlijk aan den voet van den Ebal gelegen +en heet thans Eskar. + +Gaf deze put van JACOB ons dus niets te zien van de drukke levendigheid, +die gewoonlijk aan zulke bronnen in het Oosten heerscht, waar +voortdurend menschen en dieren samenstroomen om hun dorst te lesschen, +toch hadden wij de volgende dagen en ook later meer dan eens de +gelegenheid om dit eigenaardig schouwspel gade te slaan, zoowel te +El Loebban als te El Bire, waar wij eenige uren vertoefden om paard +en ruiter wat rust en verkwikking te geven, voor zooverre dit in de +brandende hitte eener oostersche zon mogelijk is. Van waar de menschen +komen, die bij zulk een bron water halen, was mij een raadsel, want, +naar ik mij herinner, waren er in de nabijheid van El Loebban maar drie +of vier huisjes te zien. Toch daagden er telkens nieuwe bezoekers op. +Reizigers met hun paarden, kooplieden met hun kameelen, jongens met hun +ezels, herders met hun schapen, alles dwarrelde hier door elkaar en +verdrong zich om het dichtst bij de bron te wezen, waarbij de schapen +vooraan stonden, de ezels en paarden er achter en de kameelen eindelijk +op den derden rang, vanwaar zij met hun lang uitgerekten hals nog juist +bij het water konden komen. Nu en dan ziet men ook wel eens een schaap, +dat het al te benauwd krijgt door het gedrang in het water springen, +maar gelukkig staat er steeds iemand klaar, blijkbaar op dit voorval +bedacht, om het er uit te trekken. Met zulk een tafereeltje voor oogen, +verstaat men volkomen het woord van den Heer: „Wiens os of ezel van +ulieden zal in een put vallen en die hem niet terstond zal uittrekken op +den dag des Sabbats?” Niet minder levendig gevoelt men ook telkens op +een reis in Palestina, waar zulke bronnen zeldzaam zijn, de waarde van +een dronk waters en de beteekenis van dat andere woord: „Zoo wie een +van deze kleinen te drinken geeft alleenlijk een beker koud waters in +de naam eens discipels, voorwaar zeg ik u, hij zal zijn loon geenszins +verliezen.” + +De andere bron El Bire, dankt hare vermaardheid aan de overlevering, +dat MARIA hier het eerst tot de ontdekking zou gekomen zijn, dat de +twaalfjarige JEZUS zich niet onder het terugkeerend reisgezelschap +bevond. Daar El-Bire een kleine dagreis van Jeruzalem verwijderd ligt en +de pelgrims, die huiswaarts gingen, gewoon waren hier te overnachten is +het zeer waarschijnlijk, dat deze overlevering juist is. MARIA rekende +dan een dag voor de heenreis, een dag om terug te keeren naar de stad, +en vond Hem op den derden dag in het huis des Vaders weder. + +Een niet onbelangrijk bezoek brachten eenigen onzer nog op den weg +tusschen Nabulus en Sindschil, waar wij overnachtten, aan het plaatsje +Sélûn, voorheen Silo, waar in de dagen van SAMUEL een steenen huis met +den Tabernakel stond. Tegen de hoogte van een heuvel liggen de puinhopen +der oude stad, die voor ons te merkwaardiger waren, omdat wij nimmer +eene werkelijk verwoeste stad hadden aanschouwd. Meestal toch wordt +zij weder door latere bewoners herbouwd, zoodat er weinig meer van eene +verwoesting te zien is. Hier was dit echter niet het geval. Men liep er +tusschen de muren, die nog staande waren gebleven van huizen en gebouwen +en zag overal duidelijk de lijnen der straten, die alle opgevuld waren +met steenen. De geheele stad was eigenlijk niet anders dan een groote +steenhoop, sedert onheuglijke tijden onbewoond. + +Aan de noordzijde bevindt zich tusschen den heuvel waar Silo op lag en +een anderen daartegenover een merkwaardig terras, dat men met groote +waarschijnlijkheid houdt voor de plaats, waar eertijds de tabernakel +stond. In het midden is een hoog vierkant plein; aan de Oost- en +Westzijde daarvan bevinden zich twee terrassen het eene telkens eenige +meters lager dan het andere. Het laat zich zeer goed denken, wanneer men +dit ziet, dat op het hoogste terras de voorhof lag, waarop de tabernakel +stond, waartoe men of van beide of van een der beide zijden toegang +had. + +Voor het overige was er op dit gedeelte onzer reis weinig merkwaardigs +te zien. Hoe dichter men Jeruzalem nadert, des te steenachtiger wordt de +bodem, zóo zelfs dat deze in letterlijken zin bezaaid is met steenen, +waar een klein voetpad doorheen kronkelt, dat het paard zorgvuldig +volgt. Op het onverwacht ziet men, ofschoon nog uren verwijderd, +Jeruzalem enkele oogenblikken voor zich liggen. Daarna verliest men +het weder uit het oog, totdat men van de hoogte van den Scopus, op een +half uur afstand van de stad, haar vlak voor zich heeft. Eigenaardige +aandoeningen en gewaarwordingen maken zich van iemand meester, die haar +voor het eerst ziet, zooals zij daar ligt, boven op de bergen Zion en +Moria, de stad, die eene geschiedenis heeft als weinige haars gelijken, +de stad, waarin zooveel heeft plaats gegrepen, waardoor het nog heden +ten dage de klassieke plaats is van drie godsdiensten, dien der Joden, +der Mohammedanen en der Christenen. + +Wij waren recht dankbaar, dat wij te Jerusalem ons verblijf in tenten +konden verwisselen met een aangenamer logies. Het hospiz of logement +der R. K. Vereeniging voor Palestina te Keulen had op ons gerekend +en uitnemende vertrekken voor ons in gereedheid gebracht. Het was een +flink steenen gebouw, met dikke, zware muren en daardoor heerlijk koel +en frisch. Voor sommigen onzer, vooral voor de dames was dit eene ware +verademing. De tentenreis en het paardrijden waren haar te machtig +geworden en wij waren dankbaar, dat zij in redelijken welstand zoover +waren gekomen; een harer echter, die naar wij meenden het minst van +de reis had geleden, overleed hier aan een kortstondige ziekte. Het +pelgrimshuis, waarin wij logeerden, staat onder leiding van pater +SCHMIDT, een zeer beminnelijken grijsaard, die reeds jaren te Jerusalem +woont, en volkomen van alles op de hoogte is en onder wiens vriendelijk +geleide wij de belangrijkste plaatsen der stad bezochten en die bij +nadere kennismaking bleek te zijn een man van groote kennis, degelijke +studie en ruimen blik. Waren alle onze Roomsche geloofsgenooten zooals +hij, hoe veel dichter zouden wij dan bij elkander staan! + + + + +JERICHO EN DE DOODE ZEE. + + +Voordat wij Jerusalem zelve en de merkwaardigheden in en buiten de stad +in oogenschouw namen, bezochten wij eerst de oude palmenstad Jericho, de +Doode Zee en den Jordaan. + +Aan de omstandigheid, dat er sedert eenigen tijd een uitnemende rijweg +was aangelegd, dankten wij het, dat wij dezen tocht per rijtuig konden +doen, hetgeen ons op een langen en stoffigen weg als deze bij een +gestadig onbewolkten hemel en brandende hitte hoogst welkom was. Want, +al levert Palestina weinig natuurschoon op en mist men, zooals ik reeds +vroeger schreef, voortdurend het frissche groen der boomen, dat het oog +zoo weldadig aandoet, in Galilea en Samaria zag men althans nog nu en +dan in of bij de dorpen boomgaarden van citroenen, vijgen en olijven. +Maar tusschen Jerusalem en de Doode zee, een afstand van vijf uur per +rijtuig, telde ik langs den geheelen weg slechts 2 boomen. Telkens +kwamen mij dan ook de woorden voor den geest van den dichter van den +104den Psalm en van zoo menig ander lied, waarin de schoonheid der +natuur wordt bezongen, en het kostte mij moeite om te gelooven, dat die +dichters eenmaal woonden in dit land, waar thans alles even kaal en dor +is. Gedurig kwam mij ook de droevige klacht van den wijzen Prediker in +gedachte (Pred. X: 16): „Wee u land! welks Koning een kind is”, een +klacht, die wel een profetie mag heeten, al heeft de dichter daarbij ook +niet gedacht aan het tegenwoordig ellendig bestuur van den Sultan, in +wien zij helaas! maar al te zeer vervuld is geworden. Intusschen mogen +wij, die ook aan de vervulling van zoo menige andere betere profetie +gelooven, vertrouwen dat God dit land nog niet heeft vergeten, blijkens +den zegen op het werk, dat Protestantsche Christenen er deden en +waardoor allengs betere toestanden in het leven geroepen worden. + +Wij waren op weg van Jerusalem naar de Doode Zee, een weg, die, zooals +ik reeds zeide, wel eentonig is, maar toch voor allen, die de schoone +geschiedenissen des Bijbels kennen, in hooge mate belangwekkend blijft. +Reeds het eerste plaatsje, waar men aankomt, wanneer men den Olijfberg +heeft omgereden, is het welbekende Bethanië, waar de Heer zoo gaarne +vertoefde ten huize van MARIA en MARTHA en zijnen vriend LAZARUS, dien +Hij uit den dood heeft opgewekt. Diens graf wordt nog getoond, maar +heeft, evenals zoovele andere gewijde plaatsen na verloop van eeuwen +zoovele veranderingen ondergaan, dat het schier onkenbaar is geworden. +Men daalt langs een smalle trap van 25 treden af in een spelonk, waar +dan nog eenige meters lager een ruim gewelf als het graf van LAZARUS +wordt aangewezen. Dit laatste is geenszins onmogelijk, mits men zich den +ingang tot dit gewelf niet zoo diep maar onmiddellijk aan den openbaren +weg denke, daar anders des Heeren bevel: „Neemt den steen weg en +ontbindt hem” (Joh. XI: 39–44) onuitvoerbaar zou geweest zijn. Wanneer +men echter in acht neemt, dat ter plaatse, waar het graf van LAZARUS +was, later eene groote Christelijke kerk heeft gestaan; dat door den +bouw daarvan de bodem stellig is opgehoogd, ten einde van het graf zelf +eene krypt onder die kerk te kunnen maken, en men denkt zich dat alles +voor een oogenblik weg, dan wordt de waarschijnlijkheid zeer groot, dat +wij hier de juiste plaats voor ons hebben, waar het wonder geschiedde, +dat gansch Jerusalem in zulk eene beroering bracht en eene profetie was +van het groote wonder, dat in den Paaschmorgen zou plaats grijpen. Hoe +het zij, wij staan te Bethanië op gewijden bodem en weten zeker dat +ter plaatse, waar volgens zeggen het huis stond van MARIA en MARTHA of +enkele schreden er van daan, de Heiland dikwerf vertoefde, toen Hij op +aarde was. + +Hetzelfde geldt ook van de bron der Apostelen, langs welke de weg +naar Jericho ons verder leidt. Ook hiervan kan men met onbetwistbare +zekerheid zeggen, dat de Heer er vaak met Zijne discipelen vertoefde om +te rusten en zich te laven aan het kostelijke water, dat daaruit opwelt, +want zij is de eenige bron tusschen Bethanië en de Jordaanvlakte. Welk +een voorrecht zou het wezen, wanneer in dit land meer zulke bronnen +waren, die, zooals men nog ten huidigen dage zegt, _levend_ water +houden, ter onderscheiding van het stilstaand water der regenbakken. + +Na 2½ uur rijdens bereikt men het hoogst punt van den weg, waar den +paarden eenige rusttijd wordt gegund. Hoewel aan deze plaats geen +historische herinnering is verbonden, verlevendigt zij toch voor +onzen geest een der schoonste tafereelen uit het Evangelie. Hier ziet +men een van die Oostersche herbergen, waarop de Heer doelde in de +bekende gelijkenis van den barmhartigen Samaritaan (Luc. X: 34), die +tegenwoordig den naam karavansera dragen Zij bestaat uit een breed +voorhuis, waarin twee lange gelagkamers zijn, met breede divans langs +den muur, die des nachts tot rustbed dienen; daarachter bevindt zich een +ruime vierkante plaats, door een hoogen muur omringd, waar kameelen, +paarden en ezels vrij kunnen rondloopen. Daar deze plaats, juist op +de helft van den weg van Jerusalem naar Jericho ligt en de eenige is, +die zich tot zulk een pleisterplaats leent, is de veronderstelling +gewettigd, dat zich hier reeds voor eeuwen een herberg bevond, waaraan +de Heer dacht, toen Hij de schoone gelijkenis sprak van een zeker +mensch, die onder de moordenaars viel, toen hij afkwam van Jeruzalem +naar Jericho. Men ziet zelfs, enkele minuten van de tegenwoordige +karavansera, nog de ruïnes van een oud gebouw. + +Van hier daalt de weg af tot aan Jericho en in gestrekten draf wordt +de reis voortgezet tot op eens het rijtuig ophoudt en onze dragoman ons +verzoekt uit te stappen. Hij wijst ons een voetpad, dat om de kruin van +een heuvel heenleidt en wij staan voor een diep ravijn, dat aan onze +voeten gaapt. Daar beneden in de diepte stroomt de beek Krith en aan +het groen geboomte is duidelijk te zien, dat zij ondanks de langdurige +droogte nog water houdt. Aan den linkeroever van de beek ligt een +klooster ter gedachtenis aan den profeet ELIA, die hier tijdens den +hongersnood zijn verblijf hield en door de raven werd gespijzigd. Het +is als een zwaluwnest tegen een steilen muur genesteld en steekt door +zijn groen geverfde vensters en deuren scherp af tegen de vale rotsen er +om heen. Hoe gaarne waren wij in de diepte afgedaald om het van nabij +te kunnen bezien en de plaats te bezoeken, waar de profeet drie jaren +leefde uit de hand zijns Heeren, maar de tijd liet het niet toe, daar +wij nog eenige uren te rijden hadden, voor wij aan de Doode Zee en den +Jordaan waren. + +Jericho zelf, de van ouds beroemde Palmenstad, is thans slechts een +schamel dorp, dat uit eenige Bedouïenen-tenten bestaat. Van de oude stad +wijst men nog eenige bouwvallen, waaraan echter niets te zien is. Enkele +spichtige populieren hebben de plaats ingenomen der voormalige palmen. + +Belangrijker is de bron, die geheel Jericho van drinkwater voorziet en +volgens de overlevering dezelfde is, waarvan de profeet ELISA het water, +dat ondrinkbaar was, gezond maakte door er zout in te werpen. (II Kon. +II: 19). + +De vlakte rondom Jericho, geeft geenszins een denkbeeld van de +vruchtbaarheid dezer landstreek, behoudens een klein gedeelte, waar de +Krith doorstroomt, alvorens zich te storten in de Doode Zee. De eenige +plant die er groeit doet denken aan onze erica, maar hoe dichter men de +Zee nadert, hoe doodscher alles wordt. Eindelijk zijn wij aan het strand +der Zee, die te recht een zee wordt genoemd, omdat zij zoo groot is, +dat men haar in hare lengte onmogelijk kan overzien. Ter linkerzijde +verheft zich de hoogte Machaerus, waar HERODES een burcht had gebouwd +en JOHANNES de Dooper zou onthoofd zijn; meer noordelijk het gebergte +Nebo, van welks top MOZES het beloofde land overzag; ter rechterzijde +de bergen van Juda en Engedi. Het water is donkergroen en sterk bewogen +door den zuidenwind; het strand bestaat uit louter steenen zonder +schelpen, want geen enkel levend dier, zelfs geen schelpdier kan in dit +water leven. Het is veel zouter dan dat van den Oceaan en daarenboven +zoo bitter, dat men den nasmaak er van nog langen tijd behoudt. Een bad +is weinig verfrisschend, daar het water lauw is; men drijft er als een +kurk boven op en wanneer men zich heeft gekleed en in de handen wrijft, +voelt men nog kleine korreltjes zout als zand tusschen de vingers. +Gelukkig zijn wij spoedig aan den Jordaan, waar een frisch zoetwaterbad +ons bevrijdt van de zoutlaag, die ons lichaam overdekt. + +[Illustratie: DE DOODE ZEE.] + +De Jordaanoevers zijn als een liefelijke oase in de woestijn; +langzaam stroomt de rivier, die omstreeks 30 meter breed is, langs +donker struikgewas en weelderig geboomte, dat den oever bekleedt. Een +kluizenaar, die ergens in de nabijheid zijn eenzaam verblijf heeft, +vaart met zijn bootje langs den oever om zijne netten in te halen. Zacht +weerkaatst de volle maan haar zilverwit licht in het water en alles te +zamen biedt een zeldzaam schouwspel, zoodat wij gerust mogen zeggen: wij +hebben den Jordaan op zijn schoonst gezien. + +De avond was reeds gevallen en bij maanlicht reden wij naar Jericho +terug, de meesten voorzien van een flesch Jordaanwater, dat men als +een aandenken medeneemt naar huis. Ik deed het niet. Voor mij waren +er aan dezen dag genoeg schoone en blijvende herinneringen verbonden, +die waarlijk niet door Jordaanwater behoeven opgefrischt te worden. +De natuur zelve om ons heen was een commentaar geweest, die menige +bladzijde der H. Schrift voor ons ophelderde en verstaanbaar maakte en +wij eindigden dan ook dezen tocht met een gevoel van groote dankbaarheid +aan Hem, Die ons zulk een heerlijken en onvergetelijken dag schonk. + + + + +DE HEILIGDOMMEN IN HET TEGENWOORDIGE JERUSALEM. + + +Toen wij van de Doode Zee terugkwamen en Jerusalem naderden kondigde +het kanongebulder ons reeds van verre aan, dat de Duitsche Keizer zijn +intocht deed. Deze gebeurtenis, die de Duitschers voor de geschiedenis +van het Oosten epochemachend noemden, behoort thans reeds, wellicht voor +altijd tot het verleden. Wij achten het daarom niet noodig er nog veel +van te zeggen, te minder omdat zij in verschillende boeken breedvoerig +werd beschreven. + +Hierbij komt, dat Jerusalem, als classieke plaats der oudheid door dat +bezoek van den Keizer veel van zijn eigenaardigheid had verloren. Men +stelle zich voor die stad, dat eerbiedwaardige monument uit het grijs +verleden, thans opgesmukt naar den nieuwsten stijl met eerebogen en +vlaggen en getooid met lampions voor illuminatie! Welk een schril +contrast met den heiligen eenvoud, die daar past. Het was dan ook alsof +de maan, die juist vol was en zoo helder scheen alsof het dag was, de +heiligschennis eener kunstverlichting niet gedoogde, zoodat hiervan +niets te zien was. Bovendien was de stad opgepropt met reizigers van +Stangen's en Cook's bureaux, die elkander telkens verdrongen om den +Keizer nog eens en voor den zooveelsten keer te zien. Dat alles gaf aan +de stad een gansch onnatuurlijk aanzien en karakter. Toch belette het +ons niet om een wandeling te maken naar de kerk van het Heilige graf, +de Verlosserskerk en de Tempelplaats. + +Wij treden de Jaffapoort binnen. Rechts van ons ligt de Davidsburcht, +thans een kazerne voor de Turksche wacht. De zware steenblokken, die +er den grondslag van vormen, dagteekenen, naar men zegt, nog uit den +tijd van Koning DAVID, die in Jerusalem zijn zetel vestigde en den +Westelijken en Oostelijken heuvel van een sterken muur voorzag. Eenige +schreden verder treden wij een woonhuis binnen en zien uit een venster +beneden in de diepte den vijver, die aan HISKIA wordt toegeschreven en +den naam draagt van het Patriarchenbad. Op den verderen weg naar de kerk +van het Heilige Graf speurt men duidelijk aan de op- en nedergaande +straten, dat de stad op twee heuvels is gelegen, waar tusschen een +dal ligt. De straten zelve zijn eigenlijk niet meer dan stegen, nauw +en donker, verpest door een benauwde, vunzige lucht, die de vrije +ademhaling belemmert. Tengevolge van het zeer ongelijke plaveisel ziet +men er geen paarden of wagens, maar alleen kameelen en ezels, die met +hun last zich met moeite een weg banen door de menigte, welke zich +ophoopt bij de bazars om wat te koopen of te verkoopen. + +Op het voorplein van de kerk van het Heilige Graf aangekomen worden +ons door den Heer LISONNE met wien wij reisden, uitnemende plaatsen +aangewezen, die hij voor ons heeft afgehuurd om de komst af te wachten +van den Keizer en de Keizerin, die allereerst een bezoek brachten aan +deze gedenkwaardige kerk. Van dien wachttijd maken wij gebruik om een en +ander te vertellen van de kerk zelve en hare tegenwoordige eigenaars. + +[Illustratie: KERK VAN HET HEILIGE GRAF.] + +Zij bestaat uit een zeer onregelmatig geheel, een labyrinth van +grootere en kleinere heiligdommen en kapellen, die alle afzonderlijke +namen dragen naar de herinneringen, die de overlevering daaraan +heeft vastgeknoopt en voornamelijk betrekking hebben op den dood des +Heeren. Zij zijn het eigendom van Latijnsche, Grieksche, Armenische, +Koptische en andere Christenen, die in gemeenschappelijk overleg +elkander vredelievend toestaan om de verschillende heilige plaatsen te +vereeren. + +Treedt men het voorportaal binnen, dan komt men het eerst aan den steen, +waarop de vrouwen den Heer gezalfd hebben na de kruisiging, die het +eigendom is der Grieksche Kerk. Daarachter zijn twee heiligdommen met +hooge koepels overdekt, ter linkerzijde de eigenlijke kapel van het +graf, die het gemeenschappelijk eigendom is van alle vijf genoemde +afdeelingen der Christelijke Kerk; recht voor ons uit in het middenschip +van het gebouw een Grieksche kerk met nog een afzonderlijk heiligdom. +Rechts hiervan daalt men langs twee trappen af naar de kapel, waar +HELENA het hout van het kruis zou gevonden hebben. Onmiddellijk rechts +van den ingang beklimt men een trap van 20 treden en staat dan op eene +hoogte, die geacht wordt de Calvariënberg te zijn geweest, waar het +kruis des Heeren stond en die wederom het eigendom is der Grieksche +Kerk. Hier wijst men in een rots die gespleten is onder een vergulde +plaat eene opening, waar het kruis des Heeren stond. (Matth. XXVII: 51). + +Wat zullen wij tot alle deze dingen zeggen? Men heeft deze kerk wel eens +bij een Christelijk panopticum vergeleken, eene vergelijking die wel +niet verheven, maar helaas al te waar is, want het is ongeloofelijk, wat +men hier te zien krijgt. Behalve de bovengenoemde bijzonderheden toch, +die betrekking hebben op het lijden en sterven des Heeren, worden er nog +tal van kapellen en altaren getoond, die betrekking hebben op bekende +Bijbelsche personen en bovendien nog de graven van ADAM en EVA, ABEL en +MELCHISEDEK en tal van anderen. Reeds bij de enkele opsomming van dit +alles, beseft men hoe weinig historisch deze plaatsen zijn. Het is zelfs +zeer de vraag of Golgotha hier kan gelegen hebben; immers, zoo dit het +geval is, dan moet de stad buiten wier muren de kruisiging plaats vond, +wel uitermate smal geweest zijn, daar zij hier nauwelijks 600 meter +breed kon wezen. Wanneer men alles leest, wat voor of tegen de bewering +pleit, dat hier Golgotha ligt, komt men tot de slotsom dat daaromtrent +niets met stellige zekerheid te zeggen valt. + +Na deze algemeene opmerkingen laat het zich denken, dat er allicht +moeilijkheden konden ontstaan tusschen de verschillende eigenaars der +kerk omtrent den voorrang bij het bezoek van den Keizer. Toch schijnt +men dit in der minne te hebben geschikt door de 3 patriarchen der +Latijnsche, Grieksche en Armenische kerk in de gelegenheid te stellen +hem elk afzonderlijk toe te spreken. Wij zagen ze allen in groot +pontificaal de trappen afdalen, die naar het voorplein leiden en hun +plaatsen in de kerk innemen. Voor aan den ingang stond de Latijnsche +patriarch met zijn gevolg; eenige schreden verder bij den steen der +zalving, de Armenische; terwijl de Grieksche zich bevond bij de +eigenlijke kapel van het H. Graf, van welke verschillende plaatsen +elk hunner hem in zijne eigene taal welkom heette. + +Nadat het bezoek van den Keizer en zijn gevolg was afgeloopen en zij het +kerkgebouw onder klokgelui hadden verlaten traden wij het binnen. Voor +deze gelegenheid waren alle lampen evenals op groote feesten ontstoken; +wij zagen dus de kerk als op een grooten feestdag uitgedoscht, maar +zonder het ontzettend gedrang, dat er dan heerscht. Wij waren daar zeer +dankbaar voor, want, naar de beschrijvingen, die o. a. van de viering +van het Paaschfeest worden gegeven zijn de tooneelen, die men dan ziet, +inderdaad weêrzinwekkend. Wij kunnen ons dan ook volkomen begrijpen, dat +een vroom man als SAMUEL GOBAT eens tot den Koning van Pruissen zeide, +dat hij niet geloofde noch hoopte, sedert hij eenmaal ooggetuige geweest +was van zulk eene feestviering, waardoor zij voor hem alle wijding had +verloren, dat hier de plaats was, waar men den Heer had gelegd. + +Slechts enkele schreden van de kerk van het Heilige Graf ligt het +Protestantsche kerkgebouw, dat juist was voltooid en den volgenden dag, +den 31sten October, den Hervormingsdag, plechtig zou worden ingewijd. + +Het werd gebouwd op de plaats waar het voormalige Muristan stond. De +geschiedenis van het Muristan dagteekent van de dagen van KAREL den +Groote, die, naar men zegt, hier een klooster zou gesticht hebben. +Na verloop van tijd verrezen er een kerk, een hospitaal, en een +pelgrimshuis, gesticht door de ordebroeders van St. Jan, die daar hun +verblijf hielden. In 1869 werd de geheele plaatsruimte, waarvan nog +slechts enkele ruïnes stonden van vroegere gebouwen, door den Sultan aan +den toenmaligen kroonprins, den lateren Keizer FREDERIK ten geschenke +gegeven. Deze vatte aanstonds het plan op om hier een Duitsche kerk te +bouwen op de fondamenten van de oude St. Maria Latina Majorkerk. De oude +grondslagen bevonden zich echter 10–15 meter onder den grond en hieruit +laat zich eenigszins afleiden, welk een reuzenwerk men te verrichten +had, voordat er een vaste grondslag was verkregen voor den nieuwen bouw. +Honderdduizenden manden met puin moesten te dien einde eerst weggedragen +worden buiten de stadspoort. + +Na jarenlangen arbeid is dit werk voltooid en midden tusschen al de +Mohammedaansche moskeeën, die boven Jerusalem uitsteken, verheft zich +thans ook de sierlijke toren der Protestantsche kerk. + +De Verlosserskerk, zooals zij genoemd wordt, is met veel smaak en +toch zeer eenvoudig in rondboogstijl gebouwd. Zij heeft ongeveer 200 +zitplaatsen; in het midden verheft zich een steenen kansel, aan het +einde het altaar, links daarvan een keurig net orgel. Een der ingangen +bestaat uit een voormalige poort, die er nog stond en toegang verleende +tot het oude Muristan. Boven den anderen ingang bevindt zich een schild, +waarop een lam is afgebeeld met een vlag, het symbool der overwinning +van het Christelijk geloof, waarin de gemeente, die hier week aan week +vergadert, hare kracht vindt. + +De derde, tevens de eenige plaats in Jeruzalem, omtrent wier ligging +nooit eenige twijfel is gerezen, is het tempelplein, dat thans Haram +esch Scherif heet. Hier stond gedurende vijf eeuwen de tempel van SALOMO +en later die van HERODES. Thans bevinden er zich nog de Omar-moskee, +El-Aksa en een aantal bijgebouwen, die alle toebehooren aan de +Mohammedanen. + +Deze Tempelplaats is uit een oudheidkundig oogpunt allerbelangrijkst. +Ten einde het tegenwoordige plateau, dat thans 470–490 meter lang en +280–320 meter breed is, maar oorspronkelijk slechts eene kleine ruimte +bood, zoodanig te vergrooten, dat daarop de tempel met zijne bijgebouwen +kon verrijzen, moest men òf den kalksteenen heuvel, die in een spits +uitliep verlagen, waardoor hij echter gemakkelijker toegankelijk werd +voor den vijand en als vesting in sterkte verminderde, òf daaromheen +hooge muren optrekken en door opvulling der tusschenruimte de noodige +bodem-oppervlakte verkrijgen. DAVID en SALOMO schijnen aan dit laatste +de voorkeur te hebben gegeven. Zij lieten aan de Oost-, West- en +Zuidzijde muren optrekken ter hoogte van 130 voet uit steenblokken, +waarvan er sommige nog zichtbaar zijn en die eene lengte hebben van ruim +30 voet en dus eenig denkbeeld geven van de inspanning, die tot een +dergelijk werk vereischt werd. Een gedeelte daarvan bestaat nog aan de +Westzijde, de welbekende klaagmuur, dien men houdt voor afkomstig uit +den tijd van SALOMO. Daar ziet men altijd, maar vooral op Vrijdagavond +de Joden bijeen, die er bidden om herstel van tempel en stad en hoort +men hen hun weemoedig klaaglied aanheffen over hun deerniswaardig lot. + +[Illustratie: DE OMARMOSKEE.] + +Juist in het midden van de tempelplaats verheft zich ongeveer 3 +meter daarboven, een vierkant plein, waarheen 8 trappen van 4 zijden +toegang verleenen. Dit plein was voorheen de voorhof der Joden, dien de +Heidenen in de dagen van HERODES niet mochten betreden op straffe des +doods. Men heeft nog een steen gevonden, waarop dat verbod geschreven +stond, hetgeen naar men beweerde, de Apostel PAULUS zou overtreden +hebben (Hand. XXI: 28). + +Midden op dit plein staat thans de prachtige achthoekige Omar-moskee, +een der schoonste die ik zag, met een hoogen koepel juist boven den +steen es-Sachra dien de Mohammedanen als de heilige rots vereeren, +omdat volgens hen MOHAMMED van hier ten hemel zou gevaren zijn. Het is +wel opmerkelijk, dat MOHAMMED, hier zoowel als te Mekka, waar zijne +volgelingen den steen Kaäba vereeren, zijn nieuwen godsdienst heeft +vastgeknoopt aan plaatsen, die om eene of andere reden bijzonder heilig +geacht werden, hetgeen ons verklaart, hoe het mogelijk was, dat zijn +godsdienst zoo spoedig ingang kon vinden. Immers deze heilige rots was +volgens de overlevering der Joden ook de plaats, waar weleer ABRAHAM +zijn zoon wilde offeren en waar later het brandofferaltaar voor den +tempel van SALOMO stond. Deze rots is echter niet anders dan de spits +van den oorspronkelijken kalkberg, waaruit de berg Moria bestaat. +Door grondboringen zijn de oudheidkundigen er zelfs in geslaagd, +met volkomen juistheid aan te wijzen, waar de grond op verschillende +plaatsen is opgehoogd, ten einde de tempelplaats tot een vlak plein te +maken. + +Terwijl men dus overal elders in het onzekere verkeert omtrent plaatsen, +die men aanwijst, staat men hier op echt historischen bodem. Hierheen +bracht MARIA haar Kind bij de voorstelling in den tempel; hier ergens +was de plaats, waar zij den twaalfjarigen Knaap vond; hier de plaats, +waar de Heiland de schare zoo dikwerf leerde; hier de plaats, waar op +het Pinksterfeest de discipelen bijeen waren, toen de Heilige Geest over +hen werd uitgestort. Maar juist daarom gevoelt men zich bij de gedachte +aan alle deze gebeurtenissen, die hier weleer plaats grepen, zoo droevig +gestemd, wanneer men op dezen gewijden bodem, waaraan voor den Christen +zoovele geheiligde herinneringen zijn verbonden, slechts als vreemdeling +toegelaten wordt bij de gunst der Mohammedaansche overheid. Wij, die +niet aan plaatsen hechten, misgunnen hun ook deze niet; maar er is toch +iets weemoedigs in de gedachte, dat op deze merkwaardige plek zelfs +geen Christelijk bedehuis staat en dat de schoone Christelijke kerk, +de oudste in Jerusalem, die hier weleer door Keizer JUSTINIANUS werd +gebouwd, thans de Mohammedaansche moskee El-Aksa is. + +Maar nog veel weemoediger moet het den vromen zoon van Gods oude volk +Israël stemmen, die deze plaats nimmer durft betreden uit vrees, dat hij +misschien zijn voet zal zetten op het voormalige Heilige der Heiligen, +en die hier ziet, hoe dit zijn Heiligdom thans wordt ontheiligd door +den Mohammedaan, die hem zoo diep veracht. Terwijl de Christenen der +Oostersche en Westersche kerken hun gewijde plaats bezitten in de +kerk van het Heilige Graf, de Mohammedaan in zijn Omar-moskee, de +Protestantsche Christenheid in haar Verlosserskerk is de eenige gewijde +plaats, die den zoon van Israël, den oorspronkelijken bewoner en +eigenaar der stad werd gelaten daar beneden in de diepte, die oude muur, +die door SALOMO werd opgetrokken, die klaagmuur waar hij weent en klaagt +en bidt om den vrede van Jerusalem. Wie zal zeggen of en wanneer die +bede ooit in verhooring zal gaan? Wij voor ons hopen het van harte en +stemmen er gaarne mede in, maar kon het zijn zoo, dat eenmaal de zoon +van Israël en de volgeling van Mohammed zich met ons buigen voor den +Vredevorst, den grooten Koning van Zion. + + + + +DE OUDE STAD EN HARE GRAVEN. + + +Bij mijne verdere beschouwing van Jerusalem, onthoud ik mij opzettelijk +van eene nadere beschrijving der zoogenoemde bezienswaardigheden. Zij +is door anderen reeds zoo voortreffelijk gegeven, dat ik slechts in +herhalingen zou vervallen, wanneer ik dat nog eens deed. Ik stel mij +daarom voor eene wandeling te doen om de stad, ten einde dan hier en +daar eens stil te staan bij datgene, wat in het bijzonder mijne aandacht +trok, vooral uit een oudheidkundig oogpunt. + +Men heeft namelijk op het gebied der oudheid ook in Jerusalem +ontdekkingen gedaan, die op velerlei dingen een geheel nieuw licht +hebben geworpen en waardoor men tot klaarheid kwam, omtrent velerlei +waarover men tot nog toe in het onzekere verkeerde. Aangespoord door de +belangrijke uitkomsten, welke men verkreeg bij een ingesteld onderzoek +in andere wereldsteden als Ninive en Babel, Thebe en Memphis, Athene +en Rome, Herculanum en Pompeï, werden in 1867 eene Engelsche en in +1877 eene Duitsche Vereeniging in het leven geroepen, die zich ten +doel stelden alles te onderzoeken, wat in Palestina op het gebied der +oudheidkunde van belang geacht kon worden. Ondanks menigerlei bezwaren, +die daarbij in den weg stonden, kan men gerust zeggen, dat deze pogingen +tamelijk welgeslaagd mogen heeten. Intusschen blijft er toch nog zeer +veel over, waaromtrent men in het onzekere verkeert. Hiertoe behoort ook +de ligging der oude stad. + +Het oude Jerusalem,—eigenlijk zou men hier wel het meervoud kunnen +bezigen, want de stad werd in den loop der eeuwen zevenmaal verwoest en +herbouwd, waardoor zij natuurlijk allerlei veranderingen onderging,—de +oorspronkelijke stad, die DAVID innam, lag op een heuvel en droeg +blijkens onlangs gevonden gedenktafels reeds eeuwen te voren den naam +Oeroesalim. Na haar te hebben ingenomen, trok hij er een tweeden +heuvel bij aan, dien hij verbond door een brug over het Tyropoeon- +of Kaasmakersdal, welke dubbele stad daardoor den naam Jeruschalajim +kreeg, een benaming, waardoor in de Hebreeuwsche taal nog dat tweeledige +wordt uitgedrukt. Deze beide heuvels, waarvan de Oostelijke aanzienlijk +lager is dan de Westelijke, vormen het uiteinde van den langwerpigen +berg Scopus, die zich van het Noorden naar het Zuiden uitstrekt. Het +Kaasmakersdal, waardoor zij van elkander gescheiden waren, liep wederom +uit in het dal van Hinnom, dat beide heuvels aan de Zuidzijde insluit. +Dit dal vereenigt zich aan de Oostzijde met dat van Josafat, thans +het Kidrondal genoemd, dat den lageren heuvel en de daaraangrenzende +tempelplaats afscheidt van den Olijfberg, die zich in het Noorden met +den berg Scopus vereenigt. + +In de dagen van haren grootsten bloei besloeg de stad den ganschen +bergrug van den Scopus met de beide heuvels. Thans is zij wederom +ingekrompen tot een vierkant, dat slechts vier kilometers in omtrek +heeft, aan elke zijde ongeveer een kilometer. De beide heuvels aan de +Zuidzijde en een groot gedeelte van den berg Scopus aan de Noordzijde +behooren thans niet meer tot het ommuurde gedeelte der stad. + +Nu is men er in geslaagd de fondamenten te vinden van den stadsmuur, die +weleer de beide heuvels afsloot en heeft diens loop nauwkeurig kunnen +bepalen; maar omtrent de grenzen der Noordelijke stad heeft men tot nog +toe geen stellige zekerheid kunnen verkrijgen. Dit laat zich te beter +begrijpen, wanneer men bedenkt, dat ten deze elke aanwijzing onder den +grond moet gezocht worden, en daar deze grootendeels bebouwd is, dient +men de gelegenheid af te wachten, dat er een herbouw plaats vindt, +waardoor de grondslagen worden blootgelegd om dan op goed geluk af +opgravingen te doen. Wanneer men nu hierbij in aanmerking neemt, dat +Jerusalem in den loop der eeuwen zoo dikwijls herbouwd is en men hier +dus te doen heeft met brokstukken van misschien zeven over elkander +gebouwde steden, zal men eenigszins kunnen beseffen, hoe moeilijk het +voor oudheidkundigen is om tot vaststaande resultaten te komen. Ik +herinner mij, om een voorbeeld te noemen, op eene wandeling door een +der straten midden in de stad, in een muur een boog gezien te hebben van +een poort ter hoogte van een halven meter boven den beganen grond; een +bewijs dus, dat de tegenwoordige straat verscheidene meters hooger ligt +dan die, waartoe die boog toegang verleende. In een Russisch gebouw, +grenzende aan de kerk van het Heilige Graf, ziet men, na eerst eenige +trappen te zijn afgedaald, dus meters diep onder den beganen grond, +muren en poorten van oude gebouwen, die men uitgegraven heeft. Zooals +wij reeds opmerkten moest men ook de fondamenten der Verlosserskerk, +die daar vlak tegenover ligt, 16 meters diep uitdelven, alvorens vasten +grondslag te krijgen voor den bouw. + +Bij de gesteldheid van zulk een bodem, die het eenige punt van +uitgang is voor den oudheidkundige bij zijn in te stellen onderzoek, +kan men zich dus begrijpen, hoezeer de meeningen der geleerden moeten +uiteenloopen over de ligging van Golgotha. De overlevering wijst +daarvoor, zooals wij reeds hoorden, de plaats aan in de kerk van het +Heilige Graf. Daar zoude Keizerin HELENA, de moeder van CONSTANTIJN den +Groote, het hout van het kruis gevonden hebben. Anderen zoeken Golgotha +niet binnen, maar buiten de muren der tegenwoordige stad, omdat, gelijk +wij vroeger zeiden, de kerk van het Heilige Graf binnen de stad ligt en +men het onmogelijk acht, dat deze plaats eertijds er buiten zou gelegen +hebben. Natuurlijk hangt hiervan wederom af welke der beide wegen men +houdt voor de eigenlijke „Via dolorosa”. + +Evenzoo bestaat er verschil van gevoelen omtrent de ligging van Zion. +Volgens sommigen zou daarmede de lagere, Oostelijke heuvel bedoeld +zijn, ten Zuiden van de tempelplaats, volgens anderen is de hoogere, +Westelijke heuvel de berg Zion geweest, die nog tot op den huidigen +dag dien naam draagt. Wanneer men echter die beide heuvels van de +hoogte Hakeldama, aan de overzijde van het dal Hinnom ziet liggen, dan +beteekent dat Oostelijke heuveltje niets vergeleken bij zijn Westelijken +nabuur. Leest men daarbij de beschrijving van de sterkte van den burcht +Zion in II Sam. V, dan krijgt men den indruk, dat die hoogte een +onneembare vesting was, die als zoodanig voor DAVID veel waarde had. +Welnu, wanneer men daar staat en ziet rechts dat onaanzienlijk bultje +en links die verheven hoogte, dan schijnt alles te pleiten tegen de +bewering, hoezeer ook met degelijk wetenschappelijke gronden gestaafd, +dat op die onaanzienlijke hoogte de burcht Zion zoû gelegen hebben, dien +DAVID innam, omdat hij zich door zijne natuurlijke sterkte als vesting +aanbeval en dien hij dan ook slechts door de stoutmoedige overrompeling +van JOAB overmeesterde. + +Meer en meer is men thans echter de overtuiging toegedaan, dat de naam +Zion, die aanvankelijk den oorspronkelijken Davidsburcht gold, later ook +voor de tempelplaats en eindelijk voor de geheele stad werd gebezigd, +waarvan het hoogst gelegen gedeelte hem tot op den huidigen dag heeft +behouden. + +Onder het vriendelijk geleide van onzen gastheer Pater SCHMIDT zetten +wij onze wandeling langs Hakeldama voort en maken van de ons aangeboden +gelegenheid gebruik om de woning te bezichtigen van een Griekschen +monnik, die gelegen is tegen den Zuidelijken rotswand van het dal +Hinnom. De bezichtiging van zulk een huis was voor ons om verschillende +redenen zeer belangwekkend. De voor- en zijgevel zijn meestal open en +vormen een soort van veranda, waar men zeer aangenaam zit, wanneer +de zon er niet op schijnt. Daarachter bevinden zich de voornaamste +woonvertrekken, die tevens als werkplaatsen dienen. Zij zijn gewoonlijk +in de rotsen uitgehouwen en daardoor uitermate koel. Hun licht ontvangen +zij door eene kleine opening van boven in de rots. Achter deze +vertrekken bevinden zich nog andere kamers, eveneens in de rotsen +uitgehouwen, waar men de plaats aanwijst, waar men weleer zijne dooden +begroef en waarin thans de monnik en zijn knecht hunne slaapstede +hebben. Hij had zelfs de voorzorg genomen om hier ook zijn eigen +begraafplaats in te richten. + +Alle woningen rondom, ook in het kleine dorpje Siloa, dat rechts van ons +ligt tegen de Westelijke helling van den Olijfberg boven het Kidrondal +zijn evenzoo ingericht. Daardoor begrijpt men, hoe het mogelijk is bij +eene tropische hitte als daar heerscht te kunnen leven en werken zonder +eenigen overlast te hebben van de warmte. Ook het vertrek van den +beroemden kerkvader HIERONYMUS te Bethlehem was geheel onder den grond +uitgegraven in de rots en verlicht door een soort luchtkoker, waardoor +licht en lucht naar binnen stroomden. + +[Illustratie: HET KIDRONDAL EN ABSALOM'S GRAF.] + +Zulk eene leefwijze werpt ook een eigenaardig licht op het leven in +de graven, waarvan men onwillekeurig een rilling krijgt, wanneer er in +de Evangeliën van wordt gesproken. Maar wanneer men iemand daar ziet +wonen en leven, ja zelfs slapen bij de en in de graven als onze monnik, +terwijl men daar zit onder zijn vriendelijke veranda onder het genot van +een glas wijn met het uitzicht op den berg Scopus, die recht voor ons +ligt en beschenen wordt door de laatste stralen der ondergaande zon, dan +is de afschuw van zulk een leven in de graven waarlijk niet groot meer. + +Een geheel ander karakter draagt het zoogenoemde graf van ABSALOM in +het Kidrondal. Het is met nog twee andere graven, die er naast zijn, +uitgehouwen uit de rots en maakt geheel den indruk van een monument +uit lateren tijd. Hoe het zij, de overlevering heeft er den naam aan +verbonden van den wederspannigen zoon, die zijn hand ophief tegen zijnen +vader en zijn zondige daad met den dood moest bekoopen. Het dient daarom +thans ook tot een waarschuwing voor kinderen, die hun ouders niet +onderdanig zijn en die men hier een steen laat werpen tegen dit graf +ten teeken van berouw over en afkeer van hun zonde tegen het vijfde +gebod. + +Hoogst belangrijk waren ook nog andere begraafplaatsen, die wij zagen +aan de Noordzijde van de stad. Hier liggen de bekende graven der +Richteren en Koningen, die een bezoek overwaard zijn, omdat zij een +helder licht werpen over verschillende Bijbelsche uitdrukkingen en het +Israëlietisch geloof aan het Doodenrijk. + +Langs een breeden trap van 24 treden in de rots daalt men af tot een +groot vierkant plein 8 meter beneden den beganen grond. Het is omstreeks +28 meter lang en 25 meter breed en van boven geheel open. Aan eene +zijde ziet men een gewelf, waarboven nog eene eenigszins geschondene +inscriptie prijkt, waar wij binnen treden. Aan onze linkerhand bevindt +zich eene vierkante opening ongeveer een meter hoog, welke kan worden +afgesloten door een rolsteen, die er naast staat in een gleuf en +ongeveer zoo groot is als een molensteen. Is men met veel moeite er in +geslaagd om al bukkende door deze opening heen te kruipen, dan komt men +in een donker vertrek, van waaruit verschillende zijgangen geleiden +naar de eigenlijke grafkamers. Hier zijn in de zijwanden de rustbanken +uitgehouwen, waarop de dooden werden bijgezet. In elk dezer kamers is +plaats voor 6–12 dooden, die hier „vergaderd of verzameld worden tot +hunne vaderen.” Deze eigenaardige uitdrukking verstaat men volkomen, +wanneer men zulk een begraafplaats ziet. Immers in zulk eene grafkamer +werden alle dooden van hetzelfde gezin, of van eenzelfde geslacht +verzameld en zoo er plaatsruimte ontbrak behoefde men er slechts een +nieuwe kamer aan toetevoegen. + +Het is dan ook gansch natuurlijk, dat het oude Israël zich het +Doodenrijk of den Hades dacht beneden in de aarde en niets zoo +ontzettend vond, dan wanneer een zijner geliefde dooden niet vergaderd +werd met zijne vaderen, maar onbegraven bleef liggen. Ongetwijfeld hangt +het Israëlietisch geloof aan de lichamelijke opstanding der dooden, +dat een MARTHA zoo stellig en welsprekend beleed tegenover haren Heer, +ten nauwste samen met de geheele wijze van begraven, die dan ook op mij +een veel aangenamer indruk maakte dan het schoonste praalgraf, dat ik +ooit zag op een Westersch kerkhof. Er was iets in dat onwillekeurig +verzoende met de gedachte aan den dood. Dat vertrouwelijk verkeer +en die voortdurende omgang met de dooden hadden voor mij zoo iets +onuitsprekelijk liefelijks. + +Zeerzeker, wij Christenen kunnen ons bij deze beschouwing niet losmaken +van het heerlijk geloof in de opstanding der dooden, dat wij danken aan +de overwinning van Christus onzen Heer op den dood. Maar daarom treft +het ons te meer, dat niet alleen de Jood maar zelfs de Mohammedaan +den machtigen invloed van dat geloof heeft gevoeld. Behoort het niet +tot zijne liefste wenschen begraven te worden bij de muren of in de +nabijheid van dat Jerusalem, waar eenmaal die overwinning op den dood +werd behaald. Is niet dat Kidrondal, de vallei die Jerusalem van den +Olijfberg scheidt, de plaats waar volgens hem de CHRISTUS en MOHAMMED +in den dag des oordeels het wereldgericht zullen houden. + +Inderdaad, wanneer men daar rondom Jerusalem wandelt te midden van +de graven dier duizenden, die hier den jongsten dag tegensluimeren +en denkt aan het woord van Hem, die eenmaal sprak: „Ziet Ik ben dood +geweest en wederom levend geworden,” dan is het alsof men zelf bij +vernieuwing onder den indruk verkeert van en versterkt wordt in de +gemeenschappelijke