diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:00:48 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:00:48 -0700 |
| commit | 17a4c34804e2d309e4dbb2c01527623ea08affe4 (patch) | |
| tree | d8840d500f7421650f7296cb2fd31acac82acd9a /34078.txt | |
Diffstat (limited to '34078.txt')
| -rw-r--r-- | 34078.txt | 2719 |
1 files changed, 2719 insertions, 0 deletions
diff --git a/34078.txt b/34078.txt new file mode 100644 index 0000000..4c8dcbc --- /dev/null +++ b/34078.txt @@ -0,0 +1,2719 @@ +The Project Gutenberg EBook of Dissertatiunculae Quaedam +Critico-Theologicae, by John Henry Newman + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Dissertatiunculae Quaedam Critico-Theologicae + +Author: John Henry Newman + +Release Date: October 15, 2010 [EBook #34078] + +Language: Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DISSERTATIUNCULAE QUAEDAM *** + + + + +Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by The Internet Archive/Canadian Libraries) + + + + + +Transcriber's note: A few typographical errors have been corrected: they +are listed at the end of the text. + + * * * * * + + +DISSERTATIUNCULAE QUAEDAM + +CRITICO-THEOLOGICAE + +AUCTORE + +JOANNE H. NEWMAN + +ANGLO + +[Illustration] + + + + + + + + + +[Illustration] + +TYPIS S. CONGREGATIONIS DE PROPAGANDA FIDE + +------ + +MDCCCXLVII. + + * * * * * + + +REVERENDO PATRI + +ANTONIO BRESCIANI + +E SOCIETATE IESV + +COLLEGII VRBANI RECTORI + +VIRO LECTISSIMO + +NOBIS HOSPITIBVS SVIS ET LINGVA PAENE BARBARIS + +ACCEPTISSIMO + +HOC SERENISSIMORVM DIERVM + +SVB EIVS TVTELA ACTORVM + +QVALECVNQVE MONVMENTVM + +COMMENDATVM DICATVMQUE + +VELIMVS + + * * * * * + + +MONITUM + + * * * * * + +Opuscula haec qualiacunque, ex nupera Oxoniensi Bibliotheca Patrum maxima +ex parte desumpta, Latine autem liberius reddita, criticis prudentioribus +commendo; id aegre ferens, quod, notulis quibusdam meis domi relictis, +minus prodeunt accurata, quam pro ratione studiorum meorum a benevolis +sperari potuisset. + + In Fest. S. Anselm. + 1847. + + * * * * * + + + + DISSERT. 1. De quarta Oratione S. Athanasii contra Arianos pag. 1 + + 2. De Ecthesi Ephesina contra Paulum Samosatenum 24 + + 3. De vocibus [Greek: prin gennethenai ouk en] + Anathematismi Nicaeni 41 + + 4. De vocibus [Greek: ex heteras hupostaseos e ousias] + Anathematismi Nicaeni 58 + + * * * * * + + +{1} + +[Illustration] + +DISSERTATIO I. + +DE QUARTA ORATIONE S. ATHANASII CONTRA ARIANOS. + +[Illustration] + +Quatuor illas, quas vulgo vocant, Athanasii Orationes contra Arianos partes +esse unius operis, recentioribus criticis persuasissimum est; post ipsum, +ut videtur, Photium, qui codice CXL ad [Greek: pentabiblon] Athanasii +provocat. Profecto Montefalconius, ut in re minime dubia, omni probatione +praeter ipsam librorum structuram supersedendum judicat. "Nihil opus est +longiore disputatione, cum clarum sit ex hisce ipsis quatuor Orationibus, +nihil eas commune cum ullo alio opere habere; sed ita inter se cohaerere, +ut unum ipsae opus simul conficiant, quarum prima sit principium, quarta +autem omnium sit finis, quam sane ob causam sola haec ultima solita +terminatur conclusione." Athan. _Opp._ t. I. pp. 403, 4. Haec ille; qui +tamen paullo submissius loquitur, cum in _Praefat._ sua p. XXXV, et in +_Vit. Athan._ p. LXXII, concedit eas non esse exaratas certo aliquo +consilio prius inito, sed, decursu controversiae, alteram ex altera, quo +res majorem haberet lucem, fuisse productas; id quod praecipue cernitur in +secunda et tertia incipientibus, ubi sanctus Doctor, more suo, +disputationem jam forte longiorem, propter haereticorum tamen pervicaciam, +continuandam judicat. + +Nec minus liquida res est Tillemontio, scribenti: "Les quatre oraisons sont +toutes liees ensemble, et en un meme corps, comme il parait principalement, +parce-qu'il n'y a que la derniere qui finisse par la glorification +ordinaire." {2} _Mem. Eccl._ t. 8. p. 701. Et alibi: "Il est certain que +ces quatre discours ... semblent ... ne faire qu'une seule piece, qu'on +aura partagee tantot en quatre, tantot en cinq." p. 191. + +Tillemontii vestigia sequitur, tanquam pedissequus, Ceillerius, _Aut. +Eccl._ t. 5. pp. 217, 218. qui cum Montefalconio consentit posteriores +libros, vice quemque sua, anteriorum partes suscipere. + +Jam prius Petavio, Incarnationem V. D. tractanti, idem excidit judicium; eo +gravius, quod obiter doctissimo theologo elapsum est. Dum enim Epistolam +Athanasii _ad Ep. Aeg. et Lib._ contendit non esse revera partem Orationum +contra Arianos, (ut tum temporis ab Athanasii Editoribus habebatur,) quia +scilicet illa Epistola non spectat, nisi in parte quadam, ad doctrinam +Arianorum, haec monet: "Non est ejusdem cum sequentibus argumenti, nam _in +istis_ adversus _Arianam_ haeresim disputat etc. ... prima autem, (i. e. +_Epist. ad Ep. Aeg. et Lib._) nihil horum facit." _de Incarn. v._ 15. s. 9. + +Auctoribus tamen tam gravibus atque inter se consentientibus hic contra +eundum est; cum plane comprobari possit, ut puto, et sine magno conatu, +quartam illam contra Arianos Orationem non esse contra istos haereticos ab +Athanasio scriptam, neque prorsus esse orationem, ne disputationem quidem +continuam, sed esse conglutinationem quandam fragmentorum theologicorum, +vel annotationum seriem, variae et longitudinis et materiae, praecipue de +haeresi Marcelli et Photini, aliqua ex parte de Sabellianismo et +Samosatenismo, vix aut ne vix quidem contra Arianos. Quam sententiam his +argumentis fultam velim. + +s. I. DE STRUCTURA LIBRI. + +1. Jam hoc praemittendum est;--nusquam, ut credo, ab antiquis ad Orationem +hanc quartam provocari, tanquam ad partem operis Athanasii "_contra +Arianos_," vel "_de Trinitate_;" cum secunda contra et tertia laudantur a +Theodoreto, {3} Justiniano, Cyrillo Alexandrino, Facundo, Concilio +Lateranensi sub Martino I. habito, Agathone Pontifice, et aliis, idque illo +ipso numerandi ordine qui etiamnum servatur in editione Maurina.[1] Quamvis +autem Photii, de toto opere ut quinquepartito loquentis, interpretes esse +quodammodo videantur, et Concilium Oecumenicum Septimum, et Epistola +Agathonis in Sexto, cum tertiam Maurinam pro quarta habent, inde tamen non +concludi potest quartam Maurinam, de qua hic quaestio est, comprehensam +fuisse ut quintam partem [Greek: pentabiblou] Photii. Quoniam enim in uno +codice haec Maurinorum quarta vocatur sexta Oratio, alia quaedam ibi +reperienda est quinta; quae quidem, Montefalconio judice, est opusculum +illud quod vulgo appellatur "_de Incarnatione contra Arianos_," quod re +ipsa in aliquibus codd. quintae nomen gerit. Sunt porro codices qui +Epistolam _ad Ep. Aeg. et Lib._ quae in codd. solebat esse prima, quartam +nominant; alius autem est Montefalconii, ex quo quarta illa Maurinorum +plane excidit. Accedit quod in codice quodam Bodleiano (Roe 29. an. 1410.) +opusculum _de Incarnatione contra Arianos_ tres priores subsequitur +orationes, quartae vice. Aliis autem codd. quarta Maurinorum quinta est; +aliis Epistola _ad Ep. Aeg. et Lib._ est "tertia contra Arianos," Epistola +_de Sent. Dion._ in duas partes divisa, pro prima et secunda, ut videtur, +habita. Quare, cum adeo varietur in codicibus, nulla praescriptio est ex +usu editionum, cur quarta haec oratio adsciscatur in numerum earum, quae +cum Arianis bellum gerunt. + +2. Deinde notandum est, librum hunc ipsa fronte sua prodere se non esse +orationem similem illarum quae ei praeierunt. Nam, cum secunda illa et +tertia prooemium utraque suum habeat, in quo mentio fit gravissimi illius +argumenti, quod ab illis est continuandum, nihil contra aut scopo definitum +aut ratione ordinatum in quarta incipiente reperitur. In argumentum suum, +quicquid sit illud, nullum enim {4} profitetur, praeceps ingreditur, +propositionem prae se ferens categoricam quandam ex Evangelista desumptam, +"Ex Deo Deus est Verbum, nam Deus erat Verbum;" plane omisso verborum illo +apparatu et verecunda dicendi pompa, qua in limatioribus suis operibus, res +divinas tractaturus, utitur sanctissimus Praesul. + +Nec aequabilius aut liquidius fluit postea orationis cursus, sed turbatus +semper, incertus, mutabilis. Nam saepius materies subito profertur nova, ut +in sectionibus 6, 9, et 25 editionis Maurinae; id quod amanuensibus tam +plane constitit, ut in quinque codd. interpolatum testentur inter sectiones +12 et 13 opusculum _de Sabbatis et Circumcisione_, Athanasio dubie a +Maurinis (t. II. p. 54.) inscriptum. Plane diversum est ab hoc genere +disserendi aequabile illud et bene continuatum sancti oratoris eloquium, +qui tam soleat priorem materiem suam producere et tanquam abdere in proxime +sequentem, et rem cum re tam callida junctura colligare, ut editori +difficillimum sit disputationis cursum ad certa quaedam capita revocare. + +Accedit quod tres illae quae praecedunt Orationes commercium inter se ultro +citroque habent, et ad se mutuo respiciunt, et complent definita quaedam +docendi vestigia, quae terminantur prope exeunte tertia. Integra quaedam +disputatio, in Scripturis contra Arianos explicandis tota, continuatur a s. +37. primae ad s. 59. tertiae; ante tertiam in locis Propheticis et +Apostolicis, per tertiam in Evangelicis versata. Incipit autem, procedit, +et terminatur scopo ecclesiastico, seu canone fidei, proponendo, ut +divinorum oraculorum justo interprete[2]. At in hac accurata rerum +dispositione nullam plane sedem sibi potest vindicare quartus ille liber +seu Oratio Maurinorum. + +Quid quod in verborum quoque usu sui similis est quartus liber, aut saltem +dissimilis trium Orationum. Nam {5} in illo, coeteris licet breviore, +vocula celeberrima [Greek: homoousion] ter reperitur, vid. ss. 10, 12. at +eandem in tribus illis omnino non occurrere dicendum est, cum solitarius +iste locus, _Orat._ I. 9. qui eam continet, symboli quandam fert speciem, +ut ex ipso loco intelligitur, neque in propriam Athanasii disputationem +cadit. Contra, verbum illud omittitur aliquando in Orationibus tribus, ubi +jure posset quaeri[3]. Deinde in _Orat._ II, 78, 79, 80. ut in _Gent._ 40 +et 46. _Incarn._ V. D. 20. _ad Serap._ IV, 20. verbum [Greek: autosophia] +reperitur; at in quarta reprobatur idem, Petavio judice, (_de Trin._ VI, +11.) ut Sabellianum. Tum hoc quoque e minutioribus rebus ad rem nostram +facit, quod tres illae, in Sanctissima Trinitate praedicanda, illustratione +uti solent ex luce et ejus irradiatione desumpta; quarta vero, modo ignem +non lucem, modo ignem et lucem inducit. Depravato denique textu haec +graviter laborat; illae non laborant. + +3. Profecto, ut antea dictum est, etiam hoc in quaestionem venit, an forte +portiones saltem aliquae hujus libri fragmenta sint tantummodo cujusdam +operis, vel plurium operum; vel notulae rudiores subita manu scriptis +mandatae, prout menti occurrerent; vel capita controversiarum; quae casus +rerum temere in unum cumulum congesserit. Peregrinum omnino opusculum, +forte non Athanasii, illud _de Sabb. et Circumc._ nonnunquam in medium hunc +librum intrusum jam diximus; praeterea, (quod praecipue ad rem nostram +facit) idem opusculum re ipsa consociatur cum fragmento quodam Epistolae +_de Decr._ et Tractatu _In illud omnia_, quasi totum quid, quamquam nihil +cum illis habet commune, in codd. omnibus, excepto uno, quos memorant +Maurini. Alterum exemplum cernitur in Sermone Majore _de Fide_, qui in +Montefalconii _Nova Collectione_ editus est, qui autem vix aliud {6} est +quam series quaedam portiuncularum ex variis Athanasii operibus in unum +comparatarum. Praeterea, quod attinet ad librum nostrum, in codd. quibusdam +singulis partibus singuli praeponuntur tituli; ut [Greek: tous +sabellizontas, k. t. l.] in sect. 9; in sect. autem 11, [Greek: pros tous +legontas hoti, k. t. l.] Porro "illi" et "ille" stant aliquando, nullo +antecedente. Sed et infractum illud et inordinatum in orationis filo, +indicium aliud est multiplicis et disparis materiae. Quid quod s. 25. in +duas partes temere secat quod alioqui continuum haberet cursum a 15 ad 36; +s. 11. autem mentionem ultro objicit alicujus rei quam in praecedentibus +frustra quaesiveris. Tum ss. 6 et 7, quae solae pertinent ad Arianos, +jacent inter argumentorum locos Arianis plane alienos, stylum autem sapiunt +dilucidum illum et liberum Orationum trium; qui quidem stylus aliqua ex +parte in ss. 14, 17, 27, 28, et 34. reperitur. + +Notatu etiam dignum est, a Montefalconio in Monito suo Epistolae Encyclicae +praefixo esse observatum, phrasim illam [Greek: hoi peri Eusebion] non +adhibitam esse ab Athanasio post Eusebii mortem; "Neque enim sequaces +Eusebii jam defuncti usquam apud Athanasium [Greek: hoi peri Eusebion] +vocantur, sed [Greek: koinonoi ton peri Eusebion] vel [Greek: kleronomoi +tes asebeias tou Eusebiou]." t. I, p. 110. Jam hanc ipsam phrasin legimus +in sectione 8. hujus Orationis quartae; unde sequitur, cum Eusebius +discesserit e vivis an. 341, Oratio autem prima scripta fuerit circ. an. +358, quartam hanc, qua Orationum seriem concludi creditur, scriptam esse +ante primam, qua series orditur; sin minus, saltem portionem eam quartae, +quae phrasin [Greek: hoi peri Eusebion] continet, primae esse priorem, vel +(quod idem valet) quartam ex pluribus disputationibus esse conflatam. + +Plura adhuc sunt quae in hac re possint offerri; nam sectiones 1-5, 9, 10, +versantur in argumento plane suo, quod in reliquo libro nusquam attingitur. +De [Greek: monarchiai] tractant; verbo autem [Greek: arche] utuntur pro +_origine_, ut in prioribus Orationibus moris est; cum idem usurpetur pro +_initio_, {7} sectionibus hujus libri 8, 25, 26, 27. Porro in disputatione +ss. 30-36 singularis usus est epitheti [Greek: theios] ad Christum +adhibiti; vox quoque [Greek: noein] ejusdem loci propria est. + +Quod porro singulare est in hoc libro, ut stylo signum imprimat, argumentum +autem idem non leve quod de serie quadam annotationum polemicarum nunc +agimus, non de justo et simplici opere, frequentia illa est vocabulorum +hujusmodi, [Greek: peusteon] 2, e. [Greek: eroteteon] 3, f. 4, a. [Greek: +lekteon] 4, init. 6, d. 10, a. [Greek: elenkteon] 3, a. 4, e. [Greek: +eresthai dikaion, kalon] etc. 11, d. 14, a. 23. b. Cujus generis sunt illa +quoque, [Greek: akolouthesei ta en tois emprosthen atopa eiremena], e. g. +2, e. 4, e. 4 fin. 15 init. 26, b. 26 init. quibuscum conferamus +elegantiorem periodi cursum, _Orat._ II, 24, b. [Greek: kalon autous +eresthai kai touto, hin' eti mallon ho elenchos, k. t. l.] ejusmodi sunt +etiam [Greek: to d' auto de kai peri dunameos], s. 3; quae omnia +Aristotelem sapiunt, non Athanasium. Videsis etiam locos Scripturae sacrae +subito propositos ut materiem disputandi, ut in ss. 1, 5, 9, et 31. + +Aristotelem etiam agit in hoc libro sanctissimus Doctor in effatis suis +theologicis proferendis; e. g. [Greek: ei agonos kai anenergetos ho Theos], +4 fin. [Greek: to ek tinos huparchon huios estin ekeinou], 15, c. [Greek: +houden hen pros ton patera, ei me to ex autou]. 17, d. [Greek: on ouk estin +eis tas kardias ho huios, touton oude pater ho Theos], 22, b. [Greek: ei me +huios, oude logos; ei me logos, oude huios.] 