belijdenis aller Christenen, die gelooven in de +wederopstanding des vleesches en in een eeuwig leven. + + + + +DE WATERWERKEN DER OUDHEID. + + +Menigeen, die Jerusalem bezocht, zal misschien verzuimen te letten op +de kunstige waterwerken, die daar zijn en onze rechtmatige bewondering +verdienen, omdat zij dagteekenen uit een tijd, van welken niemand zou +gelooven, dat men toen reeds zoo op de hoogte was van de waterbouwkunde +en daaraan verwante wetenschappen. Daarom wensch ik hier nog een en +ander te vertellen van hetgeen wij daar op dit gebied zagen. + +Toen wij op de Tempelplaats rondwandelden, trof het reeds mijne +aandacht, dat men op verschillende plaatsen mannen zag, die water +putten met emmers, die 10 en 20 meter diep werden neêrgelaten. Hoewel +het gedurende meer dan een half jaar niet had geregend, was daar +onder den bodem, op welken wij wandelden, toch overvloedig water. Dit +verschijnsel is te meer bevreemdend, wanneer men weet, dat de ondergrond +van den berg Moria uit louter kalkrots bestaat en vereischt eene nadere +verklaring, die mij aanleiding geeft om een en ander mede te deelen +omtrent de wijze, waarop men Jerusalem van water heeft voorzien. + +Het trok te allen tijde in hooge mate de aandacht, dat de inwoners der +stad, zelfs bij de langdurigste belegeringen, zooals bij die van Koning +NEBUKADNEZAR, die anderhalf jaar duurde, wel over hongersnood, maar +nimmer over gebrek aan water te klagen hadden; terwijl daarentegen de +belegeringslegers buiten de stad van dorst dreigden om te komen. Ook in +de dagen der kruistochten werden de kruisridders door een hevigen dorst +geplaagd en moest het water uren ver gehaald en tot hoogen prijs betaald +worden; terwijl men, na de inneming der stad door GODFRIED VAN BOUILLON, +daarbinnen overvloedig water vond. + +Het schijnt, dat reeds SALOMO bij de ophooging van het tempelplateau +bedacht geweest is op middelen om de stad, die geheel op kalkrots is +gebouwd, van water te voorzien. Hij liet bij de ophooging van het +terrein groote waterreservoirs in de rots uithouwen of metselen, waarin +het water van het dak van den tempel zich verzamelde. Dit water moest +dienen voor de reiniging der vaten en der gereedschappen, die bij den +tempel of den offerdienst in gebruik waren. Men is er in geslaagd 35 +dezer cisternen of regenbakken te onderzoeken, die deels nog in gebruik, +ten deele echter in onbruik zijn. Een daarvan wordt de groote zee +genoemd, omdat zij millioenen liters water kan bevatten. + +Toen de stad zich meer en meer uitbreidde en de behoefte aan water +grooter werd naarmate het aantal inwoners vermeerderde, heeft men hierin +voorzien door eene waterleiding. Men houdt dit voor het werk van SALOMO, +naar wien de drie groote waterreservoirs nabij Bethlehem, twee uren ten +zuiden van Jerusalem, nog de Salomo-vijvers worden genoemd. Een niet +onbelangrijk aandeel in dit werk wordt aan Koning HISKIA toegekend, +wiens naam nog verbonden is aan het zoogenoemde Patriarchen-bad of den +Hiskia-vijver, waarvan wij vroeger melding maakten. Deze vijver, die +in de stad is gelegen, is 73 meter lang en 44 meter breed en lag, toen +wij er waren, nagenoeg geheel droog. Hij wordt door een afvoerkanaal +gevuld uit den Mamilla-vijver, die vijf minuten buiten de stad ligt, +een waterreservoir, dat 89 meter lang, 59 meter breed en 6 meter diep +en ten deele gemetseld, ten deele in de rots is uitgehouwen. Men houdt +dezen voor denzelfden vijver, waarbij de profeet JESAJA Koning ACHAZ +ontmoette en die, omdat hij hooger lag dan de andere, de opperste vijver +wordt genoemd (Jesaja VII: 3). Aan dezen vijver had ook het gesprek +plaats tusschen RABSAKE, den veldoverste der Assyriërs, en de afgezanten +van Koning HISKIA (Jes. XXXVI: 2). + +Deze Mamilla-vijver, die tijdens ons verblijf te Jerusalem geheel droog +was, werd voorheen door de waterleiding van Bethlehem, toen deze nog in +behoorlijken staat was, voortdurend van water voorzien. Van hier uit +liep het dan verder langs den berg Sion naar den Tempelberg en door +onderaardsche kanalen door de geheele stad. + +De drie Salomo-vijvers bij Bethlehem vormen het eigenlijke middelpunt +der geheele waterleiding. Twee toevoerkanalen uit nog zuidelijker +gelegen dalen brengen het water in deze reservoirs, van welke twee +andere aquaducten het naar de stad geleiden. Deze Salomo-vijvers liggen +tegen de helling van een berg op 50 meters afstand van elkaar, de eene +telkens 6 meter hooger dan de andere, zoodat de eene in de andere kan +leegloopen. De bovenste is 116, de middenste 129 en de benedenvijver 177 +meter lang en 15 meter diep. Elk reservoir kan een paar millioen vierk. +meter water bevatten. + +De eerste toevoer van water schijnt uit vier kunstig aangelegde +bronnen te zijn verkregen, die in de rotsen zijn uitgehouwen en zich +in de onmiddellijke nabijheid der vijvers bevinden. Toen echter deze +voorraad onvoldoende was, werden twee kanalen uit hooger liggende dalen +aangelegd, die heden nog de Salomo-vijvers van water voorzien. Het eene +uit het bronrijke Bisardal is kort, maar zeer kunstig aangelegd; het +andere, dat veel langer is, komt uit het Arrubdal en splitst zich bij +de bron in twee armen, die te samen den eigenlijken ader der vijvers +vormen. Dit kanaal maakt op sommige plaatsen zulke bochten, dat een +afstand van 25 minuten hemelbreedte een kanaallengte van 3 uren +vereischte om zonder kostbare viaducten op dezelfde hoogte te kunnen +blijven. + +Eveneens zijn er twee kanalen, die het water van deze reservoirs naar +Jeruzalem afvoeren. Het eene, vermoedelijk het oudste, dat van den +bovenste vergaarbak uitgaat, loopt bijna lijnrecht naar de stad. Daarbij +verdient vermeld te worden, dat dit water in de nabijheid van het graf +van RACHEL eerst af en daarna weder oploopt door opzettelijk daartoe +vervaardigde steenen buizen, waaruit blijkt, dat men destijds reeds +kennis droeg van de wetten van den hevel. Deze leiding, die men tot +nabij Jeruzalem kan volgen, liep over den Westelijken heuvel Sion naar +den tempel van onder welks drempel EZECHIËL in zijne profetieën (Ezech. +XLVII) het water zag stroomen en aanwassen tot een beek, die het geheele +land besproeide. + +Een tweede leiding, die nog in haar geheel bestaat en volgens bevoegde +beoordeelaars van jongeren datum is, voerde het water van alle drie +vijvers naar de stad langs een kanaal ter lengte van 7 uren. Daar de +afstand slechts 2 uren bedraagt, werd deze meerdere lengte veroorzaakt +door tal van krommingen, die noodzakelijk waren ter vermijding van +viaducten. Zij vereenigt zich bij de stad met het andere kanaal. + +Het was natuurlijk een punt van langdurig onderzoek om te bepalen, wie +de ontwerper en bouwmeester dezer grootsche waterwerken is geweest. +Volgens eene overlevering, vermoedelijk gegrond op het woord Pred. +II: 6: „Ik maakte mij vijvers van wateren”, werden zij aan SALOMO +toegeschreven. De waarschijnlijkheid pleit voor deze bewering, omdat +het oudste kanaal in verbinding staat met de vergaarbakken op den door +SALOMO aangelegden Tempelberg. Een zijner opvolgers, vermoedelijk +HISKIA, zou dit werk dan later verbeterd hebben door den aanleg van +een nieuw aanvoerkanaal; terwijl men het tweede meer Oostelijk gelegen +afvoerkanaal houdt voor het werk van HERODES den Groote. Hiermede staat +namelijk nog een zijkanaal in verbinding, dat de sporen draagt van +Romeinschen oorsprong en naar het Herodium loopt. Dit Herodium was een +burcht met een lusthof op den Frankenberg bij Bethlehem, waarvan nog een +ruïne bestaat. Aan den voet van dezen berg vindt men een droogliggend +bassin, dat voorheen als vijver gediend heeft, ter lengte van 74 en +ter breedte van 45 meter. Men ziet er duidelijk de overblijfsels eener +waterleiding, die van de Salomo-vijvers komt. Doordien HERODES dus +het water, dat voor zijn lusthof diende, aan de stad onttrok, was hij +genoodzaakt een tweede kanaal aan te leggen, dat het water, hetwelk hij +voor zijn doel niet van noode had, naar de stad geleidde. + +Uit dit alles blijkt duidelijk, dat het volk Israël in zijn tijd op het +gebied van waterbouwkunde niet achterstond bij zijn naburen, maar vooral +ook uit een werk, dat hier nog bijzondere vermelding verdient en in +hooge mate onze bewondering wekt. + +Zooals ik zeide, was men er reeds vroegtijdig op bedacht om bij +mogelijke belegeringen van Jerusalem het water aan den vijand te +onttrekken en binnen de stad te brengen. Nu is er een bron buiten +den voormaligen ouden stadsmuur aan de Z.-O.-zijde der stad in het +Kidrondal, die de Mariabron heet. Zij ligt geheel verscholen in de +kalkrots. Eerst daalt men langs een trap van 16 treden af tot een gewelf +en komt dan nog 14 treden lager tot het waterbassin, dat een lengte van +3½ meter en eene breedte van 1½ meter heeft. Deze bron nu heeft men door +een geheel in de rotsen uitgehouwen onderaardschen tunnel, die onder +den voormaligen stadsmuur doorliep, verbonden met den Siloa-vijver, die +binnen de oude stad lag. Wel had het reeds vaak de aandacht getrokken, +dat het water zich door dit kanaal op geregelde tijden des winters 3–5 +maal en des zomers 2 maal daags met kracht in den vijver uitstortte, +maar toch had men het nooit gewaagd naar de oorzaak daarvan een +nauwkeurig onderzoek in te stellen, omdat dit nog al gevaar opleverde, +doordien de tunnel op sommige plaatsen zeer nauw is. Later heeft men dit +echter toch gedaan,—de aanleiding daartoe zal ik straks vermelden—en +toen ontdekt, dat deze zich bij de bron verheft tot de hoogte, welke het +water bereikt, wanneer het bassin der Mariabron geheel gevuld is. Zoo +dikwijls dit het geval is, treedt hier dus de hevelwet in werking; want +zoodra, de waterstand in het bassin zoo hoog is, dat het water de bocht +van het kanaal bereikt, stroomt het met kracht door het kanaal, totdat +het bassin geheel ledig is. Deze sterke doorspoeling moet dienen om eene +opstopping in het kanaal te voorkomen, eene methode, die men ook nog +bij andere onbekende kanalen in de stad schijnt toegepast te hebben. +Somwijlen toch hoort men het water in de diepte onder den grond +ruischen, zonder den loop der kanalen te kennen, hetgeen een helder +licht werpt op de bekende interpolatie omtrent de beroering van het +badwater Bethesda (Joh. V: 4). + +Tot een onderzoek vond men aanleiding door eene ontdekking, die een +knaap in 1880 deed aan de opening van den tunnel bij den vijver van +Siloa. Een der jongens, die daar speelden, toevallig de zoon van den +Duitschen ingenieur SCHICK, die op het gebied der oudheidkunde in +Palestina zeer groote verdiensten heeft, zag daar tegen den wand, +ongeveer 8 meter van den ingang van den tunnel, op eene gepolijste +vlakte van circa 60 cm. eenige streepjes en recht daartegenover eene nis +voor een lamp. Bij een nader onderzoek, dat zijn vader daarop instelde, +bleek het eene inscriptie te zijn van 6 regels, ten deele onleesbaar, +maar waarvan het leesbare gedeelte ongeveer luidt als volgt: + +... de doorgraving. En deze was de geschiedenis der doorgraving. Toen +nog.... + +... den beitel van den een tegenover den ander. En toen men tot op 3 +ellen elkaar genaderd was... toen riep de stem van den eenen + +den anderen toe, want er was... (vermoedelijk) water in de rots en aan +den dag der doorboring sloegen de mineurs de een tegenover den ander +beitel op beitel en vloeiden + +de wateren van het uitgangspunt in den vijver door een kanaal van 1200 +ellen (533 meter) en + +100 el was de rots hoog boven het hoofd der mineurs. + +Uit deze inscriptie bleek dus duidelijk, dat de arbeiders aan dezen +tunnel gelijktijdig van beide zijden waren begonnen. Deze bijzonderheid +spoorde de oudheidkundigen aan terstond hieromtrent een plaatselijk +onderzoek in te stellen en het kanaal door te kruipen, totdat men +aan eene plaats kwam, waar men aan de holten der ingedreven beitels +inderdaad kon zien, dat hier de arbeiders elkaar hadden ontmoet. + +Welk eene onderneming dit werk dus geweest is, kan men zich nauwelijks +voorstellen. Toen ik aan den ingang van het kanaal bij den Siloa-vijver +stond, was ik vol bewondering voor den oudheidkundigen onderzoeker, die +de moeite niet ontzag om zich door dat enge kanaal heen te wringen van +de eene naar de andere zijde, ten einde dit gedenkwaardige kunstwerk der +oudheid nauwkeurig te onderzoeken. + +Maar wat is dit in vergelijking met het moeitevolle werk zelf, dat het +voorgeslacht zoovele eeuwen geleden tot stand heeft gebracht? + +Toen voor eenige jaren de tunnel gemaakt werd door den St. Gothart voor +den spoorweg, die Zwitserland en Italië verbindt, werd er telkens met +zekeren ophef vermeld, dat men dit werk van twee zijden had aangevangen +en elkander in het midden van den tunnel had ontmoet. Men noemde dat +toen het wonder der 19de eeuw; men stond verbaasd, men was er over +verbijsterd! + +En nu ontdekt men in Jerusalem, dat men daar reeds eeuwen voor onze +jaartelling hetzelfde deed en onwillekeurig komt ons een glimlach op +de lippen, als wij daarbij denken aan de wijze opmerking van den nog +zooveel ouderen Koning te Jerusalem: „Hetgeen er geweest is, hetzelve +zal er zijn en hetgeen er gedaan is, hetzelve zal er gedaan worden; +zoodat er niets nieuws is onder de zon. Is er eenig ding, waarvan men +zou kunnen zeggen: ziet dat, het is nieuw? Is het er niet al geweest in +de eeuwen, die voor ons geweest zijn?” (Pred. I: 9, 10). + + + + +BETHLEHEM. + + +Welk een schat van herinneringen zijn aan Bethlehem verbonden! Behoef +ik te zeggen, dat wij er meer dan eenmaal een bezoek brachten. + +De weg er heen, dien men per rijtuig in een klein uur aflegt, is op +zich zelf reeds in menig opzicht belangrijk. Van de Jaffapoort daalt +hij af langs de Zuidzijde der stad in het Hinnomdal. Recht tegenover ons +ligt een geheel nieuwerwetsch dorp; het zijn de woningen die MONTEFIORE +stichtte ten behoeve van zijne Joodsche geloofsgenooten. Aan de andere +zijde van het dal stijgt de weg langs Hakeldama weêr omhoog en heeft men +het uitzicht op den Westelijken heuvel van Jerusalem. Eenige rijzige +cypressen wijzen de plaats aan waar het Protestantsche kerkhof is, al +waar SAMUEL GOBAT begraven ligt, wiens naam onafscheidelijk verbonden +is aan de geschiedenis van het Protestantisme in Jerusalem en Palestina. + +[Illustratie: RACHEL'S GRAF.] + +Weldra volgt het station Jerusalem van den spoorweg naar Jaffa; +daarachter liggen de huizen der Duitsche landbouwkoloniën, door mij +elders beschreven. De weg, die onder langs den Olijfberg uit het +Kidrondal komt vereenigt zich hier met den onze. Links van ons verheft +zich de Frankenberg, een afgeknotte kegel, waarvan de kruin kunstmatig +is geëffend, waarschijnlijk door HERODES den Groote, die er zich een +zomerverblijf inrichtte, welks tuinen door eene afzonderlijke leiding +van water werden voorzien uit de vijvers van SALOMO, die wij hierboven +beschreven hebben. (bldz. 150.) + +Halfweg Bethlehem genieten wij, als wij even uitstappen en ons omkeeren, +van het schoone uitzicht op Jerusalem, dat de reiziger, die van Hebron +of Bethlehem komt en zijn schreden naar de Godsstad richt hier van deze +hoogte voor het eerst voor zich ziet. Volgens de overlevering was dan +ook hier de plaats, waar weleer ABRAHAM stond, toen de Heer hem den berg +Moria wees, waar hij zijn zoon IZAAK zoû offeren. + +Dan volgt het graf van RACHEL, het eenige monument in Palestina, + datnog aan de Joden toebehoort. Het is een vierkant steenen gebouw, +gedeeltelijk overwulfd en bestaat uit twee vertrekken, waarvan het eene +de graftombe bevat, waarin RACHELS gebeente rust. Wellicht begroeven +de inwoners van Bethlehem uit piëteit voor deze vroeggestorvene moeder +eertijds hun dooden daar om heen, misschien ook wel de kinderen, die bij +de geboorte van JEZUS het slachtoffer werden van de woede van HERODES, +zooals SCHNELLER veronderstelt in zijn bekende boek over Palestina. +Daarin zoekt hij een verklaring van de vervulling der profetie, welke +Mattheus in die gebeurtenis meent te zien uit Jer. XXXI: 15. „Er is +een stem gehoord in Rama, een klage een zeer bitter geween. RACHEL +weent over hare kinderen; zij weigert zich te laten troosten, omdat +zij niet zijn.” Hij veronderstelt, naar het mij voorkomt terecht, dat de +Evangelist daarbij gedacht heeft aan dit graf, waarin RACHEL treurt over +den vroegen dood der onnoozele kinderen, die rondom haar heen begraven +werden en dat hij daarbij tegelijk doelt op de hartverscheurende klacht +der diep bedroefde moeders, die weêrklonk over de bergen tot aan Rama, +daar ginds in de verte. + +Even voorbij het graf van RACHEL splitst zich de weg in tweeën, de eene, +die recht doorgaat geleidt naar Hebron, de andere links naar Bethlehem. +Hier op dezen tweesprong komt ons de geschiedenis voor den geest van +de Wijzen uit het Oosten, van wie wij lezen, dat zij zich verheugden +met groote vreugde, toen zij tegen het vallen van den avond in het +gesternte, dat daar prijkte boven Bethlehem de ster zagen, die zij in +het Oosten gezien hadden en die zooals SCHNELLER zoo schoon beschrijft, +daar elken avond aan den hemel verrijst. + +Inderdaad, wanneer men in aanmerking neemt, dat in de ligging of +richting der groote verkeerswegen slechts zelden eene verandering +komt, dan is er in Palestina stellig geen weg zoo rijk aan historische +herinneringen als die van Jerusalem naar Bethlehem. Hetzelfde stel +ik mij ook voor van de velden rondom Bethlehem, die naar ik vermoed +weinig zullen verschillen van die in vroeger dagen. Het zijn velden met +boomen beplant, meerendeels wijngaarden, met een steenen hut voor den +wijngaardenier in het midden, hier en daar afgewisseld door olijven, +citroenen en vijgeboomen, die met hun verschillend groen aan het +landschap in onderscheiding van elders een zeer welvarend karakter +geven. Dit is echter eene uitzondering, die ons niet bevreemdt, omdat +wij weten, dat de geheele bevolking van Bethschala, dat rechts van ons +ligt te midden van bebouwde velden en akkers, uitsluitend Christelijk +is; terwijl Bethlehem op 8000 zielen slechts 260 Mohammedanen telt. + +Het Christelijk karakter dezer dorpen valt ook nog in andere opzichten +in het oog. Overal ziet men de nijvere bevolking aan het werk en de +gelegenheden zijn vele, waar men een kunstig uit Olijvenhout of +paarlenmoer gesneden voorwerp kan koopen als aandenken aan Bethlehem. + +Maar het meest komt het Christelijk karakter der bevolking uit in de +kleeding der vrouwen, die hier overal ongesluierd op straat loopen. +Welk eene gansch andere verschijning is zij als die sombere gestalte, +die ik vroeger beschreef, geheel in het zwart gehuld en verborgen achter +een dito sluier, zoodat zij aan een levende mummie deed denken. Het +aangezicht der Bethlehemsche vrouw is geheel vrij en de sluier, die +enkel dient om het stof afteweren, hangt in breede plooien van den +cylindervormigen hoed, waaraan hij is vastgemaakt, over de schouders +heen. Snoeren van gouden en zilveren penningen tooien haar hoed, hals +en borst en het jak is versierd met allerlei figuren, die er met goud +en zilverdraad smaakvol op zijn gestikt. Dit alles maakt de vrouw te +Bethlehem tot eene aantrekkelijke verschijning, op wier vroolijk +aangezicht te lezen staat dat zij gelukkiger is dan hare Mohammedaansche +zuster, vooral wanneer men haar omringd ziet van hare kinderen, die +om haar heen spelen. Zoo zagen wij ze zitten op de veranda van het +Protestantsche weeshuis, dat juist werd ingewijd en daar onder eene, die +inderdaad opvallend schoon was, eene rijzige gestalte met een geheel +Grieksch type en toch zoo naief kinderlijk, dat toen zij bemerkte, dat +ik hare schoone snoeren bewonderde, die om haar hals en borst hingen, +zij ze aanstonds voor mij voor den dag haalde. + +De plaats, waar de Heer werd geboren en die natuurlijk elke vreemdeling +bezoekt, bevindt zich onder de kerk, die naar de moeder des Heeren, de +Mariakerk heet. Het is een zeer eenvoudig gebouw. De voorgevel bestaat +uit een hoogen, vlakken muur, waarin een nauw, laag deurtje is, dat +toegang verleent tot het voorportaal en met opzet zoo klein is ten einde +de bezitters gemakkelijk in de gelegenheid te stellen hun heiligdom +tegen een vijandigen aanval te beschermen. Door een tweede deur treedt +men het schip der kerk binnen, waar men nog de sporen ziet van mozaïek +op den vloer, van schilderwerk tegen den wand en van verguldsel en +kleuren aan de houten bekapping, die alle nog overblijfselen zijn van +voormalige pracht. + +Veel schooner is de Katharijnen kerk, die er tegen aan staat en het +eigendom is der Franciscaners en waarin juist een godsdienstoefening +was, die op ons door zijn eenvoud een treffenden indruk maakte. Bij +het koor zat de geestelijke, iets hooger dan het publiek, dat in het +ruim op Oostersche wijze op den vloer was gezeten met de beenen gekruist +onder het lichaam. Het was een aardig tafereel, die bonte schare daar +eerbiedig en aandachtig te zien luisteren naar hetgeen de voorganger +vertelde. Voor ons was hetgeen hij zeide natuurlijk onverstaanbaar, maar +toch was er iets bijzonder stichtelijks in de eenvoudige verkondiging +van het Woord des levens, juist hier in Bethlehem, waar dat Woord het +eerst werd gehoord. Op mij althans maakte dat geheele tooneel veel meer +indruk dan de aanschouwing der geboortegrot zelve. + +Deze grot bevindt zich, zooals ik reeds zeide, onder de Mariakerk +eenige trappen onder den beganen grond. Er behoort inderdaad eene rijke +verbeelding toe om zich voor te stellen, dat deze grot, die den vorm +heeft van een half kruis, waarvan de opstand 10 en elk der zijarmen 5 +meter lang zijn, eenmaal de stal zou geweest zijn, in welke de kribbe +stond, waarin het Kindeke werd neergelegd, omdat er geen plaats voor was +in de herberg. Doch ik heb mij eenmaal voorgenomen mij te onthouden van +allerlei op- en aanmerkingen op zoogenoemde heilige plaatsen, die mij +vaak in boeken van anderen ergerden, vooral wanneer zij dan nog gepaard +gingen met een toon van voornaam medeleden met die domme menschen, +die men daar ziet nederknielen en aanbidden. Zeer zeker, er is in de +bijgeloovige overschatting dier heilige plaatsen veel dat ons hindert en +soms ergert, en men kan haast een glimlach niet onderdrukken, wanneer +men in die grot eene opening ziet in den vloer, bekleed met een zilveren +ster, waarvoor de menschen nederknielen, omdat op die plek de ster, die +den Wijzen uit het Oosten den weg naar Bethlehem wees, in de aarde zonk! + +En toch, getuigt die stille vereering niet van een kinderlijk geloof? +Zijn er niet onder die eenvoudigen, die door hun geloof menigen wijze +en verstandige beschamen, die als zij in Bethlehem komen zich misschien +in het geheel niet tot bidden gestemd gevoelen. Voorzeker een gebed in +geest en in waarheid staat hooger dan een, dat nog aan een bepaalde +plaats is gebonden. Doch, wanneer wij het gesprek lezen van den Heer +met de Samaritaansche vrouw over dat onderwerp, dan blijkt daaruit toch +niet, dat Hij het laatste veracht, maar veeleer beschouwt als iets dat +van voorbijgaanden aard is. + +Mogen er ook onder die pelgrims, die opgaan naar Bethlehem om te +aanbidden velen zijn, die waarde hechten aan deze bepaalde plaats, +dan getuigt dat toch van een geloof aan het groote heilsfeit der +menschwording van den Zoon van God, dat hier eenmaal plaats greep en +het gebed zelf van de begeerte om de beteekenis van het wonder der +vleeschwording des Woords te mogen ervaren aan het eigen hart. + +Die Bethlehem in dat geloof en met die begeerte bezoekt zal gevoelen, +dat hij er tot stille aanbidding wordt gestemd en onder dien indruk +dankbaar zijn voor hetgeen hij hier mag aanschouwen. + + + + +DE OLIJFBERG. + + +Het was stellig menigeen, die het Heilige Land bezocht en vooral die +plaatsen, waaraan de eene of andere gewijde herinnering aan het leven +des Heeren verbonden is, tot een groote teleurstelling, dat er omtrent +de juistheid daarvan zoo weinig met zekerheid te zeggen valt. Dit +geldt van Bethlehem, waar de Heiland geboren en van Nazareth, waar Hij +opgevoed werd; het geldt van den hof van Gethsemane en zelfs van den +Olijfberg, van de plaats, waar Hij opvoer ten Hemel. + +De weg naar den Olijfberg gaat langs den hof van Gethsemane en snijdt +dien in twee helften, waarvan de eene bestaat uit een vierkanten +bloemhof met eenige oude olijfboomen, de andere in een grot, in welken +de Heer bad. Wanneer nu de veronderstelling juist is, die ik uitte +omtrent den weg naar Bethlehem, dat oude wegen hoogst zelden verlegd +worden en dit ook van dezen weg geldt, dan is de waarschijnlijkheid +gering, dat wij in den tegenwoordigen hof van Gethsemane op de plaats +zijn, waar de Heer den laatsten avond zijns levens doorbracht. Immers, +deze weg scheidde dan de plaats waar Hij bad geheel af van den ingang, +dien de discipelen moesten bewaken. + +Mij moet ik zeggen was de ontdekking, dat Gethsemane onmogelijk hier +kan gelegen hebben geen teleurstelling, want onder al hetgeen ik te +Jerusalem zag maakte niets op mij zoo weinig indruk als deze hof. Het is +een vierkante tuin, ingesloten door een hoogen muur en door een kruispad +in vier gelijke helften verdeeld, elk met regelmatige bloembedden, +waarop asters, zinias, immortellen en andere bloemen gekweekt worden +door een monnik, die ze gretig tegen een geldstukje ruilt. + +Ongetwijfeld heeft hier ergens tegen de helling van den Olijfberg, die +geheel met boomen beplant was een olijvengaard gelegen, waar de Heer +gewoon was zich af te zonderen tot het gebed, maar waar dat geweest is, +laat zich onmogelijk met zekerheid bepalen, evenmin als op den Olijfberg +de plaats Zijner Hemelvaart. + +Deze berg is de voortzetting van den Scopus, die de stad ten Noorden +begrenst en vormt een breede bergrug, die haar ten Oosten in een halven +cirkel insluit. De Olijfberg zelf heeft drie hoogten. Op een dezer wijst +men de plaats aan, waar de Heer stond, toen Hij opvoer ten Hemel en een +wolk Hem voor de oogen zijner discipelen wegnam. En waarop grondde men +de bewering, dat dit hier geschiedde? Zoowaar, op een afdruk van zijn +voetstap in de rots, die men ons laat zien in de Hemelvaartskapel, een +al te doorzichtige tegenhanger van den handgreep op de heilige rots in +de Omarmoskee van den engel GABRIËL, die deze es-Sachra tegenhield, toen +hij MOHAMMED wilde volgen bij zijn hemelvaart! + +Gelukkig, dat er hoogere aandoeningen en verhevener indrukken zijn, +die zich van ons meester maken, wanneer wij den Olijfberg bestijgen. +Want, al vinden wij hier nergens een zichtbaar spoor, dat ons aan +den Heer herinnert, wij gedenken hier hoe Hij met de Zijnen voor het +laatst dezen weg aflegde, toen Hij den berg der Hemelvaart besteeg. Wij +denken aan dat Jerusalem, dat daar achter ons ligt, dat Hem had miskend +en verworpen. Wij denken aan dat smartelijk lijden, dat Hem daar was +aangedaan en nu voor goed achter Hem lag. Wij denken aan dat alles wat +Hij leed om een verloren menschheid te verlossen van het verderf en te +verzoenen met God. Wij denken aan al wat Hij deed om ons den weg ten +Hemel te banen. Dat alles was thans volbracht en de ure aangebroken, +waarin Zijn hoogepriesterlijk gebed zoû worden verhoord, de ure waarin +Hij de heerlijkheid zoû hernemen, die Hij bij den Vader had eer de +wereld was. Kon het anders of deze gedachten moesten ons als van zelf +voor den geest komen, terwijl wij dezen berg bestegen, wellicht langs +dienzelfden weg als Hij weleer. + +Naarmate men hooger komt verruimt zich de gezichtskring, totdat men +eindelijk na een halfuur den top heeft bereikt, van welken men het volle +uitzicht geniet over de stad, die daar voor ons ligt en het bergachtig +landschap er om heen. + +Voor onze voeten breidt zich het breede Kidrondal uit. Recht tegenover +ons ligt Jerusalem, met de voormalige Tempelplaats op den voorgrond. +Waar eenmaal de schoone gebouwen stonden van den tempel, rijst thans het +statige koepeldak der Omarmoskee ten hemel. Daarachter ontplooit zich +voor onzen blik de gansche stad met al de slanke minarets der talrijke +moskeën, waartusschen de breede toren der Protestantsche kerk een goed +figuur maakt. Sterk weêrkaatst het glanzend licht der felle zonnestralen +tegen het helderwit der blanke muren, die de vunzige, dompige straten +verbergen, die de stad doorkruisen. Van hier uit is alles wit, alles +rein, alles helder, alles licht; van hier uit is Jerusalem op haar +schoonst en de indruk, dien dit uitzicht van den Olijfberg op ons maakt +blijft dan ook onvergetelijk. + +[Illustratie: JERUSALEM VAN DEN OLIJFBERG.] + +Rondom haar heen, tegen de bergen, die haar insluiten, zien wij overal +gebouwen en stichtingen der liefdadigheid, die de Christenen hier in +het leven riepen. Hier de huizen der Duitsche kolonisten; daar Talitha +Kûmi en het Syrische Weeshuis, de bekende toevluchtsoorden voor meisjes +en jongens; ginds het groote hospitaal voor kranken en het Asyl voor +melaatschen; voorts tal van pelgrimshuizen van Duitschen, Franschen en +Russen, die als een groot leger de stad omringen, alsof zij door de +macht der liefde haar wilden veroveren voor Hem, die Liefde is en dien +zij allen belijden als den Heiland en Zaligmaker der wereld. Zonder +zich hunner belijdenis te schamen, stellen zij haar echter niet op +den voorgrond; het is alsof zij zich hier allen getooid hebben in het +kleed der dienende liefde als de band der volmaaktheid, die hen samen +verbindt. Zij liggen daar als stille getuigen van de ontfermende liefde +en trouw van Hem, die bij zijn laatste afscheid aan de Zijnen beval „te +beginnen van Jerusalem”. + +Ja, wanneer wij hier staan op dien Olijfberg en wij zien die eeuwenoude +stad daar voor ons liggen en het eenig panorama, dat zich hier voor +ons oog ontrolt, dan komen ons onwillekeurig die oogenblikken voor den +geest, toen de Heer hier ook stond met zijne discipelen, die Hem wezen +op die schoone gebouwen en Hij het aanstaande oordeel over dat Jerusalem +en het toekomstig gericht over gansch de wereld, die hier voor hem lag, +aankondigde; maar tegelijk komt ons ook dat machtige zendingsbevel in +gedachte, dat Hij hier den Zijnen gaf, toen Hij zeide: „gaat dan henen, +onderwijst al de volken, dezelve doopende in den naam des Vaders, des +Zoons en des Heiligen Geestes; leerende hen onderhouden alles, wat Ik u +geboden heb”. Ja wij gevoelen het, hier, waar men zoo hoog staat en zoo +verre ziet, hier moeten ze gesproken zijn, die verreikende woorden, die +de einde der aarde omvatten. Van hier moesten ze uitgaan, die eenvoudige +mannen, van dezen berg, van welken de toen bekende wereld aan hun voeten +lag om haar te overwinnen door de kracht van hun geloof in Hem, dien zij +hier hadden aanschouwd in Zijne heerlijkheid. + +Helaas, dat onderlinge naijver en menigvuldige verdeeldheden in verloop +van tijden de Zijnen zoozeer hebben verteerd, dat zij machteloos waren +om de wereld voor Hem te winnen. Hoe dikwijls was en is Jerusalem +daarvan nog getuige. Ook nu is voor haar het verschil in belijdenis +nog maar al te zeer een beletsel om zich te buigen voor haren eenigen +Koning. Hoe heerlijk zou het wezen, wanneer dat anders ware, wanneer de +Christenen, die daar in en om Jerusalem wonen één waren in hetzelfde +geloof, wanneer dat Jerusalem, zooals het hier voor ons ligt het beeld +teruggaf van hetgeen het in waarheid moest wezen! + +Het valt ons moeielijk om van dezen plek te scheiden, vanwaar wij +Jerusalem op zijn schoonst voor ons zien. Zóó zouden wij het gaarne +in onze herinnering bewaren. Doch wij moeten den berg weêr af en +terugkeeren tot de werkelijkheid; maar voor dat wij dit doen, worden wij +nog eens herinnerd aan de oorspronkelijke eenheid van het Christelijk +geloof in twee kapellen, die wij binnentreden. De eene is de _Onze +Vader_ kapel, in 1868 gesticht en zoo genoemd, omdat aan de vier +zijwanden het Gebed des Heeren in 32 talen geschreven staat; de andere +is aan de gedachtenis der 12 Apostelen gewijd, die hier, voordat zij +uit elkander gingen de bekende XII artikelen des Christelijken geloofs +zouden opgesteld hebben. Men ziet hun beeltenis aan den wand met het +artikel hunner belijdenis er onder. + +Is het geen treffende gedachte, die beide formulieren van eenigheid, +die de uitdrukking zijn der gemeenschappelijke geloofsbelijdenis aller +Christelijke kerken op aarde, juist hier boven op dezen Olijfberg met +stalen stift in steen te zien vereeuwigd. Herinneren zij niet aan den +gemeenschappelijken oorsprong van ons aller geloof en aan de gemeenschap +der geloovigen aller natiën, landen en tongen. Zijn ze niet tegelijk +ook eene profetie eener heerlijke toekomst, waarin alle volkeren zullen +instemmen met eenzelfde belijdenis en zich met ons zullen vereenigen in +een gemeenschappelijk gebed tot denzelfden Vader. Zijn die 32 talen, +waarin dat gebed voor 30 jaren werd opgesteld sedert niet reeds meer +dan 400 geworden. + +Neen, wij dalen den Olijfberg niet af zonder versterkt te zijn in het +geloof, dat het machtsbevel dat de Koning der aarde hier tot de Zijnen +sprak zijnen loop zal volbrengen over gansch het wereldrond en allen +eenmaal zullen toestroomen tot den berg zijner heerlijkheid. Dan zal +ook Jerusalem Hem huldigen als zijnen Heer. Dat Jerusalem zal schooner +zijn dan het tegenwoordige, maar toch niet in vergelijking komen met +het Jerusalem, dat boven is en eenmaal het aardsche zal vervangen, en +waarin allen vereenigd zullen worden, die den Christus erkenden als +hunnen Heer en Hem zullen aanbidden als den Koning der eere, Wien zij +de heerlijkheid in eeuwigheid. + +[Illustratie: PALESTINA + +_De roode lijn wijst de reis route aan._] + + + + +INHOUD: + + + BLADZ. + + Corinthe 1 + + Athene 8 + + Alexandrië 15 + + Caïro 22 + + Port-Saïd en Beyroet 37 + + Baälbek 44 + + Damascus 52 + + Een woestijnreis 61 + + Het meer van Gennesareth 73 + + Het Turksch Bestuur 82 + + Nazareth 89 + + Samaria 96 + + Nabulus 102 + + Jericho en de Doode Zee 114 + + De heiligdommen van het tegenwoordige Jerusalem 122 + + De oude stad en hare graven 134 + + De waterwerken der oudheid 145 + + Bethlehem 156 + + De Olijfberg 165 + + Kaart van Palestina. + + + + + +--------------------------------------------------------+ + | | + | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | + | | + | De volgende correcties zijn in de tekst aangebracht: | + | | + | Bron (B:) -- Correctie (C:) | + | | + | B: het _Doorgangshuis te Hoenderloo_, | + | C: het _Doorgangshuis_ te _Hoenderloo_, | + | B: zelfs dat Paulus in zijn tijd | + | C: zelfs dat PAULUS in zijn tijd | + | B: dat weleer Paulus trof en | + | C: dat weleer PAULUS trof en | + | B: richt dan ook elk vreemdeling, | + | C: richt dan ook elke vreemdeling, | + | B: heiligdommen eerst bij- maan- en | + | C: heiligdommen eerst bij maan- en | + | B: prediking van Paulus. Zijn woord | + | C: prediking van PAULUS. Zijn woord | + | B: de macht dier Mogenheden te | + | C: de macht dier Mogendheden te | + | B: welke de Apostel Paulus in zijn | + | C: welke de Apostel PAULUS in zijn | + | B: in en om Alexadrië te zien is, | + | C: in en om Alexandrië te zien is, | + | B: CAIRO. | + | C: CAÏRO. | + | B: vierkante put, terdiepte ven 86 | + | C: vierkante put, terdiepte van 86 | + | B: onder welke Maria tijdens haar | + | C: onder welke MARIA tijdens haar | + | B: volgens berekenîng 100.000 menschen | + | C: volgens berekening 100.000 menschen | + | B: dat eenmaal in et Oosten daagde, | + | C: dat eenmaal in het Oosten daagde, | + | B: PORT-SAID EN BEYROET. | + | C: PORT-SAÏD EN BEYROET. | + | B: ergenis wekte, waar men | + | C: ergernis wekte, waar men | + | B: Baälbek brengen | + | C: Baälbek brengen. | + | B: op den berg Karmel (1 Kon. XVIII) | + | C: op den berg Karmel (1 Kon. XVIII). | + | B: DE ZONNETEMPEL TE BAALBEK. | + | C: DE ZONNETEMPEL TE BAÄLBEK. | + | B: NAAMAN de Syriër | + | C: NAÄMAN de Syriër | + | B: huis, waarin NAÄMAN de Syrier zou | + | C: huis, waarin NAÄMAN de Syriër zou | + | B: groen geboomte omzoont de stad, die | + | C: groen geboomte omzoomt de stad, die | + | B: dat deze Bedouinen toen hun beesten | + | C: dat deze Bedouïnen toen hun beesten | + | B: oogen snijdt men zijn handen; | + | C: oogen snijdt met zijn handen; | + | B: was het paardrijden vooral voor | + | C: was het paardrijden, vooral voor | + | B: en fluisterende ons Christenen, | + | C: en fluisterde ons Christenen, | + | B: kindermoord te Betlehem). ABRAHAM, die | + | C: kindermoord te Bethlehem). ABRAHAM, die | + | B: HET MEER VAN GENESARETH. | + | C: HET MEER VAN GENNESARETH. | + | B: 62 graden Celcius warmte en | + | C: 62 graden Celsius warmte en | + | B: landden aan een Fransciscaner klooster, | + | C: landden aan een Franciscaner klooster, | + | B: Jezus werd genezen. | + | C: JEZUS werd genezen. | + | B: jaar (19 Oct.), wachten wij | + | C: jaar (19 Oct.), wachtten wij | + | B: dat de discipelen het net niet meer | + | C: dat de discipelen „het net niet meer | + | B: Galilea over Cana naar Nazereth. | + | C: Galilea over Cana naar Nazareth. | + | B: tegen hoogen oers een nieuwe munt | + | C: tegen hoogen koers een nieuwe munt | + | B: toch is het hier in- menig | + | C: toch is het hier in menig | + | B: Zijn eerste teeken deed, (Joh | + | C: Zijn eerste teeken deed, (Joh. | + | B: is de bron in de bene den stad, waar | + | C: is de bron in de beneden stad, waar | + | B: dat der Fransciscaners mag een sieraad | + | C: dat der Franciscaners mag een sieraad | + | B: tooveres, die Saul raadpleegde | + | C: tooveres, die SAUL raadpleegde | + | B: gehouden te Samur onder eenige prachtige | + | C: gehouden te Sanur onder eenige prachtige | + | B: verzengende sirokko der woestijn. Zelfs | + | C: verzengende Sirokko der woestijn. Zelfs | + | B: vijf boeken van Mozes. Driemaal 's | + | C: vijf boeken van MOZES. Driemaal 's | + | B: de profeet Elisa het water, | + | C: de profeet ELISA het water, | + | B: vraag of Gotgotha hier kan | + | C: vraag of Golgotha hier kan | + | B: dankdaar voor, want, naar | + | C: dankbaar voor, want, naar | + | B: de prachtige acht hoekige Omar-moskee, | + | C: de prachtige achthoekige Omar-moskee, | + | B: Honderduizenden manden met puin | + | C: Honderdduizenden manden met puin | + | B: HIERONYMUS te Betlehem was geheel | + | C: HIERONYMUS te Bethlehem was geheel | + | B: aan het zoogoemde Patriarchen-bad of | + | C: aan het zoogenoemde Patriarchen-bad of | + | B: van Koning HISKIA (Jes XXXVI: | + | C: van Koning HISKIA (Jes. XXXVI: | + | B: des zomers 2 maal-daags met kracht | + | C: des zomers 2 maal daags met kracht | + | B: is geeffend, waarschijnlijk door HERODES | + | C: is geëffend, waarschijnlijk door HERODES | + | B: beschreven hebben. (bldz 150.) | + | C: beschreven hebben. (bldz. 150.) | + | B: graf van RACHEL het eenige monument | + | C: graf van RACHEL, het eenige monument | + | B: van RACHEL splist zich de | + | C: van RACHEL splitst zich de | + | B: de andere links naar Bethehem. | + | C: de andere links naar Bethlehem. | + | B: eigendom is der Fransciscaners en waarin | + | C: eigendom is der Franciscaners en waarin | + | B: hij MOHAMED wilde volgen bij | + | C: hij MOHAMMED wilde volgen bij | + | B: den geest komen, ter wijl wij | + | C: den geest komen, terwijl wij | + | B: Port Said en Beyroet | + | C: Port-Saïd en Beyroet | + | B: Baalbek | + | C: Baälbek | + | | + +--------------------------------------------------------+ + + + + + +End of Project Gutenberg's Reisindrukken in het Oosten, by Louis Heldring + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REISINDRUKKEN IN HET OOSTEN *** + +***** This file should be named 38980-0.txt or 38980-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/8/9/8/38980/ + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/38980-0.zip b/38980-0.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d58fbb4 --- /dev/null +++ b/38980-0.zip diff --git a/38980-h.zip b/38980-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8d9af27 --- /dev/null +++ b/38980-h.zip diff --git a/38980-h/38980-h.htm b/38980-h/38980-h.htm new file mode 100644 index 0000000..7683a80 --- /dev/null +++ b/38980-h/38980-h.htm @@ -0,0 +1,4400 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl"> + +<head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> + + <title> + Reisindrukken in het Oosten, by Louis Heldring—A Project Gutenberg eBook. + </title> + <style type="text/css"> + +h1 {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; margin-bottom: 0.5em; + font-family: monospace; font-size: 267%;} +h2 {text-align: center; clear: both; margin-top: 5em; margin-bottom: 1em; + letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-size: 100%;} +h2.vw {font-weight: normal; letter-spacing: 0em; margin-right: 0em; font-size: 175%;} + +p {text-align: justify; text-indent: 1em;} +p.tp {margin-top: 2em; margin-bottom: 1em; text-align: center; text-indent: 0em;} +p.spreuk {text-indent: 0em; text-align: right; font-size: 75%; margin-bottom: 2em;} + +div.title {margin-top: 3em; margin-bottom: 3em; text-align: center;} +div.verso {margin-top: 9em; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto; + width: 30em; font-size: 75%; text-align: center; border-top: 2px dotted black;} +div.voorrede {margin-top: 3em; margin-bottom: 1em;} +div.inhoud {margin-top: 3em; margin-bottom: 2em;} + +/* TB */ +hr {width: 33%; clear: both; border: 1px solid black; + margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;} +hr.fnsep {width: 18%; text-align: left; margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; + margin-left: 0; margin-right: 0;} +hr.chend {width: 22%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;} +hr.chbegin {width: 11%; margin-top: 1em; margin-bottom: 2em;} + +.pagenum {/* uncomment the next line for invisible page numbers */ + /* visibility: hidden; */ + position: absolute; left: 93%; text-indent: 0em; text-align: right; + font-size: small; font-weight: normal; font-variant: normal; font-style: normal; + letter-spacing: normal; color: #888888;} +span[title].pagenum:after {content: "[" attr(title) "] ";} + +/* TABLES */ +table {margin-left: auto; margin-right: auto; + padding: 0; border: 0; border-collapse: collapse;} +.toc {margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;} +td.tdl {text-align: left; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;} +td.tdr {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;} + +/* ALIGN */ +.right {text-align: right;} +.ind3 {text-indent: 3em;} +.ri2 {padding-right: 2em;} + +sup {vertical-align: 0.3em; font-size: 75%;} +.mixcap {font-variant: small-caps;} +.f {font-weight: normal; font-style: normal;} +.ls1 {letter-spacing: 0.1em; margin-right: -0.1em;} +.ls2 {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em;} +ins.corr {border-bottom: 1px dotted red; text-decoration: none;} +ins.info {border-bottom: 1px dotted green; text-decoration: none;} + +/* IMAGES */ +img {border: 0;} +.figcenter {margin: auto; text-align: center;} +.caption {text-align: center; font-weight: bold; font-size: 85%;} +.caption2 {text-align: center; font-weight: normal; font-size: 100%;} + +/* FOOTNOTES */ +.footnote {margin-left: 0; margin-right: 0; font-size: 75%; text-align: justify; } +.footnote .label {padding-right: 1.5em; text-decoration: none;} +.fnanchor {text-decoration: none; margin-left: 0.1em;} + +/* POETRY */ +.poem {margin-left: 10%; margin-right: 10%; text-align: left;} +.poem br {display: none;} +.poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} +.poem div.i0 {display: block; margin-left: 0em; padding-left: 8em; text-indent: -8em;} + +.size75 {font-size: 75%;} +.size120 {font-size: 120%;} +.size300 {font-size: 300%;} + +/* Transcriber Note */ +.TNbox {border: 1px solid; padding: 1em; font-family: sans-serif; font-size: 90%;} +.TNbox h2 {font-variant: small-caps; font-size: 130%; letter-spacing: 0; + margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; line-height: 2em;} +.TNbox p {text-indent: 0em; margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em;} +.TNbox table {width: 100%; font-size: 90%;} +.TNbox th {text-align: left;} +.TNbox td {text-align: left; vertical-align: top;} +td.td2 {width: 20%;} +td.td4 {width: 40%;} + +@media screen +{ body {margin-left: 8%; margin-right: 8%;} + p {margin-top: .4em; margin-bottom: .4em;} + .TNbox {margin: 10% 10% 5% 10%; background-color: #dddddd;} + img.cap {float: left; margin: -1em 0.5em 0 0; position: relative;} + p.drop {text-indent: 0em;} + p.drop:first-letter {color: Window; visibility: hidden; margin-left: -1em;} +} + +@media print +{ p {margin: 0;} + .pagenum {display: none;} + ins {border: none;} + img.cap {float: left; margin: -1em 0.5em 0 0; position: relative;} + p.drop {text-indent: 0em;} + p.drop:first-letter {color: Window; visibility: hidden; margin-left: -1em;} + +} + +@media handheld +{ body {margin-left: 2%; margin-right: 2%;} + p {margin-top: .2em; margin-bottom: .2em;} + .pagenum {display: none;} + img.cap {display: none;} + p.drop {text-indent: 1em;} + p.drop:first-letter {color: WindowText; visibility: visible; margin-left: 0;} +} + + </style> +</head> + +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Reisindrukken in het Oosten, by Louis Heldring + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Reisindrukken in het Oosten + +Author: Louis Heldring + +Illustrator: R. Julius Hartmann + +Release Date: February 25, 2012 [EBook #38980] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REISINDRUKKEN IN HET OOSTEN *** + + + + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + + + + + +</pre> + + +<div class="TNbox"> + + <h2>Opmerkingen van de bewerker</h2> + + <p>De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling. + Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren.</p> + + <p>Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. + De voetnoot is naar het eind van het hoofdstuk verplaatst.</p> + + <p>Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een + <ins class="corr" title="Bron: dnnne roed stipppellijn">dunne rode stippellijn</ins>, + waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is.<br /> + Variaties in spelling (met of zonder extra tussen-<i>e</i>, e of , met of zonder koppelteken) zijn behouden.<br /> + Een extra verduidelijking is beschikbaar bij woorden die voorzien zijn van een + <ins class="info" title="Verduidelijking.">dunne groene stippellijn</ins>.</p> + + <p>Van de meeste illustraties is een vergroting beschikbaar door op de + betreffende illustratie te klikken.</p> + + <p>Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan + <a href="#correctie">het eind van dit bestand</a>.</p> + +</div> + +<div class="figcenter" style="width: 360px;"> + <a href="images/cover.jpg"><img src="images/cover-th.jpg" width="360" height="510" title="Klik voor vergroting (10801530px, 135Kb)" alt="" /></a> +</div> + +<p><span class="pagenum" title="i"> </span><a id="p_i"></a></p> + +<h1>Reisindrukken in het Oosten.</h1> + +<p><span class="pagenum" title="ii"> </span><a id="p_ii"></a></p> + +<div class="verso">Stoomdruk.—Drukkerij Doorgangshuis.—Hoenderloo.</div> + +<div class="figcenter" style="width: 266px;"> + <span class="pagenum" title="-,-"> </span> + <a href="images/ill_fp.jpg"><img src="images/ill_fp-th.jpg" width="266" height="479" title="Klik voor vergroting (6841231px, 219Kb)" alt="" /></a> + <div class="caption">VIA DOLOROSA.</div> +</div> + +<p><span class="pagenum" title="iii"> </span><a id="p_iii"></a></p> + +<div class="title"> + <p class="tp size300">Reisindrukken + <img src="images/ill_deco.png" width="16" height="16" style="display: inline; vertical-align: 0.2em;" alt="" /> + <img src="images/ill_deco.png" width="16" height="16" style="display: inline; vertical-align: 0.2em;" alt="" /> + <img src="images/ill_deco.png" width="16" height="16" style="display: inline; vertical-align: 0.2em;" alt="" /> + <br /> + <img src="images/ill_deco.png" width="16" height="16" style="display: inline; vertical-align: 0.2em;" alt="" /> + <img src="images/ill_deco.png" width="16" height="16" style="display: inline; vertical-align: 0.2em;" alt="" /> + <img src="images/ill_deco.png" width="16" height="16" style="display: inline; vertical-align: 0.2em;" alt="" /> + in het Oosten</p> + + <p class="tp size75">DOOR</p> + + <p class="tp"><b>Dr. L. HELDRING.</b></p> + + <p class="tp size120"><i>Ten voordeele van het Doorgangshuis te Hoenderloo.</i></p> + + <p class="tp ls1">Gellustreerd.</p> + + <div class="figcenter" style="width: 23px;"> + <img src="images/ill_vogel.png" width="23" height="28" style="margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;" alt="" /> + </div> + + <p class="tp size75"><span class="mixcap">Rotterdam</span><br /> + <span class="ls2">J. M. BREDE.</span></p> +</div> + +<p><span class="pagenum" title="iv"> </span><a id="p_iv"></a></p> + +<p><span class="pagenum" title="v"><br /> </span><a id="p_v"></a></p> + +<div class="voorrede"> + + <h2 class="vw"><a id="Voorwoord"></a>Voorwoord.</h2> + + <hr class="chbegin" /> + + <p><i>Deze reisindrukken, meerendeels onderweg door mij opgesteld, verschenen + eerst als <em class="f">Brieven uit het Oosten</em> in het <em class="f">Nederlandsch Dagblad</em> en dragen + daardoor nog het karakter van afzonderlijke eenigszins op zich zelf + staande gedeelten onzer reis. Toen zij daarna als Feuilleton in den + Rotterdamschen Kerkbode waren opgenomen, werd door sommigen de wensch + geuit, dat ik ze gezamelijk zou uitgeven. Te dien einde werden zij door + mij hier en daar aangevuld en zooveel mogelijk tot een geheel gevormd om + bij mijn vertrek uit Rotterdam voor mijne catechisanten te kunnen dienen + als gedachtenis aan mijn zevenjarig verblijf in de Gemeente.</i></p> + + <p><i>Als zoodanig verschijnt dan dit boekje thans in het licht zonder eenige + verdere pretensie. Het wil iets terug geven van hetgeen wij in het + Oosten gezien hebben en in 't bijzonder datgene, wat in hooge mate mijne + aandacht trof, maar biedt geen volledig beeld van het geheel.</i></p> + + <p><i>De plaatjes, die dit werkje bevat, zijn ontleend aan <span class="pagenum" title="vi"> </span><a id="p_vi"></a>een album van 24 + chromolithographien over Palestina die n door gelijkenis n door + uitvoering boven alle andere, die ik zag, uitmunten. Zij werden onlangs + in het licht gegeven door het <em class="f" xml:lang="de">Rauhe Haus</em> te <em class="f">Hamburg</em>, + wier Directeur, mijn vriend <em class="f">Dr. <span class="mixcap" xml:lang="de">J. Wichern</span></em> met + toestemming van den teekenaar <em class="f"><span class="mixcap" xml:lang="de">R. J. Hartman</span></em> + en den uitgever <em class="f"><span class="mixcap" xml:lang="de">J. Benzinger</span></em> den herdruk van dit twaalftal + aquarellen, die dit boekje sieren, met de meeste welwillendheid heeft + bevorderd, mede ook omdat de uitgaaf hiervan moest strekken ten + voordeele van eene zusterinstelling, het + <em class="f">Doorgangshuis</em><ins class="corr" id="corr1" title="Niet cursief in Bron."><i> te </i></ins><em class="f">Hoenderloo</em>, + dat evenals het <em class="f" xml:lang="de">Rauhe Haus</em> de opvoeding van verwaarloosde knapen beoogt. + Moge deze proeve van illustratie menigeen uitlokken dat schoone album in + zijn geheel aan te schaffen.</i></p> + + <p><i>Met een gevoel van dankbaarheid aan den Heer, die ons het voorrecht + schonk deze reis te maken en ons op al onze wegen bewaarde, heb ik aan + de samenstelling van dit boekje gewerkt. Daarbij mag ik niet verzuimen + een woord van bijzonderen dank te betuigen aan mijne beide ambtsbroeders + <em class="f"><span class="mixcap">J. Krayenbelt</span></em> uit <em class="f">Rotterdam</em> + en <em class="f"><span class="mixcap">H. C. van Lindonk</span></em> uit <em class="f">Oosterbeek</em>. Heeft + de eerste, door zijn herhaald bezoek aan Palestina volkomen van alles op + de hoogte, ons allen vaak door zijn meerdere kennis voorgelicht en + daardoor op velerlei onze aandacht gevestigd, dat anders daaraan + wellicht zou zijn ontgaan; persoonlijk heeft hij en vooral de <span class="pagenum" title="vii"> </span><a id="p_vii"></a>andere + ambtsbroeder mij verplicht, met wien ik steeds alle lief en leed of + beter gezegd, met wien ik het eerste en die met mij het laatste zoo + vriendelijk deelde, toen ik onder minder gunstige omstandigheden de + terugreis van Caro naar huis moest aanvaarden.</i></p> + + <p><i>Moge het hun en de overige reisgenooten bij de lezing gaan als mij bij + de samenstelling van dit boekje. Vaak toch was het mij alsof de oude + indrukken opgefrischt en de heerlijke herinneringen weer verlevendigd + werden aan zooveel schoone, maar ook enkele droeve dagen.</i></p> + + <p><i>Ben ik er in geslaagd aan anderen, die Palestina niet door eigene + aanschouwing kennen, eene juiste voorstelling, kon het zijn een + eenigszins sprekend beeld gegeven te hebben van het land, waar eenmaal + de Heiland der wereld leefde, dan zal ik mijne moeite ruimschoots + beloond achten.</i></p> + + <p><i>Moge dit boekje, welks uiterlijke vorm den uitgever tot eer strekt, + hem voldoening geven, der stichting van Hoenderloo, wier drukkerij + het aanbiedt als proeve van bewerking ter aanbeveling strekken en het + Koninkrijk Gods, hetwelk deze inrichting in het werk der dienende liefde + tracht te bevorderen ten goede komen.</i></p> + + <p class="right ri2">H.</p> + +</div> + +<p><span class="pagenum" title="viii"> </span><a id="p_viii"></a></p> + +<p><span class="pagenum" title="1"><br /> </span><a id="p_1"></a></p> + +<h2><a id="CORINTHE"></a>CORINTHE.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p class="spreuk" xml:lang="la">Non cuivis contingit Corinthum adire.</p> + +<div><img class="cap" src="images/ill_001.png" width="63" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">Het bovenstaande spreekwoord, hetwelk in het Hollandsch beteekent, +dat men het van oudsher een groot voorrecht achtte Corinthe te mogen +bezoeken, kwam mij gedurig voor den geest, toen wij op onze reis naar +het Oosten de klassieke plaatsen der oudheid naderden, waarvan Corinthe +voor ons, wel niet in rang maar in volgorde de eerste was en waarvan wij +met groote belangstelling kennis namen.</p> + +<p>Het reizen toch is tegenwoordig niet meer zooveel bijzonders als in de +dagen, toen dat spreekwoord nog algemeen was. Wat beteekent het thans +nog met een trein, die u in een dag van de Noordzee naar Adriatische zee +verplaatst en een volgenden dag gansch Itali doorbrengt tot Brindisi! +Hier stapt men dan op een prachtige salonboot, die helaas al <span class="pagenum" title="2"> </span><a id="p_2"></a>te snel, +het donkerblauwe water der Adriatische zee doorklieft. Gelukkig wordt +gedurende enkele uren het anker geworpen voor de haven van Corfoe, +zoodat men gelegenheid heeft een rijtoer te maken over een klein +gedeelte van het eiland, de geliefkoosde plek der voormalige Keizerin +van Oostenrijk, wier lustoord, te midden van het altijd groen geboomte, +het uitzicht heeft op de prachtige blauwe zee. Nog eenige uren stoomens +en het anker valt in de Grieksche haven van Padras, waar men den +klassieken bodem betreedt van den Peloponnesus. Hier staat een +trein gereed, die u in eenige uren langs de schoone golf, die dit +schier-eiland ten Noorden begrenst, naar Corinthe brengt.</p> + +<p>Zoo iets gansch ongewoons is 't dus in onzen tijd waarlijk niet om naar +Corinthe te gaan. Het oude spreekwoord doelde dan ook minder op de reis +daarheen, dan op het verblijf zelf; doch dit is thans zoo eenvoudig, om +niet te zeggen primitief, dat er wel eenige tegenstrijdigheid in schijnt +om met zulk een deftig spreekwoord te beginnen.</p> + +<p>Toch was er, althans voor mij, reden voor om het een groot voorrecht +te achten iets van het oude Corinthe te mogen zien. Iets, zeg ik, want +het is maar zeer weinig wat nog herinnert aan de voormalige grootheid +dezer oude wereldstad. Doch wij bezochten haar dan ook niet allereerst +als een monument <span class="pagenum" title="3"> </span><a id="p_3"></a>der klassieke oudheid, maar in gedachte aan de +Christengemeente, welke de groote heidenapostel daar stichtte; waar hij +zelf zoo lang vertoefde bij <span class="mixcap">Aquila</span> en <span class="mixcap">Priscilla</span>, evenals hij +tentenmakers van beroep, bij welke hij te Kenchren woonde, de +Oostelijke haven der stad. Deze bijzonderheden wekten vooral onze +belangstelling; en, al is datgene, wat men ziet, ook nog zoo weinig, +toch hoop ik dat dit weinige, zoowel in dit als in de volgende +opstellen, waarin onze reisindrukken in het Oosten worden beschreven, +de belangstelling van den lezer verdienen en het spreekwoord zal +bevestigen, dat het inderdaad een voorrecht is naar Corinthe te mogen +gaan en straks naar die plaatsen, waar de Heer zelf heeft geleefd, waar +Hij zijn lessen gaf en wonderen deed.</p> + +<p>De juiste plaats der oude stad, weleer het middelpunt der hoogste weelde +en grofste zinnelijkheid, die gemeenlijk hand aan hand gaan, is slechts +bij benadering te bepalen, daar de plaats waar Corinthe gelegen moet +hebben, thans een onafzienbaar akkerveld is geworden. Toch is het niet +moeilijk zich voor te stellen, waar het eenmaal lag. Denk u een strook +lands, die zacht glooiend oploopt van het strand tot aan een steil, +koepelvormig gebergte ter hoogte van 575 meter, op een uur afstand van +de zee. Daar tusschen in lag het oude Corinthe. De <span class="pagenum" title="4"> </span><a id="p_4"></a>voorstad Kenchren, +waar <span class="mixcap">Paulus</span> woonde, lag aan de andere zijde der landengte van +den Istmus, door een muur met Corinthe verbonden, waarvan nog de +overblijfsels te zien zijn. De eigenlijke stad strekte zich uit van den +voet van het gebergte tot aan de Corinthische golf. Op het gebergte zelf +ziet men nog duidelijk de overblijfsels van de oude vestingwerken van +den burcht Akrocorinthe, die een geheel vormde met de stad. Aan den voet +van den burcht verheffen zich 7 rijzige Corinthische zuilen van een +ouden Griekschen tempel; daarnaast heeft men onlangs, enkele meters +onder de aarde, de muren en gangen van eenige woonhuizen blootgelegd.</p> + +<p>Ziedaar alles wat nog van het oude Corinthe te zien is. Weinig +inderdaad, maar toch voldoende om zich een denkbeeld te vormen van de +schoone ligging der stad, wier grondslag blijkbaar geheel terrasvormig +opliep van de zee tot aan den burcht.</p> + +<p>Men kan zich dus denken welk een schoonen aanblik de stad moet +opgeleverd hebben voor hen, die haar naderden van de zee, van Westelijke +zijde. Op den voorgrond de haven, met haar talrijke schepen; daarachter +de stad met hare helderwitte huizen en slanke tempels met sierlijke +Corinthische zuilen; en eindelijk hoog daarboven de burcht met den +tempel van Aphrodite.</p> + +<p><span class="pagenum" title="5"> </span><a id="p_5"></a></p> + +<p>En welk schouwspel men genoot, wanneer men van den burcht de stad +overzag, die daar lag in de vlakte aan de schoone donkerblauwe zee +met het hoog gebergte daarachter en den beroemden Parnassus in het +verschiet, daarvan hebben wij iets genoten, toen wij in den namiddag de +hoogte Akrocorinthe bestegen en daar zaten op de runen van den ouden +tempel, terwijl de zon achter de bergen van den Peloponnesus onderging. +Het was een onvergetelijk schouwspel; de bergen getint met paarsen +gloed en de zee nog blauwer dan blauw. En terwijl ons oog zich niet +kon verzadigen aan dit schoone tafereel in het Westen, keerden wij ons +onwillekeurig naar het Oosten om een blik te slaan op de Aegesche zee +aan de andere zijde van de landengte, met het gebergte van Attica, +waarboven de maan in haar volle pracht opging, wier zilverwit licht +weerkaatste in de spiegelgladde zee en de bergen van Attica daarachter +bescheen. Het waren onvergetelijke oogenblikken, die wij doorbrachten, +oogenblikken, waarin zich allerlei indrukken van ons meester maakten en +die de grootste verwachtingen wekten van een land, dat ons reeds den +eersten dag zooveel gaf te genieten van de heerlijke schepping van dien +God, Die ook aan de bewoners van Corinthe onbekend was, totdat de +apostel <span class="mixcap">Paulus</span> Hem predikte.</p> + +<p><span class="pagenum" title="6"> </span><a id="p_6"></a></p> + +<p>Hoe anders zoude dat Corinthe er nu misschien uitzien, wanneer het die +prediking had aangenomen en bewaard. Mogelijk zou dan zulk een oordeel +Gods niet over haar zijn gekomen, zoodat men nu hare plaats nauwelijks +meer kent.</p> + +<p>Het was alsof dat schouwspel van die zon, die onderging, en van die +maan, die opging, in weinige oogenblikken de geschiedenis van eeuwen in +onze herinnering terugriep. Het was het beeld van het Evangelie, dat +week voor den Islam; het was alsof dat tafereel tot ons sprak van de Zon +der Gerechtigheid, die voor een wijle scheen, totdat de halve maan haar +verving.</p> + +<p>De avond was inmiddels gevallen. Wij daalden den berg af en zagen +de avondster in een glans, schooner dan wij haar ooit in ons land +aanschouwden. Een weinig verder ontmoetten wij een herder met zijne +kudde, die gedurende den nacht de schapen ging weiden op de velden. Die +ster in het Westen en die schapen op het veld voerden onze gedachten +onwillekeurig terug naar Bethlehems velden en deden ons denken aan Hem, +Die in nederigheid geboren, alle macht bezit in hemel en op aarde, bij +Wien geen ding onmogelijk is. Zal Hij, zoo dachten wij onwillekeurig, +ook hier nog eenmaal wederom het reine Evangelie van het heil der wereld +brengen, dat thans <span class="pagenum" title="7"> </span><a id="p_7"></a>verborgen ligt onder het deksel der Grieksche Kerk!</p> + +<p>Wie zal het zeggen? Bij Hem zijn alle dingen mogelijk. Hij maakt het +avondgesternte tot de morgenster. Moge dit ook in geestelijk opzicht van +Corinthe gelden en hier nog eenmaal de nacht der nevelen wijken voor den +dag des heils.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="8"> </span><a id="p_8"></a></p> + +<h2><a id="ATHENE"></a>ATHENE.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_008.png" width="64" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">De spoortrein, die van Corinthe naar Athene leidt en dien weg in vier +uren tijds aflegt, vertrekt maar tweemaal daags, de eerste om half twee +in den namiddag, wel een bewijs, dat er op het gebied van handel en +verkeer in Griekenland zeer weinig bedrijvigheid is. Hetzelfde merkt men +op, wanneer men het kanaal passeert, dat de landengte van den Isthmus +doorsnijdt en de golf van Corinthe met die van Aeginus verbindt en +waarvan zoo weinig gebruik wordt gemaakt, dat wij gedurende twee volle +dagen op geen der beide wateren een enkel schip zagen. Het reusachtige +werk der doorgraving van het kanaal, dat 6 K.m. lang is en op sommige +plaatsen een hoogte van 70–80 meter doorsnijdt, beantwoordt <span class="pagenum" title="9"> </span><a id="p_9"></a>dus niet +aan zijn doel, deels omdat de breedte van 23 of de diepte van 8 meter +onvoldoende is voor groote schepen, deels omdat er noch aan de golf van +Corinthe noch aan die van Aeginus een havenplaats van eenige beteekenis +ligt.</p> + +<p>De trein volgt de kust der Aeginische zee eerst door de vlakte, daarna +langs de hoogte en biedt daardoor een verrukkelijk schoon uitzicht over +de zee en op het eiland Salamis. Verder volgt Megara, een echt Oostersch +stadje, waarvan de huizen als zwaluwnesten tegen de helling van den berg +zijn gelegen en het vanwege zijne mysterin weleer beroemde Eleusis, +waar men echter slechts de fondamenten ziet van een voormaligen tempel.</p> + +<p>Overigens bood de weg, althans in het najaar, weinig schoons. Sedert +een half jaar had het niet geregend en daardoor was alles even dor en +droog. Het vale groen der olijfboomen, die sprekend gelijken op onze +knotwilligen, was grijs van het stof. Die Griekenland bezoekt enkel om +natuurschoon ziet zich deerlijk teleurgesteld en doet beter een ander +land te kiezen. Gelukkig werd ons echter veel vergoed door het prachtige +weder, dat in den herfst bijzonder standvastig is.</p> + +<p>Eindelijk bereikt de trein Athene, de stad, die reeds voor zoovele +eeuwen het middelpunt was van beschaving, <span class="pagenum" title="10"> </span><a id="p_10"></a>en kunst en wijsbegeerte, +letterkunde en van den godsdienst, zoo zelfs dat <ins class="corr" id="corr2" title="Bron: Paulus"><span class="mixcap">Paulus</span></ins> in zijn tijd +den bewoners den roem gaf van alleszins godsdienstig te zijn. Inderdaad, +men kan Athene niet zien zonder de waarheid van dat woord van den +Apostel te beamen en te denken aan hetgeen hij sprak op den Areopagus, +toen hij zeide: „Ik zie, dat gij in allen deele zeer godsdienstig zijt” +(Hand. XVII: 22).</p> + +<p>Natuurlijk denk ik daarbij niet aan het tegenwoordige Athene, al +telt het ook, naar men ons verzekerde, meer dan honderd bedehuizen +op eene bevolking van ruim 100.000 inwoners; maar wij denken aan het +godsdienstig geloof der oude Atheners, dat weleer <ins class="corr" id="corr3" title="Bron: Paulus"><span class="mixcap">Paulus</span></ins> trof en +dat nu nog tot ons spreekt uit allerlei overblijfselen van altaren en +heiligdommen, die men vindt in de museums en aanwijst in de oude stad.</p> + +<p>Van dit alles vormt de burcht Akropolis, die zich meer dan 100 meter +boven de stad verheft, het middelpunt.</p> + +<p>Daarheen richt dan ook <ins class="corr" id="corr4" title="Bron: elk">elke</ins> vreemdeling, die Athene bezoekt, het eerst +zijne schreden. Voor ons was er nog een bijzondere reden om het op den +dag onzer aankomst te doen. Het was dien avond toch juist volle maan. +Gedurende 5 dagen verleent de Regeering dan vergunning om den Akropolis +met zijne gebouwen bij maanlicht te zien. De chef van het Htel <span class="pagenum" title="11"> </span><a id="p_11"></a>d' +Angleterre was zoo voorkomend geweest voor ons, die zijne landslieden +waren, zulk eene toestemming te vragen en ik ben er dankbaar voor, dat +ik daardoor die oude heiligdommen eerst <ins class="corr" id="corr5" title="Bron: bij-">bij</ins> maan- en later +bij daglicht heb mogen aanschouwen. De bekoring daarvan ligt echter niet +zoozeer in het zachte licht der maan, dat voor het oog minder hinderlijk +is dan het schelle zonlicht, dat het oog bij dag schier verblindt; maar +bovenal hierin, dat die oude gebouwen en heiligdommen, die bij dag +runes zijn, bij maanlicht nog geheel den indruk maken van ongeschonden +te zijn gebleven. Terwijl men bij dag overal de schendende hand ziet van +den mensch, die ook hier zooveel heeft verwoest, en de aandacht dikwerf +wordt afgeleid door de schoone en fijn afgewerkte onderdeelen, die +waarlijk geen mindere bewondering verdienen dan het geheel, is het bij +avond, alsof niet zoozeer die deelen, maar het geheel veel meer spreekt. +En juist dit geheel is zoo indrukwekkend grootsch en verheven. Langs +majestueuze zuilen in Dorischen stijl bestijgt men de trappen van de +voorgangen of Propylen, die den toegang verleenen tot den Akropolis. +Daar verheft zich ter rechterzijde het Parthenon en ter linkerzijde het +Erechteion, beide scheppingen van den beroemden beeldhouwer <span class="mixcap">Phidias</span> uit +den tijd van den prachtlievenden <span class="mixcap">Pericles</span>, die omstreeks <span class="pagenum" title="12"> </span><a id="p_12"></a>450 v. C. +leefde en die gewijd zijn aan Athena, de godin der Wijsheid, de +beschermgodin van Athene. Wij gaan tusschen beide door, totdat wij ze op +eenigen afstand achter ons hebben en keeren ons dan om, ten einde de +voorgevels, die juist naar ons toegekeerd zijn, in het heldere licht der +maan te bezien, waarin het grauwe marmer als zuiver wit weerkaatst. De +zijgevels van het Parthenon, die toen de Turken er een kruitmagazijn +van gemaakt hadden, dat bij een belegering in de lucht sprong, geheel +verwoest zijn geworden, mist men bij avond niet zoo als bij dag. Dit +juist verhoogt den indruk van het machtige heiligdom, dat uitdrukken +moest, wat de Atheners weleer gevoelden voor hunne goden.</p> + +<p>En wanneer men dan van dien hoogen Akropolis neerziet naar beneden en +het oog ontdekt ter eener zijde de rijzige kolommen van den voormaligen +tempel van Zeus, en ter andere zijde den prachtigen en bijna ongerepten +tempel van Theseus en men denkt daarbij nog aan zoovele andere grootere +en kleinere heiligdommen en altaren aan allerlei goden gewijd, dan +beseft men, waarom de Apostel aan de toenmalige bewoners den roem gaf +van alleszins godsdienstig te zijn.</p> + +<p>En toch, die God, dien zij onwetende dienden door een altaar aan den +onbekenden God gewijd, was en <span class="pagenum" title="13"> </span><a id="p_13"></a>bleef voor hen de groote onbekende, in +spijt van de prediking van <ins class="corr" id="corr6" title="Bron: Paulus"><span class="mixcap">Paulus</span></ins>. Zijn woord van den Areopagus +gesproken, eene breede rotshoogte tusschen den Akropolis en den tempel +van Theseus gelegen, vond geen ingang, omdat men de goden van eigen +vinding, tot welke men zichzelf zocht op te heffen door allerlei +wijsgeerige beschouwingen en redeneeringen, hooger stelde dan den God +der openbaring, Die tot ons gesproken heeft door Zijnen Zoon. Wanneer +men daar staat te midden van al dien reuzenarbeid van menschenhanden, +dan gevoelt men, dat al slaagt de mensch er in een schoon geheel samen +te stellen, dat de bewondering wekt van voor- en nageslacht, het toch +een streven blijft naar een ideaal, dat onbereikbaar is. Het is in +weerwil van al het overweldigend schoone, toch het Parthenon bij avond, +zonder het heldere licht der zon, waarbij men ziet wat er ontbreekt en +men ontwaart, dat ondanks al het indrukwekkende en verhevene, het toch +eene rune blijft.</p> + +<p>Maar dit neemt niet weg, dat ook zulk eene rune getuigt van de +diepgevoelde behoefte van des menschen ziel, die zoekt naar de hoogste +waarheid en haar eert als de hoogste wijsheid. Daaraan herinneren ons de +runen van Athene's heiligdommen en tempels, die er nog bij menigte zijn +gebleven; terwijl er van den zinnelijken en wellustigen Venusdienst <span class="pagenum" title="14"> </span><a id="p_14"></a>in +Corinthe nauwelijks een enkele is blijven staan.</p> + +<p>Laat ons Christenen, die zoo bevoorrecht zijn boven de oude heidenen en +die, dank zij de komst van Hem, Die voor ons tot Wijsheid is geworden +van God, en Die ons den nen waren God deed kennen, nooit vergeten, wat +die heidenen over hadden voor hun goden, die zij niet kenden. Inderdaad, +hun toewijding is in menig opzicht diep beschamend voor ons. Moge +eenmaal in den dag des oordeels dat volk van Athene niet tegen ons +getuigen, gelijk de Heer dat voorspelde van de Ninivieten, die hij +stelde tegenover een Chorazin en Bethsada, waarin Hij zooveel krachten +had gedaan om Zijne goddelijke zending te openbaren. Moge Hij voor ons +steeds de hoogste Wijsheid in leven en sterven, voor tijd en eeuwigheid +zijn.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="15"> </span><a id="p_15"></a></p> + +<h2><a id="ALEXANDRIE"></a>ALEXANDRI.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_015.png" width="64" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">Een zeereis heeft ontzaglijk veel bekoorlijks, wanneer de zee kalm en de +boot goed is en te dezen opzichte troffen wij het bijzonder gelukkig bij +onzen overtocht van de Middellandsche zee, van Piraeus, de havenstad van +Athene, naar Alexandri. De overtocht duurde twee volle dagen, maar bood +ons veel afwisseling, vooral tengevolge van het groot aantal passagiers +tusschendeks, meerendeels Russische pelgrims, die jaarlijks bij menigte +van Odessa naar Palestina reizen en, naar men ons vertelde, voor die +reis slechts enkele roebels betaalden. Op onze boot waren er eenige +honderden. Gelukkig was het weer goed en de zee kalm, zoodat onze +pelgrims zonder bezwaar den nacht konden doorbrengen onder den blooten +hemel; terwijl zij over dag zich op het dek bevonden, waar men ze hun +potje zag koken en maaltijden nemen.</p> + +<p><span class="pagenum" title="16"> </span><a id="p_16"></a></p> + +<p>Het was reeds tegen den avond, toen het stoomschip het anker lichtte in +de haven van Piraeus. Zacht en schier onmerkbaar gleed het over de +spiegelgladde vlakte van het kristalheldere water, terwijl de laatste +stralen der ondergaande zon Athene met den Akropolis, den Lykabettos, +Hymethos, Penelicon en de andere gebergte rondom de stad verlichtten. +Nog even konden wij een blik werpen op het spits oploopend gebergte van +het schoone eiland Aegina, dat donkerzwart afstak tegen den helderen +hemel, toen de duisternis inviel van den nacht, gedurende welken de boot +ons bracht in de haven van Suda op het eiland Kreta.</p> + +<p>Het was voor ons inderdaad eene verrassing, toen wij hoorden dat de boot +dit eiland zou aandoen, dat gedurende de laatste jaren een twistappel +was tusschen Griekenland en Turkije en sedert ons bezoek door de groote +Mogendheden aan Griekenland werd toegewezen. Ze lagen daar dan toch niet +gansch te vergeefs, die groote, machtige oorlogbodems, 15 in getal, die, +toen wij er waren, alleen dienden om de macht dier <ins class="corr" id="corr7" title="Bron: Mogenheden">Mogendheden</ins> te +vertoonen, die zij vertegenwoordigden. Het was nog voor zonsopgang, toen +de boot haar anker liet vallen in de haven van Suda midden tusschen die +oorlogschepen, die, toen zij achtereenvolgens hun vroolijk volkslied +deden hooren, ons onwillekeurig <span class="pagenum" title="17"> </span><a id="p_17"></a>deden denken aan het Europeesch +concert. In onzen wensch om van den tijd, dien wij daar stillagen te +mogen gebruik maken om voet aan wal te zetten en het eiland Creta te +betreden, werden wij teleurgesteld. Niemand werd van of aan boord +gelaten en wij moesten ons dus tevreden stellen met een blik op het +eiland, dat wij gedurende den ganschen dag in zijn volle lengte +voorbij stoomden. De aanblik, dien het uit de verte oplevert, is niet +bekoorlijk. Het maakt den indruk van een onbewoond eiland. Ook hier +evenals elders in het Oosten hooge bergen, maar kaal en doodsch zonder +het frisch en groen geboomte, dat voor ons zooveel bekoorlijks heeft. Of +en in hoeverre de aloude beschuldiging, welke de Apostel <ins class="corr" id="corr8" title="Bron: Paulus"><span class="mixcap">Paulus</span></ins> in zijn +tijd reeds tegen de Cretensers inbracht, (Tit. II: 12) dat zij „luie +buiken” zijn, daarvan de oorzaak is, laat ik in het midden; zeker is +het, en wij zullen later nog wel eens de gelegenheid hebben dit nader +aan te toonen, dat onder het ellendige Turksche bestuur geen enkel land +kan gedijen; of dit onder het Grieksche veel beter zal wezen....? Hoe +het zij, de verkregen oplossing is althans eene overwinning van het +Christendom op den Islam en hierin liggen de gegevens voor eene betere +toekomst voor de bewoners van Creta, waarover wij Christenen ons van +harte mogen verblijden.</p> + +<p><span class="pagenum" title="18"> </span><a id="p_18"></a></p> + +<p>Het was reeds avond geworden toen wij de kust van Afrika naderden en de +haven van Alexandri binnenstoomden, hetgeen wij echter niet behoefden +te betreuren, daar wij haar bij ons vertrek bij dag verlieten en nu +konden genieten van den tooverachtigen aanblik, dien de duizenden +lichtjes opleverden, die van schepen en kaden flikkerden in het donker +van den nacht. Weldra hadden wij ons Hotel bereikt, in welks tuin wij +voor het eerst in ons leven de rijzige palmboomen onder den blauwen +hemel zagen staan, die ons verzekerden, dat wij waarlijk in het Oosten +waren. Het is toch soms als een droom, wanneer men met een snelvarend +voertuig binnen korten tijd verplaatst wordt van het eene werelddeel in +het andere, waar alles zoozeer verschilt van hetgeen wij thuis gewoon +zijn te zien.</p> + +<p>Dat ondervonden wij den volgenden morgen, toen wij de merkwaardigheden +der stad bezichtigden en kennis maakten met het bont gewemel eener +Oostersche stad, die in het ochtenduur nog in een dikken mist gehuld +lag, maar nadat deze was opgetrokken prijkte in den vollen gloed eener +Oostersche zon, wier schitterend licht haast verblindend werkaatste +tegen de helderwitte gebouwen, waartusschen zich telkens de slanke +minarets verheffen, die de moskeen versieren.</p> + +<p>Alexandri is een stad van circa 250.000 inwoners, <span class="pagenum" title="19"> </span><a id="p_19"></a>waaronder 50.000 +Europeanen, die een afzonderlijk gedeelte der stad bewonen. Zij strekt +zich gedeeltelijk uit over een landtong in de zee en omsluit daardoor +een groot gedeelte van de Westelijke haven. Langs de smallere en +breedere straten en te midden van tallooze bazaars beweegt zich een +verscheidenheid van landaard en volksklasse, zooals men ze in onze +steden nimmer ziet. Pikzwarte Nubirs, liefst in geheel witte, en +donkerbruine Arabieren in scherp gekleurde kleeding; de fellahs, wier +vrouwen bovendien nog getatouerd zijn, in een lang, blauw gewaad, dat +tot de voeten afdaalt; negers, sommige met een tulband, andere met den +rooden fez op het hoofd; daartusschendoor Westerlingen in Europeesch +kostuum; welk eene eindelooze afwisseling, inderdaad een <span xml:lang="la">mundus in nuce</span>, +een geheele wereld in een klein bestek! Maar juist door dit gemengd +karakter der bevolking gevoelt men zich hier geen vreemdeling, zooals +in andere Oostersche steden. Daarvoor is de invloed der Engelschen te +groot, die op geheel Egypte bijna de hand gelegd hebben en wier soldaten +in grijs tenu en met een kakihelm op het hoofd, overal de aandacht +trekken.</p> + +<p>Onder hetgeen in en om <ins class="corr" id="corr9" title="Bron: Alexadri">Alexandri</ins> te zien is, is er slechts weinig, +dat aan de eeuwenoude wereldstad herinnert; hiertoe behoort de zuil van +Pompejus, <span class="pagenum" title="20"> </span><a id="p_20"></a>even buiten de stad gelegen, waarbij men juist opgravingen +deed, in de hoop nog een en ander te vinden uit den ouden tijd. Onze +weg leidde ons ook langs een der kanalen van den Nijl, waar zich de +buitenverblijven bevinden van den Bey's en Pacha's, en waarvan de +getraliede vensters de bewoneressen der harems voor het oog van den +voorbijganger verbergen. Van een dezer buitenverblijven, het eigendom +van een rijken Griek, dat tijdelijk onbewoond was, stond de tuin voor +ons open. Daar zagen wij de Oostersche natuur in haar volle pracht, +geheele bosschen van palmen, allerlei heesters en struikgewas, die de +welriekendste geuren verspreidden. Te midden van dat alles bevond zich +nog een oud Romeinsch grafgewelf, waarschijnlijk de rustplaats van een +der bewoners van dit bekoorlijk paradijs uit de dagen der eerste eeuwen. +De grafkelder was echter geheel vervallen en de plaats, waar eenmaal het +stoffelijk overschot was bijgezet, onherkenbaar geworden. De schendende +hand van den mensch had ook deze rustplaats der dooden niet ongerept +gelaten en uit die ledige grafgewelven klonk ons de ernstige waarheid +tegen, die men nergens zoo diep gevoelt als in Egypte, dat de wereld +voorbijgaat en hare grootheid. Want in grootheid en luister stond +eenmaal Egypte aan het hoofd der volkeren, getuige <span class="pagenum" title="21"> </span><a id="p_21"></a>de eeuwenoude +monumenten in de omstreken van Caro. En wat is er geworden of gebleven +van al die grootheid van weleer? Zij ging voorbij!</p> + +<p>Zoo is het met alles, wat de wereld oplevert. Alleen het Woord onzes +Gods bestaat in eeuwigheid. Gode zij dank! ook in Egypte wordt de klank +van dat Woord gehoord maar helaas al te zeer als een <span xml:lang="la">vox clamans in +deserto</span>!</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="22"> </span><a id="p_22"></a></p> + +<h2><a id="CAIRO"></a><ins class="corr" id="corr10" title="Bron: CAIRO">CARO</ins>.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_022.png" width="64" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">De spoorweg, die het Delta gebied in verschillende richtingen +doorkruist, verbindt ook de beide hoofdsteden van dit wonderland aan +den Nijl: Alexandri, dat zich door haar wereldverkeer onderscheidt +en Caro, dat zich kenmerkt door de vele vreemdelingen, die er gaarne +vertoeven. Inderdaad dat Egypte, dat zich op de kaart als een groene +waaier voor ons uitspreidt, die bij Caro begint en zich in zijn volle +breedte ontplooit langs de Middellandsche zee en ter eener zijde wordt +ingesloten door de woestijn van Lybi en ter andere door die van Arabi, +dat Egypte is een wonderland. Of was het niet reeds in overoude tijden +een voorraadschuur voor geheel het Oosten, ofschoon het er maar enkele +dagen in het jaar regent, dank zij de wonderdoende vruchtbaarheid, die +de Nijl er aanbrengt. Wanneer <span class="pagenum" title="23"> </span><a id="p_23"></a>men ziet hoe de twee armen dezer rivier, +die zich bij Caro van elkander scheiden, verder zich splitsen in +ontelbare riviertjes en kanaaltjes, die zich als een net over het +gansche land uitbreiden en het herscheppen in eene vruchtbare oase, dan +kan men er in komen, dat de oude Egyptenaar dien Nijl als een godheid +vereerde. Wij hadden vaak gehoord van de overstroomingen van den Nijl, +en dachten dan aan een strook lands langs de rivier evenals onze +uiterwaarden, maar wanneer men het land doorreist, dan ziet men aan +de dammen en dijken, die de kanalen insluiten en aan de kameelen en +buffels, die op sommige plaatsen tot aan hun buik in den drassigen +bodem staan, dat dit geheele land leeft niet bij den regen des hemels, +maar bij de gunst van een godheid over wien de mensch vrijmachtig kan +beschikken en wij kunnen het ons zoo goed begrijpen, hoe de trotsche +Pharaos, die dat alles in hunne hand hadden er toe kwamen zich zelven +voor een God te houden.</p> + +<p>Caro is een wereldstad, evenals Alexandri, maar van een veel +weelderiger karakter, vooral door den stroom van vreemdelingen, die +er den winter komen doorbrengen. Deze moet inderdaad heerlijk zijn, +een winter van louter schoone Meidagen, waarop de zon altijd helder +schijnt, zonder ooit door een wolkje versluierd te worden; niet +afmattend warm, maar aangenaam <span class="pagenum" title="24"> </span><a id="p_24"></a>verkwikkend en die in vereeniging met +den allesbesproeienden Nijl, alles doet groeien en bloeien. Kan het ons +verwonderen, dat de oude Egyptenaar, die den Nijl aanbad ook aan de zon +een eereplaats gaf onder zijne Goden.</p> + +<p>De weelde, die in Caro heerscht, wordt men aanstonds gewaar, zoodra +men het <span xml:lang="en">Shepheard's Hotel</span> binnentreedt, dat in de stad of <span xml:lang="en">Ghesireh +Palace Hotel</span>, dat er buiten aan den oever van den Nijl is gelegen. De +inrichting er van is zoo prachtig, dat zij ons soms aan een sprookje +doet denken en men zich haast verbeeldt in een vorstelijk paleis te +zijn. Trouwens was het laatste oorspronkelijk ook een paleis van den +Onderkoning, waarin dikwijls vorsten hun intrek namen. Het <span xml:lang="en">Shepheard's +Hotel</span>, waar wij logeerden, ligt in het westelijk en tegelijk een zeer +westersch gedeelte der stad. Het is niet toevallig, dat het dit karakter +draagt. Een der vorige Chediven wenschte de stad uit te breiden en van +het nieuwe gedeelte een tweede Parijs te maken. Hij liet breede en +rechthoekig op elkander uitloopende straten aanleggen, langs welke de +grond gratis werd afgestaan aan elkeen, die er een huis op bouwde, dat +aan zekere eischen voldeed. Zoo verrees hier in korten tijd een stad, +die een geheel westersch karakter draagt, met het schoone Ezbekiyepark, +waarin een vijver met allerlei tropische <span class="pagenum" title="25"> </span><a id="p_25"></a>waterplanten; terwijl het +oostersch karakter der stad ongeschonden bewaard bleef in het Muski aan +de andere zijde.</p> + +<p>Caro biedt meer dan eenige andere plaats in het Oosten een ongekenden +rijkdom van allerlei bijzonderheden.</p> + +<p>In de eerste plaats zijn het de tallooze moskeen, van welke de +voornaamste een bezoek overwaard zijn. Het zijn inderdaad kunstwerken +van oosterschen bouwtrant, die, ofschoon vierhoekig van vorm toch rond +schijnen door den wonderschoonen koepel, die als een blauw hemelgewelf +het heiligdom van boven dekt. Bij dit kenmerk, dat zij allen gemeen +hebben, heeft elke moskee nog iets bijzonders, dat men u aanwijst. Hier +wordt ons oog aangetrokken door de prachtige kleuren der geschilderde +glazen, waardoor het zonlicht wordt getemperd, dat het marmer der wanden +en pilaren in allerlei tinten beschijnt; elders treft het kunstig uit +ebbenhout en ivoor gesneden spreekgestoelte onze aandacht; ginds wijst +men u onder honderden marmeren zuilen er een, waarop de geloovige +Mohammedaan den naam leest van zijn Profeet, die deze zuil met een +zweepslag van Mekka naar Caro joeg; daar buiten de poort in de graven +der Chalifen bewondert men de rijk versierde graftomben, die het +stoffelijk overschot bevatten van hen, die hier vroeger regeerden. +<span class="pagenum" title="26"> </span><a id="p_26"></a>Jammer alleen, dat het thans levende geslacht geen zorg draagt voor +het onderhoud dezer schoone monumenten der scheppende kunst van het +voorgeslacht; want, terwijl men voor zich zelf telkens nieuwe bouwt, +laat men het onderhoud der oude aan Allah over, die er niets aan doet!</p> + +<p>Niet schoon, maar hoogst belangrijk is de Azhar moskee, de groote +hoogeschool van Caro, waaraan ruim 5000 studenten zijn ingeschreven. +Daar ziet men ze op oostersche wijze op den vloer zitten met de beenen +over elkaar, knapen, jongelingen en mannen met den Koran op de knien, +dien zij bijna geheel uit het hoofd moeten leeren, met een inktpot voor +zich en een lei of manuscript in de hand, meestal 10 of 12 te samen met +een Professor in het midden. Zoo ongeveer zaten wellicht de knapen, +onder welke zich de twaalfjarige <span class="mixcap">Jezus</span> in den tempel in Jeruzalem +bevond, maar zonder die eigenaardige, aanhoudend voor- en achterwaarts +schommelende beweging van het bovenlijf, die deed denken aan een +golvende zee. Die beweging, zeide men ons, moest dienen om het geleerde +gemakkelijk in het geheugen te prenten. 't Is mogelijk, maar dan +bevreemdt het mij, dat men dat nergens elders heeft toegepast. Zou het +niet veeleer een uiting zijn van eerbiedige erkenning der waarheid, +waarvoor men zich buigt of een betooning van Mohammedaansche <span class="pagenum" title="27"> </span><a id="p_27"></a>piteit, +dacht ik later, toen ik de huilende Derwischen had gezien.</p> + +<p>Hetgeen men toch bij de studeerende jongelingschap ziet in het klein, +ziet men hier in het groot. Minstens een half uur lang slingeren deze +Derwischen het hoofd op en neer, of heen en weer; terwijl zij daarbij de +maat houden door aanhoudend, al luider en hartstochtelijker te zuchten: +La-il-la-Huh-Hah-Huh! Allah-Huh-Hah-Huh! d.w.z. Hij-Hij- Hij alleen God! +Het is een allerakeligste vertooning, waarvan niemand de beteekenis +verstaat, dan alleen de Derwisch zelf, die haar als een der vroomste +handelingen beschouwt.</p> + +<p>Aan de zuid-oostzijde van Caro bevindt zich de Citadel, eene sterke +vesting, die de geheele stad beheerscht. Van het terras naast de +Alabasten moskee, die daar staat en zoo genoemd wordt naar de muren en +pilaren daar binnen, die alle van alabast zijn, heeft men het schoonste +uitzicht over de stad, die beneden ons ligt. Daar wijst men ons ook nog +de gevangenis van <span class="mixcap">Jozef</span>. Het is een vierkante put, terdiepte +<ins class="corr" id="corr11" title="Bron: ven">van</ins> 86 meter tot welke men afdaalt langs de zijwanden, waarin +een gang is uitgehouwen, die zoo zacht glooiend afloopt, dat de ezels +gemakkelijk op dien kunstig uitgedachten weg het water uit de diepte +naar boven kunnen dragen.</p> + +<p>Behalve deze put, waaraan nog de naam van <span class="mixcap">Jozef</span> <span class="pagenum" title="28"> </span><a id="p_28"></a>is verbonden, zijn in +Caro nog enkele plaatsen met Bijbelsche herinneringen. Op den weg naar +de oude beroemde Zonnestad, waarvan maar een enkele Obelisk is +overgebleven, wijst men nog een boom, onder welke <ins class="corr" id="corr12" title="Bron: Maria"><span class="mixcap">Maria</span></ins> tijdens +haar vlucht naar Egypte gerust en in het Koptisch kwartier een spelonk, +waarin zij zou gewoond hebben.</p> + +<p>Deze Kopten, de oorspronkelijke bewoners des lands, waarvan er in +OpperEgypte nog 500.000 wonen, zijn de eenige Christenen, die hier nog +getrouw bleven aan hunne belijdenis, ondanks den machtigen tegenstand +der Mohammedanen. Zij zijn meerendeels arm en hebben een klein kerkje, +waarin zij hunne godsdienstoefeningen houden, waarbij zonderling genoeg +althans voor Christenen, de vrouwen onzichtbaar verscholen zijn op een +hooge galerij.</p> + +<p>Wij kunnen natuurlijk niet bij alles stilstaan, wat men in Caro te zien +krijgt, maar het voornaamste zou ontbreken, wanneer wij zwegen van een +tocht naar de Pyramiden van Giseh en Sakkara, die grootsche monumenten, +die zoovele eeuwen bestaan en nog steeds aller bewondering wekken.</p> + +<p>Ongeveer een uur van Caro verwijderd op den linkeroever van den +Nijl bevindt zich de woestijn van Lybi. Langs den hoogen rand dezer +oneindige zee van golvend zand, begint de lange rij pyramiden, <span class="pagenum" title="29"> </span><a id="p_29"></a>die zich +naar het zuiden uitstrekt. Wij bezochten enkel die van Giseh en Sakkara.</p> + +<p>Gemakkelijke landauers brachten ons over den ijzeren brug, die de beide +Nijloevers verbindt voorbij het dorpje Giseh naar de Cheopspyramide. In +een uur tijds reden wij over een door hooge boomen beschaduwden weg, die +midden door het Nijldal leidt, dat een paar voet was overstroomd, zoodat +de buffels er zich lustig in konden baden om zich van den overlast der +vliegen te ontdoen, naar den kalen rand van de woestijn, die zich 30 +meter boven het Nijldal verheft. Hier, boven op deze hoogte bevindt zich +de majestueuse Cheopspyramide, die 147, daarachter een 2e die 138 en +een 3e die 66 meter hoog is. Het verschil in hoogte wijst den tijd aan +gedurende welken de Koning, die haar bouwde, regeerde. Elke vorst begon +reeds bij zijn troonsbestijging met den bouw eener pyramide, die later +zijn begraafplaats moest zijn, waaraan jaarlijks een nieuwe laag steenen +werd toegevoegd. De Cheopspyramide, wiens ontwerper en bouwmeester dus +het langst regeerde, is daardoor de hoogste.</p> + +<p>Statig verheft zich de spits van dit machtig gevaarte ten hemel. De +ontzettende steenmassa bestaat uit blokken van 1 tot 2 meter, waaraan +volgens <ins class="corr" id="corr13" title="Bron: berekenng">berekening</ins> 100.000 menschen +gedurende 20 jaren <span class="pagenum" title="30"> </span><a id="p_30"></a>moeten +gearbeid hebben. De lust bekroop ons niet om de spits te bestijgen, van +welke het uitzicht ter nauwernood schooner kon zijn, dan dat, wat wij +van beneden genoten, zonder daarbij de inspanning eener moeilijke +klimpartij en de gevaren eener duizelingwekkende afdaling te trotseeren. +Evenmin waagden wij ons aan een bezoek der voormalige grafkamers binnen +in de pyramide, waarin thans de vleermuizen huizen, maar weleer de +gebalsemde lijken der koningen werden bijgezet, wier mummin nu in het +museum te Giseh zijn.</p> + +<p>Op een kwartier afstand, nog meer naar den rand der woestijn, bevindt +zich de beroemde Sphinx, met het aangezicht naar het Nijldal gekeerd. +Dag en nacht houdt zij daar de wacht over het koninklijk graf. Het is +alsof die geheimzinnige gestalte, samengesteld uit een leeuwenlichaam en +een menschenhoofd daar ligt te peinzen over het raadsel van den dood. +Ja, wie zal zeggen, wat de kunstenaar, die dat beeld schiep, heeft +willen uitdrukken met die wonderbare samenvoeging van dierlijke kracht +en menschlijk verstand, zooals zich die aan ons vertoont, in die +majestueuse gestalte van den Koning der woestijn met het hoofd van een +mensch, waarvan het stemmig gelaat, hoezeer ook geschonden door den +Mammeluk, die het gebruikte als schietschijf voor zijne kanonnen, toch +nog een <span class="pagenum" title="31"> </span><a id="p_31"></a>zeldzame schoonheid van wonderbare zachtheid en diepen ernst in +zich vereenigt.</p> + +<p>Van Giseh gaan wij met den trein het Nijldal nog een uur verder in en +stappen aan het station Bedraschen uit. Gelukkig zijn wij door een +stevig hek gevrijwaard voor de bestorming van een aantal jongens, die +hier met hun ezels den reiziger opwachten. Een voor een worden zij +binnengelaten met hun Keizer- en <span xml:lang="de">Bismark</span>-, <span xml:lang="en">Gladstone</span>- en <span xml:lang="en">Salisbury</span>ezel +of hoe ze allen heeten. Maar wat voor naam het grauwtje ook drage, te +ontkennen valt het niet, dat het inderdaad een „goed ezel” is, zooals +de jongen ons telkens nu eens vragend, dan bevestigend verzekert, een +ezel die inderdaad een goed bakschisch verdient van den Baron, zooals de +guitige drijver den ruiter noemt; waarlijk onze ezeltjes toonen door den +flinken draf, dien zij houden, dat zij hun ministerieele namen met eere +dragen.</p> + +<p>Zoo draven wij voort over een dijk, die zich tusschen de palmboomen +heenslingert, die allen met den voet in het water staan, daar al het +land hier door den Nijl is overstroomd. Een zijweg geleidt ons naar een +hooger gelegen palmenbosch, waar vroeger de stad Memphis en thans het +armzalig dorpje Mitrahine ligt.</p> + +<p>Hier staan wij onder de boomen voor een kolos uit harden kalksteen +gebeiteld, die lang uitgestrekt ter aarde ligt. Het is het beeld van +Koning <span class="mixcap">Ramses II</span>, <span class="pagenum" title="32"> </span><a id="p_32"></a>dat met den kroon en de beenen, die echter ontbreken, +eene lengte van 13 meter heeft. Het oor alleen is een halven meter lang. +Het vertoont ons het gelaat van den man, die weleer Isral verdrukte in +de dagen van <span class="mixcap">Mozes</span> en diende vroeger tot versiering van het voorportaal +van den Ptahtempel, die hier stond, maar met de stad Memphis door den +stroom werd weggevoerd. Dit beeld kwam uit het slijk te voorschijn, +waarin het eeuwen lang bewaard bleef. Thans ligt het daar met het starre +oog ten hemel gericht, alsof het nog zocht naar het licht van de zon, +die het weleer aanbad, maar die verduisterde, toen de God des Hemels +sprak.</p> + +<p>Wij rijden verder den dijk over, die aan beide zijden door het bruine, +drassige Nijlwater wordt bespoeld. Hier en daar zijn de slanke fellah +dochters, wier lange, blauwe kleed door den frisschen wind bewogen +glooiend langs de leden glijdt, bezig met een soort van hark het dorre +riet, dat tegen den dijk aandrijft uit het water op te halen. Het is het +riet dat nog overal langs den Nijl groeit, waartusschen het biezenkistje +dreef, waarin de kleine <span class="mixcap">Mozes</span> lag, toen hij door Pharao's dochter uit +het water werd getogen.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 313px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_032a.jpg"><img src="images/ill_032a-th.jpg" width="313" height="470" title="Klik voor vergroting (8061207px, 219Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">BEELD VAN RAMSES II.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Aan de woestijn van Sakkara of Sahara, zooals wij gewoonlijk zeggen, +stijgen wij af. Daar lagen zij wer voor ons, die machtge pyramiden, +die ons zwijgend <span class="pagenum" title="33"> </span><a id="p_33"></a>vertellen, dat wij hier zijn op het doodenveld van +Memphis, waarin eeuwen her de graven van duizenden werden gedolven. Maar +het was ons thans meer te doen om de belangrijke opgravingen, die +<span class="mixcap">Mariette</span> en andere oudheidkundigen hier deden en die er in slaagden de +Apisgraven en dat van den Priester <span class="mixcap">Thi</span> te ontdekken, die diep onder het +telkens zich verplaatsende zand der woestijn verborgen lagen.</p> + +<p>De begraafplaats der eertijds vergoode Apisstieren bestaat uit een +langen gang, langs welken zich aan beide zijden de donkere gewelven +bevinden, waarin de doode stieren, na gebalsemd te zijn, werden bijgezet +in prachtige doodkisten van zwart of rood graniet. Zij zijn thans alle +ledig en meerendeels van haren deksel beroofd. Aan de 4 zijwanden der +sarcophagen, die elk een gewicht van 65.000 k.g. hebben en 4 meter lang, +3.30 hoog en 2.30 breed zijn, ziet men overal hieroglyphen. Het is mij +een raadsel hoe men deze 30 steenen kisten, wier grondstof ver uit het +Zuiden of uit het hooge Noorden moet aangevoerd zijn, hierheen heeft +kunnen verplaatsen.</p> + +<p>Nog belangrijker is de begraafplaats van <span class="mixcap">Thi</span>, een priester, die ongeveer +5000 jaren geleden te Memphis leefde, van wege de verschillende +tafereelen aan het landelijk leven uit vroeger dagen ontleend, die op de +<span class="pagenum" title="34"> </span><a id="p_34"></a>wanden zijner doodenkamers zijn afgebeeld. In deze afbeeldingen, die +men bij magnesium licht zeer duidelijk ziet, is iets eentoonigs, omdat +zij veel op elkaar gelijken; maar de voorstelling zelve in relief op den +wand gebeiteld is uitermate eigenaardig. Immers, hier ziet men het +geheele leven uit die dagen voor zich; <span class="mixcap">Thi</span> zelf aan het visschen en op +de jacht; verder zijne menschen, met de kudden op de weide en de schepen +op het water, werkzaam op het land en in de boerderij, bezig met de +ganzen, die zij mesten, pillen in den mond te duwen, evenals onze +Bredasche kapoenen, daarna ze slachten en braden en dat alles voor 5000 +jaren! Het is inderdaad grappig dit alles hier in beeld te zien, wat +daarbuiten werkelijkheid is. Wat is er toch weinig veranderd in al die +eeuwen! Men kan zich niet voorstellen, dat daar zooveel geslachten over +heen gingen, en dit is eene gewaarwording, die men niet enkel hier, maar +telkens in Egypte opdoet.</p> + +<p>Hier wandelt men rond in de graven van <span class="mixcap">Thi</span> en zijne tijdgenooten en wij +zien hoe zij leefden. Straks komen wij in het Giseh museum en staan bij +de mummie van een <span class="mixcap">Ramses</span> den Groote, den verdrukker der Isralieten. Het +is alsof wij in de trekken op dat strenge gelaat en in dien scherp +gebogen neus nog het onverzettelijk karakter lezen van den man, <span class="pagenum" title="35"> </span><a id="p_35"></a>die +zelf voor niemand boog, maar allen voor zich liet bukken.</p> + +<p>Daar is iets wonderlijks in het zien van al die dooden, die voor zooveel +eeuwen leefden en die nog tot ons spreken. Het is ons alsof door dat +alles de gedachte der eeuwigheid, die zoo diep in hun ziel was gelegd, +voortdurend zich aan ons opdringt. Zij geloofden aan het leven, dat niet +sterft, maar het raadsel van den dood bleef voor hen onopgelost. De dood +was als de Sphinx, die niemand kan doorgronden.</p> + +<p>Hoe dikwijls komt mij de gestalte der Sphinx nog voor den geest naar de +voorstelling eener plaat, die ik eens zag, waarop het kind <span class="mixcap">Jezus</span> rust +tusschen hare klauwen in de armen zijner moeder op de vlucht naar +Egypte. Van het aangezicht van het Kind straalt een Hemelsch licht uit; +het gelaat van de Sphinx wordt door het matte maanlicht beschenen. Zoo +ligt zij daar in de stilte van den nacht, met het sombere gelaat naar +het Oosten gekeerd, alsof zij van hier de oplossing van het raadsel des +doods verwacht, van dat Oosten, van waar weleer een <span class="mixcap">Abraham</span>, een <span class="mixcap">Jozef</span> +en een <span class="mixcap">Jacob</span> als voorboden van het licht des levens togen naar Egypte, +van waar het kind <span class="mixcap">Jezus</span> zelf kwam en het licht van Zijn Evangelie, dat +Egypte voor een wijle bescheen.</p> + +<p><span class="pagenum" title="36"> </span><a id="p_36"></a></p> + +<p>Maar van datzelfde Oosten kwam ook het Mohammedanisme, dat nu als het +bleeke maanlicht haar menschelijk aangezicht beschijnt, maar het raadsel +des doods, waarover zij peinst, niet oplost.</p> + +<p>Ja peinzend ligt zij daar, met die wonderbare uitdrukking van weemoed en +hoop op haar gelaat, van weemoed over het raadsel des doods en van hoop +op de opstanding der dooden.</p> + +<p>Moge het licht der Opstanding, dat eenmaal in <ins class="corr" id="corr14" title="Bron: et">het</ins> Oosten daagde, +ook nog eens over Egypte schijnen!</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="37"> </span><a id="p_37"></a></p> + +<h2><a id="PORTSAID"></a><ins class="corr" id="corr15" title="Bron: PORT-SAID">PORT-SAD</ins> EN BEYROET.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_037.png" width="64" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">Van Alexandri vertrok de boot, ditmaal een zeer onzeewaardige, maar dit +zouden wij eerst later ervaren, bij dag naar Port-Sad. Wij hadden dus +de gelegenheid om thans de haven in haar geheel te zien. Recht tegenover +haren ingang aan het water ligt het breede paleis van den Chedive, die +het echter slechts zelden bewoont, daar hij in Caro resideert. Eene +menigte schepen, die de haven vullen, bewijzen, dat Alexandri een stad +is van veel handel en scheepvaart en de voorname stapelplaats voor het +vervoer van goederen uit Egypte naar Europa.</p> + +<p>De verdere reis langs de Afrikaansche kust biedt weinig +bezienswaardigheden, omdat het geheel Delta-land van Egypte vlak is. Het +was dus voor ons geen schade, dat wij dit gedeelte bij nacht aflegden. +<span class="pagenum" title="38"> </span><a id="p_38"></a>Toen wij den volgenden morgen ontwaakten, lagen wij voor anker te +Port-Sad aan den ingang van het Suez-kanaal.</p> + +<p>Men doet in het Oosten alles op zijn gemak en een reis met een boot, die +onderscheidene havenplaatsen aanloopt, verwijlt hier gewoonlijk een +ganschen dag om te lossen en te laden, ten einde dan gedurende den nacht +weer verder te kunnen stoomen. Door deze omstandigheid waren wij +gedwongen gedurende een geheelen dag te Port-Sad te verblijven, van +welke gelegenheid werd gebruikt gemaakt om aan wal te stappen en het +weinige, dat er te zien is, in oogenschouw te nemen. Hiertoe behoorde de +waterleiding uit een der zijkanalen van den Nijl, die de stad van +drinkwater voorziet en een gedeelte van het kanaal van Suez, langs een +weg die echter, tengevolge van het mulle zand der woestijn, nauwelijks +te berijden was. Maar juist op dien weg hadden wij gelegenheid om de +wreedheid gade te slaan van den Arabier tegenover het onnoozele dier, +eene wreedaardigheid, zooals men ze gelukkig in Christenlanden niet +ziet. Ofschoon de meesten onzer den wagen verlieten om het laatste +gedeelte te voet af te leggen en den koetsiers beduidden, dat zij konden +wachten, dreven zij hun dieren toch voort, wellicht uit vrees, dat ze +anders niet betaald zouden krijgen en sloegen <span class="pagenum" title="39"> </span><a id="p_39"></a>er met de grootste +onbarmhartigheid op los, zoodat meer dan eene zweep door midden brak. +Hoe had ik gewenscht de taal te kennen van dit volk om mijn ergernis te +luchten over zulk eene mishandeling! Hoe trof ons in deze schijnbaar +nietige zaak het verschil tusschen een land, waar de geest der +humaniteit, die mede ook een der zegeningen is van het Evangelie, niet +en waar die wel heerscht. Terwijl bij ons zulke gruwelen strafbaar zijn, +worden ze dr toegelaten en het verwondert ons niet, dat menschen, die +zoo omgaan met dieren, even onmenschelijk handelen met hunne +medemenschen. Maar wij waren immers in Afrika, het land van den Arabier, +het donkere werelddeel, waarvan de Zending ons gruwelen weet te +vertellen, die de haren te bergen doen rijzen, gruwelen, die zoo +ontzettend zijn, dat een <span class="mixcap" xml:lang="en">Livingstone</span>, die ze zag, ze niet eens vertelde, +omdat men ze toch niet zou gelooven.</p> + +<p>Ik zal daarom ook maar niet verhalen, wat verder in die havenplaats onze +<ins class="corr" id="corr16" title="Bron: ergenis">ergernis</ins> wekte, waar men op straat telkens de bewijzen te +zien kreeg van de liederlijkheid, die er heerscht. Zij bevestigden het +feit, waar de Zending zoo dikwerf op wijst, dat overal waar de +zoogenoemde Westersche beschaving in aanraking komt met Oostersche +toestanden, zonder het Evangelie, dat daar de gruwelen der zonde, die +alle gedachten te boven gaan, de volkeren niet alleen zedelijk, maar ook +<span class="pagenum" title="40"> </span><a id="p_40"></a>lichamelijk te gronde richten. Verblijdend was het daarom, eenigen tijd +later in onze dagbladen te lezen, dat de Turksche Regeering—en dat zegt +wat, wanneer zulk eene Regeering meent er zich mede te moeten +inlaten—maatregelen heeft genomen om een einde te maken aan de meest +ergerlijke tooneelen, die daar in het openbaar en verborgen plaats +vinden. Het is althans iets. Maar den eigenlijken strijd tegen de zonde +kan alleen het Christendom voeren. Daarom is het zeer te hopen, dat de +oogen der zendingsvrienden meer en meer geopend zullen worden voor de +wenschelijkheid, ja de noodzakelijkheid om hier te arbeiden, waar, voor +zooverre mij bekend is, niets geschiedt op het gebied der Zending, zelf +geen Christelijk bedehuis te vinden is, dat men gelukkig in andere +steden van Egypte niet te vergeefs zoekt.</p> + +<p>Wij waren zeer dankbaar, dat wij aan het einde van een langen en +snikheeten dag, dien wij grootendeels doorbrachten in de veranda van een +Htel, ons weder konden inschepen. Het was de eerste dag, waarop de +verzengende Sirokko woei, waarbij de thermometer een uur na +zonsondergang nog <ins class="info" title="35.6C">96 Fahrenheit</ins> aanwees, een woestijnwind, +die gedurende de volgende weken onafgebroken bleef waaien en ons nog +menige zweetdroppel kosten zou.</p> + +<p>Den volgenden morgen zagen wij in de verte voor <span class="pagenum" title="41"> </span><a id="p_41"></a>het eerst iets van de +kust en van het daarachter liggend gebergte van het Heilige Land. Weldra +naderden wij Jaffa, waar de boot het anker liet vallen en, omdat er geen +haven is, tot den namiddag op stroom bleef liggen. De passagiers, die er +willen landen, moeten dus per roeiboot afgehaald worden van het schip. +Gelukkig zijn de bootslieden uitermate vaardig om bij een onstuimige +zee, zooals wij die nu kregen, op het juiste oogenblik gebruik te maken +van een hoogen golf om de passagiers op te vangen in hun stevige +armen. Wij waren dankbaar, dat wij aan boord konden blijven, maar die +dankbaarheid was van korten duur, omdat de wind weldra begon op te +steken en wij toen gewaar werden hoe onze boot, de „Odessa,” rolde en +tolde als een visscherspink zonder kiel.</p> + +<p>Gelukkig lagen wij toch den volgenden morgen behouden voor anker in de +haven van Beyroet, de voornaamste havenstad van Syri. De ligging is +zeldzaam schoon. Helderwitte huizen verheffen zich van de zee al hooger +en hooger tegen de helling van het Libanongebergte, dat daarachter +ligt. De gebouwen en inwoners der stad maken een zeer gemengden indruk, +tengevolge van het groot getal Europeanen, die hier wonen om de +handelsbelangen van hun land te behartigen. Men hoort er allerlei <span class="pagenum" title="42"> </span><a id="p_42"></a>talen +spreken, het meest van alles Fransch, dat evenwel in den laatsten tijd +meer en meer verdrongen wordt door het Duitsch en het Engelsch. +Men krijgt dan ook den indruk, dat deze drie Mogendheden er op uit +zijn haren invloed in Beyroet en vooral in het geheele gebied van +den Libanon te versterken, vooral ook door allerlei arbeid op +Christelijk-philanthropisch gebied, die zijn centrum heeft in de stad +en zijn arbeidsveld buiten in de dorpen op het Libanon-gebergte.</p> + +<p>Zoo werkt hier de Duitsche zending met diakonessen van <span xml:lang="de">Kaiserswerth</span>, +onder wier leiding het hospitaal van de orde van St. Jan, een weeshuis +en een jongedamesschool staan, die wij met groote belangstelling zagen +onder geleide der directrice. De school was nog niet geopend, daar zij +gemeenlijk eerst begint, wanneer de rijke kooplieden, die des zomers in +de bergen wonen, op hun villa's in de stad teruggekeerd zijn. In het +weeshuis waren 130 kinderen, waaronder 40 Armenische weezen, die sedert +den laatsten Christenmoord hier een toevlucht vonden. Wij zagen ze in +de verschillende klassen van onderwijs verdeeld, waar zij onder meer +Duitsch en Arabisch leerden. Toen de directrices <span class="mixcap" xml:lang="de">Sophie Grf</span> en <span class="mixcap" xml:lang="de">Louise +Kaiser</span> ons rondleidden en hoorden, dat wij Nederlanders waren, spraken +zij met veel waardeering <span class="pagenum" title="43"> </span><a id="p_43"></a>van hetgeen weleer Mej. <span class="mixcap">A. Bergendahl</span> uit +Amsterdam voor deze arme weezen deed. Zij vertelden ons van de vreugde +der kinderen, wanneer de kisten werden uitgepakt, die uit Nederland +aankwamen, en ik beloofde dit aan onze landgenooten te zullen +mededeelen, zoodra ik daartoe gelegenheid had. Mocht iemand dit lezen en +lust hebben om iets te doen voor deze Syrische weezen, dan zal die hulp +dankbaar gewaardeerd worden en wl besteed zijn.</p> + +<p>De invloed toch van den zendingsarbeid in Syri en Palestina is aan +alles merkbaar, doch ik zal daarover thans niet meer uitwijden, daar ik +het werk der Inwendige Zending in Jeruzalem en Palestina uitvoerig heb +beschreven in het Tijdschrift: <i>Lichtstralen op den akker der wereld</i>, +jaargang 1900 afl. 1 en 2.</p> + +<p>Zoodra men de stad Beyroet uitgaat en komt in het Christelijk gebied van +den Libanon, is het als of alles meer welvaart vertoont. De akkers zijn +bebouwd, de woningen zien er netjes en goed onderhouden uit en de +Christelijke bevolking maakt een gunstigen indruk, zoodat uit alles +blijkt, dat het Christendom niet alleen de beloften des toekomenden maar +ook des tegenwoordigen levens heeft.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="44"> </span><a id="p_44"></a></p> + +<h2><a id="BAALBEK"></a>BALBEK.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_044.png" width="63" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">Het was nog vroeg in den morgen, toen wij in den trein stapten van +Beyroet naar Damascus. De spoorlijn loopt bijna evenwijdig aan den +rijweg, dien de Franschen na 1860 hebben aangelegd. Gedurende de eerste +twee uren biedt deze eene gestadige afwisseling en een wonderschoon +vergezicht over Beyroet, dat voor ons oog al lager en lager wegzinkt in +de diepte en ten laatste nauwelijks nog een kleine witte stip vertoont +aan de kust der Middellandsche Zee. Ook rondom zich heen ziet men zulke +stippen, alsof het zwaluwnesten waren, die tegen het Libanongebergte +aanliggen; het zijn de dorpen en huizen, die glanzen in het vroolijke +morgenlicht der zon. De velden zijn allerwegen beplant met vruchtboomen, +vooral met den moerbezinboom, <span class="pagenum" title="45"> </span><a id="p_45"></a>wiens bladeren als voedsel moeten dienen +voor de zijdewormen, die een der voornaamste handelsartikelen uit het +Libanon-gebied opleveren. Het geheel maakt den indruk van eene +welvarende landstreek en eene nijvere bevolking, die, zooals wij reeds +opmerkten, overwegend Christelijk is. Gelukkig heeft zij na den +beruchten Christenmoord in 1860 door de Drusen uit het Hauran-gebergte +niet meer aan dergelijke aanvallen blootgestaan, deels door den invloed +van Frankrijk, onder wier bescherming zij stond, deels door de +verplichting, sedert dien aan de Turksche Regeering opgelegd, om over +dit gebied een Christengouverneur aan te stellen.</p> + +<p>Naarmate men hooger stijgt wordt de cultuur minder. Op ongeveer 1500 +meter heeft de weg zijn hoogste punt bereikt en ziet men in het Oosten +den Anti-Libanon en in het Zuiden den Grooten Hermon opdagen, twee +breede bergruggen even kaal en vaal als de Libanon zelf aan de zijde, +langs welke men nu afdaalt in het Beka-gebied, de breede vlakte van +Coelo-Syri die tusschen deze drie bergen inligt.</p> + +<p>Het was voor ons eene ware teleurstelling, dat wij noch langs den weg, +noch op de bergen den beroemden ceder van den Libanon zagen, waarvan men +zoo dikwijls in den Bijbel leest. Helaas! zij zijn verdwenen. Men zeide +ons echter, dat er nog enkele <span class="pagenum" title="46"> </span><a id="p_46"></a>plaatsen waren, waar ze groeiden, maar +die voor een bezoek te ver verwijderd lagen. Daar zou men ze nog kunnen +zien in hun volle kracht; er waren er, zeide men, die een omvang van 17 +en eene hoogte van 30 meter hadden, wellicht wat overdreven, maar dan +nog, wat zijn deze enkelen vergeleken bij den tijd, toen die ceders met +hun fluweelen glans die bergen als n woud bedekten, die thans overal +even kaal zijn!</p> + +<p>Aan het dorpje Maallakah houdt de trein stil en staan onze rijtuigen +gereed, die ons in 4 uren door de vlakte van Beka naar het eeuwenoude +Balbek brengen<ins class="corr" id="corr17" title="Niet in Bron.">.</ins></p> + +<p>De weg geleidt door eene breede vlakte, een hoog plateau tusschen den +Libanon en den Anti-Libanon, 1000 meter boven de zee. Slechts hier en +daar ontwaart men een groepje huizen, die een dorpje vormen. De lange, +rechte weg biedt weinig afwisseling. Het eenige, wat men daarop ziet, +zijn karavanen zwaar beladen kameelen, zoodanig achter elkaar gebonden, +dat zij n trein vormen, waarvan het eigenaardige is, dat een ezeltje +schijnt dienst te doen als locomotief, niet om den trein in beweging te +brengen, maar om daaraan de gewenschte snelheid te geven. Het is +inderdaad een grappig tooneel, wanneer men ziet, hoe zulk een klein roer +al die „schepen der woestijn” bestuurt, vooral voor ons, die nu juist +van een ezel geen grooten dunk hebben; maar de <span class="pagenum" title="47"> </span><a id="p_47"></a>Oostersche ezel, ik heb +dit reeds vroeger meegedeeld, is de Westersche niet.</p> + +<p>Na een rit van 4 uren hebben wij Balbek bereikt, een stadje van een +paar duizend inwoners, voor de helft Christelijk, voor de helft +Mohammedaansch. Het is echter niet het stadje en zijn bewoners, die ons +belang inboezemen, maar het zijn de beroemde runes van de aloude +heiligdommen, die wij hier aantreffen en die ons een grootsch denkbeeld +geven van Oostersche bouwkunst.</p> + +<p>Voor de juiste waardeering ervan dienen enkele historische +bijzonderheden hier vooraf te gaan. Volgens overleveringen, die onze +gids <span class="mixcap">Michel Alouf</span> in een afzonderlijk boekje over Balbek heeft +samengebracht, zou de voormalige burcht het oudste gebouw der wereld +zijn en dagteekenen van het jaar 133 na de schepping. <span class="mixcap">Can</span> zou daarvan +de grondlegger zijn geweest en zich daarbij bediend hebben van den +mastodon, een voorwereldlijk dier. Na den zondvloed zou <span class="mixcap">Nimrod</span> de +bouwvallen van den burcht hersteld en gewijd hebben aan Bal, den God +der Moabieten, die de zon aanbaden. Volgens dat boekje zou Bal <i>zon</i> en +Bek of Beka <i>stad</i> beteekenen en de naam Balbek, later Heliopolis, dus +zonnestad willen zeggen.</p> + +<p>Wij weten echter, dat de naam Bal, d.w.z. Heer, eenvoudig den God +aanduidt, dien de bewoners van <span class="pagenum" title="48"> </span><a id="p_48"></a>het land, hier zeer bepaald die van de +Beka-vlakte dienden. Balbek was dus het middenpunt van den Baldienst, +waaraan ook nog de liederlijke vereering van Astarte was verbonden. Dit +blijkt o.a. uit den naam van zekeren <span class="mixcap">Ethbal</span>, d.w.z. <i>Bal is met +hem</i>,—een voormaligen priester van Astarte, die later Koning werd van +Phoenici. Deze <span class="mixcap">Ethbal</span> was de vader van <span class="mixcap">Izbel</span>, die huwde met <span class="mixcap">Achab</span> den +bekenden Koning van Isral, die den Baldienst invoerde. Wij weten hoe +<span class="mixcap">Izbel</span> daaraan met haar gansche hart verknocht was en welken strijd de +profeet <span class="mixcap">Elia</span> daartegen voerde op den berg Karmel +(1 Kon. XVIII)<ins class="corr" id="corr18" title="Niet in Bron.">.</ins></p> + +<p>In de 2<sup>de</sup> eeuw na C., toen dit gebied onder de macht der Romeinen +kwam en de zonnedienst meer en meer algemeen werd in het Oosten, +verrezen hier twee zonnetempels, een groote en twee kleine en verkreeg +Balbek den naam Heliopolis, d. w. z. zonnestad. Beide werden onder de +regeering van <span class="mixcap">Constantijn</span> den Groote gesloten. Onder <span class="mixcap">Theodosius</span> den +Groote werd er een Christelijke kerk van gemaakt; doch deze werd later +door de Arabieren wederom verwoest, die van de overgebleven gedeelten en +brokstukken een vesting bouwden. Dientengevolge is er van het +oorspronkelijke, ook tengevolge van onderscheidene aardbevingen, vooral +die van 1759, weinig meer overgebleven.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 323px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_048a.jpg"><img src="images/ill_048a-th.jpg" width="323" height="487" title="Klik voor vergroting (8321251px, 201Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">DE ZONNETEMPEL TE <ins class="corr" id="corr19" title="Bron: BAALBEK">BALBEK</ins>.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p><span class="pagenum" title="49"> </span><a id="p_49"></a></p> + +<p>In weerwil van dit alles is de aanblik, dien de overgeblevene runes +vertoonen, nog ontzaglijk indrukwekkend. Duidelijk zijn de grondslagen +nog te zien van de aloude tempelgebouwen op een kunstmatig opgehoogd +terras, 300 meter lang en 200 meter breed. Een breede trap aan de +oostelijke zijde verleende den toegang tot een voorportaal; dan volgde +een ruime voorhof en daarachter de zonnetempel, waarvan nog 6 van 54 +zuilen overeind staan, elk 19 meter hoog en 2 meter in doorsnede.</p> + +<p>De kleinere tempel van <span class="mixcap">Jupiter</span>, die zich daarnaast bevindt, bestaat nog +bijna in zijn geheel. Van de 42 zuilen, welke de 4 muren omringden, zijn +er nog 9 op eene rij te zien. Daar deze weinig geschonden zijn, geven +zij een grootsch denkbeeld van het oorspronkelijk geheel; de architraves +en friezen aan de kroonlijsten, de kapiteelen aan de zuilen, de kunstige +beeldhouwwerken aan de plafonds en alle andere onderdeelen zijn z +schoon, dat men een en al bewondering is voor den smaak der ontwerpers +en den kunstzin der bouwlieden.</p> + +<p>Maar onze bewondering stijgt tot verbazing, wanneer men van het +verhoogde terras afdaalt en de hoeksteenen ziet aan de buitenzijde, die +den onderbouw vormen. Daaronder zijn er drie aan den Trilithon-muur d. +w. z. muur van drie steenen, die een lengte <span class="pagenum" title="50"> </span><a id="p_50"></a>van 19 meter hebben, bij +een breedte en hoogte van 4 meter. Men schat het gewicht van een enkelen +steen op 700.000 K.G. Op 20 minuten afstand vindt men de steengroeven, +waaruit zij genomen zijn, en daarbij nog een steen, die onafgewerkt +bleef. Ons verstand staat hier stil bij de vraag, hoe men zulke +gevaarten heeft kunnen verplaatsen en zelfs op elkander leggen. Ik las +ergens in een boek, dat iemand er van zegt: „ze zijn gedenkteekens van +eene beschaving, die over mechanische hulpmiddelen beschikte, waarvan +wij geen begrip hebben,” maar ik voor mij zo zoo zeggen wanneer ik +zulke hoogdravende wijsheid lees, dat ik dan de opvatting van de +Arabieren, die geloofden, dat daarbij voorwereldlijke dieren te pas zijn +gekomen, nog zoo kwaad niet vind.</p> + +<p>Hoe het zij, wij krijgen te Balbek bij dien Trilithon-tempel, zooals +hij naar die drie steenen, eeuwen lang genoemd werd, den indruk van een +reuzenwerk. Dat reuzenwerk diende om Bal, den God des lands, te eeren. +En wanneer wij dan de geschiedenis lezen van <span class="mixcap">Achab</span> en zijn vrouw <span class="mixcap">Izbel</span>, +de dochter van dien voornoemden priester van Bal, kan het ons dan +verwonderen, dat eene vrouw als zij met haar gansche hart hing aan het +geloof harer vaderen? Kan ons dan de klacht van een <span class="mixcap">Elia</span> bevreemden, die +meende, dat hij de eenige was, die zijne knien voor dien <span class="pagenum" title="51"> </span><a id="p_51"></a>Bal niet had +gebogen, terwijl het gansche volk dat wel deed? Werpt alles, wat wij van +die vereering van Bal hier zien, niet een treffend licht op <span class="mixcap">Elia's</span> +strijd op den Karmel?</p> + +<p>En wanneer hij in dien strijd het volksgeloof overwint en het gansche +volk als uit eenen mond uitroept: „de Heere is God! Jehova is God!” en +daarop alle Balspriesters doodt, hoe zo dan zulk een omkeer te +verklaren zijn, zonder het Bijbelsch bericht van het wonder, dat daar +plaats greep en waardoor openbaar werd, dat Israls God de meerdere, ja +de Eenige was, Dien Isral geroepen was te dienen en te eeren.</p> + +<p>Inderdaad, die runes te Balbek verklaren ons uit Israls geschiedenis +menige bladzijde, die wij, zonder ze te kennen, niet zoo goed zouden +verstaan.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="52"> </span><a id="p_52"></a></p> + +<h2><a id="DAMASCUS"></a>DAMASCUS.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_052.png" width="64" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Van Maallakah, waar wij uitstapten om Balbek te bezoeken, vervolgen wij +per spoortrein onzen weg, die ons over den Anti-Libanon naar Damascus +brengt. Deze weg doorsnijdt eerst de Beka-vlakte, stijgt dan nog circa +400 meter en volgt daarna de slingerende kronkelingen van de +Barada-rivier. Deze Barada houdt men voor dezelfde rivier, waarvan +<span class="mixcap"><ins class="corr" id="corr20" title="Bron: Naaman">Naman</ins></span> de Syrir (2 Kon. V: 12) reeds het water prees, dat in +voortreffelijkheid niet onderdeed voor dat van den Jordaan en heette +destijds de Amana. Dien ouden roem handhaaft zij nog steeds met eere, +want zij doorstroomt als een groot ververschingskanaal de geheele stad, +welke zij in tween snijdt, en voorziet tevens de huizen der inwoners en +de fonteinen langs de straten van heerlijk drinkwater. Zij ontspringt op +den Anti-Libanon, waar zij hier en daar de vallei, die wij afdalen, +verfrischt; allengs <span class="pagenum" title="53"> </span><a id="p_53"></a>verbreedt zij zich tot een bergstroom, die aan +beide zijden met spichtige populieren is beplant; besproeit vervolgens +groene weiden, waarop kudden grazen, en de tuinen van rijke Arabieren, +die hier hun buitenverblijf hebben. Eindelijk na 3 uur heeft de trein +ons naar Damascus gebracht, dat als eene oase in de woestijn reeds van +oudsher de „parel van het Oosten” en „het Paradijs der Muzelmannen” werd +genoemd.</p> + +<p>Het zijn eigenaardige gewaarwordingen, die zich van ons meester maken, +wanneer men met den spoortrein, het vervoermiddel der 19<sup>de</sup> eeuw, eene +stad nadert, die reeds evenzoovele eeuwen voor onze jaartelling bestond. +Onwillekeurig denkt men terug aan den aartsvaderlijken tijd van <span class="mixcap">Abraham</span>, +wiens trouwe knecht <span class="mixcap">Elizer</span> een Damascener van geboorte was; die met +zijn dappere manschappen hier de Koningen achterhaalde en versloeg, die +zijn neef <span class="mixcap">Lot</span> gevankelijk hadden weggevoerd. Damascus, de stad, welke +een <span class="mixcap">David</span> schatplichtig maakte en waarin hij zijne bezetting legde; de +stad, waar later al die Koningen van Syri zetelden, die zoo dikwijls +hun invallen deden in het gebied van Isral; de stad, waar de apostel +<span class="mixcap">Paulus</span> woonde in de straat de Rechte, die nog heden ten dage dienzelfden +naam draagt en waar hij na zijne bekeering het eerst het Evangelie +predikte, zoodat hij de stad moest ontvluchten langs een muur, dien <span class="pagenum" title="54"> </span><a id="p_54"></a>men +nog aanwijst; de stad, waar weleer eene bloeiende Christelijke gemeente +bestond, waar—om maar niet meer te noemen—de welsprekende kerkvader +<span class="mixcap">Johannes Damascenus</span> woonde, die om zijn beroemd werk: „De bron der +kennis” geacht wordt de geestelijke vader der Grieksche Kerk te zijn. +Inderdaad, het belangrijke dezer stad is niet gelegen in hetgeen zij is, +maar in hetgeen zij was, in hare geschiedenis die zoo nauw +saamgevlochten is met die van den Bijbel en van de Christelijke Kerk in +het Oosten.</p> + +<p>Trouwens Damascus zelf is bij andere Oostersche steden vergeleken arm +aan monumentale gebouwen. Het eenige, wat men hiertoe kon rekenen, was +de prachtige Omajaden-moskee, vooral beroemd om haar mozaek, maar die +in 1893 door een brand totaal werd vernietigd. Zij stond bij de +Mohammedanen hoog in aanzien, vooral omdat daarin het hoofd van <span class="mixcap">Johannes</span> +den Dooper werd bewaard, waarbij de bewoner van Damascus nog tot op den +huidigen dag zijne eeden pleegt te zweren. Daaraan dankte ook de +Christelijke kerk, die er in het begin onzer jaartelling gestaan heeft +en waarvan nog enkele bogen zijn overgebleven, den naam van +Johanneskerk.</p> + +<p>Van de oude moskee ziet men enkel nog de zijmuren en de plaats, waar zij +gestaan heeft; men was druk bezig haar zooveel mogelijk in den +oorspronkelijken <span class="pagenum" title="55"> </span><a id="p_55"></a>vorm te herstellen. Het trof ons, dat elk geloovige +daarvoor naar zijn vermogen het zijne moest bijdragen, de rijke in geld, +de arme door arbeid gedurende een of twee dagen in de week. Het fijne +werk, waarvan zoodoende misschien niet veel terecht zou komen, werd door +Christenwerklieden uitgevoerd, ook omdat, naar men ons verzekerde, de +Mohammedanen daartoe onbekwaam waren.</p> + +<p>De overige moskeen, die wij bezochten—er zijn er 248—gaven weinig +belangrijks te zien. Bij een dezer bevonden zich een aantal vertrekken +rondom het voorplein, die dienden om armen te huisvesten en ze te +voorzien van een dagelijksch middagmaal. Maar, helaas! deze schoone trek +der Mohammedaansche barmhartigheid, de eenige trouwens, dien ik op onze +reis in het Oosten heb opgemerkt, was door de hebzucht der mannen, die +met de uitvoering belast waren, tot een minimum van n portie soep in +de week teruggebracht! Voor het overige gelijken alle mosken op +<span class="pagenum" title="56"> </span><a id="p_56"></a>elkaar. Zij worden slecht onderhouden en weinig bezocht, behalve door +den vreemdeling, die daarvoor veel moet betalen en zich wel moet +ontzien, dat hij de sloffen niet verliest, die hem onder de voeten +worden gebonden ten einde de rietmatten niet te ontwijden, die den vloer +bedekken. Want zonder die sloffen wordt hem de toegang ontzegd, tenzij +hij zich getrooste zijne schoenen uit te trekken.</p> + +<p>Terwijl dus Damascus bij andere steden achterstaat in +bezienswaardigheden, is er toch genoeg, dat den vreemden bezoeker belang +inboezemt. Hiertoe behoort in de eerste plaats het leven der bewoners. +Men is hier in eene echt Oostersche stad, die zich kenmerkt doordat men +er leeft op straat. Het verst hebben het hierin de bezoekers van de +talrijke koffiehuizen gebracht, die op straat rustig op hun divans hun +nargile zitten te rooken, of hun tijd dooden met een of ander spel. +Zij zitten daar van den morgen tot den avond met de beenen niet op den +grond, maar op hun stoel en slaan op hun doode gemak de bedrijvigheid +gade, die op straat heerscht.</p> + +<p>Deze bedrijvigheid ziet men het best in de bazaars. Deze bazaars zijn +hier met een koepeldak overdekt en doen ons denken aan de passages in +onze groote steden alleen met dit verschil, dat de bekapping van hout +en de vloer van aarde is. Daardoor zijn ze somber, stoffig en benauwd. +Hierbij komt nog, dat er zich niet enkel de bevolking beweegt, die er +iets komt koopen, maar alles er door elkaar krioelt: karren en wagens, +kameelen en ezels, menschen en dieren, kinderen en honden, de laatsten +om dienst te doen als gezondheidspolitie en straatreiniging. Alle afval +toch wordt eenvoudig op straat geworpen en <span class="pagenum" title="57"> </span><a id="p_57"></a>door hen verslonden. Gelukkig +zijn ze niet gevaarlijk; ze slapen den ganschen dag en storen zich niet +aan den voorbijganger; voor karren of rijtuigen staan ze alleen dan op, +wanneer de koetsier zijn schelle stem laat hooren.</p> + +<p>Een en ander maakt een verblijf in de bazaars niet aangenaam, zoodat +vreemdelingen als wij er niet licht toe komen er wat te koopen. Trouwens +is dit ook niet gemakkelijk, daar de Arabier gewoonlijk begint 4 maal +meer te vragen dan de waarde van een voorwerp, zoodat het lang kan duren +eer de koop gesloten is. Het eenige, waaraan ik mij gewaagd heb, waren +eenige fleschjes rozenolie, waarvoor Damascus beroemd is, als eene +herinnering aan de rozenvelden, die het omringen, en als een gewenscht +tegengift tegen de onfrissche lucht, die men in de bazaars inademt.</p> + +<p>Het doet dan ook weldadig aan, wanneer men daarna een toer doet om de +stad. Daar ziet men o.a. het huis, waarin <span class="mixcap">Naman</span> +de <ins class="corr" id="corr21" title="Bron: Syrier">Syrir</ins> zou +gewoond hebben, en de poort aan den ingang van de straat de Rechte, +waardoor <span class="mixcap">Paulus</span> de stad zou zijn binnengekomen. Het treft alleen +ongelukkig, dat deze aan de Oost- en niet aan de Westzijde is gelegen, +zooals men verwachten zou; maar daar zij de eenige poort is, die nog +bestaat, schiet er niets anders over dan <span class="pagenum" title="58"> </span><a id="p_58"></a>zich zonder verdere kritiek +eenvoudig neer te leggen bij overleveringen als deze, iets, waaraan men +zich spoedig leert gewennen in het Oosten.</p> + +<p>In de buitenwijken zijn de straten niet overdekt en veel smaller, zoodat +ze hoogstens aan een rijtuig toegang verleenen. Ware het niet, dat de +bovenverdiepingen der huizen aan beide zijden over de straat waren +gebouwd, zoodat ze een soort van arcades vormden, dan zou de hitte hier +ondraaglijk wezen. In deze minder drukke gedeelten zijn de aanzienlijken +gehuisvest. Uitwendig vertoonen hun huizen niets weelderigs; daarentegen +zijn ze van binnen te rijker getooid en dragen ze de sporen van een +tijd, toen er groote welvaart heerschte. Het is dan ook inderdaad +verrassend ze van binnen te zien, hetgeen gaarne wordt toegestaan.</p> + +<p>Een wijde poort verleent toegang tot het binnenplein, waar de +woonvertrekken op uitzien, gewoonlijk van een veranda voorzien om het +schelle licht te temperen. De helft van het vertrek, waarin men wordt +ontvangen, is een meter verhoogd; hier staan eenige divans, waarop men +plaats neemt. De atmosfeer, door marmeren vloeren en zijwanden reeds +verkoeld, wordt nog bovendien aangenaam verfrischt door een fontein van +helder water uit de Barada. Een klein kopje drabbige mokka, dat men +Turksche <span class="pagenum" title="59"> </span><a id="p_59"></a>koffie noemt, en een cigaret, die men wellevendheidshalve niet +mag weigeren, bekronen de gastvrijheid van den bewoner, een Turk, een +Israliet en een Christen, die ons achtereenvolgens toelieten een blik +te slaan in hunne woningen.</p> + +<p>Na getracht te hebben eenigszins een denkbeeld te geven van het leven in +deze echt Oostersche stad bestijgen wij nog een der omliggende bergen om +haar in haar geheel te kunnen overzien. Een vooruitspringend gedeelte +van het Kasjun-gebergte biedt daarvoor eene schoone gelegenheid. Van +hier toch overziet men gansch Damascus, met de voorstad Meidan, met haar +ruim 200.000 inwoners. Het juiste cijfer schijnt men niet te kunnen +opgeven. Wanneer men hier staat, kan men begrijpen, waarom Damascus als +„de parel van het Oosten” wordt geroemd, want het doet inderdaad denken +aan een parel, wel niet in goud, maar in het groen gevat. Een breede +gordel toch van groen geboomte <ins class="corr" id="corr22" title="Bron: omzoont">omzoomt</ins> de stad, die daar +voor ons ligt en waarachter zich het Hauran-gebergte ter eener en de +eindelooze vlakten der woestijn ter anderer zijde uitstrekken.