24 fin. + +4. Ulterius nunc progrediendum est; liquet enim Athanasium hoc in libro non +raro innuere se non doctrinam solum haereticorum percellere, sed haereticos +ipsos; tamen de nominibus tacet; quod contra fit in Ariana sua +controversia, ubi liberrime loquitur de Ario, de Eusebio, de Asterio, et +aliis ejusdem sectae. Hic contra, licet occurrant certe [Greek: hoi apo tou +Samosateos], et [Greek: kata Sabellion], adversarii plerumque anonymi, unus +aut plures, in campum descendunt, vel potius illabuntur; ut colligi potest +ex [Greek: phate] 9 init. [Greek: piptousi] 11 init. [Greek: hupelabe] 13 +init. [Greek: auton toiauta legonta] 14, a. [Greek: hoi touto legontes] 15 +init. [Greek: kat' autous] 21 init. [Greek: kat' ekeinous] 22, c. Vid. +etiam 8, c. 13, c. 20 init. 23, c. 24, a. 25, b. 28 init. Jam si acer ille +accusatorius stylus huic libro abest, in hac {8} re saltem, si non in alia, +a praecedentibus tribus differt, in quibus illa oratoris vis et fervor +animi praecipue cernitur; at audacius quiddam nunc dicendum est, scilicet +necessitudinem fortasse aliquam fuisse Athanasio cum quibusdam istarum +factionum hominibus, quibus sagax et benevolus praesul, licet +congrediendum, tamen aliquatenus parcendum duxerit. + +Deinde observandum est haeresim, de qua per totum paene librum agitur, +licet Sabellianae proximam, non fuisse Sabellianam; nam comparatur cum ea, +e.g. [Greek: Sabelliou to epitedeuma], 9, et [Greek: hosa alla epi +Sabelliou atopa apantai], 25. Quinimo, cum haeresis haeresi opponitur in +fine s. 3. de Arianis aperta mentio est, ut mos est Athanasii, de +Sabellianis autem non est mentio, sed de iis qui "Sabellizant," quibuscum +scilicet res erat sancto Doctori. Praeterea haeresim, quae agebatur, esse +temporis illius, non praeteritorum saeculorum, certum est tum ex loquendi +modo, quo utitur Athanasius, tum quia caeterae, quibuscum dimicat in +scriptis suis, sunt sui aequales. Namque etiam, cum Pauli Samosateni +haeresim aggreditur, non priscam istam saeculi anterioris in arenam +immittit, sed immutatam et novam, qualem ipse eam conspexerat in populo +christiano. Neque hoc sane facile fidem facit, in medio illo tot +tantorumque errorum certamine, quod Athanasio contigit, prudentissimum +virum ad obsoleta quaedam, ut [Greek: graikon kai scholastikon], +confugisse[4]. + +Quae omnia suspicionem movent, haeresim, quae materies est hujus libri, +illam esse Marcelli Ancyrani, qui cum Athanasio commilitaverat contra +Arianos, et sectatorum ejus; cum omnibus notum sit, simillimo illo +Apollinaris exemplo, Athanasium id ipsum facere in disputationibus suis, +haeresiarchae parcere nomini, haeresim severissime impetere. Quid quod +similiter a nominibus abstinet Eusebius in Arianis suis reprobandis +(_Eccles. Theol._ I, 9, 10.) silet porro Vincentius Lirinensis, si revera +in Commonitorio {9} suo Augustinum petit. Idem quoque in Platone fecit +Aristoteles; sed in hac re testes supervacanei sunt. + +Quod nobis rem perstringentibus nunc commendatum est, mox, collatis inter +se dogmatibus, hic Marcellinorum seu Photinianorum, illic eorum quibuscum +in hoc libro agitur, plenissimam habebit confirmationem;--eo scilicet modo, +quo Orationes tres haeresim tractant Arianam, disputationem hanc quartam, +divulsam licet et incompositam, in Marcelli vel Photini, necnon Sabellii et +Samosateni erroribus refutandis versari. Quod cum dicimus, prudentes +praeterimus sectiones 6 et 7, ad Arianismum procul dubio spectantes, sed in +summa operis importunas. + +His nostris jam in formam redactis, perjucunda fuit nobis fortuita lectio +libelli, inscripti, "In Eusebii contra Marcellum libros Selectae +Observationes, auctore R. S. C. Lipsiae 1787." Laudato Athanasii "quinto +libro," ut illum vocat, "contra Arianos," pergit auctor anonymus dicere, +"ibi, ut in libro _de Aet. subst. Fil. et Sp. S._ sententiam Marcelli, +suppresso tamen nomine, refellit. Quod an aliis sit observatum, ignoro." p. +28. + +s. II. DE MATERIE LIBRI. + +Quo melius huic rei satisfiat, triplex hic sumendum est argumentum: primum +enim necessitudo illa inter Athanasium et Marcellum in historia istorum +temporum, quae et qualis fuerit, definienda est; deinde enucleanda doctrina +Marcelli, Photini, et istiusmodi haereticorum; tum illa Photiniana haeresis +conferenda est cum ea quae in hoc libro ab Athanasio oppugnatur. + + + +1. Cum Athanasius adhuc junior esset in Episcopatu suo, Marcellus Ancyrae +in Galatia Episcopus responsum illud edidit Ariano sophistae Asterio, ex +quo et originem suam et subjectam materiem coeperunt Eusebii _contra +Marcellum_, et _de Ecclesiastica Theologia_ libri, nobis hodie {10} +principales testes opinionum Marcelli. Neque Eusebius solum, sed aliquot +Concilia Arianorum condemnarunt hominem, qui, Romam petens, ibi Athanasio +occurrit circa an. 341; cum uterque praesul a Pontifice Concilio habito de +Arianorum criminationibus purgatus est. + +Purgatus est iterum uterque Concilio Sardicensi an. 347; ab eo tamen ipso +tempore, nisi, ut Montefalconio videtur, ab an. 336-8 (_Nov. Coll._ p. LII) +postulationes eae, quae hactenus ab Arianorum factione urgebantur in +Marcellum, inter catholicos etiam circumferuntur. Cyrillus Hierosolymitanus +in Catechesibus suis an. 347. mentionem facit haereseos nuperae Galatarum, +quae Christi sempiternum regnum negaret; ubi Marcellum indicari a sancto +oratore, et regio et dogma quae nominantur, liquido demonstrant. Cyrillum +excipit Paulinus in Concilio Arelatensi; Paulinum Hilarius; sed Athanasius, +cautus homo et clemens, siquis alius, Marcello patrocinatur usque ad circ. +an. 360. Idem tamen, confessus tandem Marcellum non longe abesse ab +haeresi, a communione, ut traditum est ab Hilario et Sulpicio, hominem +suspendit. Narrat insuper Hilarius (_Fragm._ II, 21) inductum esse +Athanasium ut hoc faceret, non propter opus Marcelli contra Asterium, sed +ob ejus scripta quaedam posteriora Concilio Sardicensi. Id autem fecit +Athanasius, cum Photinus, Episcopus Sirmiensis, qui haeresim fere illam +Marcelli, magistri sui, ante an. 345 ediderat, jam aliquot annos, +Catholicis et Arianis consentientibus, a sede sua depositus esset. +Marcellus, per totum decennium a sanctissimo praesule repudiatus, quocum +tot tantaque ab Arianis pertulisset, tandem ab eodem, morti jam proximo +(an. 371.) leniore judicio excipitur, ob rem hujusmodi: Basilio Caesariensi +cum Athanasio agenti, ut ne Galatis benignius usus, rei Catholicae noxam +inferret, occurrunt Galatae, missis ad Alexandriam, qui orarent causam +suam, quid autem revera senserint de Christo, sine ambagibus expedirent. +Eugenius, Diaconus Ecclesiae Ancyranae, confessionem catholicam in suorum +nomine ibi {11} subscripsit, quam confirmavit manu sua clerus Alexandrinus, +necnon, ut videtur, Athanasius ipse, quamquam inter nomina subscripta ille +non apparet hodie. Confessio haec, cui Montefalconius lucem dedit, scripta +est in nomine "clericorum et caeterorum qui Ancyrae in Galatia sunt, una +cum patre nostro Marcello, congregati." + +Quo negotio ad finem perducto, et Ancyranus hic, et Alexandrinus ille +praesul morti protinus succubuerunt, bellatores ambo in summo Ecclesiae +discrimine, diversa fortuna; plusquam septuagenarius Athanasius, Marcellus +autem nonaginta saltem annorum cumulo oppressus,--feliciter grandaevus, si +reservabatur in hoc, ut errores suos illo extremo halitu vere efflaret. +Nihilominus, qui in re historica, non biographia versantur, his, ut mos est +in Ecclesia, Marcellus apparet, non ut privatus quispiam, in sua ipsius +persona et poenitentia sua, sed in secta quam genuit et in maturitate +postrema earum opinionum, quae in ipso semina tantummodo fuerant et +elementa pravitatis. + +Caeterum, utrum in hominem ipsum an tantummodo in sectatores ejus +Athanasius in quarta sua, quam vocant, Oratione invehatur, concludi non +potest in alterutram partem, ex illa, seriore utique, confessione ab +Eugenio subscripta. Neque Hilarius, Athanasium testatus Marcelli operi +contra Asterium pepercisse, nos moveat, ne illo opere utamur in Marcelli +placitis eruendis; nam neque in aliis rebus tam fidus in narrando reperitur +sanctissimus Praesul, (ut cum de Liberio loquitur,) ut ex iis quae plane +haeresim sapiunt, ipsius causa pios sensus extorqueamus. Ea autem sunt +hujusmodi. + + + +2. Eusebio teste, placuit Marcello, (1) unam tantummodo in Deitate esse +personam; a Sabellio tamen in hoc dissentienti, quod teneret (2) non Patrem +continuo esse Filium, Filium Patrem, (id quod [Greek: huiopatorian] vocant) +sed (3) Patrem et Filium esse nomina mera et nudos titulos; (4) neque +exprimere relationes aliquas essentiales in natura {12} divina, sed ex eo +originem caepisse (5) quod Verbum Dei sempiternum, seu [Greek: logos +endiathetos], quod Divina quaedam est Ratio, sese manifestaverit in carne, +in hypostasi scilicet Jesu Christi, Filii Mariae, (6) hunc itaque unum +Deum, seu [Greek: monada], quodammodo se aperire solere vel dilatare +([Greek: platunesthai]) ut nos salvos faciat; (7 et 8) quam dilatationem +esse actionem quandam, seu [Greek: energeian], Verbi, qua fit [Greek: logos +prophorikos], seu Vox Dei, cum alioqui sit Ratio interior; (9) harum autem +dilatationum singulare esse specimen Incarnationem Verbi, scilicet +dilatationem in carne hominis Jesu, (10) quam susceperit ineunte +dispensatione Evangelica, quam exeunte relicturum sit (11). Sequi inde, +Verbum non esse Filium, (12) nec Dei Imaginem, Christum, Primogenitum, +Regem, sed Jesum esse haec omnia: quod si ea praedicantur de Verbo in +Scripturis V. T. propheticum illud est propter futuram suam in carne +manifestationem, (13) neque dispensatione absoluta tribui poterunt eadem +Verbo, carnem tunc relicturo, regno se abdicaturo, ad Deum redituro, Verbo +mero ut antea futuro. + +Haec ille: neque est cur fidem denegemus Eusebio, Ariano homini, vel +Arianorum certe fautori, qui, tum contrariarum partium studio tum propter +contrariam suam perfidiam, iniquius laturus esset judicium de opinionibus +Marcelli. Nam ipsissima verba Marcelli citat scriptor ille; ab aliorum +autem testimonio confirmatur. Praeterea si Athanasius in libro hoc quarto +haeresim quandam describit simillimam illius quae Marcello ab Eusebio +tribuitur, duplex hoc testimonium Eusebium corroborat, Athanasium +interpretatur. Photiniana porro doctrina, a Marcelli auditorio profecta, in +iis autem placitis sita quae ante illam ortam Eusebius assignavit Marcello, +argumentum est validum, eruditissimum hunc, licet lubricum, theologum +Marcelli animum et consilium recte divinasse. + +Nunc singula haereseos capita, quae supra percurrimus, testimoniis allatis +illustremus. + +(1) Unam tantummodo in Deitate esse personam: {13} Scripturae adductis +verbis [Greek: kurios ho Theos] in Exod. III, 5. quo Apostoli [Greek: heis +kurios, heis Theos] in Ephes. IV, 5, 6. expediat, prosequitur Marcellus: +[Greek: horas hopos hen epideiknus hemin enteutha prosopon, to auto kurion +kai Theon prosagoreuei]; Euseb. p. 132. a. Iterum: [Greek: to gar ego, +henos prosopou deiktikon estin]; p. 133. a. Tum pergit definire [Greek: +prosopon] quasi sit idem atque [Greek: he tes theotetos monas]. Vid. iterum +[Greek: henos prosopou], ibid. b. Atque iterum: [Greek: ananke gar ei duo +diairoumena, hos Asterios ephe, prosopa eie, e to pneuma, k. t. l.] p. 168. +c. + +(2) Id proprium esse Sabellio, non Marcello, quod [Greek: huiopatora] +doceret; Patrem scilicet esse Filium, Filium autem Patrem. [Greek: +Sabellios, eis auton plemmelon ton patera, hon huion legein etolma], Euseb. +p. 76. a. Et Eugenius quoque, in Apologia sua apud Athanasium, +anathematizat Sabellium et eos qui cum eo dicerent [Greek: auton ton patera +einai huion, kai hote men ginetai huios, me einai tote auton patera, hote +de ginetai pater, me einai tote huion]. _Nov. Coll._ t. 2. p. 2. Et +Basilius: [Greek: ho Sabellios eipon, ton auton Theon, hena toi +hupokeimenoi onta, pros tas hekastote parapiptousas chreias +metamorphoumenon, nun men hos patera, nun de hos huion, nun de hos pneuma +hagion dialegesthai.] _Ep._ 210, 5 fin. + +(3) Patrem et Filium Marcello videri titulos quosdam, in tempore adhibitos +sempiterno Deo et Verbo ejus, tunc scilicet, cum [Greek: endiathetos] ille +[Greek: logos], in Deo inhaerens, fieret [Greek: prophorikos] in hypostasi +Jesu Christi. + +[Greek: Markellos kainoteran exeure tei planei mechanen, Theon kai ton en +autoi logon hena men einai horizomenos, duo d' autoi patros kai huiou +charizomenos epegorias]. Euseb. p. 76, a. vid. etiam p. 63, c. Itaque, quo +melius exprimeret figurata solum locutione Patrem esse Deum, illum +appellavit "Patrem Verbi," [Greek: en toi [ton Christon] phaskein [ton +Theon], mede tou heautou logou kurion einai, alla kai toutou ton patera, +aphaireisthai ton patera ta idia tou paidos deiknusin]. ibid. p. 38. + +Cui suffragatur haereticus ille qui reperitur in _contr. Sabell. Gregal._ +s. 5. quem R. S. C. p. 28. putat esse {14} Marcellum. [Greek: Kago, phesin, +homologo gennesin. gennatai gar ho logos, hote kai laleitai kai +ginosketai]. + +Alibi testatur Eusebius a Marcello proponi [Greek: auton [Theon] einai tou +en autoi logou patera], ibid. p. 167. c. Quod quidem, licet vel purum +catholicismum sapit, Eusebii ipsius saepius fortiter arianizantis doctrinae +comparatum, tamen eo nomine in observationem venit, quod Nestorius apud +Mercatorem sic distinguit a Sabello Photinum, "Sabellius [Greek: +huiopatora] dicit ipsum Filium, quem Patrem, et ipsum Patrem quem Filium, +Photinus vero [Greek: logopatora] [Verbum-patrem]" Mercat. t. 2. p. 87. + +(4) Verbum esse revera Verbum, [Greek: alethos logos], neque nisi improprie +Filius: [Greek: logon gar einai dous ton en toi Theoi, en te kai tauton +onta autoi touton horisamenos, patera toutou chrematizein auton ephe. ton +te logon huion einai autoi, ouk alethos onta huion en ousias hupostasei, +kurios de kai alethos onta logon. episemainetai goun hoti me katachrestikos +logon, alla kurios kai alethos onta logon, kai meden heteron e logon. ei de +meden heteron, delon hoti oude huios en kurios kai alethos, mechri de +phones kai onomatos katachrestikos onomasmenos]. Euseb. p. 61. a. b. + +(5) Verbum esse ab aeternitate in Deo, seu [Greek: endiathetos], ut +attributum quoddam: + +[Greek: Plen Theou], disputat Marcellus, [Greek: ouden heteron en. eichen +oun ten oikeian doxan ho logos on en toi patri]. Euseb. p. 39. c. Ubi +notandum est, phrasin illam [Greek: en toi Theoi], teste Montefalconio +(_Coll. Nov._ tom. 2. p. LVII.) in suspicionem venisse multis Patribus, +utpote suppositam pro Evangelica illa [Greek: pros ton Theon] [Joan. I, 1.] +[Greek: ouk eipon], observat Eusebius, p. 121, b. [Greek: en toi Theoi, +hina me katabalei epi ten anthropinen homoioteta, hos en hupokeimenoi +sumbebekos]. + +Haud aliter Basilius, [Greek: ouk eipen, en toi Theoi en ho logos, alla +pros ton Theon, k. t. l.] _Hom._ XVI, 4. p. 137. + +(6) Unitatem in Trinitatem esse productam seu dilatatam, rursus autem +Trinitatem in Unitatem esse collapsuram. + +Dicit Marcellus, [Greek: ei toinun ho logos phainoito ex autou tou patros +exelthon, ... to de pneuma to hagion para tou patros ekporeueti ... ou +saphos kai phaneros entautha aporrhetoi logoi he monas phainetai +platunomene men eis triada, diaireisthai de medamos hupomenousa]; {15} +Euseb. p. 168. a. b. Etiam pp. 108, b. c. 114, b. + +Apud Theodoretum quoque Marcellum tenuisse legimus: [Greek: Ektasin tina +tes tou patros theotetos ... meta de ten sumpasan oikonomian palin +anaspasthenai kai sustalenai pros ton Theon, ex houper exetathe. to de +panagion pneuma parektasin tes ektaseos, kai tauten tois apostolois +paraschethenai]. _Haer._ II, 10. Nestorius quoque Photinum citat dicentem: +"Vides quia Deum Verbum aliquando Deum, aliquando Verbum appellat, tanquam +extensum atque collectum." Mercat. t. 2. p. 87. + +(7) Dilatationem hanc sive [Greek: platusmon] consistere in actione sive +[Greek: energeiai tou monados]. + +Verbum docet Marcellus, [Greek: energeiai monei, dia ten sarka, +kechoresthai tou patros]. Euseb. p. 51. a. + +Quapropter argumentatur Eusebius, [Greek: ton monada, [os] phesi Markellos, +energeiai platunesthai, epi men somaton choran echei, epi de tes asomatou +ousias ouk eti. oude gar en toi energein platunetai, oud' en toi me +energein sustelletai]. p. 108. b. c. + +Adeatur quoque ad sextum et septimum anathema Concilii Sirmiensis primi, in +quibus Marcellum et Photinum feriri ex quinto Macrostichi facillime +concluditur. + +(8) Tum primum Verbum fuisse in [Greek: energeiai], cum mundum crearet: + +[Greek: Oudenos ontos proteron], docet Marcellus, [Greek: e Theou monou, +panton de dia tou logou gignesthai mellonton, proelthen ho logos drastikei +energeiai]. Euseb. p. 41. d. Et continuo, [Greek: pro tou ton kosmon einai +en ho logos en toi patri. hote de ho Theos pantokrator panta ta en ouranois +kai epi ges proutheto poiesai, energeias e tou kosmou genesis edeito +drastikes, kai dia touto ... ho logos proelthon egineto tou kosmon +poietes.] _ibid._ + +(9) Consistere Incarnationem Verbi in dilatatione [[Greek: platusmoi]] +Monados, vel actione [[Greek: energeiai]] Verbi in carne, seu homine Jesu +Christo: + +[Greek: Ei men he tou pneumatos exetasis], inquit Marcellus, [Greek: +gignoito mone, hen kai tauton eikotos einai toi Theoi phainoito. ei de he +kata sarka prostheke epi tou Soteros exetazoito, energeiai he theotes mone +platunesthai dokei]. {16} Euseb. p. 36, a. + +Neque aliter apud Theodoretum: [Greek: ektasin tina tes tou patros +theotetos ephesen eis ton Christon eleluthenai]. _Haer._ II, 10. + +(10) Cum Verbum esset in actione, [Greek: en energeiai], seu fieret [Greek: +prophorikos], seu procederet, ut opus quoddam navaret, hoc absoluto +rediturum esse in illum in quo prius esset statum: [Greek: Ton en toi Theoi +logon], narrat Eusebius, [Greek: pote men endon einai en toi Theoi ephaske, +pote de proienai tou Theou, kai allote palin anadrameisthai eis ton Theon, +kai esesthai en autoi hos kai proteron en]. p. 112, c. Vel ut ipsis +Marcelli verbis utar, [Greek: heis Theos, kai ho toutou logos Theos +proelthe men tou patros, hina panta di' autou genetai. meta de ton kairon +tes kriseos kai ten ton hapanton diorthosin kai ton aphanismon tes +antikeimenes hapases energeias, tote autos hupotagesetai toi hupotaxanti +autoi ta panta Theoi kai patri, hina houtos ei en Theoi ho logos, hosper +kai proteron en pro tou ton kosmon einai]. Euseb. p. 41. c. d. + +Quod corroborat Basilius quoque in epistola sua ad Athanasium missa, cum +Marcellum testificatur docuisse, [Greek: logon eiresthai ton monogene, kata +chreian kai epi kairou proselthonta, palin de eis ton hothen exelthen +epanastrepsanta, oute pro tes exodou einai, oute meta ten epanodon +huphestanai]. _Ep._ 52. + +(11) Non Verbum sed Jesum esse Dei Filium. Quod quidem, involutum licet in +iis quae jam citata sunt, tamen, cum tam amplum impleat spatium in quarta +contra Arianos, Marcello autem et Photino a variis scriptoribus attributum, +hic in pleniore lumine debet collocari. + +[Greek: Hieros apostolos te kai mathetes tou Kuriou Ioannes], dicit +Marcellus apud Eusebium, [Greek: tes aidiotetos autou mnemoneuon, alethes +egigneto tou logou martus, En archei ein ho logos, legon, kai.... ouden +genneseos entautha mnemoneuon tou logou]. Euseb. p. 37. b. vid. etiam p. 27 +_fin._ Atque iterum, [Greek: ouk huion Theou heauton onomazei, all' hina +dia tes toiautes homologias] [f. [Greek: onomasias] R. S. C.] [Greek: +thesei ton anthropon, dia ten pros auton koinonian, huion Theou genesthai +paraskeuasei], [i. e. [Greek: Thesei huion theou]] {17} p. 42. a. Iterum +[Greek: houtos estin ho agapetos, ho toi logoi henotheis anthropos]. p. 49, +a. + +Apud Epiphanium autem Photinus, [Greek: ho logos en toi patri, phesin, en, +all' ouk en huios.] _Haer._ p. 830, b. vid. etiam p. 831. + +Eugenius porro, in