</p> + +<p>Onderwijl wij daar stonden, sloeg ik mijn reisboek eens op om na te +zien, of er niets bijzonders werd vermeld; ik las toen, dat deze plaats +den Muzelman heilig is, omdat hier weleer <span class="mixcap">Abraham</span> zou gestaan <span class="pagenum" title="60"> </span><a id="p_60"></a>hebben en +gekomen zou zijn tot de kennis van den Enen waarachtigen God. +Onwillekeurig kwamen mij nogmaals de oude gestalten, waarvan ik in +den aanvang sprak, voor den geest. Ik dacht aan de geschiedenis der +goddelijke heilsopenbaring, welke waarlijk ook aan een Damascus niet is +voorbijgegaan, maar zonder vrucht is gebleven. Want daar lag zij voor +ons, de stad van voor duizenden jaren, schier onveranderd, beschaduwd +door bergen, waarachter de zon was neergedaald. Zij deed mij denken +aan het sprookje van Doornroosje, de schoone slaapster in het bosch, +de Koningsdochter, die door de jaloersche toovergodin betooverd werd, +zoodat zij honderd jaren lang moest slapen, terwijl alles, wat haar +omgaf of met haar in aanraking kwam, met haar indommelde. Honderd jaren +gaan voorbij, niets verandert, alles slaapt en slaapt maar door, totdat +eindelijk een koningszoon Doornroosje vindt, haar wekt uit den slaap en +zich met haar verbindt.</p> + +<p>O stad en land van zooveel sprookjes, van „Duizend en een nacht”, zoo +dacht ik onwillekeurig, wanneer zal ook voor u de dag aanbreken, wanneer +zult gij ontwaken uit uw droom, wanneer zal de stem van den grooten +Koningszoon ook tot u doordringen, die stem, die daar roept: „Ontwaakt +gij, die slaapt en sta op uit de dooden en Christus zal over u +lichten!”?</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="61"> </span><a id="p_61"></a></p> + +<h2><a id="WOESTIJNREIS"></a>EEN WOESTIJNREIS.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_061.png" width="64" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">De reis van Damascus naar Palestina nam voorheen verscheidene dagen +in beslag. Thans, sedert er een spoorweg ligt van Damascus naar +El-Moezerib, een dorp ten westen van de zee van Tiberias, doet men haar +in vier uren.</p> + +<p>De eindelooze vlakten, die de trein doorloopt, zijn geen woestijnen in +den eigenlijken zin van het woord. Deze ziet men in Egypte. Zij bestaan +uit louter zand, waarop niets kan groeien, omdat het voortdurend +verstuift door den wind. Zulke woestijnen zijn deze niet, want zij +worden bewoond door Bedounen en bebouwd door de Hauran-boeren.</p> + +<p>Het verblijf der Bedounen, die er bij menigte wonen, herkent men aan +hun zwarte tenten, vervaardigd uit een stof, die den regen niet doorlaat +<span class="pagenum" title="62"> </span><a id="p_62"></a>en die de vrouwen uit geitenhaar weven. Zij zijn vierkant van vorm, +meestal door een tusschengordijn in twee afdeelingen gescheiden, de eene +voor de mannen, de andere voor de vrouwen en staan aan de voorzijde +bijna altijd open, zoodat men zonder onbescheiden te wezen het sobere +leven dezer menschen kan gadeslaan. Zij leven daar geheel afgezonderd +van de wereld te midden van hunne talrijke kudden kameelen, schapen en +geiten, die hun een bestaan opleveren en die men bij honderden zag +vluchten voor het „zwarte paard”, zoo als men den locomotief noemt, die +ze al fluitende, zuchtende en blazende voor zich uitjoeg van de baan, +die hier nergens is afgesloten.</p> + +<p>Hoe deze arme dieren hier kunnen leven, waar het oog, zoover het reikt, +geen groen sprietje ontdekt, was mij een raadsel. Later hoorden wij van +een pastoor nabij Capernam, dat deze <ins class="corr" id="corr23" title="Bron: Bedouinen">Bedounen</ins> toen hun beesten +gebrek aan voedsel hadden, van de Turksche Regeering vergunning hadden +verkregen om het vee gedurende eenige weken rondom de zee van Galilea +te laten grazen. Deze vertelde ons een en ander van zijne reizen door +het gebied dezer Bedounen, waarvan de eene Schch hem telkens aan den +anderen aanbeval, zoodat hij zonder eenig gevaar tot aan Bagdad was +gekomen <span class="pagenum" title="63"> </span><a id="p_63"></a>en waarbij hij van hen de grootste voorkomendheid en +gastvrijheid had genoten.</p> + +<p>Voorts wonen hier in kleine dorpjes, waarbij de trein meestal stopte, +Hauran-boeren, die van den landbouw leven. Hun dorpjes zijn gemeenlijk +door een hoogen muur ingesloten. Bij sommigen ziet men nog brokstukken +van runes, oude torens of vestingwerken, onder welke er zijn, die +dagteekenen uit den tijd der Romeinen. Hoe gaarne hadden wij zulk een +dorpje eenigszins van naderbij bezien, maar de trein spoedde voort, +totdat wij aan het laatste station El-Moezerib aankwamen.</p> + +<p>Dit El-Moezerib ligt aan een klein meer, in welks midden zich een +eilandje bevindt, dat met een dam verbonden is aan den oever. Op dat +eilandje ziet men nog de runes eener oude vesting, die het bewijs +leveren, dat hier voorheen een belangrijke plaats heeft gelegen. Thans +is het een nietig plaatsje en wij vroegen elkander af hoe men toch +op het denkbeeld is gekomen hier een spoorlijn aan te leggen, waarop +aanvankelijk eenmaal per dag en later een- of tweemaal per week een +trein liep. Een bevredigend antwoord op die vraag kon ons echter niemand +geven. De een beweerde dat de lijn eerlang zou worden doorgetrokken naar +Hafa, volgens een ander langs de Doode Zee naar Jerusalem. Later hoorde +ik en dit komt <span class="pagenum" title="64"> </span><a id="p_64"></a>mij het meest aannemelijk voor, dat deze spoorweg met +een strategisch doel werd aangelegd en dienen moet om Rusland over land +te verbinden met het kanaal van Suez en Egypte, ten einde langs dezen +weg vroeg of laat de macht van het gehate Engeland te fnuiken.</p> + +<p>Aan het station stond onze dragoman, de gebruikelijke benaming voor +een gids in het Oosten, met zijn paarden gereed om ons naar de plaats +te brengen, waar voor dien nacht onze tenten waren opgeslagen. Nadat +zich het gezelschap een weinig had verkwikt, werden de paarden bestegen +en trok de karavaan op, die, met het vervoer der 8 tenten er onder +begrepen, bestond uit 36 paarden en muildieren, 7 ezels en 30 man. Dien +ganschen dag reden wij nog door het Hauran-gebied, waarin de beruchte +Drusen wonen, wier naam de droevige herinnering verlevendigt aan den +Christenmoord in het Libanon-gebied in 1860, toen zij ongeveer 14000 +Christenen ombrachten, waarvan er 6000 woonden in Damascus. Dit +geschiedde dus onder de oogen van het Turksch gouvernement en van +het Turksch garnizoen, dat echter niets deed om het te verhinderen, +wel een bewijs dat de Regeering zelve er de hand in had. Gelukkig zijn +dergelijke gruwelen sedert dien in dit gebied niet meer voorgekomen; +anders zou een tocht daardoorheen niet gerekend kunnen worden te +behooren <span class="pagenum" title="65"> </span><a id="p_65"></a>tot de genoegens van een reis door Palestina en ook een +verblijf in tenten veel van zijne bekoorlijkheid verliezen.</p> + +<p>Want er is inderdaad iets bekoorlijks in dat ouderwetsche reizen en in +een leven, zooals de aartsvaders dat gewoon waren. Wel is waar mengt +er zich nu en dan ook wel eens een wanklank in dat genot en wat proza +in die pozie, maar het zou ondankbaar wezen, wanneer ik vergat, hoe +ons ten slotte alles meeliep. Werden wij niet begunstigd door het +prachtigste zomerweder, zoo zelfs dat wij de hitte wel eens wat minder +gewenscht hadden? Maar wat zou er van ons zijn geworden, wanneer ons +b.v. een Oostersche regen ware overvallen, die soms dagen kan aanhouden +en waartegen geen tent beschutting verleent en waardoor de rivieren +somwijlen in enkele uren tijds zoo zwellen, dat men ze niet zonder +gevaar meer kan doorwaden? Zulke tegenspoeden werden ons gelukkig +bespaard.</p> + +<p>Natuurlijk moet men op zulk een tentenreis niet al te kieskeurig zijn en +het voor lief nemen, wanneer de Arabier, die u bedient, de kip, die hij +voorzet, voor uw oogen snijdt <ins class="corr" id="corr24" title="Bron: men">met</ins> zijn handen; wanneer hij de +waterkruik, waaruit hij inschenkt, eerst aan zijn mond zet om te +proeven of het water nog wel frisch is. Zoo zwijg ik ook van kleine +teleurstellingen, <span class="pagenum" title="66"> </span><a id="p_66"></a>die men ondervindt zooals het geval was met enkelen +onzer medereizigers, wier koffers doornat werden, doordien het muildier, +dat ze droeg, bij het doorwaden van den Jordaan omviel door de sterkte +van den stroom en de zwaarte van den last, dien men het te dragen had +gegeven. Bij zulke ervaringen troost men zich met de gedachte, dat het +nog veel erger had kunnen zijn, b.v. wanneer den reiziger zelf zoo iets +ware overkomen.</p> + +<p>Wanneer men echter zulke kleinigheden niet meetelt, is er in een reis in +tenten iets potisch. Het is als met een zeereis, waarbij men aan boord +stapt in de meest opgewekte stemming en aanvankelijk met alles evenzeer +is ingenomen, totdat het meer prozasche komt.</p> + +<p>In zulk eene blijmoedige stemming verkeerden dan ook allen, toen wij aan +den avond van den eersten dag te Bet Aras aankwamen. Welk een juichtoon +ging er op, toen wij van verre onze tenten zagen! Welk een genot, daar +aanstonds te worden onthaald op een warmen kop thee!</p> + +<p>Hoe zorgvuldig had onze dragoman aan alles gedacht; hoe netjes werden +wij bediend; welk een keur van spijzen op den avonddisch en dat alles +nog wel in een woestenij! En dan rondom ons heen al die grappige +gezichten van de dorpelingen, ouden <span class="pagenum" title="67"> </span><a id="p_67"></a>en jongen, die ons aangaapten alsof +wij <span class="mixcap">Stanley</span> zelf waren!</p> + +<p>Daar is in dat alles iets potisch en in dankbare stemming legden wij +ons ter <i>ruste</i> neder. Den volgenden dag bleek het, dat het naar +waarheid <i>rusten</i> was geweest, want niemand van ons had kunnen slapen. +Velen waren in hun slaap gestoord door het gehinnik der paarden, die +rondom de tenten stonden, door het geblaf der honden, die elkaar een +afgekloven beentje betwistten en door het aanhoudend gebabbel van onze +trouwe wachters, die al pratende hun tijd opkortten. Maar, dat zou wel +wennen en het wende ook, zoodat men de volgende dagen hoorde, dat men +beter en eindelijk zelfs goed had geslapen.</p> + +<p>Maar wat niet wende was het paardrijden<ins class="corr" id="corr25" title="Niet in Bron.">,</ins> vooral voor hen, die het +niet geleerd hadden of daaraan niet gewoon waren bij zulk eene brandende +hitte. Want al rustte men gedurende de warmste uren van den dag onder +een citroen- of vijgeboom, die tochten van 7 8 uren te paard waren den +meesten toch te machtig.</p> + +<p id="rustdag">Gelukkig hadden wij op onze reis rekening gehouden met den rustdag en +toen het eindelijk Zaterdag was, juichte elkeen in het blijde +vooruitzicht den volgenden dag een rustdag te mogen hebben. Ik geloof +<span class="pagenum" title="68"> </span><a id="p_68"></a>niet, dat een onzer reizigers ooit zoo de beteekenis en de waarde van +dien dag gevoelde als hier op deze reis.</p> + +<p>Wat was dt een genot voor ons en onze paarden om eens een ganschen dag +te mogen uitrusten. Waarlijk, Vader <span class="mixcap">Cats</span>, of wie het ook was, had wel +gelijk, toen hij wees op den zegen van den rustdag in zijn vierregelig +versje, dat mij vaak te binnen schoot op deze tochten:</p> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> + <div class="i0">„Wat haver geven aan zijn beest<br /></div> + <div class="i0">„En God te bidden in den geest<br /></div> + <div class="i0">„Is iets, wat wel wat tijd vereischt,<br /></div> + <div class="i0">„Maar wat niet hindert, als men reist.”<br /></div> +</div> +</div> + +<p>Na deze uitweiding over de voor- en nadeelen van het tenteleven, keeren +wij tot onze reis terug. Wij zijn middelerwijl tot de grenzen van +Galilea genaderd en bevinden ons te Ummks of Muks, thans een armoedig +dorpje, voorheen de stad Gadara, de hoofdstad van Peraea, een der tien +steden van het Dekapolisgebied. De ligging en de omgeving zijn prachtig. +Het meest treft ons het verrassende uitzicht op de zee van Galilea, die +rechts van ons ligt in de diepte, 150 meter beneden ons en wier groen +water scherp afsteekt bij de rondom gelegen bergen. Links van ons +ontplooit <span class="pagenum" title="69"> </span><a id="p_69"></a>zich voor onzen blik de vlakte van den Jordaan, die wij van +hier uit, zoover het oog reikt, in hare volle lengte kunnen overzien. +Recht voor ons uit verheffen zich de berg Thabor en de kleine Hermon.</p> + +<p>De straten van het oude Gadara zijn nog duidelijk te herkennen aan de +wagensporen in het plaveisel der wegen, langs welke aan beide zijden een +menigte zuilen van bazaltsteen van vroegere gebouwen verspreid liggen. +Men heeft er dan ook de runen opgegraven van twee theaters en van een +ouden tempel, die later schijnt opgebouwd te zijn tot eene Christelijke +kerk en tal van graftombes. In het dorp zag men nog verscheidene met +fijn beeldhouwwerk versierde sarcophagen of doodkisten, die weleer +hadden gediend om het stoffelijk overschot te bewaren van de grooten der +aarde, die daar woonden en die de bewoners thans bezigden als trog voor +veevoeder en dergelijke dingen. <span xml:lang="la">Sic transiit gloria mundi!</span></p> + +<p>Onderwijl wij daar wat uitrustten onder de schaduw van een ouden +olijfboom, eenling in de gansche omgeving, verzamelde zich rondom +ons heen eene menigte fellahs of dorpsbewoners. Wanneer ik de +photographien, die ik van hen nam, er nog eens op nazie, dan waren het +echte wilden met angstwekkende tronies. Gelukkig waren ze niet kwaad en +konden wij ze overgelukkig maken met een sigaar, een voorwerp dat <span class="pagenum" title="70"> </span><a id="p_70"></a>zij +blijkbaar niet kenden, althans niet wisten aan te steken. Toen hun dit +echter getoond was, deed zij de rondte van mond tot mond zelfs bij de +vrouwen, die wij onderkenden aan hare getatouerde aangezichten.</p> + +<p>Eenige oogenblikken later zag ik een man uit hun midden, die onder den +boom, waar wij zaten, zich afzonderde tot het gebed. Met het aangezicht +naar het Oosten gekeerd, nijgde hij zijn hoofd eerst driemalen ter +aarde, knielde toen neder, richtte zich daarna weder op, herhaalde die +buigende beweging telkens wer en aanbad.... maar wat? Doch hoe het zij, +hij toonde, door zich aan niets te storen en voor niemand te schamen, +dat hij op zijne wijze den moed had zijnen God te belijden voor de +menschen en <ins class="corr" id="corr26" title="Bron: fluisterende">fluisterde</ins> ons Christenen, schoon +zwijgend, een ernstige waarheid in het oor, die men op reis zoo licht +vergeet.</p> + +<p>Toen wij van hier afdaalden naar de Jordaanvlakte, genoten wij nog +langen tijd van het overschoone uitzicht op de zee van Galilea. Wij +doorwaadden de rivier de Jarmuk, die in den Jordaan vloeit en voorzagen +ons van een bloem van den oleander, die hier overal in het wild groeit. +Tegen den avond kwamen wij bij het dorpje Samach, waar onze tenten waren +opgeslagen aan den oever van de zee van Galilea.</p> + +<p>Het was een verrukkelijk schoone avond, dien wij <span class="pagenum" title="71"> </span><a id="p_71"></a>daar doorbrachten. +De maan scheen juist in haar eerste kwartier met de geopende zijde +van haar blinkende sikkel naar Venus gekeerd, die er vlak naast stond +in schitterende pracht. Het was een sterrenbeeld zooals men slechts +zelden hier in het Westen aanschouwt. Terstond herkende ik daarin het +zinnebeeld, dat de Turk koos om zijn vlag te sieren. Jammer, dat het +maar een enkelen avond te zien was; want doordat de maan den volgenden +avond later op- en onderging, stond Venus op een veel grooteren afstand.</p> + +<p>Toch bleef het mij een onvergetelijk schouwspel en, wanneer ik er aan +dacht, kwam mij telkens dat gedeelte van den Koran voor den geest, +waarin beschreven wordt op welke wijze <span class="mixcap">Abraham</span> gekomen is tot het +bewustzijn, dat er maar een nig God is. Toen zijn vader, zoo luidt dat +verhaal, die een heiden was, nog leefde, liet Koning <span class="mixcap">Nimrod</span> alle +pasgeboren kinderen ombrengen (blijkbaar eene verwarring met den +kindermoord te <ins class="corr" id="corr27" title="Bron: Betlehem">Bethlehem</ins>). +<span class="mixcap">Abraham</span>, die gespaard bleef, werd tot +zijn 15<sup>de</sup> jaar opgevoed in een spelonk. Toen hij daaruit kwam en des +avonds aan den hemel een schoone ster zag staan, riep hij uit: „Dat is +mijn God”! Maar toen zij weder onderging, sprak hij: „ik bemin niet +hetgeen ondergaat.” Toen hij vervolgens de maan zag opkomen, zeide <span class="pagenum" title="72"> </span><a id="p_72"></a>hij +wederom: „Dat is mijn God.” Doch toen ook zij onderging, zeide hij: +„waarlijk, mijn God heeft mij niet geleid om tot de dwalende menschen te +behooren.” En toen hij eindelijk de zon zag opgaan, zeide hij wederom: +„Dat is mijn God, deze is grooter.” Maar toen ook zij wer onderging +sprak hij: „menschen, ik wil niets te doen hebben met datgene, wat gij +afgodisch aanbidt; ik richt mijn aangezicht onafgewend naar Hem, die +den hemel en de aarde uit niet heeft voortgebracht en behoor niet tot +degenen, die Hem deelgenoot maken van iets, waarmede Hij Zijne eer zou +moeten deelen.”</p> + +<p>En toch koos de Mohammedaan, die een <span class="mixcap">Abraham</span> zoo hoog vereert, tot +zinnebeeld zijner toekomst iets dat ondergaat!</p> + +<p>Was dat een toeval, het noodlot of een profetie?</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="73"> </span><a id="p_73"></a></p> + +<h2><a id="GENNESARETH"></a>HET MEER VAN <ins class="corr" id="corr28" title="Bron: GENESARETH">GENNESARETH</ins>.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_073.png" width="64" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Voordat wij het dorpje Samach verlaten, werpen wij eerst nog een blik in +de armoedige woningen, waaruit het bestaat. Zij zijn meerendeels van +leem, zonder venster en met platte daken, die uit hout en riet zijn +samengesteld en met leem overdekt. De deur bestaat in eene opening +in het midden van een der muren en verleent toegang tot het eenige +woonvertrek, waarvan het voorste gedeelte dient voor het vee en de +andere helft voor het huisgezin. De matten, die overdag zijn opgerold, +worden des avonds als bed gespreid.</p> + +<p>Inmiddels zijn onze booten reeds aangekomen, die van Tiberias ontboden +waren om ons van den zuidelijken naar den noordelijken oever over te +brengen. Het is nog vroeg in den morgen; maar wij moeten ons <span class="pagenum" title="74"> </span><a id="p_74"></a>haasten, +want alles voorspelt wederom een warmen dag. Geen wolkje aan den hemel, +geen zuchtje in de lucht, geen rimpeltje op het water. De heete stralen +der brandende zon verdubbelen haar warmte door de werkaatsing in het +spiegelgladde vlak der zee. 's Middags om 4 uur wijst de thermometer in +de schaduw eener koele, steenen veranda nog 94 graden. Zelfs het water +der zee was zoo lauw, dat ons noch een bad noch een dronk verfrisschen +kon.</p> + +<p>Waarlijk op zulk een dag heeft men te doen met de roeiers. Hoe gaarne +zou men hun een koeltje gunnen om het zeil te kunnen opzetten; maar +eerst tegen den avond stak de wind op, die hun het werk kwam verlichten. +De scheepjes, ongeveer half zoo groot als onze kotters, hebben een mast +voor een fok, die aan stuurboord wordt bevestigd. In elke boot waren +zeven man, die elkander geregeld afwisselden. De rustenden vlijden zich +dan een poosje neder in het vooronder van het schip. Het lied, dat +aanvankelijk den roeislag begeleidt, houdt gelukkig niet lang aan, want +het bestaat uit eentonige, klanklooze geluiden, zonder eenige melodie.</p> + +<p>Langs den westelijken oever van het meer varen wij steeds met den +grooten Hermon in het verschiet, in 6 uren tijds van Samach naar Tell +Hum, het voormalige Capernam. Dezen afstand, iets minder dan <span class="pagenum" title="75"> </span><a id="p_75"></a>de lengte +der geheele zee, die 20.5 bij 9 kilometer is, legden wij in 6 uur tijds +af.</p> + +<p>Eerst kwamen wij voorbij de plaats, waar de Jordaan uit de zee stroomt. +Zij vormt hier een schiereiland, waarop men nog de overblijfsels kan +zien eener oude vesting. Verderop volgen dan de badhuizen der warme +bronnen van Hamman Tabarja, wier water in vroeger eeuwen door buizen +naar Tiberias werd geleid. Het bezat reeds in de dagen van <span class="mixcap">Flavius +Josephus</span> zekere vermaardheid als heilzaam middel tegen huidziekten en +rheumatiek. Het heeft 62 graden <ins class="corr" id="corr29" title="Bron: Celcius">Celsius</ins> warmte en is zeer zout en +zwavelhoudend. De tegenwoordige badinrichting werd in 1833 gebouwd; zij +zag er echter niet uitlokkend uit, zooals ons den volgenden morgen +bleek, toen wij haar van naderbij bezagen.</p> + +<p>Tiberias, dat nu volgt, ligt schilderachtig. Het kleine stadje, dat +nauwelijks 4000 inwoners telt, verheft zich van de zee tegen de glooiing +van de bergen. Aan onze zijde is het geheel open en naar de landzijde +ingesloten door een hoogen muur, die aan werszijde der stad eindigt in +twee in de zee vooruitspringende torens. Enkele bootjes liggen in de +haven. De tegenwoordige stad is aanmerkelijk kleiner dan het oude +Tiberias van <span class="mixcap">Herodes Antipas</span>, waarvan men door opgraving der oude muren +den omvang heeft bepaald. <span class="pagenum" title="76"> </span><a id="p_76"></a>Het is thans een armoedig plaatsje, berucht +vanwege zijn onreinheid, zoo zelfs dat het in den volksmond de +„residentie van den koning der vlooien” heet. Of er voor deze bewering +grond is, heeft ons de ondervinding niet geleerd, daar onze dragoman, +wellicht uit voorzorg, de tenten, waarin wij overnachtten, buiten de +„residentie” had opgeslagen.</p> + +<p>Wij zetten onzen roeitocht voort tot aan den noordelijken oever. Daar +er geen bewoonde plaatsen meer te zien waren, nam ik mijn Bijbel ter +hand en las aan ons gezelschap de bekende geschiedenissen voor van de +wonderbare vischvangst, den storm op zee, de spijziging der 5000 e. a., +die aan dit gedeelte van het meer hadden plaats gegrepen. De landstreek +toch, tegenover welke wij ons nu bevinden, is het gebied van Gennesar of +Gennesareth, waar de Heiland het meest vertoefde; tegen den middag zijn +wij te Capernam, waar wij aan wal stappen en betreden den gewijden +bodem, waar Hij woonde in „Zijne stad”. (Matth. IX: 1).</p> + +<div class="figcenter" style="width: 471px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_076a.jpg"><img src="images/ill_076a-th.jpg" width="471" height="311" title="Klik voor vergroting (1211801px, 219Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">TIBERIAS.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Deze plaats is een der weinige, omtrent wier ligging geen verschil van +meening bestaat. Ook de tegenwoordige naam Tell Hum bevestigt het +vermoeden, dat hier Capernam lag. Capernam of Kafr Nahum beteekent +toch dorp van Nahum; sedert de plaats echter als zoodanig verdween, +noemde men <span class="pagenum" title="77"> </span><a id="p_77"></a>haar Tell d. w. z. heuvel, hoop (runes) van Hum, eene +verkorting van Nahum.</p> + +<p>Wij landden aan een <ins class="corr" id="corr30" title="Bron: Fransciscaner">Franciscaner</ins> klooster, dat door twee monniken +bewoond wordt en treden door een hof een ruim vertrek binnen, waar men +kan uitrusten en zich verkwikken aan het water, dat men om niet krijgt +en aan den proviand, dien men zelf heeft megebracht. Van de bouwvallen +der stad, zeide men ons, was weinig meer te zien. Eenige brokstukken van +zuilen zouden volgens sommigen nog het overblijfsel zijn van eene oude +Christelijke kerk, volgens anderen van eene Joodsche synagoge, misschien +die welke de hoofdman liet bouwen, wiens dienstknecht krank lag en door +<ins class="corr" id="corr31" title="Bron: Jezus"><span class="mixcap">Jezus</span></ins> werd genezen. (Luc. VII: 5).</p> + +<p>Daar evenwel buiten in de zon een warmte heerschte als van een oven, een +hitte ongekend voor dien tijd van het jaar (19 Oct.), <ins class="corr" id="corr32" title="Bron: wachten">wachtten</ins> wij +totdat de middaggloed een weinig was getemperd om terug te varen langs +de kust naar de overblijfselen van Bethsada, die men ongeveer een half +uur ten Westen van Capernam aanwijst. Anderen zoeken de plaats, waar +Bethsada lag, ten Oosten aan gindsche zijde van den Jordaan en eveneens +die, waar de spijziging der 5000 zou plaats gehad hebben. Wij kunnen op +dit verschil van meening hier niet ingaan en bepalen <span class="pagenum" title="78"> </span><a id="p_78"></a>ons bij hetgeen +wij gezien hebben. Hiertoe behooren de overblijfselen van muren, die +inderdaad doen denken aan een oude stad; onmiddellijk daarnaast, nog +meer ten Westen, ontplooit zich eene breede grasvlakte, die Ettabgera +heet, eene Arabische verbastering van het Grieksche woord Heptapygai, +dat 7 bronnen beteekent. Deze bronnen, die nog een watermolen drijven, +bevochtigen de landstreek, de eenige aan het meer waar altijd gras +groeit en die men daarom houdt voor de plaats der spijziging der 5000 en +waarvan in Joh. VI: 10 gezegd wordt: „Er was veel gras in die plaats.”</p> + +<p id="landbouw">Iets verder langs den oever valt ons een nieuwerwetsche woning op, eene +stichting van de Duitsche R. K. Vereeniging voor Palestina, waarin +Pater <span xml:lang="de">Biever</span> woont, een man van indrukwekkende gestalte, die ons zeer +vriendelijk en gastvrij onthaalt. Hij heeft zich hier gevestigd om +de bevolking den land- en tuinbouw te leeren en wijst ons prachtige +producten van den bodem, die hij, zoodra de zaaitijd daar is, onder de +bewoners des lands verdeelt. Hij is dezelfde, die ons van zijne reizen +onder de Bedounen vertelde, en die ons allerlei bijzonderheden +verhaalde van het visschersleven aan het meer.</p> + +<p>Zoo vernamen wij, dat gedurende den vischtijd de bocht, waarin wij nu +zijn, een pachtsom opbrengt <span class="pagenum" title="79"> </span><a id="p_79"></a>van +ƒ2000, evenzooveel als het geheele +overige gedeelte van het meer, omdat het hier zoo bij uitstek vischrijk +is. De gansche oever is dan overdekt met tenten. Vaak gebeurt het, dat +men dan dagen achtereen vischt zonder iets te vangen, totdat men op +eens een geheel net vol heeft, inderdaad eene merkwaardige bevestiging +niet alleen, maar ook een duidelijke verklaring van de wondervolle +vischvangst in Joh. XXI ons beschreven. Het wondervolle toch in deze +gebeurtenis is, dat zij geschiedt in de schemering van den morgen, +terwijl de vischtijd voorbij is en dat, juist op het woord van den Heer: +„Werpt het net aan de rechterzijde van het schip en gij zult vinden,” de +vangst zoo groot is, dat de discipelen <ins class="corr" id="corr33" title="Niet in Bron.">„</ins>het net niet meer konden +trekken vanwege de menigte der visschen.” Maar om dit als een wonder te +kunnen waardeeren, daarvoor is het oog noodig van <span class="mixcap">Johannes</span>, den discipel +welken <span class="mixcap">Jezus</span> liefhad, een oog dat dieper ziet, dan dat der overigen en +in het gebeurde de hand des Heeren opmerkt, zooals blijkt uit zijn woord +tot <span class="mixcap">Petrus</span>: „Het is de Heer.”</p> + +<p>Na eenige verpoozing hernemen wij onze plaatsen in de scheepjes ten +einde langs den westelijken oever van het meer naar Tiberias terug te +keeren. Met dit landschap voor oogen, is er niet veel verbeelding toe +noodig om zich voor te stellen, hoe het er uitzag in de <span class="pagenum" title="80"> </span><a id="p_80"></a>dagen des +Heeren. Eerst Capernam, dan Bethsada; onmiddellijk daarachter, maar +iets hooger tegen het gebergte, Chorazin; langs de zee de oude +karavanenweg, die van Damascus langs het voormalige Magdala naar +Tiberias leidt. Nog heden vertoonen zich in die vlakte van Gennesar +terrassen van wijnbergen en akkervelden, die besproeit worden door +bronnen frisch water, dat daaruit opborrelt. Hoog daarboven ligt de stad +Safed, evenals zoovele steden in Palestina, boven op een berg.</p> + +<p>Inderdaad het is niet moeielijk, zeg ik, om met dit tafereel voor oogen +zich den Heer voor te stellen van een scheepken de schare leerende in +gelijkenissen. Hier een vischnet, dat wordt opgetrokken; daar de +voorbijtrekkende koopman in schoone paarlen; elders een zaaier, die +uitging om te zaaien; ginds een weide met een herder en zijne schapen; +daarboven een stad op een berg, beschenen door het licht der ondergaande +zon. Was het ons niet, alsof alles wat de Heer weleer in beeld en +gelijkenis sprak voor onze verbeelding begon te leven!</p> + +<p>Het sterkst werden wij dit gewaar, toen wij met ons scheepken ongeveer +ter hoogte van Magdala waren. De zon was reeds ondergegaan en de +schemering ingevallen. Op eens leggen de roeiers hun roeispanen uit de +hand en zetten het zeil op. Niemand <span class="pagenum" title="81"> </span><a id="p_81"></a>van ons bespeurde nog iets van +wind. Toch was het aan het zeil te zien, dat het spande. Het duurde niet +lang, of de wind verhief zich. Witte kammen vertoonden zich op de golven +en ons scheepken werd door een stevige bries voortgestuwd naar de haven +van Tiberias. De verbeelding was werkelijkheid geworden, gelukkig maar +van korten duur, doch voldoende om zich voor te stellen, hoe het den +discipelen weleer te moede was bij den storm op zee.</p> + +<p>Doch genoeg over dezen schoonen dag, dien wij doorbrachten op de zee +van Gennesareth. Alles wat men hier ziet, ook hetgeen men niet meer +ziet, bevestigt de waarheid van het Evangelie. Of zijn dat Chorazin en +Bethsada, waarvan men nauwelijks de standplaats kent, geen stille +getuigen van het „Wee u!” dat de Heer er eenmaal over uitsprak? En dat +Capernam dat tot den hemel toe verhoogd was, is het niet tot de hel toe +nedergestooten geworden?</p> + +<p>Inderdaad, wanneer men in enkele woorden den indruk van zulk een dag zou +willen samenvatten, dan kunnen wij dien niet beter wergeven, dan met +eenvoudig te zeggen: hetgeen de Bijbel ons leert is <i>waar</i>.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="82"> </span><a id="p_82"></a></p> + +<h2><a id="TURKSCH_BESTUUR"></a>HET TURKSCH BESTUUR.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_082.png" width="64" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Wij zetten thans onze reis voort door Galilea over Cana naar +<ins class="corr" id="corr34" title="Bron: Nazereth">Nazareth</ins>. In groote, slingerende bochten stijgt de rijweg +naar boven, totdat men op de waterscheiding is van het gebergte Hattin. +Achter ons ligt de zee van Gennesareth, die al dieper en dieper +wegzinkt; terwijl de bergen rondom zich al hooger en hooger verheffen, +naarmate wij stijgen. Het landschap wordt daardoor steeds grootscher en +de gezichtskring ruimer, zoodat het inderdaad moeite kost er afscheid +van te nemen, wellicht voor altijd! Hoe gaarne hadden wij hier, waar ook +onze Heiland stellig meermalen vertoefde, eenigen tijd gerust en in stil +gepeins onze gedachten bepaald bij al hetgeen men aanschouwde; maar onze +dragoman dreef ons voort. Nog een laatste blik op dat Tiberias daar +<span class="pagenum" title="83"> </span><a id="p_83"></a>beneden in de diepte en het gebergte Gaulanitis aan de overzijde van +het schoone, groene meer en de bergrug, dien wij overschrijden, onttrekt +voorgoed aan ons oog het onvergetelijk landschap, waarvan wij zoo noode +scheidden.</p> + +<p>Aan deze zijde van den berg breidt zich een breed dal voor ons uit. Onze +dragoman verzoekt ons een oogenblik naar hem te luisteren. Hij wijst ons +naar rechts op de breede kruin van den berg Hattin, die zich toespitst +in twee horens. Hier zou de plaats geweest zijn, waar de Heer de +bergrede hield; daar ter linkerzijde, zoo voegt hij er in eenen adem aan +toe, werden de laatste Kruisridders in 1187 door <span class="mixcap">Saladin</span> overwonnen in +een veldslag, die z hevig was, dat het bloed der gesneuvelden stroomde +door de bedding der vallei.</p> + +<p>Of deze plaats der bergrede de juiste is en of hetgeen hij vertelde +omtrent dat bloedig gevecht wel geheel vrij van overdrijving was, laat +ik in het midden; maar in elk geval was er iets zeer treffends in die +tegenstelling, welke hij maakte, blijkbaar zonder het zelf te beseffen, +tusschen dat slagveld—ik schreef haast slachtveld—, waar die edele +Kruisridders vielen, en dien berg vlak daartegenover, waar de Heiland +het woord sprak: „Zalig zijn de vreedzamen, want zij zullen Gods +kinderen genaamd worden.” Was het niet, <span class="pagenum" title="84"> </span><a id="p_84"></a>alsof die schrille +tegenstelling uitdrukte, dat Gods zegen niet kon rusten op hen, die het +Heilige Land voor het Evangelie wilden veroveren met onheilige wapenen +des vleesches? Riep dat woord van den Heiland ons niet den huidigen, +liefderijken kruistocht voor den geest der Inwendige Zending, wier edele +riddergestalten strijden met geestelijke wapenen, en die met hun wapenen +des vredes reeds menige overwinning behaalden, zooals door mij in het +tijdschrift <i>Lichtstralen</i> werd aangetoond.</p> + +<p>De vlakten, die wij verder doorrijden, zijn onbeschrijfelijk dor. Heinde +noch ver is er een boom te zien. Dit is in geheel Palestina het geval. +Daardoor vertoont het land overal een doodsch karakter. Hoe veel +liefelijker zou het landschap er uit zien, wanneer de bergen rondom de +zee van Gennesareth en elders bedekt waren met bosschen en wouden. +Slechts in de onmiddellijke nabijheid der dorpen of steden vindt men +kleine boomgaarden van olijven, citroenen en vijgen. De oorzaken van dit +droevig verschijnsel liggen in allerlei omstandigheden, die het volkomen +verklaren en die mij aanleiding geven om hier een en ander mede te +deelen van de Turksche Regeering en van de maatschappelijke +wanverhoudingen in een land, dat zucht onder den vloek van haar bestuur. +Het bevestigt ten volle het bekende <span class="pagenum" title="85"> </span><a id="p_85"></a>spreekwoord: „Waar de Turk zijn +voet heeft gezet, groeit geen gras meer.”</p> + +<p>De oorzaak, waarom men geen vruchtboomen aanplant, is hierin gelegen, +dat de Regeering van elken boom belasting heft, ook al draagt hij +geen vrucht. Deze belastingheffing is bovendien overgelaten aan de +willekeur van den beambte, die er mede belast is. Het is dus alleszins +verklaarbaar, dat men liever geen boomen aanplant, waarvoor men in de +belasting kan worden aangeslagen ook al leveren zij nog niets op, en +ze liefst omhakt, zoodra zij niet meer de waarde der belasting kunnen +opbrengen. Ten einde nu echter het vellen der boomen te voorkomen, heeft +de Regeering daartegen, natuurlijk behoudens uitzonderingen, een verbod +uitgevaardigd. Maar omdat de man, die met het toezicht hierover is +belast, evenals elk ander Turksch ambtenaar, onmogelijk kan rondkomen +van zijne karige bezoldiging, vermeerdert hij zijne inkomsten met de +bakschisch of fooien die hij krijgt, wanneer hij toestaat, dat een +boom ten doode wordt opgeschreven. Hij leeft dus van het geld, dat hij +ontvangt voor de overtreding van een wet, die hij behoort te handhaven! +Zietdaar een staaltje van het Turksch bestuur!</p> + +<p>Het gevolg hiervan is, dat men binnen eenige jaren zelfs geen hout +meer zal hebben om te branden. De <span class="pagenum" title="86"> </span><a id="p_86"></a>directrice van het kinderhuis Talitha +Kmi te Jeruzalem was dan ook zeer bezorgd over de toekomst, daar het +brandhout hoe langer hoe schaarscher en duurder werd. Hetgeen men haar +tot dusver voor veel geld had geleverd, was afkomstig van boomstammen +uit bosschen, die reeds lang waren verdwenen, doch waarvan de wortels +nog in den grond zaten en werden uitgegraven. Steenkolen zijn er +niet te verkrijgen; de zoogenoemde kolen, die men er brandt, bestaan +grootendeels uit aarde. In de bergen rondom de Doode Zee meent men ze +te kunnen vinden; maar elk verzoek tot de Regeering om boringen toe te +staan, wordt met stilzwijgen beantwoord.</p> + +<p>Zoo zou men allerlei kunnen noemen.</p> + +<p>De warme baden aan de zee van Tiberias wenschte een vermogend man in +exploitatie te brengen. Hij richtte zich te dien einde 19 jaren geleden +tot de verheven Porte, maar wacht tevergeefs op een ferman of +verlofbrief.</p> + +<p>Voor eenige jaren gaf de Regeering tegen hoogen <ins class="corr" id="corr35" title="Bron: oers">koers</ins> een nieuwe +munt uit. Bij gebrek aan pasmunt werd zij gretig aangenomen. Nauwelijks +was zij echter in omloop, of er volgde een Irde of bevelschrift van +den Sultan, waarbij de waarde tot op de helft verminderde. Sedert dien +betaalt men dan ook alles in Fransch geld.</p> + +<p><span class="pagenum" title="87"> </span><a id="p_87"></a></p> + +<p>Turksche ambtenaren ontvangen nooit meer dan 10 van de 12 maanden +salaris, waarop zij recht hebben. Het ontbrekende moeten zij dus +verhalen op hunne ondergeschikten en hun ook 2 maanden minder uitbetalen +of op andere wijze. Een postbeambte vindt dit tekort in de postzegels, +die hij afscheurt van de briefkaarten en brieven, die hij daarna +vernietigt. Vandaar overal in de grootere plaatsen een Oostenrijksche +post. Zoo men verzuimt van een telegraafbeambte een ontvangbewijs te +verlangen strijkt hij eenvoudig het geld op, zonder het bericht te +verzenden.</p> + +<p>Zietdaar enkele bijzonderheden, die ik hier vermeld, ten einde +zich eenigszins een denkbeeld te kunnen vormen van de ontzettende +wanverhoudingen, die belichaamd zijn in het Turksch bestuur, dat +een vloek is voor dit land. Het was dan ook een diepe verzuchting, +waarmede onze dragoman, die mij deze dingen onderweg vertelde, zijne +mededeelingen besloot, toen hij zeide: „de allerslechtste Regeering +van eenig ander land in Europa zou nog beter zijn dan de onze.”</p> + +<p>In een tijd als die waarin wij leven, in welken zoo vaak wordt geklaagd +over Regeeringen, mag men zulke dingen wel eens hooren. 't Is waar, wij +wonen niet in een land der belofte, en toch is het hier <ins class="corr" id="corr36" title="Bron: in-">in</ins> +<span class="pagenum" title="88"> </span><a id="p_88"></a>menig +opzicht nog vrij wat draaglijker dan in <i>het</i> Land der belofte zelf. +Laat ons echter hopen en gelooven, dat er ook nog voor dit arme land +betere tijden zijn weggelegd, wanneer de beloften van Hem, Die getrouw +is, in vervulling zullen gaan.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="89"> </span><a id="p_89"></a></p> + +<h2><a id="NAZARETH"></a>NAZARETH.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_089.png" width="64" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Na eenige uren te hebben gerust in het voormalige stadje Cana, thans een +klein, nietig dorpje, waar niets te zien is dan een klooster met eene +kerk, ter plaatse, waar de Heer weleer Zijn eerste teeken deed, (Joh<ins class="corr" id="corr37" title="Niet in Bron.">.</ins> +II: 1–11) bereikten wij tegen den avond het stadje Nazareth, dat in een +halven cirkel amphitheatersgewijs tegen de hoogte aanligt. Verschillende +grootere gebouwen, onder welke vooral die, welke toebehooren aan de +Franciscaner-orde, vallen terstond in het oog. Pater Soos, die aan het +hoofd daarvan staat, is een landgenoot. Van onze komst verwittigd, +bracht hij ons weldra een bezoek en vertelde ons allerlei bijzonderheden +omtrent de gebruiken van het land en het volk, waarmede hij ons den +geheelen avond onderhield. Tot de merkwaardigste <span class="pagenum" title="90"> </span><a id="p_90"></a>bijzonderheden +behoorde het feit, dat in Nazareth, welks bewoners voor het meerendeel +Christenen zijn, wel Mohammedanen wonen, die met de Christenen op den +besten voet verkeeren, maar geen Joden. Deze hebben er nooit gewoond en +worden er tot op den huidigen dag niet geduld. En waarom niet? Eenvoudig +omdat weleer Nathanal de stad en haar inwoners zoodanig beleedigd heeft +door zijn vraag: „Kan er uit Nazareth iets goeds zijn?” (Joh. I: 47), +dat men er nu geen enkelen Jood toelaat. Pater Soos vertelde ons, dat +toen eenigen tijd geleden de rijke bankier <span class="mixcap">Rothschild</span> uit Parijs de stad +bezocht en bij hem overnachtte, deze des avonds bij donker aankwam en +vroeg in den morgen weder vertrok uit vrees voor een hagelbui van +steenen van de lieve straatjeugd. Op onze vraag, of deze zich dan bewust +was van hetgeen zij deed, luidde zijn antwoord: „neen, maar een bewoner +van dit land leeft enkel bij overlevering; men doet zoo, omdat de vader +en grootvader ook zoo deden en omdat deze van hun vader en grootvader +hetzelfde hebben geleerd”. Eene treffende illustratie inderdaad van de +bekende overleveringen der ouden, welke de Heer zoo vaak bij Zijn +onderwijs geeselde. (Matth. V: 21).</p> + +<div class="figcenter" style="width: 296px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_090a.jpg"><img src="images/ill_090a-th.jpg" width="296" height="469" title="Klik voor vergroting (7611206px, 172Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">DE MARIABRON TE NAZARETH.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>De Franciscaners hebben zich het schier ongelooflijke getroost om +langzamerhand die plaatsen in hun bezit <span class="pagenum" title="91"> </span><a id="p_91"></a>te krijgen, waaraan gewijde +herinneringen verbonden zijn. Zoo zijn zij na jaren er in geslaagd +eigenaar te worden van de <i xml:lang="la">mensa Christi</i>, een steenen tafel, die +weleer buiten, maar nu in de stad ligt en waarvan de overlevering +vermeldt, dat zij dikwerf door den Heer en Zijne discipelen werd +gebruikt, o. a. ook nog eenmaal, toen Hij na Zijne verrijzenis hier met +hen aanzat. (Marc. XVI: 7.)</p> + +<p>Zoo zagen wij de plaatsen, waar weleer de woning en de werkplaats van +<span class="mixcap">Jozef</span> zouden geweest zijn; de grot, waarin de Engel aan <span class="mixcap">Maria</span> de +geboorte des Heeren aankondigde, waarvoor evenwel de Grieksche +Christenen eene plaats aanwijzen in de benedenstad, en een en ander meer +ter herinnering aan de eerste levensjaren des Heeren.</p> + +<p>Wat hiervan juist zij, zal men wel nooit met zekerheid kunnen zeggen. De +eenige plaats, waarvan men met eenige waarschijnlijkheid kan vermoeden, +dat de Heer er meermalen kwam, is de bron in de <ins class="corr" id="corr38" title="Bron: bene den">beneden</ins> stad, waar +alle bewoners moeten komen om water te halen en die nog heden ten dage +den naam Mariabron draagt. Stellig heeft daar de moeder des Heeren +wellicht met haar kind, meermalen haar waterkruik gevuld. Maar al kan +men ze ook niet met den vinger aanwijzen, zeker is het toch, dat hier in +dit Nazareth overal plekken zijn, waar de Heer in de dagen zijner <span class="pagenum" title="92"> </span><a id="p_92"></a>jeugd +gewandeld of gestaan, gewerkt en gebeden heeft. Hier staan wij inderdaad +op gewijden bodem door de voeten van onzen gezegenden Heiland gedrukt +en waar Hij onder de ouderlijke zorgen en de hoede Zijns Hemelschen +Vaders opgroeide en rijpte tot den leeftijd, op welken Hij optrad als de +Zaligmaker der wereld. Met een gevoel van dankbaarheid denk ik daarom +aan het bezoek aan dat stille Nazareth terug, als de plaats waar Hij +als kind speelde, als knaap leerde en als jongeling of als man in de +kracht Zijns levens werkte voor het gezin, waarvan de vader wellicht +vroeg stierf en Hij dus de zorgen des aardschen levens ook moest helpen +dragen. Hier heeft Hij de zijnen gediend en al dienende gehoorzaamheid +geleerd. Hier heeft Hij als kind of jongeling op denzelfden leeftijd als +wij in de jaren onzer jeugd, blootgestaan en weerstand geboden aan alle +verzoekingen en nimmer gezondigd. Hier op dit stille, van alle zijden +door bergen ingesloten en afgezonderde plekje, leerde Hij de wereld in +hare behoeften en nooden kennen, totdat de tijd daar was, dat Hij als +het Lam Gods de zonde dier wereld zou dragen.</p> + +<p>Merkwaardig vond ik ook dat dit kleine, geheel tusschen het gebergte +verscholen Nazareth menigvuldig gelegenheid bood om iets van de wereld +in het groot te aanschouwen, want men behoeft slechts een der omringende +bergen te bestijgen om naar alle zijden <span class="pagenum" title="93"> </span><a id="p_93"></a>een verrukkelijk schoon +vergezicht te genieten. Ten Noorden ziet men dan den grooten Hermon, met +den Anti-Libanon; ten Oosten verheft zich de afgeplatte kruin van den +Tabor, met het gebergte van Gilead in het verschiet; ten Zuiden ligt de +kleine Hermon en het gebergte Gilboa, waar <span class="mixcap">Saul</span> sneuvelde en ten Westen +de in zijn volle lengte zich uitstrekkende Karmel met de vlakte van +Jisrel er voor; daar tusschen in tal van grootere en kleinere steden en +dorpen, alles te zamen als een landkaart, waaraan alleen de plaatsnamen +ontbreken. Wanneer men daar zoo staat, dan is het alsof menige +gebeurtenis uit de gewijde geschiedenis voor onze verbeelding herleeft. +Inderdaad geen plaats eigende zich beter voor de ontwikkeling van dat +kind, van hetwelk wij lezen, dat het Zijnen ouders onderdanig was, tot +dat Hij optrad in de wereld als de Zoon des menschen, die gekomen was om +des Vaders wil te doen.</p> + +<p>Waarlijk, onder de plaatsen, die in het Heilige Land een bezoek +overwaard zijn, bekleedt dat stille en eenvoudige Nazareth een eerste +plaats. Het bevreemdt ons dan ook niet, dat de Roomsche en Grieksche +Christenen alles gedaan hebben voor den pelgrim, die het wil bezoeken om +zijn verblijf te veraangenamen. Beiden hebben hier hun pelgrimshuizen; +dat der <ins class="corr" id="corr39" title="Bron: Fransciscaners">Franciscaners</ins> mag een sieraad van Nazareth heeten. Het <span class="pagenum" title="94"> </span><a id="p_94"></a>biedt +logies aan voor 150 vreemdelingen, die het daar uitstekend hebben, want +de ruime kamers zijn frisch en zindelijk, echt Hollandsch, dank zij de +voortreffelijke leiding van onzen vriendelijken landsman, die aan het +hoofd staat van de geheele inrichting. Er is een groote eetzaal, een +leeskamer en bovendien een corridor in het midden van het gebouw, waar +drie lange tafels gedekt staan, elk voor 50 gasten. Daar wordt de moede +pelgrim verkwikt en versterkt, onverschillig of hij iets betaalt of +niet, louter uit liefde tot Hem, Die hier het eerst de wereld voorging +in het werk der barmhartigheid en der dienende liefde. Wij maakten er +echter geen gebruik van, maar overnachtten in onze tenten op de markt, +waar de kinderen tot laat in den avond speelden. Hoe gaarne hadden wij +ze hier hun bruilofts- en begrafenisspel, waarvan de Heer spreekt in +Zijne gelijkenis (Matth. XI: 16) zien spelen, waarmede zij volgens +<span class="mixcap" xml:lang="de">Schnellers</span> bekende boek: <i>Kent gij het land?</i> tot laat in den avond +bezig kunnen zijn. Maar het kwam ditmaal niet aan de beurt.</p> + +<p>Zulke teleurstellingen moet men zich getroosten op een reis door het +Heilige Land, waarbij men natuurlijk niet alles ziet wat men gewenscht +had te zien of zooals men het zich voorgesteld had. Toch is datgene, wat +men ziet, voldoende om zich een voorstelling <span class="pagenum" title="95"> </span><a id="p_95"></a>te maken van het geheel +en een blijvende herinnering te bewaren aan die plaatsen, waar de God +des heils aan een verloren wereld Zijne liefde geopenbaard heeft. Men +ontstichte evenwel zich zelven en anderen niet, zooals sommigen wel eens +doen, door een waanwijze critiek op allerlei bijzonderheden, die men u +aanwijst en op de overleveringen, die daarop betrekking hebben, maar men +bezoeke het met die wijding, welke het uit den aard der zaak bezit voor +elken geloovige en bezie het met een oog des geloofs, dat niet bekrompen +hecht aan uiterlijke dingen.</p> + +<p>Dan blijft er nog genoeg over en tot stichting n tot leering beide.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="96"> </span><a id="p_96"></a></p> + +<h2><a id="SAMARIA"></a>SAMARIA.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_096.png" width="65" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">De reis van Nazareth naar Nabulus, de tegenwoordige hoofdplaats van +Samaria, duurt twee dagen. Men overnacht te Dschennin en verpoost +onderweg, den eersten dag te Solam en den volgenden dag te Sanur. Het +landschap, dat over 't geheel dor is en kaal, is evenwel rijk aan en +belangrijk door allerlei historische herinneringen. Al ras ziet men aan +den voet van den kleinen Hermon, dien men links laat liggen, het stadje +Nan met een helderwit kerkje, dat scherp afsteekt tegen de vale vlakte. +Het kerkje behoort al weder aan de Franciscaners „de wachters der +heilige plaatsen”, die voor het terrein, waarop het staat, een millioen +guldens hebben betaald en werd gebouwd ter gedachtenis aan de opwekking +van den jongeling te Nan. Daarachter <span class="pagenum" title="97"> </span><a id="p_97"></a>ligt Endor, de woonplaats der +tooveres, die <ins class="corr" id="corr40" title="Bron: Saul"><span class="mixcap">Saul</span></ins> raadpleegde aan den avond voor den veldslag +tegen de Filistijnen, waarin hij sneuvelde. Rechts van ons breidt zich +de vlakte uit van Jisrel, waarop in vroeger dagen zoo menige bloedige +slag werd geleverd. Dan volgt, even voorbij den kleinen Hermon, het +dorpje Solam, voorheen Sunem, waar <span class="mixcap">Elisa</span> zoo vaak overnachtte in het +bekende profetenkamertje, dat de gastvrije Sunamietische huisvrouw voor +hem had ingericht. Het dorp is door een hoogen muur van ondoordringbare +cactussen ingesloten, waar men zelfs te paard niet overheen kan zien. +Tijdens het warmste gedeelte van den dag rust men hier gewoonlijk eenige +uren uit onder citroenboomen, wier rijpe vruchten, die de eigenaar van +den boomgaard voor eenige bakschisch vergunt te plukken, heerlijk te pas +komen om het lauwe drinkwater te verfrisschen. Weldra heeft men den +Kleinen Hermon achter zich, die van de hoogte af gezien vlak voor zijn +peetoom den Grooten Hermon ligt. Ik zeg peetoom, want nog nimmer zag ik +twee bergen, die zoo sprekend op elkaar gelijken en het wordt dan ook +wanneer men ze van hieruit ziet alleszins duidelijk, waarom men den een +naar den ander heeft genoemd, ofschoon zij dagen reizens van elkander +verwijderd liggen.</p> + +<p><span class="pagenum" title="98"> </span><a id="p_98"></a></p> + +<p>Den volgenden dag wordt halt gehouden te <ins class="corr" id="corr41" title="Bron: Samur">Sanur</ins> onder eenige prachtige +vijgeboomen, de eenige die wij in Palestina aantroffen met rijpe +vruchten en waaraan men zich naar hartelust kon te goed doen, natuurlijk +alweer voor de noodige bakschisch, zonder welke men in het Oosten niet +kan leven. Van hier sloeg het grootste gedeelte van ons gezelschap, dat +den tocht reeds lang genoeg vond, den korteren weg in naar Nabulus; +terwijl enkelen zich met mij een omweg getroosten om een bezoek te +brengen aan het oude Samaria, welke moeite ruimschoots beloond werd door +hetgeen wij hier zagen.</p> + +<p>Deze voormalige hoofdstad van Isral levert thans een zeer droevig +schouwspel op. Een klein dorpje Sebastieje herinnert aan de plaats, waar +het gelegen heeft. Toch is het dorpje een bezoek overwaardig, omdat men +daardoor een indruk krijgt van de sterke en schoone ligging der machtige +hoofdstad van het Rijk der tien stammen. Zij lag terrasgewijs deels op, +deels tegen een hoogte aan, door hooge muren omringd, waarvan nog een +gedeelte te zien is. Boven van de hoogte ontwaart men in het verre +Westen de Middellandsche Zee en rondom zich heen eene breede vlakte door +bergen begrensd, waarvan de Ebal en Gerizim tegen het Oosten den cirkel +sluiten. Waarlijk, het beeld van Jesaja (XXVIII: 1), die haar <span class="pagenum" title="99"> </span><a id="p_99"></a>vergelijkt +bij een „kroon, die daar is op het hoofd eener zeer vette vallei” is +bijzonder treffend.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 470px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_098a.jpg"><img src="images/ill_098a-th.jpg" width="470" height="312" title="Klik voor vergroting (1209801px, 198Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">SEBASTIEJE (SAMARIA).<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Hier resideerden de Koningen, die over het Rijk van Isral regeerden na +Omri, den stichter der stad, die hij Samaria, <i>Wachtburcht</i> noemde. +Inderdaad zij ligt als een wachter op een hoogte, eenige honderden +meters boven de breede vlakte daaromheen. Hier had koning <span class="mixcap">Achab</span> zijn +elpenbeenen paleis; hier stonden de tempels, welke hij bouwde ten +gerieve van zijne vrouw <span class="mixcap">Izbel</span>, die gewijd waren aan Bal en Astarte (II +Kon. XXII: 39); hier, ging het oordeel in vervulling, dat de profeet +<span class="mixcap">Elia</span> had aangekondigd over hem en over zijn huis.</p> + +<p>Wat moet dat Samaria schoon geweest zijn in de dagen van <span class="mixcap">Herodes</span> den +Groote, die om de kruin van den berg een straat liet aanleggen, die 1700 +meter lang was met dubbele rijen hooge zuilen, waarvan er nog vele zijn +staande gebleven. Overal waar men den voet zet, ziet men slanke pilaren +bij menigte ter aarde liggen, zoodat men de lijn der oude zuilenstraat +nog duidelijk kan volgen.</p> + +<p>Welk een verrukkelijk vergezicht geniet men van deze hoogte over de +gansche vlakte, die hier voor ons ligt! Hoe rijk is deze omgeving aan +historische herinneringen! Niet ver van hier ligt het kleine Dothan, +waar eens <span class="mixcap">Jozef</span> werd verkocht; daar +woonde <span class="pagenum" title="100"> </span><a id="p_100"></a>later <span class="mixcap">Elisa</span>, toen de Syrirs +hem omringden, die hij binnen Samaria bracht. In die vlakte lag het +leger van den Koning van Syri, dat de Heer des nachts verdreef op het +woord van den profeet. Van welke teekenen en wonderen waren deze bergen +eenmaal getuigen in de dagen der oudheid!</p> + +<p>En thans! Niets is er overgebleven van al die grootheid uit vroeger +dagen. Hoe is deze kroon van <span class="mixcap">Efram</span> naar het woord van <span class="mixcap">Jesaja</span> met voeten +getreden! Ja, wanneer men hier staat en slaat Jesaja XXVIII op, hoe +bevestigt dan de aanschouwing van dit alles de vastheid van zijn woord +omtrent Dengene, van Wien hij daar profeteert: „dat Hij ten oordeel zit +en tot een Geest des oordeels is.”</p> + +<p>Het is inderdaad, alsof men te doen heeft met eene heilige ironie, +wanneer men er wandelt door dat armoedige dorpje met schamele hutten, +dat nog den naam Sebastieje „de heerlijke” draagt, een naam, dien +<span class="mixcap">Herodes</span> aan het door hem herbouwde Samaria gaf ter eere van Keizer +<span class="mixcap">Augustus</span>.</p> + +<p>Het eenige, wat nog voor enkele jaren de bewondering van den bezoeker +trok, was de rune eener Christelijke kerk, aan <span class="mixcap">Johannes</span> den Dooper +gewijd. Maar helaas! de schendende hand van den Muzelman heeft deze oude +basilica in een moskee veranderd en daardoor ook dit laatste spoor van +een Christelijk <span class="pagenum" title="101"> </span><a id="p_101"></a>tijdvak vernietigd. Het eenige, wat hij ongerept liet, +zijn de graven in de krypt van de moskee, een onderaardsch gewelf, +waarin men langs een smalle trap afdaalt en waar weleer <span class="mixcap">Obadja</span>, <span class="mixcap">Elia</span> en +<span class="mixcap">Johannes</span> de Dooper zouden begraven geweest zijn.</p> + +<p>Het is slechts weinig, wat men hier nog ziet; maar juist dit weinige +predikt te luider en welsprekender de vergankelijkheid van alle aardsche +grootheid en van alle heerlijkheid dezer wereld.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="102"> </span><a id="p_102"></a></p> + +<h2><a id="NABULUS"></a>NABULUS.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_102.png" width="64" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Op een Zaterdagavond kwamen wij te Nabulus, het voormalige Sichem aan. +Wij hadden juist 6 dagen te paard gezeten en de gedachte den volgenden +dag eens uit te mogen rusten was al eene verademing op zichzelf. Reeds +<a href="#rustdag">vroeger</a> heb ik medegedeeld, hoezeer wij het nut van den rustdag +waardeerden. Onze tenten waren buiten de stad opgeslagen onder eenige +hooge olijfboomen, die fel heen en weer werden bewogen door een hevigen, +maar niet verfrisschenden wind, want nog steeds woei dezelfde +verzengende <ins class="corr" id="corr42" title="Bron: sirokko">Sirokko</ins> der woestijn. Zelfs des nachts hoorde men hem gieren +door de boomen en voelde men hem blazen door de tenten, maar zonder den +dampkring ook maar eenigszins af te koelen.</p> + +<p>Den volgenden morgen sloeg ik mijn Bijbel op om <span class="pagenum" title="103"> </span><a id="p_103"></a>de geschiedenissen eens +na te lezen waarin Sichem eertijds zulk een gewichtige rol speelde. +Wellicht zouden wij straks op onze wandeling aan belangrijke historische +plaatsen komen, als b.v. die, waar <span class="mixcap">Jotham</span> stond, toen hij die schoone +fabel sprak van de boomen, die heengingen om eenen koning over zich te +zalven. Ik wil niet beweren, dat ik de juiste plek op den berg Gerizim +gezien heb, waar hij toen stond, maar ik ontdekte er verscheidene, waar +een hooge rotswand een veilige schuilplaats bood om zijne zoo van fijne +ironie tintelende strafpredikatie te houden tot „alle burgeren van +Sichem” als <span class="mixcap">Jotham</span> deed en van waar hij nog gelegenheid had om tijdig te +vluchten, indien zijn woord rechtmatigen toorn mocht verwekken. (Richt. +IX: 21).</p> + +<p>Het eerste, wat op onze morgenwandeling onze aandacht trok, was een +opgewekt kerkgezang, dat ons reeds van verre in de ooren klonk. Toen wij +naderbij kwamen, zagen wij een net gebouw van twee verdiepingen, waar +juist godsdienstoefening werd gehouden, hetgeen ons natuurlijk tot een +bezoek uitlokte. Het was het kerkje der Protestantsche gemeente, die +hier 150 leden telt, waarvan minstens ⅔ aanwezig waren. Wij troffen +het dus bijzonder gelukkig, waar ons de gelegenheid ontbrak om op te +gaan naar het huis des gebeds, dat wij juist aan dit kerkje <span class="pagenum" title="104"> </span><a id="p_104"></a>voorbij +kwamen, terwijl er dienst was. Wij wisten niet, dat dit een samenkomst +was van geloofsgenooten, maar leidden dit af uit de inrichting van den +dienst, de groote inschikkelijkheid, waarmede men ons terstond +zitplaatsen inruimde en de vriendelijkheid, waarmede men ons de +gelegenheid bood om mee te zingen uit het gezangboek, dat men ons gaf. +Nietwaar, zulke kleine oplettendheden zijn wij immers gewoon den +vreemdeling te bewijzen, die onze kerk binnentreedt, wanneer er dienst +is? Des te meer betreurden wij het, dat wij van de zoo vriendelijk +aangeboden gelegenheid geen gebruik konden maken, omdat de geheele +godsdienstoefening in het Arabisch werd gehouden. Daardoor konden wij +ook den voorganger niet volgen, hetgeen ons te meer speet, omdat hij, +blijkens de aandacht waarmede zijn gehoor naar hem luisterde, zeer +boeiend sprak.</p> + +<p>Wanneer men de geschiedenis van het ontstaan dezer gemeente kent, die ik +elders beschreven heb<a id="FNa_1" href="#FN_1" class="fnanchor"><sup>1</sup>)</a>, zal men kunnen begrijpen, hoe weldadig ons dit +bezoek aan deze Protestantsche kerk hier aandeed, eene geschiedenis, +waarbij zich bijna woordelijk herhaalde hetgeen plaats vond in de dagen, +toen de Heer in de onmiddellijke nabijheid dezer stad zat aan den <span class="pagenum" title="105"> </span><a id="p_105"></a>put +van <span class="mixcap">Jacob</span> en sprak van velden wit om te oogsten. (Joh. IV: 35). Daarbij +was er iets verheffends in de gedachte, dat wij hier samen waren met +mannen en vrouwen, waarmede wij ons verbonden gevoelden door hetzelfde +geloof in eenen Heer en dit nog wel in een der meest Mohammedaansche +steden van Palestina.</p> + +<p>Immers, men bemerkt terstond aan alles, dat de bevolking dezer stad, die +24000 inwoners telt, waaronder 700 Christenen, overwegend Mohammedaansch +is. Dit blijkt onder meer uit de geheimzinnige horren voor de vensters, +waardoor de vrouwen der Muzelmannen zonder zelve gezien te worden naar +buiten kunnen kijken, en vooral aan de afzichtelijke kleeding, waarin +zij gehuld zijn, waarin men ze op straat ontmoet. Zij gaan dan geheel in +het zwart met een sluier, eveneens pikzwart, die meestal door een om het +hoofd geslagen witten stofmantel, zo op het aangezicht is vastgebonden, +dat ook dit geheel zwart ziet. Zoo uitgedoscht doen zij onwillekeurig +denken aan wandelende mummies. Daarbij hebben zij een wonderbaarlijke +voorliefde voor overschoenen, hoewel er maanden lang geen droppel regen +was gevallen en waarmede zij onhoorbaar langs de straat schuiven als een +zwarte geest, van welken men liefst zijn aangezicht afwendt. Waarlijk, +wanneer het lijkkleed <span class="pagenum" title="106"> </span><a id="p_106"></a>des doods, waarin men deze Oostersche vrouw +gehuld ziet, een beeld is van haar innerlijk leven, dan is zij wel diep +te beklagen vanwege haar somber bestaan.</p> + +<p>Te Nabulus is nog eene synagoge der Samaritaansche Joden, die beweren af +te stammen van de oude bewoners van Samaria, die daar zouden +achtergebleven zijn na den ondergang van het Rijk der tien stammen en na +de verwoesting der stad door den Koning der Assyrirs, welke laatsten +zich hier als kolonisten vestigden en zich vermengden met de +overgeblevene Joodsche bevolking, tengevolge waarvan de Joden uit +Jerusalem met hen geene gemeenschap meer hielden, zooals wij weten uit +de geschiedenis der Samaritaansche vrouw (Joh. IV). Deze Samaritanen +tellen nog slechts dertig huisgezinnen, die meerendeels in armoedige +omstandigheden verkeeren. Wij bezochten hunne synagoge, die meer op een +onderaardsch gewelf dan op een bedehuis gelijkt, waar de priester ons de +oorspronkelijke boekrollen hunner wet liet zien in oud-Hebreeuwsche +letters geschreven, bevattende de vijf boeken van <ins class="corr" id="corr43" title="Bron: Mozes"><span class="mixcap">Mozes</span></ins>. +Driemaal 's jaars doen zij nog een bedevaart naar den berg Gerizim, de +plaats waar eenmaal hun tempel stond.</p> + +<p>Bij eene omwandeling van de stad langs dezen berg kan men begrijpen, hoe +men er toe is gekomen om <span class="pagenum" title="107"> </span><a id="p_107"></a>Nabulus of Neapolis, d. w. z. de nieuwe stad, +juist hier tusschen de bergen Gerizim en Ebal te bouwen. Uit 22 bronnen, +waarvan meer dan de helft voortdurend water houden, stroomt een helder +beekje naar beneden, dat de geheele stad van frisch drinkwater voorziet +en de tuinen besproeit, die tegen de helling van den Gerizim zijn +gelegen. Het doet het oog weldadig aan, wanneer men hier weer eens +wandelt tusschen het frissche groen der boomen; terwijl daarbeneden in +de diepte de stad ligt met hare helderwitte huizen, op wier platte daken +zich tegen den avond het geheele gezin verzamelt. Behoudens haar echt +Oostersch karakter, bezit de stad zelve echter weinig aantrekkelijks, +ook tengevolge van hare benauwde, duffe straten, gedeeltelijk overwulfd, +overal met trapjes, langs welke men voortdurend op- en afgaat.</p> + +<p>Van Nabulus naar Jerusalem heeft men nog twee dagen te reizen. In de +onmiddellijke nabijheid der stad bevindt zich de beroemde put van <span class="mixcap">Jacob</span>, +welbekend door het gesprek, dat de Heer hier met de Samaritaansche vrouw +hield. Ik was zeer verlangend dien put eens met eigen oogen te zullen +zien, ten einde te kunnen beoordeelen, welke der verschillende +photographien, die ik daarvan had, het best geleek; maar, hoe werd ik +teleurgesteld, toen ik bemerkte, dat zij geen van allen geleken. Sedert +eenigen tijd <span class="pagenum" title="108"> </span><a id="p_108"></a>toch is deze put in eigendom overgegaan in de handen van +Grieksche monniken, die hem volkomen onkenbaar hebben gemaakt, niet +alleen door de opening daarvan toe te metselen, maar ook door nog een +gewelf daarover heen te bouwen, waaronder het bijna donker is en +daaromheen nog een muur te trekken, dit alles uit louter vrees, dat de +Turken te eeniger tijd zullen trachten den put wederom in hun bezit te +verkrijgen. Kon men voorheen het water in den put zien staan, thans is +hij gedeeltelijk met steenen opgevuld. Door eene kleine opening laat men +ten gerieve van den bezoeker een kaarsje naar beneden zakken om aan te +toonen, dat er onder het toegemetselde gewelf inderdaad een diepte is +van 23 meter. Door dit alles heeft dan ook deze plaats alle bekoring van +haren oorspronkelijken eenvoud verloren, zoodat een bezoek daaraan +nauwelijks meer de moeite beloont. De vlakte toch, waarop des Heeren oog +rustte, toen Hij daar zat en sprak van velden wit om te oogsten, ziet +men binnen dien hoogen muur in 't geheel niet. Het wordt hier echter +zeer duidelijk, dat het niet juist is, wanneer men in Joh. IV: 5 Sichem +voor Sichar leest, zooals sommige kerkvaders doen, daar te Sichem, +zooals ik reeds opmerkte, overvloedig water is, zoodat de Samaritaansche +niet van daar behoefde te komen om hier water te <span class="pagenum" title="109"> </span><a id="p_109"></a>putten. Het overigens +onbekende Sichar heeft waarschijnlijk aan den voet van den Ebal gelegen +en heet thans Eskar.</p> + +<p>Gaf deze put van <span class="mixcap">Jacob</span> ons dus niets te zien van de drukke levendigheid, +die gewoonlijk aan zulke bronnen in het Oosten heerscht, waar +voortdurend menschen en dieren samenstroomen om hun dorst te lesschen, +toch hadden wij de volgende dagen en ook later meer dan eens de +gelegenheid om dit eigenaardig schouwspel gade te slaan, zoowel te El +Loebban als te El Bire, waar wij eenige uren vertoefden om paard en +ruiter wat rust en verkwikking te geven, voor zooverre dit in de +brandende hitte eener oostersche zon mogelijk is. Van waar de menschen +komen, die bij zulk een bron water halen, was mij een raadsel, want, +naar ik mij herinner, waren er in de nabijheid van El Loebban maar drie +of vier huisjes te zien. Toch daagden er telkens nieuwe bezoekers op. +Reizigers met hun paarden, kooplieden met hun kameelen, jongens met hun +ezels, herders met hun schapen, alles dwarrelde hier door elkaar en +verdrong zich om het dichtst bij de bron te wezen, waarbij de schapen +vooraan stonden, de ezels en paarden er achter en de kameelen eindelijk +op den derden rang, vanwaar zij met hun lang uitgerekten hals nog juist +bij het water konden komen. Nu en dan ziet men ook wel <span class="pagenum" title="110"> </span><a id="p_110"></a>eens een schaap, +dat het al te benauwd krijgt door het gedrang in het water springen, +maar gelukkig staat er steeds iemand klaar, blijkbaar op dit voorval +bedacht, om het er uit te trekken. Met zulk een tafereeltje voor oogen, +verstaat men volkomen het woord van den Heer: „Wiens os of ezel van +ulieden zal in een put vallen en die hem niet terstond zal uittrekken op +den dag des Sabbats?” Niet minder levendig gevoelt men ook telkens op +een reis in Palestina, waar zulke bronnen zeldzaam zijn, de waarde van +een dronk waters en de beteekenis van dat andere woord: „Zoo wie een van +deze kleinen te drinken geeft alleenlijk een beker koud waters in de +naam eens discipels, voorwaar zeg ik u, hij zal zijn loon geenszins +verliezen.”</p> + +<p>De andere bron El Bire, dankt hare vermaardheid aan de overlevering, dat +<span class="mixcap">Maria</span> hier het eerst tot de ontdekking zou gekomen zijn, dat de +twaalfjarige <span class="mixcap">Jezus</span> zich niet onder het terugkeerend reisgezelschap +bevond. Daar El-Bire een kleine dagreis van Jeruzalem verwijderd ligt en +de pelgrims, die huiswaarts gingen, gewoon waren hier te overnachten is +het zeer waarschijnlijk, dat deze overlevering juist is. <span class="mixcap">Maria</span> rekende +dan een dag voor de heenreis, een dag om terug te keeren naar de stad, +en vond Hem op den derden dag in het huis des Vaders weder.</p> + +<p>Een niet onbelangrijk bezoek brachten eenigen onzer <span class="pagenum" title="111"> </span><a id="p_111"></a>nog op den weg +tusschen Nabulus en Sindschil, waar wij overnachtten, aan het plaatsje +Sln, voorheen Silo, waar in de dagen van <span class="mixcap">Samuel</span> een steenen huis met +den Tabernakel stond. Tegen de hoogte van een heuvel liggen de puinhopen +der oude stad, die voor ons te merkwaardiger waren, omdat wij nimmer +eene werkelijk verwoeste stad hadden aanschouwd. Meestal toch wordt zij +weder door latere bewoners herbouwd, zoodat er weinig meer van eene +verwoesting te zien is. Hier was dit echter niet het geval. Men liep er +tusschen de muren, die nog staande waren gebleven van huizen en gebouwen +en zag overal duidelijk de lijnen der straten, die alle opgevuld waren +met steenen. De geheele stad was eigenlijk niet anders dan een groote +steenhoop, sedert onheuglijke tijden onbewoond.</p> + +<p>Aan de noordzijde bevindt zich tusschen den heuvel waar Silo op lag en +een anderen daartegenover een merkwaardig terras, dat men met groote +waarschijnlijkheid houdt voor de plaats, waar eertijds de tabernakel +stond. In het midden is een hoog vierkant plein; aan de Oost- en +Westzijde daarvan bevinden zich twee terrassen het eene telkens eenige +meters lager dan het andere. Het laat zich zeer goed denken, wanneer men +dit ziet, dat op het hoogste terras de voorhof lag, waarop de tabernakel +stond, waartoe <span class="pagenum" title="112"> </span><a id="p_112"></a>men of van beide of van een der beide zijden toegang +had.</p> + +<p>Voor het overige was er op dit gedeelte onzer reis weinig merkwaardigs +te zien. Hoe dichter men Jeruzalem nadert, des te steenachtiger wordt de +bodem, zo zelfs dat deze in letterlijken zin bezaaid is met steenen, +waar een klein voetpad doorheen kronkelt, dat het paard zorgvuldig +volgt. Op het onverwacht ziet men, ofschoon nog uren verwijderd, +Jeruzalem enkele oogenblikken voor zich liggen. Daarna verliest men het +weder uit het oog, totdat men van de hoogte van den Scopus, op een half +uur afstand van de stad, haar vlak voor zich heeft. Eigenaardige +aandoeningen en gewaarwordingen maken zich van iemand meester, die haar +voor het eerst ziet, zooals zij daar ligt, boven op de bergen Zion en +Moria, de stad, die eene geschiedenis heeft als weinige haars gelijken, +de stad, waarin zooveel heeft plaats gegrepen, waardoor het nog heden +ten dage de klassieke plaats is van drie godsdiensten, dien der Joden, +der Mohammedanen en der Christenen.</p> + +<p>Wij waren recht dankbaar, dat wij te Jerusalem ons verblijf in tenten +konden verwisselen met een aangenamer logies. Het hospiz of logement der +R. K. Vereeniging voor Palestina te Keulen had op ons gerekend en +uitnemende vertrekken voor ons <span class="pagenum" title="113"> </span><a id="p_113"></a>in gereedheid gebracht. Het was een +flink steenen gebouw, met dikke, zware muren en daardoor heerlijk koel +en frisch. Voor sommigen onzer, vooral voor de dames was dit eene ware +verademing. De tentenreis en het paardrijden waren haar te machtig +geworden en wij waren dankbaar, dat zij in redelijken welstand zoover +waren gekomen; een harer echter, die naar wij meenden het minst van de +reis had geleden, overleed hier aan een kortstondige ziekte. Het +pelgrimshuis, waarin wij logeerden, staat onder leiding van pater +<span class="mixcap">Schmidt</span>, een zeer beminnelijken grijsaard, die reeds jaren te Jerusalem +woont, en volkomen van alles op de hoogte is en onder wiens vriendelijk +geleide wij de belangrijkste plaatsen der stad bezochten en die bij +nadere kennismaking bleek te zijn een man van groote kennis, degelijke +studie en ruimen blik. Waren alle onze Roomsche geloofsgenooten zooals +hij, hoe veel dichter zouden wij dan bij elkander staan!</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"><p><a id="FN_1" href="#FNa_1" class="label"><sup>1</sup>)</a> Zie Lichtstralen: Inwendige Zending in Jeruzalem en +Palestina, bldz. 13.</p></div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="114"> </span><a id="p_114"></a></p> + +<h2><a id="JERICHO"></a>JERICHO EN DE DOODE ZEE.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_114.png" width="64" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Voordat wij Jerusalem zelve en de merkwaardigheden in en buiten de stad +in oogenschouw namen, bezochten wij eerst de oude palmenstad Jericho, de +Doode Zee en den Jordaan.</p> + +<p>Aan de omstandigheid, dat er sedert eenigen tijd een uitnemende rijweg +was aangelegd, dankten wij het, dat wij dezen tocht per rijtuig konden +doen, hetgeen ons op een langen en stoffigen weg als deze bij een +gestadig onbewolkten hemel en brandende hitte hoogst welkom was. Want, +al levert Palestina weinig natuurschoon op en mist men, zooals ik reeds +vroeger schreef, voortdurend het frissche groen der boomen, dat het oog +zoo weldadig aandoet, in Galilea en Samaria zag men althans nog nu en +dan in of bij de dorpen boomgaarden van citroenen, vijgen en olijven. +Maar <span class="pagenum" title="115"> </span><a id="p_115"></a>tusschen Jerusalem en de Doode zee, een afstand van vijf uur per +rijtuig, telde ik langs den geheelen weg slechts 2 boomen. Telkens +kwamen mij dan ook de woorden voor den geest van den dichter van den +104<sup>den</sup> Psalm en van zoo menig ander lied, waarin de schoonheid der +natuur wordt bezongen, en het kostte mij moeite om te gelooven, dat die +dichters eenmaal woonden in dit land, waar thans alles even kaal en dor +is. Gedurig kwam mij ook de droevige klacht van den wijzen Prediker in +gedachte (Pred. X: 16): „Wee u land! welks Koning een kind is”, een +klacht, die wel een profetie mag heeten, al heeft de dichter daarbij ook +niet gedacht aan het tegenwoordig ellendig bestuur van den Sultan, in +wien zij helaas! maar al te zeer vervuld is geworden. Intusschen mogen +wij, die ook aan de vervulling van zoo menige andere betere profetie +gelooven, vertrouwen dat God dit land nog niet heeft vergeten, blijkens +den zegen op het werk, dat Protestantsche Christenen er deden en +waardoor allengs betere toestanden in het leven geroepen worden.</p> + +<p>Wij waren op weg van Jerusalem naar de Doode Zee, een weg, die, zooals +ik reeds zeide, wel eentonig is, maar toch voor allen, die de schoone +geschiedenissen des Bijbels kennen, in hooge mate belangwekkend blijft. +Reeds het eerste plaatsje, waar men aankomt, <span class="pagenum" title="116"> </span><a id="p_116"></a>wanneer men den Olijfberg +heeft omgereden, is het welbekende Bethani, waar de Heer zoo gaarne +vertoefde ten huize van <span class="mixcap">Maria</span> en <span class="mixcap">Martha</span> en zijnen vriend <span class="mixcap">Lazarus</span>, dien +Hij uit den dood heeft opgewekt. Diens graf wordt nog getoond, maar +heeft, evenals zoovele andere gewijde plaatsen na verloop van eeuwen +zoovele veranderingen ondergaan, dat het schier onkenbaar is geworden. +Men daalt langs een smalle trap van 25 treden af in een spelonk, waar +dan nog eenige meters lager een ruim gewelf als het graf van <span class="mixcap">Lazarus</span> +wordt aangewezen. Dit laatste is geenszins onmogelijk, mits men zich den +ingang tot dit gewelf niet zoo diep maar onmiddellijk aan den openbaren +weg denke, daar anders des Heeren bevel: „Neemt den steen weg en +ontbindt hem” (Joh. XI: 39–44) onuitvoerbaar zou geweest zijn. Wanneer +men echter in acht neemt, dat ter plaatse, waar het graf van <span class="mixcap">Lazarus</span> +was, later eene groote Christelijke kerk heeft gestaan; dat door den +bouw daarvan de bodem stellig is opgehoogd, ten einde van het graf zelf +eene krypt onder die kerk te kunnen maken, en men denkt zich dat alles +voor een oogenblik weg, dan wordt de waarschijnlijkheid zeer groot, dat +wij hier de juiste plaats voor ons hebben, waar het wonder geschiedde, +dat gansch Jerusalem in zulk eene beroering bracht en eene profetie was +van het groote wonder, dat in den Paaschmorgen <span class="pagenum" title="117"> </span><a id="p_117"></a>zou plaats grijpen. Hoe +het zij, wij staan te Bethani op gewijden bodem en weten zeker dat ter +plaatse, waar volgens zeggen het huis stond van <span class="mixcap">Maria</span> en <span class="mixcap">Martha</span> of +enkele schreden er van daan, de Heiland dikwerf vertoefde, toen Hij op +aarde was.</p> + +<p>Hetzelfde geldt ook van de bron der Apostelen, langs welke de weg naar +Jericho ons verder leidt. Ook hiervan kan men met onbetwistbare +zekerheid zeggen, dat de Heer er vaak met Zijne discipelen vertoefde om +te rusten en zich te laven aan het kostelijke water, dat daaruit opwelt, +want zij is de eenige bron tusschen Bethani en de Jordaanvlakte. Welk +een voorrecht zou het wezen, wanneer in dit land meer zulke bronnen +waren, die, zooals men nog ten huidigen dage zegt, <i>levend</i> water +houden, ter onderscheiding van het stilstaand water der regenbakken.</p> + +<p>Na 2 uur rijdens bereikt men het hoogst punt van den weg, waar den +paarden eenige rusttijd wordt gegund. Hoewel aan deze plaats geen +historische herinnering is verbonden, verlevendigt zij toch voor +onzen geest een der schoonste tafereelen uit het Evangelie. Hier ziet +men een van die Oostersche herbergen, waarop de Heer doelde in de +bekende gelijkenis van den barmhartigen Samaritaan (Luc. X: 34), die +tegenwoordig den naam karavansera dragen <span class="pagenum" title="118"> </span><a id="p_118"></a>Zij bestaat uit een breed +voorhuis, waarin twee lange gelagkamers zijn, met breede divans langs +den muur, die des nachts tot rustbed dienen; daarachter bevindt zich een +ruime vierkante plaats, door een hoogen muur omringd, waar kameelen, +paarden en ezels vrij kunnen rondloopen. Daar deze plaats, juist op +de helft van den weg van Jerusalem naar Jericho ligt en de eenige is, +die zich tot zulk een pleisterplaats leent, is de veronderstelling +gewettigd, dat zich hier reeds voor eeuwen een herberg bevond, waaraan +de Heer dacht, toen Hij de schoone gelijkenis sprak van een zeker +mensch, die onder de moordenaars viel, toen hij afkwam van Jeruzalem +naar Jericho. Men ziet zelfs, enkele minuten van de tegenwoordige +karavansera, nog de runes van een oud gebouw.</p> + +<p>Van hier daalt de weg af tot aan Jericho en in gestrekten draf wordt de +reis voortgezet tot op eens het rijtuig ophoudt en onze dragoman ons +verzoekt uit te stappen. Hij wijst ons een voetpad, dat om de kruin van +een heuvel heenleidt en wij staan voor een diep ravijn, dat aan onze +voeten gaapt. Daar beneden in de diepte stroomt de beek Krith en aan het +groen geboomte is duidelijk te zien, dat zij ondanks de langdurige +droogte nog water houdt. Aan den linkeroever van de beek ligt een +klooster ter <span class="pagenum" title="119"> </span><a id="p_119"></a>gedachtenis aan den profeet <span class="mixcap">Elia</span>, die hier tijdens den +hongersnood zijn verblijf hield en door de raven werd gespijzigd. Het is +als een zwaluwnest tegen een steilen muur genesteld en steekt door zijn +groen geverfde vensters en deuren scherp af tegen de vale rotsen er om +heen. Hoe gaarne waren wij in de diepte afgedaald om het van nabij te +kunnen bezien en de plaats te bezoeken, waar de profeet drie jaren +leefde uit de hand zijns Heeren, maar de tijd liet het niet toe, daar +wij nog eenige uren te rijden hadden, voor wij aan de Doode Zee en den +Jordaan waren.</p> + +<p>Jericho zelf, de van ouds beroemde Palmenstad, is thans slechts een +schamel dorp, dat uit eenige Bedouenen-tenten bestaat. Van de oude stad +wijst men nog eenige bouwvallen, waaraan echter niets te zien is. Enkele +spichtige populieren hebben de plaats ingenomen der voormalige palmen.</p> + +<p>Belangrijker is de bron, die geheel Jericho van drinkwater voorziet en +volgens de overlevering dezelfde is, waarvan de profeet <ins class="corr" id="corr44" title="Bron: Elisa"><span class="mixcap">Elisa</span></ins> +het water, dat ondrinkbaar was, gezond maakte door er zout in te werpen. +(II Kon. II: 19).</p> + +<p>De vlakte rondom Jericho, geeft geenszins een denkbeeld van de +vruchtbaarheid dezer landstreek, behoudens een klein gedeelte, waar de +Krith doorstroomt, <span class="pagenum" title="120"> </span><a id="p_120"></a>alvorens zich te storten in de Doode Zee. De eenige +plant die er groeit doet denken aan onze erica, maar hoe dichter men de +Zee nadert, hoe doodscher alles wordt. Eindelijk zijn wij aan het strand +der Zee, die te recht een zee wordt genoemd, omdat zij zoo groot is, dat +men haar in hare lengte onmogelijk kan overzien. Ter linkerzijde verheft +zich de hoogte Machaerus, waar <span class="mixcap">Herodes</span> een burcht had gebouwd en +<span class="mixcap">Johannes</span> de Dooper zou onthoofd zijn; meer noordelijk het gebergte Nebo, +van welks top <span class="mixcap">Mozes</span> het beloofde land overzag; ter rechterzijde de +bergen van Juda en Engedi. Het water is donkergroen en sterk bewogen +door den zuidenwind; het strand bestaat uit louter steenen zonder +schelpen, want geen enkel levend dier, zelfs geen schelpdier kan in dit +water leven. Het is veel zouter dan dat van den Oceaan en daarenboven +zoo bitter, dat men den nasmaak er van nog langen tijd behoudt. Een bad +is weinig verfrisschend, daar het water lauw is; men drijft er als een +kurk boven op en wanneer men zich heeft gekleed en in de handen wrijft, +voelt men nog kleine korreltjes zout als zand tusschen de vingers. +Gelukkig zijn wij spoedig aan den Jordaan, waar een frisch zoetwaterbad +ons bevrijdt van de zoutlaag, die ons lichaam overdekt.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 488px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_120a.jpg"><img src="images/ill_120a-th.jpg" width="488" height="320" title="Klik voor vergroting (1256823px, 259Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">DE DOODE ZEE. +<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>De Jordaanoevers zijn als een liefelijke oase in de <span class="pagenum" title="121"> </span><a id="p_121"></a>woestijn; +langzaam stroomt de rivier, die omstreeks 30 meter breed is, langs +donker struikgewas en weelderig geboomte, dat den oever bekleedt. Een +kluizenaar, die ergens in de nabijheid zijn eenzaam verblijf heeft, +vaart met zijn bootje langs den oever om zijne netten in te halen. Zacht +weerkaatst de volle maan haar zilverwit licht in het water en alles te +zamen biedt een zeldzaam schouwspel, zoodat wij gerust mogen zeggen: wij +hebben den Jordaan op zijn schoonst gezien.</p> + +<p>De avond was reeds gevallen en bij maanlicht reden wij naar Jericho +terug, de meesten voorzien van een flesch Jordaanwater, dat men als een +aandenken medeneemt naar huis. Ik deed het niet. Voor mij waren er aan +dezen dag genoeg schoone en blijvende herinneringen verbonden, die +waarlijk niet door Jordaanwater behoeven opgefrischt te worden. De +natuur zelve om ons heen was een commentaar geweest, die menige +bladzijde der H. Schrift voor ons ophelderde en verstaanbaar maakte en +wij eindigden dan ook dezen tocht met een gevoel van groote dankbaarheid +aan Hem, Die ons zulk een heerlijken en onvergetelijken dag schonk.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="122"> </span><a id="p_122"></a></p> + +<h2><a id="HEILIGDOMMEN"></a>DE HEILIGDOMMEN IN HET TEGENWOORDIGE JERUSALEM.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_122.png" width="64" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Toen wij van de Doode Zee terugkwamen en Jerusalem naderden kondigde het +kanongebulder ons reeds van verre aan, dat de Duitsche Keizer zijn +intocht deed. Deze gebeurtenis, die de Duitschers voor de geschiedenis +van het Oosten <span xml:lang="de">epochemachend</span> noemden, behoort thans reeds, +wellicht voor altijd tot het verleden. Wij achten het daarom niet noodig +er nog veel van te zeggen, te minder omdat zij in verschillende boeken +breedvoerig werd beschreven.</p> + +<p>Hierbij komt, dat Jerusalem, als classieke plaats der oudheid door dat +bezoek van den Keizer veel van zijn eigenaardigheid had verloren. Men +stelle zich voor die stad, dat eerbiedwaardige monument uit <span class="pagenum" title="123"> </span><a id="p_123"></a>het grijs +verleden, thans opgesmukt naar den nieuwsten stijl met eerebogen en +vlaggen en getooid met lampions voor illuminatie! Welk een schril +contrast met den heiligen eenvoud, die daar past. Het was dan ook alsof +de maan, die juist vol was en zoo helder scheen alsof het dag was, de +heiligschennis eener kunstverlichting niet gedoogde, zoodat hiervan +niets te zien was. Bovendien was de stad opgepropt met reizigers van +<span xml:lang="de">Stangen's</span> en <span xml:lang="en">Cook's</span> bureaux, die elkander telkens verdrongen om den +Keizer nog eens en voor den zooveelsten keer te zien. Dat alles gaf aan +de stad een gansch onnatuurlijk aanzien en karakter. Toch belette het +ons niet om een wandeling te maken naar de kerk van het Heilige graf, de +Verlosserskerk en de Tempelplaats.</p> + +<p>Wij treden de Jaffapoort binnen. Rechts van ons ligt de Davidsburcht, +thans een kazerne voor de Turksche wacht. De zware steenblokken, die er +den grondslag van vormen, dagteekenen, naar men zegt, nog uit den tijd +van Koning <span class="mixcap">David</span>, die in Jerusalem zijn zetel vestigde en den +Westelijken en Oostelijken heuvel van een sterken muur voorzag. <a id="vijverhiskia"></a>Eenige +schreden verder treden wij een woonhuis binnen en zien uit een venster +beneden in de diepte den vijver, die aan <span class="mixcap">Hiskia</span> wordt toegeschreven en +den naam draagt van het Patriarchenbad. Op den verderen weg naar de kerk +<span class="pagenum" title="124"> </span><a id="p_124"></a>van het Heilige Graf speurt men duidelijk aan de op- en nedergaande +straten, dat de stad op twee heuvels is gelegen, waar tusschen een dal +ligt. De straten zelve zijn eigenlijk niet meer dan stegen, nauw en +donker, verpest door een benauwde, vunzige lucht, die de vrije +ademhaling belemmert. Tengevolge van het zeer ongelijke plaveisel ziet +men er geen paarden of wagens, maar alleen kameelen en ezels, die met +hun last zich met moeite een weg banen door de menigte, welke zich +ophoopt bij de bazars om wat te koopen of te verkoopen.</p> + +<p>Op het voorplein van de kerk van het Heilige Graf aangekomen worden ons +door den Heer <span class="mixcap">Lisonne</span> met wien wij reisden, uitnemende plaatsen +aangewezen, die hij voor ons heeft afgehuurd om de komst af te wachten +van den Keizer en de Keizerin, die allereerst een bezoek brachten aan +deze gedenkwaardige kerk. Van dien wachttijd maken wij gebruik om een en +ander te vertellen van de kerk zelve en hare tegenwoordige eigenaars.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 312px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_124a.jpg"><img src="images/ill_124a-th.jpg" width="312" height="456" title="Klik voor vergroting (8021173px, 207Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">KERK VAN HET HEILIGE GRAF.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Zij bestaat uit een zeer onregelmatig geheel, een labyrinth van grootere +en kleinere heiligdommen en kapellen, die alle afzonderlijke namen +dragen naar de herinneringen, die de overlevering daaraan heeft +vastgeknoopt en voornamelijk betrekking hebben op den dood des Heeren. +Zij zijn het eigendom van <span class="pagenum" title="125"> </span><a id="p_125"></a>Latijnsche, Grieksche, Armenische, +Koptische en andere Christenen, die in gemeenschappelijk overleg +elkander vredelievend toestaan om de verschillende heilige plaatsen te +vereeren.</p> + +<p>Treedt men het voorportaal binnen, dan komt men het eerst aan den steen, +waarop de vrouwen den Heer gezalfd hebben na de kruisiging, die het +eigendom is der Grieksche Kerk. Daarachter zijn twee heiligdommen met +hooge koepels overdekt, ter linkerzijde de eigenlijke kapel van het +graf, die het gemeenschappelijk eigendom is van alle vijf genoemde +afdeelingen der Christelijke Kerk; recht voor ons uit in het middenschip +van het gebouw een Grieksche kerk met nog een afzonderlijk heiligdom. +Rechts hiervan daalt men langs twee trappen af naar de kapel, waar +<span class="mixcap">Helena</span> het hout van het kruis zou gevonden hebben. Onmiddellijk rechts +van den ingang beklimt men een trap van 20 treden en staat dan op eene +hoogte, die geacht wordt de Calvarinberg te zijn geweest, waar het +kruis des Heeren stond en die wederom het eigendom is der Grieksche +Kerk. Hier wijst men in een rots die gespleten is onder een vergulde +plaat eene opening, waar het kruis des Heeren stond. (Matth. XXVII: 51).