expurgatione sua, [Greek: ou gar allon ton huion kai +allon ton logon phronoumen, hos tines hemas diebalon]. Anathematizat autem +insaniam Photini et sectatorum ejus, [Greek: hoti me phronousi ton huion +tou Theou auton einai ton logon, alla diairousin alogos kai archen toi +huioi didousin apo tes ek Marias kata sarka geneseos]. _Coll. Nov._ t. 2. +p. 3, d. + +Nestorius quoque: "Cogitur Photinus Verbum dicere, non autem Verbum hoc +Filium confitetur." Mercat. t. 2. p. 87. Vid. etiam Garner Mercat. t. 2. p. +314 init. + +Accedit quod Marcellus ipse, in apologia sua coram Julio Summo Pontifice +habita, praecipue insistit in eo fidei articulo confitendo, qui in his +locis periclitatur: e. c. [Greek: monogenes huios logos], "cujus regni, ut +testatur Apostolus, non erit finis, Verbum"; de quo Lucas testatur, "sicut +tradiderunt nobis [Greek: hoi aparches apoptai kai huperetai genomenoi tou +logou; ton huion, toutesti ton logon tou pantokratoros Theou. he dunamis +patros ho huios.]" Epiph. _Haer._ pp. 835, 6. + +(12) Non Verbum, sed Jesum, esse Christum, Primogenitum, Dei Imaginem, +Regem. + +[Greek: Eitis ton huion], dicit Eusebius, [Greek: hoi panta paredoken ho +pater, logon horizoito monon, homoion toi en anthropois, eita sarka phesin +aneilephenai, kai tote huion Theou gegonenai, kai Iesoun Christon +chrematisai, basilea te anagoreuesthai, eikona te tou Theou tou aoratou, +kai prototokon pases ktiseos, me onta proteron, tote apodedeichthai, tis an +leipoito toutoi dussebeias huperbole]; p. 6, b. d. Locus hic, quem, omissis +quibusdam, coarctavimus, omnia illa quae Marcello assignantur enumerat. +Vid. quoque etiam pp. 49, 50. vel, ut ipsis Marcelli verbis utamur de +Primogenito, [Greek: ou toinun houtos ho hagiotatos logos, pro tes +enanthropeseos prototokos hapases ktiseos onomasto, pos gar dunaton ton aei +onta prototokon einai tinos; alla ton proton kainon anthropon, eis hon ta +panta anakephalaiosasthai eboulethe ho Theos, touton hai theiai graphai +prototokon onomazousi]. {18} Euseb. p. 44, b. c. De Imagine autem, [Greek: +pos oun eikona tou aoraton Theou ton tou Theou logon Asterios einai +gegraphe? hai gar eikones touton, hon eisin eikones, kai aponton, deiktikai +eisin. pos eikon tou aoratou Theou ho logos, kai autos aoratos on? ... +delon, hopenika ten kat' eikona tou Theou genomenen aneilephe sarka, eikon +alethos, tou aoratou theou gegone] p. 47, a-d Vid. etiam p. 142, b. + +Idem fert testimonium Epiphanius de Photino: [Greek: phaskei houtos ap' +arches ton Christon me einai, apo de Marias] p. 829. + +(13) Verbum, in fine saeculi, ad Deum rediens, carnem seu humanitatem esse +relicturum, regno valedicturum. + +Quo in loco, hujus haereseos summa fere et capite, ut in suo symbolo +indicarunt Patres Constantinopolitani, multus est Marcellus. Cum "caro non +prodest quidquam," quomodo potest habere sempiternam cum Verbo societatem? +pp. 42, 3. Quid quod Dominus jam dixerat, "Si videritis Filium hominis +ascendentem ubi erat prius?" id quod videtur innuere Verbi separationem +illam a carne sua p. 51, c. A Propheta porro diserte dictum est: "Sede a +dextris meis _donec_ ponam etc." et a Paulo: "Oportet illum regnare _donec_ +ponat etc." p. 51, d. et a Petro: "Quem oportet coelum suscipere _usque ad_ +tempora restitutionis omnium etc." p. 52, a. Porro in id universa oeconomia +dirigitur, non ut a Verbo, sed ut ab homine, hostis hominis possit subjici, +coelum aperiri. p. 49, c. d. [Greek: oude gar autos kath' heauton ho logos +archen basileias eilephen, all' ho apatetheis hupo tou diabolou anthropos, +dia tes tou logou dunameos, basileus gegonen, hina basileus genomenos ton +proteron apatesanta nikesei diabolon]. Euseb, p. 52, a. Praeterea, si +initium habuerit regnum illud 400 ante annos, non mirum est si habeat finem +p. 50, d. [Greek: hosper archen houto kai telos hexein]. p. 52, c. Quod si +rogaverit quispiam; Quid tum fiet de carne illa immortali, quondam propria +Verbi? respondit Marcellus, [Greek: dogmatizein peri hon me akribos [ek] +ton theion memathekamen graphon, ouk asphales]. Euseb. p. 53, a. [Greek: me +mou punthanou peri hon saphos para tes theias graphes me mematheka. dia +touto toinun oude peri tes theias ekeines, tes toi theioi logoi +koinonesases sarkos, saphos eipein dunesomai]. {19} ibid. b. c. + + + +3. Jam vero, cum haec fuerit doctrina Marcelli, Photini, et factionis +istorum hominum, vix quicquam occurrit in singulis ejus articulis, sic ex +ordine collocatis, quod non sit tum expressum tum confutatum in quarta +illa, quam vocant, Oratione Athanasii. Cujus rei vis eo major esse debet, +quod in historia temporum illorum Athanasius tam alienus est ab Eusebio, +tam familiariter agit cum Eugenio et Basilio. Cum enim dissimilium +ingeniorum, diversarum partium viri, ut Athanasius et Eusebius, ejusdem +erroris sunt testes, ut reipsa hic aut illic existentis, errorem illum +verisimile est et revera existere, et existere in illo loco, cui Eusebius +eum assignat, Athanasius saltem non abjudicat. Deinde Basilius, Athanasius, +Eugenius, unam rem agunt in historia hujus quaestionis; accusator Basilius, +Marcellus et Eugenius rei, Athanasius judex, crimen haeresis cujusdam +societas; quare cum Athanasium eundem de eadem haeresi jam antea scripsisse +constet, facilis est conjectura, sanctum Doctorem, cum scriberet, versari +in illis ipsis hominibus impetendis, quos postea notat Basilius, horret +Eugenius. Verum ad ipsam locorum collationem veniamus, expositis hinc +sectae istius placitis, illinc opinionibus ab Athanasio damnatis. + +(1) E sectionibus triginta sex libri quarti, saltem una et viginta id agunt +ut refellant eos qui dicerent Verbum non esse Filium: esto septem ex iis +respexerint Paulianistas, nihilominus reliquis quatuordecim aliquis +inveniendus est scopus, cui plene et unice responsurus est comitatus +Marcelli. + +(2) Increpat Athanasius commentum dicentium, Verbum Dei, similem verbi +humani, non habere substantiam; [Greek: ou dialelumenos, e haplos phone +semantike, alla ousiodes logos. eigar me, estai ho Theos lalon eis aera ... +epeide de ouk estin anthropos, ouk an eie oude ho logos autou, kata ten ton +anthropon astheneian]. s. 1. Vid. quoque _Contr. Sabell. Greg._ s. 5. e. +{20} Hoc vero idem illud est, conceptis verbis, cujus Eusebius insimulat +Marcellum, e. g. [Greek: epi de tou logou, semantikon auton didosi, kai +homoion toi anthropinoi]. p. 118. Vid. quoque p. 128. + +(3) Reprobat Athanasius illud in haereticis suis, quod dicerent in Natura +Divina prius fuisse silentium, tum actionem quandam; [Greek: ton Theon, +sioponta men anenergeton, lalounta de ischuein auton boulontai]. s. 11. +vid. etiam s. 12. At Eusebius Marcellum postulat de eodem; [Greek: ho logos +endon menon en hesuchazonti toi patri, energon de en toi ten ktisin +demourgein, homoios toi hemeteroi, en sioposi men hesuchazonti, en de +phthengomenois energounti]. p. 4, d. Alibi innuit Eusebius posse fieri, ut +artifices etiam humani et in silentio sint et in actione simul, interna +quadam mentis operatione, p. 167, b; idem innuit Athanasius s. 11, d. + +(4) Non pauca superius dicta sunt de [Greek: platusmoi] illo [Greek: +monados] in carne, idque [Greek: energeiai] quadam; jam in hac materie tota +est una pars libri seu Orationis quartae, viz. ss. 13, 14, 25. [Greek: +phesi gar], dicit Athanasius, [Greek: ho pater platunetai eis huion kai +pneuma] s. 25. [Greek: tis he energeia tou toioutou platusmou? phanesetai +ho pater kai gegonos sarx, eige autos monas on en toi anthropoi eplatunthe] +s. 14. + +(5) Dogma illud Verbi a Deo procedentis, ad Deum redeuntis, Marcello +tribuunt et Eusebius et Basilius; Athanasius autem illi quam impugnat +factioni, ipsis adhibitis vocibus [Greek: proelthon] et [Greek: +palindromon], [Greek: proodos] et [Greek: anadrome], [Greek: proeballeto] +et [Greek: anakaleitai], [Greek: gennesis] et [Greek: paula tes genneseos]. +s. 12. s. 4, e. + +(6) Marcellum de Verbo disserentem jam vidimus insistere in phrasi [Greek: +en toi Theoi]: idem fecerunt haeretici illi, de quibus loquitur Athanasius, +vid. s. 12. passim s. 2. init. etc. s. 4, e. + +(7) Eosdem incusat Athanasius, nisi vellent esse meri Sabelliani, quod +necessario tenerent attributa Dei esse res quasdam per se subsistentes in +divina natura, quae proinde [Greek: sunthetos] est: at hoc ipsum deducit +Eusebius ex doctrina Marcelli. Athanasius: [Greek: kata touto he theia +monas sunthetos phanesetai, temnomene eis ousian kai sumbebekos.] {21} s. +2. Eusebius: [Greek: suntheton hosper eisegen ton Theon, ousian auton +hupotithemenos dicha logou, sumbebekos de tei ousiai ton logon]. p. 121. +vid. p. 149, d. Iterum Athanasius [Greek: ei touto, pater men hote sophos, +huios de hote sophia. alla me hos poiotes tis tauta en toi Theoi] s. 2. +Iterum Eusebius: [Greek: ei d' hen kai tauton en ho Theos kai he en tais +paroimiais sophia, hexis ousa sophe en autoi nooumene, katho sophos ho +Theos, ti ekoluen, k. t. l.] p. 150, b. + +(8) Teste Eusebio, Marcellus, dogma suum insinuans, professus est sibi +praecipue cordi esse monarchiae dogma p. 109, b. quod quidem dogma +Athanasius contra, disputationis suae statim principio, confirmat illaesum +prorsus esse et securum in doctrina catholicorum. + +(9) Celebre est Marcelli dogma illud de regno Christi ad tempus duraturo, +ab initiis quibusdam orto, finem tandem habituro: haereticorum autem, quos +urget Athanasius, haud absimile est illud s. 8., quod Filio et existendi et +regnandi initium videntur assignasse. + +(10) Verbum esse Filium etc. in Veteri Testamento negat Marcellus apud +Eusebium p. 131, b. pp. 83-101. pp. 134-140; negant haeretici apud +Athanasium, ss. 23-29. + +(11) Cum loca illa Veteris Testamenti objicerentur Marcello, profitebatur +eas anticipationes esse Novi; [Greek: ei de tis, kai pro tes neas +diathekes, tou Christou, huiou onoma toi logoi monoi deiknunai dunasthai +epangelloito, heuresei touto prophetikos eiremenon]. Euseb. p. 82, a. Quare +apud Apostolum ad Rom. I, 4. pro [Greek: horistheis] legebat [Greek: +prooristheis]. Euseb. contr. Marc. I, 2. Vid. Anathem. 5^{um} Concil. +Sirm.; vid. porro _Select. Observ._ R.S.C. p. 10. Quod idem de Photino +quoque narrat Epiphanius, autumasse scilicet eum Vetus Testamentum scriptum +esse [Greek: prokatangeltikos, prochrestikos], _Haer._ p. 830. At +Athanasius quoque de haereticis suis disputans, [Greek: alla nai, phasi, +keitai men, prophetikos de esto]. s. 24. + +(12) Cum contra Marcellum urgeretur Psalmus 109, voluit "Luciferum" illum +esse stellam, quae Magorum dux fuit. Euseb. p. 48, b. Vid. Epiphan. _Haer._ +p. 833, a. {22} Athanasius quoque pro parte sua, per duas sectiones totus +est in eodem Scripturae loco excutiendo. + +(13) Accedit denique, quod notatu certe dignum est, idem propemodum sentire +Athanasium de natura dogmatis Sabelliani, quod Eusebium, Eugenium, Basilium +sensisse supra dictum est. [Greek: Sabelliou to epitedeuma, ton auton huion +kai patera legontos, kai hekateron anairountos, hote men huios, ton patera, +hote de pater, ton huion]. s. 9. + +Profecto plura sunt quae conferri possint ad Athanasii librum quartum ex +Marcelli et Photini haeresi illustrandum; haec autem qualiacumque satis +sint quo demonstretur, illud sanctissimi doctoris opus, non adversus +Arianos, sed adversus Photinianorum dogma esse exaratum. Neque id multum in +hac re valet, quo motus, Montefalconius dubitat an opusculum _Contra +Sabellii gregales_ sit Athanasii; nullam scilicet esse memoriae proditam +Athanasii cum Sabellianorum familiis dimicationem. Nam si reipsa certum +est, hunc librum de Sabellianismo quodam disputare, esse autem genuinum, +(id quod nemo inficiatur,) quid ultra quaerendum est? aliorum silentium +explicatione eget, sed nihil probat. Opportunum autem est Sirmondi +responsum de Hieronymo similiter praetermittente Eusebii tractatus contra +Sabellium:--"de infinitis voluminibus quae ab Eusebio edita testatur, +pauca, certe non omnia, Hieronymum commemorasse." Sirmond. _Opp._ tom. I. +init. + +Jam mihi disputandi tandem finem facturo, in mentem subit Ciceronianum +illud, "Utitur in re non dubia testibus non necessariis." At certe nulla +moles argumentorum illis nimia est, qui adversarios habent Montefalconium +Benedictinum, Jesuitam Petavium. + + + +Restat ut subjiciatur operi nostro brevis quaedam analysis partium seu +fragmentorum eorum, ex quibus consistit hic liber. + +1. Sectiones septem, 1-5, 9, 10, Monarchiam tractant, {23} et cognatam +materiam unitatis, simplicitatis, integritatis divinae, tum Filii +generationis; quarum una s. 4. et alterius pars s. 3. Arianos alloquitur; +reliquae familias Sabellianas. + +2. Duo, 6 et 7, cum Arianis cominus pugnant, nihil autem commune habent +neque cum sectionibus quae praecedunt, neque cum iis quae subsequuntur. + +3. Tres, 8, 11, et 12, comparationem ineunt inter contrarias sectas, +praecipue Sabellianam. + +4. Tres aliae, 13, 14, 25, pertinent ad praecipuum quoddam dogma Sabellii +et Marcelli. + +5. Universae 21. sectiones, quae reliquae sunt, cursum autem paene +continuum habent, 15-24, 26-29. unam rem agunt, Verbum scilicet idem esse +ac Filius, contra doctrinam Marcelli et Pauli Samosateni. + +[Illustration] {24} + +[Illustration] + +DISSERTATIO II. + +DE ECTHESI EPHESINA CONTRA PAULUM SAMOSATENUM. + +[Illustration] + +Extat in tertia parte Actorum Concilii Oecumenici Ephesini an. 331. habiti, +symbolum quoddam sic fere inscriptum: "De Incarnatione Verbi Dei, Filii +Patris, Definitio Episcoporum, qui Nicaeae in Synodo convenerunt, et +expositio ejusdem Synodi adversus Paulum Samosatenum." Ecthesis haec +Patribus Antiochenis, qui Paulum condemnaverunt cir. an. 264-270, +vindicatur a Baronio an. 272. J. Forbes. _Instr. Hist. Theolog._ I, 4. s. +1. Lemoyn. _Var. Sacr._ t. 2. p. 255. Worm. _Hist. Sabell._ p. 116-119. +(Vid. Routh. _Rell. Sacr._ t. 2. p. 523.) Simon. de Magistris, _Praefat. ad +Dionys. Alex._ p. XL. Feverlin. _Dissert. de. P. Samos._ s. 9. Fasson. _de +voce Homouesion_, Molkenbuhr _Dissert. Crit._ 4. Kern. _Disqu. Hist. Crit._ +de hac re; Burton. _ap._ Faber. "_Apostolicity of Trinitarianism_," et +aliis. Cum autem _homouesion_ Filii Dei profitetur, adhibita est a criticis +quibusdam, quo comprobarent Athanasium, Basilium, et Hilarium, gravissimos +auctores, errasse cum dicerent vocabulum illud Antiochiae tunc temporis, in +Epistola Synodica Patrum, aut condemnatum esse, aut prudenter omissum. Quae +quidem subdifficilis quaestio non hujus est loci, ubi id tantum agimus, +pace eruditissimorum virorum, ut allatis argumentis pro captu nostro +commonstremus, Ecthesim illam Concilio neque Antiocheno, neque vero Nicaeno +esse coaevam, sed jure referri in tempora et Paulo et Ario posteriora. {25} + +Caeterum occurrit hoc Symbolum ap. Harduin. _Concil._ t. 1. p. 1640. Routh. +_Relliqu. Sacr._ t. 2. p. 524. Dionys. Alex. _Opp._ Rom. 1696. (1796) p. +289. Card. Mai. Nov. Coll. t. 7. p. 162. Burton. "_Testimonies_," p. +397-399. Faber. _op. cit._ t. 2. p. 287. Ad rem aggrediamur. + + + +1. Ecthesis haec habet: [Greek: holon homoousion toi Theoi kai meta tou +somatos, all' ouchi kata to soma homoousion toi Theoi]. At multa suadent +vocabulum _homouesion_ non habere locum in symbolis saeculi tertii. + +(1) Primum, decantata sunt illa Augustini et Vigilii, ex quibus constat +tempore Concilii Nicaeni _homouesion_ fuisse instrumentum novum, quo munita +est fides Ecclesiae contra Arianos: "Adversus impietatem Arianorum +haereticorum," inquit Augustinus, "novum nomen Patres _homouesion_ +condiderunt, sed non rem novam tali nomine signarunt," _in Joan._ 97. n. 4. +Alio loco monet: "minus quam oportuit intellectum" esse illud nomen +Arimini, "propter novitatem verbi." _Contr. Maxim._ II, 14. "quod tamen," +subjungit, "fides antiqua pepererat." Vigilius autem, "res antiqua novum +nomen accepit _homouesion_." _Disput. Athan. et Ar._ t. V, p. 695. _Bibl. +Patr. Col._ 1618. Vid. Lemoyn, _Var. Sacr. l. c._ + +(2) Deinde, auctor est Sozomenus, _Hist._ IV, 15. a Semi-arianis Sirmii an. +358. adhibitum esse in confessione sua conscribenda illud ipsum symbolum, +quod Antiocheni Patres contra Paulum edidissent; quod quidem certe non +adhibuissent amentissimi _homouesii_ insectatores, si illam vocem +continuisset. + +(3) Tum ex ipsorum Semi-arianorum testimonio idem conficitur, in iis +scilicet quae ab illis scripta apud Epiphanium reperiuntur. _Haeres._ 73. +Profecto ibi provocant ad Concilium Antiochenum contra Paulum habitum, quo, +_usiam_ praeseferentes, insinuent suum _homoeuesion_; quod, inquam, contra +esset ab illis factum, si Concilium illud in symbolo suo, ut _usiam_, sic +_homouesion_ quoque ascivisset. {26} + +(4) Neque sane est quod miremur, (hoc enim obiter dici liceat) si Patres +Antiocheni oeconomia quadam utendum esse duxerint, in voce _homouesion_ +adhibenda. Nam qui primi Pauli causam tractaverunt, Dionysius, Gregorius +Neocaesariensis, Athenodorus, fortasse Firmilianus, fuerunt Origenis +discipuli, acerrimi impugnatoris eorum qui corpoream aliquam naturam Deo +tribuerent; qualem contendit Paulus, testibus Athanasio et Basilio, in +vocabulo _homouesion_ innui. De divina substantia tanquam corpore loquitur +Tertullianus, _in Prax._ 7. utitur porro, post Valentinianos, voce [Greek: +probole], (sicut Justinus cognata phrasi [Greek: problethen gennema], +_Tryph._ 62.); at Origenes contra, cum Candido Valentiniano congressus, +verbum illud reprobat, Melitonis autem opus, [Greek: peri ensomatou Theou] +severius notat, _in Genes. Fragm._ t. 2. p. 25, quasi Deum esse materialem +docuerit, vid. etiam _de Orat._ 23. Illa Platonicorum quoque admiratio quae +in Origene cernitur, eodem spectat, cum philosophi istius sectae, quo Deum +simplicissimum et perfectissimum esse traderent, soliti sint illum +appellare [Greek: huperousion]. + +Profecto a Plotino Deus appellatur, "origo existentiae et praestantior +_usia_." 