</p> + +<p>Wat zullen wij tot alle deze dingen zeggen? Men heeft deze kerk wel eens +bij een Christelijk <span class="pagenum" title="126"> </span><a id="p_126"></a><span xml:lang="la">panopticum</span> vergeleken, eene vergelijking die +wel niet verheven, maar helaas al te waar is, want het is ongeloofelijk, +wat men hier te zien krijgt. Behalve de bovengenoemde bijzonderheden +toch, die betrekking hebben op het lijden en sterven des Heeren, worden +er nog tal van kapellen en altaren getoond, die betrekking hebben op +bekende Bijbelsche personen en bovendien nog de graven van <span class="mixcap">Adam</span> en <span class="mixcap">Eva</span>, +<span class="mixcap">Abel</span> en <span class="mixcap">Melchisedek</span> en tal van anderen. Reeds bij de enkele opsomming +van dit alles, beseft men hoe weinig historisch deze plaatsen zijn. Het +is zelfs zeer de vraag of <ins class="corr" id="corr45" title="Bron: Gotgotha">Golgotha</ins> hier kan gelegen +hebben; immers, zoo dit het geval is, dan moet de stad buiten wier muren +de kruisiging plaats vond, wel uitermate smal geweest zijn, daar zij +hier nauwelijks 600 meter breed kon wezen. Wanneer men alles leest, wat +voor of tegen de bewering pleit, dat hier Golgotha ligt, komt men tot de +slotsom dat daaromtrent niets met stellige zekerheid te zeggen valt.</p> + +<p>Na deze algemeene opmerkingen laat het zich denken, dat er allicht +moeilijkheden konden ontstaan tusschen de verschillende eigenaars der +kerk omtrent den voorrang bij het bezoek van den Keizer. Toch schijnt +men dit in der minne te hebben geschikt door de 3 patriarchen der +Latijnsche, Grieksche en Armenische kerk in de gelegenheid te stellen +hem <span class="pagenum" title="127"> </span><a id="p_127"></a>elk afzonderlijk toe te spreken. Wij zagen ze allen in groot +pontificaal de trappen afdalen, die naar het voorplein leiden en hun +plaatsen in de kerk innemen. Voor aan den ingang stond de Latijnsche +patriarch met zijn gevolg; eenige schreden verder bij den steen der +zalving, de Armenische; terwijl de Grieksche zich bevond bij de +eigenlijke kapel van het H. Graf, van welke verschillende plaatsen elk +hunner hem in zijne eigene taal welkom heette.</p> + +<p>Nadat het bezoek van den Keizer en zijn gevolg was afgeloopen en zij het +kerkgebouw onder klokgelui hadden verlaten traden wij het binnen. Voor +deze gelegenheid waren alle lampen evenals op groote feesten ontstoken; +wij zagen dus de kerk als op een grooten feestdag uitgedoscht, maar +zonder het ontzettend gedrang, dat er dan heerscht. Wij waren daar zeer +<ins class="corr" id="corr46" title="Bron: dankdaar">dankbaar</ins> voor, want, naar de beschrijvingen, die o. a. van +de viering van het Paaschfeest worden gegeven zijn de tooneelen, die men +dan ziet, inderdaad werzinwekkend. Wij kunnen ons dan ook volkomen +begrijpen, dat een vroom man als <span class="mixcap">Samuel Gobat</span> eens tot den Koning van +Pruissen zeide, dat hij niet geloofde noch hoopte, sedert hij eenmaal +ooggetuige geweest was van zulk eene feestviering, waardoor zij voor hem +alle wijding had verloren, dat hier de plaats was, waar men den Heer had +gelegd.</p> + +<p><span class="pagenum" title="128"> </span><a id="p_128"></a></p> + +<p>Slechts enkele schreden van de kerk van het Heilige Graf ligt het +Protestantsche kerkgebouw, dat juist was voltooid en den volgenden dag, +den 31<sup>sten</sup> October, den Hervormingsdag, plechtig zou worden ingewijd.</p> + +<p>Het werd gebouwd op de plaats waar het voormalige Muristan stond. De +geschiedenis van het Muristan dagteekent van de dagen van <span class="mixcap">Karel</span> den +Groote, die, naar men zegt, hier een klooster zou gesticht hebben. Na +verloop van tijd verrezen er een kerk, een hospitaal, en een +pelgrimshuis, gesticht door de ordebroeders van St. Jan, die daar hun +verblijf hielden. In 1869 werd de geheele plaatsruimte, waarvan nog +slechts enkele runes stonden van vroegere gebouwen, door den Sultan aan +den toenmaligen kroonprins, den lateren Keizer <span class="mixcap">Frederik</span> ten geschenke +gegeven. Deze vatte aanstonds het plan op om hier een Duitsche kerk te +bouwen op de fondamenten van de oude St. Maria Latina Majorkerk. De oude +grondslagen bevonden zich echter 10–15 meter onder den grond en hieruit +laat zich eenigszins afleiden, welk een reuzenwerk men te verrichten +had, voordat er een vaste grondslag was verkregen voor den nieuwen bouw. +<ins class="corr" id="corr47" title="Bron: Honderduizenden">Honderdduizenden</ins> manden met puin moesten te dien +einde eerst weggedragen worden buiten de stadspoort.</p> + +<p><span class="pagenum" title="129"> </span><a id="p_129"></a></p> + +<p>Na jarenlangen arbeid is dit werk voltooid en midden tusschen al de +Mohammedaansche moskeen, die boven Jerusalem uitsteken, verheft zich +thans ook de sierlijke toren der Protestantsche kerk.</p> + +<p>De Verlosserskerk, zooals zij genoemd wordt, is met veel smaak en toch +zeer eenvoudig in rondboogstijl gebouwd. Zij heeft ongeveer 200 +zitplaatsen; in het midden verheft zich een steenen kansel, aan het +einde het altaar, links daarvan een keurig net orgel. Een der ingangen +bestaat uit een voormalige poort, die er nog stond en toegang verleende +tot het oude Muristan. Boven den anderen ingang bevindt zich een schild, +waarop een lam is afgebeeld met een vlag, het symbool der overwinning +van het Christelijk geloof, waarin de gemeente, die hier week aan week +vergadert, hare kracht vindt.</p> + +<p>De derde, tevens de eenige plaats in Jeruzalem, omtrent wier ligging +nooit eenige twijfel is gerezen, is het tempelplein, dat thans Haram +esch Scherif heet. Hier stond gedurende vijf eeuwen de tempel van <span class="mixcap">Salomo</span> +en later die van <span class="mixcap">Herodes</span>. Thans bevinden er zich nog de Omar-moskee, +El-Aksa en een aantal bijgebouwen, die alle toebehooren aan de +Mohammedanen.</p> + +<p>Deze Tempelplaats is uit een oudheidkundig oogpunt allerbelangrijkst. +Ten einde het tegenwoordige <span class="pagenum" title="130"> </span><a id="p_130"></a>plateau, dat thans 470–490 meter lang en +280–320 meter breed is, maar oorspronkelijk slechts eene kleine ruimte +bood, zoodanig te vergrooten, dat daarop de tempel met zijne bijgebouwen +kon verrijzen, moest men f den kalksteenen heuvel, die in een spits +uitliep verlagen, waardoor hij echter gemakkelijker toegankelijk werd +voor den vijand en als vesting in sterkte verminderde, f daaromheen +hooge muren optrekken en door opvulling der tusschenruimte de noodige +bodem-oppervlakte verkrijgen. <span class="mixcap">David</span> en <span class="mixcap">Salomo</span> schijnen aan dit laatste +de voorkeur te hebben gegeven. Zij lieten aan de Oost-, West- en +Zuidzijde muren optrekken ter hoogte van 130 voet uit steenblokken, +waarvan er sommige nog zichtbaar zijn en die eene lengte hebben van ruim +30 voet en dus eenig denkbeeld geven van de inspanning, die tot een +dergelijk werk vereischt werd. Een gedeelte daarvan bestaat nog aan de +Westzijde, de welbekende klaagmuur, dien men houdt voor afkomstig uit +den tijd van <span class="mixcap">Salomo</span>. Daar ziet men altijd, maar vooral op Vrijdagavond +de Joden bijeen, die er bidden om herstel van tempel en stad en hoort +men hen hun weemoedig klaaglied aanheffen over hun deerniswaardig lot.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 308px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_130a.jpg"><img src="images/ill_130a-th.jpg" width="308" height="460" title="Klik voor vergroting (7911184px, 202Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">DE OMARMOSKEE.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Juist in het midden van de tempelplaats verheft zich ongeveer 3 meter +daarboven, een vierkant plein, <span class="pagenum" title="131"> </span><a id="p_131"></a>waarheen 8 trappen van 4 zijden +toegang verleenen. Dit plein was voorheen de voorhof der Joden, dien de +Heidenen in de dagen van <span class="mixcap">Herodes</span> niet mochten betreden op straffe des +doods. Men heeft nog een steen gevonden, waarop dat verbod geschreven +stond, hetgeen naar men beweerde, de Apostel <span class="mixcap">Paulus</span> zou overtreden +hebben (Hand. XXI: 28).</p> + +<p>Midden op dit plein staat thans de prachtige +<ins class="corr" id="corr48" title="Bron: acht hoekige">achthoekige</ins> Omar-moskee, een der schoonste die ik zag, met +een hoogen koepel juist boven den steen es-Sachra dien de Mohammedanen +als de heilige rots vereeren, omdat volgens hen <span class="mixcap">Mohammed</span> van hier ten +hemel zou gevaren zijn. Het is wel opmerkelijk, dat <span class="mixcap">Mohammed</span>, hier +zoowel als te Mekka, waar zijne volgelingen den steen Kaba vereeren, +zijn nieuwen godsdienst heeft vastgeknoopt aan plaatsen, die om eene of +andere reden bijzonder heilig geacht werden, hetgeen ons verklaart, hoe +het mogelijk was, dat zijn godsdienst zoo spoedig ingang kon vinden. +Immers deze heilige rots was volgens de overlevering der Joden ook de +plaats, waar weleer <span class="mixcap">Abraham</span> zijn zoon wilde offeren en waar later het +brandofferaltaar voor den tempel van <span class="mixcap">Salomo</span> stond. Deze rots is echter +niet anders dan de spits van den oorspronkelijken kalkberg, waaruit de +berg Moria bestaat. Door grondboringen zijn de oudheidkundigen er zelfs +in geslaagd, <span class="pagenum" title="132"> </span><a id="p_132"></a>met volkomen juistheid aan te wijzen, waar de grond op +verschillende plaatsen is opgehoogd, ten einde de tempelplaats tot een +vlak plein te maken.</p> + +<p>Terwijl men dus overal elders in het onzekere verkeert omtrent plaatsen, +die men aanwijst, staat men hier op echt historischen bodem. Hierheen +bracht <span class="mixcap">Maria</span> haar Kind bij de voorstelling in den tempel; hier ergens +was de plaats, waar zij den twaalfjarigen Knaap vond; hier de plaats, +waar de Heiland de schare zoo dikwerf leerde; hier de plaats, waar op +het Pinksterfeest de discipelen bijeen waren, toen de Heilige Geest over +hen werd uitgestort. Maar juist daarom gevoelt men zich bij de gedachte +aan alle deze gebeurtenissen, die hier weleer plaats grepen, zoo droevig +gestemd, wanneer men op dezen gewijden bodem, waaraan voor den Christen +zoovele geheiligde herinneringen zijn verbonden, slechts als vreemdeling +toegelaten wordt bij de gunst der Mohammedaansche overheid. Wij, die +niet aan plaatsen hechten, misgunnen hun ook deze niet; maar er is toch +iets weemoedigs in de gedachte, dat op deze merkwaardige plek zelfs geen +Christelijk bedehuis staat en dat de schoone Christelijke kerk, de +oudste in Jerusalem, die hier weleer door Keizer <span class="mixcap">Justinianus</span> werd +gebouwd, thans de Mohammedaansche moskee El-Aksa is.</p> + +<p>Maar nog veel weemoediger moet het den vromen <span class="pagenum" title="133"> </span><a id="p_133"></a>zoon van Gods oude volk +Isral stemmen, die deze plaats nimmer durft betreden uit vrees, dat hij +misschien zijn voet zal zetten op het voormalige Heilige der Heiligen, +en die hier ziet, hoe dit zijn Heiligdom thans wordt ontheiligd door den +Mohammedaan, die hem zoo diep veracht. Terwijl de Christenen der +Oostersche en Westersche kerken hun gewijde plaats bezitten in de kerk +van het Heilige Graf, de Mohammedaan in zijn Omar-moskee, de +Protestantsche Christenheid in haar Verlosserskerk is de eenige gewijde +plaats, die den zoon van Isral, den oorspronkelijken bewoner en +eigenaar der stad werd gelaten daar beneden in de diepte, die oude muur, +die door <span class="mixcap">Salomo</span> werd opgetrokken, die klaagmuur waar hij weent en klaagt +en bidt om den vrede van Jerusalem. Wie zal zeggen of en wanneer die +bede ooit in verhooring zal gaan? Wij voor ons hopen het van harte en +stemmen er gaarne mede in, maar kon het zijn zoo, dat eenmaal de zoon +van Isral en de volgeling van Mohammed zich met ons buigen +voor den Vredevorst, den grooten Koning van Zion.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="134"> </span><a id="p_134"></a></p> + +<h2><a id="OUDE_STAD"></a>DE OUDE STAD EN HARE GRAVEN.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_134.png" width="64" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">Bij mijne verdere beschouwing van Jerusalem, onthoud ik mij opzettelijk +van eene nadere beschrijving der zoogenoemde bezienswaardigheden. Zij is +door anderen reeds zoo voortreffelijk gegeven, dat ik slechts in +herhalingen zou vervallen, wanneer ik dat nog eens deed. Ik stel mij +daarom voor eene wandeling te doen om de stad, ten einde dan hier en +daar eens stil te staan bij datgene, wat in het bijzonder mijne aandacht +trok, vooral uit een oudheidkundig oogpunt.</p> + +<p>Men heeft namelijk op het gebied der oudheid ook in Jerusalem +ontdekkingen gedaan, die op velerlei dingen een geheel nieuw licht +hebben geworpen en waardoor men tot klaarheid kwam, omtrent velerlei +waarover men tot nog toe in het onzekere verkeerde. <span class="pagenum" title="135"> </span><a id="p_135"></a>Aangespoord door de +belangrijke uitkomsten, welke men verkreeg bij een ingesteld onderzoek +in andere wereldsteden als Ninive en Babel, Thebe en Memphis, Athene en +Rome, Herculanum en Pompe, werden in 1867 eene Engelsche en in 1877 +eene Duitsche Vereeniging in het leven geroepen, die zich ten doel +stelden alles te onderzoeken, wat in Palestina op het gebied der +oudheidkunde van belang geacht kon worden. Ondanks menigerlei bezwaren, +die daarbij in den weg stonden, kan men gerust zeggen, dat deze pogingen +tamelijk welgeslaagd mogen heeten. Intusschen blijft er toch nog zeer +veel over, waaromtrent men in het onzekere verkeert. Hiertoe behoort ook +de ligging der oude stad.</p> + +<p>Het oude Jerusalem,—eigenlijk zou men hier wel het meervoud kunnen +bezigen, want de stad werd in den loop der eeuwen zevenmaal verwoest en +herbouwd, waardoor zij natuurlijk allerlei veranderingen onderging,—de +oorspronkelijke stad, die <span class="mixcap">David</span> innam, lag op een heuvel en droeg +blijkens onlangs gevonden gedenktafels reeds eeuwen te voren den naam +Oeroesalim. Na haar te hebben ingenomen, trok hij er een tweeden heuvel +bij aan, dien hij verbond door een brug over het Tyropoeon- of +Kaasmakersdal, welke dubbele stad daardoor den naam Jeruschalajim kreeg, +een benaming, waardoor <span class="pagenum" title="136"> </span><a id="p_136"></a>in de Hebreeuwsche taal nog dat tweeledige wordt +uitgedrukt. Deze beide heuvels, waarvan de Oostelijke aanzienlijk lager +is dan de Westelijke, vormen het uiteinde van den langwerpigen berg +Scopus, die zich van het Noorden naar het Zuiden uitstrekt. Het +Kaasmakersdal, waardoor zij van elkander gescheiden waren, liep wederom +uit in het dal van Hinnom, dat beide heuvels aan de Zuidzijde insluit. +Dit dal vereenigt zich aan de Oostzijde met dat van Josafat, thans het +Kidrondal genoemd, dat den lageren heuvel en de daaraangrenzende +tempelplaats afscheidt van den Olijfberg, die zich in het Noorden met +den berg Scopus vereenigt.</p> + +<p>In de dagen van haren grootsten bloei besloeg de stad den ganschen +bergrug van den Scopus met de beide heuvels. Thans is zij wederom +ingekrompen tot een vierkant, dat slechts vier kilometers in omtrek +heeft, aan elke zijde ongeveer een kilometer. De beide heuvels aan de +Zuidzijde en een groot gedeelte van den berg Scopus aan de Noordzijde +behooren thans niet meer tot het ommuurde gedeelte der stad.</p> + +<p>Nu is men er in geslaagd de fondamenten te vinden van den stadsmuur, die +weleer de beide heuvels afsloot en heeft diens loop nauwkeurig kunnen +bepalen; maar omtrent de grenzen der Noordelijke <span class="pagenum" title="137"> </span><a id="p_137"></a>stad heeft men tot nog +toe geen stellige zekerheid kunnen verkrijgen. Dit laat zich te beter +begrijpen, wanneer men bedenkt, dat ten deze elke aanwijzing onder den +grond moet gezocht worden, en daar deze grootendeels bebouwd is, dient +men de gelegenheid af te wachten, dat er een herbouw plaats vindt, +waardoor de grondslagen worden blootgelegd om dan op goed geluk af +opgravingen te doen. Wanneer men nu hierbij in aanmerking neemt, dat +Jerusalem in den loop der eeuwen zoo dikwijls herbouwd is en men hier +dus te doen heeft met brokstukken van misschien zeven over elkander +gebouwde steden, zal men eenigszins kunnen beseffen, hoe moeilijk het +voor oudheidkundigen is om tot vaststaande resultaten te komen. Ik +herinner mij, om een voorbeeld te noemen, op eene wandeling door een der +straten midden in de stad, in een muur een boog gezien te hebben van een +poort ter hoogte van een halven meter boven den beganen grond; een +bewijs dus, dat de tegenwoordige straat verscheidene meters hooger ligt +dan die, waartoe die boog toegang verleende. In een Russisch gebouw, +grenzende aan de kerk van het Heilige Graf, ziet men, na eerst eenige +trappen te zijn afgedaald, dus meters diep onder den beganen grond, +muren en poorten van oude gebouwen, die men uitgegraven heeft. Zooals +wij reeds opmerkten <span class="pagenum" title="138"> </span><a id="p_138"></a>moest men ook de fondamenten der Verlosserskerk, +die daar vlak tegenover ligt, 16 meters diep uitdelven, alvorens vasten +grondslag te krijgen voor den bouw.</p> + +<p>Bij de gesteldheid van zulk een bodem, die het eenige punt van uitgang +is voor den oudheidkundige bij zijn in te stellen onderzoek, kan men +zich dus begrijpen, hoezeer de meeningen der geleerden moeten +uiteenloopen over de ligging van Golgotha. De overlevering wijst +daarvoor, zooals wij reeds hoorden, de plaats aan in de kerk van het +Heilige Graf. Daar zoude Keizerin <span class="mixcap">Helena</span>, de moeder van <span class="mixcap">Constantijn</span> den +Groote, het hout van het kruis gevonden hebben. Anderen zoeken Golgotha +niet binnen, maar buiten de muren der tegenwoordige stad, omdat, gelijk +wij vroeger zeiden, de kerk van het Heilige Graf binnen de stad ligt en +men het onmogelijk acht, dat deze plaats eertijds er buiten zou gelegen +hebben. Natuurlijk hangt hiervan wederom af welke der beide wegen men +houdt voor de eigenlijke „<span xml:lang="la">Via dolorosa</span>”.</p> + +<p>Evenzoo bestaat er verschil van gevoelen omtrent de ligging van Zion. +Volgens sommigen zou daarmede de lagere, Oostelijke heuvel bedoeld zijn, +ten Zuiden van de tempelplaats, volgens anderen is de hoogere, +Westelijke heuvel de berg Zion geweest, die nog tot op den <span class="pagenum" title="139"> </span><a id="p_139"></a>huidigen dag +dien naam draagt. Wanneer men echter die beide heuvels van de hoogte +Hakeldama, aan de overzijde van het dal Hinnom ziet liggen, dan +beteekent dat Oostelijke heuveltje niets vergeleken bij zijn Westelijken +nabuur. Leest men daarbij de beschrijving van de sterkte van den burcht +Zion in II Sam. V, dan krijgt men den indruk, dat die hoogte een +onneembare vesting was, die als zoodanig voor <span class="mixcap">David</span> veel waarde had. +Welnu, wanneer men daar staat en ziet rechts dat onaanzienlijk bultje en +links die verheven hoogte, dan schijnt alles te pleiten tegen de +bewering, hoezeer ook met degelijk wetenschappelijke gronden gestaafd, +dat op die onaanzienlijke hoogte de burcht Zion zo gelegen hebben, dien +<span class="mixcap">David</span> innam, omdat hij zich door zijne natuurlijke sterkte als vesting +aanbeval en dien hij dan ook slechts door de stoutmoedige overrompeling +van <span class="mixcap">Joab</span> overmeesterde.</p> + +<p>Meer en meer is men thans echter de overtuiging toegedaan, dat de naam +Zion, die aanvankelijk den oorspronkelijken Davidsburcht gold, later ook +voor de tempelplaats en eindelijk voor de geheele stad werd gebezigd, +waarvan het hoogst gelegen gedeelte hem tot op den huidigen dag heeft +behouden.</p> + +<p>Onder het vriendelijk geleide van onzen gastheer Pater <span class="mixcap">Schmidt</span> zetten +wij onze wandeling langs Hakeldama voort en maken van de ons aangeboden +gelegenheid <span class="pagenum" title="140"> </span><a id="p_140"></a>gebruik om de woning te bezichtigen van een Griekschen +monnik, die gelegen is tegen den Zuidelijken rotswand van het dal +Hinnom. De bezichtiging van zulk een huis was voor ons om verschillende +redenen zeer belangwekkend. De voor- en zijgevel zijn meestal open en +vormen een soort van veranda, waar men zeer aangenaam zit, wanneer de +zon er niet op schijnt. Daarachter bevinden zich de voornaamste +woonvertrekken, die tevens als werkplaatsen dienen. Zij zijn gewoonlijk +in de rotsen uitgehouwen en daardoor uitermate koel. Hun licht ontvangen +zij door eene kleine opening van boven in de rots. Achter deze +vertrekken bevinden zich nog andere kamers, eveneens in de rotsen +uitgehouwen, waar men de plaats aanwijst, waar men weleer zijne dooden +begroef en waarin thans de monnik en zijn knecht hunne slaapstede +hebben. Hij had zelfs de voorzorg genomen om hier ook zijn eigen +begraafplaats in te richten.</p> + +<p>Alle woningen rondom, ook in het kleine dorpje Siloa, dat rechts van ons +ligt tegen de Westelijke helling van den Olijfberg boven het Kidrondal +zijn evenzoo ingericht. Daardoor begrijpt men, hoe het mogelijk is bij +eene tropische hitte als daar heerscht te kunnen leven en werken zonder +eenigen overlast te hebben van de warmte. Ook het vertrek van den +beroemden kerkvader <span class="mixcap">Hieronymus</span> te +<ins class="corr" id="corr49" title="Bron: Betlehem">Bethlehem</ins> was geheel +onder <span class="pagenum" title="141"> </span><a id="p_141"></a>den grond uitgegraven in de rots en verlicht door een soort +luchtkoker, waardoor licht en lucht naar binnen stroomden.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 456px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_140a.jpg"><img src="images/ill_140a-th.jpg" width="456" height="307" title="Klik voor vergroting (1172790px, 203Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">HET KIDRONDAL EN ABSALOM'S GRAF.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Zulk eene leefwijze werpt ook een eigenaardig licht op het leven in de +graven, waarvan men onwillekeurig een rilling krijgt, wanneer er in de +Evangelin van wordt gesproken. Maar wanneer men iemand daar ziet wonen +en leven, ja zelfs slapen bij de en in de graven als onze monnik, +terwijl men daar zit onder zijn vriendelijke veranda onder het genot van +een glas wijn met het uitzicht op den berg Scopus, die recht voor ons +ligt en beschenen wordt door de laatste stralen der ondergaande zon, dan +is de afschuw van zulk een leven in de graven waarlijk niet groot meer.</p> + +<p>Een geheel ander karakter draagt het zoogenoemde graf van <span class="mixcap">Absalom</span> in het +Kidrondal. Het is met nog twee andere graven, die er naast zijn, +uitgehouwen uit de rots en maakt geheel den indruk van een monument uit +lateren tijd. Hoe het zij, de overlevering heeft er den naam aan +verbonden van den wederspannigen zoon, die zijn hand ophief tegen zijnen +vader en zijn zondige daad met den dood moest bekoopen. Het dient daarom +thans ook tot een waarschuwing voor kinderen, die hun ouders niet +onderdanig zijn en die men hier een steen laat werpen <span class="pagenum" title="142"> </span><a id="p_142"></a>tegen dit graf +ten teeken van berouw over en afkeer van hun zonde tegen het vijfde +gebod.</p> + +<p>Hoogst belangrijk waren ook nog andere begraafplaatsen, die wij zagen +aan de Noordzijde van de stad. Hier liggen de bekende graven der +Richteren en Koningen, die een bezoek overwaard zijn, omdat zij een +helder licht werpen over verschillende Bijbelsche uitdrukkingen en het +Isralietisch geloof aan het Doodenrijk.</p> + +<p>Langs een breeden trap van 24 treden in de rots daalt men af tot een +groot vierkant plein 8 meter beneden den beganen grond. Het is omstreeks +28 meter lang en 25 meter breed en van boven geheel open. Aan eene zijde +ziet men een gewelf, waarboven nog eene eenigszins geschondene +inscriptie prijkt, waar wij binnen treden. Aan onze linkerhand bevindt +zich eene vierkante opening ongeveer een meter hoog, welke kan worden +afgesloten door een rolsteen, die er naast staat in een gleuf en +ongeveer zoo groot is als een molensteen. Is men met veel moeite er in +geslaagd om al bukkende door deze opening heen te kruipen, dan komt men +in een donker vertrek, van waaruit verschillende zijgangen geleiden naar +de eigenlijke grafkamers. Hier zijn in de zijwanden de rustbanken +uitgehouwen, waarop de dooden werden bijgezet. In elk dezer kamers is +<span class="pagenum" title="143"> </span><a id="p_143"></a>plaats voor 6–12 dooden, die hier „vergaderd of verzameld worden tot +hunne vaderen.” Deze eigenaardige uitdrukking verstaat men volkomen, +wanneer men zulk een begraafplaats ziet. Immers in zulk eene grafkamer +werden alle dooden van hetzelfde gezin, of van eenzelfde geslacht +verzameld en zoo er plaatsruimte ontbrak behoefde men er slechts een +nieuwe kamer aan toetevoegen.</p> + +<p>Het is dan ook gansch natuurlijk, dat het oude Isral zich het +Doodenrijk of den Hades dacht beneden in de aarde en niets zoo +ontzettend vond, dan wanneer een zijner geliefde dooden niet vergaderd +werd met zijne vaderen, maar onbegraven bleef liggen. Ongetwijfeld hangt +het Isralietisch geloof aan de lichamelijke opstanding der dooden, dat +een <span class="mixcap">Martha</span> zoo stellig en welsprekend beleed tegenover haren Heer, ten +nauwste samen met de geheele wijze van begraven, die dan ook op mij een +veel aangenamer indruk maakte dan het schoonste praalgraf, dat ik ooit +zag op een Westersch kerkhof. Er was iets in dat onwillekeurig verzoende +met de gedachte aan den dood. Dat vertrouwelijk verkeer en die +voortdurende omgang met de dooden hadden voor mij zoo iets +onuitsprekelijk liefelijks.</p> + +<p>Zeerzeker, wij Christenen kunnen ons bij deze beschouwing niet losmaken +van het heerlijk geloof in <span class="pagenum" title="144"> </span><a id="p_144"></a>de opstanding der dooden, dat wij danken aan +de overwinning van Christus onzen Heer op den dood. Maar daarom treft +het ons te meer, dat niet alleen de Jood maar zelfs de Mohammedaan den +machtigen invloed van dat geloof heeft gevoeld. Behoort het niet tot +zijne liefste wenschen begraven te worden bij de muren of in de +nabijheid van dat Jerusalem, waar eenmaal die overwinning op den dood +werd behaald. Is niet dat Kidrondal, de vallei die Jerusalem van den +Olijfberg scheidt, de plaats waar volgens hem de <span class="mixcap">Christus</span> en <span class="mixcap">Mohammed</span> in +den dag des oordeels het wereldgericht zullen houden.</p> + +<p>Inderdaad, wanneer men daar rondom Jerusalem wandelt te midden van de +graven dier duizenden, die hier den jongsten dag tegensluimeren en denkt +aan het woord van Hem, die eenmaal sprak: „Ziet Ik ben dood geweest en +wederom levend geworden,” dan is het alsof men zelf bij vernieuwing +onder den indruk verkeert van en versterkt wordt in de +gemeenschappelijke belijdenis aller Christenen, die gelooven in de +wederopstanding des vleesches en in een eeuwig leven.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="145"> </span><a id="p_145"></a></p> + +<h2><a id="WATERWERKEN"></a>DE WATERWERKEN DER OUDHEID.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_145.png" width="64" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">Menigeen, die Jerusalem bezocht, zal misschien verzuimen te letten op de +kunstige waterwerken, die daar zijn en onze rechtmatige bewondering +verdienen, omdat zij dagteekenen uit een tijd, van welken niemand zou +gelooven, dat men toen reeds zoo op de hoogte was van de waterbouwkunde +en daaraan verwante wetenschappen. Daarom wensch ik hier nog een en +ander te vertellen van hetgeen wij daar op dit gebied zagen.</p> + +<p>Toen wij op de Tempelplaats rondwandelden, trof het reeds mijne +aandacht, dat men op verschillende plaatsen mannen zag, die water putten +met emmers, die 10 en 20 meter diep werden nergelaten. Hoewel het +gedurende meer dan een half jaar niet had geregend, was daar onder den +bodem, op welken <span class="pagenum" title="146"> </span><a id="p_146"></a>wij wandelden, toch overvloedig water. Dit +verschijnsel is te meer bevreemdend, wanneer men weet, dat de ondergrond +van den berg Moria uit louter kalkrots bestaat en vereischt eene nadere +verklaring, die mij aanleiding geeft om een en ander mede te deelen +omtrent de wijze, waarop men Jerusalem van water heeft voorzien.</p> + +<p>Het trok te allen tijde in hooge mate de aandacht, dat de inwoners der +stad, zelfs bij de langdurigste belegeringen, zooals bij die van Koning +<span class="mixcap">Nebukadnezar</span>, die anderhalf jaar duurde, wel over hongersnood, maar +nimmer over gebrek aan water te klagen hadden; terwijl daarentegen de +belegeringslegers buiten de stad van dorst dreigden om te komen. Ook in +de dagen der kruistochten werden de kruisridders door een hevigen dorst +geplaagd en moest het water uren ver gehaald en tot hoogen prijs betaald +worden; terwijl men, na de inneming der stad door <span class="mixcap">Godfried van Bouillon</span>, +daarbinnen overvloedig water vond.</p> + +<p>Het schijnt, dat reeds <span class="mixcap">Salomo</span> bij de ophooging van het tempelplateau +bedacht geweest is op middelen om de stad, die geheel op kalkrots is +gebouwd, van water te voorzien. Hij liet bij de ophooging van het +terrein groote waterreservoirs in de rots uithouwen of metselen, waarin +het water van het dak van den tempel zich verzamelde. Dit water <span class="pagenum" title="147"> </span><a id="p_147"></a>moest +dienen voor de reiniging der vaten en der gereedschappen, die bij den +tempel of den offerdienst in gebruik waren. Men is er in geslaagd 35 +dezer cisternen of regenbakken te onderzoeken, die deels nog in gebruik, +ten deele echter in onbruik zijn. Een daarvan wordt de groote zee +genoemd, omdat zij millioenen liters water kan bevatten.</p> + +<p>Toen de stad zich meer en meer uitbreidde en de behoefte aan water +grooter werd naarmate het aantal inwoners vermeerderde, heeft men hierin +voorzien door eene waterleiding. Men houdt dit voor het werk van <span class="mixcap">Salomo</span>, +naar wien de drie groote waterreservoirs nabij Bethlehem, twee uren ten +zuiden van Jerusalem, nog de Salomo-vijvers worden genoemd. Een niet +onbelangrijk aandeel in dit werk wordt aan Koning <span class="mixcap">Hiskia</span> toegekend, +wiens naam nog verbonden is aan het <ins class="corr" id="corr50" title="Bron: zoogoemde">zoogenoemde</ins> +Patriarchen-bad of den Hiskia-vijver, waarvan wij <a href="#vijverhiskia">vroeger</a> +melding maakten. Deze vijver, die in de stad is gelegen, is 73 meter +lang en 44 meter breed en lag, toen wij er waren, nagenoeg geheel droog. +Hij wordt door een afvoerkanaal gevuld uit den Mamilla-vijver, die vijf +minuten buiten de stad ligt, een waterreservoir, dat 89 meter lang, 59 +meter breed en 6 meter diep en ten deele gemetseld, ten deele in de rots +is uitgehouwen. Men houdt dezen voor denzelfden vijver, waarbij de +profeet <span class="mixcap">Jesaja</span> <span class="pagenum" title="148"> </span><a id="p_148"></a>Koning <span class="mixcap">Achaz</span> ontmoette en die, omdat hij hooger lag dan +de andere, de opperste vijver wordt genoemd (Jesaja VII: 3). Aan dezen +vijver had ook het gesprek plaats tusschen <span class="mixcap">Rabsake</span>, den veldoverste der +Assyrirs, en de afgezanten van Koning <span class="mixcap">Hiskia</span> +(Jes<ins class="corr" id="corr51" title="Niet in Bron.">.</ins> XXXVI: 2).</p> + +<p>Deze Mamilla-vijver, die tijdens ons verblijf te Jerusalem geheel droog +was, werd voorheen door de waterleiding van Bethlehem, toen deze nog in +behoorlijken staat was, voortdurend van water voorzien. Van hier uit +liep het dan verder langs den berg Sion naar den Tempelberg en door +onderaardsche kanalen door de geheele stad.</p> + +<p>De drie Salomo-vijvers bij Bethlehem vormen het eigenlijke middelpunt +der geheele waterleiding. Twee toevoerkanalen uit nog zuidelijker +gelegen dalen brengen het water in deze reservoirs, van welke twee +andere aquaducten het naar de stad geleiden. Deze Salomo-vijvers liggen +tegen de helling van een berg op 50 meters afstand van elkaar, de eene +telkens 6 meter hooger dan de andere, zoodat de eene in de andere kan +leegloopen. De bovenste is 116, de middenste 129 en de benedenvijver 177 +meter lang en 15 meter diep. Elk reservoir kan een paar millioen vierk. +meter water bevatten.</p> + +<p>De eerste toevoer van water schijnt uit vier kunstig <span class="pagenum" title="149"> </span><a id="p_149"></a>aangelegde bronnen +te zijn verkregen, die in de rotsen zijn uitgehouwen en zich in de +onmiddellijke nabijheid der vijvers bevinden. Toen echter deze voorraad +onvoldoende was, werden twee kanalen uit hooger liggende dalen +aangelegd, die heden nog de Salomo-vijvers van water voorzien. Het eene +uit het bronrijke Bisardal is kort, maar zeer kunstig aangelegd; het +andere, dat veel langer is, komt uit het Arrubdal en splitst zich bij de +bron in twee armen, die te samen den eigenlijken ader der vijvers +vormen. Dit kanaal maakt op sommige plaatsen zulke bochten, dat een +afstand van 25 minuten hemelbreedte een kanaallengte van 3 uren +vereischte om zonder kostbare viaducten op dezelfde hoogte te kunnen +blijven.</p> + +<p>Eveneens zijn er twee kanalen, die het water van deze reservoirs naar +Jeruzalem afvoeren. Het eene, vermoedelijk het oudste, dat van den +bovenste vergaarbak uitgaat, loopt bijna lijnrecht naar de stad. Daarbij +verdient vermeld te worden, dat dit water in de nabijheid van het graf +van <span class="mixcap">Rachel</span> eerst af en daarna weder oploopt door opzettelijk daartoe +vervaardigde steenen buizen, waaruit blijkt, dat men destijds reeds +kennis droeg van de wetten van den hevel. Deze leiding, die men tot +nabij Jeruzalem kan volgen, liep over den Westelijken heuvel Sion naar +den tempel van onder welks drempel <span class="mixcap">Ezechil</span> in zijne profetien <span class="pagenum" title="150"> </span><a id="p_150"></a>(Ezech. +XLVII) het water zag stroomen en aanwassen tot een beek, die het geheele +land besproeide.</p> + +<p id="vijversalomo">Een tweede leiding, die nog in haar geheel bestaat en volgens bevoegde +beoordeelaars van jongeren datum is, voerde het water van alle drie +vijvers naar de stad langs een kanaal ter lengte van 7 uren. Daar de +afstand slechts 2 uren bedraagt, werd deze meerdere lengte veroorzaakt +door tal van krommingen, die noodzakelijk waren ter vermijding van +viaducten. Zij vereenigt zich bij de stad met het andere kanaal.</p> + +<p>Het was natuurlijk een punt van langdurig onderzoek om te bepalen, wie +de ontwerper en bouwmeester dezer grootsche waterwerken is geweest. +Volgens eene overlevering, vermoedelijk gegrond op het woord Pred. II: +6: „Ik maakte mij vijvers van wateren”, werden zij aan <span class="mixcap">Salomo</span> +toegeschreven. De waarschijnlijkheid pleit voor deze bewering, omdat het +oudste kanaal in verbinding staat met de vergaarbakken op den door +<span class="mixcap">Salomo</span> aangelegden Tempelberg. Een zijner opvolgers, vermoedelijk +<span class="mixcap">Hiskia</span>, zou dit werk dan later verbeterd hebben door den aanleg van een +nieuw aanvoerkanaal; terwijl men het tweede meer Oostelijk gelegen +afvoerkanaal houdt voor het werk van <span class="mixcap">Herodes</span> den Groote. Hiermede staat +namelijk nog een zijkanaal in verbinding, dat de sporen draagt van +Romeinschen oorsprong en naar het Herodium loopt. Dit <span class="pagenum" title="151"> </span><a id="p_151"></a>Herodium was een +burcht met een lusthof op den Frankenberg bij Bethlehem, waarvan nog een +rune bestaat. Aan den voet van dezen berg vindt men een droogliggend +bassin, dat voorheen als vijver gediend heeft, ter lengte van 74 en ter +breedte van 45 meter. Men ziet er duidelijk de overblijfsels eener +waterleiding, die van de Salomo-vijvers komt. Doordien <span class="mixcap">Herodes</span> dus het +water, dat voor zijn lusthof diende, aan de stad onttrok, was hij +genoodzaakt een tweede kanaal aan te leggen, dat het water, hetwelk hij +voor zijn doel niet van noode had, naar de stad geleidde.</p> + +<p>Uit dit alles blijkt duidelijk, dat het volk Isral in zijn tijd op het +gebied van waterbouwkunde niet achterstond bij zijn naburen, maar vooral +ook uit een werk, dat hier nog bijzondere vermelding verdient en in +hooge mate onze bewondering wekt.</p> + +<p>Zooals ik zeide, was men er reeds vroegtijdig op bedacht om bij +mogelijke belegeringen van Jerusalem het water aan den vijand te +onttrekken en binnen de stad te brengen. Nu is er een bron buiten +den voormaligen ouden stadsmuur aan de Z.-O.-zijde der stad in het +Kidrondal, die de Mariabron heet. Zij ligt geheel verscholen in de +kalkrots. Eerst daalt men langs een trap van 16 treden af tot een gewelf +en komt dan nog 14 treden lager tot het waterbassin, <span class="pagenum" title="152"> </span><a id="p_152"></a>dat een lengte van +3 meter en eene breedte van 1 meter heeft. Deze bron nu heeft men door +een geheel in de rotsen uitgehouwen onderaardschen tunnel, die onder den +voormaligen stadsmuur doorliep, verbonden met den Siloa-vijver, die +binnen de oude stad lag. Wel had het reeds vaak de aandacht getrokken, +dat het water zich door dit kanaal op geregelde tijden des winters 3–5 +maal en des zomers 2 <ins class="corr" id="corr52" title="Bron: maal-daags">maal daags</ins> met kracht in den vijver uitstortte, +maar toch had men het nooit gewaagd naar de oorzaak daarvan een +nauwkeurig onderzoek in te stellen, omdat dit nog al gevaar opleverde, +doordien de tunnel op sommige plaatsen zeer nauw is. Later heeft men dit +echter toch gedaan,—de aanleiding daartoe zal ik straks vermelden—en +toen ontdekt, dat deze zich bij de bron verheft tot de hoogte, welke het +water bereikt, wanneer het bassin der Mariabron geheel gevuld is. Zoo +dikwijls dit het geval is, treedt hier dus de hevelwet in werking; want +zoodra, de waterstand in het bassin zoo hoog is, dat het water de bocht +van het kanaal bereikt, stroomt het met kracht door het kanaal, totdat +het bassin geheel ledig is. Deze sterke doorspoeling moet dienen om eene +opstopping in het kanaal te voorkomen, eene methode, die men ook nog +bij andere onbekende kanalen in de stad schijnt toegepast te hebben. +Somwijlen <span class="pagenum" title="153"> </span><a id="p_153"></a>toch hoort men het water in de diepte onder den grond +ruischen, zonder den loop der kanalen te kennen, hetgeen een helder +licht werpt op de bekende interpolatie omtrent de beroering van het +badwater Bethesda (Joh. V: 4).</p> + +<p>Tot een onderzoek vond men aanleiding door eene ontdekking, die een +knaap in 1880 deed aan de opening van den tunnel bij den vijver van +Siloa. Een der jongens, die daar speelden, toevallig de zoon van den +Duitschen ingenieur <span class="mixcap">Schick</span>, die op het gebied der oudheidkunde +in Palestina zeer groote verdiensten heeft, zag daar tegen den wand, +ongeveer 8 meter van den ingang van den tunnel, op eene gepolijste +vlakte van circa 60 cm. eenige streepjes en recht daartegenover eene nis +voor een lamp. Bij een nader onderzoek, dat zijn vader daarop instelde, +bleek het eene inscriptie te zijn van 6 regels, ten deele onleesbaar, +maar waarvan het leesbare gedeelte ongeveer luidt als volgt:</p> + +<p>... de doorgraving. En deze was de geschiedenis der doorgraving. Toen +nog....</p> + +<p>... den beitel van den een tegenover den ander. En toen men tot op 3 +ellen elkaar genaderd was... toen riep de stem van den eenen</p> + +<p>den anderen toe, want er was... (vermoedelijk) water in de rots en aan +den dag der <span class="pagenum" title="154"> </span><a id="p_154"></a>doorboring sloegen de mineurs de een tegenover den ander +beitel op beitel en vloeiden</p> + +<p>de wateren van het uitgangspunt in den vijver door een kanaal van 1200 +ellen (533 meter) en</p> + +<p>100 el was de rots hoog boven het hoofd der mineurs.</p> + +<p>Uit deze inscriptie bleek dus duidelijk, dat de arbeiders aan dezen +tunnel gelijktijdig van beide zijden waren begonnen. Deze bijzonderheid +spoorde de oudheidkundigen aan terstond hieromtrent een plaatselijk +onderzoek in te stellen en het kanaal door te kruipen, totdat men aan +eene plaats kwam, waar men aan de holten der ingedreven beitels +inderdaad kon zien, dat hier de arbeiders elkaar hadden ontmoet.</p> + +<p>Welk eene onderneming dit werk dus geweest is, kan men zich nauwelijks +voorstellen. Toen ik aan den ingang van het kanaal bij den Siloa-vijver +stond, was ik vol bewondering voor den oudheidkundigen onderzoeker, die +de moeite niet ontzag om zich door dat enge kanaal heen te wringen van +de eene naar de andere zijde, ten einde dit gedenkwaardige kunstwerk der +oudheid nauwkeurig te onderzoeken.</p> + +<p>Maar wat is dit in vergelijking met het moeitevolle werk zelf, dat het +voorgeslacht zoovele eeuwen geleden tot stand heeft gebracht?</p> + +<p><span class="pagenum" title="155"> </span><a id="p_155"></a></p> + +<p>Toen voor eenige jaren de tunnel gemaakt werd door den St. Gothart voor +den spoorweg, die Zwitserland en Itali verbindt, werd er telkens met +zekeren ophef vermeld, dat men dit werk van twee zijden had aangevangen +en elkander in het midden van den tunnel had ontmoet. Men noemde dat +toen het wonder der 19<sup>de</sup> eeuw; men stond verbaasd, men was er over +verbijsterd!</p> + +<p>En nu ontdekt men in Jerusalem, dat men daar reeds eeuwen voor onze +jaartelling hetzelfde deed en onwillekeurig komt ons een glimlach op de +lippen, als wij daarbij denken aan de wijze opmerking van den nog +zooveel ouderen Koning te Jerusalem: „Hetgeen er geweest is, hetzelve +zal er zijn en hetgeen er gedaan is, hetzelve zal er gedaan worden; +zoodat er niets nieuws is onder de zon. Is er eenig ding, waarvan men +zou kunnen zeggen: ziet dat, het is nieuw? Is het er niet al geweest in +de eeuwen, die voor ons geweest zijn?” (Pred. I: 9, 10).</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="156"> </span><a id="p_156"></a></p> + +<h2><a id="BETHLEHEM"></a>BETHLEHEM.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_156.png" width="63" height="65" alt="" /></div> + +<p class="drop">Welk een schat van herinneringen zijn aan Bethlehem verbonden! Behoef ik +te zeggen, dat wij er meer dan eenmaal een bezoek brachten.</p> + +<p>De weg er heen, dien men per rijtuig in een klein uur aflegt, is op zich +zelf reeds in menig opzicht belangrijk. Van de Jaffapoort daalt hij af +langs de Zuidzijde der stad in het Hinnomdal. Recht tegenover ons ligt +een geheel nieuwerwetsch dorp; het zijn de woningen die <span class="mixcap">Montefiore</span> +stichtte ten behoeve van zijne Joodsche geloofsgenooten. Aan de andere +zijde van het dal stijgt de weg langs Hakeldama wer omhoog en heeft men +het uitzicht op den Westelijken heuvel van Jerusalem. Eenige rijzige +cypressen wijzen de plaats aan waar het Protestantsche kerkhof is, al +waar <span class="mixcap" xml:lang="de">Samuel Gobat</span> begraven +<span class="pagenum" title="157"> </span><a id="p_157"></a>ligt, wiens naam onafscheidelijk verbonden +is aan de geschiedenis van het Protestantisme in Jerusalem en Palestina.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 484px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_156a.jpg"><img src="images/ill_156a-th.jpg" width="484" height="326" title="Klik voor vergroting (1245839px, 237Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">RACHEL'S GRAF.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Weldra volgt het station Jerusalem van den spoorweg naar Jaffa; +daarachter liggen de huizen der Duitsche landbouwkolonin, door mij +<a href="#landbouw">elders</a> beschreven. De weg, die onder langs den Olijfberg uit het +Kidrondal komt vereenigt zich hier met den onze. Links van ons verheft +zich de Frankenberg, een afgeknotte kegel, waarvan de kruin kunstmatig +is <ins class="corr" id="corr53" title="Bron: geeffend">geffend</ins>, waarschijnlijk +door <span class="mixcap">Herodes</span> den Groote, die er +zich een zomerverblijf inrichtte, welks tuinen door eene afzonderlijke +leiding van water werden voorzien uit de vijvers van <span class="mixcap">Salomo</span>, die wij +<a href="#vijversalomo">hierboven</a> beschreven hebben. (bldz<ins class="corr" id="corr54" title="Niet in Bron.">.</ins> 150.)</p> + +<p>Halfweg Bethlehem genieten wij, als wij even uitstappen en ons omkeeren, +van het schoone uitzicht op Jerusalem, dat de reiziger, die van Hebron +of Bethlehem komt en zijn schreden naar de Godsstad richt hier van deze +hoogte voor het eerst voor zich ziet. Volgens de overlevering was dan +ook hier de plaats, waar weleer <span class="mixcap">Abraham</span> stond, toen de Heer hem den berg +Moria wees, waar hij zijn zoon <span class="mixcap">Izaak</span> zo offeren.</p> + +<p>Dan volgt het graf van <span class="mixcap">Rachel</span><ins class="corr" id="corr55" title="Niet in Bron.">,</ins> het eenige monument in Palestina, +dat nog aan de Joden toebehoort. <span class="pagenum" title="158"> </span><a id="p_158"></a>Het is een vierkant steenen gebouw, +gedeeltelijk overwulfd en bestaat uit twee vertrekken, waarvan het eene +de graftombe bevat, waarin <span class="mixcap">Rachels</span> gebeente rust. Wellicht begroeven de +inwoners van Bethlehem uit piteit voor deze vroeggestorvene moeder +eertijds hun dooden daar om heen, misschien ook wel de kinderen, die bij +de geboorte van <span class="mixcap">Jezus</span> het slachtoffer werden van de woede van <span class="mixcap">Herodes</span>, +zooals <span class="mixcap" xml:lang="de">Schneller</span> veronderstelt in zijn bekende boek over Palestina. +Daarin zoekt hij een verklaring van de vervulling der profetie, welke +Mattheus in die gebeurtenis meent te zien uit Jer. XXXI: 15. „Er is een +stem gehoord in Rama, een klage een zeer bitter geween. <span class="mixcap">Rachel</span> weent +over hare kinderen; zij weigert zich te laten troosten, omdat zij niet +zijn.” Hij veronderstelt, naar het mij voorkomt terecht, dat de +Evangelist daarbij gedacht heeft aan dit graf, waarin <span class="mixcap">Rachel</span> treurt over +den vroegen dood der onnoozele kinderen, die rondom haar heen begraven +werden en dat hij daarbij tegelijk doelt op de hartverscheurende klacht +der diep bedroefde moeders, die werklonk over de bergen tot aan Rama, +daar ginds in de verte.</p> + +<p>Even voorbij het graf van <span class="mixcap">Rachel</span> +<ins class="corr" id="corr56" title="Bron: splist">splitst</ins> zich de weg in tween, +de eene, die recht doorgaat geleidt naar Hebron, de andere links naar +<ins class="corr" id="corr57" title="Bron: Bethehem">Bethlehem</ins>. Hier op dezen tweesprong komt ons de geschiedenis voor den +geest <span class="pagenum" title="159"> </span><a id="p_159"></a>van de Wijzen uit het Oosten, van wie wij lezen, dat zij zich +verheugden met groote vreugde, toen zij tegen het vallen van den avond +in het gesternte, dat daar prijkte boven Bethlehem de ster zagen, die +zij in het Oosten gezien hadden en die zooals <span class="mixcap" xml:lang="de">Schneller</span> zoo schoon +beschrijft, daar elken avond aan den hemel verrijst.</p> + +<p>Inderdaad, wanneer men in aanmerking neemt, dat in de ligging of +richting der groote verkeerswegen slechts zelden eene verandering +komt, dan is er in Palestina stellig geen weg zoo rijk aan historische +herinneringen als die van Jerusalem naar Bethlehem. Hetzelfde stel +ik mij ook voor van de velden rondom Bethlehem, die naar ik vermoed +weinig zullen verschillen van die in vroeger dagen. Het zijn velden met +boomen beplant, meerendeels wijngaarden, met een steenen hut voor den +wijngaardenier in het midden, hier en daar afgewisseld door olijven, +citroenen en vijgeboomen, die met hun verschillend groen aan het +landschap in onderscheiding van elders een zeer welvarend karakter +geven. Dit is echter eene uitzondering, die ons niet bevreemdt, omdat +wij weten, dat de geheele bevolking van Bethschala, dat rechts van ons +ligt te midden van bebouwde velden en akkers, uitsluitend Christelijk +is; terwijl Bethlehem op 8000 zielen slechts 260 Mohammedanen telt.</p> + +<p><span class="pagenum" title="160"> </span><a id="p_160"></a></p> + +<p>Het Christelijk karakter dezer dorpen valt ook nog in andere opzichten +in het oog. Overal ziet men de nijvere bevolking aan het werk en de +gelegenheden zijn vele, waar men een kunstig uit Olijvenhout of +paarlenmoer gesneden voorwerp kan koopen als aandenken aan Bethlehem.</p> + +<p>Maar het meest komt het Christelijk karakter der bevolking uit in de +kleeding der vrouwen, die hier overal ongesluierd op straat loopen. +Welk eene gansch andere verschijning is zij als die sombere gestalte, +die ik vroeger beschreef, geheel in het zwart gehuld en verborgen achter +een dito sluier, zoodat zij aan een levende mummie deed denken. Het +aangezicht der Bethlehemsche vrouw is geheel vrij en de sluier, die +enkel dient om het stof afteweren, hangt in breede plooien van den +cylindervormigen hoed, waaraan hij is vastgemaakt, over de schouders +heen. Snoeren van gouden en zilveren penningen tooien haar hoed, hals +en borst en het jak is versierd met allerlei figuren, die er met goud +en zilverdraad smaakvol op zijn gestikt. Dit alles maakt de vrouw te +Bethlehem tot eene aantrekkelijke verschijning, op wier vroolijk +aangezicht te lezen staat dat zij gelukkiger is dan hare Mohammedaansche +zuster, vooral wanneer men haar omringd ziet van hare kinderen, die +om haar heen spelen. Zoo zagen wij ze zitten op de veranda van <span class="pagenum" title="161"> </span><a id="p_161"></a>het +Protestantsche weeshuis, dat juist werd ingewijd en daar onder eene, die +inderdaad opvallend schoon was, eene rijzige gestalte met een geheel +Grieksch type en toch zoo naief kinderlijk, dat toen zij bemerkte, dat +ik hare schoone snoeren bewonderde, die om haar hals en borst hingen, +zij ze aanstonds voor mij voor den dag haalde.</p> + +<p>De plaats, waar de Heer werd geboren en die natuurlijk elke vreemdeling +bezoekt, bevindt zich onder de kerk, die naar de moeder des Heeren, de +Mariakerk heet. Het is een zeer eenvoudig gebouw. De voorgevel bestaat +uit een hoogen, vlakken muur, waarin een nauw, laag deurtje is, dat +toegang verleent tot het voorportaal en met opzet zoo klein is ten einde +de bezitters gemakkelijk in de gelegenheid te stellen hun heiligdom +tegen een vijandigen aanval te beschermen. Door een tweede deur treedt +men het schip der kerk binnen, waar men nog de sporen ziet van mozaek +op den vloer, van schilderwerk tegen den wand en van verguldsel en +kleuren aan de houten bekapping, die alle nog overblijfselen zijn van +voormalige pracht.</p> + +<p>Veel schooner is de Katharijnen kerk, die er tegen aan staat en het +eigendom is der <ins class="corr" id="corr58" title="Bron: Fransciscaners">Franciscaners</ins> en waarin juist een godsdienstoefening +was, die op ons door zijn eenvoud een treffenden indruk maakte. <span class="pagenum" title="162"> </span><a id="p_162"></a>Bij +het koor zat de geestelijke, iets hooger dan het publiek, dat in het +ruim op Oostersche wijze op den vloer was gezeten met de beenen gekruist +onder het lichaam. Het was een aardig tafereel, die bonte schare daar +eerbiedig en aandachtig te zien luisteren naar hetgeen de voorganger +vertelde. Voor ons was hetgeen hij zeide natuurlijk onverstaanbaar, maar +toch was er iets bijzonder stichtelijks in de eenvoudige verkondiging +van het Woord des levens, juist hier in Bethlehem, waar dat Woord het +eerst werd gehoord. Op mij althans maakte dat geheele tooneel veel meer +indruk dan de aanschouwing der geboortegrot zelve.</p> + +<p>Deze grot bevindt zich, zooals ik reeds zeide, onder de Mariakerk +eenige trappen onder den beganen grond. Er behoort inderdaad eene rijke +verbeelding toe om zich voor te stellen, dat deze grot, die den vorm +heeft van een half kruis, waarvan de opstand 10 en elk der zijarmen 5 +meter lang zijn, eenmaal de stal zou geweest zijn, in welke de kribbe +stond, waarin het Kindeke werd neergelegd, omdat er geen plaats voor was +in de herberg. Doch ik heb mij eenmaal voorgenomen mij te onthouden van +allerlei op- en aanmerkingen op zoogenoemde heilige plaatsen, die mij +vaak in boeken van anderen ergerden, vooral wanneer zij dan nog gepaard +gingen met een toon <span class="pagenum" title="163"> </span><a id="p_163"></a>van voornaam medeleden met die domme menschen, +die men daar ziet nederknielen en aanbidden. Zeer zeker, er is in de +bijgeloovige overschatting dier heilige plaatsen veel dat ons hindert en +soms ergert, en men kan haast een glimlach niet onderdrukken, wanneer +men in die grot eene opening ziet in den vloer, bekleed met een zilveren +ster, waarvoor de menschen nederknielen, omdat op die plek de ster, die +den Wijzen uit het Oosten den weg naar Bethlehem wees, in de aarde zonk!</p> + +<p>En toch, getuigt die stille vereering niet van een kinderlijk geloof? +Zijn er niet onder die eenvoudigen, die door hun geloof menigen wijze +en verstandige beschamen, die als zij in Bethlehem komen zich misschien +in het geheel niet tot bidden gestemd gevoelen. Voorzeker een gebed in +geest en in waarheid staat hooger dan een, dat nog aan een bepaalde +plaats is gebonden. Doch, wanneer wij het gesprek lezen van den Heer +met de Samaritaansche vrouw over dat onderwerp, dan blijkt daaruit toch +niet, dat Hij het laatste veracht, maar veeleer beschouwt als iets dat +van voorbijgaanden aard is.</p> + +<p>Mogen er ook onder die pelgrims, die opgaan naar Bethlehem om te +aanbidden velen zijn, die waarde hechten aan deze bepaalde plaats, +dan getuigt dat toch van een geloof aan het groote heilsfeit der +<span class="pagenum" title="164"> </span><a id="p_164"></a>menschwording van den Zoon van God, dat hier eenmaal plaats greep en +het gebed zelf van de begeerte om de beteekenis van het wonder der +vleeschwording des Woords te mogen ervaren aan het eigen hart.</p> + +<p>Die Bethlehem in dat geloof en met die begeerte bezoekt zal gevoelen, +dat hij er tot stille aanbidding wordt gestemd en onder dien indruk +dankbaar zijn voor hetgeen hij hier mag aanschouwen.</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum" title="165"> </span><a id="p_165"></a></p> + +<h2><a id="OLIJFBERG"></a>DE OLIJFBERG.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div><img class="cap" src="images/ill_165.png" width="63" height="64" alt="" /></div> + +<p class="drop">Het was stellig menigeen, die het Heilige Land bezocht en vooral die +plaatsen, waaraan de eene of andere gewijde herinnering aan het leven +des Heeren verbonden is, tot een groote teleurstelling, dat er omtrent +de juistheid daarvan zoo weinig met zekerheid te zeggen valt. Dit +geldt van Bethlehem, waar de Heiland geboren en van Nazareth, waar Hij +opgevoed werd; het geldt van den hof van Gethsemane en zelfs van den +Olijfberg, van de plaats, waar Hij opvoer ten Hemel.</p> + +<p>De weg naar den Olijfberg gaat langs den hof van Gethsemane en snijdt +dien in twee helften, waarvan de eene bestaat uit een vierkanten +bloemhof met eenige oude olijfboomen, de andere in een grot, in welken +de Heer bad. Wanneer nu de veronderstelling <span class="pagenum" title="166"> </span><a id="p_166"></a>juist is, die ik uitte +omtrent den weg naar Bethlehem, dat oude wegen hoogst zelden verlegd +worden en dit ook van dezen weg geldt, dan is de waarschijnlijkheid +gering, dat wij in den tegenwoordigen hof van Gethsemane op de plaats +zijn, waar de Heer den laatsten avond zijns levens doorbracht. Immers, +deze weg scheidde dan de plaats waar Hij bad geheel af van den ingang, +dien de discipelen moesten bewaken.</p> + +<p>Mij moet ik zeggen was de ontdekking, dat Gethsemane onmogelijk hier +kan gelegen hebben geen teleurstelling, want onder al hetgeen ik te +Jerusalem zag maakte niets op mij zoo weinig indruk als deze hof. Het is +een vierkante tuin, ingesloten door een hoogen muur en door een kruispad +in vier gelijke helften verdeeld, elk met regelmatige bloembedden, +waarop asters, zinias, immortellen en andere bloemen gekweekt worden +door een monnik, die ze gretig tegen een geldstukje ruilt.</p> + +<p>Ongetwijfeld heeft hier ergens tegen de helling van den Olijfberg, die +geheel met boomen beplant was een olijvengaard gelegen, waar de Heer +gewoon was zich af te zonderen tot het gebed, maar waar dat geweest is, +laat zich onmogelijk met zekerheid bepalen, evenmin als op den Olijfberg +de plaats Zijner Hemelvaart.</p> + +<p>Deze berg is de voortzetting van den Scopus, die <span class="pagenum" title="167"> </span><a id="p_167"></a>de stad ten Noorden +begrenst en vormt een breede bergrug, die haar ten Oosten in een halven +cirkel insluit. De Olijfberg zelf heeft drie hoogten. Op een dezer wijst +men de plaats aan, waar de Heer stond, toen Hij opvoer ten Hemel en een +wolk Hem voor de oogen zijner discipelen wegnam. En waarop grondde men +de bewering, dat dit hier geschiedde? Zoowaar, op een afdruk van zijn +voetstap in de rots, die men ons laat zien in de Hemelvaartskapel, een +al te doorzichtige tegenhanger van den handgreep op de heilige rots in +de Omarmoskee van den engel <span class="mixcap">Gabril</span>, die deze es-Sachra tegenhield, toen +hij <ins class="corr" id="corr59" title="Bron: Mohamed"> <span class="mixcap">Mohammed</span></ins> wilde volgen bij zijn hemelvaart!</p> + +<p>Gelukkig, dat er hoogere aandoeningen en verhevener indrukken zijn, die +zich van ons meester maken, wanneer wij den Olijfberg bestijgen. Want, +al vinden wij hier nergens een zichtbaar spoor, dat ons aan den Heer +herinnert, wij gedenken hier hoe Hij met de Zijnen voor het laatst +dezen weg aflegde, toen Hij den berg der Hemelvaart besteeg. Wij denken +aan dat Jerusalem, dat daar achter ons ligt, dat Hem had miskend en +verworpen. Wij denken aan dat smartelijk lijden, dat Hem daar was +aangedaan en nu voor goed achter Hem lag. Wij denken aan dat alles wat +Hij leed om een verloren menschheid te verlossen van het verderf en te +verzoenen met <span class="pagenum" title="168"> </span><a id="p_168"></a>God. Wij denken aan al wat Hij deed om ons den weg ten +Hemel te banen. Dat alles was thans volbracht en de ure aangebroken, +waarin Zijn hoogepriesterlijk gebed zo worden verhoord, de ure waarin +Hij de heerlijkheid zo hernemen, die Hij bij den Vader had eer de +wereld was. Kon het anders of deze gedachten moesten ons als van zelf +voor den geest komen, <ins class="corr" id="corr60" title="Bron: ter wijl">terwijl</ins> wij dezen berg bestegen, +wellicht langs dienzelfden weg als Hij weleer.</p> + +<p>Naarmate men hooger komt verruimt zich de gezichtskring, totdat men +eindelijk na een halfuur den top heeft bereikt, van welken men het volle +uitzicht geniet over de stad, die daar voor ons ligt en het bergachtig +landschap er om heen.</p> + +<p>Voor onze voeten breidt zich het breede Kidrondal uit. Recht tegenover +ons ligt Jerusalem, met de voormalige Tempelplaats op den voorgrond. +Waar eenmaal de schoone gebouwen stonden van den tempel, rijst thans het +statige koepeldak der Omarmoskee ten hemel. Daarachter ontplooit zich +voor onzen blik de gansche stad met al de slanke minarets der talrijke +mosken, waartusschen de breede toren der Protestantsche kerk een goed +figuur maakt. Sterk werkaatst het glanzend licht der felle zonnestralen +tegen het helderwit der blanke muren, die de vunzige, dompige straten +verbergen, die de stad doorkruisen. Van <span class="pagenum" title="169"> </span><a id="p_169"></a>hier uit is alles wit, alles +rein, alles helder, alles licht; van hier uit is Jerusalem op haar +schoonst en de indruk, dien dit uitzicht van den Olijfberg op ons maakt +blijft dan ook onvergetelijk.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 299px;"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_168a.jpg"><img src="images/ill_168a-th.jpg" width="299" height="474" title="Klik voor vergroting (7691218px, 199Kb)" alt="" /></a> +<div class="caption">JERUSALEM VAN DEN OLIJFBERG.<span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p>Rondom haar heen, tegen de bergen, die haar insluiten, zien wij overal +gebouwen en stichtingen der liefdadigheid, die de Christenen hier in +het leven riepen. Hier de huizen der Duitsche kolonisten; daar Talitha +Kmi en het Syrische Weeshuis, de bekende toevluchtsoorden voor meisjes +en jongens; ginds het groote hospitaal voor kranken en het Asyl voor +melaatschen; voorts tal van pelgrimshuizen van Duitschen, Franschen en +Russen, die als een groot leger de stad omringen, alsof zij door de +macht der liefde haar wilden veroveren voor Hem, die Liefde is en dien +zij allen belijden als den Heiland en Zaligmaker der wereld. Zonder +zich hunner belijdenis te schamen, stellen zij haar echter niet op +den voorgrond; het is alsof zij zich hier allen getooid hebben in het +kleed der dienende liefde als de band der volmaaktheid, die hen samen +verbindt. Zij liggen daar als stille getuigen van de ontfermende liefde +en trouw van Hem, die bij zijn laatste afscheid aan de Zijnen beval „te +beginnen van Jerusalem”.</p> + +<p>Ja, wanneer wij hier staan op dien Olijfberg en wij zien die eeuwenoude +stad daar voor ons liggen <span class="pagenum" title="170"> </span><a id="p_170"></a>en het eenig panorama, dat zich hier voor +ons oog ontrolt, dan komen ons onwillekeurig die oogenblikken voor den +geest, toen de Heer hier ook stond met zijne discipelen, die Hem wezen +op die schoone gebouwen en Hij het aanstaande oordeel over dat Jerusalem +en het toekomstig gericht over gansch de wereld, die hier voor hem lag, +aankondigde; maar tegelijk komt ons ook dat machtige zendingsbevel in +gedachte, dat Hij hier den Zijnen gaf, toen Hij zeide: „gaat dan henen, +onderwijst al de volken, dezelve doopende in den naam des Vaders, des +Zoons en des Heiligen Geestes; leerende hen onderhouden alles, wat Ik u +geboden heb”. Ja wij gevoelen het, hier, waar men zoo hoog staat en zoo +verre ziet, hier moeten ze gesproken zijn, die verreikende woorden, die +de einde der aarde omvatten. Van hier moesten ze uitgaan, die eenvoudige +mannen, van dezen berg, van welken de toen bekende wereld aan hun voeten +lag om haar te overwinnen door de kracht van hun geloof in Hem, dien zij +hier hadden aanschouwd in Zijne heerlijkheid.</p> + +<p>Helaas, dat onderlinge naijver en menigvuldige verdeeldheden in verloop +van tijden de Zijnen zoozeer hebben verteerd, dat zij machteloos waren +om de wereld voor Hem te winnen. Hoe dikwijls was en is Jerusalem +daarvan nog getuige. Ook nu is <span class="pagenum" title="171"> </span><a id="p_171"></a>voor haar het verschil in belijdenis +nog maar al te zeer een beletsel om zich te buigen voor haren eenigen +Koning. Hoe heerlijk zou het wezen, wanneer dat anders ware, wanneer de +Christenen, die daar in en om Jerusalem wonen n waren in hetzelfde +geloof, wanneer dat Jerusalem, zooals het hier voor ons ligt het beeld +teruggaf van hetgeen het in waarheid moest wezen!</p> + +<p>Het valt ons moeielijk om van dezen plek te scheiden, vanwaar wij +Jerusalem op zijn schoonst voor ons zien. Z zouden wij het gaarne +in onze herinnering bewaren. Doch wij moeten den berg wer af en +terugkeeren tot de werkelijkheid; maar voor dat wij dit doen, worden wij +nog eens herinnerd aan de oorspronkelijke eenheid van het Christelijk +geloof in twee kapellen, die wij binnentreden. De eene is de <i>Onze +Vader</i> kapel, in 1868 gesticht en zoo genoemd, omdat aan de vier +zijwanden het Gebed des Heeren in 32 talen geschreven staat; de andere +is aan de gedachtenis der 12 Apostelen gewijd, die hier, voordat zij uit +elkander gingen de bekende XII artikelen des Christelijken geloofs +zouden opgesteld hebben. Men ziet hun beeltenis aan den wand met het +artikel hunner belijdenis er onder.</p> + +<p>Is het geen treffende gedachte, die beide formulieren van eenigheid, +die de uitdrukking zijn der <span class="pagenum" title="172"> </span><a id="p_172"></a>gemeenschappelijke geloofsbelijdenis aller +Christelijke kerken op aarde, juist hier boven op dezen Olijfberg met +stalen stift in steen te zien vereeuwigd. Herinneren zij niet aan den +gemeenschappelijken oorsprong van ons aller geloof en aan de gemeenschap +der geloovigen aller natin, landen en tongen. Zijn ze niet tegelijk +ook eene profetie eener heerlijke toekomst, waarin alle volkeren zullen +instemmen met eenzelfde belijdenis en zich met ons zullen vereenigen in +een gemeenschappelijk gebed tot denzelfden Vader. Zijn die 32 talen, +waarin dat gebed voor 30 jaren werd opgesteld sedert niet reeds meer dan +400 geworden.</p> + +<p>Neen, wij dalen den Olijfberg niet af zonder versterkt te zijn in het +geloof, dat het machtsbevel dat de Koning der aarde hier tot de Zijnen +sprak zijnen loop zal volbrengen over gansch het wereldrond en allen +eenmaal zullen toestroomen tot den berg zijner heerlijkheid. Dan zal ook +Jerusalem Hem huldigen als zijnen Heer. Dat Jerusalem zal schooner zijn +dan het tegenwoordige, maar toch niet in vergelijking komen met het +Jerusalem, dat boven is en eenmaal het aardsche zal vervangen, en waarin +allen vereenigd zullen worden, die den Christus erkenden als hunnen Heer +en Hem zullen aanbidden als den Koning der eere, Wien zij de +heerlijkheid in eeuwigheid.</p> + +<hr class="chend" /> + +<div class="figcenter" style="width: 356px;" id="KAART"> +<span class="pagenum" title="-"> </span> +<a href="images/ill_172a.png"><img src="images/ill_172a-th.png" width="356" height="536" title="Klik voor vergroting (9161378px, 168Kb)" alt="" /></a> + <div class="caption2">PALESTINA<br /> + <i class="size75">De roode lijn wijst de reisroute aan.</i><span class="pagenum" title="-"> </span></div> +</div> + +<p><span class="pagenum" title="173"> </span><a id="p_173"></a></p> +<p><span class="pagenum" title="174"><br /> </span><a id="p_174"></a></p> +<p><span class="pagenum" title="175"><br /><br /> </span><a id="p_175"></a></p> + +<div class="inhoud"> + + <h2><a id="INHOUD"></a>INHOUD:</h2> + + <table class="toc" id="toc" summary="inhoudsopgave"> + <tbody> + <tr><td></td><td class="tdr mixcap size75">Bladz.</td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#CORINTHE">Corinthe</a></td><td class="tdr"><a href="#p_1">1</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#ATHENE">Athene</a></td><td class="tdr"><a href="#p_8">8</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#ALEXANDRIE">Alexandri</a></td><td class="tdr"><a href="#p_15">15</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#CAIRO">Caro</a></td><td class="tdr"><a href="#p_22">22</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#PORTSAID"><ins class="corr" id="corr61" title="Bron: Port Said">Port-Sad</ins> en Beyroet</a></td><td class="tdr"><a href="#p_37">37</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#BAALBEK"><ins class="corr" id="corr62" title="Bron: Baalbek">Balbek</ins></a></td><td class="tdr"><a href="#p_44">44</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#DAMASCUS">Damascus</a></td><td class="tdr"><a href="#p_52">52</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#WOESTIJNREIS">Een woestijnreis</a></td><td class="tdr"><a href="#p_61">61</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#GENNESARETH">Het meer van Gennesareth</a></td><td class="tdr"><a href="#p_73">73</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#TURKSCH_BESTUUR">Het Turksch Bestuur</a></td><td class="tdr"><a href="#p_82">82</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#NAZARETH">Nazareth</a></td><td class="tdr"><a href="#p_89">89</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#SAMARIA">Samaria</a></td><td class="tdr"><a href="#p_96">96</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#NABULUS">Nabulus</a></td><td class="tdr"><a href="#p_102">102</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#JERICHO">Jericho en de Doode Zee</a></td><td class="tdr"><a href="#p_114">114</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#HEILIGDOMMEN">De heiligdommen van het tegenwoordige Jerusalem</a></td><td class="tdr"><a href="#p_122">122</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#OUDE_STAD">De oude stad en hare graven</a></td><td class="tdr"><a href="#p_134">134</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#WATERWERKEN">De waterwerken der oudheid</a></td><td class="tdr"><a href="#p_145">145</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#BETHLEHEM">Bethlehem</a></td><td class="tdr"><a href="#p_156">156</a></td></tr> + <tr><td class="tdl"><a href="#OLIJFBERG">De Olijfberg</a></td><td class="tdr"><a href="#p_165">165</a></td></tr> + <tr><td class="tdl ind3"><a href="#KAART">Kaart van Palestina.</a></td><td class="tdr"></td></tr> + </tbody> + </table> + + <div class="figcenter" style="width: 172px;"> + <img src="images/ill_175.png" width="172" height="5" alt="" /> + </div> + +</div> + +<div class="TNbox"> +<a id="correctie"></a> + +<h2>Overzicht aangebrachte correcties</h2> + +<p>De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:</p> + +<table summary="correcties in tekst"> + <thead> + <tr><th>Plaats</th><th>Bron</th><th>Correctie</th></tr> + </thead> + <tbody> + <tr><td class="td2"><a href="#corr1">Blz. vi</a></td><td class="td4"> te </td><td class="td4"><i> te </i></td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr2">Blz. 10</a></td><td class="td4">Paulus</td><td class="td4 mixcap">Paulus</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr3">Blz. 10</a></td><td class="td4">Paulus</td><td class="td4 mixcap">Paulus</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr4">Blz. 10</a></td><td class="td4">elk</td><td class="td4">elke</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr5">Blz. 11</a></td><td class="td4">bij-</td><td class="td4">bij</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr6">Blz. 13</a></td><td class="td4">Paulus</td><td class="td4 mixcap">Paulus</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr7">Blz. 16</a></td><td class="td4">Mogenheden</td><td class="td4">Mogendheden</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr8">Blz. 17</a></td><td class="td4">Paulus</td><td class="td4 mixcap">Paulus</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr9">Blz. 19</a></td><td class="td4">Alexadri</td><td class="td4">Alexandri</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr10">Blz. 22</a></td><td class="td4">CAIRO</td><td class="td4">CARO</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr11">Blz. 27</a></td><td class="td4">ven</td><td class="td4">van</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr12">Blz. 28</a></td><td class="td4">Maria</td><td class="td4 mixcap">Maria</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr13">Blz. 29</a></td><td class="td4">berekenng</td><td class="td4">berekening</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr14">Blz. 36</a></td><td class="td4">et</td><td class="td4">het</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr15">Blz. 37</a></td><td class="td4">PORT-SAID</td><td class="td4">PORT-SAD</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr16">Blz. 39</a></td><td class="td4">ergenis</td><td class="td4">ergernis</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr17">Blz. 46</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr18">Blz. 48</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr19">Blz. 48*</a></td><td class="td4">BAALBEK</td><td class="td4">BALBEK</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr20">Blz. 52</a></td><td class="td4 mixcap">Naaman</td><td class="td4 mixcap">Naman</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr21">Blz. 57</a></td><td class="td4">Syrier</td><td class="td4">Syrir</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr22">Blz. 59</a></td><td class="td4">omzoont</td><td class="td4">omzoomt</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr23">Blz. 62</a></td><td class="td4">Bedouinen</td><td class="td4">Bedounen</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr24">Blz. 65</a></td><td class="td4">men</td><td class="td4">met</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr25">Blz. 67</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">,</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr26">Blz. 70</a></td><td class="td4">fluisterende</td><td class="td4">fluisterde</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr27">Blz. 71</a></td><td class="td4">Betlehem</td><td class="td4">Bethlehem</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr28">Blz. 73</a></td><td class="td4">GENESARETH</td><td class="td4">GENNESARETH</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr29">Blz. 75</a></td><td class="td4">Celcius</td><td class="td4">Celsius</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr30">Blz. 77</a></td><td class="td4">Fransciscaner</td><td class="td4">Franciscaner</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr31">Blz. 77</a></td><td class="td4">Jezus</td><td class="td4 mixcap">Jezus</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr32">Blz. 77</a></td><td class="td4">wachten</td><td class="td4">wachtten</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr33">Blz. 79</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr34">Blz. 82</a></td><td class="td4">Nazereth</td><td class="td4">Nazareth</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr35">Blz. 86</a></td><td class="td4">oers</td><td class="td4">koers</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr36">Blz. 87</a></td><td class="td4">in-</td><td class="td4">in</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr37">Blz. 89</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr38">Blz. 91</a></td><td class="td4">bene den</td><td class="td4">beneden</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr39">Blz. 93</a></td><td class="td4">Fransciscaners</td><td class="td4">Franciscaners</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr40">Blz. 97</a></td><td class="td4">Saul</td><td class="td4 mixcap">Saul</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr41">Blz. 98</a></td><td class="td4">Samur</td><td class="td4">Sanur</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr42">Blz. 102</a></td><td class="td4">sirokko</td><td class="td4">Sirokko</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr43">Blz. 106</a></td><td class="td4">Mozes</td><td class="td4 mixcap">Mozes</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr44">Blz. 119</a></td><td class="td4">Elisa</td><td class="td4 mixcap">Elisa</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr45">Blz. 126</a></td><td class="td4">Gotgotha</td><td class="td4">Golgotha</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr46">Blz. 127</a></td><td class="td4">dankdaar</td><td class="td4">dankbaar</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr47">Blz. 128</a></td><td class="td4">Honderduizenden</td><td class="td4">Honderdduizenden</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr48">Blz. 131</a></td><td class="td4">acht hoekige</td><td class="td4">achthoekige</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr49">Blz. 140</a></td><td class="td4">Betlehem</td><td class="td4">Bethlehem</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr50">Blz. 147</a></td><td class="td4">zoogoemde</td><td class="td4">zoogenoemde</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr51">Blz. 148</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr52">Blz. 152</a></td><td class="td4">maal-daags</td><td class="td4">maal daags</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr53">Blz. 157</a></td><td class="td4">geeffend</td><td class="td4">geffend</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr54">Blz. 157</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr55">Blz. 157</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">,</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr56">Blz. 158</a></td><td class="td4">splist</td><td class="td4">splitst</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr57">Blz. 158</a></td><td class="td4">Bethehem</td><td class="td4">Bethlehem</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr58">Blz. 161</a></td><td class="td4">Fransciscaners</td><td class="td4">Franciscaners</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr59">Blz. 167</a></td><td class="td4 mixcap">Mohamed</td><td class="td4 mixcap">Mohammed</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr60">Blz. 168</a></td><td class="td4">ter wijl</td><td class="td4">terwijl</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr61">Blz. 175</a></td><td class="td4">Port Said</td><td class="td4">Port-Sad</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr62">Blz. 175</a></td><td class="td4">Baalbek</td><td class="td4">Balbek</td></tr> + </tbody> +</table> +</div> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's Reisindrukken in het Oosten, by Louis Heldring + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REISINDRUKKEN IN HET OOSTEN *** + +***** This file should be named 38980-h.htm or 38980-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/8/9/8/38980/ + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/38980-h/images/cover-th.jpg b/38980-h/images/cover-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0fc68d5 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/cover-th.jpg diff --git a/38980-h/images/cover.jpg b/38980-h/images/cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6eb01e5 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/cover.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_001.png b/38980-h/images/ill_001.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6e718a0 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_001.png diff --git a/38980-h/images/ill_008.png b/38980-h/images/ill_008.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b19e4e2 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_008.png diff --git a/38980-h/images/ill_015.png b/38980-h/images/ill_015.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0087749 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_015.png diff --git a/38980-h/images/ill_022.png b/38980-h/images/ill_022.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ac226ed --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_022.png diff --git a/38980-h/images/ill_032a-th.jpg b/38980-h/images/ill_032a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d63c0bf --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_032a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_032a.jpg b/38980-h/images/ill_032a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e125e17 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_032a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_037.png b/38980-h/images/ill_037.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c78fc4a --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_037.png diff --git a/38980-h/images/ill_044.png b/38980-h/images/ill_044.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8c4fe4e --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_044.png diff --git a/38980-h/images/ill_048a-th.jpg b/38980-h/images/ill_048a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..bcb6bbc --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_048a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_048a.jpg b/38980-h/images/ill_048a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9b4966e --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_048a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_052.png b/38980-h/images/ill_052.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..068f855 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_052.png diff --git a/38980-h/images/ill_061.png b/38980-h/images/ill_061.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a0758fd --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_061.png diff --git a/38980-h/images/ill_073.png b/38980-h/images/ill_073.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..fbfab2f --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_073.png diff --git a/38980-h/images/ill_076a-th.jpg b/38980-h/images/ill_076a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9b877e0 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_076a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_076a.jpg b/38980-h/images/ill_076a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0d69115 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_076a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_082.png b/38980-h/images/ill_082.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8deebe4 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_082.png diff --git a/38980-h/images/ill_089.png b/38980-h/images/ill_089.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3446ed9 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_089.png diff --git a/38980-h/images/ill_090a-th.jpg b/38980-h/images/ill_090a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..64a8f95 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_090a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_090a.jpg b/38980-h/images/ill_090a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e84b05c --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_090a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_096.png b/38980-h/images/ill_096.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..63113b4 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_096.png diff --git a/38980-h/images/ill_098a-th.jpg b/38980-h/images/ill_098a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..38b39fd --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_098a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_098a.jpg b/38980-h/images/ill_098a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2e91250 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_098a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_102.png b/38980-h/images/ill_102.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7fe53ec --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_102.png diff --git a/38980-h/images/ill_114.png b/38980-h/images/ill_114.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0465b55 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_114.png diff --git a/38980-h/images/ill_120a-th.jpg b/38980-h/images/ill_120a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..be83f4a --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_120a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_120a.jpg b/38980-h/images/ill_120a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..bfcca09 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_120a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_122.png b/38980-h/images/ill_122.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..16b5217 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_122.png diff --git a/38980-h/images/ill_124a-th.jpg b/38980-h/images/ill_124a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f6b37e2 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_124a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_124a.jpg b/38980-h/images/ill_124a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..853d74d --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_124a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_130a-th.jpg b/38980-h/images/ill_130a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0f4f5a9 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_130a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_130a.jpg b/38980-h/images/ill_130a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3756016 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_130a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_134.png b/38980-h/images/ill_134.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..22e7980 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_134.png diff --git a/38980-h/images/ill_140a-th.jpg b/38980-h/images/ill_140a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3a094da --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_140a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_140a.jpg b/38980-h/images/ill_140a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..42e6758 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_140a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_145.png b/38980-h/images/ill_145.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..69273ff --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_145.png diff --git a/38980-h/images/ill_156.png b/38980-h/images/ill_156.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..681d7a1 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_156.png diff --git a/38980-h/images/ill_156a-th.jpg b/38980-h/images/ill_156a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4b4749f --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_156a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_156a.jpg b/38980-h/images/ill_156a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2849234 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_156a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_165.png b/38980-h/images/ill_165.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..dd840b9 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_165.png diff --git a/38980-h/images/ill_168a-th.jpg b/38980-h/images/ill_168a-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b78b0da --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_168a-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_168a.jpg b/38980-h/images/ill_168a.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7571705 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_168a.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_172a-th.png b/38980-h/images/ill_172a-th.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4467bf1 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_172a-th.png diff --git a/38980-h/images/ill_172a.png b/38980-h/images/ill_172a.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4023720 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_172a.png diff --git a/38980-h/images/ill_175.png b/38980-h/images/ill_175.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..af1cbc0 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_175.png diff --git a/38980-h/images/ill_deco.png b/38980-h/images/ill_deco.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..80e0e3c --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_deco.png diff --git a/38980-h/images/ill_fp-th.jpg b/38980-h/images/ill_fp-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f708435 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_fp-th.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_fp.jpg b/38980-h/images/ill_fp.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..66d948c --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_fp.jpg diff --git a/38980-h/images/ill_vogel.png b/38980-h/images/ill_vogel.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b544f03 --- /dev/null +++ b/38980-h/images/ill_vogel.png diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..abe6a3e --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #38980 (https://www.gutenberg.org/ebooks/38980) |