5. _Ennead._ V, 11. quia "supereminens omnia est, non illa, sed +causa illorum" _ibid._ c. ult. Quod docuerunt porro materialistae de +necessitate physica, in causa fuit cur Plotinus Dei energiam et voluntatem +diceret ejus esse _usiam_, 6. _Enn._ VIII, 13. Origenes quoque, "Neque enim +_usiae_ particeps est Deus, participes enim facit potius, quam ipse est +particeps." _Contr. Cels._ VI, 64. Hinc vox [Greek: huperousion] de Deo +usurpatur ab Areopagita, _de div. nom._ I, 2. et a Maximo Confessore; +"[Greek: ousia], scribit, improprie de Deo dicitur, nam [Greek: +huperousios] est," _in Areopag. de div. nom._ V. _init._ Vid. etiam Damasc. +_Fid. Orth._ I, 4 et 8, pp. 137, 147. Gregorium Naz. quoque, qui Deum docet +esse [Greek: huper ten ousian]. _Orat._ 6, 12. Et Constantinum _ad Sanct. +Coet._ 9. + +Origenes sane in Joan. t. 20, 16. eo usque progreditur, ut verba +reprehendat [Greek: ek tes ousias tou patros gegennesthai ton huion]; sed +ob hanc plane rem, quia arbitratur, {27} perperam quidem, formulam +istiusmodi [Greek: meiosin] quandam inferre in notionem Dei. + +Jam Arianis certe usitatissimum fuit, eo nomine postulare _homouesion_, +quasi, Gnosticorum et Manichaeorum more, immaterialitati divinae injuriam +fecerit. + +Et Dionysium Alexandriae Episcopum constat primo horruisse aliquantum hoc +vocabulum, tum solum fidenter illud enunciantem, et confitentem, cum eum +Pontifex Romanus ad id hortatus esset. + +Neque illud omittendum est, quod circa idem tempus cum habebantur Concilia +Antiochiae contra Paulum, illam orbis Christianae partem invaserat +Manichaeorum haeresis; quae, utpote verbo _homouesion_ usa in theologia +sua, idque materiali sensu, non immerito Patribus metum incuteret, ne vox, +in se sanctissima et praeclarissima, illo tempore catholico dogmati parum +esset profutura. + +(5) Quibus perspectis, forsitan expediri poterit ille nodus in historia +Patrum Antiochenorum, quod Athanasius, Basilius, Hilarius, una +consentientes de verbo _homouesion_ ab illis Patribus improbato, quare +improbatum fuerit, inter se non consentiunt. Scilicet, cum _usia_, ut a +Petavio dictum est, _de Trin._ IV, 1. in philosophorum scholis, quod unum +est et individuum, tunc temporis significaret, cognata vox _homouesion_, de +Sanctissima Trinitate usurpata, illis qui a theologia sua mysteria +excludebant, alterutrum de his erroribus secum ferre videbatur. Nam si +verbum illud materiale quid innueret, id jam haeresis erat; si vero +immateriale, continuo fieri non poterat, quin illa duo plane essent, non +duo ullatenus, sed simpliciter unum. Quare significaret aut Patris partem +([Greek: meros homoousion]) esse Filium, sicut volebant Manichaei, aut +Patrem esse Filium, sicut Sabelliani. Paulus igitur in Patres Antiochiae +congregatos hoc fere usus est dilemmate: "Nisi vocabulum vestrum +Manichaeorum est, quod vos negatis, certe Sabellianismum sonat, id quod ego +libenter suscipio;" unde et verum erit, quod Athanasius narrat, Paulum +dixisse: "Si {28} _homouesius_ est Christus, tres sunt substantiae in +deitate," et verum quod Hilarius, "_Homouesion_ Samosatenus confessus est." +Subduxerunt itaque Patres voculam, ne illam sophista aut haeresis +postularet Manichaeorum, aut in Sabellianam vindicaret. + + + +2. Legimus etiam in Ecthesi, [Greek: meta tes theotetos on kata sarka +homoousios hemin]. + +Multa sunt et gravia, cur credamus, formulam illam [Greek: homoousion +hemin] temporibus esse tribuendam et Antiocheno Concilio, et fortasse +Nicaeno, posterioribus. + +(1) Si Vaterlandio credendum est, aetatem Symboli _Quicunque_ eruenti, +[Greek: homoousion hemin] pauci tantum ante Eutychen conceptis verbis +tradiderunt, post autem plurimi. Quo hoc comprobet, provocat vir doctus ad +confessionem Turribii Hispani an. 447. Flaviani Constantinopolitani et +Leonis Papae 449, Concilii Chalcedonensis an. 451, Felicis III, an. 485. +Anastasii II. an. 496. Ecclesiae Alexandrinae eodem anno; necnon Hormisdae, +Ecclesiarum Syriae, Fulgentii, Justiniani, Joannis II. et Pelagii I. in +saeculo sexto. "In quibus singulis," inquit, "aut unius natura dogma est +reprobatum, aut duarum comprobatum, aut [Greek: to homoousion hemin] +sancitum; quos quidem articulos frustra quaesiveris in Symbolo +_Quicumque_." _Opp._ t. 4. p. 247. Eodem autem argumento, quo Symbolum +_Quicumque_, verba [Greek: homoousion hemin] omittens, collocatur ante +Eutychen, Ecthesis haec Ephesina iisdem usa, post Eutychen collocabitur. + +(2) Illud ipsum, quod [Greek: homoousion hemin] est ab Eutyche repudiatum, +indicio est hanc formulam non usurpatam esse ab Ecclesia in confessionibus +suis, ante Eutychem; namque id haereticorum proprium est, Catholicae +traditionis illos articulos respuere, quae hactenus sunt fidelium mentibus +non publicis monumentis mandata. "Usque ad hodiernum diem," contendit in +Concilio Constantinopolitano, "non dixi corpus Domini et Dei nostri esse +[Greek: homoousion hemin]; confiteor autem Sanctam Virginem esse [Greek: +homoousion hemin], {29} ex qua Deus noster est incarnatus." Hard. _Conc._ +t. 2. p. 164, 5. Scilicet in quaestionem venerat, utrum formula quaedam +reciperetur necne, quae, cum apprime esset utilis ad nascentem haeresin +opprimendam, adhuc tamen privati solummodo fuisset juris et in certis ut +plurimum locis usitata. Idem accidisse cernimus in vocabulo [Greek: +phusis], quod eo plausibilius rejecerunt Eutychiani, quia rarius occurreret +in scriptis Patrum, quando in controversiam vocaretur. De [Greek: +hupostasei], quae vox alteri erit exemplo hujusce rei, post dicendum erit. + +(3) Occurretur forsitan a quibusdam dicentibus, articulum hunc [Greek: +homoousion hemin] sancitum esse ab Ecclesia cum Apollinaristis confligente; +qui, teste Athanasio _ad Epict._ 2., Christi corpus Divinitati +consubstantiale esse jactabant. Concedo utique; sed cum Apollinaristae, +brevi, dogma ipsi suum deseruerint, (Epiph. _Haer._ 77, 25.) non necesse +habuit Ecclesia tesseram aliquam fidei contra perfidiam eorum proferri. +Ambae quippe Apollinaristarum sectae videntur inter se consensisse in +articulo [Greek: homoousion hemin] verbo tenus recipiendo, id solum +exagitantes, utrum de corpore Domini jam cum Divinitate unito, posset ille +praedicari, necne; vid. Leont. _de fraud. Apollin._ Attamen occurrit certe +formula illa in confessione Joannis Antiocheni, circ. an. 431. Rustic. +_contra Aceph._ p. 799. et alibi, ut credo; ea vero non amplius 21. annis +antecessit Concilio Chalcedonensi, a quo inter formulas Ecclesiae illa +[Greek: homoousion hemin] recepta est. + +(4) Enimvero contra Apollinaristarum [Greek: homoousion theoteti] usitatius +est in scriptis Patrum, non [Greek: homoousion hemin], sed [Greek: +homoousion Mariai]. Scilicet Amphilochius, quasi summam rei explicans, +"Apparet certe," scribit, "sanctos Patres dixisse, Filium esse +consubstantialem Patri secundum divinitatem, et _consubstantialem Matri_ +secundum humanitatem." ap. Phot. _Bibl._ p. 789. Proclus, non [Greek: toi +homoousion], sed [Greek: toi homophulon] utitur, adjecto tamen "Virgine," +non "nobis;" [Greek: toi patri kata ten theoteta homoousios, houtos ho +autos kai tei parthenoi kata ten sarka homophulos]. _Ad Arm._ p. 618. +_circ. init._ Vid. quoque {30} p. 613. _fin._ p. 618. Saepius [Greek: +homoousion] adhibens Proclus in theologia explicanda, hic non adhibet in +oeconomia. Athanasius autem: [Greek: ton henomenon patri kata pneuma, hemin +de kata sarka]. _ap._ Theod. _Eran._ II, p. 139. Alibi: [Greek: ouk ek +Marias, all' ek tes heautou ousias soma]. _ad Epict._ 2. Vid. quoque verba +[Greek: homogenes] et [Greek: homoousios] inter se opposita _de Sent. +Dion._ 10. Eandem rem exprimit [Greek: teleios anthropos], e. g. Procl. _ad +Arm._ p. 613, quam quidem phrasin, ab Apollinare rejectam, Eutyches +recepit. _Concil._ t. 2. p. 157. Leon. _Epist._ 21. + +Contra ab Eustathio an. 325. certe dictum est, Christi animam esse [Greek: +tais psuchais ton anthropon homoousion, hosper kai he sarx homoousios tei +ton anthropon sarki]. _Ap._ Theod. _Eran._ I. p.56. et ab Ambrosio _ibid._ +p.139. [Greek: homoousion toi patri kata ten theoteta, kai homoousion hemin +kata ten anthropoteta]; (Vid. quoque Leont. _Contr. Nest. et Eutych._ p. +977.) quod mirabile sane erit si ab Ambrosio scriptum est, at sancto +Doctori paene abjudicatur a Maurinis _Opp._ tom. 2. p. 729. Quid quod +Leontium hunc, in cujus opere occurrit, alium esse atque auctorem illum qui +scripserit de sectis, Coustantii judicium est, _Append. Epist. Pont. Rom._ +p. 79, eo autem nomine (quod ad rem nostram facit) quia minus "accuratus" +scriptor est. At tamen videas aliud specimen ejusdem formulae in Theophilo +_Ap._ Theod. _Eran._ II, p. 154. + +(5) Neque illud leve est, quod, cum ab [Greek: homoousion hemin] +proferentibus vox [Greek: ousia] pro [Greek: phusis] sive [Greek: genos] +sumatur, [Greek: homoousion] autem valeat [Greek: homophulon], sensus +contra [Greek: homoousiou] patribus Antiochenis saeculi tertii videtur esse +ille quem fert in formula [Greek: homoousios patri]; nempe ut individuum, +non genus, significet; quod quidem, ut jam vidimus, Paulus pro concesso +habet in sophismate suo contra illos Patres torquendo. Quod adeo receptum +fuit illis temporibus, ut Hippolytus tantum non diserte neget homines esse +inter se unius substantiae vel [Greek: ousias]; rogat enim, [Greek: me +pantes hen soma esmen kata ten ousian]; _Contr. Noet._ 7. Malchion autem, +in illa ipsa cum Paulo dimicatione, haeresiarcham incusat quod non teneret +[Greek: ousiosthai en toi holoi soteri ton huion ton monogene]. Routh. {31} +_Relliqu._ t. II, p. 476. Africanus porro confitetur, [Greek: ousian holen +ousiotheis, anthropos legetai] _ibid._ p. 125. Quinimo Athanasius ipse +videtur uti verbo [Greek: ousia] simpliciter de divinitate Verbi, numquam, +quantum scio, de humanitate ab eo assumpta. Vid. Orat. I, 45, 57 fin. 59 +init. 60 init. 62, 64 fin. II, 18 init. III, 45 init. etc. Inducit autem, +quasi inter se contraria, [Greek: ousian] et [Greek: anthropinon] Verbi, +_Orat._ I, 41. [Greek: ousian] et [Greek: anthropoteta], III, 34 _init._ +Sed hac de re plura possent dici, quam hujus disputationis ratio ferret. + +(6) Accedit quod Epistola extat quaedam a Patribus Antiochenis, vel +quibusdam ex illis, scripta; quae, de Incarnatione disputans, verbis utitur +plane similibus verborum saeculi tertii, plane dissimilibus eorum quae in +Ecthesi Ephesina reperiuntur. Mentionem scilicet facit de Filio "incarnato" +et "facto homine," de "corpore ejus ex Virgine sumpto," de "homine ex +semine David," de "participatione carnis et sanguinis." Routh. _Rell._ t. +2. p. 473. Atque haec de formula [Greek: homoousios hemin], Apollinaris, +vel potius Eutychis aevo, primum in fidei confessiones recepta. + + + +3. Haec quoque notanda sunt in Ecthesi: [Greek: hen prosopon suntheton ek +theotetos ouraniou kai anthropeias sarkos]. + +Verbum [Greek: suntheton], latine _compositum_, reperitur in fragmento quod +extat disputationis Malchionis cum Paulo in Concilio Antiocheno, Routh. +_Relliqu._ t. 2. p. 476; at [Greek: prosopon], sumptam pro antitheto, quod +vocant, duarum naturarum, ad seriorem aetatem referendum est. + +Concedendum sane est _personae_ vocabulum reperiri in Tertulliano, idque de +duabus Christi naturis disputante. _Contr. Prax._ 27. Hoc tamen fere +[Greek: hapax legomenon] est; quamquam Novatianus certe, cui cum +Tertulliano magna est necessitudo, loquitur _de Trin._ 21. de "regula circa +personam Christi." Sed usurpat ille auctor Christi nomen passim in opere +suo, non pro Filio Incarnato, sed simpliciter pro Deo Unigenito: e. c. +"Regula veritatis docet nos credere _post Patrem_ etiam in Filium Dei +Christum Jesum, {32} Dominum _Deum_ nostrum, sed Dei filium etc. c. 9. +_init._ Alibi, "Christus habet gloriam ante mundi institutionem," 16. Vid. +quoque 13, ubi Christum, non Verbum, carnem sumpsisse docet; alibi autem, +inita jam disputatione de "Persona Christi," tamen loquitur de illo ut +"secundam personam post Patrem" 26 et 31. Vid. quoque 27. + +Quidquid autem haec valeant, confirmare tamen ausim, (si de re quaquam, +quod universe non est, secure potest confirmari,) vocabulum [Greek: +prosopon], de Christo incarnato sumptum, non fuisse in usu Catholicorum +usque ad tempora fere Apollinaris. + +(1) Non occurrit in Athanasii opere contra Apollinarem, scripto circ. an. +370. exceptis locis duobus, de quibus postea; neque in Greg. Naz. _Ep._ 202 +_ad Nectarium_, neque _Epp._ 101, 102. _ad Cledonium_; neque in _Dialogis +tribus_ Theodoreti, nisi in uno loco, quem, Ambrosio a Theodoreto et +Leontio tributum, Ambrosii non esse jam diximus; neque in Symbolo Damasi, a +quo condemnatus est Apollinaris, vid. _Epp._ Dam. _ap. Coust._ 4 et 5; +neque in Symbolo Epiphanii, _Ancor._ 121; vid. quoque 75. + +(2) Desideratur idem in iis disputationibus Patrum, ubi, si tum esset in +usu, jure erat expectandum; cujus vice aliae contra suppositae sunt voculae +et phrases, quae et iteratione sua formularum paene gerunt speciem, et +varietate sua admirationem movent, cur [Greek: prosopon] quoque in illis +locis non reperiatur. + +E. c. Irenaeus: "Non ergo _alterum_ filium hominis novit Evangelium, nisi +hunc qui ex Maria etc. et _eundem_ hunc passum resurrexisse.... Etsi lingua +quidem confitentur _unum_ Jesum Christum,... _alterum_ quidem passum et +natum etc. et esse alterum eorum etc. _Haer._ III, 16, n. 5, 6. _unus_ +quidem et _idem_ existens n. 7. per multa dividens Filium Dei n. 8. _unum +et eundem_, ibid. Si _alter ... alter ..._ quoniam _unum_ eum novit +Apostolus etc." n. 9. Extenditur disputatio ad c. 24. + +Ambrosius: "_Unus_ in utraque (divinitate et carne) {33} loquitur Dei +Filius; quia in _eodem_ utraque natura est; et si _idem_ loquitur, non uno +semper loquitur modo _de Fid._ II, 9. Vid. 58. Non divisus, sed _unus_; +quia utrumque _unus_, et _unus_ in utroque ... _non_ enim _alter_ ex Patre, +_alter_ ex Virgine, sed _idem_ aliter ex Patre, aliter ex Virgine. _de +Incarn._ 35. Vid. 47. 75. Non enim quod ejusdem substantiae est, _unus_, +sed _unum_ est" 77, quo in loco verbum _persona_ sequitur de Mysterio +Trinitatis. + +Hilarius: "Non _alius_ Filius hominis quam qui Filius Dei est, neque +_alius_ in forma Dei quam qui in forma servi perfectus homo natus est ... +habens in se et totum verumque quod homo est, et totum verumque quod Deus +est. _de Trin._ X, 19. Cum _ipse ille_ Filius hominis _ipse_ sit _qui et_ +Filius Dei, quia totus hominis Filius totus Dei Filius sit etc.... Natus +autem est, _non_ ut esset _alius atque alius_, sed ut ante hominem Deus, +suscipiens hominem, homo et Deus possit intelligi. _ibid._ 22. Non potest +... ita _ab se dividuus_ esse, ne Christus sit; cum _non alius_ Christus, +quam qui a forma Dei etc. _neque alius_ quam qui natus est etc.... _neque +alius_ quam qui est mortuus etc. ... in coelis autem _non alius_ sit quam +qui etc. ibid. ut non _idem_ fuerit _qui et_ etc. _ibid._ 50. Totum ei Deus +Verbum est, totum ei homo Christus est ... _nec_ Christum _aliud_ credere +quam Jesum, nec Jesum _aliud_ praedicare quam Christum" 52. + +Haud aliter Athanasius: [Greek: allos, allos; heteros, heteros; eis kai +autos; tauton; adiairetos]. _Orat._ IV, 15 et 29. [Greek: allos, allos]. +30. [Greek: hena kai ton auton]. 31. [Greek: ouch hos tou logou +kechorismenou]. ibid. [Greek: ton pros autou lephthenta, hoii kai enosthai +pisteuetai, anthropon ap' autou chorizousi]. ibid. [Greek: ten anekphraston +henosin]. 32. [Greek: to theion hen kai haploun musterion]. ibid. [Greek: +ten enoteta]. ibid. [Greek: holon auton anthropon te kai Theon homou]. 35. +Vid. etiam disputationem maxime subtilem in _Orat._ III, 30-58., ubi tamen +vix inveneris verbum unum, quod sit theologicae scientiae proprium. + +Alia veterum theologorum specimina sunt hujusmodi: "Mediam inter Deum et +hominem substantiam gerens." Lactant. _Instit._ IV, 13. [Greek: Theos kai +anthropos teleios ho autos]. {34} Meliton _ap. Routh. Rell._ t. I. p. 115. +"ex eo quod Deus est, et ex illo quod homo ... permixtus et sociatus ... +alterum vident, alterum non vident." Novat. _de Trin._ 25. Vid. quoque 11, +14, 21, 24. "Duos Christos ... unum, alium" Pamphil. _Apol. ap. Routh. +Rell._ tom. 4. p. 320. [Greek: ho autos estin, aei pros heauton hosautos +echon], Greg. Nyss. t. 2. p. 696. [Greek: hena kai ton auton]. Greg. Naz. +_Ep._ 101. p. 85. [Greek: allo men kai allo ta ex hon ho Soter; ouk allos +de kai allos]. p. 86. + +Vid. quoque Athan. _contr. Apollin._ I, 10. _fin._ 11. _fin._ 13, e. 16, b. +II, 1 _init._ 5, e. 12, e. 18. _cir. fin._ Theoph. _ap. Theod. Eran._ II. +p. 154. Hilar. _ibid._ p. 162. Attic. _ibid._ p. 167. Hieron. _in Joan. +Hieros._ 35. + +Haud absimiles loquendi modi, omisso plane vocabulo [Greek: prosopon], +reperiuntur in Epistola illa Patrum Antiochenorum, ad quam jam supra +provocatum est: [Greek: to ek tes parthenou soma choresan pan to pleroma +tes theotetos somatikos, teii theoteti atreptos henotai kai tetheopoietai; +ou charin ho autos Theos kai anthropos.] Routh. _Relliq._ t. 2. p. 473. +[Greek: houto kai ho Christos pro tes sarkoseos hos heis onomastai. katho +Christos hen kai to auto on teii ousiaii]. ibid. p. 474. [Greek: ei allo +men ... allo de ... duo huious.] _ibid._ p. 485. Malchion quoque, "Unus +factus est ... unitate subsistens etc." _ibid._ p. 476. + +(3) Constat praeterea, vocabulum [Greek: prosopon] a Patribus antiquis de +Christo praedicari incerto illo quotidiani sermonis sensu; id quod saepius +vix fieret, si jam recepta esset ea vox in symbola et confessiones +Ecclesiae. + +E. c. a Clemente Alexandrino Filius vocatur [Greek: prosopon], id est, +vultus Patris. _Strom._ V, 6. p. 665. et _Paedag._ I, 7. p. 132. Vid. +quoque _Strom._ VII, 10. p. 886. Haud aliter [Greek: en prosopoii patros,] +Theoph. _ad Autol._ II, 22. Vid. [Greek: homoioprosopon], Cyrill. Hier. +_Catech._ XII, 14 fin. Apud Chrysostomum legimus, [Greek: duo prosopa], +humanum scilicet et divinum, (nisi placuerit cum Tentschero de Patre et +Filio illud accipi,) [Greek: dieiiremena kata ten hupostasin], _in Hebr. +Hom._ III, 1 fin. id porro, cum paulo ante locutus esset contra Paulum +Samosatenum, in quem Ecthesin Ephesinam conscriptam esse {35} creditur. +Vid. quoque Amphilochium _ap. Theod. Eran._ I, p. 67, qui Christum docet +dixisse, Pater major me est, "ex carne et non [Greek: ek prosopou +theotetos]." His locis [Greek: prosopon] videtur velle aspectum quendam, +unum e multis, sub quibus res eadem potest considerari, quod item Athanasio +usitatum est; vid. _de Decr._ 14. _Orat._ I, 54. II, 8. _Sent. Dion._ 4. +Qua quidem ratione explicandi sunt duo loci, in quibus videtur sanctus +Doctor uti vocabulo [Greek: prosopon], et quidem incommode, in eo sensu +quem fert in theologia, viz. _contr. Apoll._ II, 2 et 10. [Greek: en +diairesei prosopon]; ubi Lequienius, (in Damasc. _Dialect._ 43) putat se +reperisse singulare exemplum vocis [Greek: prosopon] pro _natura_ +adhibitae; male quidem, cum ipse Athanasius in altero loco se explicans, +[Greek: prosopon e onomaton] scribit. Quae cum ita sint, fortasse minus +audiendus est Montefalconius, fragmentum quoddam Athanasii non nisi propter +ipsam dictionem rejiciens, vid. _Opp._ t. I, p. 1294. Monet enim post +Sirmondum in Facund. XI, 2. illum locum continere doctrinam, "ab +Athanasiana penitus abhorrentem;" ideo autem quod versio latina, quam solam +habemus, proponit "duas personas, unam circa hominem, alteram circa +Verbum." Quod si aliunde ostendi potest non esse Athanasii fragmentum +illud, abjudicetur utique. Caeterum in sensu paulum diverso, non tamen in +theologico, vocabulo utitur Hippolytus in loco quem Leontius servavit, +Hipp. _Opp._ t. 2. p. 45. ubi Christus appellatur [Greek: duo prosopon +mesites], Dei et hominum. + +Praeterea apud Hilarium legimus, "utriusque naturae personam" _de Trin._ +IX, 14. "ejus hominis quam assumpsit persona," _Psalm._ 63. n. 3. Vid. +eundem _in Psalm._ 138. n. 5. Apud Ambrosium, "in persona hominis," _de +Fid._ II, n. 61. v. n. 108, 124. _Ep._ 48, n. 4. Colligitur autem ex loco +quodam Paschasii Diaconi, _de Spir._ II, 4. p. 194, quam laudat Petavius, +_de Trin._ VI, 4, s. 3, vocabulum _persona_, pro qualitate seu statu +sumptum, etiam in sexto saeculo theologo posse imprudenter excidere. Vid. +quoque Cyril. Alex. _Dial._ V, p. 554. {36} + +Quapropter ab eodem Cyrillo, in quarto anathemate suo, adhibita est vox +_hypostasis_; [Greek: ei tis prosopois dusi, egoun hupostasesi], etc. quo +quid vellet [Greek: prosopon] clarius efferretur. Vid. quoque diligentiam +Vincentii Lerinensis in hac re _Comm._ 4. + +(4) Accedit quod mirum quantum distant ea quae de antiquorum dictis +narrantur a scriptoribus serioris aevi, ab iis ipsis dictis, si quando casu +temporum hodie ad nos pervenerint; hic scilicet notiones, justas quidem, +sed illas nudas reperimus, illic notiones easdem certis verborum formulis +vestitas; ita ut ipsa locorum collatio demonstret illas formulas non +pertinere ad vetustatem. E. g. Ab Ephraemio Antiocheno accepimus Petrum +Alexandrinum, Chrysostomum, Basilium, Nazianzenum, et alios docuisse +"duarum naturarum unionem, unam hypostasin, unamque personam." _ap. Phot._ +cod. 229. p. 805-7. Optime vero; quis dubitet sanctissimos viros in +gravissima materia Catholicas enunciasse sententias? Sed aliud est loqui +catholice, prorsus aliud uti iis vocabulis quae catholici hoc tempore +utuntur, quae quidem non erant necessaria, non erant in ecclesiastico usu, +donec irrepsisset haereticorum fraus, donec periclitaretur fidelium salus. +Jam si Chrysostomum, quem Ephraemius laudat, adeamus, invenerimus [Greek: +henosis, sunapheia, hen ho Theos logos kai he sarx], vix autem ea verba +quibus illas notiones Ephraemius vestit; in Gregorii Epistola ad Cledonium, +ad quam idem auctor provocat, ne semel quidem verbum _persona_; in iis +autem quae extant Petri legimus hujusmodi, [Greek: sarx genomenos ouk +apele'iphthe tes theotetos; gegonen en metraii tes parthenou sarx; Theos en +phusei kai gegonen anthropos phusei]. Routh. _Rell._ t. 3. p. 344-346. + +Maximus quoque Confessor sic interpretatur Gregorium Nazianzenum: "Hoc +sane, ut puto, magnus quoque Gregorius Theologus dicere videtur ea magna +Oratione Apologetica, dum ait, Unum ex ambobus, et ambo per unum: _quasi +diceret_, quemadmodum enim ex ambobus, _hoc est_, ex duabus _naturis_, unum +velut totum ex partibus {37} secundum _personae_ rationem, sic et per unum +persona ratione ut totum, ambo partes _naturae_ ratione, hoc est, duo." +_opp._ t. 2. p. 282. + +Profecto quod in hujusmodi locis immutatur a commentatoribus suspecta facit +excerpta illa ex operibus Patrum, quae in aliam linguam reddita ad nos +veniunt; ut Ambrosianum illud Leontii; eo magis quia in versionibus +latinis, quae solent Graecorum Patrum textum comitari, verborum formulis +reipsa occurrimus aliquando injuria intrusis, non malo quidem animo, sed +quo sensus evidentior fiat. + +(5) Hoc quoque, ut arbitror, ostendi potest, scilicet, prout scripta de hac +re, quondam antiquorum alicui assignata, eidem decursu temporis a criticis +abjudicentur, ita probabile fieri vocabulum [Greek: prosopon] hic aut illic +in iis reperiri. Quod in loco Ambrosii cernitur, jam bis citato; at major +hic est materies dicendi, quam quae juste a nobis possit tractari. Alteri +tamen exemplo sit, quod exhibet Athanasius. Abesse vocabulum [Greek: +prosopon], theologorum sensu intellectum, a magni Doctoris operibus jam +diximus; nunc divertamus ad fragmentum quoddam, in fine tomi prioris +Maurini p. 1279 positum. "Olet quidpiam peregrinum," monet Montefalconius; +"et videtur maxime sub finem Eutychianorum haeresin impugnare;" ecce autem +in eo vocabulum [Greek: prosopon]. Tum, adeatur ab Epistolam, ad Dionysium +quendam scriptam, Julio autem Pontifici perperam tributam; en tibi +vocabulum [Greek: prosopon], n. 2. vid. Coustant. _Epp. Rom. Pontif. +Append._ p. 62. Idem porro reperitur in [Greek: ekthesei] illa [Greek: tes +kata meros pisteos], olim Gregorio Neocaesariensi, uni ex Patribus +Antiochenis, ab Eulogio autem (_ap. Phot._ cod. 230. p. 846.) +Apollinaristis assignata. Reperitur idem apud Sermonem quendam "in S. +Thomam," a Concilio sexto laudatum ut Chrysostomi, a Montefalconio autem +rejectum, a Tillemontio Edesseno auctori an. 402. tributum, Ed. Maur. +_tom._ 8. _part._ 2. p. 14. Hic autem obiter dictum velim, celebrem illam +Epistolam Chrysostomi _ad Caesarium_, de {38} qua tantae motae sunt lites +in controversia sanctissimae Eucharistiae, vocabulum [Greek: prosopon] +continere; quod de Hippolyti quoque _Contra Beronem et Helicem_ dici +potest, si decet de fragmentis illius operis strictim loqui. + +(6) Liceat hic apponi locos quosdam antiquiorum Patrum, in quibus vocabulum +illud offendimus. + +In Epistolis Apollinaristarum inter se dimicantium, an. 381. _ap. Leont._ +p. 1033, b. p. 1037, b. p. 1039, b. ubi etiam occurrit [Greek: homoousion +hemin]. + +In Apollinaris loco quodam _ap. Theod. Eran._ II, p. 173. + +In loco auctoris cujusdam adversus Arianos, quem vocat Sirmondus +"antiquissimum." Sirm. _Opp._ t. 1. p. 223. + +In fragmento Athanasii, nempe ut citatur ab Euthymio apud Petav. _Incarn._ +III, 15. not. 19. + +In Gregorii Nyssen. _Antirrhet. contra Apollinarem_ 35. + +Vid. quoque Damasc. _contr. Jacob._ tom. I, p. 424. + +In loco Amphilochii _apud Damasc. ibid._ et _ap._ Anast. _Hodeg._ 10. p. +162. et _ap. Ephraem. ap. Phot._ p. 828. + +In Ambrosii loco graece reddito _ap. Phot._ p. 805. + +In Isidori Pelusiotae _Ep._ I, 360. p. 94. + +In Symbolo Pelagii an. 418. _ap. Augustini opp._ t. 12. p. 210. + +In Procli _Epist. ad Armenos_ p. 613. + +(7) Finem tandem disputandi facientibus forsitan occurretur nobis, Pauli +ipsius Samosateni doctrinam fuisse Nestoriani generis; quid autem +credibilius, quam Patres Antiochenos, quomodo Hippolytus quadraginta ante +annos usus esset vocabulum [Greek: prosopon] in theologia contra Noetum, +ita ipsos quoque idem adhibuisse contra Paulum in oeconomia tractanda? At +non constat Paulum revera praeiisse Nestorio doctrina sua; quanquam ex +Athan. _Orat._ IV, 30. colligi fortasse potest, sectatores ejus tandem a +Nestoriana perfidia non longe abfuisse. Nam si ex actis Antiochenis, +quatenus hodie extant, judicandum est, doctrinam effudit Paulus fere +hujusmodi. Filium exstitisse, ante adventum suum in carne, solum in +praescientia {39} divina, Routh. _Rell._ tom. 2. p. 466; si quis doceret +secus, eum duos deos praedicare, p. 467; Filium, ante adventum in carne, +fuisse, aut instrumentum quiddam, aut saltem attributum solum, p. 469.; +humanitatem ejus non ita esse unitam divinitati ut aliter esse non posset, +p. 473. Verbum et Christum non unum esse et eundem, p. 474., Sapientiam in +Christo esse, sicut in Prophetis, verum abundantius, tamquam in templo; eum +autem qui apparuisset, non esse Sapientiam, p. 475. denique, ut summa rei +proponitur p. 484, "non congeneratam fuisse cum humanitate sapientiam +substantialiter, sed secundum qualitatem." Vid. quoque pp. 476, 485. Quae +quidem omnia certo demonstrant, tribuisse Paulum cum Nestorio hypostasin +humanae Christi naturae; tribuisse autem cum eodem naturae divinae alteram +hypostasin, non demonstrant. Verius dictum erit, antiquiorem haeresiarcham +prorsus non admisisse divinam hypostasim in Christo, ut Sabellii +commilitonem; quanquam id est verum quoque, Patres Antiochenos, non +libenter tantum scelus tribuentes Paulo, ut hypostasin Verbi negaret, ex +iis quae de Christo homine effutiebat, conjecisse eum docere, ut Nestorium +postea, duos esse filios, unum aeternum, alterum temporaneum, p. 485. Quare +Epistola Synodalis, post ejus depositionem a Patribus conscripta, eum +docuisse testatur, Christum venisse non de caelo, sed de terra. Euseb. +Hist. VII, 30. Neque aliter Athanasius Paulum dicit Christum pro mero +homine habuisse, [Greek: ek prokopes] ad divinitatem suam evecto. + +Cum autem non levis esset similitudo inter Pauli et Nestorii dogmata, (illo +capite excepto, quod personalitatem et aeternitatem Verbi, Nicaeae interea +declaratam, teneret Nestorius, rejiceret Paulus,) aequum erat, Nestorio in +jus vocato, ad Pauli priorem haeresim, Antiochiae jam condemnatam, a +patribus Ephesi congregatis provocari. Attamen contestatio illa contra +Nestorium, quae, praefixa actis Ephesinis, Hard. _Conc._ t. I, p. 1272. +Paulum et Nestorium {40} inter se ex ordine comparat, ne verbum quidem +profert quo concludi possit a Paulo duplicem hypostasim esse excogitatam. +Neque, cum narrat Anastasius, _Hodeg._ 7. p. 108, "in sacra Ephesina Synodo +demonstratum esse, dogmata Nestorii consonare cum doctrina Pauli +Samosateni," Nestorianismum continuo tribuit Paulo, nisi Artemoni quoque, +quem alibi testatur "Christum in duos divisisse." c. 20. p. 323, 4. +Ephraemium autem Antiochenum, cum Paulum dicit "alterum ante saecula +filium, alterum vero postea summa cum dementia asseruisse" _ap. Phot._ p. +814, verisimile est nihil amplius velle, quam uti iis ipsis verbis Patrum +Antiochenorum, de quibus paulo ante locuti sumus. Contra, plane colligitur +ex Vigilio _in Eutych._ B. P. t. V. p. 731. _Ed. Col._ 1618. (omittitur +locus in _Ed. Par._ 1624.) Eutychianos distinctionem fecisse inter dogmata +Nestorii et Pauli, hujus Christum simpliciter pro mero homine habentis, +illius eatenus solum usque dum consociaretur Verbo Dei. Marius item +Mercator diserte testatur: "Nestorius circa Verbum Dei, _non_ ut Paulus +sentit, qui non substantivum, sed prolatitium potentiae Dei efficax Verbum +esse definit." p. 50. Idem affirmant, licet non fidelissimi testes, et +Ibas, et Theodorus Mopsuestiae Episcopus, vid. Facund. VI, 3. III, 2. +Leont. _de Sect._ III, p. 504. Caeterum, si genuinae essent Dionysii +Alexandrini _Epistola adversus Paulum_, et _Responsio ad Pauli +Propositiones decem_, tum certo concedendum esset Paulum Nestorio +praelusisse; id autem affirmantibus Tillemontio, Fabricio, Natali +Alexandro, Bullo, Burtono et aliis, nos in contrariam sententiam cum +Valesio, Harduino, Montefalconio, et Routhio, ire velimus. + +Haec de Ecthesi Ephesina, plurima de re exigua; nisi, ut speramus, iis qui +scripta Patrum diligentius tractant, aliqua protulerimus, quae, in uno loco +definita, ad multa transferri possint. + +[Illustration] + +{41} + +[Illustration] + +DISSERTATIO III. + +DE VOCIBUS [Greek: prin gennethenai ouk en] ANATHEMATISMI NICAENI. + +[Illustration] + +Symbolo Ecclesiae Catholicae, celeberrima vocula _homouesion_ locupletato, +subjunxerunt Patres Nicaeni anathematismos quosdam, qui Arianae perfidiae +praecipua capita ferirent. Ex quibus ille est, de quo pauca quaedam hoc +loco dicenda censuimus. Non quod formula illa Arianorum sumpta per se +difficilior sit intellectu, sed quia placuit doctissimo cuidam viro, de +Nicaeno autem Symbolo optime merito, nativo verborum sensui subtiliores +notiones suas imponi. Quaenam illae sint, quare prolatae, et qua rationum +vi confirmatae, nunc explicandum est. + +Docentibus catholicis Christum esse Deum, Ariani protinus illum esse Deum +confitebantur ipsi, at Deum inferiorem quendam, ne scilicet Deos duos +introducerent in Ecclesiam. Quibus responsum est, Christum contra revera +esse summum Deum, neque idcirco duos esse Deos, quia Christus esset Filius +Dei; qui autem Dei Filius esset, oportet illum et verum esse Deum, nec +tamen alterum, sed eundem ac Patrem suum. At in illo ipso vocabulo +_Filius_, quod fidelibus jure documento erat verae divinitatis Verbi Dei, +haereticorum factio collocavit omnem spem suam atque conatum fidei +catholicae convellendae; argumentabantur enim, cum omnis filius patri +junior esset, idcirco Filium Dei non esse aeternum, neque habere caetera +signa verae divinitatis. Quare summa quaestionis in significatione _Filii_ +tandem posita fuit; utrum scilicet Filius Dei, utpote Filius, {42} +essentiam totam et universa habuerit attributa Omnipotentis Dei, an contra +initium existendi, et alia quae de rebus creatis praedicantur. Quo autem +rem dirimerent, catholici provocabant ad Patres priorum saeculorum, qui +scilicet Filio Dei non temporaneum ortum, sed paternae Divinitatis +plenitudinem tribuissent. + +At in hoc antiquiorum scriptorum testimonio esse quod docta tractatione +egeret, censuit Bullus, cui lis a nobis intendenda est, quo bene curreret +catholicorum argumentum, et eruditioribus persuaderet. Nam scriptores +quinque aevi Ante-nicaeni, Athenagoram, Tatianum, Theophilum, Hippolytum, +Novatianum, quorum duo in catalogo sunt sanctorum, non inficiatus est vir +doctus ita de Filio Dei loqui, ut haereticis ansam praebuerint affirmandi, +sibi placuisse Verbum Dei factum esse Dei Filium certo quodam tempore, +atque ideo quodammodo "extitisse ante generationem suam," eo certantibus +cum Ario quod dicerent Verbum esse aeternum, eo consentientibus quod Filium +aeternum esse non dicerent. + +Non ideo tamen improbandus est Bullus, quia sollicita mente priscorum +famae, suorum fidei consuluerit. Fateor equidem, non Hippolyto solum et +Theophilo, sed Post-nicaenis etiam Hilario et Zenoni Veronensi in hac +materia illud excidisse, quod resecatum vel saltem explicatum prudentiores +velint; ut Marano quoque, Balleriniis, aliis visum est. Scilicet +incommodiora haec gravissimorum scriptorum verba constat ab haereticis +saltem recentioris aevi in partes suas adduci; nam utrum ab ipsis Arii +sectatoribus objecta fuerint catholicis Concilii Nicaeni saeculo, alia res +est. Profecto notatu dignissimum est Arianos ipsos, cum Ecclesia +dimicantes, non provocasse ad Patres priorum temporum usque ad circ. an. +352, paene triginta post Concilium Nicaenum exactis annis, cum, argumentis +ex ratione et ex Scripturis, (ut Athanasius loquitur in Epistola sua _de +Sent. Dion._ 1.) frustra petitis, "tandem eo audaciae processerunt, ut +etiam Patres calumniarentur." Nimirum primo ad {43} Collucianistas solum +suos confugiebant; cum autem multos post annos Patres Ecclesiae in suos +usus convertere caeperunt, etiam tum Origenem solum appellarunt et +Dionysium, non Hippolytum, non Theophilum, non alios illos de quibus supra +mentio facta est. Quod autem ne versutissimorum quidem hominum illis +temporibus in mentem venit, id recentiores ausi, hos ipsos Hippolyti et +caeterorum locos in medium protulerunt, quo comprobarent dogma suum, Dei +Filium non esse ad aeternitatem genitum, sed in tempore creatum. Quibus ut +occurrat Bullus, eximius alias in hac materie scriptor, Patres reos, in +_Defensione sua Fidei Nicaenae_, illato crimine ita liberat, ut ultro tamen +confiteatur illos dixisse, improprie certe, sed aliquo modo, Verbum in +tempore fuisse genitum. Plures scilicet iis placuisse putat Verbi +generationes, tropicas illas quidem, sed quae verae generationis typi +essent et adumbrationes; quales sunt ejus resurrectio a mortuis, item +nativitas ex Maria; qualis porro, de qua agendum est, missio ejus a Patre +et processio, quo res universas crearet. Hinc non gravate concedit dictum +quoddam fuisse Catholicorum, si non Catholicum dogma, tum ante Concilium +Nicaeae habitum tum post, "Verbum exstitisse antequam gigneretur;" cujus +rei inter alia testimonia adhibet verba Anathematismi, quorum +interpretationem in nos hic suscepimus. Contendit enim Patres Nicaenos eo +ipso quod condemnarent eos qui dicerent Verbum non exstitisse ante +generationem suam, liquido significasse contra, Verbum ante generationem +suam exstitisse. Nullus dubitat, ut ipsius verbi utar, "quin hoc +pronunciatum Arianorum oppositum fuerit catholicorum istorum sententiae qui +docerent Filium quidem paulo ante conditum mundum inexplicabili quodam modo +ex Patre progressum fuisse ad constituendum universa." _Def. N. F._ III, 9, +s. 2. + +Haec sane de hac Anathematismi Nicaeni clausula argute nimis dicta sunt, et +turbant verborum sensum alioqui simplicem et luculentum. Nam procul dubio +in illa formula Arianorum, quae a Patribus percellitur, continetur {44} +argumentum _ex absurdo_, quod vocant, desumptum; cum ex ipsa vi vocabuli +_genitus_ confici crederent, Christum existendi initium habuisse. +Confirmabant enim (quasi id inficiari quenquam jam fuerit ipsis verbis sibi +discrepare) Filium non exstitisse priusquam gigneretur; alioqui non esset +Filius. + +Quod interest inter explicationem hanc et illam Bulli, in hoc +vertitur;--utrum verba ista, "priusquam gigneretur non erat," sint simplex +propositio categorica, an argumentum; sint negatio propositionis ei +contrariae, "erat priusquam gigneretur," id quod Bullo placuit; an potius, +ut nobis videtur, [Greek: gnome] quaedam, quam Aristoteles vocat, [Greek: +enthumematike], propositio rationem suam secum ferens, in qua, assumpta, +non affirmata, contrariae propositionis vanitate, recta impetitur alia +quaedam, nempe Filium ab aeternitate exstitisse. Arbitratur contra Bullus, +et Catholicos et Arianos apertis oculis contemplatos esse propositionem +hanc, "exstitisse Filium antequam gigneretur;" de hac certamen inter se +instituisse: negasse Arianos, et Catholicos, aut affirmasse, aut saltem +permisisse. Profecto ne unum quidem Catholicum virum unquam eam emisisse +sententiam non dixerim; affirmasse autem eandem Patres Nicaenos prorsus +nego. + +1. Primum percurrendum erit ad pristinum illud jurgium, quod nascentem +haeresin primum Ecclesiae ostentabat, ut a Socrate narratum est. Testatur +enim scriptor ille, Alexandrum, de mysterio Sanctissimae Trinitatis inter +suos disputantem, interpellasse Arium, qui fortiter diceret, (1) si Filium +genuerit Pater, ergo genitum habere existendi initium; (2) ergo fuisse +quando Filius Dei non esset; (3) ergo eundem subsistentiam suam ex nihilo +habere. Socr. I, 5. Quibus e contrario collocabimus Anathematismi Nicaeni +clausulas; "Illos vero qui dicunt, (1) fuit aliquando cum non esset, et (2) +antequam gigneretur non erat, et (3) ex nihilo factus est etc. etc..., +anathematizat Catholica Ecclesia." Quorum cum duae plenissime respondeant +duabus ab Ario in Alexandrum conjectis, cui dubium esse potest, tertiam +{45} quoque respondere tertiae? id est, "antequam gigneretur non erat" idem +velle atque illud "si Filium genuerit Pater, habet genitus existendi +initium;" id quod nos contra Bullum contendimus. Haereseos initia non +fefellit posterior cursus, namque hic, ut diximus, ipse cardo fuit totius +controversiae, nempe utrum Filius, quia Filius, fuerit necne necessaria +lege junior Patre suo. At ubinam contra in historia Concilii Nicaeni +inveneris mentionem ullam illius propositionis, cui credit Bullus ab +Arianis esse reclamatum, "Filium scilicet esse prius quam gigneretur?" +Sentit angustias suas vir perspicacissimus, cum ad verba quaedam appellat +Arianorum in Epistola illorum ad Alexandrum missa, in qua perstringunt +haeretici illos qui dicerent "eum qui prius erat, postea genitum esse aut +creatum in Filium." Athan. _de Syn._ 16, quos vult Bullus quosdam esse +Catholicos. Hi autem plane non sunt Catholici, sed sectatores Marcelli et +Photini, ut constat, cum ex Euseb. _Eccles. Theol._ I, 1. II, 9. p. 114, b. +_Contr. Marcell._ II, 9. tum praesertim ex Anathematismo Eusebianorum in +confessione sua quinta, sive Macrosticho, ubi ita loquuntur; "Execramur eos +qui illum simplex ([Greek: psilon]) Dei Verbum non subsistens appellant, +Christum autem ipsum et Filium Dei non fuisse ante saecula contendunt, sed +eo tempore ex quo carnem nostram ex Virgine assumpsit; _hujusmodi_ sunt +sectatores _Marcelli_ et _Scotini_ (Photini) Ancyrogalatarum." _Athan. de +Syn._ 26. Quare non Catholicos, sed Marcellum et suos respicit Epistola +illa Arianorum ad Alexandrum; quod quidem inde confirmatur, quia illo ipso +tempore Marcellum Asterius Sophista, Arianorum antesignanus, scriptis suis +lacessebat. + +2. Notandum praeterea est, alias quoque Arianorum formulas, decantatas +illas quidem, in quibus summa haereseos posita est, ut captiosissimos +homines decuit, vim quamdam habere enthymematicam. Cujusmodi sunt, "Qui +est, eumne, qui nondum esset, fecit ex nihilo, an qui esset?" et "Unumne +est non factum an duo?" _Athan._ {46} _Orat._ I, 22. et interrogatio illa +de "mutabili," quam cum locum habet in Anathematismo Nicaeno, ita exponit +Athanasius: "Nam libero praeditus arbitrio est, an non? an voluntate pro +sui arbitrii libertate bonus est, et, si velit, potest mutari, cum +mutabilis sit natura; an, ut lapis et lignum, liberam non habet voluntatem +in utramque partem se movendi et vergendi?" _Athan. Orat._ I, 35. Scilicet +voluerunt haeretici, liberum, quod vocant, arbitrium oportere necessitate +quadam ita proprium esse Christi, ut aliter esse non potuerit quin absurdum +quid subsequeretur; ex quo conficeretur illum in numero esse creatorum. + +3. In _Orat._ I. s. 32. scribit Athanasius [Greek: ageneton] illud sive +_non-factum_ serius esse suppositum ab Arianis in locum priorum suarum +captionum: "Cum jam non sit eis integrum his uti vocibus, e nihilo est, non +fuit antequam gigneretur, vocabulum _non facti_ etc. cogitaverunt, ut, cum +apud simpliciores Filium factum esse dicunt, eadem rursus illa significent +vocabula, nempe, ex nihilo est, aliquando non fuit." Quo in loco quamvis +non disertis verbis dicat "Non factum unumne an duo?" pro "Antequam +gigneretur non erat" esse substitutum, tamen probabile est certe illum hoc +voluisse. Atqui constat formula _non-factum_ vel [Greek: ageneton], ut ea +quae jam diximus aliis verbis proferamus, hoc innui, "Nisi duo sint +_non-facta_ vel dii, Christus, utpote factus sive genitus, initium habet +existendi;" id quod ipsissimum est argumentum illud, quod verbis "Antequam +gigneretur non erat", nos assignatum volumus. Caeterum distinctionem illam +inter [Greek: ageneton] et [Greek: agenneton], de qua loquitur +Montefalconius in Admonitione sua in Epistolam _de Decr. Nic._, a Damasceno +notatam, mihi non persuaderi potest esse coaevam Athanasio;--sed hoc +obiter. + +4. Praeterea dubium non est quin "Non erat priusquam gigneretur" apud +Athanasium idem valeat atque alterum illud "Qui est, eumne, qui nondum +esset, fecit ex nihilo, an qui esset?" Scilicet quod Ariani contra Filium +{47} effutiebant, id pariter ostendit sanctus Doctor contra ipsum Patrem +posse contorqueri. "Num qui est Deus," interrogat, "cum antea non esset, +postea factus est, vel estne etiam priusquam gignatur (fiat)?" _Orat._ I, +25. At illud "Qui est eumne qui nondum esset etc." ([Greek: ho on ton me +onta] etc.) argumentum prorsus est, non mera propositio, idque ex absurdo +ductum; ergo ejusmodi est, "Priusquam gigneretur non erat." Quod plane +confirmatur ex Alexandri Epistola Encyclica cum Arii contra Alexandrum +prima illa disputatione et Anathematismis Nicaenis comparata. Nam, cum ex +his triplex conficitur testimonium, quales fuerint formulae istae in quibus +posita est haeresis Ariana, nulla alia in re sibi discrepat, nisi in hac, +quod, omisso "Si Filius, ergo habet initium existendi," ipsius Arii, et +"Priusquam gigneretur non erat," Anathematismi, Alexander Epistola sua +supponit [Greek: ho on ton me onta] etc. "Quod est eumne qui non esset +etc." Accedit quod sibi invicem respondent illae duae, in locis Gregorii +Nazianzeni et Basilii infra laudatis, et in Cyrilli _Thesaur._ 4. p. 29. +_fin._ + +5. Multa sunt temere jacta in Orationibus Athanasii quae nobiscum faciunt +in hac re. Nam si Arianorum dictum illud, "Non erat antequam gigneretur," +argumentum erat, ut confirmamus, contra Filii aeternitatem, tum responsuri +essent Catholici, "Vere dictum est Christum non esse antequam gignitur; +esse non potest ante, quia gignitur ab aeternitate, utpote ab aeterno +Patre;" id quod re ipsa reperimus dictum ab Athanasio. "Res creatae fieri +coeperunt, ([Greek: ginesthai])" scribit; "at Dei Verbum, cum principium ex +quo sit, ([Greek: archen]) nullum habeat, merito nec esse nec fieri caepit, +sed semper fuit. Opera igitur principium ([Greek: archen]), cum fiunt, +habent; quod quidem principium rebus, quae fiunt, prius est; Verbum autem, +cum non sit ex numero rerum quae fiunt, ipse potius rerum principium +habentium demiurgus est. Deinde ipsum esse rerum factarum in eo ipso quod +fiunt mensuram habet ([Greek: en toi ginesthai]), eosque Deus ab aliquo +principio per Verbum {48} facere incipit, quo perspicuum sit illos non +fuisse priusquam gignerentur ([Greek: prin genesthai]); at Verbum non in +alio principio habet ut sit, nisi in Patre, qui, ut isti etiam consentiunt, +principii est expers; ut ipse quoque Filius sine principio existat in +Patre, a quo genitus est, non autem creatus." _Orat._ II, 57. Neque +absimili modo disputant alii Patres. Alterum exemplum peti potest ex +_Orat._ I, 10. ubi pro [Greek: prin gennethei] supponit Athanasius [Greek: +prin poiethei]; at credo Bullum non esse dicturum, secundum hypothesim +suam, Patres ullos antiquos, disputantes de Filio, verba [Greek: prin +poiethei], ut sua, alicubi adhibuisse, Attamen, "Quis hominum, sive graecus +sive barbarus," scribit Athanasius, "quem Deum confitetur, unam ex rebus +creatis ausit dicere, et non fuisse antequam fieret?" _Orat._ I, 10. Idem +profitetur ipse Arius, suorum certe verborum optimus interpres, cum ad +Eusebium Nicomediae Episcopum scribens, vocabulo [Greek: gennethei] in +[Greek: ktisthei]; et alia similia mutato, luculentissime ostendit, quod +certe non siverit Bullus, se ea esse mente ut argumentum quoddam proferret. +"Nos quid sentiamus, et professi jam sumus et nunc profitemur; Filium, +antequam gigneretur, _aut_ crearetur, _aut_ destinaretur, _aut_ fundaretur, +non fuisse." _Theod. Hist._ I, 4. Nec discrepat ab Ario Eusebius ipse: +"_Manifestum omnibus_ est, illud quod factum est, non fuisse antequam +fieret." _Athan. de Syn._ 17. + +6. Jam si occurrunt apud Athanasium, quae Bullo favere videantur, facilem +tamen habent solutionem. E.g. "Qui fieri potest," rogat, "ut non sit in +numero creatorum, si, ut isti opinantur, non erat antequam gigneretur? +siquidem rerum creatarum et factarum proprium est non esse antequam +fierent?" _Orat._ II, 22. Dixerit fortasse Bullus, ex hoc perspicuum esse, +Arianos affirmasse Filium "Non esse priusquam gigneretur, Catholicos autem" +Esse. Sed non est ita; nam, quemadmodum Patres Nicaeni in Anathematismo +suo, ut confirmavimus, non ipsam Arianae formulae propositionem simpliciter +negant, sed ejusdem vim argumentativam, ita hic quoque vult Athanasius, non +{49} "Quo pacto non est creatus, _nisi erat_ antequam gigneretur," sed, +"Quo pacto non est creatus, _si illorum argumentum verum est_, non erat +antequam gigneretur?" Neque alibi _Orat._ I, 20. cum dicit, "Si non fuerit +Filius antequam gigneretur, non semper fuit in Deo veritas," vult, non +"_Nisi_ fuerit re" sed "_Si verum sit illud_, Non fuit Filius" etc. Itaque, +non multo post idem dicit de Deo Patre, quo vanissimos sophistas suo sibi +gladio jugulet, "Estne Deus etiam priusquam gignitur?" non certe quasi in +Patre ullam significet generationem, sed quo argumentum ipsum ut +ineptissimum explodat, sive de Patre usurpatum sive de Filio. + +7. Et profecto ineptissimam et importunissimam esse hanc interrogationem, +non simpliciter verae cuidam propositioni contrariam, plenissime cum +Athanasio consentientes, judicant et Hilarius et Gregorius Nazianzenus. +Missam faciunt, quam prorsus ne proferri quidem oporteret. Gregorius +scilicet de hac et aliis Arianorum formulis loquens, in Filio docet, +"Generatio cum essentia ipsa _concurrit_ atque a principio exstitit;" quod +contra fit in hominibus, qui quidem, "ut Levi in lumbis Abrahae," cum +"partim erant, partim procreati sunt, ac proinde partim sunt ex entibus, +partim ex non entibus," illud scilicet complent "Fuit antequam gigneretur;" +quod Bullus non in hominibus sed in Filio Dei dici posse arbitratur. Pergit +de eadem re magnus theologus: "Quaestionem hanc tuam _absurditatis_ multum, +_difficultatis_ nihil habere aio." Tum captionibus verborum quibusdam aliis +prolatis quae cum Ariana illa possent comparari, "_Ineptius_ est" dicit, +"id quod a principio erat, _utrum_ ante generationem esset ([Greek: pro tes +genneseos]) _necne_, in quaestionem vocari." Orat. 29, 9. + +8. Hilarium fateor Pictavensem in Commentario suo in Matthaeum c. 31. n. 3. +verba quaedam emisisse quae Bullo favere videantur. Docet enim egregius +ille vindex catholicae veritatis, "Verbum in principio Deum, et hoc +principio apud Deum, et natum esse ex eo qui erat, et hoc {50} in eo esse +qui natus est, quod is ipse est penes quem erat antequam nasceretur." Cujus +simile est illud quod Bullo favet ex Zenonis Tractatu _de Filii +generatione_: "Procedit in nativitatem, qui erat antequam nasceretur." At +Zenonem non est cur moremur, diligentem, ut a Balleriniis monstratum est, +_Diss._ 1, 2. s. 6. Hilarii imitatorem. Quod autem ad Pictavensem ipsum +attinet, provocamus ab Hilario imperito ad Hilarium peritissimum Arianorum. +Constat enim sanctissimum virum, illa scripsisse antequam in Asiam +venisset; "regeneratum autem pridem," ut ipsius verbis utar, "et in +Episcopatu aliquantum permanentem, Fidem Nicaenam nunquam nisi exsulaturum" +conceptis verbis "audivisse," _de Syn._ 91. postea autem, ut Coustantius +nos monuit, sese correxisse in celeberrimo suo opere quod _de Trinitate_ +conscripsit. Illic enim, secus ac voluit Bullus, Arianorum formulam +"antequam gigneretur non erat," in sophismatis loco luculentissime ponit. +"Adjiciant haec," de eo scribit, "_arguta_ satis atque auditu placentia; +Si, inquit, natus est, coepit; et cum coepit, non fuit; et cum non fuit, +non patitur ut fuerit. Atque idcirco piae intelligentiae sermonem esse +contendant, non fuit antequam nasceretur, quia ut esset qui non erat, non +qui erat, natus est," _de Trin._ XII, 18. Neque aliter illi formulae +occurrit; "Unigenitus Deus neque non fuit aliquando non Filius, neque fuit +aliquid antequam Filius, neque quidquam aliquid ipse nisi Filius," 15. quod +quidem nihil aliud est nisi negatio illius "Fuit antequam genitus est." +Pergit, ut Gregorius: "Ubi Pater auctor est, ibi et nativitas est, et vero +ubi auctor aeternus est, ibi et nativitatis aeternitas est." 21. Quid +potest esse disertius? Porro pro "fuit ante quam natus est," supponit, +"semper natus fuit;" e. g. "Numquid ante tempora aeterna esse, id ipsum sit +quod est, eum qui erat nasci? quia nasci quod erat, jam non nasci est, sed +seipsum demutare nascendo.... Non est itaque id ipsum, natum ante tempora +aeterna semper esse, et esse antequam nasci." 30. Concludit, Athanasii +sensum {51} vel clarioribus retractans verbis; "Cum itaque natum semper +esse, nihil aliud sit confitendum esse quam natum, id sensui, antequam +nascitur, _vel fuisse vel non fuisse_, non subjacet." 31. + +9. Prodeat denique Basilius in dimicatione sua contra Eunomium; cui +argumentato, "Aut existentem genuit Deus Filium, aut non existentem ... Qui +est, generatione non indiget," respondit sanctissimus Praesul, "Eunomium, +_quoniam_ animalia, cum prius non sint, deinde generentur, qui autem hodie +genitus sit, heri non esset, hanc notionem in Unigeniti subsistentiam +_transferre_; et _quoniam_ genitus est, dicere, ante generationem non +fuisse." _contra Eun._ II, 14. Sophisma autem solvit, ut Patres supra +citati, dicendo, Filio esse aeternam generationem, ut loquitur Evangelista, +cum "aeternitati Patris generationem Unigeniti connectit." _ibid._ 15. + + + +Satis superque de hac re sumus disputati; pro certo jam habeatur, a +Concilio Oecumenico, Nicaeae congregato, minime sancita esse illa verba +quae Bullo Catholica videntur, "Verbum Dei fuisse antequam gigneretur;" +quasi ulla traditione Patrum aut Doctorum auctoritate nobis commendentur. +Quae cum ita sint, operi nostro hic finis esset imponendus, nisi vir +doctissimus, Concilio nequicquam appellato, ad Athanasium ipsum confugerit, +Concilii illius magnam partem, quo causam suam apud eruditos feliciore spe +posset orare. Opinionem nimirum eam, de generatione quadam Verbi ante +mundum conditum in tempore facta, Athanasio ipsi impactam voluit, provocans +ad Orationem secundam contra Arianos _capp._ 61-64. + +Illa operis sui parte, copiosissima disputatione inita de verbis Prophetae, +quae Ariani objiciebant Ecclesiae, "Dominus creavit me in initio viarum +suarum in opera sua," ut in Versione LXX Interpret. leguntur, provehitur +sanctus Doctor ad verba Apostoli, "Primogenitus omnis creaturae;" quae +proinde ita interpretatur ut doceat Verbum, quod {52} ante saecula fuit +Unigenitum, cum creandus esset mundus, condescensione quadam seu [Greek: +sunkatabasei] e Patre procedens factum esse Primogenitum. Unde deducit +Bullus, illam processionem sive condescensionem auctore Athanasio novam +quandam, improprie utique, Verbi in tempore esse generationem. + +Jam Verbi condescensionem quandam esse exhibitam in rerum universitate +condenda consentiunt omnes; namque ineffabilis procul dubio erat gratiae et +bonitatis, Filium, qui "in principio erat apud Deum," in cogitationem +venisse creatorum, et in creatorum fragilitate versari. Sed hoc Bullo non +satis est, nisi condescensio illa generatio seu nativitas quaedam +appelletur. "Catholici quidam doctores, qui post exortam controversiam +Arianam vixerunt," ad Athanasium autem provocat, "illam [Greek: tou logou] +ex Patre progressionem (quam et [Greek: sunkatabasin], hoc est, +condescensionem eorum nonnulli appellarunt) ad condendum haec universa +agnovere; et ejus etiam progressionis respectu ipsum [Greek: ton logon] a +Deo Patre quasi natum fuisse et omnis creaturae primogenitum in Scripturis +dici confessi sunt." _Defen. F. N._ III, 9. s. 1. At Athanasium in hac +progressione et condescensione Verbi voluisse natum denuo esse quodammodo +Verbum, et proinde appellatum esse "Primogenitum omnis creaturae" profecto +non puto; contra "Primogenitum" illud, non relationis alicujus, quae +intercederet inter Verbum et Patrem suum, esse significativum, sed plane +muneris cujusdam quod, mundum creaturus, pro bono mundi, benignissime in se +suscepit Unigenitus. Scilicet ille, qui ab aeternitate fuit Unigenitus +Patris, in universorum compagine et structura illam Filietatem suam +signatam voluit, quo typum quendam Unigeniti atque imaginem universa in se +exhiberent. Itaque hoc sensu Unigenitus omnis creaturae se fecit +Primogenitum, quod, dum mundum ex nihilo duceret, illo ipso tempore se +quoque fecit ideam et normam ejusdem mundi, Demiurgus nimirum et summus +artifex, sese contemplans {53} atque intuens tanquam unicum exemplar suum, +ex quo mundum nascentem exprimeret imitando et conformaret. Quare Filius +progrediens a Patre non factus est denuo Filius Patris, sed mundo Filius, +ut scilicet condescensione sua mundus fieret quodammodo Patris filius, et +in coelestem familiam adoptaretur. Quod si verum est, Primogenitus nihil +aliud significare, nisi Filius Archetypus, videbitur. Ad rationes veniamus. + +Primum, verbum [Greek: sunkatabasis], sive condescensio, (quod adeo non +generationis in se habet ullum sensum, ut testibus Vesselio et Suicero de +Aeterno Patre, omnium conservatore, a Patribus usurpetur,) quid velit apud +Athanasium, liquebit legentibus sectiones 78-81 Orationis illius de qua hic +agitur. Illa disputationis suae pars incipit et terminatur mentione facta +condescensionis Verbi: quare ad eam adeundum est tanquam ad praecipuum +quemdam locum, unde vis vocabuli in gravissima hac materia possit erui. +Incipit autem his verbis: "Quo res factae non tantum existerent, sed etiam +bene existerent, placuit Deo ut sua Sapientia se ad res creatas +condescenderet, ut typum aliquem et speciem ipsius Imaginis, cum in omnibus +simul, tum in singulis imprimeret; quo nimirum perspicuum fieret et +sapientia ornatas esse res factas et digna Deo esse opera. Ut enim nostrum +Verbum, Verbi, qui Dei est Filius, est imago; ita sapientia in nobis facta +ejusdem Verbi, quae ipsa est Sapientia, imago quoque est, etc." s. 78. Quid +hic reperimus de Verbo denuo facto Filio? quid non de Filio imaginem sui +imprimente in operibus suis? Finem autem facturus Sapientiam introducit +sanctus Doctor ita loquentem: "Omnia quidem in me et per me facta sunt: +quia autem opus erat ut sapientia in operibus crearetur, ego secundum +substantiam quidem cum Patre aderam, me vero ad res factas condescendens, +meum typum in illis apte imprimebam, ut universus mundus tanquam in uno +corpore non secum discordaret sed concordaret." s. 81. + +Quod ut planius intelligatur, exponendum est Athanasium {54} autumasse, ne +ullam quidem rem creationem suam sustinere posse, ut ne sanctissimam +creantis manum tanquam refugiat et ad nihilum continuo recidat, nisi eidem +simul Demiurgus ipse condescensione quadam suam impertiat gratiam, quo +mirabilem illam patienter subeat operationem, per quam in rerum naturam +perventura est. "Verbum," scribit, "cum principio Demiurgus esset +creatorum, condescendit ad res creatas, ut fieri possent. Neque enim ejus +naturam, quae purus Patris est splendor, ferre potuissent, nisi," graeca +fortius currunt quam latina, [Greek: philanthropiai patrikei sunkatabas +antelabeto, kai kratesas auta eis ousian enenke]. _Orat._ II, 64. Quare +operibus suis, dum creabantur, ut crearentur, virtutem quandam suam +impertiens Artifex Filius, eadem proinde augustissimo filiorum nomine +donatus est; [Greek: sunkatabantos tou logou], pergit sanctus doctor, +[Greek: huiopoieitai kai aute he ktisis di' autou]. Ex quo fit, ut non modo +per Filium, verum etiam in Filio, ut Apostolus loquitur, rerum universitas +facta esse dicenda sit, cum non exteriore solum mandato, sed intima vi et +virtute Spiritus ejus consistunt et permanent omnia. "Nam," ut alibi docet +uberrimus ille rerum divinarum interpres, quem saepius appellasse +jucundissimum est, "Deus non solum nos ex nihilo fecit, sed etiam Verbi +gratia secundum Deum vivere concessit. At homines ab aeternis rebus aversi, +sibi ipsis corruptionis mortiferae auctores facti sunt; qui ex natura +quidem mortales fuerunt, sed gratia in Verbi participatione sita naturae +statum effugerunt." _de Incarn. V. D._ 5. Itaque nihil fere est creatum, +quod non genitum sit quoque; cum contra non stent in loco suo, sed retro +fluant et pereant, nisi vitam quandam a Creatore percipiant intus, +superadditam creationi suae, Proinde Athanasii mos est in scriptis suis, ut +res creatas potius appellet genitas quam factas vel opera, [Greek: geneta] +seu [Greek: genneta], non [Greek: poiemata] et [Greek: erga], quo +sanctissimam hanc exprimat veritatem; cauto tamen semper, gratiae illud +esse non naturae, donum Creatoris non creaturae proprium, quod mundus {55} +in se habeat hanc formam pulchritudinis, et coelestium necessitudinem, et +principium stabilitatis. "Res factae," docet, "cum sint opera, genitae dici +nequeunt, nisi, geniti Filii participes postea effectae, genitae et ipsae +dicantur, non sane propriam ob naturam, sed quia Filii factae sint in +Spiritu participes." _Orat._ I, 56. + +His perspectis, non difficilis intellectu est mens Athanasii, cum +Unigenitum Patris docet esse factum in creatione mundi Primogenitum omnis +creaturae. Nam, cum gratia illa, qua impertita natura rerum in suo loco +permanet, variis nominibus respici possit, ut lux, ut pulchritudo, ut +sapientia, ut ratio, ut coelestis adoptio, ut similia, ille supremus +Conditor universorum, seipsum mundo impertiens, fit quodammodo mundo +principium et lucis illius, et pulchritudinis, et sapientiae, et rationis, +et adoptionis in coelestium societatem. Itaque, qui ex aeterno Sapientia, +Lux, Ratio, Filius est Patris, factus est operibus suis principalis quaedam +Sapientia, et formatrix Ratio, et Lux plenissime irradians, et archetypus +Filius. Sapientia autem Patris tandem facta est sapientia mundo, et fecit +ut mundus sapiens esset; lux Patris facta est lux mundo, et fecit ut mundus +splendesceret; Unigenitus Patris factus est Primogenitus mundo, et fecit ut +mundus in familiam Dei adscisceretur. + +Profecto fateor haec omnia in mysterio et fructibus sanctissimae +Incarnationis verissime compleri, cujus gratia ita superat quicquid +universae naturae a Creatore datum est, ut Athanasius in quodam opere +confirmare non dubitaverit, mundi creationem esse per Filium solummodo, +dispensationem autem Evangelicam esse in Filio. "Decebat creationis quidem +exordium per ipsum fieri, ut res existerent; earum autem instaurationem, in +ipso; quae sane verba inter se differunt. Nam initio quidem omnia per ipsum +facta sunt ut essent; postea, ubi omnia defecerunt, Verbum caro factum est, +quam scilicet induit, ut in ipso omnia reficerentur." _In illud Omnia._ 2. +Quid quod, cum carnem {56} sumeret, imaginem sui mundo exhibuit solidiorem +multo et clariorem, et verius se ipsum fecit primogenitum inter creaturas, +quam cum, universa conditurus, ideam se faceret et regulam rerum +condendarum. Fateor equidem; sed prioris operis praestantiam non imminuunt +praestantiora illa quae subsecuta sunt; id quod Athanasio adeo persuasum +est, ut saepius duo illa una consociet et comparet, extollens quidem +meliora, non elevans quod in se bonum est. + +Infinita prope locorum sylva est in sanctis Patribus, ex quibus +augustissimum hoc munus Unigeniti, et in rerum natura et in oeconomia +evangelica, possit illustrari. "Cum justitia nulla esset in terra, doctorem +misit, quasi vivam legem" dicit Lactantius, _Instit._ IV, 25. "Quidquid +facturus erat Deus in creatura" docet Augustinus, "jam Verbo inerat, nec +esset operibus, nisi esset in Verbo." _In Ps._ 44, 5. Alio loco Filius ab +eodem appellatur, "ars quaedam Omnipotentis atque sapientis Dei, plena +omnium rationum viventium incommutabilium." _de Trin._ VI, 11. Cyrillus +autem Alexandrinus: "Unigenitus" scribit "secundum naturam; primogenitus +propter nos, ut tanquam immortali cuidam radici omnis creatura insita sit, +et ex eo qui semper est, germinet." _Thesaur._ 25. p. 238. Similiter ab +Athenagora Filius vocatur [Greek: idea kai energeia] omnium rerum +materialium; [Greek: he idea hoper logon eirekasi], a Clemente Alex. +_Strom._ V, 3. [Greek: idean ideon kai archen lekteon ton prototokon paseos +ktiseos], testatur Origenes,_Contr. Cels._ VI, 64 fin. [Greek: +katesphragisthemen], docet Cyrillus Alex. [Greek: eis to archetupon tes +eikonos]. _in Joan._ p. 91. [Greek: hoion apo tinos arches], concinit +Gregorius Nyssenus, _Catech._ p. 504 fin. Et, ut ad Athanasium redeamus, +multus est in eadem doctrina, ut in locis hujusmodi: [Greek: eikon kai +tupos pros areten], _Orat._ I, 21. [Greek: tupon tina labontes] et [Greek: +hupogrammon], III, 20. [Greek: en autoi emen protetupomenoi], II, 76 init. +[Greek: tupon eikonos entheinai], 78, init. [Greek: prototokos eis +apodeixin tes ton panton dia tou huiou demiourgias kai huiopoieseos], III, +9 fin. [Greek: ten tou archetupou plasin anastesasthai heautoi]. _Contr. +Apoll._ II, 5. {57} + +Quare jure optimo, ut credo, pro concesso potest assumi, condescensionem +illam Primogeniti ad universa constituenda nullam esse adumbrationem +aeterni mysterii quo Filius a Patre gignitur, sed simpliciter referre ad +munus quo fungitur Unigenitus erga opera sua, disponens, stabiliens, +vivificans ea quae condidit. Scilicet idem fere valet [Greek: prototokos] +atque [Greek: arche tes ktiseos], et [Greek: monogenes proteuon en te +ktisei], et [Greek: prototupon gennema, monos gennetos en tois genetois], +et caetera ejusdem generis, ut clarissimo etiam Marano credo placuisse in +opere suo "De Divinitate Christi;" neque quicquam facit ad probandum, quod +voluit Bullus, Concilium Nicaenum iis favisse qui dicerent, fuisse Filium +antequam gigneretur. Finem igitur ponamus aliquando disputationi nostrae, +id solum suggerentes insuper, nempe illa quae de Athanasii doctrina supra +dicta sunt, fortasse inutilia non fore in quibusdam Antenicaenorum nodis +expediendis, quos non Bullus solum, sed eventu feliciore et Maranus et +Ballerinii tractaverunt. + +[Illustration] {58} + +[Illustration] + +DISSERTATIO IV. + +DE VOCIBUS [Greek: ex heteras hupostaseos e ousias] ANATHEMATISMI NICAENI. + +[Illustration] + +Ambigitur inter doctos, utrum, cum Patres Nicaeni eos anathemate feriunt +"qui Dei Filium ex alia _hypostasi_ vel _usia_ esse sentirent," vocabula +_hypostasis_ et _usia_ rem unam significent an duas. In hac diversitate +judiciorum, jure optimo licet in hanc vel in illam iri sententiam, cum +utramque sustineant ii, quos neminem in hujusmodi materie secutum esse +poenitebit. Si _hypostasin_ volumus ab _usia_ distinctam, Bullum habemus +auctorem; si vocabula in unum redacta, Petavium. Ego profecto Petavium +sequor, felix tanto patrocinio, adductus autem non auctoritate viri, sed +ipso factorum monitu, ut arbitror, et rei veritate. + +Bullus, in Defensione sua Fidei Nicaenae, credit, si eum recte interpretor, +duas notiones, inter se sejunctas, subesse singulis vocabulis _usiae_ et +_hypostasi_ in hac formula; quasi anathematismus ille, in quo reperiuntur, +duas haereses uno ictu feriens, et illos condemnet qui dixerint Filium ex +_usia_ Patris non esse, et illos quoque quibus placuerit Filium non esse ex +_hypostasi_ Patris. Et praeterea duas revera haereticorum factiones, in +historia temporum illorum, sibi invenisse putat, quae suum utraque locum +habeant in illo Anathematismo. + +Petavius contra, _de Trin._ IV, 1. _hypostasin_ tunc temporis idem velle +atque _usiam_ arbitratus, in una propositione Anathematismi mentem docet +esse conclusam; eo maxime {59} quia, ante Concilium Alexandrinum an. 362 +habitum, sensus _hypostasis_ ab _usia_ diversus nulla esset publica +Ecclesiae auctoritate munitus. Quocum consentiunt Coustantius (_Ep. Pont. +Rom._ pp. 274, 290, 462.) Tillemontius, (_Dion. Alex._ s. 15.) Huetius, +(_Origenian._ II, 2. n. 3.) Thomassinus (_de Incarn._ III, 1.) et Morinus, +(_de Sacr. Ordin._ II, 6.) Maranus autem, (_Praef. ad Basil._ s. 1. t. 3. +Maur.) Natalis Alexander, (_Saec._ 1. _Diss._ 22. circ. fin.) Burtonus +(_Testimonies to the Trinity_, n. 71.) et Routhius (_Relliqu. Sacr._ vol. +III, p. 189.) si a Petavio dissentiunt, at certe non consentiunt Bullo. + +Jam palmarium Bulli hoc est, quod Basilius, cum Sabellianis dimicans, qui, +suam rem agentes, dicebant Concilium Nicaenum _hypostasi_ et _usiae_ unum +sensum tribuisse, contra clara voce pronunciat Patres voluisse duas res, +cum duabus voculis uterentur, et suam cuique vim assignasse. + +Provocat etiam ad Anastasium testantem, _Hodeg._ 21. (22. p. 243?) Patres +Nicaenos definivisse tres esse hypostases in sanctissima Trinitate. Quod +quidem testimonium, ab Anastasio ipso Andreae Samosateno inscriptum, +Petavius putat esse Gelasii Cyziceni, non gravissimi auctoris; testimonium +autem est Amphilochii quoque, idem fere scribentis apud eundem Anastasium +_ibid._ c. 10. p. 164. Vid. quoque c. 9. p. 150. c. 24. p. 364. ubi +Anastasius ipse loquitur. Accedunt loci ex Dionysio Pontifice Romano, +Dionysio Alexandrino, Eusebio Caesariensi, Origene quoque, a Bullo citati; +in quibus singulis, cum mentio sit trium _hypostasium_, trium autem +similiter _usiarum_ nulla in patribus sit mentio, perspicuum est +_hypostasim_ tunc expressisse notionem aliquam, quam _usia_ non exprimeret. +Accedit quod Athanasius ipse de tribus _hypostasibus_ loquitur, _In illud +Omnia_ 6. _Expos. Fid._ 2. Vid. quoque _Incarn. c. Arian._ 10. _Orat._ iv, +25. _init._ + +Hoc de testibus ipsis: nunc de haeresibus duabus, quae ex his vocibus +tesseram, sibi quaeque suam, confecisse dicuntur. Contendit Bullus +distinctionem fecisse Semi-arianos inter _usiam_ et _hypostasin_; ex +_hypostasi_ Patris {60} esse Filium concessisse, ex _usia_ negasse. Quare, +quando anathematizat Concilium eos qui ex _usia_ Patres negant esse Filium, +ferit Semi-arianos; quando eos qui ex _hypostasi_, (credo virum doctum hoc +velle, non aperte loquitur,) Arianos. Diligentius rem excutiamus. + +1. Incipio, non a testibus, sed ab hac interpretatione, quam, quasi ex +historia temporum ductam, Anathematismi verbis vir doctissimus imponit. +Quinam sunt ii, qui, Bullo judice, negarent ex _hypostasi_ Patris esse +Filium? Concedatur hic Semi-arianos dixisse "ex alia _usia_," at quinam +dixerint "ex alia _hypostasi_?" Ariani? rejecerunt isti ex _usia_ utique, +sed de _hypostasi_, tanquam diversa ab _usia_, ne verbum quidem +protulerunt. Ego vero nusquam esse tunc temporis illos haereticos existimo. +Haec autem jacienda erant, severe non conjectura, quasi fundamenta hujus +interpretationis; si nulla sunt, corruit aedificium. Nam Bulli haec plane +principalis et absoluta est propositio, illos qui negarent ex _usia_ non +esse eos qui negarent ex _hypostasi_. Quaerimus duo genera haereticorum; et +non designat ullos homines, qui negarint ex _hypostasi_, ex _usia_ non +negarint. + +2. Deinde, Semi-arianos tenuisse ex _hypostasi_ sensu illo peculiari +_personae_, quem _usia_ non habet, hoc unico probat argumento, quod tres +illae Semi-arianorum Confessiones, ann. 341, 344, 351, quae sigillatim +appellantur Marci Arethusii, Macrostichus, et prima Sirmiensis, illos +anathemate feriunt qui dicerent Filium esse "ex alia _hypostasi_ et non a +Deo," praetermissis verbis "ex alia _usia_," quae inde concludit esse +propria Semi-arianorum. Quid velint verba illa praetermissa, mox dicendum +erit; interea notatu dignum est, confessionem Philippopolitanam, ex Marci +illa Semi-ariana sumptam, Hilarium ita non suspicari, tanquam lacunosam, +quia omiserit "ex alia _usia_," ut illam contra defendat eo ipso quod +retinuerit, ut putat, tesseram Catholicorum, _de Syn._ 35. quod quidem +perinde est, quasi aperte dixerit "ex alia _hypostasi_ et non ex Deo," idem +velle atque "ex alia _hypostasi_ vel _usia_." Accedit quod Athanasius {61} +quoque, in narratione sua eorum quae Nicaeae de anathematismo occurrebant, +_de Decr._ 20. _fin._ plane omittit _hypostasin_; quasi, dum _usia_ staret +in suo loco, idem fuerit aut adjungere aut omittere _hypostasin_. + +3. Hoc praeterea notandum est, nihil prorsus a Bullo esse prolatum, quo +demonstretur Semi-arianos revera reprobasse "ex _usia_;" cum plane constet +contra dogma illud recepisse eos, non reprobasse. "Certissimum" esse +confirmat, haereticos eos, qui tres illas confessiones supra laudatas +protulerunt, scilicet Semi-arianos, "nunquam fassos, nunquam fassuros +fuisse Filium ex _usia_ Patris progenitum." Fateor eum hac in re habuisse +Petavium consentientem sibi; sed me non perterret tantorum hominum +conspiratio, qui Athanasium a me esse noverim. Quod quidem concedit +Petavius, Athanasium arbitratus, utpote minus versatum in subtilitatibus +Semi-arianorum, credidisse id eos tenere quod non tenerent. "Horum +Semi-arianorum," scribit, "quorum antesignanus fuit Basilius Ancyrae +Episcopus, prorsus obscura fuit haeresis ... ut ne ipse quidem Athanasius +satis illam exploratam habuerit." _de Trin._ 1, 10. s. 7. + +Haec Petavius; nunc contra audiamus verba Athanasii. "Viros qui alia quidem +omnia Nicaeae scripta recipiunt, de solo autem _homouesio_ ambigunt, non ut +inimicos spectari par est ... Cum enim _confiteantur ex usia Patris et non +ex alia hypostasi esse Filium_ .... non longe absunt ab _homouesii_ voce +recipienda. Talis est Basilius Ancyrae, qui de fide scripsit." _De Synod._ +41. Quo in loco Athanasii illud quoque notabile est, praeter ea quae de +Semi-arianorum doctrina testatur, quod _hypostasin_ et _usiam_ idem plane +facit fidelissimus hujus historiae interpres. Neque id omittendum est, quo +Semi-arianos pergit urgere, idcirco scilicet eos debere "_homouesion_" +profiteri, quia jam profiterentur "ex _usia_," quod ipsorum tessera +"_homoeuesion_" non satis posset muniri. + +Hilarius item, cum id agit ut ea defendat quae {62} Semiarianis Ancyrae vel +Sirmii lata essent, inter alia quae recte confiterentur, hoc esse testatur, +"Non creatura est Filius genitus, sed _a natura Patris_ indiscreta +substantia est." _de Syn._ 27. + +Idem probatur, ni fallor, ex iis ipsis apud Epiphanium scriptis +Semi-arianorum, quibus motus credit Petavius, illos haereticos "ex _usia_ +Patris" Filio denegasse. Subtilius aliquanto disputat, Semi-arianos +tradidisse argutias quasdam de diversis, ut autumabant, actionibus ([Greek: +energeiais]) divinis, quorum una esset actio [Greek: gennetike] seu +generativa, alia [Greek: ktistike] seu creatrix; unde colligerunt Filium +esse, non ex _usia_, sed per actionem illam generativam, [Greek: ex +homoiotetos], ex similitudine Patris. At certe ea quae plane confitentur +Semi-ariani in hac Confessione sua plus valent quam vult Petavius, et "ex +_usia_" non obscure significant; [Greek: huion homoion], dicunt, [Greek: +kai kat' ousian ek tou patros] p. 825. b. [Greek: hos he sophia tou sophou +huios, ousia ousias], p. 853. c. [Greek: kat' ousian huion tou Theou kai +patros]. p. 854. c. [Greek: exousiai homou kai ousiai patros monogenous +huiou]. p. 858. d. Vid. quoque vocabulum [Greek: gnesios] _ibid._ et Athan. +_de Synod._ 41., ut alia, quae iidem proferunt, praetereamus. + +Quod quidem ex collatione illa quoque colligetur, inter Semi-arianos et +Anomoeos, Constantinopoli coram Constantio an. 360. habita, cum +Semi-ariani, teste Theodoreto, non gravate confessi sunt etiam +"_homouesion_" illud Catholicorum, idcirco, quia jam confiterentur "ex +_usia_." Cum enim Anomoei _homouesion_ condemnatum vellent, Silvanus +Tarsus, Semi-arianorum vir primarius, "Si Deus Verbum non est ex nihilo," +respondit, "neque creatum, neque alterius _usiae_, _homouesius_ igitur est +Deo qui ipsum genuit, utpote Deus ex Deo, et lumen ex lumine, eandemque cum +Genitore naturam habet." Hist. II, 23. Quo in loco, ut in illo Athanasii, +notandum est, Theodoretum, cum videtur ipsum Nicaenorum Anathematismum +citare, tamen omittere verba "ex alia _hypostasi_," tanquam supervacanea, +cum "ex alia _usia_," jam memorasset. {63} + +Hoc autem Petavio et Bullo concedendum est, Semi-arianos temporis progressu +propius accessisse ad Catholicam fidem; ita ut non jure possimus provocare +ad illorum confessionem an. 358, quo probemus quid an. 325 de Filii +generatione sensissent. Quippe ex gremio Eusebianorum oriebatur schola +quaedam et moribus et doctrina gravior, laudata autem ab Athanasio et +Hilario; quam postea, Damaso Pontifice, relicta tandem haereticorum +factione, ad fidem Petri magna ex parte constat confugisse. Qui homines, +quia "ex _usia_" confessi sint nondum Catholici, non ideo Eusebii illi duo +idem tenuisse censendi sunt, neque Asterius, neque caeteri, qui ipso Patrum +Nicaenorum tempore, haeretici licet, a simplici Arianorum vesania +refugerunt. Esto igitur dubium, ut Bulli causam oremus ultro, Semi-arianos +Nicaenos "ex _usia_" recepisse; tamen certum ne est eos contra recepisse +"ex _hypostasi_?" Minime sane; nam ipse Petavius, qui illis "ex _usia_" +abjudicat, non voluit iisdem cum Bullo tribuere "ex _hypostasi_." Quae cum +ita sint, historia controversiae tandem relicta, ut Bullo minus commoda, ad +testes veniendum est. + +Ex his testibus Gelasius est auctoritate tenui, Anastasius posterioris +aevi. Quod autem ex Amphilochio adducitur, satis habiturum esset ponderis, +nisi Basilius, eidem conjunctissimus, idem testimonium, idque expressius, +dedisset. In Basilium igitur, magnum certe auctorem, tota res recidit; et +profecto si unius viri testimonio concedenda est diremptio quaestionis +hujus, Basilium protinus sequamur; _hypostasin_ et _usiam_ inter se +differre, dimissis argumentis, plena voce profiteamur. Sed nimirum uni +viro, gravissimo licet, aliis adversantibus testibus, certe non est +confidendum. + +Primum illud est, ut supra commonstravimus, Athanasium et Hilarium, non +quidem data opera, sed in disputationis cursu, ita de _hypostasi_ et _usia_ +esse locutos, ut significarent vocabula ea unam rem, non duas, voluisse in +Anathematismo. Nam commutant illa inter se; _hypostasin_ omittunt; omissa +autem, tamen Anathematismum {64} tanquam omnibus numeris absolutum +aestimant. Praeterea Hilarius in _Fragm._ II, 27. cum velit Anathematismi +verba latine vertere, "ex altera substantia _vel essentia_" scribit. Cujus +simile fortasse est illud Eusebii in Epistola sua, "ex alia hypostasi _et +usia_" c. 7. + +Haec sint praeludia quaedam, namque Athanasius, in Epistola sua _ad Afros_, +ad vocem ipsam paene definiendam ex proposito aggreditur; "_Hypostasis_ est +_usia_, neque aliam habet significationem, quam hoc ipsum quod est. Quod +Hieremias vocat existentiam, cum dicit etc." s. 4. Quamvis autem alibi +loquitur de tribus _hypostasibus_, aliud illud est; nam quia _hypostasis_, +numerali diserte addito, vult _persona_, non inde continuo perspicuum est +quid tum velit, cum in singulari stat et in alio verborum contextu +reperitur. Ego hoc verissimum esse puto, quando trium mentio est +_hypostasium_, _hypostasin_ personam velle; sed in Anathematismo Nicaeno +non legimus "tres _hypostases_," sed "_hypostasin_ vel _usiam_;" +quemadmodum autem Athanasius, alibi de tribus _hypostasibus_ locutus, tamen +_hypostasin_ in singulari sumptam _usiam_ interpretatur (vid. e. g. _Orat._ +III, 66. IV, 1. f. 33 _fin._) ita Patres quoque Nicaeni, "hypostasin" +proferentes et _usiam_ adjicientes, vocabula duo inter se non opposita, sed +apposita voluerunt. + +Non minus aperte, nec minore auctoritate loquitur Hieronymus: "Tota +saecularium litterarum schola nihil aliud _hypostasim_ nisi _usiam_ novit." +_Ep._ XV, 4. Quid quod de tribus _hypostasibus_ disputans, liberiora haec +profert, quae non protulisset utique, si Patribus Nicaenis _hypostasis_ +"persona" sonuisset. "Si jubetis, condatur _nova post_ Nicaenam fides; et +similibus verbis cum Arianis confiteamur orthodoxi." Certe si Basilius +validus est testis ex una parte, non minus ex altera gravis Athanasius, +vehemens Hieronymus. + +Basilius porro, non Caesariensis, sed Semi-arianus ex Ancyra, et alii ejus +congregales, idem testantur apud Epiphanium: "Hanc _hypostasin_ Patres +_usiam_ vocarunt." _Haer._ 73, 12 fin. Cui suffragatur confessio illa quam +{65} Epistolae Sardicensi assutam invenimus: "unam esse _hypostasin_, quam +ipsi haeretici _usiam_ appellant." Theod. _Hist._ II, 6. + +Sed occurretur forsitan, Hieronymum, Occidentalem virum, Basilium et +Gregorium Semi-arianos, non satis fidos in hac re esse auctores, sed prout +sua ipsorum aut veritatis traditio, aut haereticus error ferebat, +asseverantius quam consultius de sensu _hypostasi_ esse testatos. Esto; at +Magnus Basilius contra habuit ille quoque suos amicos, traditionem suam; si +enim Occidens unam _hypostasin_ praedicaverat, tres _usias_ Semi-ariani, +ita Orientales contra strenuos fuisse constat in trium _hypostasium_, unius +_usiae_ confessione. + +Praeterea Socrates auctor est, disceptatum fuisse Alexandria de _hypostasi_ +paulo ante Concilium Nicaenum, quam tamen "ne verbo quidem dignatum est +Concilium illud." _Hist._ III, 7. id quod aliter se habet, si inter +_hypostasin_ et _usiam_ a Concilio distinctum est. + +Concilium denique Alexandrinum an. 362. habitum, cum decerneret integrum +esse _hypostasin_ vel pro _usia_ vel pro persona adhiberi, non solum eo +ipso significavit, vocabulum illud adhuc relictum esse, ut aiunt, in +Ecclesia, sed id apertissime declarat in Epistola sua. Si enim _hypostasi_ +sensum suum jam imposuisset Concilium Nicaenum, quid reliquum erat +Alexandrinis nisi eum profiteri? Cujus argumenti vim ita intelligit Bullus, +ut confugiat ad conjecturam, innovatum fuisse in "veteri vocabuli usu" illo +ipso Concilii Sardicensis tempore, reclamantibus et Socrate, qui illum usum +ante Concilium Nicaenum collocat, _Hist._ III, 4, 5 et tabula Sardicensi, +in qua unius _hypostasis_ doctrina ex traditione Catholica repetitur. + +Ea quae adduximus saeculi quarti sunt testimonia; neque aliud sonant, +rariora licet, quae de eodem vocabulo in saeculis ante-nicaenis traduntur. +Socrates hic audiendus est: "Qui Graecam inter Graecos philosophiam +tradiderunt, _usiam_ quidem pluribus modis definierunt; _hypostasis_ vero +nullam prorsus mentionem fecerunt. Irenaeus {66} quidem Grammaticus, in +Lexico per ordinem litterarum digesto, quod Atticistes inscribitur, hanc +vocem barbaram esse affirmat. Neque enim apud quenquam veterum scriptorum +eam reperiri; ac sicubi fortasse reperiatur, non eo sensu, quo nunc +sumitur, usurpari. Etenim apud Sophoclem in Phaenice ea vox insidias +significat; apud Menandrum vero condimenta, perinde ac siquis faecem vini +in dolio subsidentem appellet _hypostasin_. Verum licet ab antiquis +philosophis haec vox usurpata non fuerit, sciendum est tamen, recentiores +ea frequenter usos fuisse pro _usia_." _Hist._ III, 7. Ex Ante-nicaenis, +plurimus est Origenes in vocabulo _hypostasis_; idque, contextu verborum +interprete, ut significetur "persona". Loquitur porro de tribus +_hypostasibus_; ut Dionysius quoque, ejus discipulus; et Eusebius, ita +tamen ut _hypostasim_ cum _usia_ confundat; item Athanasius, ut supra +dictum est, (Orig. _in Joan._ II, 6. Dionys. _ap._ Basil. _de Sp. S._ n. +72. Euseb. _ap._ Socr. I, 23. Athan. _In illud Omnia_. 6.); de duabus +Patris et Filii, Origenes, Ammonius, Alexander, (Origen. _in Cels._ VIII, +2. Ammon. _ap. Caten. in Joan._ X. 30. Alex. _ap. Theod._ I, 3. p. 740.) +Quare videtur illa vox in Ecclesia catholica prius scholae cujusdam esse +propria, nempe Alexandrinae: post autem exortas haereses ne verborum +ambiguitas fidelibus fraudi esset, ab Ecclesia ipsa ex scholis in suos usus +esse conversa. Profecto, quod alte in mentibus Catholicorum jam inde ab +Apostolis insedit, Tria revera esse in Una Divinitate, id, cum a malesana +philosophia periclitabatur, placuit Ecclesiae, Dei monitu, per vocabulum +_hypostasis_ exprimi. Qua in re cum Bullo et Marano consentio plane; nisi +quod Maranus _hypostasin_ "summo consensu" receptam esse putat ab Oriente a +Noeto vel saltem Sabellio exorto, Bullus autem "apud Catholicos Dionysii +aetate ratum et fixum illud fuisse, tres esse in divinis hypostases." + +Inquirendum est denique, cur, unam rem prae oculis habentes, duobus +vocabulis _usia_ et _hypostasi_ in Anathematismo suo usi sint Nicaeni +Patres. Respondet Coustantius, {67} _hypostasin_ primo scriptam ab illis +fuisse, deinde _usiam_ provida mente adjectam, ne scilicet _hypostasin_ +prave verterint Sabelliani, quasi voluerit _persona_. Crediderim praeterea +_hypostasin_ priorem ideo habuisse locum, quia Concilio Oecumenico, sub +Latinorum magisterio habito, vocabulum _substantia_, seu _hypostasis_, +quasi nativum fuerit et solemne. Quin Damasus, quinquaginta post annos, +loquitur de Spiritu Sancto tanquam ejusdem _hypostasis_ et _usias_ cum +Patre et Filio. Theod. _Hist._ II, 17; longe aliter atque Concilium +Oecumenicum secundum, a quo, absentibus quippe Latinis, tres _hypostases_ +commemorantur. Neque alius fuit nisi Hosius, ex praesulibus scilicet +Latinis, (qui ipse Pontificis fuerat legatus Nicaeae,) qui controversiam de +_substantia_ sive _hypostasi_, in Alexandriam induxerit. Sardicae quoque, +quanquam _hypostasis_ pro _usia_ in Epistolam Synodalem non inducebatur, +tamen ex historia Concilii constat, Hosium ibi restitisse iis, quibuscum +magna ex parte consentiebat. Hoc porro in controversia fortasse erat +saeculo tertio inter Dionysios duos, Pontificem Romanum et Alexandrinam +Praesulem, (ut visum est Coustantio, dissentientibus autem Marano et +Routhio): cum Alexandrinus tres esse hypostases confirmabat, Pontifex autem +tres divulsas ([Greek: memerismenas]) i. e. tres substantias condemnabat, +quasi tritheismum sapuerint; Alexandrinus autem regerebat, "Si eo quod tres +sunt _hypostases_, divulsas esse dicunt, tres sunt, etiamsi nolint, aut +Divinam Trinitatem prorsus e medio tollant." _ap. Basil. de Sp. S._ 72. +Quid quod Occidentalium usus in Athanasio cernitur, semel vel iterum +hospite Pontificis Romani; qui, cum Origenes, Dionysius, Ammonius, +Alexander, populares sui, duo et tres _hypostases_ confitentur, ita tamen +ipse variat vocabuli sensum, modo unam, modo tres docens _hypostases_ in +Divinitate, ut videatur prope in se ostendere illam loquendi libertatem, +quam in Concilio Alexandrino Catholicis asseruit. + +Quae si recte se habeant, intelligi potest quare, in tribus illis +Confessionibus Semi-arianorum, omittatur "ex {68} _usia_;" quia scilicet +mittebantur ad Latinos, quos ut conciliarent, utebantur haeretici illo +vocabulo, quod in auribus Latinorum clarius soniturum esset; quemadmodum +Athanasius contra, ut vidimus, in Epistola sua _de Decr. Concil. Nic._ +scribens ad Graecos, omittit _hypostasin_, _usiam_ retinet. Neque absimili +ratione, quemadmodum Semi-ariani voluerunt praetensa _hypostasi_ +Occidentalibus blandiri, ita Acaciani contra an. 359, jam ex Constantii +favore audaces, illud idem vocabulum, non aliud, Arimini ab Occidentalibus +repudiatum voluerunt; ut conspici potest ex illo symbolo, quod, conscriptum +Nicae in Thracia, non solum _usiam_, ut in aliis confessionibus Arianorum, +sed _hypostasin_ etiam omittit; quo scilicet Latinis necesse esset, non +solum graecum "_homouesion_" sed latinum "unius substantiae" rejicere. + +Jam vero, si usitatum est philosophorum scholis, illam magis probabilem +judicari hypothasin, quae ad universa facta, de quibus agit, facillime +accommodatur, quid nobis ea quae jam dicta sunt perpendentibus restat, nisi +ut concludamus, vocabulis _hypostasi_ et _usia_ Anathematismi Nicaeni unam +rem, non duas significari? + + * * * * * + + +NIHIL OBSTAT--Paulus Cullen Censor Theol. Deputatus. + +NIHIL OBSTAT--Joannes Perrone S. J. Censor Theol. Deputatus. + +IMPRIMATUR--Fr. Dom. Buttaoni Ord. Praed. S. P. A. Magister. + +IMPRIMATUR--Joseph Canali Patriarcha Constantinopolit. Vicesgerens. + + * * * * * + + +NOTES + +[1] Theod. Eran. II, p. 136. Justin. ad Menn. Cyrill. Ep. p. 4. Facund. Tr. +Cap. III, 3. Concil. Later. Sect. 5. Agath. Ep. ad Impp. + +[2] Vid. voces [Greek: skopos, kanon, aletheia, dianoia], etc. Orat. 1, 37 +init. 44. init. 46. init. II, 1 init. 5 init. 31 init. 33 init. 35 init. 44 +init. 63, 65 init. 70 init. III, 7 fin. 18 med. 28 fin. 29 init. 35, 58. +fin. etc. + +[3] Vid. [Greek: allotrioousios] Orat. I, 20 [Greek: homoias ousias] ibid. +21, 26. III, 26. [Greek: homogenes], I, 56. [Greek: homophues]; ibid. 58. +Cf. de Syn. 5. ubi [Greek: homoiousion] reprobat. Cf. item argumentum, non +ad consubstantialitatem, sed ad aeternitatatem Filii a voce [Greek: eikon] +ductum, Orat. 1, 20 cum illo ab eadem ad consubstantialitatem, de _Decret._ +20, et 23. Greg. Naz. _Orat._ 36. + +[4] Plutarch. Cic. 5. + + * * * * * + + +Corrections made to printed original. + +page 7. "4. ... liquet enim Athanasium": 'Athasium' in original. + +page 20. "(4) ... dicit Athanasius": 'Athananius' in original. + +page 36. "(4) ... ad quam idem auctor provocat": 'provoeat' in original. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Dissertatiunculae Quaedam +Critico-Theologicae, by John Henry Newman + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DISSERTATIUNCULAE QUAEDAM *** + +***** This file should be named 34078.txt or 34078.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/3/4/0/7/34078/ + +Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by The Internet Archive/Canadian Libraries) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |