diff options
Diffstat (limited to '33849.txt')
| -rw-r--r-- | 33849.txt | 17675 |
1 files changed, 17675 insertions, 0 deletions
diff --git a/33849.txt b/33849.txt new file mode 100644 index 0000000..bb35bd4 --- /dev/null +++ b/33849.txt @@ -0,0 +1,17675 @@ +The Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Confessiones + +Author: Saint Augustine + +Editor: M. Dubois + Edward Bouverie Pusey + +Release Date: October 10, 2010 [EBook #33849] +[Last Updated: October 13, 2013] + +Language: Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES *** + + + + +Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by The Internet Archive/Canadian Libraries) + + + + + +S. AURELII + +AUGUSTINI + +CONFESSIONES + +POST EDITIONEM PARISIENSEM NOVISSIMAM + +AD FIDEM + +CODICUM OXONIENSIUM RECOGNITAE, + +ET POST EDITIONEM M. DUBOIS + +EX IPSO AUGUSTINO ILLUSTRATAE. + + * * * * * + +OXONII, + +J. H. PARKER; + +J. G. ET F. RIVINGTON, LONDINI. + +MDCCCXXXVIII. + + * * * * * + + +{vii} + +MONITUM. + +Quum Patrum studium omni fere tempore in Ecclesia Anglicana floruerit, +mirum sane accidit, non nisi unum S. Augustini opusculum[1], quod sciam, +idque historici tantum argumenti, typis apud nos unquam mandatum fuisse. +Auspicatius ergo a nullo alio exordium sumpturam fore Bibliothecam hanc +Patrum duximus, quam ab ipso Augustino, neque opera ejus selecta quam ab +ipsius Confessionibus, tum quia indolem Sancti Patris, ingenium, vitam, +mores optime declarent, tum vero quia iis, qui pietati gnaviter studuerunt, +nunquam non (si modo licuerit) in manibus versatae sint. Operi tam insigni, +et saeculorum plus quam tredecim quae id in succum et sanguinem pietatis +suae converterunt, suffragiis, amore, studio, comprobato, non est quod +immoremur; id ergo paucis tantum exponemus, quod in hac editione praestare +voluerimus. + +Et nos quidem editione Benedictina contenti fuissemus, quam certe, (si in +hac vel illa Patrum editione minus diligenter egerint Monachi quidam +ordinis illius impigerrimi, deque Patribus optime meriti,) solito labore et +patientia, summaque cura et fidelitate concinnarunt, praesertim cum +recentius adhuc summa cum diligentia denuo recensita sit et emendata; eorum +tamen scrupulis occurrere voluimus, quibus suspectum est quicquid Ecclesiae +Romanae elaboraverint asseclae, quosque a Patrum studio absterret +corruptelarum nescio quarundam suspicio. Quo ergo huic timori mederemur, +codices Manuscriptos, quotquot Bibliothecae nostrae habent, contulimus; et +textum Benedictinum pro fundamento quidem ponentes, varias etiam lectiones, +quas notarunt {viii} Benedictini, sedulo pensitantes, codicum Oxoniensium +quoque, in nova hac editione paranda, opem adhibuimus. Et quatuor quidem ex +iis jamdudum in gratiam editorum Benedictinorum, hic illic collati erant; +quod tamen, etsi non infide, negligentius tamen certe factum est. Quos cum +accuratius contulissemus, e duobus eos fontibus profluxisse apparuit; et +eorum quidem, quos literis ABCD insignivimus[2], tantam esse inter se +affinitatem, ut ex uno Ms. eos exscriptos esse suborta sit suspicio; alias +tamen, (etsi rarius in lectionibus majoris momenti,) adeo in diversa +ierunt, ut ad unam potius, quam dicunt, "familiam" pertinere visi sint, +quam ab uno exemplare desumpti. Codex autem reliquus E, ad aliam omnino +familiam pertinet; adeo ut mirum sit eum qui codices BCDE olim contulerit, +"codd. Anglicanis" toties hanc vel illam lectionem tribuerit, cum cod. E ut +plurimum a caeteris diversam sistat. Indoles autem horum Mss. clarius nobis +innotuit, inspectis Varr. Lectt., quas editor recentior Benedictinus D. +Martin, suae Confessionum editioni (Parisiis 1741) subjecit, quippe qui +Mss., quos adhibuerit, nominatim fere ubique adducat. Postquam ergo horum +lectiones sedulo notaveramus, codd. ABCD maxime cum antiquissimo illo +codice Germ. 1. (saeculi, sicut ille autumat, octavi, adeoque vix +quadringentos post editas Confessiones annos descripto) congruere +reperimus; E vero potius cum Bertinensi. Hi autem in libb. x. et xi +universis, quater tantum, (quoad saltem lectiones utriusque notavit D. +Martin,) inter se concordant; caeteris Mss. praecipuis, Gislen. Camer. +Aquic. Torn. 1., cum utroque ut plurimum congruentibus, quoties a lectione +vulgata discedant; ita tamen ut Germ. 2. plerumque cum Germ. 1. congruat, +uterque vero, ut et Bertin., lectiones plures sibi proprias habeat. +"Familias" ergo, quas vocant, duas admodum diversas exhibent. Codd. autem +Oxon. ita cum utroque congruunt, ut in aliis rursus discedant, unde liquet +eos e codicibus antiquis, his affinibus, potius quam ex ipsis fuisse +derivatos; {ix} saepissime vero eas lectiones habent, quas Benedictini, +tanto supellectile muniti, in "codd. antiquissimis" vel "optimis" exstare +testati sunt. + +Cum Codd. ergo ABC, quos per benevolentiam Praefectorum et Sociorum Colleg. +Mertonensis et Aenei Nasi, mihi domi habere licuit, amicorum juniorum ope +adhibita, textum Confessionum a capite ad calcem contuli; codd. vero DE, +quos non nisi in Bibliotheca Bodleiana conferre licuit, postquam eorum +indolem satis exploraverim, iis tantum in locis, haud paucis sane, inspexi, +ubi codd. jam collati inter se discreparunt. Lectt. porro Varr. minoris +saepe, vel nullius fere, momenti notavi, quo codd. nostrorum indoles melius +innotesceret; verborum autem ordinem, quem Augustinus subtilem et limatum +imprimis adhibet, utpote qui Rhetor olim fuerit et "acutis auribus" +praeditus, tacite, ne taedio foret crebra harum minutiarum adnotatio, ad +eorumdem fidem immutavi. Immutavi autem, cum, etsi minutum sit, suum tamen +habeat leporem. Opere vero jam ad finem perducto, merita editionis +Benedictinae adeo non elevare vellem, ut nequeam non admirari summam fidem, +diligentiam, acumen, quae in ea concinnanda, adhibuerunt Monachi +Benedictini.[3] + +Notulas, quas textui subjecimus, utiles fore speravimus, quod Augustini +mentem subinde plenius declararent, vel rem aliquam, quam in Confessionibus +obiter tantum tetigerit, expressius tractarent, vel ex alia quadam parte +ante oculos sisterent. Eas autem ex editione M. Dubois (Paris. 1776) +maximam partem desumptas esse, jam diximus; quasdam ipsi adjecimus, maxime, +quae ad Manichaeorum haeresin pertinent. Ubique autem fere verba ipsius +Augustini adhibuimus, tum ne nostra cum ipsius sententiis miscere quibusdam +videremur, tum vero quod ipse sensus suos magis vivide esset {x} aperturus, +tum denique quod thesaurus quodammodo sententiarum et dictorum Sancti +illius ita evasurus foret, unde ii, qui in operibus ejus minus versati +essent, divitias, quas per insignem hunc servum Suum Ecclesiae Suae +contulit Deus, rectius aestimarent. Faxit Ille, ut scripta inclyti hujus +sanctique propugnatoris sanae fidei pietatisque virilis, regnum Ejus, +"cujus erat et cui serviit" nunc etiam promoveant. + + E. B. P. + + _Oxonii_ + _Die festo S. Bartholomaei_ + A.D. 1838. + + * * * * * + + +{xi} + +AUGUSTINUS DARIO COMITI, EPISTOLA 231, N. 6. + +"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice, ne me +laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende, +et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me tibi +placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me. +Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed +qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam, +sed perficiar." + +EX LIBRO DE DONO PERSEVERANTIAE, CAP. XX. + +"Quid autem meorum opusculorum frequentius et delectabilius innotescere +potuit, quam libri Confessionum mearum? Cum et ipsos ediderim antequam +Pelagiana haeresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et saepe +dixi: 'Da quod jubes, et jube quod vis.' Quae mea verba Pelagius Romae cum +a quodam fratre coepiscopo meo fuissent eo praesente commemorata, ferre non +potuit; et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui illa +commemoraverat, litigavit." + +LIB. II. RETRACTATIONUM CAPUT VI. + +"Confessionum mearum libri tredecim, et de malis et de bonis meis Deum +laudant justum et bonum, atque in eum excitant humanum intellectum et +affectum; interim quod ad me attinet, hoc in me egerunt cum scriberentur, +et agunt cum leguntur. Quid de illis alii sentiant, ipsi viderint; multis +tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad +decimum de me scripti sunt: in tribus caeteris, de Scripturis sanctis; ab +eo quod scriptum est, _In principio fecit Deus coelum et terram_[4], usque +ad sabbati requiem." + + * * * * * + + +{xiii} + +ARGUMENTUM. + + LIBER PRIMUS. + + A Dei laudibus exorsus, recolit vitae suae primordia ad annum decimum + quintum. Infantiae peccata agnoscit et pueritiae; atque hac aetate in + lusum et puerilia quaeque oblectamenta, quam in litterarum studia + procliviorem se fuisse confitetur. p. 1 + + LIBER SECUNDUS. + + Ad aetatem aliam progreditur, primumque adolescentiae suae, id est, + sextum decimum vitae annum, quem in paterna domo studiis intermissis + consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem + revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam + gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni + specie in malum trahi. 18 + + LIBER TERTIUS. + + De annis aetatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono + transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur, + spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem + sapientiae accenditur. Eam superbe quaerens, in Manichaeorum haeresin + incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de + flagitiis et facinoribus, et de vera justitia disserit luculenter. + Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futura ejus + resipiscentia certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam + Episcopi responso. 27 + + LIBER QUARTUS. + + Pudet se Manichaeorum sectae addictum fuisse per novennium, atque alios + secum in eumdem errorem pertra isse; tum etiam consuluisse + mathematicos: et amicum sibi interea morte praereptum, acerbiori quam + aequum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem + conversionem memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida + amicitia {xiv} et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus + disserit. Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno + aetatis vigesimo sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam + facili negotio liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, + anno aetatis ferme vigesimo, per sese intellexerit. 45 + + LIBER QUINTUS. + + Annum aetatis suae exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta + Fausti Manichaei imperitia in iis, quae isti se divinitus scire + jactitabant, propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam + Romam, ubi rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem + artem doceret, abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito + Ambrosio resipiscere, et Manichaeismo abdicato, catechumenus in + Ecclesia Catholica denuo fieri decrevit. 63 + + LIBER SEXTUS. + + Monnicae matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium. + Ambrosii mores et vitae habitus. Aug. annum aetatis agens trigesimum, + Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichaeis + falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates + haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita + melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus, + ad vitae conversionem in dies accenditur. 82 + + LIBER SEPTIMUS. + + Juventatis suae exordium, id est annum aetatis trigesimum primum, ob + mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde + perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi + corporaliter sentire potuerit; Manichaeos ergo impie sentire probe + cernit, Ecclesiae vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum + erroribus revocatur; quaestione tamen, unde malum? misere torquetur; + plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de + Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et + praesertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. 103 + + LIBER OCTAVUS. + + Vitae ipsius partem attingit celeberrimam, annum aetatis trigesimum + secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo + Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quae de + Antonio Aegyptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano + didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem + et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit; + lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et + diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur. 125 {xv} + + LIBER NONUS. + + Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricae professionem, sed non ante + transactas vindemiales ferias quae proxime instabant, abjicere statuit. + Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam + Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato + baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis + et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet, + quaeque ibidem defungitur, anno aetatis suae 56, Augustini 33. 145 + + LIBER DECIMUS. + + Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi + gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore haec + scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quae ad ipsum + cognoscendum incunda sit via disquirens, omnes animae suae facultates + lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet, + Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in + sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis, + curiositatis et superbiae; et quid circa unamquamque praescribat + temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore + disserit, cujus ope omnes animae suae languores sanatum iri confidit. + 168 + + LIBER UNDECIMUS. + + Quae ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia + Divina exequenda fuerit perductus, silentio praeterit, Deum ex eo + laudaturus, quod Scripturae suae interiora sensim ei aperuerit. Moysen + non nisi in Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem + libri Geneseos, _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his + disserens, occurrit obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum + et terram conderet; et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea + facere, cum antea non fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de + Tempore copiose et accurate disserit. 205 + + LIBER DUODECIMUS. + + Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio + fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet + creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quae faciem Dei semper + contemplatur; _terrae_ autum vocabulo informem materiam, ex qua rerum + corporearum species fuerunt posthac formatae. Verum alias interpretandi + rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturae divinae + profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid + omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri, + confitetur. 226 {xvi} + + LIBER DECIMUS TERTIUS. + + Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se + creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas + quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus + sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de + ejus in nobis effectibus praeclare omnino disserit. Deinde tota conditi + Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum + ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare + voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa. 249 + + * * * * * + + +{1} + +S. AUR. AUGUSTINI + +HIPPONENSIS EPISCOPI + +CONFESSIONUM + +LIBRI TREDECIM.[5] + + * * * * * + +LIBER PRIMUS. + + A Dei laudibus exorsus, recolit vitae suae primordia ad annum decimum + quintum. Infantiae peccata agnoscit et pueritiae; atque hac aetate in + lusum et puerilia quaeque oblectamenta, quam in litterarum studia + procliviorem se fuisse confitetur. + +[Sidenote: I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. Ps. 144, 3; 146, 5. Jac. +4, 6. 1 Pet. 5, 5.] + +1. _Magnus es, Domine, et laudabilis valde: magna virtus tua, et sapientiae +tuae non est numerus._ Et laudare te vult homo, aliqua portio creaturae +tuae; et homo circumferens mortalitatem suam, circumferens testimonium +peccati sui, et testimonium quia _superbis resistis_: et tamen laudare te +vult homo, aliqua portio creaturae tuae. Tu excitas, ut laudare te +delectet; quia fecisti nos ad te, et inquietum est cor nostrum, donec +requiescat in te[6]. Da mihi, Domine, scire et intelligere utrum sit prius +invocare te, an laudare te; et scire te prius sit, an invocare te. Sed quis +te invocat, nesciens te? Aliud enim pro alio potest invocare nesciens te. +An potius invocaris, ut sciaris? [Sidenote: Rom. 10, 14.]_Quomodo autem +invocabunt in quem non crediderunt? aut quomodo credent sine praedicante? +[Sidenote: Ps. 21, 27. Mat. 7, 7.]Et laudabunt Dominum qui requirunt eum. +Quaerentes enim invenient eum_, et invenientes laudabunt eum. Quaeram te, +Domine, invocans te; et invocem te, credens in te: praedicatus enim es +nobis. Invocat te, Domine, fides mea quam dedisti mihi, quam inspirasti +mihi per humanitatem Filii tui, per ministerium praedicatoris tui. + +{2} + +[Sidenote: II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.] + +2. Et quomodo invocabo Deum meum, Deum et Dominum meum? Quoniam utique in +me ipsum eum vocabo[7], cum invocabo eum. Et quis locus est in me quo +veniat in me Deus meus? quo Deus veniat in me, Deus qui fecit coelum et +terram? Itane, Domine Deus meus, est quidquam in me quod capiat te? An vero +coelum et terra quae fecisti, et in quibus me fecisti, capiunt te? An quia +sine te non esset quidquid est, fit ut quidquid est capiat te? Quoniam +itaque et ego sum, quid peto ut venias in me, qui non essem, nisi esses in +me? Non enim ego jam in inferis*, et tamen etiam ibi es. Nam [Sidenote: Ps. +138, 8.]_etsi descendero in infernum, ades_. Non ergo essem, Deus meus non +omnino essem, nisi esses in me. An potius non essem, nisi essem in te, +[Sidenote: Rom. 11, 36.]_ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia_? Etiam +sic, Domine, etiam sic. Quo te invoco, cum in te sim? aut unde venias in +me? Quo enim recedam extra coelum et terram, ut inde in me veniat Deus +meus, qui dixit: [Sidenote: Jer. 23, 24.]_ Coelum et terram ego impleo?_ + +[Sidenote: III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.] + +3. Capiunt[8] ergone te coelum et terra, quoniam tu imples ea? An imples, +et restat, quoniam non te capiunt? Et quo refundis quidquid impleto coelo +et terra restat ex te? An non opus habes, ut quoquam continearis, qui +contines omnia; quoniam quae imples, continendo imples? Non enim vasa quae +te plena sunt, stabilem te faciunt; quia etsi frangantur, non effunderis. +Et cum [Sidenote: Act. 2, 18.]_effunderis super nos_, non tu jaces, sed +erigis nos; nec tu dissiparis*, sed colligis nos. Sed qui* imples omnia, te +toto imples omnia? An quia non possunt te totum capere omnia, partem tui +capiunt, et eamdem partem simul omnia capiunt? An singulas singula, et +majores majora, minores minora capiunt? Ergo est aliqua pars tui major, +aliqua minor. An ubique totus es, et res nulla te totum capit? + +[Sidenote: IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.] + +4. Quid es ergo, Deus meus? quid, rogo, nisi Dominus Deus? [Sidenote: Ps. +17, 32.]_Quis enim Dominus praeter Dominum? aut quis Deus praeter Deum +nostrum?_ Summe, optime, potentissime, omnipotentissime, misericordissime +et justissime, secretissime et praesentissime, pulcherrime et fortissime, +stabilis et incomprehensibilis; immutabilis, mutans omnia; nunquam novus, +{3} nunquam vetus; innovans omnia, et [Sidenote: Job 9, 5. e vers. vet.]_in +vetustatem perducens_ superbos[9], [Sidenote: Mat. 25, 27.]_et nesciunt_: +semper agens, semper quietus; colligens, et non egens; portans, et implens, +et protegens; creans, et nutriens, et perficiens; quaerens, cum nihil desit +tibi. Amas, nec aestuas; zelas, et securus es; poenitet te, et non doles; +irasceris et tranquillus es; opera mutas, nec mutas consilium: recipis quod +invenis, et nunquam amisisti*; nunquam inops, et gaudes lucris; nunquam +avarus, et usuras exigis. Supererogatur tibi, ut debeas; et quis habet +quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil perdens. +Et quid diximus*, Deus meus, vita mea, dulcedo mea sancta? aut quid dicit +aliquis, cum de te dicit? Et vae tacentibus de te; quoniam loquaces muti +sunt. + +[Sidenote: V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.] + +5. Quis mihi dabit acquiescere in te? Quis mihi dabit ut venias in cor +meum, et inebries illud, ut obliviscar mala mea, et unum bonum meum +amplectar te? Quid mihi es? Miserere, ut loquar. Quid tibi sum ipse, ut +amari te jubeas a me, et nisi faciam irascaris mihi, et mineris ingentes +miserias? Parvane ipsa est*, si non amem te? Hei mihi! Dic mihi per +miserationes tuas, Domine Deus meus, quid sis mihi. [Sidenote: Ps. 34. +3.]_Dic animae meae: Salus tua ego sum_. Sic dic, ut audiam. Ecce aures +cordis mei ante te, Domine; aperi eas, et [Sidenote: Ex. 33, 20.]_dic +animae meae: Salus tua ego sum_. Curram post vocem hanc, et apprehendam te. +Noli abscondere a me faciem tuam: moriar, ne moriar, ut eam videam. + +6. Augusta est domus animae meae quo venias ad eam; dilatetur abs te. +Ruinosa est; refice eam. Habet quae offendant oculos tuos; fateor et scio: +sed quis mundabit eam? aut cui alteri praeter te clamabo, [Sidenote: Ps. +18, 13, 14.]_Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis[10] parce +servo tuo? [Sidenote: Ps. 115, 10.]Credo, propter quod et loquor_; Domine, +tu scis. [Sidenote: Ps. 31, 5.]_Nonne tibi prolocutus sum adversum me +delicta mea, Deus meus: [Sidenote: Job 9, 2, 3.]et tu dimisisti impietatem +cordis mei?_ Non judicio contendo tecum qui veritas es; et ego nolo fallere +meipsum, [Sidenote: Ps. 26, 12.]_ne mentiatur {4} iniquitas mea sibi_. Non +ergo judicio contendo tecum; quia [Sidenote: Ps. 129, 3.]_si iniquitates +observaveris, Domine; Domine, quis sustinebit_? + +[Sidenote: VI. Infantiam suam describit, laudat Dei providentiam et +aeternitatem.] + +7. Sed tamen, sine me loqui apud misericordiam tuam, [Sidenote: Gen. 18, +27.]_me terram et cinerem_. Sine* tamen loqui; quoniam ecce misericordia +tua est, non homo irrisor meus, cui loquor. Et tu fortasse irrides me; sed +[Sidenote: Jer. 12, 15.]_conversus misereberis mei_. Quid enim est quod +volo dicere, Domine Deus meus, nisi quia nescio unde venerim huc? in istam +dico vitam mortalem*, an mortalem vitalem, nescio. Et susceperunt me +consolationes miserationum tuarum, sicut audivi a parentibus carnis meae, +ex quo* et in qua formasti me in tempore; non enim ego memini. Exceperunt +ergo me consolationes lactis humani. Nec mater mea, vel nutrices meae sibi +ubera implebant: sed tu mihi per eas dabas alimentum infantiae, secundum +institutionem tuam et divitias usque ad fundum rerum dispositas. Tu etiam +mihi dabas nolle amplius quam dabas; et nutrientibus me dare mihi velle +quod eis dabas. Dare enim mihi per ordinatum affectum volebant quo ex te +abundabant. Nam bonum erat eis bonum meum ex eis; quod non ex eis*, sed per +eas erat: ex te quippe bona omnia, Deus; [Sidenote: 2 Reg. 23, 5.]_et ex +Deo meo salus mihi universa_. Quod animadverti postmodum, clamante te mihi +per haec ipsa quae tribuis intus et foris. Nam tunc sugere noram, et +acquiescere delectationibus, flere autem offensiones carnis meae; nihil +amplius. + +8. Post et ridere coepi, dormiens primo, deinde vigilans. Hoc enim de me +mihi indicatum est et credidi, quoniam sic videmus et alios infantes: nam +ista mea non memini. Et ecce paulatim sentiebam ubi essem, et voluntates +meas volebam ostendere eis per quos implerentur, et non poteram; quia illae +intus erant, foris autem illi, nec ullo suo sensu valebant introire in +animam meam. Itaque jactabam membra et voces, signa similia voluntatibus +meis, pauca quae poteram, qualia poteram: non enim erant veri similia. Et +cum mihi non obtemperabatur, vel non intellecto, vel ne obesset; indignabar +non subditis majoribus, et liberis non servientibus, et me de illis flendo +vindicabam. Tales esse infantes didici quos discere potui, et me talem +fuisse magis mihi ipsi indicaverunt nescientes, quam scientes nutritores +mei. + +9. Et ecce infantia mea olim mortua est, et ego vivo. Tu autem, Domine, qui +et semper vivis, et nihil moritur in te, {5} quoniam ante primordia +saeculorum, et ante omne quod vel ante dici potest, tu es, et Deus es +Dominusque omnium quae creasti: et apud te rerum omnium instabilium stant +causae; et rerum omnium mutabilium immutabiles manent origines; et omnium +irrationabilium et temporalium sempiternae vivunt rationes. Dic mihi +supplici tuo, Deus, et misericors misero tuo; dic mihi utrum jam alicui +aetati meae mortuae successerit infantia mea: an illa est quam egi intra +viscera matris meae? Nam et de illa mihi nonnihil indicatum est, et +praegnantes ipse vidi feminas. Quid ante hanc etiam, dulcedo mea, Deus +meus? fuine alicubi, aut aliquis? Nam quis mihi dicat ista, non habeo; nec +pater nec mater potuerunt, nec aliorum experimentum, nec memoria mea. An +irrides me ista quaerentem, teque de hoc quod novi, laudari a me jubes, et +confiteri me tibi*? + +10. Confiteor tibi, Domine coeli et terrae, laudem dicens tibi de +primordiis et infantia mea quae non memini; et dedisti ea homini ex aliis +de se conjicere, et auctoritatibus etiam muliercularum multa de se credere. +Eram enim et vivebam etiam tunc, et signa, quibus sensa mea nota aliis +facerem, jam in fine infantiae quaerebam. Unde hoc tale animal nisi abs te, +Domine? An quisquam se faciendi erit artifex? aut ulla vena trahitur +aliunde, qua esse et vivere currat in nos, praeterquam quod [Sidenote: Ps. +99, 3.]_tu facis nos_, Domine, cui esse et vivere non aliud atque aliud +est; quia summe esse, atque summe vivere idipsum es? Summus enim es, et +[Sidenote: Mal. 3, 6.]_non mutaris_; neque peragitur in te hodiernus dies, +et tamen in te peragitur, quia in te sunt et ista omnia: non enim haberent +vias transeundi, nisi contineres ea. Et quoniam [Sidenote: Ps. 101, +28.]_anni tui non deficiunt_*, anni tui hodiernus dies: et quam multi jam +dies nostri et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt, et ex illo +acceperunt modos, et utcumque exstiterunt, et transibunt adhuc alii, et +accipient, et utcumque existent! [Sidenote: Ibid.]_Tu autem idem ipse es_; +et omnia crastina atque ultra, omniaque hesterna et retro hodie facies, +hodie fecisti. Quid ad me, si quis non intelligat[11]? {6} Gaudeat et ipse, +dicens: [Sidenote: Ex. 16, 15.]_Quid est hoc_? Gaudeat etiam sic; et amet +non inveniendo invenire potius, quam inveniendo non invenire te. + +[Sidenote: VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.] + +11. Exaudi, Deus. Vae peccatis hominum! Et homo dicit haec, et misereris +ejus; quoniam tu fecisti eum, et peccatum non fecisti in eo. Quis me* +commemorat peccatum infantiae meae? Quoniam nemo mundus a peccato coram te, +nec infans cujus est unius diei vita super terram. [Sidenote: Job 14, 4. e +vers. vet.]Quis me commemorat? An quilibet tantillus nunc parvulus, in quo +video quod non memini de me? Quid ergo tunc peccabam? An quia uberibus +inhiabam plorans? Nam si nunc faciam, non quidem uberibus, sed escae +congruenti annis meis ita inhians, deridebor atque reprehendar justissime. +Tunc ergo reprehendenda faciebam: sed quia reprehendentem intelligere non +poteram; nec mos reprehendi me, nec ratio sinebat. Nam exstirpamus et +ejicimus ista crescentes. Nec vidi quemquam scientem; [Sidenote: Joh. 5, +2.]cum aliquid purgat*, bona projicere. An pro tempore etiam illa bona +erant, flendo petere etiam quod noxie daretur; indignari acriter non +subjectis hominibus, liberis et majoribus, hisque a quibus genitus est, +multisque praeterea prudentioribus non ad nutum voluntatis obtemperantibus; +feriendo nocere niti quantum potest, quia non obeditur imperiis quibus +perniciose obediretur? Ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est, +non animus infantium. Vidi ego et expertus sum zelantem parvulum: nondum +loquebatur, et intuebatur pallidus amaro aspectu collactaneum suum. Quis +hoc ignorat? Expiare se dicunt ista matres atque nutrices nescio quibus +remediis. Nisi vero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim manante +atque abundante, opis egentissimum, et illo adhuc uno alimento vitam +ducentem, consortem non pati. Sed blande tolerantur haec, non quia nulla +vel parva, sed quia aetatis accessu peritura sunt. Quod licet probes, cum* +ferri aequo animo eadem ipsa non possunt, quando in aliquo annosiore +deprehenduntur. + +12. Tu itaque, Domine Deus meus, qui dedisti vitam infanti, et corpus, quod +ita ut videmus instruxisti sensibus, compegisti membris, figura decorasti, +proque ejus universitate atque incolumitate omnes conatus animantis +insinuasti; jubes me laudare te in istis et [Sidenote: Ps. 91, +2.]_confiteri tibi, et psallere nomini tuo {7} Altissime_: quia Deus es +omnipotens et bonus, etiamsi sola ista fecisses, quae nemo alius potest +facere, nisi tu, une, a quo est omnis modus; formosissime, qui formas +omnia, et lege tua ordinas omnia. Hanc ergo aetatem, Domine, qua me +vixisse* non memini, de qua aliis credidi, et quam me egisse ex aliis +infantibus conjeci, quanquam ista multum fida conjectura sit, piget me +annumerare huic vitae meae, qua vivo in hoc saeculo. Quantum enim attinet +ad oblivionis meas tenebras, par illi est qua vixi in matris utero. Quod si +et* [Sidenote: Ps. 50, 7.]_in iniquitate conceptus sum et in peccatis me +mater mea in uteru aluit_; ubi, oro te, Deus meus, ubi, Domine, ego servus +tuus, ubi aut quando innocens fui? Sed ecce omitto illud tempus: et quid +mihi jam cum eo est, eujus nulla vestigia recolo? + +[Sidenote: VIII. Unde puer loqui didicerit.] + +13. Nonne ab infantia huc pergens veni in pueritiam; vel potius ipsa in me +venit, et successit infantiae? Nec discessit illa: quo enim abiit? et tamen +jam non erat. Non enim eram infans qui non farer, sed jam puer loquens +eram. Et memini hoc; et unde loqui didicerim, post adverti. Non enim +docebant me majores homines praebentes mihi verba certo aliquo ordine +doctrinae, sicut paulo post litteras: sed ego ipse mente quam dedisti mihi, +Deus meus, cum gemitibus et vocibus variis, et variis membrorum motibus +edere vellem sensa cordis mei ut voluntati pareretur, nec valerem quae +volebam omnia, nec quibus volebam omnibus, praesonabam memoria*; cum ipsi +appellabant rem aliquam, et cum secundum eam vocem corpus ad aliquid +movebant, videbam et tenebam hoc ab eis vocari rem illam, quod sonabant, +cum eam vellent ostendere. Hoc autem eos velle ex motu corporis +aperiebatur, tanquam verbis naturalibus omnium gentium, quae fiunt vultu et +nutu oculorum, caeterorumque membrorum actu, et sonitu vocis indicante +affectionem animi, in petendis, habendis, rejiciendis, fugiendisve rebus. +Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et crebro audita, quarum +rerum signa essent, paulatim colligebam, measque jam voluntates edomito in +eis signis ore, per haec enuntiabam. Sic cum his inter quos eram, +voluntatum enuntiandarum signa communicavi, et vitae humanae procellosam +societatem altius ingressus sum, pendens ex parentum auctoritate, nutuque +majorum hominum. {8} + +[Sidenote: IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.] + +14. Deus, Deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes! +quandoquidem recte mihi vivere puero id proponebatur, obtemperare +monentibus, ut in hoc saeculo florerem, et excellerem linguosis artibus, ad +honorem hominum et falsas divitias famulantibus. Inde in scholam datus sum +ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esse ignorabam miser, et +tamen si segnis in discendo essem, vapulabam. Laudabatur enim hoc a +majoribus; et multi ante nos vitam istam agentes, praestruxerant aerumnosas +vias, per quas transire cogebamur, multiplicato labore et dolore filiis +Adam. Invenimus autem, Domine, homines rogantes te; et didicimus ab eis, +sentientes te, ut poteramus, esse magnum aliquem, qui posses, etiam non +apparens sensibus nostris, exaudire nos et subvenire nobis. Nam puer coepi +rogare te, auxilium et refugium meum; et in tuam invocationem rumpebam +nodos linguae meae; et rogabam te parvus, non parvo affectu, ne in schola +vapularem. Et cum me non exaudiebas, quod [Sidenote: Ps.21, 3.]_non_ erat +_ad insipientiam mihi_[12], ridebantur a majoribus hominibus, usque ab +ipsis parentibus, qui mihi accidere mali nihil volebant, plagae meae, +magnum tunc et grave malum meum. + +15. Estne quisquam, Domine, tam magnus animus, praegrandi affectu tibi +cohaerens? estne, inquam, quisquam (facit enim hoc quaedam etiam +stoliditas,) est ergo, qui tibi pie cohaerendo ita sit affectus granditer, +ut equuleos et ungulas, atque hujuscemodi varia tormenta, pro quibus +effugiendis tibi per universas terras cum timore magno supplicatur, ita +parvi aestimet, deridens* eos qui haec acerbissime formidant, quemadmodum +parentes nostri ridebant tormenta quibus pueri a magistris affligebamur? +Non enim aut minus ea metuebamus, aut minus te de his evadendis +deprecabamur: et peccabamus tamen minus scribendo, aut legendo, aut +cogitando de litteris, quam exigebatur a nobis. Non enim decrat, Domine, +memoria vel ingenium, quae nos habere voluisti pro illa aetate satis; sed +delectabat ludere: et vindicabatur in nos ab eis qui talia utique agebant. +Sed majorum nugae negotia vocantur; puerorum autem talia cum sint, {9} +puniuntur a majoribus: et nemo miseratur pueros, vel illos, vel utrosque. +Nisi vero approbet* quisquam bonus rerum arbiter vapulasse me, quia ludebam +pila puer, et eo ludo impediebar quominus celeriter discerem litteras, +quibus major deformius luderem: aut* aliud faciebat idem ipse a quo +vapulabam; qui si in aliqua quaestiuncula a condoctore suo victus esset, +magis bile atque invidia torqueretur, quam ego cum in certamine pilae a +collusore meo superabar? + +[Sidenote: X. Amore lusus et spectaculorem avocatur a litterarum studio.] + +16. Et tamen peccabam, Domine Deus, ordinator et creator omnium rerum +naturalium, peccatorum autem tantum ordinator[13]: Domine Deus meus, +peccabam faciendo contra praecepta parentum et magistrorum illorum. Poteram +enim postea bene uti litteris, quas volebant ut discerem quocumque animo +illi mei. Non enim meliora eligens, inobediens eram, sed amore ludendi, +amans in certaminibus superbas victorias, et scalpi aures meas falsis +fabellis, quo prurirent ardentius, eadem curiositate magis magisque per +oculos emicante in spectacula* ludosque majorum; quos tamen qui edunt, ea +dignitate praediti excellunt, ut hoc pene omnes optent parvulis suis: quos +tamen caedi libenter patiuntur, si spectaculis talibus impediuntur a +studio, quo eos ad talia edenda cupiunt pervenire. Vide ista, Domine, +misericorditer, et libera nos jam invocantes te; libera etiam eos qui +nondum te invocant, ut invocent te, et liberes eos. + +[Sidenote: XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio +differt.] + +17. Audieram enim ego adhuc puer de vita aeterna nobis promissa per +humilitatem[14] Domini Dei nostri descendentis ad superbiam nostram; et +signabar jam signo crucis ejus, et condiebar ejus sale[15], jam inde ab +utero matris meae, quae {10} multum speravit in te. Vidisti, Domine, cum +adhuc puer essem, et quodam die pressu stomachi* repente aestuarem pene +moriturus; vidisti, Deus meus, quoniam custos meus jam eras, quo motu animi +et qua fide baptismum Christi tui Dei et Domini mei flagitavi a pietate +matris meae, et matris omnium nostrum Ecclesiae tuae. Et conturbata mater +carnis meae, quoniam et sempiternam salutem meam charius parturiebat corde +casto in fide tua, jam curaret festinabunda ut Sacramentis salutaribus +initiarer et abluerer, te, Domine Jesu, confitens in remissionem +peccatorum, nisi statim recreatus essem. Dilata est itaque mundatio mea, +quasi necesse esset ut adhuc sordidarer, si viverem; quia videlicet post +lavacrum illud major et periculosior in sordibus delictorum reatus foret. +Ita jam credebam, et illa et omnis domus, nisi pater solus, qui tamen non +evicit in me jus maternae pietatis, quominus in Christum crederem, sicut +ille nondum crediderat. Nam illa satagebat ut tu mihi pater esses, Deus +meus, potius quam ille: et in hoc adjuvabas eam ut superaret virum, cui +melior serviebat; quia et in hoc tibi utique id jubenti serviebat. + +18. Rogo te, Deus meus, vellem scire, si tu etiam velles, quo consilio +dilatus sum ne tunc baptizarer: utrum bono meo mihi quasi laxata sunt lora +peccandi, an non laxata sunt*? Unde ergo etiam nunc de aliis atque aliis +sonat undique in auribus nostris, Sine illum, faciat*: nondum enim +baptizatus est: et tamen in salute corporis non dicimus, Sine, vulneretur +amplius; nondum enim sanatus est? Quanto ergo melius et cito sanarer*, et +id ageretur mecum meorum meaque diligentia, ut recepta salus animae meae +tuta esset tutela tua, qui dedisses eam? Melius vero. Sed quot et quanti +fluctus impendere tentationum post pueritiam videbantur, noverat eos jam +illa mater; et terram per eos* unde postea formarer, quam ipsam jam +effigiem committere volebat. + +[Sidenote: XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.] + +19. In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de adolescentia +metuebatur, non amabam litteras, et me in eas urgeri oderam; et urgebar +tamen, et bene mihi fiebat, nec faciebam ego bene: non enim discerem, nisi +cogerer. Nemo autem invitus bene facit, etiam si bonum est quod facit. Nec +qui me urgebant, bene faciebant; sed bene mihi fiebat abs te, Deus meus. +Illi enim non intuebantur quo referrem* quod me discere cogebant, +praeterquam ad satiandas insatiabiles {11} cupiditates copiosae inopiae et +ignominiosae gloriae. [Sidenote: Mat. 10, 30.]Tu vero cui numerati sunt +capilli capitis nostri, errore omnium qui mihi instabant ut discerem, +utebaris ad utilitatem meam; meo autem, qui discere nolebam, utebaris ad +poenam meam, qua plecti non eram indignus tantillus puer et tantus +peccator. Ita de non bene facientibus tu bene faciebas mihi; et de peccante +meipso juste retribuebas mihi. Jussisti enim, et sic est, ut poena sua sibi +sit omnis inordinatus animus. + +[Sidenote: XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.] + +20. Quid autem erat causae cur Graecas litteras oderam, quibus puerulus +imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. Adamaveram enim +Latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui grammatici vocantur. +Nam illas primas ubi legere et scribere et numerare discitur, non minus +onerosas poenalesque habebam, quam omnes Graecas. Unde tamen et hoc nisi de +peccato et vanitate vitae, qua [Sidenote: Ps. 77, 39. e vers. vet. vid. +Sabat.]_caro eram*, et spiritus ambulans et non revertens_? Nam utique +meliores, quia certiores erant primae illae litterae, quibus fiebat in me, +et factum est, et habeo illud ut et legam si quid scriptum invenio, et +scribam ipse si quid volo, quam illae quibus tenere cogebar Aeneae nescio +cujus errores, oblitus errorum meorum; et plorare Didonem mortuam, quia se +occidit ob amorem, cum interea meipsum in his a te morientem, Deus vita +mea, siccis oculis ferrem miserrimus. + +21. Quid enim miserius misero non miserante seipsum, et flente Didonis +mortem, quae fiebat amando Aeneam; non flente autem mortem suam, quae +fiebat non amando te, Deus lumen cordis mei, et panis oris intus animae +meae, et virtus maritans mentem meam[16] et sinum cogitationis meae? Non te +amabam, et fornicabar abs te, et fornicanti sonabat undique, Euge, euge. +Amicitia enim mundi hujus, fornicatio est abs te[17]; et Euge, euge +dicitur, ut pudeat si non ita homo sit. Et haec non flebam, sed flebam +Didonem "exstinctam, ferroque extrema secutam[18]," sequens ipse extrema +condita tua, relicto te, et terra* iens in terram: et si prohiberer ea +legere, dolerem, quia non legerem quod dolerem. Talis dementia {12} +honestiores et uberiores litterae putantur, quam illae quibus legere et +scribere didici. + +22. Sed nunc in anima mea clamet Deus meus, et veritas tua dicat mihi: Non +est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior. Nam ecce +paratior sum oblivisci errores Aeneae, atque omnia ejusmodi, quam scribere +et legere. At enim vela pendent liminibus grammaticarum scholarum: sed non +illa magis honorem secreti, quam tegumentum erroris significant. Non +clament adversus me, quos jam non timeo, dum confiteor tibi quae vult anima +mea, Deus meus, et acquiesco in reprehensione malarum viarum mearum, ut +diligam bonas vias tuas. Non clament adversum me venditores grammaticae vel +emptores: quia si proponam eis, interrogans utrum verum sit quod Aeneam +aliquando Carthaginem venisse Poeta dicit; indoctiores se nescire +respondebunt, doctiores autem etiam negabunt verum esse. At si quaeram +quibus litteris scribatur Aeneae nomen, omnes mihi, qui haec didicerunt, +verum respondebunt; secundum id pactum et placitum, quo inter se homines +ista signa firmarunt. Item, si quaeram quid horum majore vitae hujus +incommodo quisque obliviscatur, legere et scribere, an poetica illa +figmenta; quis non videat quid responsurus sit, qui non est penitus oblitus +sui? Peccabam ergo puer cum illa inania istis utilioribus amore +praeponebam, vel potius ista oderam, illa amabam. Jamvero unum et unum duo, +duo et duo quatuor, odiosa cantio mihi erat; et dulcissimum spectaculum +vanitatis equus ligneus plenus armatis, et Trojae incendium, atque ipsius +umbra Creusae[19]. + +[Sidenote: XIV. Litteras Graecas oderat.] + +23. Cur ergo Graecam etiam grammaticam oderam talia cantantem? Nam et +Homerus peritus texere tales fabellas, et dulcissime vanus est, et mihi +tamen amarus erat puero. Credo etiam Graecis pueris Virgilius ita sit, cum +eum sic discere coguntur, ut ego illum. Videlicet difficultas*, difficultas +omnino ediscendae peregrinae linguae, quasi felle aspergebat omnes +suavitates Graecas fabulosarum narrationum. Nulla enim verba illa noveram, +et saevis terroribus ac poenis ut nossem instabatur mihi vehementer. Nam et +Latina aliquando infans utique nulla noveram; et tamen advertendo didici +sine ullo metu atque cruciatu, inter etiam blandimenta nutricum, {13} et +joca arridentium, et laetitias alludentium. Didici vero illa sine poenali +onere urgentium, cum me urgeret cor meum ad parienda concepta sua, quae non +possem*, nisi aliqua verba didicissem, non a docentibus, sed a loquentibus, +in quorum et ego auribus parturiebam quidquid sentiebam. Hinc satis elucet +majorem habere vim ad discenda ista liberam curiositatem, quam meticulosam +necessitatem. Sed illius fluxum haec restringit legibus tuis, Deus, legibus +tuis a magistrorum ferulis usque ad tentationes martyrum; valentibus +legibus tuis miscere salubres amaritudines, revocantes nos ad te a +jucunditate pestifera, qua recessimus a te*. + +[Sidenote: XV. Precatio ad Deum.] + +24. Exaudi, Domine, deprecationem meam ne deficiat anima mea sub disciplina +tua; neque deficiam in confitendo tibi miserationes tuas, quibus eruisti me +ab omnibus viis meis pessimis; ut dulcescas[20] mihi super omnes +seductiones quas sequebar; et amem te validissime et amplexer manum tuam +totis praecordiis meis, et eruas me ab omni tentatione usque in finem. Ecce +enim tu, Domine, rex meus et Deus meus, tibi serviat quidquid utile puer +didici; tibi serviat quod loquor, et scribo, et lego, et numero: quoniam +cum vana discerem, tu disciplinam dabas mihi; et in eis vanis peccata +delectationum mearum dimisisti mihi. Didici enim in eis multa verba utilia; +sed et quae in rebus non vanis disci possunt: et ea via tuta est in qua +pueri ambularent. + +[Sidenote: XVI. Improbat modum juventutis erudiendae.] + +25. Sed vae tibi, flumen moris humani! Quis resistet tibi? quamdiu non +siccaberis? quousque volves Evae filios in mare magnum et formidolosum, +quod vix transeunt qui lignum conscenderint[21]? Nonne ego in te legi et +tonantem Jovem et adulterantem? Et utique non posset haec duo; sed actum +est, ut haberet auctoritatem ad imitandum verum adulterium, lenocinante +falso tonitruo. Quis autem penulatorum magistrorum audit aure sobria, ex +eodem pulvere hominem clamantem et dicentem: "Fingebat haec Homerus, et +humana ad "Deos transferebat; divina mallem ad nos[22]?" Sed verius {14} +dicitur quod fingebat haec quidem ille; sed hominibus flagitiosis divina +tribuendo, ne flagitia flagitia putarentur*, et ut quisquis ea fecisset, +non homines perditos, sed coelestes deos videretur imitatus. + +26. Et tamen, o flumen tartareum, jactantur in te filii hominum, cum +mercedibus ut haec discant; et magna res agitur, cum hoc agitur publice in +foro, in conspectu legum supra mercedem salaria decernentium; et saxa tua +percutis et sonas dicens: Hinc verba discuntur, hinc acquiritur eloquentia +rebus persuadendis sententiisque explicandis maxime necessaria. Ita vero +non cognosceremus verba haec, imbrem aureum, et gremium, et fucum, et +templa coeli, et alia verba quae in eo loco scripta sunt, nisi Terentius +induceret nequam adolescentem proponentem sibi Jovem ad exemplum stupri, +dum spectat tabulam quamdam pictam in pariete, ubi inerat pictura haec: +"Jovem quo pacto Danaae misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum, +fucum factum mulieri?" Et vide quemadmodum se concitat ad libidinem, quasi +coelesti magisterio: + + At quem deum (_inquit_)? Qui templa coeli summa sonitu concutit. + Ego homuncio id non facerem? Ego vero feci illud ita, ac lubens[23]. + +Non omnino per hanc turpitudinem verba ista commodius discuntur; sed per +haec verba turpitudo ista confidentius perpetratur. Non accuso verba, quasi +vasa electa atque pretiosa; sed vinum erroris quod in eis nobis +propinabatur ab ebriis doctoribus: et nisi biberemus, caedebamur, nec +appellare aliquem judicem sobrium licebat. Et tamen ego, Deus meus, in +cujus conspectu jam secura est recordatio mea, libenter haec didici, et eis +delectabar miser, et ob hoc bonae spei puer appellabar. + +[Sidenote: XVII. Prosequitur contra modum exercendae juventutis in re +litteraria.] + +27. Sine me, Deus meus, dicere aliquid et de ingenio meo munere tuo, in +quibus a me deliramentis atterebatur. Proponebatur enim mihi negotium +animae meae satis inquietum, praemio laudis, et dedecoris vel plagarum +metu, ut dicerem verba Junonis irascentis et dolentis quod non posset +Italia Teucrorum avertere regem[24]; quae nunquam Junonem dixisse audieram: +se figmentorum poeticorum vestigia errantes sequi cogebamur, et tale +aliquid dicere solutis verbis, quale {15} Poeta dixisset versibus; et ille +dicebat laudabilius, in quo pro dignitate adumbratae personae, irae ac +doloris similior affectus eminebat, verbis sententias congruenter +vestientibus. Utquid mihi illud, o vera vita mea, Deus meus, quod mihi +recitanti acclamabatur prae multis coaetaneis et conlectoribus meis? Nonne +ecce illa omnia fumus et ventus? Itane aliud non erat ubi exerceretur +ingenium et lingua mea? Laudes tuae, Domine, laudes tuae per Scripturas +tuas suspenderent palmitem cordis mei, et non raperetur per inania nugarum +turpis praeda volatilibus. Non enim uno modo sacrificatur transgressoribus +angelis. + +[Sidenote: XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non +divinorum praeceptorum.] + +28. Quid autem mirum quod in vanitates ita ferebar, et a te, Deus meus, +ibam foras, quando mihi imitandi proponebantur homines, qui aliqua facta +sua non mala, si cum barbarismo aut soloecismo enuntiarent, reprehensi +confundebantur; si autem libidines suas integris et rite consequentibus +verbis copiose ornateque narrarent, laudati gloriabantur? Vides haec, +Domine, et taces, longanimis, et multum misericors, et verax. Numquid +semper tacebis? Et nunc eruis* de hoc immanissimo profundo quaerentem te +animam, et sitientem delectationes tuas, et [Sidenote: Ps. 26, 8.]_cujus +cor dicit tibi: Quaesivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram_. Nam* +longe a vultu tuo, in affectu tenebroso.* Non enim pedibus aut spatiis +locorum itur abs te, aut reditur ad te. Aut vero filius ille tuus minor +equos, aut currus, vel naves quaesivit, aut avolavit penna visibili, aut +moto poplite iter egit, ut in longinqua regione vivens prodige dissiparet +quod dederas proficiscenti? Dulcis pater quia dederas, et egeno redeunti +dulcior. [Sidenote: Luc. 15, 11--32.]In affectu ergo libidinoso, id enim +est tenebroso, atque id est longe a vultu tuo. + +29. Vide, Domine Deus, et patienter ut vides vide, quomodo diligenter +observent filii hominum pacta litterarum, et syllabarum accepta a prioribus +locutoribus, et a te accepta aeterna pacta perpetuae salutis negligant; ut +qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam +grammaticam, sine aspiratione primae syllabae, ominem, dixerit, displiceat +magis hominibus, quam si contra tua praecepta hominem oderit, cum sit homo. +Quasi vero quemlibet inimicum hominem perniciosius sentiat quam ipsum +odium, quo in eum irritatur, aut vastet quisquam persequendo alium gravius, +{16} quam cor suum vastat inimicando. Et certe non est interior litterarum +scientia, quam scripta conscientia, id se alteri* facere quod nolit pati. +Quam tu secretus es, [Sidenote: Is. 33, 5.]_habitans in excelsis_ in +silentio, Deus solus magnus, lege infatigabili spargens poenales caecitates +super illicitas cupiditates! Cum homo eloquentiae famam quaerit, astans +ante hominem judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum suum odio +immanissimo insectans, vigilantissime cavet ne per linguae errorem dicat, +Inter hominibus*; et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibus, +non cavet. + +[Sidenote: XIX. Pueritiae vitia quae in majores aetates transeunt.] + +30. Horum ego puer morum in limine jacebam miser, et hujus arenae palaestra +erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere, quam cavebam si facerem, +non facientibus invidere. Dico haec et confiteor tibi, Deus meus, in quibus +laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere. Non enim +videbam voraginem turpitudinis in quam [Sidenote: Ps. 30, 23.]_projectus +eram ab oculis tuis_. Nam in illis jam quid me foedius fuit, ubi etiam +talibus displicebam, fallendo innumerabilibus mendaciis et paedagogum, et +magistros, et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et +imitandi ludicra inquietudine? Furta etiam faciebam de cellario parentum et +de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem quod darem pueris, ludum +suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen vendentibus. In quo +etiam ludo fraudulentas victorias, ipse vanae* excellentiae cupiditate +victus, saepe aucupabar. Quid autem tam nolebam pati, atque atrociter, si +deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis faciebam, et si deprehensus +arguerer, saevire magis quam cedere libebat? Istane est innocentia +puerilis? Non est, Domine, non est: oro te, Deus meus. Nam haec ipsa sunt +quae a paedagogis et magistris, a nucibus, et pilulis, et passeribus, ad +praefectos et reges, aurum, praedia, mancipia, haec ipsa omnino quae +succedentibus majoribus aetatibus transeunt, sicuti ferulis majora +supplicia succedunt. Humilitatis ergo signum in statura pueritiae, Rex +noster, probasti, cum aisti: [Sidenote: Mat. 19, 14.]_Talium est regnum +coelorum_. + +[Sidenote: XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis] + +31. Sed tamen, Domine, tibi excellentissimo atque optimo conditori et +rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse +voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam* atque sentiebam, meamque +incolumitatem, vestigium {17} secretissimae unitatis ex qua eram[25], curae +habebam; [Sidenote: Deo gratias agit.]custodiebam interiore sensu +integritatem sensuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum +cogitationibus veritate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam, +locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abjectionem, +ignorantiam. Quid in tali animante non mirabile atque laudabile? At ista +omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi haec: et bona sunt, et haec +omnia ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi +exsulto bonis omnibus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non +in ipso, sed in creaturis ejus, me atque caeteris*, voluptates, +sublimitates, veritates quaerebam; atque ita irruebam in dolores, +confusiones, errores. Gratias tibi, dulcedo mea, et honor meus, et fiducia +mea, Deus meus: gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serva. Ita enim +servabis me; et augebuntur, et perficientur quae dedisti mihi, et ero ipse +tecum; quia et ut sim, tu dedisti mihi. + + * * * * * + + +{18} + +LIBER SECUNDUS. + + Ad aetatem aliam progreditur, primumque adolescentiae suae, id est, + sextum decimum vitae annum, quem in paterna domo studiis intermissis + consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem + revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam + gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni + specie in malum trahi. + +[Sidenote: I. Adolescentiae aetatem et vitia recolit.] + +1. Recordari volo transactas foeditates meas, et carnales corruptiones +animae meae: non quod eas amem; sed ut amem te, Deus meus. Amore amoris tui +facio istud, recolens vias meas nequissimas in amaritudine recogitationis +meae, ut tu dulcescas mihi, dulcedo non fallax, dulcedo felix et secura, et +colligens* me a dispersione in qua frustatim discissus sum, dum ab uno te +aversus in multa evanui[26]. Exarsi enim aliquando satiari inferis* in +adolescentia, et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus; et +contabuit species mea; et computrui coram oculis tuis placens mihi, et +placere cupiens oculis hominum. + +[Sidenote: II. Annum aetatis suae decimum sextum in ardore libidinoso +consumptum.] + +2. Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non tenebatur +modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus* limes amicitiae; sed +exhalabantur nebulae de limosa concupiscentia carnis et scatebra +pubertatis, et obnubilabant atque offuscabant cor meum, ut non +discerneretur serenitas dilectionis a caligine libidinis. Utrumque in +confuso aestuabat, et rapiebat imbecillam aetatem per abrupta cupiditatum, +atque mersabat gurgite flagitiorum. Invaluerat super me ira tua, et +nesciebam. Obsurdueram* stridore catenae mortalitatis meae, poena superbiae +animae meae; et ibam longius a te, et sinebas; et jactabar, et effundebar, +et diffluebam, et ebulliebam per fornicationes meas, et tacebas. {19} O +tardum gaudium meum! Tacebas tunc, et ego ibam porro longe a te in plura et +plura sterilia semina dolorum, superba dejectione, et inquieta lassitudine. + +3. Quis mihi modularetur* aerumnam meam, et novissimarum rerum fugaces +pulchritudines in usum verteret, earumque suavitatibus metas praefigeret, +ut usque ad conjugale littus exaestuarent fluctus aetatis meae, si +tranquillitas in eis non poterat esse, fine procreandorum liberorum +contenta, sicut praescribit lex tua, Domine, qui formas etiam propaginem +mortis nostrae*, potens imponere lenem manum ad temperamentum spinarum a +paradiso tuo seclusarum? Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam +cum longe sumus a te. Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius +adverterem: [Sidenote: 1 Cor. 7, 28.] _Tribulationem autem carnis habebunt +hujusmodi; ego autem vobis parco_; et, [Sidenote: ver. 1.] _Bonum est +homini mulierem non tangere_; et, [Sidenote: ver. 32, 33.]_Qui sine uxore +est, cogitat ea quae sunt Dei, quomodo placeat Deo: qui autem matrimonio +junctus est, cogitat ea quae sunt mundi, quomodo placeat uxori_. [Sidenote: +Mat. 19, 12.]Has ergo voces exaudirem vigilantior, et abscisus propter +regnum coelorum, felicior exspectarem amplexus tuos. + +4. Sed efferbui miser, sequens impetum fluxus mei relicto te; et excessi +omnia legitima tua, nec evasi flagella tua: quis enim hoc mortalium? Nam tu +semper aderas misericorditer saeviens, et amarissimis aspergens +offensionibus omnes illicitas jucunditates meas, ut ita quaererem sine +offensione jucundari; et ubi hoc possem, non invenirem quidquam, praeter +te, Domine, praeter te [Sidenote: Ps. 93, 20.]_qui fingis[27] dolorem in +praecepto_, et percutis ut sanes, et occidis nos ne moriamur abs te. +[Sidenote: Deut. 32, 39.]Ubi eram, et quam longe exsulabam a deliciis domus +tuae, anno illo sexto decimo aetatis carnis meae, cum accepit in me +sceptrum, et totas manus ei dedi, vesania libidinis*, licentiosae per +dedecus humanum, illicitae autem per leges tuas? Non fuit cura meorum +ruentem excipere me matrimonio; sed cura fuit tantum ut discerem sermonem +facere quam optimum, et persuadere dictione. + +{20} + +[Sidenote: III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum +proposito.] + +5. Et anno quidem illo intermissa erant studia mea, dum mihi reducto a +Madauris, in qua vicina urbe jam coeperam litteraturae atque oratoriae +percipiendae gratia peregrinari, longinquioris apud Carthaginem +peregrinationis sumptus praeparabantur, animositate magis quam opibus +patris, municipis Thagastensis admodum tenuis. Cui narro haec? Neque enim +tibi, Deus meus; sed apud te narro haec generi meo, generi humano, +quantulacumque ex particula incidere potest in istas meas litteras. Et +utquid hoc? Ut videlicet ego et quisquis haec legit, cogitemus [Sidenote: +Ps. 129, 1.]_de_ quam _profundo clamandum sit ad te_. Et quid propius +auribus tuis, si cor confitens et vita ex fide est? Quis enim non +extollebat laudibus tunc hominem patrem meum*, quod ultra vires rei +familiaris suae impenderet filio quidquid etiam longe peregrinanti +studiorum causa opus esset? Multorum enim civium longe opulentiorum nullum +tale negotium pro liberis erat: cum interea non satageret idem pater qualis +crescerem tibi, aut quam castus essem; dummodo essem disertus, vel desertus +potius a cultura tua, Deus, qui es unus verus et bonus Dominus agri tui +cordis mei. + +6. Sed ubi sexto illo et decimo anno, interposito otio ex necessitate +domestica feriatus ab omni schola, cum parentibus esse coepi, excesserunt +caput meum vepres libidinum; et nulla erat eradicans manus. Quinimo, ubi me +ille pater in balneis vidit pubescentem, et inquieta indutum adolescentia, +quasi jam ex hoc in nepotes gestiret, gaudens matri indicavit; gaudens +vinolentia in qua te iste mundus oblitus est creatorem suum, et creaturam +tuam pro te amavit, de vino invisibili perversae atque inclinatae* in ima +voluntatis suae. Sed matris in pectore jam inchoaveras templum tuum, et +exordium sanctae habitationis tuae: nam ille adhuc catechumenus, et hoc +recens erat. Itaque illa exsilivit pia trepidatione ac tremore; et quamvis +mihi nondum fideli, timuit tamen vias distortas, in quibus ambulant qui +[Sidenote: Jer. 2, 27.]_ponunt ad te tergum, et non faciem_. + +7. Hei mihi! et audeo dicere tacuisse te, Deus meus, cum irem abs te +longius! Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verba illa +per matrem meam, fidelem tuam, quae cantasti in aures meas? Nec inde +quidquam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et secreto +memini ut monuerit cum sollicitudine ingenti ne fornicarer, {21} maximeque +ne adulterarem cujusquam uxorem. Qui mihi monitus muliebres videbantur, +quibus obtemperare erubescerem. Illi autem tui erant, et nesciebam; et te +tacere putabam, atque illam loqui, per quam mihi tu non tacebas, et in illa +contemnebaris a me filio ejus, [Sidenote: Ps. 115, 6.]_filio ancillae tuae, +servo tuo_. Sed nesciebam, et praeceps ibam tanta caecitate, ut inter +coaetaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos +jactantes flagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes +essent: et libebat facere non solum libidine facti, verum etiam laudis. +Quid dignum est vituperatione nisi vitium? Ego ne vituperarer, vitiosior +fiebam; et ubi non suberat quo admisso aequarer perditis, fingebam me +fecisse quod non feceram, ne viderer abjectior quo eram innocentior, et ne +vilior haberer quo eram castior. + +8. Ecce cum quibus comitibus iter agebam platearum Babyloniae, et volutabar +in coeno ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis. Et in umbilico +ejus, quo tenacius haererem, calcabat me inimicus invisibilis, et seducebat +me, quia ego seductilis eram. Non enim et illa, quae jam [Sidenote: Jer. +51, 6.]_de medio Babylonis fugerat_, sed ibat in caeteris ejus tardior, +mater carnis meae, sicut monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a +viro suo audierat, jamque pestilentiosum et in posterum periculosum +sentiebat, coercere termino conjugalis affectus, si resecari ad vivum non +poterat. Non curavit hoc, quia metus erat ne impediretur spes mea compede +uxoria; non spes illa quam in te futuri saeculi habebat mater, sed spes +litterarum, quas ut nossem nimis volebat parens uterque: ille, quia de te +prope nihil cogitabat, de me autem inania; illa autem, quia non solum nullo +detrimento, sed etiam nonnullo adjumento ad te adipiscendum futura +existimabat usitata illa studia doctrinae. Ita enim conjicio, recolens, ut +possum, mores parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum habenae, +ultra temperamentum severitatis, in dissolutionem affectionum variarum, et +in omnibus erat caligo intercludens mihi, Deus meus, serenitatem veritatis +tuae; et [Sidenote: Ps. 72, 7.]_prodibat tanquam ex adipe iniquitas mea_. + +[Sidenote: IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.] + +9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lex scripta in cordibus hominum, +quam ne ipsa quidem delet iniquitas. Quis enim fur aequo animo furem +patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere volui et feci, +nulla {22} compulsus egestate nec penuria, sed fastidio justitiae*, et +sagina iniquitatis. Nam id furatus sum quod mihi abundabat, et multo +melius: nec ea re volebam frui quam furto appetebam; sed ipso furto et +peccato. Arbor erat pirus in vicinia vineae nostrae pomis onusta, nec forma +nec sapore illecebrosis. Ad hanc excutiendam atque asportandam, nequissimi +adolescentuli perreximus nocte intempesta, quousque ludum de pestilentiae +more in areis produxeramus; et abstulimus inde onera ingentia, non ad +nostras epulas, sed vel projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus; +dum tamen fieret a nobis quod eo liberet quo non liceret. Ecce cor meum, +Deus, ecce cor meum quod miseratus es in imo abyssi. Dicat tibi nunc ecce +cor meum quid ibi quaerebat, ut essem gratis malus, et malitiae meae causa +nulla esset nisi malitia. Foeda erat, et amavi eam; amavi perire: amavi +defectum meum; non illud ad quod deficiebam, sed defectum meum ipsum amavi: +turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium; non dedecore* +aliquid, sed dedecus appetens. + +[Sidenote: V. Neminem peccare sine causa.] + +10. Etenim species est pulchris corporibus, et auro, et argento, et +omnibus; et in contactu carnis congruentia valet plurimum, caeterisque +sensibus est sua cuique accommodata modificatio corporum; habet etiam honor +temporalis, et imperitandi atque superandi potentia suum decus, unde etiam +vindictae aviditas oritur: et tamen in cuncta haec adipiscenda non est +egrediendum abs te, Domine, neque deviandum a lege tua. Et vita quam hic +vivimus habet illecebram suam propter quemdam modum decoris sui, et +convenientiam cum his omnibus infimis pulchris. Amicitia quoque hominum +charo nodo dulcis est propter unitatem de multis animis. Propter universa +haec atque hujusmodi, peccatum admittitur, dum immoderata in ista +inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur[28], tu, +Domine Deus noster, et veritas tua, et lex tua. Habent enim et haec ima +delectationes, sed non sicut Deus meus qui fecit omnia; quia [Sidenote: Ps. +63, 11.]_in ipso delectatur justus_, et ipse est deliciae _rectorum corde_. + +11. Cum itaque de facinore quaeritur qua causa factum sit, credi non solet, +nisi cum appetitus adipiscendi alicujus {23} illorum bonorum, quae infima +diximus, esse potuisse apparuerit aut metus amittendi. Pulchra sunt enim et +decora, quanquam prae bonis superioribus et* beatificis abjecta et +jacentia. Homicidium fecit. Cur fecit? Adamavit ejus conjugem aut praedium, +aut voluit depraedari unde viveret, aut timuit ab illo tale aliquid +amittere, aut laesus ulcisci se exarsit. Num homicidium sine causa faceret, +ipso homicidio delectatus? Quis crediderit? Nam et de quo dictum est +vecordi et nimis crudeli homine, quod gratuito potius malus atque crudelis +erat, praedicta est tamen causa: "Ne per otium, inquit, torpesceret manus +aut animus[29]." Quare id quoque? cur ita? Ut scilicet illa exercitatione +scelerum, capta urbe, honores, imperia, divitias assequeretur, et careret +metu legum, et difficultate rerum, propter inopiam rei familiaris, et +conscientiam scelerum. Nec ipse igitur Catilina amavit facinora sua; sed +utique aliud cujus causa illa faciebat. + +[Sidenote: VI. Omnia quae boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse +vera et perfecta.] + +12. Quid ego* miser in te amavi, o furtum meum, o facinus illud meum +nocturnum sexti decimi anni aetatis meae? Non enim pulchrum eras, cum +furtum esses; aut vero aliquid es, ut loquar ad te? Pulchra erant poma illa +quae furati sumus, quoniam creatura tua erat*, pulcherrime omnium, creator +omnium, Deus bone, Deus summum bonum, et bonum verum meum: pulchra erant +illa poma; sed non ipsa concupivit anima mea miserabilis. Erat enim mihi +meliorum copia; illa autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta +projeci, epulatus inde solam iniquitatem*, qua laetabar fruens*. Nam et si +quid illorum pomorum intravit in os meum, condimentum ibi* facinus erat. Et +nunc, Domine Deus meus, quaero quid me in furto delectaverit, et ecce +species nulla est: non dico sicut in aequitate atque prudentia; sed neque +sicut in mente hominis atque memoria et sensibus et vegetante vita; neque +sicut speciosa sunt sidera et decora locis suis et terra et mare plena +fetibus, qui succedunt nascendo decedentibus; non saltem ut est quaedam +defectiva species et umbratica vitiis fallentibus. + +13. Nam et superbia celsitudinem imitatur; cum tu sis unus super omnia Deus +excelsus. Et ambitio quid nisi honores quaerit et gloriam; cum tu sis prae +cunctis honorandus unus et gloriosus in aeternum? Et saevitia potestatum +{24} timeri vult: quis autem timendus, nisi unus Deus? Cujus potestati +eripi aut subtrahi quid potest? quando, aut ubi, aut quo, vel a quo*? Et +blanditiae lascivientium amari volunt: sed neque blandius est aliquid tua +charitate, nec amatur quidquam salubrius, quam illa prae cunctis formosa et +luminosa veritas tua. Et curiositas affectare videtur studium scientiae; +cum tu omnia summe noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia, +simplicitatis et innocentiae nomine tegitur; quia te simplicius quidquam +non reperitur. Quid te autem innocentius, quandoquidem opera sua* malis +inimica sunt[30]? Et ignavia quasi quietem appetit: quae vero quies certa +praeter Dominum? Luxuria satietatem atque abundantiam se cupit vocari: tu +autem es plenitudo et indeficiens copia incorruptibilis suavitatis. Effusio +liberalitatis obtendit umbram: sed bonorum omnium largitor affluentissimus +tu es. Avaritia multa possidere vult; et tu possides omnia. Invidentia de +excellentia litigat: quid te excellentius? Ira vindictam quaerit: te +justius quis vindicat? Timor insolita et repentina exhorrescit, rebus quae +amantur adversantia, dum praecavet securitati: [Sidenote: Rom. 8, 9.]tibi +enim quid insolitum? quid repentinum? aut quis a te separat quod diligis? +aut ubi, nisi apud te, firma securitas? Tristitia rebus amissis +contabescit, quibus se oblectabat cupiditas; quia ita sibi nollet, sicut +tibi auferri nihil potest. + +14. Ita fornicatur anima, cum avertitur abs te, et quaerit extra te ea, +quae pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te. Perverse te +imitantur omnes qui longe se a te faciunt, et extollunt se adversum te[31]. +Sed etiam sic te imitando indicant creatorem te esse omnis naturae; et ideo +non esse quo a te omnimodo recedatur. Quid ergo in illo furto ego dilexi? +et in quo Dominum meum vel vitiose atque perverse imitatus sum? An libuit +facere contra legem saltem fallacia, quia potentatu non poteram, ut mancam +libertatem captivus {25} imitarer faciendo impune quod non liceret, +tenebrosa omnipotentiae similitudine? Ecce est ille servus fugiens Dominum +suum, et consecutus umbram. O putredo, o monstrum vitae, et mortis +profunditas! Potuitne libere quod non licebat, non ob aliud, nisi quia non +licebat? + +[Sidenote: VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a +multis servatus sit.] + +15. [Sidenote: Ps. 115, 4.]_Quid retribuam Domino_, quod recolit haec +memoria mea, et anima mea non metuit inde? Diligam te, Domine, et gratias +agam, et confitear nomini tuo, quoniam tanta dimisisti mihi mala et nefaria +opera mea. Gratiae tuae deputo et misericordiae tuae, quod peccata mea +tanquam glaciem solvisti. Gratiae tuae deputo et quaecumque non feci mala: +quid enim non facere potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? Et omnia +mihi dimissa esse fateor; et quae mea sponte feci mala, et quae te duce non +feci. Quis est hominum qui suam cogitans infirmitatem, audet viribus suis +tribuere castitatem atque innocentiam suam; ut minus amet[32] te, quasi +minus ei necessaria fuerit misericordia tua, qua donas peccata conversis ad +te? Qui enim vocatus a te secutus est vocem tuam, et vitavit ea quae me de +meipso recordantem et fatentem legit, non me derideat ab eo medico aegrum +sanari, a quo sibi praestitum est ut non aegrotaret, vel potius ut minus +aegrotaret: et ideo te tantumdem, imo vero amplius diligat; quia per quem +me videt tantis peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis +peccatorum languoribus non implicari. + +[Sidenote: VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.] + +16. [Sidenote: Rom. 6, 21.]_Quem fructum habui_ miser aliquando _in iis +quae nunc_ recolens _erubesco_, maxime in illo furto in quo ipsum furtum +amavi? Nihil aliud; cum et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et +tamen solus id non fecissem, sic recordor animum tunc meum; solus omnino id +non fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium eorum* cum quibus id feci. +Non ergo nihil aliud quam furtum amavi; imo vero nihil aliud, quia et illud +nihil est. Quid est revera? Quis est qui doceat me, nisi qui illuminat cor +meum et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi venit in mentem quaerere, +et discutere, et considerare? Quia si tunc amarem poma illa {26} quae +furatus sum, et eis frui cuperem, possem etiam solus, si satis esset +committere illam iniquitatem, qua pervenirem ad voluptatem meam; nec +confricatione consciorum animorum accenderem pruritum cupiditatis meae. Sed +quoniam in illis pomis voluptas mihi non erat, ea erat in ipso facinore, +quam faciebat consortium simul peccantium. + +[Sidenote: IX. Contagiosa res sodales mali.] + +17. Quid erat ille affectus animi? Certe enim plane turpis erat nimis; et +vae mihi erat qui habebam illum. Sed tamen quid erat? [Sidenote: Ps. 18, +13.]_Delicta quis intelligit?_ Risus erat, quasi titillato corde, quod +fallebamus eos qui haec a nobis fieri non putabant, et vehementer nolebant. +Cur ergo eo me delectabat, quo id non faciebam solus? An quia etiam nemo +facile solus ridet? Nemo quidem facile; sed tamen etiam solos et singulos +homines, cum alius nemo praesens est, vincit risus aliquando, si aliquid +nimie ridiculum, vel sensibus occurrit*, vel animo. At ego illud solus non +facerem, non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva +recordatio animae meae. Solus non facerem furtum illud, in quo me non +libebat id quod furabar, sed quia furabar: quod me solum facere prorsus non +liberet, nec facerem. O nimis inimica amicitia, seductio mentis +investigabilis, ex ludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni +appetitus; nulla lucri mei, nulla ulciscendi libidine; sed cum dicitur: +Eamus, faciamus; et pudet non esse impudentem. + +[Sidenote: X. In Deo omne bonum.] + +18. Quis exaperit istam tortuosissimam et implicatissimam nodositatem? +Foeda est; nolo in eam intendere, nolo eam videre. Te volo, justitia et +innocentia, pulchra et decora honestis luminibus, et insatiabili satietate. +Quies est apud te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat in te, +[Sidenote: Mat. 25, 21.]_intrat in gaudium Domini sui_; et non timebit, et +habebit se optime in optimo. Defluxi abs te ego, et erravi, Deus meus, +nimis devius a stabilitate tua in adolescentia, et factus sum mihi regio +egestatis. + + * * * * * + + +{27} + +LIBER TERTIUS. + + De annis aetatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono + transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur, + spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem + sapientiae accenditur. Eam superbe quaerens, in Manichaeorum haeresin + incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de + flagitiis et facinoribus, et de vera justitia disserit luculenter. + Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futura ejus + resipiscentia certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam + Episcopi responso. + +[Sidenote: I. Amore quem venabatur capitur.] + +1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me undique sartago flagitiosorum +amorum. Nondum amabam, et amare amabam*, et secretiore indigentia oderam me +minus indigentem. Quaerebam quod amarem, amans amare, et oderam +securitatem, et viam sine muscipulis. Quoniam fames mihi erat intus ab +interiore cibo teipso, Deus meus, et ea fame non esuriebam; sed eram sine +desiderio alimentorum incorruptibilium: non quia plenus eis eram, sed quo +inanior, eo fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mea; et ulcerosa +projiciebat se foras miserabiliter scalpi avida contactu sensibilium. Sed +si non haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi +erat, magis si et amantis corpore fruerer. Venam igitur amicitiae +coinquinabam sordibus concupiscentiae, candoremque ejus obnubilabam de +tartaro libidinis*; et tamen foedus atque inhonestus, elegans et urbanus +esse gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem quo cupiebam capi. +Deus meus, misericordia mea, quanto felle mihi suavitatem illam, et quam +bonus aspersisti! quia et amatus sum, et perveni occulte ad vinculum +fruendi, et colligabar laetus aerumnosis nexibus, ut caederer virgis +ferreis ardentibus zeli, et suspicionum, et timorum, et irarum, atque +rixarum. + +[Sidenote: II. Amavit spectacula tragica.] + +2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imaginibus miseriarum mearum, +et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum spectat +luctuosa atque tragica, quae tamen pati ipse nollet? Et tamen pati vult ex +eis dolorem spectator, et dolor ipse est voluptas ejus. Quid est, {28} nisi +miserabilis insania*? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus +affectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis +compatitur, misericordia dici solet[33]. Sed qualis tandem misericordia in +rebus fictis et scenicis? Non enim ad subveniendum provocatur auditor; sed +tantum ad dolendum invitatur: et actori* earum imaginum amplius favet, cum +amplius dolet. Et si calamitates illae hominum vel antiquae vel falsae sic +agantur, ut qui spectat non doleat; abscedit inde fastidiens et +reprehendens: si autem doleat, manet intentus, et gaudens lacrymatur. + +3. Ergo amantur et dolores*? Certe omnis homo gaudere vult. An cum miserum +neminem esse libeat, libet tamen esse misericordem; quod quia non sine +dolore est, hac una causa amantur dolores? Et hoc de illa vena amicitiae +est. Sed quo vadit? quo fluit? Utquid decurrit in torrentem picis +bullientis aestus* immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et +vertitur per nutum proprium de coelesti serenitate detorta atque dejecta? +Repudietur ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliquando. +Sed cave immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meo, [Sidenote: Dan. 3, 52. +Vulg.]_Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato in omnia +saecula_; cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed tunc in +theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia, quamvis +haec imaginarie gererent* in ludo spectaculi. Cum autem sese amittebant, +quasi misericors contristabar; et utrumque delectabat tamen. Nunc vero +magis misereor gaudentem in flagitio, quam velut dura perpessum detrimento +perniciosae voluptatis, et amissione miserae felicitatis. Haec certe verior +misericordia; sed non in ea delectat dolor*. Nam etsi approbatur officio +charitatis qui dolet miserum; mallet tamen utique non esse quod doleret, +qui germanitus misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod +fieri non potest; potest et ille qui veraciter sinceriterque miseretur, +cupere esse miseros ut misereatur. Nonnullus itaque dolor approbandus, +nullus amandus est. Hoc enim tu, Domine Deus, qui animas amas, longe +lateque purius quam nos, et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore +sauciaris. [Sidenote: 2 Cor. 2, 16.]_Et ad haec quis idoneus?_ + +{29} + +4. At ego tunc miser dolere amabam, et quaerebam ut esset quod dolerem, +quando mihi in aerumna aliena, et falsa, et saltatoria, ea magis placebat +actio histrionis, meque alliciebat vehementius, qua mihi lacrymae +excutiebantur. Quid autem mirum cum infelix pecus aberrans a grege tuo, et +impatiens custodiae tuae turpi scabie foedarer? Et inde erant dolorum +amores, non quibus altius penetrarer; non enim amabam talia perpeti, qualia +spectare; sed quibus auditis et fictis, tanquam in superficie raderer: quos +tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor, et tabes, et sanies horrida +consequebatur. Talis vita mea, numquid vita erat, Deus meus? + +[Sidenote: III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.] + +5. Et circumvolabat super me fidelis a longe misericordia tua. In quantas +iniquitates distabui, et sacrilegam curiositatem secutus sum, ut deserentem +te, deduceret me ad ima infida, et circumventoria obsequia daemoniorum, +quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus flagellabas me! Ausus sum +etiam in celebritate solemnitatum tuarum, intra parietes ecclesiae tuae +concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis: unde me +verberasti gravibus poenis; sed nihil ad culpam meam, o tu praegrandis +misericordia mea, Deus meus, refugium meum a terribilibus nocentibus, in +quibus vagatus sum praefidenti collo, ad longe recedendum a te, amans vias +meas et non tuas, amans fugitivam libertatem. + +6. Habebant et illa studia quae honesta vocabantur, ductum suum intuentem +fora litigiosa, ut excellerem in eis, hoc laudabilior, quo fraudulentior. +Tanta est caecitas hominum de caecitate etiam gloriantium. Et major jam +eram in schola rhetoris; et gaudebam superbe, et tumebam typho; quanquam +longe sedatior, Domine, tu scis, et remotus omnino ab eversionibus quas +faciebant Eversores (hoc enim nomen scaevum* et diabolicum, velut insigne +urbanitatis est), inter quos vivebam pudore impudenti, quia talis non eram: +et cum eis eram, et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper +factis abhorrebam, hoc est ab eversionibus, quibus proterve insectabantur +ignotorum verecundiam, quam perturbarent gratis illudendo atque inde +pascendo malevolas laetitias suas. Nihil est illo actu similius actibus +daemoniorum[34]. Quid itaque verius {30} quam eversores vocarentur? Eversi +plane prius ipsi atque perversi, deridentibus eos et seducentibus +fallacibus occulte spiritibus, in eo ipso quo alios irridere amant et +fallere. + +[Sidenote: IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem +philosophiae.] + +7. Inter hos ego, imbecilla tunc aetate discebam libros eloquentiae, in qua +eminere cupiebam fine damnabili et ventoso per gaudia vanitatis humanae; et +usitato jam discendi ordine perveneram in librum cujusdam Ciceronis, cujus +linguam fere omnes mirantur, pectus non ita. Sed liber ille ipsius +exhortationem continet ad philosophiam, et vocatur Hortensius. Ille vero +liber mutavit affectum meum, et ad teipsum, Domine, mutavit preces meas, et +vota ac desideria mea fecit alia. Viluit mihi repente omnis vana spes, et +immortalitatem sapientiae concupiscebam aestu cordis incredibili; et +surgere coeperam ut ad te redirem. Non enim ad acuendam linguam, quod +videbar emere maternis mercedibus, cum agerem annum aetatis undevigesimum, +jam defuncto patre ante biennium: non ergo ad acuendam linguam referebam +illum librum; neque mihi locutionem, sed quod loquebatur persuaserat. + +8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo ardebam revolare a terrenis ad te; +et nesciebam quid ageres mecum! Apud te est enim sapientia. Amor autem +sapientiae nomen Graecum habet [Greek: philosophian], quo me accendebant +illae litterae. Sunt qui _seducant per philosophiam_, magno et blando et +honesto nomine colorantes et fucantes errores suos: et prope omnes qui ex +illis et supra temporibus tales erant, notantur in eo libro et +demonstrantur; et manifestatur ibi salutifera illa admonitio Spiritus tui +per servum tuum bonum et pium: [Sidenote: Col. 2, 8. 9.]_Videte ne quis vos +decipiat per philosophiam et inanem seductionem, secundum traditionem +hominum, secundum elementa hujus mundi, et non secundum Christum; quia in +ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter._ Et ego illo +tempore, scis tu, lumen cordis mei, quoniam nondum mihi haec apostolica +nota erant; hoc tamen solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam +aut illam sectam, sed ipsam, quaecumque esset, sapientiam ut diligerem, et +quaererem, et {31} assequerer, et tenerem atque amplexarer fortiter, +excitabar sermone illo, et accendebar, et ardebam; et hoc solum me in tanta +flagrantia refrangebat*, quod nomen Christi non erat ibi. Quoniam hoc nomen +secundum misericordiam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in +ipso adhuc lacte matris, tenerum cor meum praebiberat*, et alte retinebat; +et quidquid sine hoc nomine fuisset, quamvis litteratum, et expolitum, et +veridicum, non me totum rapiebat. + +[Sidenote: V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.] + +9. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem +quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, neque nudatam +pueris; sed incessu humilem, successu excelsam et velatam mysteriis: et non +eram ego talis ut intrare in eam possem, aut inclinare cervicem ad ejus +gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad illam +Scripturam: sed visa est mihi indigna quam Tullianae dignitati compararem. +Tumor enim meus refugiebat modum ejus; et acies mea non penetrabat +interiora ejus. Verumtamen illa erat quae cresceret cum parvulis; sed ego +dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar. + +[Sidenote: VI. A Manichaeis quomodo captus.] + +10. Incidi itaque[35] in homines superbe delirantes, et carnales nimis et +loquaces, in quorum ore laquei diaboli, et viscum confectum commixtione +syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et Paracleti consolatoris +nostri Spiritus sancti. Haec nomina* non recedebant[36] de ore eorum, sed +tenus sono* {32} et strepitu linguae; et caeterum, cor inane veri. Et +dicebant, Veritas, et veritas: et multum eam dicebant mihi, et [Sidenote: 1 +Joh. 2, 4.]_nusquam erat in eis_; sed falsa loquebantur, non de te tantum, +qui vere Veritas es, sed etiam de istis elementis hujus mundi creatura tua, +de quibus etiam vera dicentes philosophos transgredi debui prae amore tuo, +mi Pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. O Veritas, Veritas, +quam intime etiam tum medullae animi mei suspirabant tibi, cum te illi +sonarent mihi frequenter et multipliciter voce sola, et libris multis et +ingentibus! Et illa erant fercula in quibus mihi esurienti te, inferebantur +pro te sol et luna,[37] pulchra opera tua; sed tamen {33} opera tua, non +tu, nec ipsa prima. Priora enim spiritualia opera tua, quam ista corporea, +quamvis lucida et coelestia. At ego nec priora illa, sed teipsam, te, +Veritas, in qua [Sidenote: Jac. 1, 17.]_non est commutatio nec momenti +obumbratio_, esuriebam et sitiebam; et apponebantur adhuc mihi in illis +ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare istum solem, +saltem istis oculis verum, quam illa falsa animo decepto per oculos. Et +tamen, quia te putabam, manducabam; non avide[38] quidem, quia nec sapiebas +in ore meo sicuti es; neque enim tu eras figmenta illa inania; nec +nutriebar eis, sed exhauriebar magis. Cibus in somnis simillimus est cibis +vigilantium, quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim: at illa nec +similia erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es; quia illa erant +corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt vera corpora +ista quae videmus visu carneo, sive coelestia sive terrestria: cum +pecudibus et volatilibus videmus haec; et certiora sunt, quam cum +imaginamur ea. Et rursus certius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur alia +grandiora, et infinita, quae omnino nulla sunt, qualibus ego tunc pascebar +inanibus; et non pascebar. At tu, amor meus, in quem deficio ut fortis sim, +nec ista corpora es quae videmus, quanquam in coelo; nec ea es quae non +videmus ibi, quia tu ista condidisti, nec in summis tuis conditionibus +habes*. Quanto ergo longe es a phantasmatibus illis meis, phantasmatibus +corporum quae omnino non sunt! quibus certiores sunt phantasiae corporum +eorum quae sunt; et eis certiora corpora, quae tamen non es: sed nec anima +es, quae vita est corporum. Ideo melior vita corporum certiorque quam +corpora. Sed tu vita es animarum, vita vitarum, vivens te ipsa, et non +mutaris, vita animae meae. + +{34} + +11. Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs te, +exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. [Sidenote: Luc. +15, 16.]Quanto enim meliores grammaticorum et poetarum fabellae, quam illa +decipula! Nam versus et carmen et Medea volans utiliores certe, quam +quinque elementa[39] varie fucata, propter quinque antra tenebrarum, quae +omnino nulla sunt, et occidunt credentem. Nam versum et carmen etiam ad +vera pulmenta* transfero. Volantem autem Medeam etsi cantabam, non +asserebam; etsi cantari audiebam, non credebam: illa autem credidi. Vae, +vae! quibus gradibus deductus sum [Sidenote: Prov. 9, 18.]_in profunda +inferi_? Quippe laborans et aestuans inopia veri, cum te, Deus meus (tibi +enim confiteor, qui me miseratus es et nondum confitentem), cum te non +secundum intellectum mentis, quo me praestare voluisti belluis, sed +secundum sensum carnis quaererem. Tu autem eras interior intimo meo, et +superior summo meo[40]. Offendi illam* mulierem audacem, inopem prudentiae, +aenigma Salomonis, sedentem super sellam in foribus, et dicentem: +[Sidenote: Prov. 9, 13-17.]_Panes occultos libenter edite, et aquam dulcem +furtivam bibite._ Quae me seduxit, quia invenit foris habitantem in oculo +carnis meae, et talia ruminantem apud me, qualia per illum* vorassem. + +[Sidenote: VII. Doctrina Manichaeorum absurda cui suffragabatur.] + +12. Nesciebam enim aliud vere quod est; et quasi acutule movebar ut +suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quaererent unde malum[41]? et +utrum forma corporea Deus finiretur et {35} haberet capillos et ungues? et +utrum justi existimandi essent qui haberent uxores multas simul, et +occiderent homines, et sacrificarent de animalibus? Quibus rerum ignarus +perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam mihi videbar; quia non +noveram malum non esse nisi privationem boni[42], usque ad quod omnino non +est. Quod unde viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo +usque ad phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membra +essent per longum et latum, nec cui esse moles esset: quia moles in parte +minor est quam in toto suo; et si infinita sit, minor est in aliqua parte +certo spatio definita, quam per infinitum; et non est tota ubique, sicut +spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod essemus similes +Deo et recte in Scriptura* diceremur [Sidenote: Gen. 1, 27.]_ad imaginem +Dei_, prorsus ignorabam. + +13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine +judicantem, sed ex lege rectissima* Dei omnipotentis, qua formarentur mores +regionum et dierum pro regionibus et diebus; cum ipsa ubique ac semper +esset, non alibi alia, nec alias aliter; secundum quam justi essent +Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et illi omnes laudati ore +Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, [Sidenote: 1 Cor. 4, +3.]_judicantibus ex humano die_, et universos mores humani generis ex parte +moris sui metientibus, tanquam si quis nescius in armamentis quid cui +membro accommodatum sit, ocrea velit caput contegi, et galea calceari; et +murmuret quod non apte conveniat: aut in uno die indicto a pomeridianis +horis justitio, quisquam stomachetur non sibi concedi quid venale +proponere, quia mane concessum est: aut in una domo videat aliquid tractari +manibus a quoquam servo, quod facere non sinatur qui pocula ministrat: aut +aliquid post praesepia fieri, quod ante mensam prohibeatur; et indignetur, +cum sit unum habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem +tribui. Sic sunt isti qui indignantur, cum audierint illo saeculo licuisse +justis aliquid, quod isto non licet justis; et quia illis aliud praecepit +Deus, istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem justitiae utrique +servierint: cum in uno homine, et in uno die, et in unis aedibus videant +aliud alii membro congruere, et aliud jamdudum licuisse, post horam non +licere; quiddam in illo angulo permitti aut juberi, quod in isto juste +vetetur et {36} vindicetur. Numquid justitia varia est et mutabilis? Sed +tempora quibus praesidet, non pariter eunt; tempora enim sunt. Homines +autem quorum vita super terram brevis est, quia sensu non valent causas +contexere saeculorum priorum, aliarumque gentium quas experti non sunt, cum +his quas experti sunt; in uno autem corpore, vel die, vel domo, facile +possunt videre quid cui membro, quibus momentis, quibus partibus personisve +congruat: in illis offenduntur[43], his serviunt. + +14. Haec ego tunc nesciebam, et non advertebam; et feriebant undique ista +oculos meos, et non videbam. Et cantabam carmina, et non mihi licebat +ponere pedem quemlibet ubilibet, sed in alio atque alio metro aliter atque +aliter; et in uno aliquo versu, non omnibus locis eumdem pedem. Et ars ipsa +qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul. Et non intuebar +justitiam cui servirent boni et sancti homines, longe excellentius atque +sublimius habere simul omnia quae praecepit*, et nulla ex parte variari, et +tamen variis temporibus non omnia simul, sed propria distribuentem ac +praecipientem. Et reprehendebam caecus pios patres; non solum sicut Deus +juberet atque inspiraret utentes praesentibus, verum quoque sicut Deus +revelaret futura praenuntiantes[44]. + +[Sidenote: VIII. Contra Manichaeos dicit quae flagitia semper detestanda, +quae facinora.] + +15. Numquid aliquando aut alicubi injustum est [Sidenote: Mat. 22, +37-39.]_diligere Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et +diligere proximum tanquam seipsum_? Itaque flagitia quae sunt contra +naturam, ubique ac semper detestanda atque punienda sunt, qualia +Sodomitarum fuerunt. Quae si omnes gentes facerent, eodem criminis reatu +divina lege tenerentur, quae non sic fecit homines ut se illo uterentur +modo. Violatur quippe ipsa societas quae cum Deo nobis esse debet, cum +eadem natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate {37} polluitur. +Quae autem contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diversitate[45] +vitanda sunt; ut pactum inter se civitatis aut gentis consuetudine vel lege +firmatum, nulla civis aut peregrini libidine violetur. Turpis enim omnis +pars est suo universo non congruens. Cum autem Deus aliquid contra morem +aut pactum quorumlibet jubet, etsi nunquam ibi factum est, faciendum est: +et si omissum, instaurandum; et si institutum non erat, instituendum est. +Si enim regi licet in civitate cui regnat, jubere aliquid quod neque ante +illum quisquam, nec ipse unquam jusserat; et non contra societatem +civitatis ei obtemperatur, imo contra societatem non obtemperatur, +(generale quippe pactum est societatis humanae obedire regibus suis,) +quanto magis Deo regnatori universae creaturae suae, ad ea quae jusserit, +sine dubitatione serviendum est! Sicut enim in potestatibus societatis +humanae, major potestas minori ad obediendum praeponitur; ita Deus omnibus. + +16. Item in facinoribus[46], ubi libido est nocendi, sive per contumeliam, +sive per injuriam; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut inimico +inimicus; vel adipiscendi alicujus extra commodi, sicut latro viatori; vel +evitandi mali, sicut ei qui timetur; vel invidendo, sicut feliciori +miserior; aut in aliquo prosperatus, ei quem sibi aequari timet aut +aequalem dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores +gladiatorum, aut irrisores, aut illusores quorumlibet: haec sunt capita +iniquitatis, quae pullulant principandi et spectandi et sentiendi +libidine[47], [Sidenote: 1 Joh. 2, 16.]aut una, aut duabus earum, aut simul +omnibus; et vivitur male adversus tria et septem[48], [Sidenote: Ps. 143, +9.]_psalterium decem chordarum_ {38} decalogum tuum, Deus altissime et +dulcissime. Sed quae flagitia in te qui non corrumperis? aut quae adversus +te facinora, cui noceri non potest? Sed hoc vindicas quod in se homines +perpetrant, quia etiam cum in te peccant, impie faciunt in animas suas, +[Sidenote: Ps. 26, 12.]_et mentitur iniquitas sibi_, sive corrumpendo ac +pervertendo naturam suam quam tu fecisti et ordinasti, vel immoderate +utendo concessis rebus, vel in non concessa [Sidenote: Rom. 1.]_flagrando +in eum usum qui est contra naturam_; aut rei tenentur, animo et verbis +saevientes adversus te, et [Sidenote: Act. 9, 5.]_adversus stimulum +calcitrantes_; aut cum disruptis limitibus humanae societatis, laetantur +audaces privatis conciliationibus aut diremptionibus, prout quidque +delectaverit aut offenderit. Et ea fiunt cum tu derelinqueris, fons vitae, +qui es unus et verus creator et rector universitatis; et privata superbia +diligitur in parte[49] unum falsum. Itaque pietate humili reditur in te, et +purgas nos a consuetudine mala, et propitius es peccatis confitentium, et +[Sidenote: Ps. 101, 21.]_exaudis gemitus compeditorum_, et solvis a +vinculis quae nobis fecimus, si jam non erigamus adversus te cornua falsae +libertatis, [Sidenote: Ps. 74, 5, 6.]avaritia[50] plus habendi, et damno +totum amittendi; amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum. + +[Sidenote: IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.] + +17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates, sunt peccata +proficientium, quae a bene judicantibus et vituperantur ex regula +perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut {39} herba segetis. Et sunt +quaedam similia vel flagitio vel facinori, et non sunt peccata; quia nec te +offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium: cum conciliantur +aliqua in usum vitae congrua tempori, et incertum est an libidine habendi; +aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et incertum est an +libidine nocendi. Multa itaque facta quae hominibus improbanda viderentur, +testimonio tuo approbata sunt; et multa laudata ab hominibus, te teste +damnantur: cum saepe se aliter habet species facti, et aliter facientis +animus, atque articulus occulti[51] temporis. Cum vero aliquid tu repente +inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti, quamvis +causam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum sit +aliquorum hominum societatis; quis dubitet esse faciendum[52], quando ea +justa est societas hominum, quae servit tibi? Sed beati qui te imperasse +sciunt. Fiunt enim omnia a servientibus tibi, vel ad exhibendum quod ad +praesens opus est, vel ad futura praenuntianda[53]. + +[Sidenote: X. Nugae Manichaeorum de terrae fructibus.] + +18. Haec ego nesciens, irridebam illos sanctos servos et Prophetas tuos. Et +quid agebam cum irridebam eos[54], nisi ut irriderer abs te; sensim atque +paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum[55] plorare cum +decerpitur, et matrem {40} ejus arborem lacrymis lacteis? Quam tamen ficum +si comedisset aliquis sanctus, alieno[56] sane, non suo scelere decerptam, +misceret visceribus, et anhelaret de illa angelos, imo vero particulas[57] +Dei, gemendo in oratione atque {41} ructando[58]: quae particulae summi et +veri Dei ligatae fuissent in illo pomo, nisi electi[59] sancti dente ac +ventre solverentur. Et credidi miser magis esse misericordiam praestandam +fructibus terrae, quam hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim +esuriens[60] peteret, qui Manichaeus non esset, quasi {42} capitali +supplicio damnanda buccella videretur, si ei daretur. + +[Sidenote: XI. Planctus et somnium matris de filio.] + +19. Et [Sidenote: Ps. 143, 7.]_misisti manum tuam ex alto_, et de hac +profunda caligine [Sidenote: Ps. 85, 13.]_eruisti animam meam_, cum pro me +fleret ad te mater mea fidelis tua, amplius quam flent matres corporea +funera. Videbat enim illa mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex +te; et exaudisti eam, Domine. Exaudisti eam, nec despexisti lacrymas ejus, +cum profluentes rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis +ejus; exaudisti eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut +vivere me concederet* et habere secum eamdem mensam in domo; quod nolle +coeperat, aversans et detestans blasphemias erroris mei? Vidit enim stantem +se in quadam regula lignea, et advenientem ad se juvenem splendidum, +hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset moerens et moerore confecta: +qui cum causas quaesisset ab ea moestitiae suae quotidianarumque +lacrymarum, docendi, ut assolet, non discendi gratia, atque illa +respondisset perditionem meam se plangere; jussisse illum quo secura esset, +atque admonuisse ut attenderet et videret, ubi esset illa, ibi esse et me. +Quod illa ubi attendit, vidit me juxta se in eadem regula stantem. Unde +hoc, nisi quia erant aures tuae ad cor ejus? O tu, bone omnipotens, qui sic +curas unumquemque nostrum, tanquam solum cures; et sic omnes, tanquam +singulos! + +20. Unde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad id +trahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod eram; +continuo sine aliqua haesitatione, "Non, inquit: non enim mihi dictum est, +Ubi ille, ibi et tu; sed, Ubi tu, ibi et ille." Confiteor tibi, Domine, +recordationem meam quantum recolo, quod saepe non tacui, amplius me isto +per matrem vigilantem responso tuo, quod tam vicina interpretationis +falsitate turbata non est, et tam cito vidit quod videndum fuit, quod ego +certe, antequam dixisset, non {43} videram; etiam tum commotum fuisse, quam +ipso somnio, quo feminae piae gaudium tanto post futurum, ad consolationem +tunc praesentis sollicitudinis, tanto ante praedictum est. Nam novem ferme +anni secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac tenebris falsitatis, +cum saepe surgere conarer, et gravius alliderer, volutatus sum: cum tamen +illa vidua casta, pia et sobria, quales amas, jam quidem spe alacrior, sed +fletu et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum +de me plangere ad te; et [Sidenote: Ps. 87, 3.]_intrabant in conspectum +tuum preces ejus_, et me tamen dimittebas adhuc volvi et involvi illa +caligine. + +[Sidenote: XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo +de ipsius conversione.] + +21. Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. Nam et multa +praetereo, propter quod propero ad ea quae me magis urgent confiteri tibi, +et multa non memini. Dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quemdam +episcopum nutritum in Ecclesia, et exercitatum in Libris tuis. Quem cum +illa femina rogasset ut dignaretur mecum colloqui, et refellere errores +meos, et dedocere me mala, ac docere bona (faciebat enim hoc, si quos forte +idoneos invenisset); noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea. +Respondit enim me adhuc esse indocilem, eo quod inflatus essem novitate +haeresis illius, et nonnullis quaestiunculis[61] jam multos imperitos +exagitassem, sicut illa indicaverat ei. "Sed sine, inquit, illum ibi, et +tantum roga pro eo Dominum: ipse legendo reperiet quis ille sit error, et +quanta impietas." Simul etiam narravit se quoque parvulum a seducta matre +sua datum fuisse Manichaeis, et omnes pene non legisse tantum, verum etiam +scriptitasse libros eorum; sibique apparuisse, nullo contra disputante et +convincente, quam esset illa secta fugienda; {44} itaque fugisse. Quae cum +ille dixisset, atque illa nollet acquiescere, sed instaret magis +deprecando, et ubertim flendo, ut me videret, et mecum dissereret: ille jam +substomachans taedio, "Vade, inquit, a me; ita vivas: fieri* non potest ut +filius istarum lacrymarum pereat." Quod illa ita se accepisse, inter +colloquia sua mecum saepe recordabatur, ac si de coelo sonuisset. + + * * * * * + + +{45} + +LIBER QUARTUS. + + Pudet se Manichaeorum sectae addictum fuisse per novennium, atque alios + secum in eumdem errorem pertraxisse; tum etiam consuluisse + mathematicos: et amicum sibi interea morte praereptum, acerbiori quam + aequum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem + conversionem memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida + amicitia et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit. + Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno aetatis vigesimo + sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio + liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno aetatis + ferme vigesimo, per sese intellexerit. + +[Sidenote: I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.] + +1. Per idem tempus annorum novem, ab undevigesimo anno aetatis meae, usque +ad duodetrigesimum, seducebamur et seducebamus, falsi atque fallentes in +variis cupiditatibus; et palam per doctrinas quas liberales vocant, occulte +autem falso nomine religionis. Hic superbi, ibi superstitiosi, ubique vani. +Hac popularis gloriae sectantes inanitatem, usque ad theatricos plausus, et +contentiosa carmina*, et agonem coronarum fenearum, et spectaculorum nugas, +et intemperantiam libidinum: illac autem purgari nos ab istis sordibus +expetentes, cum eis qui appellarentur electi et sancti, afferremus escas, +de quibus nobis in officina[62] aqualiculi sui fabricarent angelos et deos +per quos liberaremur[63]; et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis, +per me ac mecum deceptis. Irrideant me arrogantes, et nondum salubriter +prostrati et {46} elisi a te, Deus meus; ego tamen confitear tibi dedecora +mea in laude tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire praesenti memoria +praeteritos circuitus erroris mei, et [Sidenote: Ps. 49, 14.]_immolare tibi +hostiam jubilationis_. Quid enim sum ego mihi sine te, nisi dux[64] in +praeceps? Aut quid sum cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum, aut fruens +[Sidenote: Joh. 6, 27.]_te cibo qui non corrumpitur_? Et quis homo est +quilibet homo, cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et potentes; nos +autem [Sidenote: Ps. 73, 21.]_infirmi et inopes confiteamur tibi_. + +[Sidenote: II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui +victoriam promittebat, contemnit.] + +2. Docebam in illis annis artem rhetoricam, et victoriosam loquacitatem +victus cupiditate vendebam. Malebam tamen, Domine, tu scis, bonos habere +discipulos, sicut appellantur boni: et eos sine dolo docebam dolos; non +quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis. +Et, Deus, vidisti de longinquo lapsantem in lubrico, et in multo fumo +scintillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio [Sidenote: Is. +42, 3. Mat. 12, 20. Ps. 4, 3.]_diligentibus vanitatem, et quaerentibus +mendacium_, socius eorum. In illis annis unam habebam, non eo quod +legitimum vocatur, conjugio cognitam, sed quam indagaverat vagus ardor, +inops prudentiae; sed unam tamen, ei quoque servans tori fidem: in qua sane +experirer exemplo meo, quid distaret inter conjugalis placiti modum quod +foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles +etiam contra votum nascitur, quamvis jam nata cogat se diligi. + +3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset, +mandasse mihi nescio quem aruspicem, quid ei dare mercedis vellem ut +vincerem; me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum +respondisse, nec si corona illa esset immortaliter aurea, muscam pro +victoria mea necari me sinere. Necaturus enim erat ille in sacrificiis suis +animantia, et illis honoribus invitaturus mihi suffragatura daemonia +videbatur. Sed hoc quoque malum non ex tua castitate[65]* repudiavi, Deus +cordis mei. Non enim amare te {47} noveram, qui nisi fulgores corporeos[66] +cogitare non noveram. Talibus enim figmentis suspirans anima, nonne +fornicatur abs te, et fidit in falsis[67], et _pascit ventos_? Sed +videlicet sacrificari pro me nollem daemonibus, quibus me illa +superstitione ipse sacrificabam. Quid est enim aliud, [Sidenote: Hos. 12, +1.]_ventos pascere_, quam ipsos pascere; hoc est, errando eis esse +voluptati atque derisui? + +[Sidenote: III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinae et +rerum peritum revocatur.] + +4. Ideoque illos planos*, quos mathematicos vocant, plane consulere non +desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium, et nullae preces ad +aliquem spiritum ob divinationem dirigerentur: quod tamen christiana et +vera pietas consequenter repellit et damnat. Bonum est enim confiteri tibi, +Domine, et dicere, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_Miserere mei; cura animam meam, +quoniam peccavi tibi_; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua, +sed meminisse dominicae vocis, [Sidenote: Joh. 5, 14.]_Ecce sanus factus +es; jam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat_. Quam totam illi +salubritatem interficere conantur, cum dicunt: De coelo tibi est +inevitabilis causa peccandi; et Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars. +Scilicet, ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo; +culpandus sit autem coeli ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic, +nisi Deus noster, suavitas et origo justitiae, qui [Sidenote: Mat. 16, 27. +Rom. 2, 6.]_reddis unicuique secundum opera ejus_, et [Sidenote: Ps. 50, +19.]_cor contritum et humiliatum non spernis_? + +inter lucem quod est Deus, et lucem quam fecit Deus, &c. (Aug. c. Faust. +xxii. 8.) Alii Deum esse non posse, nisi corpus igneum putaverunt. Alii +[Manichaei] candorem lucis immensae per infinita spatia usquequaque +porrectum, ex una tamen parte quasi nigro quodam cuneo fissum, duo adversa +regna opinantes, et talia rebus constituentes principia, cum suis +phantasmatis fabulati sunt. De vera relig. s. 96. Sed nec iterum ideo tibi +non videatur Deus quod sol, quia sol tamquam rota quaedam est, non immensum +lucis spatium; et dicas tibi, Ergo Deus infinitae lucis est et immensae: ut +quasi tendas ipsum solem, et facias illum non habere finem, nec hac nec +illac, nec sursum nec deorsum; et tamen lucem tibi immensam proponas Deum: +nec hoc est Deus. Aug. Serm. iv. s. 5.] + +{48} + +5. Erat eo tempore vir sagax[68], medicae artis peritissimus, atque in ea +nobilissimus, qui proconsule* manu sua coronam illam agonisticam imposuerat +non sano capiti meo, sed non ut medicus. Nam illius morbi tu sanator, qui +[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_resistis superbis, humilibus autem das +gratiam_. Numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi, aut destitisti +mederi animae meae? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus +sermonibus (erant enim sine verborum cultu vivacitate sententiarum jucundi +et graves) assiduus et fixus inhaerebam; ubi cognovit ex colloquio meo +libris genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos +abjicerem, neque curam et operam rebus utilibus necessariam, illi vanitati +frustra impenderem: dicens ita se illam didicisse, ut ejus professionem +primis annis aetatis suae deferre voluisset, qua vitam degeret; et si +Hippocratem intellexisset, et illas utique litteras potuisse intelligere*: +et tamen non ob aliam causam se postea, illis relictis, medicinam +assecutum, nisi quod eas falsissimas comperisset, et nollet vir gravis +decipiendis hominibus victum quaerere. "At tu, inquit, quo te in hominibus +sustentas*, rhetoricam tenes; hanc autem fallaciam libero studio, non +necessitate rei familiaris sectaris; quo magis mihi te oportet de illa +credere, qui eam tam perfecte discere elaboravi, quam ex ea sola vivere +volui." A quo ego cum quaesissem quae causa ergo faceret ut multa inde vera +pronuntiarentur; respondit ille, ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum +natura usquequaque diffusam. Si enim de paginis* poetae cujuspiam longe +aliud canentis atque intendentis, cum forte quis consulit, mirabiliter +consonus negotio saepe versus exiret; mirandum non esse dicebat, si ex +anima humana, superiore aliquo instinctu, nesciente quid in se fieret, non +arte sed sorte sonaret aliquid quod interrogantis rebus factisque +concineret. + +6. Et hoc quidem ab illo vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse postea +per meipsum quaererem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec ipse, nec +charissimus meus Nebridius, adolescens valde bonus et valde castus[69]*, +irridens totum illud divinationis genus, persuadere mihi potuerunt ut haec +abjicerem: quoniam me amplius ipsorum auctorum movebat auctoritas; et +nullum certum quale quaerebam {49} documentum adhuc inveneram, quo mihi +sine ambiguitate appareret, quae ab eis consultis vera dicerentur, forte +vel sorte, non arte inspectorum siderum dici. + +[Sidenote: IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus +involverat; eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia +sacramenti Baptismi.] + +7. In illis annis, quo primum tempore in municipio quo natus sum docere +coeperam, comparaveram amicum societate studiorum nimis charum, coaevum +mihi et conflorentem flore adolescentiae. Mecum puer creverat, et pariter +in scholam ieramus, pariterque luseramus. Sed nondum erat sic amicus, +quanquam ne tunc quidem sicuti est vera amicitia; quia non est vera, nisi +cum eam tu agglutinas inter inhaerentes tibi, [Sidenote: Rom. 5, +5.]_charitate diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus +est nobis_. Sed tamen dulcis erat nimis, cocta* fervore parilium studiorum. +Nam et a fide vera, quam non germanitus et penitus adolescens tenebat, +deflexeram ego eum in superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas +plangebat me mater. Mecum jam errabat in animo homo ille, et non poterat +anima mea sine illo. Et ecce tu imminens dorso fugitivorum tuorum, +[Sidenote: Ps. 93, 1.]_Deus ultionum_ et fons misericordiarum simul, qui +convertis* nos ad te miris modis; ecce abstulisti hominem de hac vita, cum +vix explevisset annum in amicitia mea, suavi* mihi super omnes suavitates +illius vitae meae. + +8. [Sidenote: Ps. 105, 2.]_Quis laudes tuas enumerat_ unus, in se uno quas +expertus est? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam investigabilis +[Sidenote: Ps. 35, 7.]_abyssus judiciorum tuorum_? Cum enim laboraret ille +febribus, jacuit diu sine sensu in sudore letali. Et cum desperaretur, +baptizatus est nesciens, me non curante, et praesumente id retinere potius +animam ejus quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat. +Longe autem aliter erat; nam recreatus est et salvus factus. Statimque ut +primum cum eo loqui potui (potui autem mox ut ille potuit, quando non +discedebam, et nimis pendebamus ex invicem), tentavi apud illum irridere, +tanquam et illo irrisuro[70] mecum Baptismum quem {50} acceperat mente +atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille +ita me exhorruit ut inimicum, admonuitque mirabili et repentina libertate, +ut si amicus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego autem +stupefactus atque turbatus, distuli omnes motus meos, ut convalesceret +prius, essetque idoneus viribus valetudinis cum quo agere possem quod +vellem. Sed ille abreptus dementiae meae, ut apud te servaretur +consolationi meae, post paucos dies, me absente, repetitur febribus et +defungitur. + +9. Quo dolore contenebratum est cor meum; et quidquid aspiciebam, mors +erat. Et erat mihi patria supplicium, et paterna domus mira infelicitas; et +quidquid cum illo communicaveram, sine illo in cruciatum immanem verterat. +Expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur mihi; et oderam omnia, +quia non haberent eum, nec mihi jam dicere poterant: Ecce veniet, sicut cum +viveret, quando absens erat. Factus eram ipse mihi magna quaestio, et +interrogabam [Sidenote: Ps. 41, 6.]_animam meam quare tristis esset_, et +_quare conturbaret me_ valde; et nihil noverat respondere mihi. Et si +dicebam, _Spera in Deum_; juste non obtemperabat: quia verior erat et +melior homo quem charissimum amiserat, quam phantasma[71] in quod sperare +jubebatur. Solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in +deliciis animi mei. + +[Sidenote: V. Cur fletus dulcis miseris.] + +10. Et nunc, Domine, jam illa transierunt, et tempore lenitum est vulnus +meum. Possumne audire abs te qui veritas es, et admovere aurem cordis mei +ori tuo, ut dicas mihi cur fletus dulcis sit miseris? An tu, quamvis ubique +adsis, longe abjecisti a te miseriam nostram? Et tu in te manes; nos autem +in experimentis volvimur. Et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil +residui de spe nostra fieret. Unde igitur suavis fructus de amaritudine +vitae carpitur, gemere et flere, et suspirare et conqueri? An hoc ibi* +dulce est, quod speramus exaudire te? Recte istud in precibus, quia +desiderium perveniendi habent. Numquid in dolore amissae rei et luctu quo +tunc operiebar? Neque enim sperabam reviviscere illum, aut {51} hoc petebam +lacrymis; sed tantum dolebam et flebam. Miser enim eram, et amiseram +gaudium meum. An et fletus res amara est, et prae fastidio rerum quibus +prius fruebamur, et tunc dum ab eis abhorremus, delectat? + +[Sidenote: VI. Quantus ex amici morte dolor.] + +11. Quid autem ista loquor? Non enim tempus quaerendi nunc est, sed +confitendi tibi. Miser eram, et miser est omnis animus vinctus amicitia +rerum mortalium; et dilaniatur cum eas amittit, et tunc sentit miseriam qua +miser est et antequam amittat eas. Sic ego eram illo tempore, et flebam +amarissime, et requiescebam in amaritudine. Ita miser eram, et habebam +chariorem illo amico meo vitam ipsam miseram[72]. Nam quamvis eam mutare +vellem, nollem tamen amittere magis quam illum. Et nescio an vellem vel pro +illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui vellent pro +invicem vel simul mori, quia morte pejus eis erat non simul vivere. Sed in +me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat; et taedium +vivendi erat in me gravissimum, et moriendi metus. Credo quo magis illum +amabam, eo magis mortem, quae mihi eum abstulerat, tanquam atrocissimam +inimicam, oderam et timebam; et eam repente consumpturam omnes homines +putabam, quia illum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus +meus: ecce intus vide quia memini, spes mea, qui me mundas a talium +affectionum immunditia, dirigens [Sidenote: Ps. 24, 15.]_oculos meos ad +te_, et _evellens de laqueo pedes meos_. Mirabar enim caeteros mortales +vivere, quia ille, quem quasi non moriturum dilexeram, mortuus erat; et me +magis, quia illi alter eram, vivere illo mortuo mirabar. Bene quidam dixit +de amico suo: "Dimidium animae meae[73]." Nam ego sensi animam meam et +animam illius unam fuisse animam in duobus corporibus[74]: et ideo mihi +horrori erat vita, quia nolebam dimidius vivere; et ideo forte mori +metuebam, ne totus ille moreretur quem multum amaveram[75]. + +{52} + +[Sidenote: VII. Impatientia doloris mutat locum.] + +12. O dementiam nescientem diligere homines humaniter! o stultum hominem +immoderate humana patientem, quod ego tunc eram! Itaque aestuabam, +suspirabam, flebam, turbabar; nec requies erat, nec consilium. Portabam +enim conscissam* et cruentam animam meam, impatientem a me portari; et ubi +eam ponerem non inveniebam. Non in amoenis nemoribus, non in ludis atque +cantibus, nec in suave olentibus locis, nec in conviviis apparatis, neque +in voluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus +acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux; et quidquid non erat quod ille +erat, improbum et odiosum erat, praeter gemitum et lacrymas. Nam in eis +solis aliquantula requies. Ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat +me grandis sarcina miseriae. Ad te*, Domine, levanda erat et curanda, +sciebam; sed nec volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid +solidum et firmum, cum de te cogitabam. Non enim tu eras, sed vanum +phantasma[76], et error meus erat Deus meus. Si conabar eam ibi ponere ut +requiesceret, per inane labebatur, et iterum ruebat super me; et ego mihi +remanseram infelix locus, ubi nec esse possem, nec inde recedere. Quo enim +cor meum fugeret a corde meo? quo a me ipso fugerem? quo me non sequerer? +Et tamen fugi de patria. Minus enim eum quaerebant oculi mei, ubi videre +non solebant; atque a Thagastensi oppido veni Carthaginem. + +[Sidenote: VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur.] + +13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur; per sensus nostros faciunt in +animo mira opera. Ecce veniebant et praeteribant de die in diem, et +veniendo et praetereundo inserebant mihi species alias et alias memorias, +et paulatim resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus +cedebat dolor meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causae +tamen aliorum dolorum[77]. Nam unde me facillime et in intima dolor ille +penetraverat, nisi quia [Sidenote: fors. Job 16, 14.]_fuderam in arenam +animam meam_, diligendo moriturum ac si non moriturum? Maxime quippe me +reparabant atque recreabant aliorum amicorum solatia, cum quibus amabam +quod pro te amabam: et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cujus +adulterina confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. Sed +illa mihi fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. Alia +erant quae in eis {53} amplius capiebant animum: colloqui et corridere, et +vicissim benevole obsequi; simul legere libros dulciloquos, simul nugari, +et simul honestari; dissentire interdum sine odio, tanquam ipse homo secum, +atque ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas; docere +aliquid invicem, aut discere ab invicem; desiderare absentes cum molestia, +suscipere venientes cum laetitia: his atque hujusmodi signis a corde +amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos, et +mille motus gratissimos, quasi fomitibus conflare animos, et ex pluribus +unum facere. + +[Sidenote: IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.] + +14. Hoc est quod diligitur in amicis; et sic diligitur, ut rea sibi sit +humana conscientia, si non amaverit redamantem, aut si amantem non +redamaverit, nihil quaerens ex ejus corpore praeter indicia benevolentiae. +Hinc ille luctus, si quis moriatur; et tenebrae dolorum, et versa dulcedine +in amaritudinem cor madidum, et ex amissa vita morientium mors viventium. +Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te. Solus enim +nullum charum amittit, cui omnes in illo chari sunt, qui non amittitur. Et +quis est iste, nisi Deus noster, Deus qui [Sidenote: Gen. 2, 24.]_fecit +coelum et terram_, et [Sidenote: Jer. 23, 24.]_implet ea_[78], quia +implendo ea fecit ea? Te nemo amittit, nisi qui dimittit: et qui dimittit, +quo it, aut quo fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit +legem tuam in poena sua? Et [Sidenote: Ps. 118, 142.]_lex tua veritas_, et +[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas tu_. + +[Sidenote: X. Labiles creaturae, nec in eis potest anima requiescere.] + +15. [Sidenote: Ps. 79, 20.]_Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem +tuam et salvi erimus._ Nam quoquoversum se verterit anima hominis, ad +dolores[79] figitur alibi praeterquam in te, tametsi figitur in pulchris +extra te et extra se. Quae tamen nulla essent nisi essent abs te, quae +oriuntur et occidunt, et oriendo quasi esse incipiunt, et crescunt ut +perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non* omnia senescunt, +et omnia intereunt. Ergo cum oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter +crescunt ut sint, eo magis festinant ut non sint: sic est modus eorum. +Tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, quae non sunt omnes simul; sed +decedendo ac succedendo agunt omnes universum, cujus partes sunt. Ecce sic +peragitur et sermo noster per signa sonantia. Non enim erit totus sermo, si +unum verbum non decedat cum sonuerit partes suas, ut succedat aliud. Laudet +te ex illis anima mea, Deus creator omnium; sed non {54} in eis infigatur +glutine amoris per sensus corporis. Eunt enim quo ibant, ut non sint*, et +conscindunt eam desideriis pestilentiosis; quoniam ipsa esse vult, et +requiescere amat in eis quae amat[80]. In illis autem non est ubi: quia non +stant, fugiunt; et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis ea comprehendit, +vel cum praesto sunt? Tardus est enim sensus carnis, quoniam sensus carnis +est, et ipse est modus ejus. Sufficit ad aliud ad quod factus est: ad illud +autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab initio debito usque ad +finem debitum. In verbo enim tuo per quod creantur, ibi audiunt: Hinc, et +hucusque. + +[Sidenote: XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.] + +16. Noli esse vana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis, tumultu +vanitatis tuae. Audi et tu: Verbum ipsum clamat ut redeas; et ibi est locus +quietis imperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat. Ecce +illa discedunt, ut alia succedant, et omnibus suis partibus constet infima +universitas. Numquid ego aliquo discedo? ait Verbum Dei. Ibi fige mansionem +tuam; ibi commenda quidquid inde habes, anima mea, saltem fatigata +fallaciis. Veritati commenda quidquid tibi est a veritate, et non perdes +aliquid; et reflorescent putria tua, et [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanabuntur +omnes languores tui_, et fluxa tua reformabuntur, et renovabuntur, et +constringentur ad te: et non te deponent quo descendunt; sed stabunt tecum, +et permanebunt ad semper stantem ac [Sidenote: 1 Pet. 1, 23.]_permanentem +Deum_. + +17. Utquid perversa sequeris carnem tuam? Ipsa te sequatur conversa. +Quidquid per illam sentis, in parte est; et ignoras totum cujus hae partes +sunt; et delectant te tamen. Sed si ad totum comprehendendum esset idoneus +sensus carnis tuae, ac non et ipse in parte universi accepisset pro poena +tua justum modum, velles ut transiret quidquid existit in praesentia, ut +magis tibi omnia[81] placerent. Nam et quod loquimur, per eumdem sensum +carnis audis; et non vis utique stare syllabas, sed transvolare, ut aliae +veniant, et totum audias[82]. Ita, semper omnia quibus unum aliquid +constat, et non simul sunt omnia ea quibus constat; plus delectant omnia +quam singula, si possint sentiri omnia. Sed longe {55} his melior qui fecit +omnia, et ipse est Deus noster; et non discedit, quia nec succeditur ei. + +[Sidenote: XII. Amor non improbatur, modo in his quae placent, amemus +Deum.] + +18. Si placent corpora, Deum ex illis lauda, et in artificem eorum retorque +amorem[83]; ne in his quae tibi placent, tu displiceas. Si placent animae, +in Deo amentur: quia et ipsae mutabiles sunt, et in illo fixae +stabiliuntur; alioquin irent et perirent. In illo ergo amentur; et rape ad +eum tecum quas potes, et dic eis: "Hunc amemus, hunc amemus; ipse fecit +haec, et non est longe. Non enim fecit atque abiit, sed ex illo in illo +sunt[84]. Ecce ubi est*, ubi sapit veritas. Intimus cordi est; sed cor +erravit ab eo. [Sidenote: Is. 46, 8.]_Redite, praevaricatores, ad cor_[85], +et inhaerete illi qui fecit vos. State cum eo, et stabitis: requiescite in +eo, et quieti eritis. Quo itis in aspera? quo itis? Bonum quod amatis, ab +illo[86] est: sed quantum est ad illum, bonum est et suave; sed amarum erit +juste, quia injuste amatur deserto illo, quidquid ab illo est[87]. Quo +vobis adhuc et adhuc ambulare vias difficiles et laboriosas? Non est +requies ubi quaeritis eam. Quaerite quod quaeritis: sed ibi non est ubi +quaeritis. Beatam vitam quaeritis in regione mortis; non est illic. Quomodo +enim beata vita, ubi nec vita?" + +19. "Et descendit huc ipsa Vita nostra, et tulit mortem nostram, et occidit +eam de abundantia vitae suae: et tonuit clamans, ut redeamus hinc ad eum in +illud secretum unde {56} processit ad nos, in ipsum primum virginalem +uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne esset semper +mortalis; et [Sidenote: Ps. 18, 6.]_inde velut sponsus procedens de thalamo +suo, exsultavit ut gigas ad currendam viam_. Non enim tardavit, sed +cucurrit; clamans dictis, factis, morte, vita, descensu, ascensu; clamans +ut redeamus ad eum. Et discessit ab oculis, ut redeamus ad cor, et +inveniamus eum. Abscessit enim, et ecce hic est. Noluit nobiscum diu esse, +et non reliquit nos. Illuc enim abscessit, unde nunquam recessit, quia +[Sidenote: Joh. 1, 10.]_mundus per eum factus est_; et _in hoc mundo erat_, +et [Sidenote: 1 Tim. 1, 15.]_venit in hunc mundum peccatores salvos +facere_; cui confitetur anima mea, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_et sanat eam*, +quia peccavit illi_. [Sidenote: Ps. 4, 3.]_Filii hominum usquequo graves +corde?_ Numquid et post descensum* vitae non vultis ascendere et vivere? +Sed quo ascenditis[88], quando _in alto estis_, et [Sidenote: Ps. 72, +9.]_posuistis in coelum os vestrum_? Descendite, ut ascendatis[89], et +ascendatis ad Deum. Cecidistis enim, ascendendo contra eum. Dic eis ista, +ut plorent [Sidenote: Ps. 83, 7.]_in convalle plorationis_, et sic eos rape +tecum ad Deum; quia de Spiritu ejus haec dicis eis, si dicis ardens igne +charitatis. + +[Sidenote: XIII. Amor unde proveniat.] + +20. Haec tunc non noveram, et amabam pulchra inferiora, et ibam in +profundum, et dicebam amicis meis: Num amamus aliquid, nisi pulchrum? Quid +est ergo pulchrum? et quid est pulchritudo? Quid est quod nos allicit et +conciliat rebus quas amamus? Nisi enim esset in eis decus et species, nullo +modo nos ad se moverent. Et animadvertebam et videbam in ipsis corporibus +aliud esse quasi totum, et ideo pulchrum; aliud autem quod ideo deceret, +quoniam apte accommodaretur alicui, sicut pars corporis ad universum suum, +aut calceamentum ad pedem, et similia. Et ista consideratio scaturivit in +animo meo ex intimo corde meo; et scripsi {57} libros de Pulchro et Apto; +puto, duos aut tres. Tu scis, Deus: nam excidit mihi. Non enim habemus eos; +sed aberraverunt a nobis, nescio quomodo. + +[Sidenote: XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc +amaverat.] + +21. Quid est autem quod me movit, Domine Deus meus, ut ad Hierium* Romanae +urbis oratorem scriberem illos libros, quem non noveram facie, sed amaveram +hominem ex doctrinae fama quae illi clara erat, et quaedam verba ejus +audieram, et placuerant mihi? Sed magis quia placebat aliis, et efferebant +eum laudibus, stupentes quod ex homine syro, docto prius Graecae facundiae, +postea in Latina etiam dictor* mirabilis exstitisset, et esset +scientissimus rerum ad studium sapientiae pertinentium, mihi placebat. +Laudatur homo, et amatur absens. Utrumnam ab ore laudantis intrat in cor +audientis amor ille? Absit: sed ex amante alio accenditur alius. Hinc enim +amatur qui laudatur, dum non fallaci corde laudatoris praedicari creditur; +id est, cum amans eum laudat. + +22. Sic enim tunc amabam homines ex hominum judicio; non enim ex tuo, Deus +meus, in quo nemo fallitur. Sed tamen, cur non sicut auriga nobilis, sicut +venator studiis popularibus diffamatus; sed longe aliter et graviter, et +ita quemadmodum et me laudari vellem? Non autem vellem ita laudari et amari +me, ut histriones; quanquam eos et ipse laudarem et amarem: sed eligens +latere, quam ita notus esse; et vel haberi odio, quam sic amari. Ubi +distribuuntur ista pondera variorum et diversorum amorum in anima una? Quid +est quod amo in alio, quod rursus, nisi odissem, non a me detestarer et +repellerem, cum sit uterque nostrum homo? Non enim, sicut equus bonus +amatur ab eo qui nollet hoc esse, etiam si posset; hoc et de histrione +dicendum est, qui naturae nostrae socius est. Ergone amo in homine quod odi +esse, cum sim homo? Grande profundum est ipse homo, [Sidenote: Mat. 10, +30.]_cujus_ etiam _capillos_ tu, Domine, _numeratos_ habes, et non +minuuntur in te: et tamen capilli ejus magis numerabiles sunt, quam +affectus ejus, et motus cordis ejus. + +23. At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic amabam, ut vellem me esse +talem; et errabam typho, et [Sidenote: Eph. 4, 14.]_circumferebar omni +vento_, et nimis occulte gubernabar abs te. Et unde scio, et unde certus +confiteor tibi quod illum in amore laudantium magis amaveram, quam in rebus +ipsis de quibus laudabatur? Quia si non laudatum vituperarent eum iidem +{58} ipsi, et vituperando atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer +in eum et non excitarer. Et certe res non aliae forent, nec homo ipse +alius; sed tantummodo alius affectus narrantium. Ecce ubi jacet anima +infirma, nondum haerens soliditati veritatis. Sicut aurae linguarum +flaverint a pectoribus opinantium; ita fertur et vertitur, torquetur ac +retorquetur, et obnubilatur ei lumen, et non cernitur veritas. Et ecce est +ante nos. Et magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi +viro innotescerent. Quae si probaret, flagrarem magis; si autem improbaret, +sauciaretur cor vanum et inane soliditatis tuae. Et tamen pulchrum illud +atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo versabam, ob os +contemplationis meae*, et nullo collaudatore mirabar. + +[Sidenote: XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit +capere spiritualia.] + +24. Sed tantae rei cardinem in arte tua nondum videbam, Omnipotens, +[Sidenote: Ps. 135, 4.]_qui facis mirabilia solus_: et ibat animus meus per +formas corporeas; et "pulchrum," quod per seipsum, "aptum" autem, quod ad +aliquid accommodatum, deceret, definiebam et distinguebam, et exemplis +corporeis astruebam. Et converti me ad animi naturam; et non me sinebat +falsa opinio quam de spiritualibus habebam, verum cernere. Et irruebat in +oculos ipsa vis veri, et avertebam palpitantem mentem ab incorporea re ad +lineamenta, et colores, et tumentes magnitudines. Et quia non poteram ea +videre in animo, putabam me non posse videre animum meum. Et cum in virtute +pacem amarem, in vitiositate autem odissem discordiam; in illa unitatem, in +ista quamdam divisionem notabam. Inque illa unitate mens rationalis[90] et +natura veritatis ac summi boni mihi esse videbatur: in ista vero divisione +irrationabilis vitae* nescio quam substantiam et naturam summi mali, quae +non solum esset substantia, sed omnino vita esset, et tamen abs te non +esset, Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam monadem +appellabam, tanquam sine ullo sexu[91] mentem*; hanc vero dyadem, iram in +facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. Non enim +noveram neque didiceram, nec ullam substantiam malum esse, + +{59} nec ipsam mentem nostram summum atque incommutabile bonum. + +25. Sicut enim facinora sunt, si vitiosus est ille animi motus, in quo est +impetus, et se jactat insolenter ac turbide; et flagitia, si est immoderata +illa animae affectio, qua carnales hauriuntur voluptates: ita errores et +falsae opiniones vitam contaminant, si rationalis mens ipsa vitiosa est; +qualis in me tunc erat, nesciente alio lumine illam illustrandam esse ut +sit particeps veritatis, quia non est ipsa natura veritatis. Quoniam +[Sidenote: Ps. 17, 29.]_tu illuminabis lucernam meam, Domine; Deus meus, +illuminabis tenebras meas: et de plenitudine tua nos omnes accepimus. +[Sidenote: Joh. 1, 16. 9.]Es enim tu lumen verum quod illuminat omnem +hominem venientem in hunc mundum; [Sidenote: Jac. 1, 17.]quia in te non est +transmutatio, nec momenti obumbratio._ + +26. Sed ego conabar ad te, et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam +[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_superbis resistis_. Quid autem +superbius, quam ut assererem mira dementia me id esse naturaliter quod tu +es[92]? Cum enim ego essem mutabilis, et eo mihi manifestum esset, quod +ideo utique sapiens esse cupiebam, ut ex deteriore melior fierem; malebam +tamen etiam te opinari mutabilem, quam me non hoc esse quod tu es. Itaque +repellebar, et resistebas ventosae cervici meae: et imaginabar formas +corporeas, et caro carnem[93] accusabam, et [Sidenote: Ps. 77, +39.]_spiritus ambulans {60} nondum revertebar_ ad te; et ambulando +ambulabam in ea quae non sunt, neque in te, neque in me, neque in corpore; +neque mihi creabantur a veritate tua, sed a mea vanitate fingebantur ex +corpore: et dicebam parvulis fidelibus tuis, civibus meis, a quibus +nesciens exsulabam, dicebam illis garrulus et ineptus, Cur ergo errat anima +quam fecit Deus? Et mihi nolebam dici, Cur ergo errat Deus? Et contendebam +magis incommutabilem tuam substantiam coactam errare, quam meam mutabilem +sponte deviasse, et poena errare confitebar*.[94] + +27. Et eram aetate annorum fortasse viginti sex aut septem, cum illa +volumina scripsi, volvens apud me corporalia figmenta, obstrepentia cordis +mei auribus; quas intendebam, dulcis veritas, in interiorem melodiam tuam, +cogitans de "pulchro et apto," et [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stare_ cupiens +_et audire_ te, et _gaudio gaudere propter vocem sponsi_, et non poteram: +quia vocibus erroris mei rapiebar foras, et pondere superbiae meae in ima +decidebam. Non enim [Sidenote: Ps. 50, 10.]_dabas auditui meo gaudium et +laetitiam_, aut _exsultabant ossa mea_, quae _humiliata_ non erant. + +[Sidenote: XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se +intellexit.] + +28. Et quid mihi proderat quod annos natus ferme viginti, cum in manus meas +venissent Aristotelica quaedam, quas appellant decem Categorias, (quarum +nomine, cum eas rhetor Carthaginensis magister meus buccis typho +crepantibus commemoraret, et alii qui docti habebantur, tanquam in nescio +quid magnum et divinum suspensus inhiabam,) legi eas solus et intellexi? +Quas cum contulissem cum eis qui se dicebant vix eas, magistris +eruditissimis, non loquentibus tantum, sed multa in pulvere depingentibus, +intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam ego solus apud +meipsum legens cognoveram. Et satis aperte mihi videbantur loquentes de +substantiis, sicuti est homo; et quae in illis essent, sicuti est {61} +figura hominis, qualis sit; et statura, quot pedum sit; et cognatio, cujus +frater sit; aut ubi sit constitutus; aut quando natus; aut stet, aut +sedeat; aut calceatus vel armatus sit; aut aliquid faciat; aut patiatur +aliquid: et quaecumque in his novem generibus, quorum exempli gratia +quaedam posui, vel in ipso substantiae genere innumerabilia reperiuntur. + +29. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat? cum etiam te, Deus meus, +mirabiliter simplicem atque incommutabilem, illis decem praedicamentis +putans quidquid esset omnino comprehensum, sic intelligere conarer, quasi +et tu subjectus esses magnitudini tuae aut pulchritudini, ut illa essent in +te quasi in subjecto, sicut in corpore; cum tua magnitudo et tua +pulchritudo tu ipse sis, corpus autem non eo sit magnum et pulchrum quo +corpus est; quia etsi minus magnum et minus pulchrum esset, nihilominus +corpus esset. Falsitas enim erat quam de te cogitabam, non veritas; et +figmenta miseriae meae, non firmamenta beatitudinis tuae. Jusseras enim, et +ita fiebat in me, ut terra [Sidenote: Gen. 3, 18. 19. vid. +Sabatier.]_spinas et tribulos pareret mihi, et cum labore_ pervenirem ad +_panem meum_. + +30. Et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales vocant, +tunc nequissimus malarum cupiditatum servus per meipsum legi et intellexi, +quoscumque legere potui? Et gaudebam in eis, et nesciebam unde esset +quidquid ibi verum et certum esset. Dorsum enim habebam ad lumen, et ad ea +quae illuminantur, faciem: unde ipsa facies mea, qua illuminata cernebam, +non illuminabatur. Quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de +dimensionibus figurarum, et de musicis et de numeris, sine magna +difficultate, nullo hominum tradente, intellexi, scis tu, Domine Deus meus; +quia et celeritas intelligendi, et dispiciendi acumen*, donum tuum est: sed +non inde sacrificabam tibi. Itaque mihi non ad usum, sed ad perniciem magis +valebat, quia tam bonam [Sidenote: Ps. 58, 10.]_partem substantiae meae_ +sategi habere in potestate: et _fortitudinem meam_ non _ad te custodiebam_; +sed [Sidenote: Luc. 15, 12. 13. 30.]_profectus_ sum abs te _in longinquam +regionem_, ut _eam dissiparem in meretrices_ cupiditates*. Nam quid mihi +proderat bona res, non utenti bene? Non enim sentiebam illas artes etiam ab +studiosis et ingeniosis difficillime intelligi, nisi cum eis easdem conabar +exponere; et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non +tardius sequeretur. {62} + +31. Sed quid mihi hoc proderat, putanti quod tu, Domine Deus veritas, +corpus esses lucidum et immensum, et ego frustum de illo corpore? Nimia +perversitas! sed sic eram. Nec erubesco, Deus meus, confiteri tibi in me +misericordias tuas, et invocare te, qui non erubui tunc profiteri hominibus +blasphemias meas, et latrare adversum te. Quid ergo mihi tunc proderat +ingenium per illas doctrinas agile, et nullo adminiculo humani magisterii +tot nodosissimi libri enodati, cum deformiter et sacrilega turpitudine in +doctrina pietatis errarem? Aut quid tantum oberat parvulis tuis longe +tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido Ecclesiae tuae +tuti plumescerent, et alas charitatis alimento sanae fidei nutrirent? O +Domine, Deus noster, [Sidenote: Ps. 62, 8. vid. Sabatier.]_in velamento +alarum tuarum speremus_; et protege nos, et porta nos. [Sidenote: Is. 46, +3. 4.]_Tu portabis_ et _parvulos, et usque ad canos tu portabis_: quoniam +firmitas nostra quando tu es, tunc est firmitas; cum autem nostra est, +infirmitas est. Vivit apud te semper bonum nostrum; et quia inde aversi +sumus, perversi sumus. Revertamur jam, Domine, ut non evertamur; quia vivit +apud te sine ullo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es: et non timebimus* +ne non sit quo redeamus, quia nos inde ruimus; nobis autem absentibus non +ruit domus nostra, aeternitas tua. + + * * * * * + + +{63} + +LIBER QUINTUS. + + Annum aetatis suae exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta + Fausti Manichaei imperitia in iis, quae isti se divinitus scire + jactitabant, propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam + Romam, ubi rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem + artem doceret, abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito + Ambrosio resipiscere, et Manichaeismo abdicato, catechumenus in + Ecclesia Catholica denuo fieri decrevit. + +[Sidenote: I. Excitat mentem ad Deum laudandum.] + +1. Accipe sacrificium confessionum mearum de manu linguae meae, quam +formasti et excitasti, ut confiteatur nomini tuo; [Sidenote: Ps. 34, +10.]_et sana omnia ossa mea, et dicant: Domine, quis similis tibi?_ Neque +enim docet te quid in se agatur qui tibi confitetur; quia oculum tuum non +excludit cor clausum, nec manum tuam repellit duritia hominum: sed solvis +eam, cum voles, aut miserans aut vindicans; et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non +est qui se abscondat a calore tuo_. Sed te laudet anima mea, ut amet te; et +confiteatur tibi miserationes tuas, ut laudet te. Non cessat nec tacet +laudes tuas universa creatura tua; nec spiritus omnis hominis per os +conversum ad te, nec animalia nec corporalia per os considerantium ea; ut +exsurgat in te a lassitudine anima nostra, innitens[95] eis quae fecisti, +et transiens ad te qui fecisti haec mirabiliter: et ibi refectio et vera +fortitudo. + +[Sidenote: II. Dei praesentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere +converti.] + +2. Eant et fugiant a te inquieti et iniqui: et tu vides eos, et distinguis +umbras; et ecce pulchra sunt cum eis omnia, et ipsi turpes sunt[96]. Et +quid nocuerunt tibi[97]? aut in quo imperium tuum dehonestaverunt[98], a +coelis usque in novissima justum {64} et integrum? [Sidenote: Ps. 138, +7.]Quo enim fugerunt, cum fugerent a facie tua? aut ubi tu non invenis eos? +Sed fugerunt, ut non viderent [Sidenote: Gen. 16, 14.]_te videntem se_, +atque excaecati in te offenderent; quia [Sidenote: Sap. 11, 25. v. +Sab.]_non deseris aliquid eorum quae fecisti_; in te offenderent injusti, +et juste vexarentur*; subtrahentes se lenitati tuae, et offendentes in +rectitudinem tuam, et cadentes in asperitatem suam*. Videlicet nesciunt +quod ubique sis, quem nullus circumscribit locus, et solus es praesens, +etiam iis qui longe fiunt a te. Convertantur ergo et quaerant te, quia non +sicut ipsi deseruerunt creatorem suum, ita et tu deseruisti creaturam tuam. +Ipsi convertantur, et quaerant te; et ecce ibi es in corde eorum, in corde +confitentium tibi, et projicientium se in te, et plorantium in sinu tuo +post vias suas difficiles: et tu facilis tergens lacrymas eorum; et magis +plorant et gaudent in fletibus, quoniam tu, Domine, non aliquis homo _caro +et sanguis_, sed tu, Domine, qui fecisti, reficis et consolaris eos. Et ubi +ego eram, quando te quaerebam? Et tu eras ante me; ego autem et a me +discesseram, nec me inveniebam; quanto minus te! + +[Sidenote: III. De Fausto Manichaeo, et de philosophorum caecitate qui per +creaturas Creatorem non cognoverunt.] + +3. Proloquar in conspectu Dei mei annum illum undetrigesimum aetatis meae. +Jam venerat Carthaginem quidam Manichaeorum episcopus, Faustus[99] nomine, +magnus laqueus diaboli: et multi implicabantur in eo per illecebram +suaviloquentiae; quam ego tametsi laudabam, discernebam tamen a veritate +rerum, quarum discendarum avidus eram; nec quali vasculo sermonis, sed quid +mihi scientiae comedendum apponeret nominatus apud eos ille Faustus, +intuebar. Fama enim de illo praelocuta mihi erat quod esset honestarum +omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus +eruditus. Et quoniam multa philosophorum legeram, memoriaeque mandata +retinebam, ex eis quaedam comparabam illis Manichaeorum longis +fabulis[100]: et mihi probabiliora ista videbantur, quae dixerunt illi, +[Sidenote: Sap. 13, 9, vid. Sabat.]_qui tantum potuerunt valere, ut possent +aestimare saeculum_, quanquam [Sidenote: Ps. 137, 6.]_ejus Dominum minime +invenerint_. Quoniam [Sidenote: Ps. 33, 19. v. Sab.]_magnus es, Domine, et +humilia respicis; excelsa autem a longe cognoscis_: nec _propinquas_ nisi +_obtritis {65} corde_; nec inveniris a superbis, nec si illi curiosa +peritia numerent stellas et arenam, et dimetiantur sidereas plagas, et +vestigent vias astrorum. + +4. Mente enim sua quaerunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis; et multa +invenerunt, et praenuntiaverunt ante multos annos defectus luminarium solis +et lunae, quo die, qua hora, quanta ex parte futuri essent; et non eos +fefellit numerus, et ita factum est ut praenuntiaverunt: et scripserunt +regulas indagatas, et leguntur hodie, atque ex eis praenuntiatur quo anno +et quo mense anni, et quo die mensis, et qua hora diei, et quota parte +luminis sui defectura sit luna vel sol; et ita fiet ut praenuntiatur. Et +mirantur haec homines et stupent qui nesciunt ea, et exsultant atque +extolluntur qui sciunt; et per impiam superbiam recedentes et deficientes a +lumine tuo, tanto ante solis defectum futurum praevident, et in praesentia +suum non vident. Non enim religiose quaerunt unde habeant ingenium quo ista +quaerunt. Et invenientes quia tu fecisti eos, non ipsi dant tibi se ut +serves quod fecisti, et quales se ipsi fecerant occidunt se tibi*, et +trucidant exaltationes[101] suas sicut [Sidenote: Ps. 8, 8. 9.]_volatilia_ +et curiositates[101] suas sicut _pisces maris_, quibus _perambulant_ +secretas _semitas abyssi_, et luxurias[101] suas sicut _pecora campi_; ut +tu, [Sidenote: Deut. 4, 24.]_Deus ignis edax_, consumas mortuas curas eorum +recreans eos immortaliter. + +5. Sed non noverunt viam, [Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum_ tuum, _per quod +fecisti_ ea quae numerant, et ipsos qui numerant, et sensum quo cernunt +quae numerant, et mentem de qua numerant; et [Sidenote: Ps. 146, +5.]_sapientiae tuae non est numerus_. Ipse autem Unigenitus [Sidenote: 1 +Cor. 1, 30.]_factus est nobis sapientia, et justitia, et sanctificatio_; +[Sidenote: Mat. 17, 27.]et numeratus est inter nos, et solvit tributum +Caesari. Non noverunt hanc viam[102], qua descendant ad illum a se, et per +eum ascendant {66} ad eum. Non noverunt hanc viam, et putant se excelsos +esse cum sideribus et lucidos; et ecce [Sidenote: Is. 14, 13. Rev. 12, +4.]_ruerunt in terram_, et [Sidenote: Rom. 1, 21.]_obscuratum est insipiens +cor eorum_. Et multa vera de creatura dicunt, et Veritatem, creaturae +Artificem, non pie quaerunt, et ideo non inveniunt: aut si inveniunt, +[Sidenote: Ibid.]_cognoscentes Deum, non sicut Deum honorant, aut gratias +agunt; sed evanescunt in cogitationibus suis, et dicunt se esse sapientes_, +sibi tribuendo quae tua sunt, ac per hoc student perversissima caecitate +etiam tibi tribuere quae sua sunt, mendacia scilicet in te conferentes, qui +veritas es, [Sidenote: ver. 23.]_et immutantes gloriam incorrupti Dei in +similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, +et serpentum, [Sidenote: ver. 25.]et convertunt veritatem tuam in +mendacium; et colunt, et serviunt creaturae potius quam Creatori_. + +6. Multa tamen ab eis, ex ipsa creatura, vera dicta retinebam; et +occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum, et visibiles +attestationes siderum, et conferebam cum dictis Manichaei, quae* de his +rebus multa scripsit copiosissime delirans; et non mihi occurrebat ratio +nec solstitiorum et aequinoctiorum, nec defectuum luminarium, nec quidquid +tale in libris saecularis sapientiae didiceram. Ibi autem credere jubebar, +et ad illas rationes numeris et oculis meis exploratas non occurrebat, et +longe diversum erat. + +[Sidenote: IV. Sola Dei cognitio beat.] + +7. Numquid, Domine Deus veritatis, quisquis novit ista, jam placet tibi? +Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus autem qui te +scit, etiam si illa nesciat[103]. Qui vero et te et illa novit, non propter +illa beatior, sed propter te solum beatus est, [Sidenote: Rom. 1, 21.]_si +cognoscens te, sicut Deum glorificet, et gratias agat, et non evanescat in +cogitationibus suis_. Sicut enim melior est qui novit possidere arborem, et +de usu ejus tibi gratias agit, quamvis nesciat vel quot cubitis alta sit, +vel quanta latitudine diffusa; quam ille qui eam metitur, et omnes ramos +ejus numerat, et neque possidet eam, neque creatorem ejus novit aut +diligit: sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi +[Sidenote: 2 Cor. 6, 10.]_nihil habens, omnia possidet_, inhaerendo tibi +cui serviunt omnia, quamvis nec saltem septentrionum gyros noverit; +dubitare stultum est quin utique melior {67} sit quam mensor coeli, et +numerator siderum, et pensor elementorum, et negligens tui, qui [Sidenote: +Sap. 11, 21.]_omnia in mensura et numero et pondere disposuisti_. + +[Sidenote: V. Manichaei de astris imperitia indignum eum fide in caeteris +faciebat.] + +8. Sed tamen quis quaerebat Manichaeum nescio quem etiam ista scribere, +sine quorum peritia pietas disci poterat? Dixisti enim homini, [Sidenote: +Job 28, 28 sec. LXX.]_Ecce pietas et sapientia_; quam ille ignorare posset, +etiamsi ista perfecte nosset: ista vero quia non noverat impudentissime +audens docere, prorsus illam nosse non posset. Vanitas est enim mundana +ista etiam nota profiteri, pietas autem tibi confiteri. Unde ille devius, +ad hoc* ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista vere +didicissent, quis esset ejus sensus in caeteris quae abditiora sunt, +manifeste cognosceretur. Non enim parvi existimari se voluit, sed Spiritum +sanctum consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate plenaria +personaliter[104] in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum de coelo +ac stellis, et de solis ac lunas motibus falsa dixisse deprehenderetur, +quamvis ad doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus ejus +sacrilegos fuisse satis emineret; cum ea non solum ignorata, sed etiam +falsata, tam* vesana superbiae vanitate diceret, ut ea tanquam divinae +personae[105] tribuere sibi niteretur. + +9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem, illum aut illum, ista +nescientem, et aliud pro alio sentientem, patienter intueor opinantem +hominem; nec illi obesse video, cum de te, Domine creator omnium, non +credat indigna, si forte situs et habitus creaturae corporalis ignoret. +Obest autem si hoc ad ipsam doctrinae pietatis formam pertinere arbitretur, +et {68} pertinacius affirmare audeat quod ignorat. Sed etiam talis +infirmitas in fidei cunabulis a charitate matre sustinetur, donec assurgat +novus homo [Sidenote: Eph. 4, 13. 14.]_in virum perfectum_, et +_circumferri_ non possit _omni vento doctrinae_. In illo autem qui doctor, +qui auctor, qui dux et princeps eorum quibus illa suaderet, ita fieri ausus +est, ut qui eum sequerentur, non quemlibet hominem, sed Spiritum tuum +sanctum se sequi arbitrarentur; quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse +convinceretur, non detestandam longeque abjiciendam esse judicaret? Sed +tamen nondum liquido compereram utrum etiam secundum ejus verba, +vicissitudines longiorum et breviorum dierum atque noctium, et ipsius +noctis et diei, et deliquia luminum, et si quid ejusmodi in aliis libris +legeram, posset exponi; ut, si forte posset, incertam quidem mihi fieret +utrum ita se res haberet, an non ita; sed ad fidem meam illius +auctoritatem, propter creditam sanctitatem, praeponerem. + +[Sidenote: VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.] + +10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus audivi, +nimis extento desiderio venturum exspectabam istum Faustum. Caeteri enim +eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quaestionibus a me +objectis deficiebant, illum mihi promittebant, cujus adventu collatoque +colloquio facillime mihi haec, et si qua forte majora quaererem, +enodatissime expedirentur. Ergo ubi venit, expertus sum hominem gratum et +jucundum verbis, et ea ipsa quae illi solent dicere, multo suavius +garrientem. Sed quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus +ministrator? Jam rebus talibus satiatae erant aures meae: nec ideo mihi +meliora videbantur, quia melius dicebantur; nec ideo vera quia diserta: nec +ideo sapiens anima, quia vultus congruus et decorum eloquium. Illi autem +qui eum mihi promittebant, non boni rerum existimatores erant; et ideo +illis videbatur prudens et sapiens, quia delectabat eos loquens. Sensi +autem aliud genus hominum etiam veritatem habere suspectam, et ei nolle +acquiescere si compto atque uberi sermone promeretur. Me autem jam +docueras, Deus meus, miris et occultis modis; et propterea credo quod tu me +docueris, quoniam verum est, nec quisquam praeter te alius est doctor veri, +ubicumque et undecumque claruerit[106]. Jam ergo abs te didiceram, nec eo +debere videri aliquid verum dici, quia eloquenter dicitur; nec {69} eo +falsum, quia incomposite sonant signa labiorum: rursus, nec ideo verum, +quia impolite enuntiatur; nec ideo falsum, quia splendidus sermo est: sed +perinde esse sapientiam et stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles; +verbis autem ornatis et inornatis, sicut vasis urbanis et rusticanis, +utrosque cibos posse ministrari. + +11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspectaveram hominem, +delectabatur quidem motu adfectuque disputantis, et verbis congruentibus, +atque ad vestiendas sententias facile occurrentibus. Delectabar autem et +cum multis, vel etiam prae multis laudabam ac efferebam; sed moleste +habebam quod in coetu audientium non sinerer illi ingerere, et partiri cum +eo curas quaestionum mearum, conferendo familiariter, et accipiendo ac +reddendo sermonem. Quod ubi potui, et aures ejus cum familiaribus meis +eoque* tempore occupare coepi, quo non dedeceret alternis disserere, et +protuli quaedam quae me movebant; expertus sum prius hominem expertem +liberalium disciplinarum, nisi grammaticae, atque ejus ipsius usitato modo. +Et quia legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecae libros, +et nonnulla poetarum, et suae sectae si qua volumina Latine atque composite +conscripta erant, et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio; inde +suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius magisque seductorium moderamine +ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo, Domine Deus meus, +arbiter conscientiae meae? [Sidenote: Ps. 49, 21.]Coram te cor meum et +recordatio mea, qui me tunc agebas abdito secreto providentiae tuae, et +inhonestos errores meos jam convertebas ante faciem meam, ut viderem et +odissem. + +[Sidenote: VII. Alienatur a secta Manichaeorum.] + +12. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum excellere +putaveram, satis apparuit, desperare coepi posse eum mihi illa quae me +movebant aperire atque dissolvere; quorum quidem ignarus posset veritatem +tenere pietatis, sed si manichaeus non esset. Libri quippe eorum pleni sunt +longissimis fabulis[107], de coelo et sideribus, et sole et luna: quae mihi +eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum rationibus, quas alibi ego +legeram, utrum potius ita essent ut Manichaei libris continebantur, an +certe vel par etiam inde ratio redderetur, subtiliter explicare posse jam +non arbitrabar. {70} Quae tamen ubi consideranda et discutienda protuli, +modeste sane ille nec ausus est subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista +non nosse, nec eum puduit confiteri. Non erat de talibus quales multos +loquaces passus eram, conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero +cor habebat, etsi non rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum. +Non usquequaque imperitus erat imperitiae suae, et noluit se temere +disputando in ea coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset +reditus: etiam hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia +confitentis animi, quam illa quae nosse cupiebam: et eum in omnibus +difficilioribus et subtilioribus quaestionibus talem inveniebam. + +13. Refracto itaque studio quod* intenderam in Manichaei litteras, magisque +desperans de caeteris eorum doctoribus, quando in multis quae me movebant, +ita ille nominatus apparuit; coepi cum eo pro studio ejus agere vitam, quo +ipse flagrabat in eas litteras, quas tunc jam rhetor Carthagini +adolescentes docebam; et legere cum eo, sive quae ille audita desideraret, +sive quae ipse tali ingenio apta existimarem. Caeterum conatus omnis meus, +quo proficere in illa secta statueram, illo homine cognito prorsus +intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed quasi melius quidquam non +inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram, contentus interim esse +decreveram, nisi aliquid forte quod magis eligendum esset eluceret. Ita +ille Faustus, qui multis laqueus mortis exstitit, meum quo captus eram +relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tuae, Deus meus, +in abdito providentiae tuae, non deserebant animam meam; et de sanguine +cordis matris meae, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro me +sacrificabatur tibi; et [Sidenote: Joel 2, 26.]_egisti mecum miris modis_*. +Tu illud egisti, Deus meus. Nam [Sidenote: Ps. 36, 23. Sabat.]_a Domino +gressus hominis diriguntur; et viam ejus volet_. Aut quae procuratio +salutis, praeter manum tuam, reficientem quae fecisti? + +[Sidenote: VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.] + +14. Egisti ergo mecum ut mihi persuaderetur Romam pergere, et potius ibi +docere quod docebam Carthagine. Et hoc unde mihi persuasum est*, non +praeteribo confiteri tibi; quoniam et in his altissimi tui recessus, et +praesentissima in nos misericordia tua cogitanda et praedicanda est. Non +ideo Romam pergere volui, quod majores quaestus, majorque mihi dignitas ab +amicis, qui hoc suadebant, promittebatur; {71} quanquam et ista ducebant +animum tunc meum: sed illa erat causa maxima et pene sola, quod audiebam +quietius ibi studere adolescentes, et ordinatiore disciplinae coercitione +sedari, ne in ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve +irruant; nec eos admitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud +Carthaginem foeda est et intemperans licentia scholasticorum. Irrumpunt +impudenter, et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque +discipulis ad proficiendum instituerit. Multa injuriosa faciunt mira +hebetudine, et punienda legibus, nisi consuetudo patrona sit; hoc +miseriores eos ostendens, quo jam, quasi liceat, faciunt quod per tuam +aeternam legem nunquam licebit; et impune se facere arbitrantur, cum ipsa +faciendi caecitate puniantur, et incomparabiliter patiantur pejora, quam +faciunt. Ergo quos mores, cum studerem, meos esse nolui*; eos, cum docerem, +cogebar perpeti alienos: et ideo placebat ire ubi talia non fieri, omnes +qui noverant, indicabant. Verum autem [Sidenote: Ps. 141, 6.]_tu_, _spes +mea et portio mea in terra viventium_, ad mutandum terrarum locum pro +salute animae meae, et Carthagini stimulos quibus inde avellerer, +admovebas, et Romae illecebras quibus attraherer, proponebas mihi per +homines qui diligebant* vitam mortuam, hinc insana facientes, inde vana +pollicentes; et ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et illorum et +mea perversitate. Nam et qui perturbabant otium meum, foeda rabie caeci +erant; et qui invitabant ad aliud, terram sapiebant. Ego autem qui +detestabar hic veram miseriam, illic falsam felicitatem appetebam. + +15. Sed quare hinc abirem, et illuc irem, tu sciebas, Deus; nec indicabas +mihi nec matri, quae me profectum atrociter planxit, et usque ad mare +secuta est. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ut aut revocaret, aut +mecum pergeret; et finxi me amicum nolle deserere, donec vento facto +navigaret. Et mentitus sum matri, et illi matri, et evasi: quia et hoc tu +dimisisti mihi misericorditer, servans me ab aquis maris, plenum +exsecrandis sordibus, usque ad aquam gratiae tuae, qua me abluto +siccarentur flumina maternorum oculorum, quibus pro me quotidie tibi +rigabat terram sub vultu suo. Et tamen recusanti sine me redire, vix +persuasi ut in loco, qui proximus nostrae navi erat Memoria[108] beati +Cypriani, maneret {72} ea nocte. Sed ea nocte clanculo ego profectus sum: +illa autem non mansit* orando et flendo. Et quid a te petebat, Deus meus, +tantis lacrymis, nisi ut navigare me non sineres? Sed tu alte consulens, et +exaudiens cardinem desiderii ejus, non curasti quod tunc petebat, ut me +faceres* quod semper petebat. Flavit ventus, et implevit vela nostra, et +littus subtraxit aspectibus nostris: in quo mane illa insaniebat dolore, et +querelis, ac gemitu implebat aures tuas contemnentis ista*; cum et me +cupiditatibus meis raperes ad finiendas ipsas cupiditates, et illius +carnale desiderium justo dolorum flagello vapularet. Amabat enim secum +praesentiam meam more matrum, sed multis multo amplius; et nesciebat quid +tu illi gaudiorum facturus esses de absentia mea. Nesciebat; ideo flebat et +ejulabat, atque illis cruciatibus arguebatur in ea reliquiarium Evae*, cum +gemitu quaerens quod cum gemitu pepererat. Et tamen post accusationem +fallaciarum et crudelitatis meae, conversa rursus ad deprecandum te pro me, +abiit ad solita, et ego Romam. + +[Sidenote: IX. Febri correptus periculose laborat.] + +16. Et ecce excipior ibi flagello aegritudinis corporalis, et ibam ad +inferos, portans omnia mala quae commiseram et in te, et in me, et in +alios, multa et gravia, super originalis peccati vinculum quo [Sidenote: 1 +Cor. 15, 22.]_omnes in Adam morimur_. Non enim quidquam eorum mihi +donaveras in Christo; nec [Sidenote: Eph. 2, 14.]_solverat ille_ in cruce +sua* _inimicitias_ quas tecum contraxeram peccatis meis. Quomodo enim eas +solveret in cruce phantasmatis[109], {73} quod de illo credideram? Quam +ergo falsa mihi videbatur mors carnis ejus, tam vera erat animae meae: et +quam vera erat mors carnis ejus, tam falsa vita animae meae, quae id non +credebat. Et ingravescentibus febribus jam [Sidenote: Ps. 58, 9. Heb.]_ibam +et peribam_. Quo enim irem, si tunc hinc abirem, nisi in ignem atque +tormenta digna factis meis in veritate ordinis tui? Et illa hoc nesciebat, +et tamen pro me orabat absens. Tu autem ubique praesens, ubi erat +exaudiebas eam; et ubi eram miserebaris mei, ut recuperarem salutem +corporis mei, adhuc insanus corde sacrilego. Neque enim desiderabam in illo +tanto periculo baptismum tuum; et melior eram puer, quando illum de materna +pietate flagitavi, sicut jam recordatus atque confessus[110] sum. Sed in +dedecus meum creveram, et consilia medicinae tuae demens irridebam[111], +qui me non sivisti talem bis mori. Quo vulnere si feriretur cor matris, +nunquam sanaretur. Non enim satis eloquor quid erga me habebat animi, +[Sidenote: Gal. 4, 19.]et quanto majore sollicitudine me parturiebat +spiritu, quam carne pepererat. + +17. Non itaque video quomodo sanaretur, si mea talis illa mors +transverberasset viscera dilectionis ejus. Et ubi essent tantae preces et +tam crebrae sine intermissione, nusquam nisi ad te? An vero tu, Deus +misericordiarum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sperneres cor contritum et +humiliatum_ viduae castae ac sobriae, frequentantis eleemosynas, +obsequentis atque servientis sanctis tuis, nullum diem praetermittentis +oblationem ad altare tuum; bis in die, mane et vespere, ad ecclesiam tuam +sine ulla intermissione venientis, non ad vanas fabulas et aniles +loquacitates, sed ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam in suis +orationibus. Hujusne tu lacrymas, quibus non a te aurum et argentum +petebat, nec aliquod mutabile aut volubile bonum, sed salutem animae filii +sui; tu cujus munere talis erat, contemneres et repelleres ab auxilio tuo? +Nequaquam, Domine. Imo vero aderas, et exaudiebas, et faciebas ordine quo +praedestinaveras esse faciendum. Absit ut tu falleres eam in illis +visionibus et responsis tuis, quae jam commemoravi, et quae non +commemoravi[112], quae illa fideli pectore tenebat; et semper orans, +tanquam chirographa tua ingerebat tibi. Dignaris {74} enim, [Sidenote: Ps. +117, 1.]_quoniam in saeculum misericordia tua_, eis quibus omnia debita +dimittis, etiam promissionibus tuis debitor fieri. + +[Sidenote: X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.] + +18. Recreasti ergo me ab illa aegritudine, et salvum fecisti _filium +ancillae tuae_, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem atque +certiorem dares. Et jungebar etiam tunc Romae falsis illis atque +fallentibus sanctis: non enim tantum Auditoribus eorum, quorum e numero +erat etiam is in cujus domo aegrotaveram et convalueram; sed eis etiam quos +electos vocant. Adhuc enim mihi videbatur non esse nos qui peccamus, sed +nescio quam aliam in nobis peccare naturam; et delectabat superbiam meam +extra culpam esse; et cum aliquid mali fecissem, non confiteri me fecisse, +ut [Sidenote: Ps. 40, 5.]_sanares animam meam, quoniam peccabat tibi_; sed +excusare eam amabam*, et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et +ego non essem[113]. Verum autem totum ego eram, et adversum me impietas mea +me diviserat: et id erat peccatum insanabilius, quo me peccatorem non esse +arbitrabar; et exsecrabilis iniquitas te, Deus omnipotens, te in me* ad +perniciem meam, quam me a te ad salutem malle superari. Nondum ergo +[Sidenote: Ps. 140, 3, 4. Sabat.]_posueras custodiam ori meo, et ostium +continentiae circum labia mea, ut non declinaret cor meum in {75} verba +maligna, ad excusandas excusationes in peccatis, cum hominibus operantibus +iniquitatem; et_ ideo adhuc _combinabam cum electis eorum_*. + +19. Sed tamen jam desperans in ea falsa doctrina me posse proficere; eaque +ipsa quibus si nihil melius reperirem, contentus esse decreveram, jam +remissius negligentiusque retinebam. Etenim suborta est etiam mihi +cogitatio, prudentiores caeteris fuisse illos philosophos, quos Academicos +appellant, quod de omnibus dubitandum esse censuerant, nec aliquid veri ab +homine comprehendi posse decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse +videbantur, ut vulgo habentur[114], etiam illorum intentionem nondum +intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem meum reprimere a nimia +fiducia, quam sensi eum habere de rebus fabulosis, quibus Manichaei libri +pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius utebar, quam caeterorum +hominum qui in illa haeresi non fuissent. Nec eam defendebam pristina +animositate; sed tamen familiaritas {76} eorum, plures enim eos Roma +occultat, pigrius me[115] faciebat aliud quaerere; praesertim desperantem +in Ecclesia tua, Domine coeli et terrae, creator omnium visibilium et +invisibilium, posse inveniri verum, unde me illi averterant: multumque mihi +turpe videbatur, credere figuram te habere humanae carnis, et membrorum +nostrorum lineamentis corporalibus terminari. Et quoniam cum de Deo meo +cogitare vellem, cogitare nisi moles corporum[116] non noveram, neque enim +videbatur mihi esse quidquam quod tale non esset, ea maxima et prope sola +causa erat inevitabilis erroris mei. + +20. Hinc enim et mali substantiam quamdam credebam esse talem, et habere +suam molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram dicebant, sive +tenuem atque subtilem, sicut est aeris corpus; quam malignam mentem[117] +per illam terram repentem imaginantur. Et quia Deum bonum nullam malam +naturam creasse, qualiscumque pietas me credere cogebat; constituebam ex +adverso sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustius[118], +bonam grandius. Et ex hoc initio pestilentioso me caetera sacrilegia +sequebantur. Cum enim conaretur animus meus recurrere in catholicam fidem, +repercutiebar, quia non erat catholica fides quam esse arbitrabar. Et magis +pius mihi videbar, si te, Deus meus, cui confitentur ex me miserationes +tuae, vel ex caeteris partibus infinitum crederem, quamvis ex una qua tibi +moles mali opponebatur, cogerer finitum fateri; quam si ex omnibus partibus +in corporis humani forma te opinarer finiri. Et melius mihi videbar credere +nullum malum te creasse; quod mihi nescienti non solum aliqua substantia, +sed etiam corporea videbatur, qui et mentem cogitare non noveram, nisi eam +subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur abs te*; quam +credere abs te esse qualem putabam naturam mali. Ipsum quoque Salvatorem +nostrum unigenitum tuum, tanquam de massa lucidissimae molis tuae[119] +porrectum ad nostram salutem, ita putabam, {77} ut aliud de illo non +crederem, nisi quod possem vanitate imaginari. Talem itaque naturam ejus +nasci non posse de Maria virgine arbitrabar, nisi carni concerneretur. +Concerni autem et non inquinari non videbam, quod mihi tale figurabam. +Metuebam itaque credere in carne natum[120], ne credere cogerer ex carne +inquinatum. Nunc spirituales tui blande et amanter ridebunt me, si has +confessiones meas legerint: sed tamen talis eram. + +[Sidenote: XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.] + +21. Deinde quae illi in Scripturis tuis reprehenderant*, defendi posse non +existimabam: sed aliquando sane cupiebam, cum aliquo illorum librorum +doctissimo conferre singula, et experiri quid inde sentiret. Jam enim +Helpidii cujusdam adversus eosdem Manichaeos coram loquentis et disserentis +sermones, etiam apud Carthaginem movere me coeperant, cum talia de +Scripturis proferret, quibus resisti facile non posset, et imbecilla mihi +responsio videbatur istorum. Quam quidem non facile palam promebant, sed +nobis secretius, cum dicerent scripturas Novi Testamenti falsatas[121] +fuisse a nescio quibus, {78} qui Judaeorum[122] legem inserere Christianae +fidei voluerunt, atque ipsi incorrupta[123] exemplaria nulla proferrent. +Sed me maxime captum et offocatum quodammodo deprimebant corporalia +cogitantem moles illae, sub quibus anhelans in auram tuae veritatis +liquidam et simplicem respirare non poteram. + +[Sidenote: XII. Fraus discipulorum Romae in praeceptores.] + +22. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod veneram, ut docerem Romae +artem rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos +innotescere coeperam; et ecce cognosco alia Romae fieri, quae non patiebar +in Africa. Nam revera illas eversiones[124] a perditis adolescentibus ibi +non fieri manifestatum est mihi. Sed "subito," inquiunt, "ne mercedem +magistro reddant, conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad +alium;" desertores fidei, et quibus prae pecuniae charitate justitia vilis +est. [Sidenote: Ps. 138, 22.]_Oderat_ etiam istos _cor meum_, quamvis non +_perfecto odio_. Quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse, +quam eo quod cuilibet illicita faciebant. Certe tamen turpes sunt tales, et +_fornicantur abs te_, amando volatica ludibria temporum et lucrum luteum, +quod cum apprehenditur, manum inquinat; et amplectendo mundum fugientem, +contemnendo te manentem, et revocantem, et {79} ignoscentem redeunti ad te +meretrici animae humanae. Et nunc tales odi pravos et distortos, quamvis +eos corrigendos diligam, ut pecuniae doctrinam ipsam, quam discunt, +praeferant, ei vero te Deum veritatem et ubertatem certi boni et pacem +castissimam. Sed tunc eos magis pati nolebam malos propter me, quam fieri +propter te bonos volebam. + +[Sidenote: XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio +suscipitur.] + +23. Itaque posteaquam missum est a Mediolano Romam ad praefectum urbis, ut +illi civitati rhetoricae magister provideretur, impertita etiam evectione +publica[125]; ego ipse ambivi per eosdem ipsos manichaeis vanitatibus +ebrios, quibus ut carerem, ibam, sed utrique nesciebamus, ut dictione +proposita me probatum praefectus tunc Symmachus mitteret. Et veni +Mediolanum ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terrae, pium +cultorem tuum; cujus tunc eloquia strenue ministrabant adipem [Sidenote: +Ps. 4, 8. 103, 15.]_frumenti_ tui, et laetitiam _olei_, et sobriam _vini_ +ebrietatem populo tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens, ut per eum ad +te sciens ducerer. Suscepit me paterne ille homo Dei, et peregrinationem +meam satis episcopaliter dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem non +tanquam doctorem veri, quod in Ecclesia tua prorsus desperabam, sed tanquam +hominem benignum in me. Et studiose audiebam disputantem in populo, non +intentione qua debui, sed quasi explorans ejus facundiam; utrum conveniret +famae suae, an major minorve proflueret, quam praedicabatur: et verbis ejus +suspendebar intentus; rerum autem incuriosus et contemptor astabam; et +delectabar suavitate sermonis, quanquam eruditioris, minus tamen +hilarescentis atque mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi +modum. Caeterum rerum ipsarum nulla comparatio: nam ille per manichaeas +fallacias aberrabat; iste autem saluberrime docebat salutem. Sed [Sidenote: +Ps. 118, 115.]_longe est a peccatoribus salus_, qualis ego tunc aderam: et +tamen propinquabam sensim et nesciens*. + +[Sidenote: XIV. Audito Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit.] + +24. Cum enim non satagerem discere quae dicebat, sed tantum quemadmodum +dicebat audire (ea mihi quippe jam {80} desperanti ad te viam patere +homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul cum verbis +quae diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram. +Et dum cor aperirem ad excipiendum* quam diserte diceret, pariter intrabat +et quam vere diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse +mihi jam coeperant videri; et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici +adversus oppugnantes Manichaeos putaveram, jam non impudenter asseri +existimabam; maxime audito uno atque altero, et saepius aenigmate soluto de +Scriptis veteribus; ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar* +spiritaliter. Itaque plerisque illorum librorum expositis locis, jam +reprehendebam desperationem meam, illam duntaxat qua credideram Legem et +Prophetas detestantibus atque irridentibus[126] resisti omnino non posse. +Nec tamen jam ideo mihi catholicam viam tenendam esse sentiebam, quia et +ipsa poterat habere doctos assertores suos qui copiose et non absurde +objecta refellerent; nec ideo jam damnandum illud quod tenebam, quia +defensionis partes aequabantur. Ita enim Catholica non mihi victa +videbatur, ut nondum etiam victrix appareret. + +25. Tunc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus +documentis Manichaeos convincere falsitatis. Quod si possem spiritualem +substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia solverentur et +abjicerentur ex animo meo; sed non poteram. Verumtamen de ipso mundi hujus +corpore, omnique natura quam sensus carnis attingeret, multa probabiliora +plerosque sensisse philosophos, magis magisque considerans atque comparans, +judicabam. Itaque Academicorum more, sicut existimantur[127], dubitans de +omnibus atque inter omnia fluctuans, Manichaeos quidem relinquendos esse +decrevi: non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meae in illa secta mihi +permanendum esse, cui jam nonnullos philosophos praeponebam; quibus tamen +{81} philosophis, quod sine nomine salutari Christi essent, curationem +languoris animae meae committere omnino recusabam. Statui ergo tamdiu esse +catechumenus in catholica Ecclesia mihi a parentibus commendata, donec +aliquid certi eluceret quo cursum dirigerem. + + * * * * * + + Hanc vitae partem summatim recenset Aug. in lib. de util. credendi (c. + 8.) si forsan Honorato viam eandem inire persuadeat: quaedam autem + habet illa narratio, quae huic lucem affundant. "Edam tibi ut possum, + cujusmodi viam usus fuerim, cum eo animo quaererem veram religionem, + quo nunc exposui esse quaerendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi, + jam cunctabundus atque haesitans, quid mihi tenendum, quid dimittendum + esset: quae mihi cunctatio in dies major oboriebatur, ex quo illum + hominem, cujus nobis adventus, ut nosti, ad explicanda omnia quae nos + movebant, quasi de caelo promittebatur, audivi, eumque excepta quadam + eloquentia talem quales ceteros esse cognovi; rationem ipse mecum habui + magnamque deliberationem jam in Italia constitutus, non utrum manerem + in illa secta, in quam me incidisse poenitebat, sed quonam modo verum + inveniendum esset, in cujus amorem suspiria mea nulli melius quam tibi + nota sunt. Saepe mihi videbatur non posse inveniri, magnique fluctus + cogitationum mearum in Academicorum suffragium ferebantur. Saepe rursus + intuens quantum poteram, mentem humanam tam vivacem, tam sagacem, tam + perspicacem, non putabam latere veritatem, nisi quod in ea quaerendi + modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua divina auctoritate esse + sumendum. Restabat quaerere, quaenam illa esset auctoritas; cum in + tantis dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. + Occurrebat igitur inexplicabilis silva, cui demum inseri multum + pigebat; atque inter haec sine ulla requie, cupiditate reperiendi veri + animus agitabatur. Dissuebam me tamen magis magisque ab istis, quos jam + deserere proposueram. Restabat autem aliud nihil in tantis periculis, + quam ut divinam providentiam lacrymosis et miserabilibus vocibus, ut + opem mihi ferret, deprecarer. Atque id sedulo faciebam: et jam fere me + commoverant nonnulae disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine + spe aliqua de ipsa vetere Testamento multa quaerere cuperem, quae, ut + scis, male nobis commendata exsecrabamur. Decreveramque tamdiu esse + catechumenus in Ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut + invenirem quod vellem, aut mihi persuaderem non esse quaerendum. + Opportunissimum ergo me ac valde docilem tunc invenire posset, si + fuisset qui posset docere. + + * * * * * + + +{82} + +LIBER SEXTUS. + + Monnicae matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium. + Ambrosii mores et vitae habitus. Aug. annum aetatis agens trigesimum, + Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichaeis + falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates + haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita + melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus, + ad vitae conversionem in dies accenditur. + +[Sidenote: I. Augustinus nec Manichaeus nec catholicus.] + +1. Spes mea a juventute mea, ubi mihi eras, et quo recesseras? An vero non +tu feceras me, et discreveras me a quadrupedibus et volatilibus coeli? +Sapientiorem me feceras, et [Sidenote: Is. 50, 10. Ps. 34, 6.] _ambulabam +per tenebras et lubricum_, et quaerebam te foris[128] a me, et non +inveniebam Deum cordis mei; et veneram in profundum maris, et diffidebam et +desperabam de inventione veri. Jam venerat ad me mater pietate fortis, +terra marique me sequens, et in periculis omnibus de te secura. Nam et per +marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi +viatores, cum perturbantur, consolari solent; pollicens eis perventionem +cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et invenit me +periclitantem quidem graviter desperatione indagandae veritatis. Sed tamen +ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichaeum, sed neque catholicum +christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exsilivit laetitia; +cum jam secura fieret ex ea parte miseriae meae, in qua me tanquam mortuum +sed resuscitandum tibi flebat, et [Sidenote: Luc. 7, 14. 15.]_feretro_ +cogitationis _efferebat_, ut diceres filio viduae: _Juvenis_, _tibo dico_, +_surge_; et revivisceret et _inciperet loqui, et traderes illum matri +suae_. Nulla ergo turbulenta exsultatione trepidavit cor ejus, cum audisset +ex tanta parte jam factum quod tibi quotidie plangebat ut fieret; veritatem +me nondum adeptum, sed falsitati jam ereptum: imo vero quia certa erat, et +quod restabat te daturum, qui totum {83} promiseras; placidissime et +pectore pleno fiduciae respondit mihi, credere se in Christo, quod +priusquam de hac vita emigraret, me visura esset fidelem catholicum. Et hoc +quidem mihi. Tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas +densiores*, ut accelerares adjutorium tuum et illuminares tenebras meas; et +studiosius ad Ecclesiam currere, et in Ambrosium* ora suspendi, [Sidenote: +Joh. 4, 14.]_ad fontem salientis aquae in vitam aeternam_. Diligebat autem +illum virum [Sidenote: Gal. 4, 14.]_sicut angelum Dei_, quod per illum +cognoverat me interim ad illam ancipitem fluctuationem jam esse perductum, +per quam transiturum me ab aegritudine ad sanitatem, intercurrente arctiore +periculo*, quasi per accessionem quam criticam medici vocant, certa +praesumebat. + +[Sidenote: II. Epulae et synaxis apud sepulcra martyrum.] + +2. Itaque cum ad Memorias[129] sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes +et panem et merum attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc +episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientur amplexa est, ut ipse +mirarer* quam facile accusatrix potius consuetudinis suae, quam +disceptatrix illius prohibitionis effecta sit. Non enim obsidebat spiritum +ejus vinolentia, eamque stimulabat in odium veri amor vini, sicut plerosque +mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis, sicut ad potionem aquatam +madidi nauseant. Sed illa cum attulisset canistrum cum solemnibus epulis +praegustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum* pro suo +palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat. Et +si multae essent, quae illo modo videbantur {84} honorandae, memoriae +defunctorum; idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat; quo jam +non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo* cum suis praesentibus per +sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quaerebat, non +voluptatem. Itaque ubi comperit a praeclaro praedicatore atque antistite +pietatis praeceptum esse ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent, ne +ulla occasio se ingurgitandi daretur ebriosis[130], et quia illa quasi +parentalia superstitioni gentilium essent simillima; abstinuit se +libentissime: et pro canistro pleno terrenis fructibus, plenum +purgatioribus votis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat; ut et +quod posset daret egentibus, et sic communicatio[131] Dominici corporis +illic celebraretur, cujus passionis imitatione immolati et coronati sunt +martyres. Sed tamen videtur mihi, Domine Deus meus, et ita est in conspectu +tuo de hac re cor meum, non facile fortasse de hac amputanda consuetudine +matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut +Ambrosium diligebat, quem propter salutem meam maxime diligebat; eam vero +ille propter ejus religiosissimam conversationem, qua in bonis operibus tam +[Sidenote: Rom. 12, 11.]_fervens spiritu_ frequentabat ecclesiam: ita ut +saepe erumperet, cum me videret, in ejus praedicationem*, gratulans mihi +quod talem matrem haberem; nesciens qualem illa me filium, qui dubitabam de +illis omnibus, et inveniri posse _viam vitae_ minime putabam. + +[Sidenote: III. Occupationes et studia Ambrosii.] + +3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires mihi; sed ad quaerendum +intentus, et ad disserendum inquietus erat animus meus. Ipsumque Ambrosium +felicem quemdam hominem secundum saeculum opinabar, quem sic tantae +potestates honorarent; caelibatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur. +Quid autem ille spei gereret, et adversus ipsius excellentiae tentamenta +quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adversis, et occultum os ejus +quod erat in corde ejus, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret[132]; nec +{85} conjicere noveram, nec expertus eram: nec ille sciebat aestus meos, +nec foveam periculi mei. Non enim quaerere ab eo poteram quod volebam, +sicut volebam, secludentibus me ab ejus aure atque ore catervis +negotiosorum hominum, quorum infirmitatibus serviebat. Cum quibus quando +non erat, quod per exiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis +sustentaculis, aut lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per +paginas, et cor intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant. +Saepe cum adessemus, non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem +nuntiari mos erat; sic eum legentem vidimus tacite, et aliter nunquam: +sedentesque in diuturno silentio (quis enim tam intento esse oneri +auderet?) discedebamus, et conjectabamus eum parvo ipso tempore, quod +reparandae menti suae nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum +alienarum, nolle in aliud avocari; et cavere fortasse ne auditore suspenso +et intento, si qua obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere +necesse esset; aut de aliquibus difficilioribus disceptare quaestionibus, +atque huic operi temporibus impensis, minus quam vellet voluminum +evolveret: quanquam et causa servandae vocis, quae illi facillime +obtundebatur, poterat esse justior tacite legendi. Quolibet tamen animo id +ageret, bono utique ille vir agebat. + +4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quae cupiebam de tam +sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset +audiendum. Aestus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur, +requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo [Sidenote: 2 +Tim. 2, 15.]_verbum veritatis recte tractantem_ omni die dominico audiebam; +et magis magisque mihi confirmabatur omnes versutarum calumniarum nodos, +quos illi deceptores nostri adversus divinos Libros innectebant, posse +dissolvi. Ubi vero etiam comperi ad imaginem tuam hominem a te factum, a +spiritualibus filiis tuis quos de matre Catholica per gratiam regenerasti, +non sic {86} intelligi ut humani corporis forma te terminatum crederent +atque cogitarent: quanquam quomodo se haberet spiritualis substantia, ne +quidem tenuiter atque in aenigmate suspicabar; tamen gaudens erubui non me +tot annos adversus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum +figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et impius fueram, quod ea quae +debebam quaerendo dicere* accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime, +secretissime et praesentissime, cui membra non sunt alia majora et alia +minora, sed ubique totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma +ista corporea: tamen _fecisti hominem ad imaginem tuam_; et ecce ipse a +capite usque ad pedes in loco est. + +[Sidenote: IV. Doctrinam Ecclesiae Ambrosio concionante intelligit.] + +5. Cum ergo nescirem quomodo haec subsisteret imago tua, pulsans* +proponerem quomodo credendum esset, non insultans opponerem quasi ita +creditum esset: tanto igitur acrior cura rodebat intima mea quid certi +retinerem, quanto me magis pudebat tam diu illusum et deceptum promissione +certorum, puerili errore et animositate, tam multa incerta quasi certa +garrisse. Quod enim falso essent, postea mihi claruit. Certum tamen erat +quod incerta essent, et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum +Catholicam tuam caecis contentionibus accusarem, etsi nondum compertam vera +docentem, non tamen ea docentem quae graviter accusabam. Itaque +confundebar, et convertebar: et gaudebam, Deus meus, quod Ecclesia* unica +corpus Unici tui, in qua mihi nomen Christi infanti est inditum, non +saperet infantiles nugas; neque hoc haberet in doctrina sua sana, quod te +creatorem omnium in spatium loci quamvis summum et amplum, tamen undique +terminatum membrorum humanorum figura contruderet. + +6. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non illo +oculo mihi legenda proponerentur, quo antea videbantur absurda, cum +arguebam tanquam ita sentientes sanctos tuos; verum autem non ita +sentiebant: et tanquam regulam diligentissime commendaret, saepe in +popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium laetus audiebam, [Sidenote: +2 Cor. 3, 6.]_Littera occidit; spiritus autem vivificat_: cum ea quae ad +litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento +spiritualiter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret, +quae utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni +assensione, timens praecipitium; et {87} suspendio magis necabar. Volebam +enim eorum quae non viderem ita me certum fieri, ut certus essem quod +septem et tria decem sint. Neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem +putarem posse comprehendi; sed sicut hoc, ita caetera cupiebam, sive +corporalia quae coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de +quibus cogitare nisi corporaliter nesciebam. Et sanari credendo +poteram[133], ut purgatior acies mentis meae dirigeretur aliquo modo in +veritatem tuam semper manentem, et ex nullo deficientem. Sed sicut evenire +assolet ut malum medicum expertus, etiam bono timeat se committere; ita +erat valetudo animae meae, quae utique nisi credendo sanari non poterat, et +ne falsa crederet, curari recusabat; resistens manibus tuis, qui +medicamenta fidei confecisti, et sparsisti super morbos orbis terrarum, et +tantam illis auctoritatem tribuisti. + +[Sidenote: V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.] + +7. Ex hoc tamen quoque jam praeponens doctrinam catholicam, modestius ibi +minimeque fallaciter sentiebam juberi ut crederetur quod non demonstrabatur +(sive esset quid, sed cui forte non esset, sive nec quid esset[134]), quam +illic temeraria pollicitatione scientiae credulitatem irrideri; et postea +tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant, +credenda imperari[135]. Deinde paulatim tu, Domine, {88} manu mitissima et +misericordissima pertractans et componens cor meum, consideranti quam +innumerabilia crederem quae non viderem*, neque cum gererentur adfuissem; +sicut tam multa in historia gentium[136], tam multa de locis atque urbibus +quae non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus +aliis atque aliis; quae nisi crederentur, omnino in hac vita nihil +ageremus[137]; postremo, quam inconcusse fixum {89} fide retinerem, de +quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo +credidissem: persuasisti mihi, non qui crederent Libris tuis, quos tanta in +omnibus fere gentibus auctoritate fundasti[138]; sed qui non crederent esse +culpandos, nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: Unde scis illos +Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi +ministratos? Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas +calumniosarum quaestionum, per tam multa quae legeram inter se +confligentium philosophorum, extorquere mihi potuit ut aliquando non +crederem, te esse quidquid esses quod ego nescirem; aut administrationem +rerum humanarum ad te pertinere. + +8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; semper tamen +credidi et esse te, et curam nostri gerere; etiamsi ignorabam vel quid +sentiendum esset de substantia tua, vel quae via duceret aut reduceret ad +te. Ideoque cum essemus infirmi ad inveniendam liquida ratione veritatem, +et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum Litterarum; jam credere +coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi Scripturae +per omnes jam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi, et per +ipsam te quaeri voluisses. Jam enim absurditatem quae me in illis Litteris +solebat offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad +sacramentorum altitudinem referebam: eoque mihi illa venerabilior et +sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum +esset in promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore +servaret; verbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis +praebens, et exercens intentionem eorum, qui non sunt leves corde: ut +exciperet omnes populari sinu, et per angusta foramina paucos ad te +trajiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis +emineret, nec turbas gremio sanctae humilitatis hauriret. Cogitabam haec, +et aderas mihi; suspirabam, et audiebas me: fluctuabam, et gubernabas me; +ibam per viam saeculi latam, nec deserebas. + +{90} + +[Sidenote: VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici laetantis]. + +9. Inhiabam honoribus, lucris, conjugio; et tu irridebas. Patiebar in eis +cupiditatibus amarissimas difficultates, te propitio tanto magis, quanto +minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Vide cor meum, Domine, qui +voluisti ut hoc recordarer et confiterer tibi. Nunc tibi inhaereat anima +mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera erat! et sensum +vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur ad te qui es super +omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur, et sanaretur. Quam +ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem miseriam meam, die illo quo +cum pararem recitare Imperatori laudes[139], quibus plura mentirer, et +mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et +cogitationum tabificarum febribus aestuaret; transiens per quemdam vicum +Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem +atque laetantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant, +multos dolores insaniarum nostrarum; quia omnibus talibus conatibus +nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens +infelicitatis meae sarcinam, et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud +nisi ad securam laetitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam +praecessisset, nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille pauculis +et emendicatis nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam aerumnosis anfractibus +et circuitibus ambiebam, ad laetitiam scilicet temporalis felicitatis. Non +enim verum gaudium habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsius +quaerebam. Et certe ille laetabatur, ego anxius eram; securus ille, ego +trepidus. Et si quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an +metuere; responderem, Exsultare. Rursus si interrogaret, utrum me talem +mallem qualis ille, an qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque +confectum eligerem: sed perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me +praeponere illi debebam, quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed +placere inde quaerebam hominibus; non ut eos docerem, sed tantum ut +placerem. Propterea et tu baculo disciplinae tuae [Sidenote: Ps. 41, 11. v. +Sabat.]_confringebas ossa mea_. + +10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde {91} quis +gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua +gloria, Domine? Quas non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non erat, +ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa +nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram, +et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde +quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter distat ab illa +vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe ille felicior +erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscerarer; +verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat vinum, ego mentiendo +quaerebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et saepe +advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et +dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum, +taedebat apprehendere, quia pene priusquam teneretur, avolabat. + +[Sidenote: VII. Alypium a Circensium insania convertit.] + +11. Congemiscebamus in iis qui simul amice vivebamus, et maxime ac +familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar: quorum Alypius ex +eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus, +me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro docere coepi oppido, +et postea Carthagini: et diligebat me multum, quod ei bonus et doctus +viderer; et ego illum, propter magnam virtutis indolem, quae in non magna +aetate satis eminebat. Gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria +fervent spectacula, absorbuerat eum in insaniam Circensium: sed cum in eo +miserabiliter volveretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola +uterer, nondum me audiebat ut magistrum, propter quamdam simultatem quae +inter me et patrem ejus erat exorta, et compereram quod circum +exitiabiliter amaret, et graviter angebar, quod tantam spem perditurus, vel +etiam perdidisse mihi videbatur. Sed monendi eum et aliqua coercitione +revocandi nulla erat copia, vel amicitiae benevolentia, vel jure +magisterii. Putabam enim eum de me cum patre sentire; ille vero non sic +erat. Itaque postposita in hac re patris voluntate, salutare me coeperat, +veniens in auditorium meum, et audire aliquid atque abire. + +12. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne vanorum ludorum +caeco et praecipiti studio tam bonum {92} interimeret ingenium. Verum +autem, Domine, tu qui praesides gubernaculis omnium quae creasti, non eum +oblitus eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui; et ut +aperte tibi tribueretur ejus correctio, per me quidem illam, sed nescientem +operatus es. Nam quodam die cum sederem loco solito, et coram me adessent +discipuli, venit, salutavit, sedit, atque in ea quae agebantur animum +intendit: et forte lectio in manibus erat, quam dum exponerem, et opportune +mihi adhibenda videretur similitudo Circensium, quo illud quod insinuabam +et jucundius et planius fieret, cum irrisione mordaci eorum quos illa +captivasset insania; tu scis, Deus noster, quod tunc de Alypio ab illa +peste sanando non cogitaverim. At ille in se rapuit, meque illud non nisi +propter se dixisse credidit. Et quod alius acciperet ad succensendum mihi, +accepit honestus adolescens ad succensendum sibi, et ad me ardentius +diligendum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras Litteris tuis: +[Sidenote: Prov. 9, 8.]_Corripe sapientem, et amabit te_. At ego illum jam +non corripueram; sed utens tu omnibus, et scientibus et nescientibus, +ordine quo nosti, et ille ordo justus est, [Sidenote: Is. 6, 6.]de corde et +lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonae adureres +tabescentem, ac sanares. Taceat laudes tuas qui miserationes tuas non +considerat, quae tibi de medullis meis confitentur. Etenim ille post illa +verba proripuit se ex fovea tam alta, qua libenter demergebatur, et cum +miserabili voluptate* caecabatur; et excussit animum forti temperantia, et +resiluerunt omnes Circensium sordes ab eo, ampliusque illuc non accessit. +Deinde patrem reluctantem evicit, ut me magistro uteretur: cessit ille +atque concessit. Et audire me rursus incipiens, illa mecum superstitione +involutus est, amans in Manichaeis ostentationem[140] continentiae, quam +veram et germanam putabat. Erat autem illa vecors et seductoria, [Sidenote: +Prov. 6, 26. Sabat.]_pretiosas animas captans_, nondum virtutis {93} +altitudinem scientes tangere, et superficie decipi faciles, sed tamen +adumbratae simulataeque virtutis. + +[Sidenote: VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus +antea abhorruerat.] + +13. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam viam, Romam +praecesserat, ut jus disceret; et ibi gladiatorii spectaculi hiatu +incredibili et incredibiliter abreptus est. Cum enim aversaretur et +detestaretur talia, quidam ejus amici et condiscipuli, cum forte de prandio +redeuntibus pervius esset*, recusantem vehementer et resistentem, familiari +violentia duxerunt in amphitheatrum, crudelium et funestorum ludorum +diebus, haec dicentem: "Si corpus meum in illum locum trahitis, et ibi +constituitis; numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis +intendere? Adero itaque absens, ac sic et vos et illa superabo." Quibus +auditis, illi nihilo secius eum adduxerunt secum, idipsum forte explorare +cupientes, utrum posset efficere. Quo ubi ventum est, et sedibus quibus +potuerunt locati sunt, fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille +clausis foribus oculorum, interdixit animo ne in tanta mala procederet; +atque utinam et aures obturavisset! Nam quodam pugnae casu, cum clamor +ingens totius populi vehementer eum pulsasset, curiositate victus, et quasi +paratus quidquid illud esset, etiam visum contemnere et vincere, aperuit +oculos; et percussus est graviore vulnere in anima, quam ille in corpore, +quem cernere concupivit; ceciditque miserabilius quam ille quo cadente +factus est clamor qui per ejus aures intravit, et reseravit ejus lumina, ut +esset qua feriretur et dejiceretur audax adhuc potius quam fortis animus, +et eo infirmior quo de se praesumpserat, qui debuit de te. Ut enim vidit +illum sanguinem, immanitatem simul ebibit, et non se avertit, sed fixit +aspectum; et hauriebat furias, et nesciebat, et delectabatur scelere +certaminis, et cruenta voluptate inebriabatur. Et non erat jam ille qui +venerat, sed unus de turba ad quam venerat, et verus eorum socius, a quibus +adductus erat. Quid plura? Spectavit, clamavit, exarsit, abstulit inde +secum insaniam qua stimularetur redire, non tantum cum illis a quibus prius +abstractus est; sed etiam prae illis, et alios trahens. Et inde tamen manu +validissima et misericordissima eruisti eum tu, et docuisti non sui habere, +sed tui fiduciam; sed longe postea. + +[Sidenote: IX. Alypius ut fur apprehenditur] + +14. Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus memoria reponebatur. +Nam et illud, quod cum adhuc studeret {94} jam me audiens apud Carthaginem, +et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicuti exerceri +scholastici solent, sivisti eum comprehendi ab aeditimis fori tanquam +furem. Non arbitror aliam ob causam te permisisse, Deus noster, nisi ut +ille vir[141] tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in +dignoscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate. +Quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce +adolescens quidam ex numero scholasticorum fur verus, securim clanculo +apportans, illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos qui vico +argentario desuper praeminent, et praecidere plumbum coepit. Sono autem +securis audito submurmuraverunt argentarii qui subter erant, et miserunt +qui apprehenderent quem forte invenissent. Quorum vocibus auditis, relicto +instrumento ille discessit, timens ne cum eo teneretur. Alypius autem qui +non viderat intrantem, exeuntem sensit, et celeriter vidit abeuntem: et +causam scire cupiens ingressus est locum, et inventam securim stans atque +admirans considerabat. Cum ecce illi qui missi fuerant, reperiunt eum solum +ferentem ferrum cujus sonitu exciti venerant: tenent, attrahunt; +congregatis inquilinis fori, tanquam furem manifestum se comprehendisse +gloriantur, et inde offerendus judici ducebatur. + +15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Domine, subvenisti innocentiae +cujus testis eras tu solus. Cum enim duceretur vel ad custodiam, vel ad +supplicium, fit eis obviam quidam architectus cujus maxima erat cura +publicarum fabricarum. Gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant +in suspicionem venire ablatarum rerum quae perissent de foro, ut quasi +tandem ille cognosceret a quibus haec fierent. Verum autem viderat homo +saepe Alypium in domo cujusdam senatoris {95} ad quem salutandum +ventitabat: statimque cognitum manu apprehensa semovit a turbis, et tanti +mali causam quaerens, quid gestum esset audivit; omnesque tumultuantes qui +aderant et minaciter frementes jussit venire secum. Et venerunt ad domum +illius adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat ante ostium, et tam +parvus erat ut nihil exinde domino suo metuens, facile posset totum +indicare: cum eo quippe in foro fuit pedissequus. Quem posteaquam recoluit +Alypius, architecto intimavit. At ille securim demonstravit puero, quaerens +ab eo cujus esset. Qui confestim, Nostra, inquit: deinde interrogatus +aperuit caetera. Sic in illam domum translata causa, confusisque turbis +quae de illo triumphare jam coeperant, futurus dispensator[142] verbi tui, +et multarum in Ecclesia tua causarum examinator, experientior +instructiorque discessit. + +[Sidenote: X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.] + +16. Hunc ergo Romae inveneram, et adhaesit mihi fortissimo vinculo, +mecumque Mediolanum profectus est, ut nec me deseret, et de jure quod +didicerat aliquid ageret, secundum votum magis parentum quam suum. Et ter* +jam assederat mirabili continentia caeteris, cum ille magis miraretur eos +qui aurum innocentiae praeponerent. Tentata est quoque ejus indoles, non +solum illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo timoris. Romae assidebat +comiti largitionum Italicianarum*.[143] Erat eo tempore quidam +potentissimus senator, cujus et beneficiis obstricti multi et terrori +subditi erant. Voluit sibi licere nescio quid ex more potentiae suae, quod +esset per leges illicitum; restitit Alypius: promissum est praemium; +irrisit animo: praetentae minae; calcavit: mirantibus omnibus inusitatam +animam, quae hominem tantum, et innumerabilibus praestandi nocendique modis +ingenti fama celebratum, vel amicum non optaret, vel non formidaret +inimicum. Ipse {96} autem judex, cui consiliarius erat, quamvis et ipse +fieri nollet, non tamen aperte recusabat: sed in istum causam transferens, +ab eo se non permitti asserebat; quia et revera si ipse faceret, iste +discederet. Hoc solo autem pene jam illectus erat studio litterario, ut +pretiis praetorianis[144] codices sibi conficiendos curaret: sed consulta +justitia deliberationem in melius vertit; utiliorem judicans aequitatem qua +prohibebatur, quam potestatem qua sinebatur. Parvum est hoc; sed [Sidenote: +Luc. 16, 10-12.]_qui in parvo fidelis est, et in magno fidelis est_. Nec +ullo modo erit inane, quod de tuae Veritatis ore processit: _Si in injusto +mammona fideles non fuistis; quod verum est, quis credet vobis? Et si in +alieno fideles non fuistis; quod vestrum est, quis dabit vobis?_ Talis ille +tunc inhaerebat mihi, mecumque nutabat in consilio, quisnam esset tenendus +vitae modus. + +17. Nebridius etiam qui relicta patria vicina Carthagini, atque ipsa +Carthagine ubi frequentissimus erat, relicto rure paterno optimo, relicta +domo et non secutura matre, nullam ob aliam causam Mediolanum venerat, nisi +ut mecum viveret in flagrantissimo studio[145] veritatis atque sapientiae: +pariter suspirabat, pariterque fluctuabat, beatae vitae inquisitor ardens, +et quaestionum difficillimarum scrutator acerrimus. Et erant ora trium +egentium, et inopiam suam sibimet invicem anhelantium, et [Sidenote: Ps. +144, 15.]_a te exspectantium, ut dares eis escam in tempore opportuno_. Et +in omni amaritudine quae nostros saeculares actus de misericordia tua +sequebatur, intuentibus nobis finem cur ea pateremur, occurrebant tenebrae; +et aversabamur* gementes, et dicebamus: Quamdiu haec? Et hoc crebro +dicebamus; et dicentes non relinquebamus ea; quia non elucebat certum +aliquid quod illis relictis apprehenderemus. + +[Sidenote: XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.] + +18. Et ego maxime mirabar, satagens et recolens, quam longum tempus esset +ab undevigesimo anno aetatis meae, quo fervere coeperam studio sapientiae; +disponens, ea inventa, relinquere omnes vanarum cupiditatum spes inanes et +insanias mendaces: et ecce jam tricenariam aetatem gerebam, in eodem luto +haesitans aviditate fruendi praesentibus, fugientibus {97} et dissipantibus +me, dum dico: Cras inveniam; ecce manifestum apparebit, et tenebo: ecce +Faustus veniet, et exponet omnia. O magni viri Academici! nihil ad agendam +vitam certi comprehendi potest. Imo quaeramus diligentius, et non +desperemus. Ecce jam non sunt absurda in Libris ecclesiasticis quae absurda +videbantur, et possunt aliter atque honeste intelligi. Figam pedes in eo +gradu in quo puer a parentibus eram positus, donec inveniatur perspicua +veritas. Sed ubi quaeretur? quando quaeretur? Non vacat Ambrosio, non vacat +legere. Ubi ipsos codices quaerimus? unde, aut quando comparamus? a quibus +sumimus? Deputentur tempora, distribuantur horae pro salute animae. Magna +spes oborta est: non docet catholica fides quod putabamus, et vani +accusabamus; nefas habent docti ejus credere Deum figura humani corporis +terminatum: et dubitamus pulsare quo aperiantur caetera? Antemeridianis +horis* discipuli occupant: caeteris quid facimus? cur non id agimus? Sed +quando salutamus amicos majores, quorum suffragiis opus habemus? quando +praeparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos, relaxando +animo ab intentione curarum? + +19. Pereant omnia, et dimittamus haec vana et inania: conferamus nos ad +solam inquisitionem veritatis. Vita* misera est; mors incerta. Si subito +obrepit, quomodo hinc exibimus? et ubi nobis discenda sunt quae hic +negleximus, ac* non potius hujus negligentiae supplicia luenda? Quid, si +mors ipsa omnem curam sensu amputabit et finiet? Ergo et hoc quaerendum. +Sed absit ut ita sit. Non vacat, non est inane quod tam eminens culmen +auctoritatis christianae fidei toto orbe diffunditur[146]. Nunquam tanta et +talia pro nobis divinitus agerentur, si morte corporis etiam vita animae +consumeretur. Quid cunctamur igitur relicta spe saeculi, conferre nos totos +ad quaerendum Deum et vitam beatam? Sed exspecta: jucunda sunt etiam ista; +habent non parvam dulcedinem suam: non {98} facile ab eis praecidenda est +intentio, quia turpe est ad ea rursum redire. Ecce jam quantum est, ut +impetretur aliquis honor? et quid amplius in his desiderandum? Suppetit +amicorum majorum copia: ut nihil aliud, et multum festinemus, vel +praesidatus dari potest; et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum +nostrum gravet[147]; et ille erit modus cupiditatis. Multi magni viri et +imitatione dignissimi, sapientiae studio cum conjugibus dediti fuerunt. + +20. Cum haec dicebam, et alternabant hi venti et impellebant huc atque +illuc cor meum, transibant tempora, et tardabam converti ad Dominum, et +differebam de die in diem vivere in te, et non differebam quotidie in +memetipso mori. Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua; et ab ea +fugiens, quaerebam eam. Putabam enim me miserum fore nimis, si feminae +privarer amplexibus[148]; et medicinam misericordiae tuae ad eamdem +infirmitatem sanandam non cogitabam, quia expertus non eram; et propriarum +virium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam +stultus essem ut nescirem, sicut scriptum est, _neminem posse esse +continentem, nisi tu dederis_. Utique dares, si gemitu interno pulsarem +aures tuas, et fide solida in te jactarem curam meam. + +[Sidenote: XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et +coelibatu.] + +21. Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda, cantans* nullo modo nos +posse securo otio simul in amore sapientiae vivere, sicut jam diu +desideraremus, si id fecissem. Erat enim ipse in ea re etiam tunc +castissimus, ita ut mirum esset; quia vel experientiam concubitus ceperat +in ingressu adolescentiae suae, sed non haeserat; magisque doluerat et +spreverat, et deinde jam continentissime vivebat. Ego autem resistebam +illi, exemplis eorum qui conjugati coluissent sapientiam, et promeruissent +Deum, et habuissent fideliter ac dilexissent {99} amicos. A quorum ego +quidem granditate animi longe aberam: et deligatus* morbo carnis mortifera +suavitate, trahebam catenam meam, solvi timens, et quasi concusso vulnere +repellens verba bene suadentis, tanquam manum solventis. Insuper etiam per +me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens, et innectebat atque spargebat per +linguam meam dulces laqueos in via ejus, quibus illi honesti et expediti +pedes implicarentur. + +22. Cum enim me ille miraretur, quem non parvipenderet, ita haerere visco +illius voluptatis, ut me affirmarem, quotiescumque inde inter nos +quaereremus, caelibem vitam nullo modo posse degere; atque ita me +defenderem, cum illum mirantem viderem, ut dicerem multum interesse inter +illud quod ipse raptim et furtim expertus esset, quod pene jam ne +meminisset quidem, atque ideo nulla molestia facile contemneret, et +delectationes consuetudinis meae, ad quas si accessisset honestum nomen +matrimonii, non eum mirari oportere, cur ego illam vitam nequirem spernere: +coeperat et ipse desiderare conjugium, nequaquam victus libidine talis +voluptatis, sed curiositatis. Dicebat enim scire se cupere quidnam esset +illud, sine quo vita mea quae illi sic placebat, non mihi vita, sed poena +videretur. Stupebat enim liber ab illo vinculo animus servitutem meam, et +stupendo ibat in experiendi cupidinem, venturus in ipsam experientiam, +atque inde fortasse lapsurus in eam quam stupebat servitutem; quoniam +_sponsionem_ volebat _facere cum morte_; et _qui amat periculum, incidit in +illud_. Neutrum enim nostrum, si quod est conjugale decus in officio +regendi matrimonii et suscipiendorum liberorum, ducebat, nisi tenuiter. +Magna autem ex parte atque vehementer consuetudo satiandae insatiabilis +concupiscentiae me captum excruciabat: illum autem admiratio capiendum +trahebat. Sic eramus, donec tu, Altissime, non deserens humum nostram, +miseratus miseros, subvenires miris et occultis modis. + +[Sidenote: XIII. Uxor quaeritur Augustino.] + +23. Et instabatur impigre ut ducerem uxorem. Jam petebam, jam +promittebatur, maxime matre dante operam, quo me jam conjugatum Baptismus +salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari, et vota sua ac promissa +tua in mea fide compleri animadvertebat. Cum sane et rogatu meo et +desiderio suo, forti clamore cordis abs te deprecaretur quotidie, {100} ut +ei per visum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo; nunquam voluisti. +Et videbat quaedam vana et phantastica, quo cogebat impetus de hac re +satagentis humani spiritus; et narrabat mihi, non cum fiducia qua solebat, +cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. Dicebat enim discernere se +nescio quo sapore, quem verbis explicare non poterat, quid interesset inter +revelantem te, et animam suam somniantem. Instabatur tamen, et puella +petebatur, cujus aetas ferme biennio minus quam nubilis erat; et quia ea +placebat, exspectabatur. + +[Sidenote: XIV. De vita communi agenda dum amicis deliberat.] + +24. Et multi amici agitaveramus animo, et colloquentes ac detestantes +turbulentas humanae vitae molestias, pene jam firmaveramus remoti a turbis +otiose vivere: id otium sic moliti, ut si quid habere possemus, conferremus +in medium, unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus; ut per amicitiae +sinceritatem non esset aliud hujus et aliud illius; sed quod ex cunctis +fieret unum, et universum singulorum esset, et omnia omnium: cum videremur +nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate, essentque inter +nos praedivites, Romanianus[149] maxime communiceps noster, quem tunc +graves aestus negotiorum suorum ad comitatum attraxerant, ab ineunte aetate +mihi familiarissimus; qui maxime instabat huic rei, et magnam in suadendo +habebat auctoritatem, quod ampla res ejus multum caeteris anteibat: et +placuerat nobis ut bini annui tanquam magistratus omnia necessaria +curarent, caeteris quietis. Sed posteaquam coepit + +{101} cogitari utrum hoc mulierculae sinerent, quas et alii nostrum jam +habebant, et nos habere volebamus, totum illud placitum quod bene +formabamus*, dissiluit in manibus, atque confractum et abjectum est. Inde +ad suspiria et gemitus*, et gressus ad sequendas [Sidenote: Mat. 7, +13.]_latas_ et tritas _vias_ saeculi, quoniam multae cogitationes erant in +corde nostro; [Sidenote: Ps. 32, 11.]_consilium autem tuum manet in +aeternum_. Ex quo consilio deridebas nostra, et tua praeparabas, nobis +[Sidenote: Ps. 144, 15. 16.]_daturus escam in opportunitate_, et _aperturus +manum atque impleturus_ animas nostras _benedictione_. + +[Sidenote: XV. In locum discedentis concubinae alia succedit.] + +25. Interea mea peccata multiplicabantur, et avulsa* a latere meo tanquam +impedimento conjugii, cum qua cubare solitus eram, cor ubi adhaerebat, +concisum et vulneratum mihi erat, et trahebat sanguinem. Et illa in Africam +redierat, vovens tibi alium se virum nescituram, relicto apud me naturali +ex illa filio meo. At ego infelix nec feminae imitator, dilationis +impatiens, tanquam post biennium accepturus eam quam petebam, quia non +amator conjugii sed libidinis servus eram; procuravi aliam, non utique +conjugem: quo tanquam sustentaretur et perduceretur vel integer vel auctior +morbus animae meae, satellitio perdurantis consuetudinis, in regnum +uxorium. Nec sanabatur vulnus illud meum quod prioris praecisione factum +fuerat; sed post fervorem doloremque acerrimum putrescebat, et quasi +frigidius, sed desperatius dolebat[150]. + +[Sidenote: XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.] + +26. Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. Ego fiebam miserior, et +tu propinquior. Aderat jam jamque dextera tua ereptura* me de coeno, et +ablutura me; et ignorabam. Nec me revocabat a profundiore voluptatum +carnalium gurgite, nisi metus mortis et futuri judicii tui, qui per varias +quidem opiniones, nunquam tamen recessit de pectore meo. Et disputabam cum +amicis meis Alypio et Nebridio de finibus bonorum et malorum, Epicurum +accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem +restare animae vitam, et tractus meritorum, quod Epicurus {102} credere +noluit. Et quaerebam, si essemus immortales et in perpetua corporis +voluptate sine ullo amissionis terrore viveremus, cur non essemus beati, +aut quid aliud quaereremus? Nesciens idipsum ad magnam miseriam pertinere, +quod ita demersus et caecus cogitare non possem lumen honestatis et gratis +amplectendae pulchritudinis, quam non videt oculus carnis, et videtur ex +intimo. Nec considerabam miser, ex qua vena mihi manaret, quod ista ipsa, +foeda tamen, cum amicis dulciter conferebam; nec esse sine amicis poteram +beatus, etiam secundum sensum quem tunc habebam in quantalibet affluentia +carnalium voluptatum. Quos utique amicos gratis diligebam, vicissimque ab +eis me diligi gratis sentiebam. O tortuosas vias! Vae animae audaci quae +speravit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram! Versa et +reversa in tergum, et in latera, et in ventrem; et dura sunt omnia: et tu +solus requies[151]. Et ecce ades, et liberas a miserabilibus erroribus, et +constituis nos in via tua, et consolaris, et dicis: Currite; ego feram, et +ego perducam, et ibi ego feram*. + + * * * * * + + +{103} + +LIBER SEPTIMUS. + + Juventutis suae exordium, id est annum aetatis trigesimum primum, ob + mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde + perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi + corporaliter sentire potuerit; Manichaeos ergo impie sentire probe + cernit, Ecclesiae vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum + erroribus revocatur; quaestione tamen, unde malum? misere torquetur; + plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de + Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et + praesertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. + +[Sidenote: I. Deum cogitat tamquam aliquid corporeum per infinita spatia +diffusum.] + +1. Jam mortua erat adolescentia mea mala et nefanda, et ibam in juventutem, +quanto aetate major, tanto vanitate turpior. Qui cogitare aliquid +substantiae nisi tale non poteram, quale per hos oculos videri solet; non +te cogitabam*, Deus, in figura corporis humani: ex quo audire aliquid de +sapientia coepi, semper hoc fugi; et gaudebam me hoc reperisse in fide +spiritualis matris nostrae Catholicae tuae. Sed quid te aliud cogitarem non +occurrebat; et conabar cogitare te homo, et talis homo, summum et solum et +verum Deum! et te incorruptibilem, et inviolabilem, et incommutabilem, +totis medullis credebam; quia, nesciens unde et quomodo, plane tamen +videbam et certus eram, id quod corrumpi potest, deterius esse quam id quod +non potest; et quod violari non potest, incunctanter praeponebam violabili; +et quod nullam patitur per mutationem, melius esse quam id quod mutari +potest. Clamabat violenter cor meum adversus omnia phantasmata mea, et hoc +uno ictu conabar abigere circumvolantem turbam immunditiae ab acie meae +mentis; et vix dimota in ictu oculi ecce conglobata rursus aderat, et +irruebat in aspectum meum, et obnubilabat eum: ut quamvis non forma humani +corporis, corporeum tamen aliquid cogitare cogerer per spatia locorum, sive +infusum mundo, sive etiam extra mundum per infinita diffusum, etiam ipsum +incorruptibile et inviolabile et incommutabile, quod corruptibili et +violabili et commutabili praeponebam; quoniam quidquid {104} privabam +spatiis talibus, nihil mihi esse videbatur: sed prorsus nihil, ne inane +quidem; tanquam si corpus auferatur loco, et maneat locus omni corpore +vacuatus, et terreno et humido et aereo et coelesti, sed tamen sit locus +inanis tanquam spatiosum nihil. + +2. Ego itaque incrassatus corde, nec mihimet ipsi vel ipse conspicuus[152], +quidquid non per aliquanta spatia tenderetur, vel diffunderetur, vel +conglobaretur, vel tumeret, vel tale aliquid caperet, aut capere posset, +nihil prorsus esse arbitrabar. Per quales enim formas ire solent oculi mei, +per tales imagines ibat cor meum: nec videbam hanc eamdem intentionem, qua +illas ipsas imagines formabam, non esse tale aliquid; quae tamen ipsas non +formaret, nisi esset aliquid magnum. Ita etiam te, vita vitae meae, grandem +per infinita spatia undique cogitabam penetrare totam mundi molem, et extra +eam quaquaversum per immensam sine termino; ut haberet te terra, haberet +coelum, haberent omnia, et illa finirentur in te, tu autem nusquam. Sicut +autem luci solis non obsisteret corpus, aeris hujus qui supra terram est, +quominus per eum trajiceretur penetrans eum, non dirumpendo aut concidendo, +sed implendo eum totum: sic tibi putabam non solum coeli et aeris et maris, +sed etiam terrae corpus pervium, et ex omnibus maximis minimisque partibus +penetrabile ad capiendam praesentiam tuam, occulta inspiratione intrinsecus +et extrinsecus administrantem omnia quae creasti. Ita suspicabar, quia +cogitare aliud non poteram; nam falsum erat. Illo enim modo major pars +terrae majorem tui partem haberet, et minorem minor: atque ita te plena +essent omnia, ut amplius tui caperet elephanti corpus quam passeris, quo +esset isto grandius, grandioremque occuparet locum; atque ita frustatim +partibus mundi, magnis magnas, brevibus breves partes tuas praesentes +faceres. Non es autem ita. Sed nondum iluminaveras tenebras meas. + +[Sidenote: II. Momentum quo Nebridius confutaret Manichaeos.] + +3. Sat erat enim mihi, Domine, adversus illos deceptos deceptores, et +loquaces mutos*, quoniam non ex eis sonabat verbum tuum: sat erat ergo +illud quod jamdiu ab usque Carthagine a Nebridio proponi solebat, et omnes +qui {105} audieramus concussi[153] sumus. Quid erat tibi factura nescio +quae gens tenebrarum, quam ex adversa mole solent opponere, si tu cum ea +pugnare noluisses*? Si enim responderetur, aliquid fuisse nocituram, +violabilis tu et corruptibilis fores. Si autem nihil ea nocere potuisse +diceretur, nulla afferretur causa pugnandi; et ita pugnandi, ut quaedam +portio tua et membrum tuum, vel proles de ipsa substantia tua, misceretur +adversis potestatibus et non a te creatis naturis, atque in tantum ab eis +corrumperetur et commutaretur in deterius, ut a beatitudine in +miseriam[154] verteretur, et indigeret auxilio quo erui purgarique posset: +et hanc esse animam, cui tuus sermo, servienti liber, et contaminatae +purus, et corruptae integer subveniret; sed et ipse corruptibilis, quia ex +una eademque substantia. Itaque, si te, quidquid es, id est, substantiam +tuam qua es, incorruptibilem dicerent; falsa esse illa omnia et +exsecrabilia: si autem corruptibilem; idipsum jam falsum et prima voce +abominandum. Sat erat ergo istud adversus eos omnimodo evomendos a pressura +pectoris, quia non habebant qua exirent sine horribili sacrilegio cordis et +linguae, sentiendo de te ista et loquendo. + +[Sidenote: III. Liberum arbitrium causa peccati.] + +4. Sed et ego adhuc, quamvis incontaminabilem et inconvertibilem, et nulla +ex parte mutabilem dicerem, firmeque sentirem Dominum nostrum Deum verum, +qui fecisti non solum animas nostras, sed etiam corpora[155], nec tantum +nostras animas et corpora, sed omnes et omnia; non tenebam explicatam* et +enodatam causam mali: quaecumque tamen esset, sic eam quaerendam videbam, +ut non per illam constringerer Deum incommutabilem mutabilem credere, ne +ipse fierem quod quaerebam. Itaque securus eam quaerebam, et certus non +esse verum quod illi dicerent, quos toto animo fugiebam; quia videbam, +quaerendo unde malum, repletos malitia, qua opinarentur tuam potius +substantiam male pati[154], quam suam male facere. + +{106} + +5. Et intendebam ut cernerem quod audiebam, liberum voluntatis arbitrium +causam esse ut male faceremus, et rectum judicium tuum ut pateremur[156]; +et eam liquidam* cernere non valebam. Itaque aciem mentis de profundo +educere conatus, mergebar iterum; et saepe conatus, mergebar iterum atque +iterum. Sublevabat enim me in lucem tuam quod tam sciebam me habere +voluntatem, quam me vivere. Itaque cum aliquid vellem aut nollem, non alium +quam me velle ac nolle certissimus eram; et ibi esse causam peccati mei jam +jamque animadvertebam. Quod autem invitus facerem, pati me potius quam +facere videbam; et id non culpam, sed poenam esse judicabam, qua me non +injuste plecti, te justum cogitans, cito fatebar. Sed rursus dicebam: Quis +fecit me? Nonne Deus meus, non tantum bonus, sed ipsum bonum? Unde igitur +mihi male velle et bene nolle, ut esset cur juste poenas luerem? Quis in me +hoc posuit, et inseruit mihi plantarium amaritudinis, cum totus fierem a +dulcissimo Deo meo? Si diabolus auctor, unde ipse diabolus? Quod si et ipse +perversa voluntate ex bono angelo diabolus factus est; unde et in ipso +voluntas mala qua diabolus fieret, quando totus angelus a conditore optimo +factus esset*? His cogitationibus deprimebar iterum et suffocabar: sed non +usque ad illum infernum subducebar erroris, ubi nemo [Sidenote: Ps. 6, +6.]_tibi confitetur_, dum tu potius mala pati, quam homo facere putatur. + +[Sidenote: IV. Deum incorruptibilem esse oportet.] + +6. Sic enim nitebar invenire caetera, ut jam inveneram melius esse +incorruptibile, quam corruptibile; et ideo te, quidquid esses, esse +incorruptibilem confitebar. Neque enim {107} ulla anima unquam potuit, +poteritve cogitare aliquid quod sit te melius, qui summum et optimum bonum +es. Cum autem verissime atque certissime incorruptibile corruptibili +praeponatur, sicut ego jam praeponebam; poteram jam cogitatione aliquid +attingere quod esset melius Deo meo, nisi tu esses incorruptibilis. Ubi +igitur videbam incorruptibile corruptibili esse praeferendum, ibi te +quaerere debebam, atque inde advertere ubi* sit malum, id est, unde sit +ipsa corruptio, qua violari substantia tua nullo modo potest. Nullo enim +prorsus modo violat corruptio Deum nostrum; nulla voluntate, nulla +necessitate, nullo improviso casu; quoniam ipse est Deus, et quod sibi vult +bonum est, et ipse est idem bonum: corrumpi autem non est bonum. Nec +cogeris invitus ad aliquid, quia voluntas tua non est major quam potentia +tua. Esset autem major, si te ipso tu ipse major esses: voluntas enim et +potentia Dei, Deus ipse est. Et quid improvisum tibi qui nosti omnia, et +nulla natura est, nisi quia nosti eam? Et utquid multa dicimus, cur non sit +corruptibilis substantia quae Deus est, quando si hoc esset, non esset +Deus? + +[Sidenote: V. Quaerit iterum unde malum, et quae radix ejus.] + +7. Et quaerebam unde malum, et male quaerebam; et in ipsa inquisitione mea +non videbam malum. Et constituebam in conspectu spiritus mei universam +creaturam, quidquid in ea cernere possumus; sicuti est terra, et mare, et +aer, et sidera, et arbores, et alia* mortalia; et quidquid in ea non +videmus, sicut firmamentum coeli, insuper et omnes Angelos et cuncta +spiritualia ejus; sed etiam ipsa, quasi corpora essent, locis et locis +ordinavit imaginatio mea: et feci unam massam grandem distinctam generibus +corporum creaturam tuam*; sive quae re vera corpora erant, sive quae ipse +pro spiritibus finxeram: et eam feci grandem, non quantum erat, quod scire +non poteram; sed quantum libuit, undiqueversum sane finitam. Te autem, +Domine, ex omni parte ambientem et penetrantem eam, sed usquequaque +infinitum: tanquam si mare esset ubique, et undique per immensa infinitum +solum mare, et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam +tamen; plena esset utique spongia illa ex omni sua parte ex immenso mari: +sic creaturam tuam finitam, te infinito plenam putabam, et dicebam: Ecce +Deus, et ecce quae creavit Deus, et bonus Deus, atque his validissime +longissimeque praestantior; sed tamen bonus bona creavit, et ecce quomodo +{108} ambit atque implet ea. Ubi ergo malum, et unde, et qua huc irrepsit? +Quae radix ejus, et quod semen ejus? An omnino non est? Cur ergo timemus et +cavemus quod non est? Aut si inaniter timemus, certe vel timor ipse malum +est, quo incassum stimulatur et excruciatur cor: et tanto gravius malum, +quanto non est quod timeamus, et timemus. Idcirco aut est malum quod +timemus, aut hoc malum est quia timemus. Unde est igitur, quoniam Deus +fecit haec omnia, bonus bona? Majus quidem et summum bonum minora fecit +bona, sed tamen et creans et creata bona sunt omnia. Unde est malum? An +unde fecit ea*, materies aliqua mala erat, et formavit atque ordinavit eam, +sed reliquit aliquid in illa, quod in bonum non converteret? Cur et hoc? An +impotens erat totum vertere et commutare, ut nihil mali remaneret, cum sit +omnipotens? Postremo, cur inde aliquid facere voluit, ac non potius eadem +omnipotentia fecit ut nulla esset omnino? Aut vero existere poterat contra +ejus voluntatem? Aut si aeterna erat, cur tam diu per infinita retro spatia +temporum, sic eam sivit esse, ac tanto post placuit aliquid ex ea facere? +Aut jam si subito aliquid voluit agere, hoc potius ageret omnipotens, ut +illa non esset, atque ipse solus esset totum, verum et summum et infinitum +bonum. Aut si non erat bene ut non aliquid boni etiam fabricaretur*, et +conderet qui bonus erat; illa sublata et ad nihilum redacta materia quae +mala erat, bonam ipse institueret unde omnia crearet. Non enim esset +omnipotens, si condere non posset aliquid boni, nisi ea, quam non ipse +condiderat, adjuvaretur materia. Talia volvebam pectore misero, ingravidato +curis mordacissimis de timore mortis, et non inventa veritate: stabiliter +tamen haerebat in corde meo, in catholica Ecclesia fides Christi tui Domini +et Salvatoris nostri; in multis quidem adhuc informis, et praeter doctrinae +normam fluitans*, sed tamen non eam relinquebat animus, imo in dies magis +magisque imbibebat. + +[Sidenote: VI. Mathematicorum divinationes rejicit.] + +8. Jam etiam mathematicorum fallaces divinationes, et impia deliramenta +rejeceram. Confiteantur etiam hinc tibi de intimis visceribus animae meae +miserationes tuae, Deus meus. Tu enim, tu omnino; nam quis alius a morte +omnis erroris revocat nos, nisi vita quae mori nescit, et sapientia mentes +indigentes illuminans, nullo indigens lumine, qua mundus administratur +usque ad arborum volatica folia? tu {109} procurasti pervicaciae meae, qua +obluctatus sum Vindiciano acuto seni, et Nebridio adolescenti mirabilis +animae: illi vehementer affirmanti, huic cum dubitatione quidem aliqua, sed +tamen crebro dicenti, non esse illam* artem futura praevidendi; conjecturas +autem hominum habere saepe vim sortis, et multa dicendo dici pleraque +ventura, nescientibus eis qui dicerent, sed in ea non tacendo +incurrentibus: procurasti ergo tu hominem amicum, non quidem segnem +consultorem mathematicorum, nec eas litteras bene callentem; sed, ut dixi, +consultorem curiosum, et tamen scientem aliquid quod a patre suo se audisse +dicebat, quod* quantum valeret ad illius artis opinionem evertendam +ignorabat. Is ergo vir nomine Firminus, liberaliter institutus et excultus +eloquio, cum me tanquam charissimum, de quibusdam suis rebus, in quas +saecularis spes ejus intumuerat, consuleret quid mihi secundum suas, quas +constellationes appellant, videretur; ego autem, qui jam de hac re in +Nebridii sententiam flecti coeperam, non quidem abnuerem conjicere ac +dicere quod nutanti occurrebat; sed tamen subjicerem, prope jam esse mihi +persuasum ridicula illa esse et inania: tum ille mihi narravit patrem suum +fuisse librorum talium curiosissimum, et habuisse amicum aeque illa +simulque sectantem; qui pari studio et collatione flatabant in eas nugas +ignem cordis sui*, ita ut mutorum quoque animalium, si qua domi parerent, +observarent momenta nascentium, atque ad ea coeli positionem notarent, unde +illius quasi artis experimenta colligerent. Itaque dicebat audisse se a +patre, quod cum eumdem Firminum* praegnans mater esset, etiam illius +paterni amici famula quaedam pariter utero grandescebat; quod latere non +potuit dominum, qui etiam canum suarum partus examinatissima diligentia +nosse curabat: atque ita factum esse ut cum iste conjugis, ille autem +ancillae dies et horas, minutioresque horarum articulos cautissima +observatione numerarent, enixae essent ambae simul; ita ut easdem +constellationes usque ad easdem minutias utrique nascenti facere +cogerentur, iste filio, ille servulo. Nam cum mulieres parturire +coepissent, indicaverunt sibi ambo quid sua cujusque domo ageretur, et +paraverunt quos ad se invicem mitterent, simul ut natum quod parturiebatur +esset cuique nuntiatum; quod tamen ut continuo nuntiaretur, tanquam in +regno suo facile effecerant. Atque ita, qui ab alterutro missi sunt, tam +{110} ex paribus domorum intervallis sibi obviam factos esse dicebat, ut +aliam positionem siderum, aliasque particulas momentorum, neuter eorum +notare sineretur: et tamen Firminus amplo apud suos loco natus, +dealbatiores vias saeculi cursitabat, augebatur divitiis, sublimabatur +honoribus; servus autem ille, conditionis jugo nullatenus relaxato, dominis +serviebat, ipso indicante qui noverat eum. + +9. His itaque auditis et creditis, talis quippe narraverat, omnis illa +reluctatio mea resoluta concidit: et primo Firminum ipsum conatus sum ab +illa curiositate revocare, cum dicerem, constellationibus ejus inspectis, +ut vera pronuntiarem*, debuisse me utique videre ibi parentes inter suos +esse primarios, nobilem familiam propriae civitatis, natales ingenuos, +honestam educationem, liberalesque doctrinas. At si me ille servus ex +eisdem constellationibus, quia et illius ipsae essent, consuluisset, ut +eidem quoque vera proferrem, debuisse me rursus ibi videre abjectissimam +familiam, conditionem servilem, et caetera longe a prioribus aliena, +longeque distantia. Unde autem fieret ut eadem inspiciens diversa dicerem, +si vera dicerem; si autem eadem dicerem, falsa dicerem: inde certissime +colligi*, ea quae vera, consideratis constellationibus, dicerentur, non +arte dici, sed sorte; quae autem falsa, non artis imperitia, sed sortis +mendacio. + +10. Hinc autem accepto aditu*, ipse mecum talia ruminando, ne quis eorumdem +delirorum qui talem quaestum sequerentur, quos jam jamque invadere, atque +irrisos refellere cupiebam, mihi ita resisteret, quasi aut Firminus mihi, +aut illi pater falsa narraverit; intendi considerationem in eos qui gemini +nascuntur: quorum plerique ita post invicem funduntur ex utero, ut parvum +ipsum temporis intervallum, quantamlibet vim in rerum natura habere +contendant, colligi tamen humana observatione non possit, litterisque +omnino signari non valeat, quas mathematicus inspecturus est, ut vera +pronuntiet. Et non erunt vera, quia easdem litteras inspiciens, eadem +debuit dicere de Esau et de Jacob; sed non eadem utrique acciderunt. Falsa +ergo diceret: aut si vera diceret, non eadem diceret, at eadem* inspiceret. +Non ergo arte, sed sorte vera diceret. Tu enim, Domine, justissime +moderator universitatis, consulentibus consultisque nescientibus occulto +instinctu agis, ut dum quisque consulit, hoc audiat {111} quod eum oportet +audire occultis meritis animarum, ex abysso justi judicii tui, cui non +dicat homo: Quid est hoc? aut quid hoc? Non dicat, non dicat; homo est +enim. + +[Sidenote: VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.] + +11. Jam itaque me, adjutor meus, illis vinculis solveras, et quaerebam unde +malum, et non erat exitus. Sed non sinebas me ullis fluctibus cogitationis +auferri ab ea fide qua credebam et esse te, et esse incommutabilem +substantiam tuam, et esse de hominibus curam et judicium tuum, et in +Christo Filio tuo Domino nostro, atque* Scripturis sanctis quas Ecclesiae +tuae catholicae commendaret auctoritas, viam te posuisse salutis humanae, +ad eam vitam, quae post hanc mortem futura est. His itaque salvis, atque +inconcusse roboratis in animo meo, quaerebam aestuans unde sit malum. Quae +illa tormenta parturientis cordis mei! qui gemitus, Deus meus! Et ibi erant +aures tuae, nesciente me. Et cum in silentio fortiter quaererem, magnae +voces erant ad misericordiam tuam, tacitae contritiones animi mei. Tu +sciebas quid patiebar, et nullus hominum. Quantum enim erat quod inde +digerebatur per linguam meam in aures familiarissimorum meorum? Numquid +totus tumultus animae meae, cui nec tempora, nec os meum sufficiebat, +sonabat eis? Totum tamen ibat in auditum tuum, quod [Sidenote: Ps. 37, +9-11.]_rugiebam a gemitu cordis mei_, et _ante te erat desiderium meum, et +lumen oculorum meorum non erat mecum_. Intus enim erat, ego autem foris. +Nec in loco illud: at ego intendebam in ea quae locis continentur, et non +ibi inveniebam locum ad requiescendum; nec recipiebant* me ista ut dicerem, +Sat est, et bene est; nec dimittebant redire, ubi mihi satis esset bene. +Superior enim eram istis, te autem inferior; et tu gaudium verum mihi +subdito tibi, et tu mihi subjeceras quae infra me creasti. Et hoc erat +rectum temperamentum[157], et media regio salutis meae, ut manerem ad +imaginem tuam, et tibi serviens dominarer corpori. Sed cum superbe contra +te surgerem, [Sidenote: Job 15, 26.]_et currerem adversus Dominum in +cervice crassa scuti mei_, etiam ista infima supra me facta sunt, et +premebant, et nusquam erat laxamentum et {112} respiramentum. Ipsa +occurrebant undique acervatim et conglobatim cernenti; cogitanti autem +imagines corporum, ipsae opponebantur redeunti, quasi diceretur: Quo is, +indigne et sordide? Et haec de vulnere meo creverant, quia [Sidenote: Ps. +88, 11]_humiliasti tanquam vulneratum_, _superbum_; et tumore meo separabar +abs te[158], et nimis inflata facies claudebat oculos meos. + +[Sidenote: VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.] + +12. Tu vero, Domine, in aeternum manes, et non in aeternum irasceris nobis: +quoniam miseratus es terram et cinerem, et placuit in conspectu tuo +reformare deformia mea; et stimulis internis agitabas me, ut impatiens +essem, donec mihi per interiorem aspectum certus esses. Et residebat tumor +meus ex occulta manu medicinae tuae, aciesque conturbata et contenebrata +mentis meae, acri collyrio salubrium dolorum meorum de die in diem +sanabatur. + +[Sidenote: IX. In Platonicorum libris Verbi aeterni divinitatem, non +incarnati humilitatem invenit.] + +13. Et primo volens ostendere mihi quam [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 2, +6.]_resistas superbis, humilibus autem des gratiam_, et quanta misericordia +tua demonstrata sit hominibus via humilitatis, quod Verbum tuum caro factum +est, et habitavit inter homines; procurasti mihi per quemdam hominem +immanissimo typho turgidum, quosdam Platonicorum[159] libros ex Graeca +lingua in Latinam versos: et ibi legi, non quidem his verbis, sed hoc idem +omnino multis et multiplicibus suaderi rationibus, quod [Sidenote: Joh. 1, +1-5.]_in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat +Verbum: hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt, et +sine ipso factum est nihil: quod factum est in ipso, vita erat, et vita +erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non +comprehenderunt_. Et quia hominis anima quamvis _testimonium perhibeat de +lumine, non est_ tamen ipsa _lumen_[160]; sed tamen Verbum Deus _est lumen +{113} erum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum_. Et quia +[Sidenote: Ver. 9-12.]_in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et +mundus eum non cognovit_. Quia vero _in propria sua venit, et sui eum non +receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei +fieri, credentibus in nomine ejus_; non ibi legi. + +14. Item legi ibi quia Verbum Deus, [Sidenote: Ver. 13.]_non ex carne, non +ex sanguine, non ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo +natus est_[161]. Sed quia [Sidenote: Ver. 14.]_Verbum caro factum est, et +habitavit in nobis_; non ibi legi. Indagavi quippe in illis litteris varie +dictum, et multis modis, quod sit Filius _in forma Patris, non rapinam +arbitratus esse aequalis Deo_, quia naturaliter idipsum est. Sed quia +[Sidenote: Phil. 2, 6-11.]_semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in +similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo; humiliavit se +factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: propter quod et Deus +illum exaltavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est super omne nomen, +ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et +infernorum; et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est +Dei Patris_; non habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora, et supra +omnia tempora incommutabiliter manet unigenitus Filius tuus coaeternus +tibi, et quia [Sidenote: Joh. 1, 16.]_de plenitudine ejus accipiunt_ animae +ut beatae sint, et quia participatione manentis in se sapientiae renovantur +ut sapientes sint; est ibi. Quod autem [Sidenote: Rom. 5, 6.]_secundum +tempus pro impiis mortuus est_; et [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio tuo unico +non pepercisti, sed pro omnibus nobis tradidisti eum_; non est ibi. +[Sidenote: Mat. 11, 25. 28. 29.]_Abscondisti enim haec a sapientibus, et +revelasti ea parvulis_; ut _venirent ad eum laborantes et onerati, et +reficeret_ eos: _quoniam mitis est et humilis corde_, et [Sidenote: Ps. 24, +9. 18.]_dirigit mites in judicio, et docet mansuetos vias suas, videns +humilitatem nostram, et laborem nostrum, et {114} dimittens omnia peccata +nostra_. Qui autem cothurno tanquam doctrinae sublimioris elati non audiunt +dicentem, [Sidenote: Mat. 11, 29.]_Discite a me quia mitis sum et humilis +corde, et invenietis requiem animabus vestris_: etsi [Sidenote: Rom. 1, 21. +22.]_cognoscunt Deum, non sicut Dominum glorificant aut gratias agunt; sed +evanescunt in cogitationibus suis, et obscuratur insipiens cor eorum; +dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt_. + +15. Et ideo legebam ibi [Sidenote: Ver. 23.]_immutatam_ etiam _gloriam +incorruptionis tuae in idola et varia simulacra, in similitudinem imaginis +corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum_; +[Sidenote: Gen. 25, 33. 34.]videlicet Aegyptium cibum[162] quo Esau +perdidit primogenita sua: quoniam caput quadrupedis pro te honoravit +populus primogenitus, [Sidenote: Act. 7, 39.]_conversus corde in Aegyptum_, +_et_ curvans imaginem tuam, animam suam ante [Sidenote: Ex. 32, 1-6. et Ps. +105, 19. 20.]_imaginem vituli manducantis fenum_. Inveni haec ibi, et non +manducavi. Placuit enim tibi, Domine, auferre opprobrium diminutionis ab +Jacob, ut [Sidenote: Rom. 9, 13.]_major serviret minori_; et vocasti Gentes +in haereditatem tuam. Et ego ad te veneram ex Gentibus, et intendi in aurum +quod ab Aegypto voluisti[163] ut auferret populus tuus, quoniam tutum erat, +ubicumque erat. [Sidenote: Ex. 3, 22; et 11, 2.]Et dixisti {115} +Atheniensibus per Apostolum tuum, quod [Sidenote: Act. 17, 28.]_in te +vivimus et movemur et sumus; sicut et quidam secundum eos dixerunt_: et +utique inde erant illi libri. Et non attendi in idola Aegyptiorum, quibus +de auro tuo ministrabant, qui [Sidenote: Rom. 1, 25.]_transmutaverunt +veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturae potius +quam Creatori_. + +[Sidenote: X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.] + +16. Et inde admonitus redire ad memetipsum, intravi in intima mea, duce te; +et potui, quoniam factus es adjutor meus. Intravi, et vidi qualicumque +oculo animae meae, supra eundem oculum animae meae, supra mentem meam, +lucem* incommutabilem; non hanc vulgarem et conspicuam omni carni[164]; nec +quasi ex eodem genere grandior erat, tanquam si ista multo multoque clarius +claresceret, totumque occuparet magnitudine. Non hoc illa erat; sed aliud, +aliud valde ab istis omnibus. Nec ita erat supra mentem meam sicut oleum +super aquam, nec sicut coelum super terram; sed superior, quia ipsa fecit +me, et ego inferior, quia factus sum ab ea. Qui novit veritatem, novit eam; +et qui novit eam, novit aeternitatem. Charitas novit eam. O aeterna +veritas, et vera charitas, et chara aeternitas[165]! tu es Deus meus; tibi +suspiro die ac nocte. Et cum te primum cognovi, tu assumpsisti me, ut +viderem esse quod viderem, et nondum me esse qui viderem. Et reverberasti +infirmitatem aspectus mei, radians in me vehementer, et contremui amore et +horrore; et inveni longe me esse a te in regione dissimilitudinis[166], +tanquam audirem vocem tuam de excelso: Cibus sum grandium; cresce, et +manducabis me. Nec tu me in te mutabis, sicut cibum carnis tuae; sed tu +mutaberis in me. Et cognovi quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro iniquitate +erudisti hominem, et tabescere fecisti sicut araneam animam_ meam; et dixi: +Numquid nihil est veritas, quoniam neque per finita, neque per infinita +locorum spatia diffusa est? Et clamasti de longinquo: Imo vero, [Sidenote: +Ex. 3, 14.]_Ego sum {116} qui sum_. Et audivi sicut auditur in corde, et +non erat prorsus unde dubitarem; faciliusque dubitarem vivere me, quam non +esse veritatem, [Sidenote: Rom. 1, 20.]_quae per ea quae facta sunt, +intellecta conspicitur_*. + +[Sidenote: XI. Quomodo creaturae sunt, et non sunt.] + +17. Et inspexi caetera infra te, et vidi nec omnino esse, nec omnino non +esse: esse quidem, quoniam abs te sunt; non esse autem, quoniam id quod es +non sunt. Id enim vere est, quod incommutabiliter[167] manet. [Sidenote: +Ps. 72, 28.]_Mihi autem adhaerere Deo bonum est_; quia si non manebo in +illo, nec in me potero. Ille autem [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se manens +innovat omnia_. Et [Sidenote: Ps. 15, 2.]_Deus meus es, quoniam bonorum +meorum non eges_. + +[Sidenote: XII. Omnia bona, quaecumque sunt.] + +18. Et manifestum est mihi quoniam bona sunt quae corrumpuntur, quae neque +si summa bona essent, neque nisi bona essent, corrumpi possent: quia si +summa bona essent, incorruptibilia essent; si autem nulla bona essent, quid +in eis corrumperetur non esset. Nocet enim corruptio; et nisi bonum +minueret, non noceret. Aut igitur nihil nocet corruptio, quod fieri non +potest: aut, quod certissimum est, omnia quae corrumpuntur, privantur bono. +Si autem omni bono privabuntur, omnino non erunt. Si enim erunt, et +corrumpi jam non poterunt, meliora erant, quia incorruptibiliter +permanebunt. Et quid monstruosius quam ea dicere omni bono amisso facta +meliora? Ergo si omni bono privabuntur, omnino nulla erunt: ergo quamdiu +sunt, bona sunt: ergo quaecumque sunt, bona sunt. Malumque illud quod +quaerebam unde esset, non est substantia; quia si substantia esset, bonum +esset. Aut enim esset incorruptibilis substantia, magnum utique bonum: aut +substantia corruptibilis esset, quae nisi bona esset, corrumpi non posset. +Itaque vidi et manifestatum est mihi quia omnia bona tu fecisti, et prorsus +nullae substantiae sunt quas tu non fecisti. Et quoniam non aequalia omnia +fecisti, ideo sunt omnia[168]; quia singula bona {117} sunt, et simul omnia +valde bona: quoniam [Sidenote: Gen. 1. et Eccli. 39, 21.]_fecit Deus noster +omnia bona valde_. + +[Sidenote: XIII. Omnia condita laudant Deum.] + +19. Et tibi omnino non est malum, non solum tibi, sed nec universae +creaturae tuae; quia extra* non est aliquid quod irrumpat, et corrumpat +ordinem quem imposuisti ei. In partibus autem ejus quaedam, quibusdam quia +non conveniunt, mala putantur: et eadem ipsa conveniunt aliis[169], et bona +sunt, et in semetipsis bona sunt. Et omnia haec quae sibimet invicem non +conveniunt, conveniunt inferiori parti rerum, quam terram dicimus; habentem +coelum suum nubilosum atque ventosum congruum sibi. Et absit jam ut +dicerem, Non essent ista*! quia etsi sola ista cernerem, desiderarem quidem +meliora, sed jam etiam de solis istis laudare te deberem; quoniam laudandum +te ostendunt [Sidenote: Ps. 148, 1-12.]_de terra dracones et omnes abyssi, +ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, quae faciunt verbum +tuum, montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri; bestiae et +omnia pecora, reptilia et volatilia pennata; reges terrae et omnes populi, +principes et omnes judices terrae; juvenes et virgines, seniores cum +junioribus laudant nomen tuum_. Cum vero etiam _de coelis te laudent, +laudent te_, Deus noster, _in excelsis omnes Angeli tui, omnes Virtutes +tuae, sol et luna, omnes stellae et lumen, coeli coelorum et aquae quae +super coelos sunt, laudent nomen tuum_: non jam desiderabam meliora, quia +omnia cogitabam; et meliora quidem superiora quam inferiora, sed meliora +omnia quam sola superiora, judicio saniore pendebam. + +[Sidenote: XIV. Sanae mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.] + +20. Non est sanitas eis quibus displicet aliquid creaturae tuae; sicut mihi +non erat, cum displicerent multa quae fecisti. Et quia non audebat anima +mea ut ei displiceret Deus meus, nolebat esse tuum quidquid ei displicebat. +Et inde ierat in opinionem duarum substantiarum, et non requiescebat, et +aliena loquebatur. Et inde rediens fecerat sibi Deum per infinita spatia +locorum omnium, et eum putaverat esse te; et eum collocaverat in corde suo, +et facta erat rursus templum idoli sui abominandum tibi. Sed posteaquam +fovisti caput nescientis, et clausisti [Sidenote: Ps. 118, 37.]_oculos meos +ne viderent vanitatem_; cessavi de me paululum, et consopita est insania +mea: et evigilavi in te, et vidi te infinitum aliter; et visus iste non a +carne trahebatur. + +{118} + +[Sidenote: XV. Quomodo veritas es falsitas in creaturis.] + +21. Et respexi alia, et vidi tibi debere quia sunt, et in te cuncta finita: +sed aliter, non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu veritate; et +omnia vera sunt, inquantum sunt; nec quidquam est falsitas, nisi cum +putatur esse quod non est. Et vidi quia non solum locis sua quaeque suis +conveniunt, sed etiam temporibus: et quia tu, qui solus aeternus es, non +post innumerabilia spatia temporum coepisti operari; quia omnia spatia +temporum, et quae praeterierunt et quae praeteribunt, nec abirent nec +venirent, nisi te operante et manente[170]. + +[Sidenote: XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.] + +22. Et sensi expertus non esse mirum, quod palato non sano poena est panis, +qui sano suavis est; et oculis aegris odiosa lux, quae puris amabilis. Et +justitia tua displicet iniquis; nedum vipera et vermiculus, quae bona +creasti, apta inferioribus creaturae tuae partibus: quibus et ipsi iniqui +apti sunt, quanto dissimiliores sunt tibi; apti autem superioribus, quanto +similiores fiunt tibi. Et quaesivi quid esset iniquitas, et non inveni +substantiam: sed a summa substantia, te Deo, detortae in infima* voluntatis +perversitatem, [Sidenote: Eccli. 10, 10.]_projicientis intima sua_[171], et +tumescentis foras. + +[Sidenote: XVII. Quae retardent a cognitione divinorum.] + +23. Et mirabar quod jam te amabam, non pro te phantasma. Et non instabam* +frui Deo meo, sed rapiebar ad te decore tuo, moxque diripiebar abs te +pondere meo, et ruebam in ista cum gemitu: et pondus hoc, consuetudo +carnalis. Sed mecum erat memoria tui, neque ullo modo dubitabam esse cui +cohaererem, sed nondum me esse qui cohaererem: [Sidenote: Sap. 9, +15.]_quoniam corpus quod corrumpitur, aggravat animam; et deprimit terrena +inhabitatio sensum multa cogitantem_. Eramque certissimus quod [Sidenote: +Rom. 1, 20.]_invisibilia tua, a constitutione mundi, per ea quae facta +sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque virtus et divinitas tua_. +Quaerens enim unde approbarem pulchritudinem corporum, sive coelestium, +sive terrestrium; et quid mihi praesto esset integre de mutabilibus +judicanti, et dicenti, Hoc ita esse debet, illud non ita: hoc ergo quaerens +unde judicarem, cum ita judicarem, inveneram incommutabilem et veram +veritatis aeternitatem, supra mentem meam commutabilem. Atque ita gradatim +a corporibus ad {119} sentientem per corpus animam; atque inde ad ejus +interiorem vim, cui sensus corporis exteriora nuntiaret, quousque possunt +bestiae: atque inde rursus ad ratiocinantem potentiam ad quam refertur +judicandum quod sumitur a sensibus corporis. Quae se quoque in me +comperiens mutabilem, erexit se ad intelligentiam suam; et abduxit +cogitationem a consuetudine, subtrahens se contradicentibus turbis +phantasmatum[172], ut inveniret quo lumine aspergeretur[173], cum sine ulla +dubitatione clamaret incommutabilem praeferendum esse mutabili; unde nosset +ipsum incommutabile, quod nisi aliquo modo nosset, nullo modo illud +mutabili certa praeponeret. Et pervenit* ad id quod est, in ictu +trepidantis aspectus. Tunc vero _invisibilia tua, per ea quae facta sunt, +intellecta conspexi_; sed aciem figere non valui*: et repercussa +infirmitate redditus solitis, non mecum ferebam nisi amantem memoriam, et +quasi olfacta desiderantem quae comedere nondum possem. + +[Sidenote: XVIII. Solus Christus via ad salutem.] + +24. Et quaerebam viam comparandi roboris quod esset idoneum ad fruendum te; +nec inveniebam, donec amplecterer [Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_mediatorem Dei +et hominum, hominem Christum Jesum, [Sidenote: Rom. 9, 5.]qui est super +omnia Deus benedictus in saecula_, vocantem et dicentem, [Sidenote: Jo. 14, +6.]_Ego sum via, et veritas, et vita_; et cibum, cui capiendo invalidus +eram, miscentem carni; quoniam [Sidenote: Jo. 1, 14.]_Verbum caro factum +est_, ut infantiae nostrae lactesceret sapientia tua, per quam creasti +omnia. Non enim tenebam Dominum meum Jesum, humilis humilem; nec cujus rei +magistra esset ejus infirmitas noveram. Verbum enim tuum aeterna veritas, +superioribus creaturae tuae partibus supereminens, subditos[174] erigit ad +seipsam: in inferioribus autem aedificavit sibi humilem domum de limo +nostro, per quam subdendos deprimeret a seipsis, et ad se trajiceret, +sanans tumorem, et nutriens amorem; ne {120} fiducia sui progrederentur +longius, sed potius infirmarentur videntes ante pedes suos infirmam +divinitatem ex participatione [Sidenote: Gen. 3. 21.]_tunicae +pelliceae_[175] nostrae, et lassi prosternerentur in eam, illa autem +surgens levaret eos. + +[Sidenote: XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.] + +25. Ego vero aliud putabam, tantumque sentiebam de Domino Christo meo, +quantum de excellentis sapientiae viro, cui nullus posset aequari; +praesertim quia mirabiliter natus ex virgine, ad exemplum contemnendorum +temporalium pro adipiscenda immortalitate, divina pro nobis cura tantam +auctoritatem magisterii meruisse videbatur. Quid autem sacramenti haberet +[Sidenote: Jo. 1, 14.]VERBUM CARO FACTUM, ne suspicari quidem poteram. +Tantum cognoveram ex his quae de illo scripta traderentur, quia manducavit +et bibit, dormivit, ambulavit, exhilaratus est, contristatus est, +sermocinatus est; non haesisse carnem illam Verbo tuo, nisi cum anima et +mente humana. Novit hoc omnis qui novit incommutabilitatem Verbi tui, quam +ego jam noveram, quantum poteram; nec omnino quidquam inde dubitabam. +Etenim nunc movere membra corporis per voluntatem, nunc non movere; nunc +aliquo affectu affici, nunc non affici; nunc proferre per signa sapientes +sententias, nunc esse in silentio: propria sunt mutabilitatis animae et +mentis. Quae si falsa de illo scripta essent, etiam omnia periclitarentur +mendacio, neque in illis Litteris ulla fidei salus generi humano remaneret. +Quia itaque vera scripta sunt, totum hominem[176] in Christo agnoscebam; +non corpus tantum hominis, aut cura corpore sine mente animum*, sed ipsum +hominem: non persona Veritatis, sed magna quadam naturae humanae +excellentia, et perfectiore participatione sapientiae praeferri caeteris +arbitrabar. Alypius autem Deum carne indutum ita putabat credi a +Catholicis, ut praeter Deum et carnem, non esset in Christo anima; +mentemque hominis non existimabat in eo praedicari. Et quoniam bene +persuasum tenebat, ea quae de illo memoriae mandata sunt, sine {121} vitali +et rationali creatura non fieri, ad ipsam Christianam fidem pigrius +movebatur. Sed postea haereticorum Apollinaristarum[177] hunc errorem esse +cognoscens, catholicae fidei collaetatus et contemperatus est. Ego autem +aliquanto posterius didicisse me fateor, in eo quod _Verbum caro factum +est_, quomodo catholica veritas a Photini[178] falsitate dirimatur. +Improbatio quippe haereticorum facit eminere quid Ecclesia tua sentiat, et +quid habeat sana doctrina. [Sidenote: 1 Cor. 11, 19.]_Oportuit enim et +haereses esse, ut probati manifesti fierent inter infirmos._ + +[Sidenote: XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.] + +26. Sed tunc lectis Platonicorum illis libris, posteaquam inde admonitus +quaerere incorpoream veritatem, _invisibilia tua, per ea quae facta sunt, +intellecta conspexi_; et repulsus sensi quid per tenebras animae meae +contemplari non sinerer, certus esse te, et infinitum esse, nec tamen per +locos finitos infinitosve diffundi; et vere te esse qui semper idem ipse +esses[179], ex nulla parte nulloque motu aliter aut aliter; caetera vero ex +te esse omnia, hoc solo firmissimo documento, quia sunt; certus quidem in +istis eram, nimis tamen infirmus ad fruendum te. Garriebam plane quasi +peritus, et nisi in Christo Salvatore nostro viam tuam quaererem, non +peritus, sed periturus essem. Jam enim coeperam velle videri sapiens, +plenus poena mea: et non flebam, insuper et [Sidenote: 1 Cor. 8, +1.]_inflator scientia_. {122} Ubi enim erat illa [Sidenote: 1 Cor. 3, +11.]_aedificans_ charitas a _fundamento_ humilitatis, _quod est Christus +Jesus_? Aut quando illi libri docerent me eam? In quos me propterea, +priusquam Scripturas tuas considerarem, credo voluisti incurrere, ut +imprimeretur memoriae meae quomodo ex eis affectus essem: et cum postea in +Libris tuis mansuefactus essem, et curantibus digitis tuis contrectarentur +vulnera mea; discernerem atque distinguerem quid interesset inter +praesumptionem et confessionem; inter videntes quo eundum sit nec videntes +qua, et viam[180] ducentem ad beatificam patriam, non tantum cernendam, sed +et habitandam. Nam si primo sanctis tuis Litteris informatus essem, et in +earum familiaritate obdulcuisses mihi, et postea in illa volumina +incidissem; fortasse aut abripuissent me a solidamento pietatis, aut si in +affectu quem salubrem imbiberam perstitissem, putarem etiam ex illis libris +eum posse concipi, si eos solos quisquam didicisset. + +[Sidenote: XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in +Platonicis.] + +27. Itaque avidissime arripui venerabilem stilum Spiritus tui, et prae +caeteris apostolum Paulum; et perierunt illae quaestiones in quibus mihi +aliquando visus est adversari sibi, et non congruere testimoniis Legis et +Prophetarum textus sermonis ejus. Et apparuit mihi una facies eloquiorum +castorum, et [Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultare cum tremore_ didici. Et +coepi*, et inveni quidquid illac verum legeram, hac cum commendatione +gratiae tuae[181] dici; ut qui videt, [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_non sic +glorietur quasi non acceperit_, non solum id quod videt, sed etiam ut +videat: (_quid enim habet quod non accepit?_) et ut te, qui es semper idem, +non solum admoneatur ut videat, sed etiam sanetur ut teneat: et _qui de +longinquo videre non potest_, viam tamen ambulet qua veniat, et videat, et +teneat; quia etsi [Sidenote: Rom. 7, 22. 23.]_condelectetur homo legi Dei +secundum interiorem hominem_, quid faciet de _alia lege in membris suis, +repugnante legi mentis suae, et se captivum ducente in lege peccati, quae +est in {123} membris ejus_? [Sidenote: Dan. 3, 27-32.]_Quoniam justus es_, +Domine; nos autem _peccavimus, inique fecimus, impie gessimus_, et gravata +est super nos manus tua, et juste _traditi sumus_ antiquo peccatori +praeposito mortis; quia persuasit voluntati nostrae similitudinem +voluntatis suae, qua [Sidenote: Joh. 8, 44.]_in veritate tua non stetit. +Quid faciet miser homo? Quis eum liberabit de corpore mortis hujus_, nisi +[Sidenote: Rom. 7, 24. 25.]_gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_, +quem genuisti coaeternum, et [Sidenote: Prov. 8, 22.]_creasti in principio +viarum tuarum, [Sidenote: Joh. 14, 30.]in quo princeps hujus mundi non +invenit_ quidquam morte dignum, et occidit eum; et [Sidenote: Col. 2, +14.]_evacuatum est chirographum quod erat contrarium nobis_? Hoc illae +litterae non habent. Non habent illae paginae vultum pietatis hujus, +lacrymas confessionis, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sacrificium tuum, spiritum +contribulatum, cor contritum et humiliatum_, populi salutem, [Sidenote: +Apoc. 21, 2.]_sponsam civitatem, [Sidenote: 2 Cor. 5, 5.]arrham Spiritus +sancti, poculum pretii_ nostri. Nemo ibi cantat: [Sidenote: Ps. 61, 2. +3.]_Nonne Deo subdita erit anima mea? Ab ipso enim salutare meum. Etenim +ipse est Deus meus et salutaris meus; susceptor meus, non movebor amplius._ +Nemo ibi audit vocantem: [Sidenote: Mat. 11, 28. 29. 25.]_Venite ad me, +omnes qui laboratis._ Dedignantur ab eo _discere quoniam mitis est et +humilis corde_. _Abscondisti enim haec a sapientibus et prudentibus, et +revelasti ea parvulis._ [Sidenote: Deut. 32, 49.]Et aliud est de silvestri +cacumine videre patriam pacis, et iter ad eam non invenire, et frustra +conari per invia, circum obsidentibus et insidiantibus fugitivis +desertoribus, cum principe suo [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leone et dracone_: +et aliud tenere viam illuc ducentem, curia* coelestis Imperatoris munitam, +ubi non latrocinantur qui coelestem militiam deseruerunt; vitant enim eam +sicut supplicium. Haec mihi inviscerabantur miris modis, cum [Sidenote: 1 +Cor. 15, 9.]_minimum Apostolarum_ tuorum legerem[182], et consideraveram +opera tua, et expaveram. + + * * * * * + + +{125} + +LIBER OCTAVUS. + + Vitae ipsius partem attingit celeberrimam, annum aetatis trigesimum + secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo + Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quae de + Antonio Aeygptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano + didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem + et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit; + lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et + diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur. + +[Sidenote: I. Studio vitae melius instituendae ad Simplicianum ire +statuit.] + +1. Deus meus, recorder in gratiarum actione tibi, et confitear +misericordias tuas super me. Perfundantur ossa mea dilectione tua*, et +dicant: [Sidenote: Ps. 34, 10.]_Domine, quis similis tibi? Dirupisti +vincula mea, [Sidenote: Ps. 115, 17.]sacrificem tibi sacrificium laudis._ +Quomodo dirupisti ea, narrabo; et dicent omnes qui adorant te, cum audiunt +haec: Benedictus Dominus in coelo et in terra; magnum et mirabile nomen +ejus. Inhaeserant praecordiis meis verba tua, et [Sidenote: Job 1, +10.]_undique circumvallabar abs te_. De vita tua aeterna certus eram: +quamvis eam [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in aenigmate et quasi per speculum +videram_; dubitatio tamen omnis de incorruptibili substantia, quod ab illa +esset omnis substantia, ablata mihi erat: nec certior de te, sed stabilior +in te esse cupiebam. De mea vero temporali vita nutabant omnia, et +[Sidenote: Ib. 5, 7.]_mundandum erat cor a fermento veteri_; et placebat +via ipse Salvator, et ire per ejus angustias adhuc pigebat. Et immisisti in +mentem meam, visumque est bonum in conspectu meo pergere ad Simplicianum +qui mihi bonus apparebat servus tuus, et lucebat in eo gratia tua. Audieram +etiam quod a juventute sua devotissime tibi viveret: jam vero tunc +senuerat, et longa aetate in tam bono studio sectandae viae tuae, multa +expertus, multa edoctus mihi videbatur; et vere sic erat. Unde mihi ut +proferret volebam, conferenti secum aestus meos, quis esset aptus modus sic +affecto, ut ego eram, ad ambulandum in via tua. {126} + +2. Videbam enim plenam Ecclesiam; et alius sic ibat, alius autem sic. Mihi +autem displicebat quod agebam in saeculo, et oneri mihi erat valde, non jam +inflammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe honoris et pecuniae, ad +tolerandam illam servitutem tam gravem. Jam enim me illa non delectabant +prae dulcedine tua et [Sidenote: Ps. 25, 8.]_decore domus tuae quam +dilexi_; sed adhuc tenaciter colligabar ex femina: nec me prohibebat +Apostolus conjugari, quamvis exhortaretur ad melius, maxime volens omnes +homines [Sidenote: 1 Cor. 7.]_sic_ esse _ut ipse erat_. Sed ego infirmior +eligebam molliorem locum: et propter hoc unum volvebar in caeteris +languidus, et tabescens curis marcidis, quod* et in aliis rebus quas +nolebam pati, congruere cogebar vitae conjugali, cui deditus obstringebar. +Audieram ex ore Veritatis, esse [Sidenote: Mat. 19, 12.]_spadones qui +seipsos absciderunt propter regnum coelorum_; sed, _Qui potest_, inquit, +_capere, capiat_. [Sidenote: Sap. 13, 1.]_Vani sunt certe omnes homines +quibus non inest Dei scientia; nec de his quae videntur bona, potuerunt +invenire eum qui est._ At ego jam non eram in illa vanitate: transcenderam +eam; et contestante universa creatura tua[183], inveneram te creatorem +nostrum, et Verbum tuum apud te Deum, tecumque* unum Deum, per quod creasti +omnia. Et est aliud genus impiorum, qui _cognoscentes Deum, non sicut Deum +glorificaverunt, aut gratias egerunt_. In hoc quoque incideram; et +[Sidenote: Ps. 17, 36.]_dextera tua suscepit me_, et inde ablatum posuisti +ubi convalescerem, quia dixisti homini: [Sidenote: Job 28, 28.]_Ecce pietas +est sapientia_; et, [Sidenote: Prov. 3, 7.]_Noli velle videre sapiens_; +quoniam [Sidenote: Rom. 1. 21, 22.]_dicentes se esse sapientes, stulti +facti sunt_. Et [Sidenote: Mat. 13, 46.]_inveneram_ jam _bonam margaritam_; +et _venditis omnibus quae haberem, emenda_ erat, et dubitabam. + +[Sidenote: II. De Victorino rhetore converso.] + +3. Perrexi ergo ad Simplicianum[184], patrem in accipienda gratia* tua +tunc[185] episcopi Ambrosii*, et quem vere ut patrem {127} diligebat. +Narravi ei circuitus erroris mei. Ubi autem commemoravi legisse me quosdam +libros Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romae, quem +Christianum defunctum esse audieram, in Latinam linguam transtulisset; +gratulatus est mihi quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem, +plena _fallaciarum_ et deceptionum [Sidenote: Col. 2, 8.]_secundum elementa +hujus mundi_: in istis autem, omnibus modis insinuari Deum et ejus +Verbum[186]. Deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem Christi, [Sidenote: +Mat. 11, 25.]_sapientibus absconditam et revelatam parvulis_, +Victorinum[187] ipsum recordatus est, quem, Romae cum esset, familiarissime +noverat: de quo ille mihi narravit quod non silebo. Habet enim magnam +laudem gratiae tuae confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex, +et omnium liberalium doctrinarum peritissimus, quique philosophorum tam +multa legerat, et dijudicaverat*; doctor tot nobilium senatorum, qui etiam +ob insigne praeclari magisterii, quod cives hujus mundi eximium putant, +statuam in Romano foro meruerat et acceperat; usque ad illam aetatem +venerator idolorum, sacrorumque sacrilegorum particeps, quibus tunc tota +fere Romana nobilitas inflata inspirabat populos jam et omnigenum deum +monstra*, et Anubem latratorem, quae aliquando "Contra Neptunum et Venerem, +contraque Minervam" tela tenuerant[188], et a se victis jam Roma +supplicabat[189]; quae ista senex Victorinus tot annos ore terricrepo +defensitaverat: non erubuerit esse puer Christi tui, et infans fontis tui, +subjecto collo ad humilitatis jugum, et edomita fronte ad crucis +opprobrium. + +{128} + +4. O Domine, Domine, qui [Sidenote: Ps. 143, 5.]_inclinasti coelos, et +descendisti; tetigisti montes, et fumigaverunt_: quibus modis te insinuasti +illi pectori? Legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam Scripturam, omnesque +Christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur; et +dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "Noveris me +Christianum jam esse." Et respondebat ille: "Non credam, nec deputabo te +inter Christianos, nisi in ecclesia Christi videro." Ille autem irridebat +dicens: "Ergo parietes faciunt Christianos?" Et hoc saepe dicebat, jam se +esse Christianum; et Simplicianus illud saepe respondebat, et saepe ab illo +parietum irrisio repetebatur. Amicos enim suos reverebatur offendere +superbos daemonicolas, quorum ex culmine Babylonicae dignitatis, quasi ex +[Sidenote: Ps. 28, 5.]_cedris Libani_ quas nondum _contriverat_ Dominus, +graviter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. [Sidenote: Mat. 10. 33. +Luc. 9, 26.]Sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem, timuitque +negari a Christo coram Angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus +confiteri, reusque sibi magni criminis apparuit erubescendo de sacramentis +humilitatis Verbi tui, et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum +daemoniorum, quae imitator superbus acceperat; depuduit vanitati, et +erubuit veritati, subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse +narrabat: "Eamus in ecclesiam; Christianus volo fieri." At ille non se +capiens laetitia, perrexit cum eo. Ubi autem imbutus est primis +instructionum sacramentis, non multo post etiam nomen dedit, ut per +Baptismum regeneraretur, mirante Roma, gaudente Ecclesia. Superbi +[Sidenote: Ps. 111, 10.]_videbant, et irascebantur; dentibus suis +stridebant, et tabescebant_: servo autem tuo* [Sidenote: Ps. 39, +5.]_Dominus_ Deus erat _spes ejus_, et _non respiciebat in vanitates et +insanias mendaces_. + +5. Denique, ut ventum est ad horam profitendae fidei, quae verbis certis +conceptis, retentisque memoriter, de loco eminentiore in conspectu populi +fidelis Romae reddi[190] solet ab eis qui {129} accessuri sunt ad gratiam +tuam, oblatum esse dicebat Victorino a presbyteris ut secretius redderet, +sicut nonnullis qui verecundia trepidaturi videbantur offerri mos erat; +illum autem maluisse salutem suam in conspectu sanctae multitudinis +profiteri. Non enim erat salus quam docebat in rhetorica, et tamen eam +publice professus erat. Quanto minus ergo vereri debuit mansuetum gregem +tuum pronuntians verbum tuum, qui non verebatur in verbis suis turbas +insanorum? Itaque ubi ascendit ut redderet, omnes sibimet invicem, quisque +ut eum noverant, instrepuerunt nomen ejus strepitu gratulationis. Quis +autem ibi non eum noverat? Et sonuit presso sonitu per ora cunctorum +collaetantium: Victorinus, Victorinus! Cito sonuerunt exsultatione, quia +videbant eum; et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. Pronuntiavit +ille fidem veracem praeclara fiducia, et volebant omnes eum rapere intro in +cor suum; et rapiebant amando et gaudendo: hae rapientium manus erant. + +[Sidenote: III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum +conversione.] + +6. Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute desperatae +animae, et de majore periculo liberatae, quam si spes ei semper affuisset, +aut periculum minus fuisset? Etenim tu quoque, misericors Pater, plus +gaudes [Sidenote: Luc. 15.]_de uno poenitente, quam de nonaginta novem +justis, quibus non opus est poenitentia_. Et nos cum magna jucunditate +audimus, cum audimus quam exsultantibus* pastoris humeris reportetur ovis +quae erraverat; et drachma referatur in thesauros tuos, collaetantibus +vicinis mulieri quae invenit: et lacrymas excutit gaudium solemnitatis +domus tuae, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, _Quoniam mortuus +erat, et revixit; perierat, et inventus est._ Gaudes quippe in nobis, et in +Angelis tuis sancta charitate sanctis. Nam tu semper idem, {130} quia quae +non semper nec eodem modo sunt, eodem modo semper nosti omnia. + +7. Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inventis aut redditis +rebus quas diligit, quam si eas semper habuisset? Contestantur enim et +caetera, et plena sunt omnia testimoniis clamantibus, Ita est. Triumphat +victor imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset; et quanto majus +periculum fuit in praelio, tanto est gaudium majus in triumpho. Jactat +tempestas navigantes, minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt: +tranquillatur coelum et mare, et exsultant nimis, quoniam timuerunt nimis. +Aeger est charus, et vena ejus malum renuntiat; omnes qui eum salvum +cupiunt, aegrotant simul animo: fit ei recte, et nondum ambulat pristinis +viribus; et fit tale jam gaudium, quale non fuit cum antea salvus et fortis +ambularet. Easque ipsas voluptates humanae vitae etiam non inopinatis et +praeter voluntatem irruentibus, sed institutis et voluptariis* molestiis +homines acquirunt. Edendi et bibendi voluptas nulla est, nisi praecedat +esuriendi et sitiendi molestia. Et ebriosi quaedam salsiuscula comedunt, +quo fiat molestus ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. Et +institutum est ut jam pactae sponsae non tradantur statim, ne vilem habeat +maritus datam, quam non suspiraverit sponsus dilatam. + +8. Hoc in turpi et exsecranda laetitia; hoc in ea quae concessa et licita +est; hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiae: hoc in eo qui [Sidenote: +Luc. 15, 32.]_mortuus erat, et revixit: perierat, et inventus est_. Ubique +majus gaudium molestia majori praeceditur. Quid est hoc, Domine Deus meus, +cum tu aeternum tibi tu ipse sis gaudium, et quaedam de te circa te semper +gaudeant[191]? Quid est quod haec rerum pars alternat defectu et profectu, +offensionibus et conciliationibus? An is est modus earum; et tantum dedisti +eis, cum a summis coelorum usque ad ima terrarum, ab initio usque in finem +saeculorum, ab angelo usque ad vermiculum, a motu primo usque ad extremum, +omnia genera bonorum, et omnia justa opera tua, suis quaeque sedibus +locares, et suis quaeque temporibus ageres? Heu mihi, quam excelsus es in +excelsis, et quam profundus in profundis! et nusquam recedis, et vix +redimus ad te. + +{131} + +[Sidenote: IV. Quare plus laetandum sit in conversione nobilium.] + +9. Age, Domine, fac; excita, et revoca nos; accende, et rape; flagra, +dulcesce: jam amemus, et curramus. Nonne multi ex profundiore tartaro +caecitatis quam Victorinus, redeunt ad te, et accedunt, et illuminantur +recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te [Sidenote: Joh. 1, +9. 12.]_potestatem ut filii tui fiant_? Sed si minus noti sunt populis, +minus de illis gaudent etiam qui noverunt eos. Quando enim cum multis +gaudetur, et in singulis uberius est gaudium, quia fervefaciunt se, et +inflammantur ex alterutro. Deinde, quod multis noti, multis sunt +auctoritati ad salutem, et multis praeeunt secuturis. Ideoque multum de +illis et qui eos praecesserunt laetantur, quia non de solis laetantur. +Absit enim ut in tabernaculo tuo prae pauperibus accipiantur personae +divitum, aut prae ignobilibus nobiles: quando potius [Sidenote: 1 Cor. 1, +27. 28.]_infirma mundi elegisti ut confunderes fortia; et ignobilia_ hujus +_mundi elegisti et contemptibilia, et ea quae non sunt, tanquam quae* sint, +ut ea quae sunt evacuares_. Et tamen idem ipse [Sidenote: Id. 15, +9.]_minimus Apostolorum_ tuorum, per cujus linguam tua ista verba sonuisti, +cum Paulus proconsul, per ejus militiam debellata superbia, sub lene jugum +Christi tui missus esset, regis magni provincialis effectus; [Sidenote: +Act. 13, 7. l2.]ipse quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit, ob tam +magnae* insigne victoriae[192]. Plus enim hostis vincitur in eo quem plus +tenet, de quo plures tenet. Plus autem superbos tenet nomine nobilitatis, +et de his plures nomine auctoritatis. Quanto igitur gratius cogitabatur* +Victorini pectus, quod tanquam inexpugnabile receptaculum diabolus +obtinuerat, Victorini lingua, quo telo grandi et acuto multos peremerat; +tanto abundantius exsultare oportuit filios tuos, quia Rex noster +[Sidenote: Mat. 12, 29.]_alligavit fortem_, et videbant _vasa ejus erepta +mundari_, et aptari _in honorem_ tuum, et fieri [Sidenote: 2 Tim. 2, +21.]_utilia Domino ad omne opus bonum_. + +[Sidenote: V. Quae remorabantur eum a conversione.] + +10. Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narravit, exarsi +ad imitandum: ad hoc enim et ille narraverat. Posteaquam vero et illud +addidit, quod imperatoris Juliani {132} temporibus lege data prohibiti sunt +Christiani docere litteraturam et oratoriam; quam legem ille amplexus, +loquacem scholam deserere maluit, quam verbum tuum, quo [Sidenote: Sap. 10, +21.]_linguas infantium facis disertas_: non mihi fortior quam felicior +visus est, quia invenit occasionem vacandi tibi. Cui rei ego suspirabam +ligatus, non ferro alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat +inimicus, et inde mihi catenam fecerat, et constrinxerat me. Quippe ex +voluntate perversa, facta est libido: et dum servitur libidini, facta est +consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas. +Quibus quasi ansulis sibimet innexis, unde catenam appellavi, tenebat me +obstrictum dura servitus. Voluntas autem nova quae mihi esse coeperat ut te +gratis colerem, fruique te vellem, Deus, sola jucunditas certa, nondum erat +idonea ad superandam priorem vetustate roboratam. Ita duae voluntates meae, +una vetus, alia nova, illa carnalis, illa spiritualis, confligebant inter +se, atque discordando dissipabant animam meam. + +11. Sic intelligebam, meipso experimento*, id quod legeram, quomodo +[Sidenote: Gal. 5, 17.]_caro concupisceret adversus spiritum, et spiritus +adversus carnem_. Ego quidem in utroque[193]; sed magis ego in eo quod in +me approbabam, quam in eo quod in me improbabam. Ibi enim magis jam non +ego; quia ex magna parte id patiebar invitus, quam faciebam volens*. Sed +tamen consuetudo adversus me pugnacior ex me facta erat, quoniam volens, +quo nollem, perveneram. Et quis jure contradiceret, cum peccantem justa +poena sequeretur?[194] Et non erat jam illa excusatio*, qua videri mihi +solebam propterea me nondum contempto saeculo servire tibi, quia incerta +mihi esset perceptio veritatis: jam enim et ipsa certa erat. Ego autem +adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam; et impedimentis omnibus sic +timebam expediri, quemadmodum impediri timendum est. + +12. Ita sarcina saeculi, velut somno assolet, dulciter premebar; et +cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci +volentium, qui tamen superati soporis {133} altitudine remerguntur. Et +sicut nemo est qui dormire semper velit, omniumque sano judicio vigilare +praestat; differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum gravis torpor +in membris est; eumque jam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi +tempus advenerit: ita certum habebam esse melius tuae charitati me dedere, +quam meae cupiditati cedere; sed illud placebat, et vincebat*; hoc libebat +et vinciebat. Non enim erat quod tibi responderem dicenti mihi, [Sidenote: +Eph. 5, 14.]_Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis; et illuminabit te +Christus_: et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino quid +responderem veritate convictus, nisi tantum verba lenta et somnolenta: +Modo, ecce modo; sine paululum. Sed, Modo, et modo, non habebant modum; et, +Sine paululum, in longum ibat. Frustra [Sidenote: Rom. 7, +22-25.]_condelectabar legi tuae secundum interiorem hominem, cum alia lex +in membris meis repugnaret legi mentis meae, et captivum me duceret in lege +peccati, quae in membris meis erat_. Lex enim peccati est violentia +consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam invitus animus, eo merito quo +in eam volens illabitur. _Miserum_ ergo _me quis liberaret de corpore +mortis hujus, nisi gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_? + +[Sidenote: VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.] + +13. Et de vinculo quidem desiderii concubitus quo arctissimo tenebar, et +saecularium negotiorum servitute, quemadmodum me exemeris, narrabo, et +confitebor nomini tuo, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_Domine, adjutor meus et +redemptor meus_. Agebam solita, crescente anxietudine, et quotidie +suspirabam tibi; frequentabam ecclesiam tuam, quantum vacabat ab eis +negotiis sub quorum pondere gemebam*. Mecum erat Alypius otiosus ab opere +jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum consilia +venderet, sicut ego vendebam dicendi facultatem, si qua docendo praestari +potest. Nebridius autem amicitiae nostrae cesserat, ut omnium nostrum +familiarissimo Verecundo, Mediolanensi et civi et grammatico subdoceret, et +vehementer desideranti et familiaritatis jure flagitanti de numero nostro +fidele adjutorium, quo indigebat nimis. Non itaque Nebridium cupiditas +commodorum eo traxit: majora enim posset si vellet de litteris agere; sed +officio benevolentiae petitionem nostram contemnere noluit amicus +dulcissimus et mitissimus. Agebat autem illud prudentissime, cavens +innotescere personis secundum hoc saeculum majoribus, devitans {134} in eis +omnem inquietudinem animi, quem volebat habere liberum et quam multis +posset horis feriatum, ad quaerendum aliquid, vel legendum vel audiendum de +sapientia. + +14. Quodam igitur die, non recolo causam qua erat absens Nebridius, cum +ecce ad nos domum venit ad me et Alypium Pontitianus* quidam civis noster +inquantum Afer, praeclare in palatio militans[195]: nescio quid a nobis +volebat. Et consedimus ut colloqueremur; et forte supra mensam lusoriam +quae ante nos erat, attendit codicem, tulit, aperuit, invenit apostolum +Paulum, inopinate sane: putaverat enim aliquid de libris quorum professio +me conterebat. Tum vero arridens, meque intuens, gratulatorie miratus est +quod eas et solas prae oculis meis Litteras repente comperisset. +Christianus quippe et fidelis erat, et saepe tibi Deo nostro prosternebatur +in ecclesia crebris et diuturnis orationibus. Cui ego cum indicassem illis +me Scripturis curam maximam impendere, ortus est sermo, ipso narrante, de +Antonio[196] Aegyptio monacho, cujus nomen excellenter clarebat apud servos +tuos; nos autem usque in illam horam latebat. Quod ille ubi comperit, +immoratus est in eo sermone, insinuans tantum virum ignorantibus, et +admirans eamdem nostram ignorantiam. Stupebamus autem audientes tam recenti +memoria, et prope nostris temporibus testatissima mirabilia[197] tua in +fide recta et catholica Ecclesia. Omnes mirabamur, et nos quia tam magna +erant, et ille quia inaudita nobis erant. + +15. Inde sermo ejus devolutus est ad monasteriorum greges[198], {135} et +mores suaveolentiae tuae, et ubera deserta eremi, quorum nos nihil +sciebamus. Et erat monasterium Mediolani[199] plenum bonis fratribus, extra +urbis moenia, sub Ambrosio nutritore; et non noveramus. Pertendebat ille et +loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus. Unde et incidit ut diceret +nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treveros, +cum Imperator pomeridiano Circensium spectaculo teneretur, exisse +deambulatum in hortos muris contiguos; atque illic ut forte combinati +spatiabantur, unum secum seorsum, et alios duos itidem seorsum pariterque +digressos: sed illos vagabundos irruisse in quamdam casam, ubi habitabant +quidam servi tui, [Sidenote: Mat. 5, 3.]_spiritu pauperes, qualium est +regnum coelorum_, et invenisse ibi codicem in quo scripta erat vita +Antonii. Quam legere coepit unus eorum, et mirari, et accendi, et inter +legendum meditari arripere talem vitam, et relicta militia[200] saeculari +servire tibi: erant* autem ex eis quos dicunt Agentes[201] in rebus. Tunc +subito repletus amore sancto et sobrio pudore, iratus sibi conjecit oculos +in amicum, et ait illi: "Dic, quaeso te, omnibus istis laboribus nostris +quo ambimus pervenire? quid quaerimus? cujus rei causa militamus? Majorne +esse poterit spes nostra in palatio, quam ut amici Imperatoris simus? Et +ibi quid non fragile, plenumque periculis? Et per quot pericula pervenitur +ad grandius periculum? Et quando* istud erit? Amicus autem Dei, si voluero, +ecce nunc fio." Dixit hoc, et turbidus parturitione novae vitae, reddidit +oculos paginis; et legebat, et mutabatur intus ubi tu videbas, et exuebatur +mundo mens ejus, ut mox apparuit. Namque dum legit, et volvit fluctus +cordis sui, {136} infremuit aliquando et discrevit, decrevitque meliora; +jamque tuus, ait amico suo: "Ego jam abrupi me ab illa spe nostra, et Deo +servire statui; et hoc ex hac hora, in hoc loco aggredior. Te si piget +imitari, noli adversari." Respondit ille, adhaerere se socium* tantae +mercedis tantaeque militiae. Et ambo jam tui, aedificabant turrim sumptu +idoneo [Sidenote: Luc. 14, 26-35.]_relinquendi omnia sua et sequendi te_. +Tum Pontitianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant, +quaerentes eos devenerunt in eumdem locum, et invenientes admonuerunt ut +redirent, quod jam* declinasset dies. At illi narrato placito et proposito +suo, quoque modo in eis talis voluntas orta esset atque firmata, petiverunt +ne sibi molesti essent, si adjungi recusarent. Isti autem nihilo mutati a +pristinis, fleverunt se tamen, ut dicebat*, atque illis pie congratulati +sunt, et commendaverunt se orationibus eorum, et trahentes cor in terra +abierunt in palatium; illi autem affigentes cor coelo, manserunt in casa. +Et habebant ambo sponsas: quae posteaquam hoc audierunt, dicaverunt etiam +ipsae virginitatem tibi. + +[Sidenote: VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.] + +16. Narrabat haec Pontitianus: tu autem, Domine, inter verba ejus +retorquebas me ad meipsum, auferens me a dorso meo ubi me posueram, dum +nollem me attendere; et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam +turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. Et +videbam, et horrebam; et quo a me fugerem non erat. Et si conabar avertere +a me aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus opponebas mihi, +et impingebas me in oculos meos, [Sidenote: Ps. 35, 3.]_ut invenirem +iniquitatem meam et odissem_. Noveram eam, sed dissimulabam; et +conhibebam[202]*, et obliviscebar. + +17. Tunc vero, quanto ardentius amabam illos de quibus audiebam salubres +affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me +comparatum eis oderam[203]. Quoniam multi mei anni mecum effluxerant, forte +duodecim anni, ex quo ab undevicesimo anno aetatis meae, lecto[204] +Ciceronis Hortensio, excitatus eram studio sapientiae; et differebam +contempta felicitate terrena ad eam investigandam vacare, {137} cujus non +inventio, sed vel sola inquisitio jam praeponenda erat etiam inventis +thesauris regnisque gentium, et ad nutum circumfluentibus corporis +voluptatibus. At ego adolescens miser, valde miser, in exordio ipsius +adolescentiae etiam petieram a te castitatem, et dixeram: Da mihi +castitatem et continentiam, sed noli modo. Timebam enim ne me cito +exaudires, et cito sanares a morbo concupiscentiae, quam malebam expleri +quam exstingui. Et ieram per vias pravas superstitione sacrilega, non +quidem certus in ea, sed quasi praeponens eam caeteris*, quae non pie +quaerebam, sed inimice oppugnabam. + +18. Et putaveram me propterea differre de die in diem contempta spe +saeculi, te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid quo +dirigerem cursum meum. Et venerat dies quo nudarer mihi, et increparet in +me conscientia mea: Ubi es* lingua? Nempe tu dicebas propter incertum verum +nolle te abjicere sarcinam vanitatis. Ecce jam certum est, et illa te adhuc +premit, humerisque liberioribus pennas recipiunt, qui neque ita inquirendo +attriti sunt, nec decennio et amplius ista meditati. Ita rodebar intus, et +confundebar pudore horribili vehementer, cum Pontitianus talia loqueretur. +Terminato autem sermone et causa qua venerat, abiit ille; et ego ad me. +Quae non in me dixi? Quibus sententiarum verberibus non flagellavi animam +meam, ut sequeretur me conantem post te ire? Et renitebatur*; recusabat, et +non se excusabat. Consumpta erant et convicta argumenta omnia: remanserat +muta trepidatio; et quasi mortem reformidabat restringi a fluxu +consuetudinis quo tabescebat in mortem. + +[Sidenote: VIII. In hortum secedit, quid ibi egerit.] + +19. Tum in illa grandi rixa interioris domus meae, quam fortiter +excitaveram cum anima mea in cubiculo nostro corde meo, tam vultu quam +mente turbatus, invado Alypium. Exclamo: "Quid patimur? quid est hoc? quid +audisti? Surgunt indocti et coelum rapiunt; et nos cum doctrinis nostris +sine corde, ecce ubi volutamur in carne et sanguine! An quia praecesserunt, +pudet sequi, et non pudet nec saltem sequi?" Dixi nescio quae talia, et +abripuit me ab illo aestus meus, cum taceret attonitus me intuens. Neque +enim solita sonabam; plusque alloquebantur animum meum frons, genae, oculi, +color, modus vocis, quam verba quae promebam. Hortulus quidam {138} erat +hospitii nostri, quo nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non +habitabat dominus domus. Illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo +impediret ardentem litem quam mecum aggressus eram, donec exiret qua tu +sciebas; ego autem non*: sed tantum insaniebam* salubriter, et moriebar +vitaliter, gnarus quid mali essem, et ignarus quid boni post paululum +futurus essem. Abscessi ergo in hortum, et Alypius pede post pedem*. Neque +enim secretum meum non erat, ubi ille aderat: aut quando me sic affectum +desereret? Sedimus, quantum potuimus remoti ab aedibus. Ego fremebam +spiritu indignans indignatione turbulentissima, quod non irem in placitum +et pactum tecum, Deus meus, in quod eundum esse _omnia ossa mea clamabant_, +et in coelum tollebant laudibus: et non illuc ibatur navibus, aut +quadrigis, aut pedibus, quantum saltem de domo in eum locum ieram, ubi +sedebamus. Nam non solum ire, verum etiam pervenire illuc, nihil erat aliud +quam velle ire, sed velle fortiter et integre; non semisauciam hac atque +hac versare et jactare voluntatem, parte assurgentem cum alia parte cadente +luctantem*. + +20. Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis aestibus, quae +aliquando volunt homines, et non valent, si aut ipsa membra non habeant, +aut ea vel colligata vinculis, vel resoluta languore, vel quoquo modo +impedita sint. Si vulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis +amplexatus sum genu; quia volui, feci. Potui autem velle et non facere, si +mobilitas membrorum non obsequeretur. Tam multa ergo feci, ubi non hoc erat +velle quod posse: et non faciebam quod et incomparabili affectu amplius +mihi placebat, et mox ut vellem, possem; quia mox ut vellem, utique vellem. +Ibi enim facultas ea quae voluntas, et ipsum velle jam facere erat; et +tamen non fiebat: faciliusque obtemperabat corpus tenuissimae voluntati +animae, ut ad nutum* membra moverentur, quam ipsa sibi anima ad voluntatem +suam* magnam in sola voluntate perficiendam. + +[Sidenote: IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.] + +21. Unde hoc monstrum? et quare istuc? Luceat misericordia tua; et +interrogem, si forte mihi respondere possint latebrae poenarum hominum, et +tenebrosissimae contritiones filiorum Adam. Unde hoc monstrum? et quare +istud? Imperat animus corpori, et paret statim; imperat animus {139} sibi, +et resistitur[205]. Imperat animus ut moveatur manus, et tanta est +facilitas ut vix a servitio discernatur imperium: et animus animus est, +manus autem corpus est. Imperat animus ut velit animus, nec alter est, nec +facit tamen. Unde hoc monstrum? et quare istud? Imperat, inquam, ut velit, +qui non imperaret nisi vellet, et non fit quod imperat. Sed non ex toto +vult; non ergo ex toto imperat. Nam intantum imperat, inquantum vult, et +intantum non fit quod imperat, inquantum non vult. Quoniam voluntas imperat +ut sit voluntas, nec alia sed ipsa. Non itaque plena* imperat, ideo non est +quod imperat. Nam si plena esset, nec imperaret ut esset, quia jam esset. +Non igitur monstrum partim velle, partim nolle, sed aegritudo animi est, +quia non totus assurgit, veritate sublevatus, consuetudine praegravatus. Et +ideo sunt duae voluntates, quia una earum tota non est, et hoc adest alteri +quod deest alteri. + +[Sidenote: X. Adversus Manichaeos qui ex duabus contrariis voluntatibus +duas contrarias naturas asseverant.] + +22. [Sidenote: Ps. 67, 3.]_Pereant a facie tua_, Deus, sicuti pereunt +[Sidenote: Tit. 1, 10.]_vaniloqui et_ mentis _seductores_, qui cum duas +voluntates in deliberando animadverterint, duas naturas duarum mentium esse +asseverant, unam bonam, alteram malam. Ipsi vere* mali sunt, cum ista mala +sentiunt, et iidem ipsi boni erunt si vera senserint, verisque +consenserint, ut dicat eis Apostolus tuus: [Sidenote: Eph. 5, 8.]_Fuistis +aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino._ Illi enim dum volunt esse +lux, non in Domino, sed in seipsis, putando animae naturam hoc esse quod +Deus est[206], ita facti sunt densiores tenebrae; quoniam _longius a te +recesserunt_ horrenda arrogantia, a _te_ vero [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumine +illuminante omnem hominem venientem in hunc mundum_. Attendite quid +dicatis, et erubescite, et [Sidenote: Ps. 33, 6.]_accedite ad eum et +illuminamini, et vultus vestri non erubescent_. Ego cum deliberabam ut jam +servirem Domino Deo meo, sicut diu disposueram, ego eram qui volebam, ego +qui nolebam; ego, ego eram. Nec plene volebam, nec plene nolebam. Ideo +mecum contendebam, et dissipabar a meipso. Et ipsa dissipatio me invito +quidem fiebat, nec tamen ostendebat naturam mentis alienae, sed poenam +meae*[207]. [Sidenote: Rom. 7, 17.]_Et ideo non jam ego operabar illam, sed +quod {140} habitabat in me peccatum_ de supplicio liberioris peccati, quia +eram filius Adam. + +23. Nam si tot sunt contrariae naturae, quot voluntates sibi resistunt; non +jam duae, sed plures erunt. Si deliberet quisquam utrum ad conventiculum +eorum pergat, an ad theatrum; clamant isti: Ecce duae naturae: una bona hac +ducit; altera mala illac reducit. Nam unde ista cunctatio sibimet +adversantium voluntatum? Ego autem dico ambas malas, et quae ad illos +ducit, et quae ad theatrum reducit. Sed non credunt nisi bonam esse qua +itur ad eos. Quid si ergo quisquam nostrum deliberet, et secum +altercantibus duabus voluntatibus fluctuet, utrum ad theatrum pergat, an ad +ecclesiam nostram? nonne et isti quid respondeant fluctuabunt? Aut enim +fatebuntur, quod nolunt, bona voluntate pergi in ecclesiam nostram, sicut +in eam pergunt qui sacramentis ejus imbuti sunt atque detinentur: aut duas +malas naturas, et duas malas mentes in uno homine confligere putabunt; et +non erit verum quod solent dicere, unam bonam alteram malam: aut +convertentur ad verum, et non negabunt, cum quisque deliberat, animam unam +diversis voluntatibus aestuare. + +24. Jam ergo non dicant, cum duas voluntates in homine uno adversari sibi +sentiunt, duas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et de +duobus contrariis principiis contendere, unam bonam, alteram malam. Nam tu, +Deus verax, improbas eos, et redarguis atque convincis eos, sicut in +utraque mala voluntate, cum quisque deliberat utrum hominem veneno +interimat an ferro; utrum fundum alienum illum, an illum invadat, quando +utrumque non potest; utrum emat voluptatem luxuria, an pecuniam servet +avaritia; utrum ad circum pergat, an ad theatrum, si uno die utrumque +exhibeatur; addo etiam tertium, an ad furtum de domo aliena, si subest +occasio; addo et quartum, an ad committendum adulterium, si et inde simul +facultas aperitur, si omnia concurrant in unum articulum temporis, +pariterque cupiantur omnia quae simul agi nequeunt: discerpunt enim animum +sibimet adversantibus quatuor voluntatibus, vel etiam pluribus in tanta +copia rerum quae appetuntur, nec tamen tantam multitudinem diversarum +substantiarum solent dicere: ita et in bonis voluntatibus. Nam quaero ab +eis utrum bonum sit delectari lectione Apostoli, et utrum bonum sit +delectari psalmo {141} sobrio, et utrum bonum sit Evangelium disserere. +Respondebunt ad singula: Bonum. Quid si ergo pariter delectent omnia +simulque uno tempore? Nonne diversae voluntates distendunt cor hominis, dum +deliberatur quid potissimum arripiamus? Et omnes bonae sunt, et certant +secum, donec eligatur unum, quo feratur tota voluntas una, quae in plures +dividebatur. Ita etiam cum aeternitas delectat superius, et temporalis boni +voluptas retentat inferius, eadem anima est non tota voluntate illud aut +hoc volens; et ideo discerpitur gravi molestia, dum illud veritate +praeponit, hoc familiaritate non ponit*. + +[Sidenote: XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.] + +25. Sic aegrotabam et excruciabar accusans memetipsum solito acerbius +nimis, ac volvens et versans me in vinculo meo, donec abrumperetur totum +quo jam exiguo tenebar, sed tenebar tamen. Et instabas tu in occultis meis, +Domine, severa misericordia, flagella ingeminans timoris et pudoris, ne +rursus cessarem, et non abrumperetur idipsum exiguum et tenue quod +remanserat; et revalesceret iterum, et me robustius alligaret. Dicebam enim +apud me intus: Ecce modo fiat, modo fiat. Et cum verbo jam ibam in +placitum. Jam pene faciebam, et non faciebam: nec relabebar tamen in +pristina, sed de proximo stabam, et respirabam. Et item conabar, et paulo +minus ibi eram, et paulo minus jamjamque attingebam et tenebam; et non ibi +eram, nec attingebam, nec tenebam, haesitans mori morti, et vitae vivere; +plusque in me valebat deterius inolitum, quam melius insolitum: punctumque +ipsum temporis quo aliud futurus eram, quanto propius admovebatur, tanto +ampliorem incutiebat horrorem; sed non recutiebat retro, nec avertebat, sed +suspendebat. + +26. Retinebant nugae nugarum, et vanitates vanitatum* antiquae amicae meae, +et succutiebant vestem meam carneam, et submurmurabant: Dimittisne nos? et +a momento isto non erimus tecum ultra in aeternum? et a momento isto non +tibi licebit hoc et illud ultra in aeternum? Et quae suggerebant in eo quod +dixi, Hoc et illud? quae suggerebant, Deus meus? Avertat ab anima servi tui +misericordia tua! Quas sordes suggerebant! quae dedecora! Et audiebam eas +jam longe minus quam dimidius, non tanquam libere contradicentes eundo in +obviam, sed veluti a dorso mussitantes, et discedentem quasi furtim +vellicantes, ut respicerem. Retardabant {142} tamen cunctantem me abripere +atque excutere ab eis et transilire quo vocabar, cum diceret mihi +consuetudo violenta: Putasne sine istis poteris? + +27. Sed jam tepidissime hoc dicebat. Aperiebatur enim ab ea parte qua +intenderam faciem, et quo transire trepidabam, casta dignitas continentiae, +serena et non dissolute hilaris, honeste blandiens* venirem neque +dubitarem, et extendens ad me suscipiendum et amplectendum pias manus +plenas gregibus bonorum exemplorum. Ibi tot pueri et puellae; ibi juventus +multa et omnis aetas, et graves viduae, et virgines anus: et in omnibus +ipsa continentia nequaquam sterilis; sed [Sidenote: Ps. 112, 9.]_fecunda +mater filiorum_ gaudiorum de marito te, Domine. Et irridebat me irrisione +hortatoria, quasi diceret: Tu non poteris quod isti, quod istae*? An vero +isti et istae in seipsis possunt, ac non* in Domino Deo suo? Dominus Deus +eorum me dedit eis. Quid in te stas, et non stas? Projice te in eum; noli +metuere, non se subtrahet ut cadas: projice te securus, excipiet et sanabit +te. Et erubescebam nimis, quia illarum nugarum murmura* adhuc audiebam, et +cunctabundus pendebam. Et rursus illa, quasi diceret: Obsurdesce adversus +immunda illa membra tua super terram, ut mortificentur [Sidenote: Ps. 118, +85. vid. Sabat.]_Narrant tibi delectationes, sed non sicut lex Domini Dei +tui_. Ista controversia in corde meo, non nisi de meipso adversus meipsum. +At Alypius affixus lateri meo, inusitati motus mei exitum tacitus +opperiebatur. + +[Sidenote: XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.] + +28. Ubi vero a fundo arcano alta consideratio contraxit et congressit totam +miseriam meam in conspectum cordis mei, oborta est procella ingens, ferens +ingentem imbrem lacrymarum. Et ut totum effunderem cum vocibus suis, +surrexi ab Alypio: solitudo mihi ad negotium flendi aptior suggerebatur; et +secessi remotius, quam ut posset mihi onerosa esse etiam ejus praesentia. +Sic tunc eram, et ille sensit, nescio quid*; aliquid enim, puto, dixeram, +in quo apparebat sonus vocis meae jam fletu gravidus, et sic surrexeram. +Mansit ergo ille ubi sedebamus, nimie stupens. Ego sub quadam fici arbore +stravi me nescio quomodo, et dimisi habenas lacrymis, et proruperunt +flumina oculorum meorum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]acceptabile sacrificium +tuum. Et non quidem his verbis, sed in hac sententia multa dixi tibi: +[Sidenote: Ps. 6, 4.]_Et tu, Domine, usquequo? [Sidenote: Ps. 78, 5. +8.]Usquequo, Domine, irasceris in finem? Ne memor fueris {143} iniquitatum +nostrarum antiquarum._ Sentiebam enim eis me teneri: jactabam voces +miserabiles. Quamdiu? quamdiu, Cras et cras? Quare non modo? quare non hac +hora finis turpitudinis meae? + +29. Dicebam haec, et flebam amarissima contritione cordis mei. Et ecce +audio vocem de vicina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis, quasi +pueri an puellae, nescio: "Tolle, lege; tolle, lege." Statimque mutato +vultu, intentissimus cogitare coepi utrumnam solerent pueri in aliquo +genere ludendi cantitare tale aliquid; nec occurrebat omnino audivisse me +uspiam. Repressoque impetu lacrymarum, surrexi, nihil aliud interpretans, +nisi* divinitus mihi juberi ut aperirem codicem, et legerem quod primum +caput invenissem. Audieram enim de Antonio quod ex* evangelica +lectione[208], cui forte supervenerat, admonitus fuerit, tanquam sibi +diceretur quod legebatur, [Sidenote: Mat. 19, 21.]_Vade, vende omnia quae +habes, et da pauperibus; et habebis thesaurum in coelis: et veni, sequere +me;_ et tali oraculo confestim ad te esse conversum. Itaque concitus redii +in eum locum ubi sedebat Alypius: ibi enim posueram codicem Apostoli, cum +inde surrexeram. Arripui, aperui, et legi in silentio capitulum, quo primum +conjecti sunt oculi mei: [Sidenote: Rom. 13, 13. 14.]_Non in +comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in +contentione et aemulatione: sed induite Dominum Jesum Christum, et carnis +providentiam ne feceritis in concupiscentiis._[209] Nec ultra volui legere; +nec opus erat. Statim quippe cum fine hujusce sententiae quasi luce +securitatis infusa cordi meo, omnes dubitationis tenebrae diffugerunt. + +30. Tum interjecto aut digito aut nescio quo alio signo, codicem clausi, et +tranquillo jam vultu indicavi Alypio. At ille quid in se ageretur, quod ego +nesciebam, sic indicavit. Petit videre quid legissem: ostendi; et attendit +etiam ultra quam ego legeram, et ignorabam quid sequeretur. Sequebatur +vero: [Sidenote: Ib. 14, 1.]_Infirmum autem in fide recipite*._ Quod ille +ad {144} se retulit, mihique aperuit. Sed tali admonitione firmatus est, +placitoque ac proposito bono et congruentissimo suis moribus, quibus a me +in melius jam olim valde longeque distabat, sine ulla turbulenta +cunctatione conjunctus est. Inde ad matrem ingredimur: indicamus; gaudet. +Narramus quemadmodum gestum sit; exsultat et triumphat; et benedicebat +tibi, [Sidenote: Eph. 3, 20.]_qui potens es ultra quam petimus aut +intelligimus facere_, quia tanto amplius sibi a te concessum de me videbat, +quam petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. Convertisti enim +me ad te, ut nec uxorem quaererem, nec aliquam spem hujus saeculi, stans in +ea regula fidei[210] in qua me ante tot annos ei revelaveras. [Sidenote: +Ps. 29, 12.]_Et convertisti luctum ejus in gaudium_ multo uberius quam +voluerat; et multo charius atque castius, quam de nepotibus carnis meae +requirebat. + + * * * * * + + +{145} + +LIBER NONUS. + + Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricae professionem, sed non ante + transactas vindemiales ferias quae proxime instabant, abjicere statuit. + Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam + Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato + baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis + et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet, + quaeque ibidem defungitur, anno aetatis suae 56, Augustini 33. + +[Sidenote: I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.] + +1. [Sidenote: Ps. 115, 16. 17.]_O Domine, ego servus tuus; ego servus tuus, +et filius ancillae tuae. Disrupisti vincula mea; tibi sacrificabo hostiam* +laudis._ Laudet te cor meum et lingua mea, et [Sidenote: Ps. 34, 10. +3.]_omnia ossa mea dicant: Domine, quis similis tibi?_ Dicant, et responde +mihi, et _dic animae meae, Salus tua ego sum._ Quis ego, et qualis ego? +Quid non mali aut facta mea*; aut, si non facta, dicta mea; aut, si non +dicta, voluntas mea fuit? Tu autem, Domine, bonus et misericors, et dextera +tua respiciens profunditatem mortis meae, et a fundo cordis mei exhauriens +abyssum corruptionis. Et hoc erat totum nolle quod volebam, et velle quod +volebas*. Sed ubi erat tam annoso tempore, et de quo imo altoque secreto +evocatum est in momento liberum arbitrium meum, quo subderem cervicem +[Sidenote: Mat. 11, 30.]_leni jugo tuo,_ et humeros _levi sarcinae tuae,_ +Christe Jesu, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_adjutor meus et redemptor meus?_ Quam +suave mihi subito factum est carere suavitatibus nugarum! et quas amittere +metus fuerat, jam dimittere gaudium erat. Ejiciebas enim eas a me, vera tu +et summa suavitas[211]: ejiciebas, et intrabas pro eis omni suavitate* +dulcior, sed non carni et sanguini; omni luce clarior, sed omni secreto +interior; omni honore sublimior, sed non sublimibus in se. Jam liber erat +animus meus a curis mordacibus ambiendi, acquirendi, et volutandi atque +scalpendi scabiem libidinum; et garriebam {146} tibi claritati meae, et +divitiis meis, et saluti meae Domino Deo meo. + +[Sidenote: II. Deserere rhetorices professionem differt usque ad +vindemiales ferias.] + +2. Et placuit mihi in conspectu tuo non tumultuose abripere, sed leniter +subtrahere ministerium linguae meae nundinis loquacitatis*; ne ulterius +pueri _meditantes_ non _legem tuam_, non pacem tuam, sed insanias mendaces, +et bella forensia, mercarentur ex ore meo arma furori suo. Et opportune jam +paucissimi dies supererant ad vindemiales ferias, et statui tolerare illos, +ut solemniter abscederem et redemptus a te jam non redirem venalis. +Consilium ergo nostrum erat coram te; coram hominibus autem, nisi nostris, +non erat. Et convenerat inter nos ne passim cuiquam effunderetur; quanquam +tu nobis [Sidenote: Ps. 83, 6. 7.]_a convalle plorationis ascendentibus_, +et cantantibus canticum graduum, [Sidenote: Ps. 129, 3-5.]_dederas sagittas +acutas_, et _carbones vastatores adversum linguam subdolam_[212], velut +consulendo contradicentem, et, sicut cibum assolet, amando consumentem. + +3. Sagittaveras tu cor nostrum charitate tua, et gestabamus verba tua[212] +transfixa visceribus; et exempla[212] servorum tuorum, quos de nigris +lucidos, et de mortuis vivos feceras, congesta in sinum cogitationis +nostrae urebant et absumebant gravem torporem, ne in ima vergeremus*; et +accendebant nos valide, ut omnis ex _lingua subdola_ contradictionis flatus +inflammare nos acrius posset, non exstinguere. Verumtamen quia propter +_nomen tuum_, quod _sanctificasti_ per terras, etiam laudatores utique +haberet votum et propositum nostrum, jactantiae simile videbatur non +opperiri tam proximum feriarum tempus, sed de publica professione atque +ante oculos omnium sita ante discedere*; ut conversa in factum meum ora +cunctorum intuentium, quam vicinum vindemialium diem praevenire voluerim, +multa dicerent*, quod quasi appetissem magnus videri. {147} Et quo mihi +erat istud, ut putaretur et disputaretur de animo meo, et [Sidenote: Rom. +14, 16.]_blasphemaretur bonum nostrum?_ + +4. Quin etiam, quod ipsa aestate litterario labori nimio pulmo meus[213] +cedere coeperat, et difficulter trahere suspiria, doloribusque pectoris +testari se saucium, vocemque clariorem productioremve recusare, primo +perturbaverat me, quia magisterii illius sarcinam pene jam necessitate +deponere cogebat, aut si curari et convalescere potuissem, certe +intermittere*. Sed ubi plena voluntas [Sidenote: Ps. 45, 11.]_vacandi, et +videndi quoniam tu es Dominus_, oborta mihi est atque firmata; nosti, Deus +meus, etiam gaudere coepi, quod haec quoque suberat non mendax excusatio, +quae offensionem hominum temperaret, qui propter liberos suos me liberum +esse nunquam volebant. Plenus igitur tali gaudio tolerabam illud +intervallum temporis, donec decurreret: nescio utrum vel viginti[214] dies +erant, sed tamen fortiter tolerabantur; quia recesserat cupiditas quae +mecum solebat ferre grave negotium, et ego premendus remanseram, nisi +patientia succederet. Peccasse me in hoc quisquam servorum tuorum fratrum +meorum dixerit, quod jam pleno corde militia tua, passus me fuerim vel una +hora sedere in cathedra mendacii. At ego non contendo. Sed tu, Domine +misericordissime, nonne et hoc peccatum, cum caeteris horrendis et +funereis, in aqua sancta ignovisti et remisisti mihi? + +[Sidenote: III. Verecundus concedit illi rus suum.] + +5. Macerabatur anxietudine Verecundus de isto nostro bono, quod propter +vincula sua, quibus tenacissime tenebatur, deseri se nostro consortio +videbat. Nondum christianus, conjuge fideli; ea ipsa tamen arctiore prae +caeteris compede, ab itinere quod aggressi eramus, retardabatur: nec +christianum esse alio {148} modo se velle dicebat, quam illo quo non +poterat. Benigne sane obtulit, quamdiu ibi essemus, in re ejus essemus*. +Retribues illi*, Domine, in [Sidenote: Luc. 14, 14.]_resurrectione +justorum_, quia jam ipsam [Sidenote: Ps. 124, 3.]_sortem_ retribuisti ei. +Quamvis enim absentibus nobis, cum Romae jam essemus, corporali aegritudine +correptus, et in ea christianus et fidelis factus, ex hac vita emigravit: +ita misertus es non solum ejus, sed etiam nostri, ne cogitantes egregiam +erga nos amici humanitatem, nec eum in grege tuo numerantes, dolore +intolerabili cruciaremur. Gratias tibi, Deus noster, tui sumus; indicant +hortationes et consolationes tuae: fidelis promissor, reddis* Verecundo, +pro rure illo ejus Cassiciaco, ubi ab aestu saeculi requievimus in te, +amoenitatem sempiterne virentis paradisi tui, quoniam dimisisti ei peccata +super terram, [Sidenote: Ps. 67, 16.]_in monte incaseato[215], monte tuo, +monte uberi_. + +6. Angebatur ergo tunc ipse; Nebridius autem collaetabatur. Quamvis enim et +ipse nondum christianus in illam foveam perniciosissimi erroris inciderat, +ut Veritatis Filii tui carnem phantasma[216] crederet; tamen inde emergens, +sic sibi erat, nondum imbutus ullis Ecclesiae tuae sacramentis, sed +inquisitor[217] ardentissimus veritatis. Quem non multo post conversionem +nostram et regenerationem per Baptismum tuum, ipsum etiam fidelem +catholicum castitate perfecta atque continentia tibi servientem in Africa +apud suos, cum tota domus ejus per eum christiana facta esset, carne +solvisti; et nunc ille vivit [Sidenote: Luc. 16, 22.]_in sinu Abraham_. +Quidquid illud est quod illo significatur sinu[218], ibi Nebridius* vivit, +dulcis amicus {149} meus, tuus autem, Domine, adoptivus ex liberto filius; +ibi vivit. Nam quis alius tali animae locus? Ibi vivit, unde me multa +interrogabat homuncionem inexpertum. Jam non ponit aurem ad os meum, sed +spirituale os ad fontem tuum; et bibit, quantum potest, sapientiam pro +aviditate sua, sine fine felix. Nec eum sic arbitror inebriari ex ea, ut +obliviscatur mei, cum tu, Domine, quem potat ille*, nostri sis memor. Sic +ergo eramus, Verecundum consolantes tristem, salva amicitia, de tali +conversione nostra*, et exhortantes ad fidem gradus sui, vitae scilicet +conjugalis; Nebridium autem opperientes quando sequeretur, quod de tam +proximo poterat, et erat jam jamque facturus: cum ecce evoluti sunt dies +illi tandem; nam longi et multi videbantur prae amore libertatis otiosae ad +cantandum de medullis omnibus, [Sidenote: Ps. 26, 8.]_Tibi dixit cor meum, +Quaesivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram._ + +[Sidenote: IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolae ad Nebridium.] + +7. Et venit dies* quo etiam actu solverer a professione rhetorica, unde jam +cogitatu solutus eram. Et factum est. Eruisti linguam meam unde jam erueras +cor meum; et benedicebam tibi gaudens profectus in villam cum meis +omnibus[219]. Ibi quid egerim in litteris, jam quidem servientibus tibi, +sed adhuc superbiae scholam tanquam in pausatione anhelantibus*, testantur +libri disputati[220] cum praesentibus, et cum ipso me solo[221] {150} coram +te: quae autem cum absente Nebridio[222], testantur epistolae. Et quando +mihi sufficiat tempus commemorandi omnia magna erga nos beneficia tua in +illo tempore, praesertim ad alia majora properanti? Revocat enim me +recordatio mea, et dulce mihi fit, Domine, confiteri tibi quibus internis +me stimulis perdomueris, et quemadmodum me [Sidenote: Is. 40, 4. Luc. 3, +45.]_complanaveris, humiliatis montibus et collibus_ cogitationum mearum, +_et tortuosa_ mea _direxeris, et aspera lenieris_; quomodo ipsum etiam +Alypium fratrem cordis mei subegeris nomini unigeniti tui Domini et +Salvatoris nostri Jesu Christi, quod primo dedignabatur inseri litteris +nostris. Magis enim eas volebat redolere gymnasiorum [Sidenote: Ps. 28, +5.]_cedros_ quas jam _contrivit Dominus_, quam salubres herbas +ecclesiasticas adversas serpentibus. + +[Sidenote: Quibus coelitus perfusos gratiis, et quam vivido pietatis sensu, +dum Psalmos evolvit.] + +8. Quas tibi, Deus meus, voces dedi cum legerem Psalmos David, cantica +fidelia, et sonos pietatis excludentes turgidum spiritum; rudis in germano +amore tuo, catechumenus in villa cum catechumeno Alypio feriatus, matre +adhaerente nobis muliebri habitu, virili fide, anili securitate, materna +charitate, christiana pietate! Quas tibi voces dabam in psalmis illis, et +quomodo in te inflammabar ex eis, et accendebar eos recitare, si possem, +toto orbe terrarum adversus typhum generis humani? Et tamen toto orbe +cantantur, et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non est qui se abscondat a calore +tuo_. Quam vehementi et acri dolore indignabar Manichaeis; et miserabar eos +rursus, quod illa sacramenta, illa medicamenta nescirent, et insani essent +adversus antidotum quo sani esse potuissent! Vellem ut alicubi juxta essent +tunc*, et me nesciente quod ibi essent intuerentur faciem meam, et audirent +voces meas, quando legi quartum psalmum in illo tunc otio, quid de me +fecerit ille psalmus. _Cum invocarem, exaudivit me Deus justitiae meae; in +tribulatione dilatasti mihi. Miserere mei, Domine, et exaudi orationem +meam._ Audirent ignorante me utrum audirent, ne me propter se illa dicere +putarent quae inter haec verba dixerim. Quia et revera nec ea dicerem, nec +sic ea dicerem, si me ab eis audiri viderique sentirem: nec, si dicerem, +sic acciperent quomodo mecum et mihi coram te de familiari affectu animi +mei. + +9. Inhorrui timendo, ibidemque inferbui sperando et {151} exsultando in tua +misericordia, Pater. Et haec omnia exibant per oculos meos et vocem meam, +cum conversus ad nos spiritus tuus bonus ait nobis: [Sidenote: Ps. 4, +3.]_Filii hominum, quousque graves corde? Utquid diligitis vanitatem, et +quaeritis mendacium?_ Dilexeram enim vanitatem, et quaesieram mendacium. Et +tu, Domine, jam [Sidenote: Ver. 4.]_magnificaveras Sanctum tuum, suscitans +eum a mortuis_, et [Sidenote: Eph. 1, 20.]_collocans ad dexteram tuam_, +unde [Sidenote: Luc. 24, 49.][Sidenote: Joh. 14, 16. 17.][Sidenote: Act. 2, +1-4.]_mitteret ex alto promissionem suam, Paracletum Spiritum veritatis_: +et miserat eum jam, sed ego nesciebam. Miserat eum, quia jam magnificatus +erat, resurgens a mortuis, et ascendens in coelum. Ante autem [Sidenote: +Joh. 7, 39.]_Spiritus nondum erat datus, quia Jesus nondum erat +clarificatus_. Et clamat propheta*: _Quousque graves corde? Utquid +diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? Et scitote quoniam Dominus +magnificavit Sanctum suum._ Clamat, _quousque_; clamat, _scitote_: et ego +tamdiu nesciens "vanitatem dilexi, et mendacium quaesivi;" et ideo audivi +et contremui, quoniam talibus dicitur qualem me fuisse reminiscebar. In +phantasmatibus* enim quae pro veritate tenueram, vanitas erat et mendacium. +Et insonui multa graviter ac fortiter in dolore recordationis meae. Quae +utinam audissent qui adhuc usque "diligunt vanitatem et quaerunt +mendacium." Forte conturbarentur, et evomuissent illud; et exaudires eos +cum clamarent ad te: quoniam vera morte carnis [Sidenote: Rom. 8, +34.]_mortuus est pro nobis, qui_ te _interpellat pro nobis_. + +10. Legebam: _Irascimini, et nolite peccare._ Et quomodo movebar, Deus +meus, qui jam didiceram irasci mihi de praeteritis, ut de caetero non +peccarem? Et merito irasci, quia non alia natura gentis tenebrarum de me +peccabat[223], sicut dicunt qui sibi non irascuntur, et [Sidenote: Rom. 2, +5.]_thesaurizant sibi iram in die irae et revelationis justi judicii tui_. +Nec jam bona mea foris erant, nec oculis carneis in isto sole[224] +quaerebantur. Volentes enim gaudere forinsecus, facile evanescunt; et +effunduntur in ea quae videntur et temporalia[225] sunt, et imagines eorum +{152} famelica[226] cogitatione lambunt. Et o si fatigentur inedia[227], et +dicant: _Quis ostendet nobis bona?_ Et dicamus, et audiant: _Signatum est +in nobis lumen vultus tui, Domine._ Non enim [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumen_ +nos sumus _quod illuminat omnem hominem_; sed illuminamur a te, ut qui +[Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando tenebrae_, simus _lux in te_. O si +viderent internum aeternum*, quod ego quia gustaveram, frendebam, quoniam +non eis poteram ostendere, si afferrent ad me cor in oculis suis foris a +te, et dicerent: _Quis ostendet nobis bona?_ Ibi enim, ubi* mihi iratus +eram intus in cubili, ut compunctus eram, ubi sacrificaveram mactans +vetustatem meam, et inchoata meditatione renovationis meae sperans in te, +ibi mihi dulcescere coeperas, et [Sidenote: Ps. 4, 7.]_dederas laetitiam in +corde meo_. Et exclamabam legens haec foris, et agnoscens intus; nec +volebam multiplicari[228] terrenis bonis, devorans tempora et devoratus +temporibus*, cum haberem in aeterna simplicitate[228] aliud [Sidenote: Ver. +8.]_frumentum, et vinum, et oleum_. + +11. Et clamabam in consequenti versu clamore alto cordis mei: _O in pace! o +in idipsum!_ o quid dixit; _Obdormiam et somnum capiam!_ Quoniam[229] quis +resistet nobis cum fiet sermo qui scriptus est, [Sidenote: 1 Cor. 15, +54.]_Absorpta est mors in victoriam?_ Et tu es _Idipsum_ valde _qui non +mutaris_; et in te requies obliviscens {153} laborum omnium, quoniam nullus +alius tecum, nec ad alia multa adipiscenda, quae non sunt quod tu, sed _tu, +Domine, singulariter in spe constituisti me_. Legebam, et ardebam; nec +inveniebam quid facerem surdis mortuis, ex quibus fueram, pestis*, latrator +amarus et caecus adversus Litteras de melle coeli melleas, et de lumine tuo +luminosas: et super inimicis* Scripturae hujus tabescebam. + +[Sidenote: Acerrimo dolore dentium subito liberatur.] + +12. Quando recordabor* omnia dierum illorum feriatorum? Sed nec oblitus sum +nec silebo flagelli tui asperitatem, et misericordiae tuae mirabilem +celeritatem. Dolore dentium tunc excruciabas me; et cum in tantum +ingravesceret ut non valerem loqui[230], ascendit in cor meum admonere +omnes meos qui aderant, ut deprecarentur te pro me, Deum salutis omnimodae. +Et scripsi hoc in cera, et dedi ut eis legeretur. Mox ut genua supplici +affectu fiximus, fugit dolor ille. Sed quis dolor? aut quomodo fugit? +Expavi, fateor, Domine meus, Deus meus; nihil enim tale ab ineunte aetate +expertus fueram. Et insinuati sunt mihi in profundo nutus tui; et gaudens +in fide laudavi nomen tuum. Et ea fides me securum esse non sinebat de +praeteritis peccatis meis, quae mihi per Baptismum tuum remissa nondum +erant. + +[Sidenote: V. Ambrosium consulit quid legendum.] + +13. Renuntiavi, peractis vindemialibus, ut scholasticis suis Mediolanenses +venditorem verborum alium providerent; quod et tibi ego servire delegissem, +et illi professioni, prae difficultate spirandi ac dolore pectoris, non +sufficerem. Et insinuavi per litteras antistiti tuo viro sancto Ambrosio +pristinos errores meos, et praesens votum meum, ut moneret quid mihi +potissimum de Libris tuis legendum esset, quo percipiendae tantae gratiae +paratior aptiorque fierem. At ille jussit Isaiam prophetam; credo, quod +prae caeteris Evangelii[231] vocationisque Gentium sit praenuntiator +apertior. Verumtamen ego primam hujus lectionem non intelligens, totumque +talem arbitrans, distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio. + +{154} + +[Sidenote: VI. Mediolani baptizatur cum Alypin et Adeodato.] + +14. Inde ubi tempus advenit quo me nomen dare[232] oporteret relicto rure, +Mediolanum remeavimus. Placuit et Alypio renasci in te mecum, jam induto +humilitate Sacramentis tuis congrua, et fortissimo domitori corporis, usque +ad Italicum solum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. Adjunximus +etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. Tu bene +feceras eum. Annorum erat ferme quindecim[233], et ingenio praeveniebat +multos graves et doctos viros. Munera tua tibi confiteor, Domine Deus meus, +creator omnium, et multum potens formare* nostra deformia: nam ego in illo +puero praeter delictum non habebam. Quod enim enutriebatur a nobis in +disciplina tua, tu inspiraveras nobis, nullus alius: munera tua tibi +confiteor. Est liber noster qui inscribitur, de Magistro[234]: ipse ibi +mecum loquitur. Tu scis illius esse sensa omnia quae inseruntur ibi ex +persona collocutoris mei, cum esset in annis sexdecim. Multa ejus alia +mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat illud ingenium; et quis praeter +te talium miraculorum opifex? Cito de terra abstulisti vitam ejus; et +securior eum recordor, non timens quidquam pueritiae, nec adolescentiae; +nec omnino homini illi. Sociavimus eum coaevum nobis in gratia tua, +educandum in disciplina tua; et baptizati sumus[235] et fugit a {155} nobis +sollicitudo vitae praeteritae. Nec satiabar illis diebus dulcedine +mirabili, considerare altitudinem consilii tui super salutem generis +humani. Quantum flevi in hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesiae +tuae vocibus commotus acriter! Voces illae influebant auribus meis, et +eliquabatur veritas in cor meum; et exaestuabat inde affectus pietatis*, et +currebant lacrymae, et bene mihi erat cum eis. + +[Sidenote: VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani.] + +15. Non longe coeperat Mediolanensis Ecclesia genus hoc consolationis et +exhortationis celebrare, magno studio fratrum concinentium vocibus et +cordibus. Nimirum annus erat, aut non multo amplius, cum Justina +Valentiniani regis pueri mater hominem tuum Ambrosium persequeretur[236] +haeresis suae causa, qua* fuerat seducta ab Arianis. Excubabat pia plebs in +ecclesia mori parata cum episcopo suo, servo tuo. Ibi mea mater, ancilla +tua, sollicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat. Nos +adhuc frigidi a calore Spiritus tui, excitabamur tamen civitate attonita +atque turbata. Tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem +orientalium partium, ne populus moeroris taedio contabesceret, institutum +est; et ex illo in hodiernum retentum, multis jam ac pene omnibus gregibus +tuis et per caetera orbis imitantibus*. + +[Sidenote: Inventio corporum SS. Protasii et Gervasii.] + +16. Tunc memorato antistiti tuo per visum aperuisti quo loco laterent +martyrum corpora Protasii et Gervasii, quae per tot annos incorrupta in +thesauro secreti tui recondideras, unde opportune promeres ad coercendam +rabiem femineam, sed regiam.[237] Cum enim propalata et effossa digno cum +{156} honore transferrentur ad Ambrosianam basilicam, non solum quos +immundi vexabant spiritus, confessis eisdem daemonibus, sanabantur[238], +verum etiam quidam plures annos caecus[239], civis civitatique notissimus, +cum populi tumultuante laetitia* causam quaesisset atque audisset, +exsilivit, eoque se ut duceret, suum ducem rogavit. Quo perductus, +impetravit admitti, ut sudario tangeret feretrum [Sidenote: Ps. 115, +15.]_pretiosae in conspectu tuo mortis sanctorum tuorum_. Quod ubi fecit, +atque admovit oculis, confestim aperti sunt. Inde fama discurrens, inde +laudes tuae ferventes, lucentes*, inde illius inimicae animus etsi ad +credendi sanitatem non applicatus*, a persequendi tamen furore compressus +est. Gratias tibi, Deus meus. Unde et quo duxisti recordationem meam, ut +haec etiam confiterer tibi, quae magna oblitus praeterieram? Et tamen tunc +cum ita fragraret [Sidenote: Cant 1, 3.]_odor unguentorum tuorum_, non +_currebamus post te_. Ideo plus flebam inter cantica hymnorum tuorum, olim +suspirans tibi, et tandem respirans*, quantum patet aura in domo fenea. + +[Sidenote: VIII. Evodii conversio. Ps. 67, 7.] + +17. Qui _habitare facis unanimes in domo_, consociasti nobis et Evodium +juvenem ex nostro municipio. Qui cum agens in rebus[240] militaret; prior +nobis ad te conversus est et {157} baptizatus, et relicta militia +saeculari, accinctus in tua. [Sidenote: Matris obitus, ejusque a teneris +educatio.]Simul eramus[241], simul habitaturi* placito sancto. Quaerebamus +quisnam locus nos utilius haberet servientes tibi: pariter remeabamus in +Africam. Et cum apud Ostia Tiberina essemus, mater defuncta est. Multa +praetereo, quia multum festino. Accipe confessiones meas et gratiarum +actiones, Deus meus, de rebus innumerabilibus etiam in silentio. Sed non +praeteribo quidquid mihi anima parturit de illa famula tua, quae me +parturivit; et carne, ut in hanc temporalem; et corde, ut in aeternam lucem +nascerer*[242]. Non ejus, sed tua dicam dona in ea; neque enim seipsam +fecerat, aut educaverat seipsam. Tu creasti eam, nec pater nec mater +sciebat qualis ex eis fieret. Et erudivit eam in timore tuo virga Christi +tui, regimen unici Filii tui in domo fideli, bono membro Ecclesiae tuae. +Nec tantam erga suam disciplinam diligentiam matris praedicabat, quantam +famulae cujusdam decrepitae, quae patrem ejus infantem portaverat, sicut +dorso grandiuscularum puellarum parvuli portari solent. Cujus rei gratia, +et propter senectam ac mores optimos, in domo christiana satis a dominis +honorabatur. Unde etiam curam filiarum dominicarum commissam* diligenter +gerebat, et erat in eis coercendis, cum opus esset, sancta severitate +vehemens, atque in docendis sobria prudentia. Nam eas, praeter illas horas +quibus ad mensam parentum moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent +siti, nec aquam bibere sinebat, praecavens consuetudinem malam, et addens +verbum sanum: "Modo aquam bibitis, quia in potestate vinum non habetis: cum +autem ad maritos veneritis, factae dominae apothecarum et cellariorum, aqua +sordebit; sed mos potandi permanebit*." Hac ratione praecipiendi et +auctoritate imperandi, frenabat {158} aviditatem tenerioris aetatis; et +ipsam puellarum sitim formabat ad honestum modum, ut jam nec liberet quod +non deceret. + +18. Et surrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat, surrepserat +ei vinolentia. Nam cum de more, tanquam puella sobria, juberetur a +parentibus de cuppa vinum depromere, submisso poculo qua desuper patet, +priusquam in lagunculam funderet merum, primoribus labris sorbebat exiguum, +quia non poterat amplius, sensu recusante. Non enim ulla temulenta* +cupidine faciebat hoc, sed quibusdam superfluentibus aetatis excessibus, +qui ludicris motibus ebulliunt, et in puerilibus animis majorum pondere +premi solent. Itaque ad illud modicum quotidiana modica addendo, quoniam +qui [Sidenote: Eccli. 19, 1.]_modica spernit, paulatim decidit_, in eam +consuetudinem lapsa erat, ut prope jam plenos mero caliculos inhianter +hauriret. Ubi tunc sagax anus, et vehemens illa prohibitio? Numquid valebat +aliquid adversus latentem morbum, nisi tua medicina, Domine, vigilaret +super nos? Absente patre et matre et nutritoribus, tu praesens, qui +creasti, qui vocas, qui etiam per praepositos* homines boni aliquid agis ad +animarum salutem, quid tunc egisti, Deus meus? Unde curasti? unde sanasti? +Nonne protulisti durum et acutum ex altera anima convicium, tanquam +medicinale ferrum ex occultis provisionibus tuis, et uno ictu putredinem +illam praecidisti? Ancilla enim cum qua solebat accedere ad cuppam, +litigans cum domina minore, ut fit, sola cum sola, objecit hoc crimen, +amarissima insultatione vocans meribibulam. Quo illa stimulo percussa +respexit foeditatem suam, confestimque damnavit atque exuit. Sicut amici +adulantes pervertunt, sic inimici litigantes plerumque corrigunt. Nec tu +quod per eos agis, sed quod ipsi voluerunt, retribuis eis. Illa enim irata +exagitare appetivit minorem dominam, non sanare: et ideo clanculo, aut quia +ita eas invenerat locus et tempus litis, aut ne forte et ipsa +periclitaretur quod tam sero prodidisset. At tu, Domine, rector coelitum*, +et terrenorum, ad usus tuos contorquens profunda torrentis, fluxum +saeculorum ordinate* turbulentum, etiam de alterius animae insania[243] +sanasti alteram; ne quisquam cum hoc adverterit, {159} potentiae suae +tribuat, si verbo ejus alius corrigatur, quem vult corrigi. + +[Sidenote: IX. Laudabiles matris suae mores prosequitur.] + +19. Educata itaque pudice ac sobrie, potiusque a te subdita parentibus, +quam a parentibus tibi, ubi plenis annis nubilis facta est, tradita viro +servivit veluti domino; et sategit eum lucrari tibi, loquens te illi +moribus suis, quibus eam pulchram faciebas, et reverenter amabilem atque +mirabilem viro. Ita autem toleravit cubilis injurias, ut nullam de hac re +cum marito haberet unquam simultatem. Exspectabat enim misericordiam tuam +super eum, ut in te credens castificaretur. Erat vero ille praeterea, sicut +benevolentia praecipuus, ita ira fervidus. Sed noverat haec non resistere +irato viro, non tantum facto, sed ne verbo quidem. Jam vero refractum et +quietum cum opportunum videret, rationem facti sui reddebat, si forte ille +inconsideratius commotus fuerat. Denique, cum matronae multae quarum viri +mansuetiores erant, plagarum vestigia etiam dehonestata facie gererent, +inter amica colloquia illae arguebant maritorum vitam, haec earum linguam, +veluti per jocum graviter admonens, ex quo illas tabulas quae matrimoniales +vocantur, recitari audissent, tanquam instrumenta quibus ancillae factae +essent, deputare debuisse; proinde memores conditionis superbire adversus +dominos non oportere. Cumque mirarentur illae, scientes quam ferocem +conjugem sustineret, nunquam fuisse auditum, aut aliquo indicio claruisse, +quod Patricius ceciderit uxorem, aut quod a se invicem vel unum diem +domestica lite dissenserint, et causam familiariter quaererent; docebat +illa institutum suum, quod supra memoravi. Quae observabant, expertae +gratulabantur; quae non observabant, subjectae vexabantur. + +20. Socrum etiam suam primo susurris malarum ancillarum adversum se +irritatam sic evicit obsequiis, perseverans tolerantia et mansuetudine, ut +illa ultro filio suo medias linguas famularum proderet, quibus inter se et +nurum pax domestica turbabatur, expeteretque vindictam. Itaque posteaquam +ille, et matri obtemperans, et curans familiae disciplinam, et concordiae +suorum consulens, proditas ad prodentis arbitrium verberibus coercuit, +promisit illa talia de se praemia sperare debere, quaecumque de sua nuru +sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur: nullaque jam audente, +memorabili inter se benevolentiae suavitate vixerunt. {160} + +21. Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cujus utero me creasti, Deus +meus, misericordia mea, munus grande donaveras, quod inter dissidentes +atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se praebebat pacificam, +ut cum ab utraque multa de invicem audiret amarissima, qualia solet +eructare turgens atque indigesta discordia quando praesenti amicae de +absente inimica per acida colloquia cruditas* exhalatur odiorum; nihil +tamen alteri de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas valeret. +Parvum hoc bonum mihi videretur, nisi turbas innumerabiles tristis +experirer, nescio qua horrenda pestilentia peccatorum latissime pervagante, +non solum iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quae +non dicta sunt addere; cum contra homini* humano parum esse debeat +inimicitias hominum nec excitare nec augere male loquendo, nisi eas etiam +exstinguere bene loquendo studuerit; qualis illa erat, docente te magistro +intimo in schola pectoris. + +22. Denique etiam virum suum jam in extrema vita ejus temporali lucrata est +tibi, nec in eo jam fideli planxit quod in nondum fideli toleraverat. Erat +etiam serva servorum tuorum. Quisquis eorum noverat eam, multum in ea +laudabat et honorabat et diligebat te; quia sentiebat praesentiam tuam in +corde ejus, sanctae conversationis fructibus testibus[244]. Fuerat enim +[Sidenote: 1 Tim. 5, 9, 4. 10.]_unius viri uxor, mutuam vicem parentibus +reddiderat, domum suam pie tractaverat, in operibus bonis testimonium +habebat_. [Sidenote: Gal. 4, 19.]_Nutrierat_ filios, toties _eos +parturiens_, quoties abs te deviare cernebat. Postremo nobis, Domine, +omnibus, quia ex munere tuo sinis loqui servis tuis, qui ante dormitionem +ejus in te jam consociati vivebamus percepta gratia Baptismi tui, ita curam +gessit quasi omnes genuisset, ita servivit quasi ab omnibus genita fuisset. + +[Sidenote: X. Colloquium cum matre de regno coelorum.] + +23. Impendente autem die quo ex hac vita erat exitura, quem diem tu +noveras, ignorantibus nobis; provenerat, ut credo, procurante te occultis +tuis modis, ut ego et ipsa soli {161} staremus incumbentes ad quamdam +fenestram, unde hortus intra domum quae nos habebat prospectabatur, illic +apud Ostia Tiberina, ubi remoti a turbis post longi itineris laborem +instaurabamus nos navigationi: colloquebamur ergo soli valde dulciter; et +[Sidenote: Phil. 3, 13.]_praeterita obliviscentes, in ea quae ante sunt +extenti_, quaerebamus inter nos apud praesentem Veritatem, quod tu es, +qualis futura esset vita aeterna sanctorum, [Sidenote: 1 Cor. 2, 9.]_quam +nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit_. Sed +inhiabamus ore cordis in superna fluenta fontis tui, [Sidenote: Ps. 35, +10.]_fontis vitae qui est apud te_; ut inde pro captu nostro aspersi, +quoquo modo rem tantam cogitaremus. + +24. Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut carnalium sensuum delectatio +quantalibet, in quantalibet luce corporea, prae illius vitae jucunditate, +non comparatione, sed ne commemoratione quidem digna videretur; erigentes +nos ardentiore affectu _in idipsum_[245], perambulavimus gradatim cuncta +corporalia, et ipsum coelum, unde sol et luna et stellae lucent super +terram. Et adhuc ascendebamus interius cogitando, et loquendo*, et mirando +opera tua; et venimus in mentes nostras, et transcendimus[246] eas, ut +attingeremus regionem ubertatis indeficientis, ubi [Sidenote: Ps. 79, +2.]_pascis Israel_ in aeternum veritatis pabulo, et ubi vita sapientia est, +per quam fiunt omnia ista, et quae fuerunt, et quae futura sunt; et ipsa +non fit, sed sic est ut fuit, et sic erit semper; quin potius fuisse, et +futurum esse non est in ea, sed esse solum, quoniam aeterna est: nam fuisse +et futurum esse, non est aeternum. Et dum loquimur et inhiamus illi, +attigimus eam modice toto ictu cordis; et suspiravimus* et relinquimus ibi +religatas [Sidenote: Rom. 8, 23.]_primitias spiritus_[247], et remeavimus +ad strepitum oris nostri, ubi verbum et incipitur et finitur. Et quid +simile Verbo tuo Domino nostro, [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se permanenti_ +sine vetustate, atque _innovanti omnia_? + +25. Dicebamus ergo: Si cui sileat tumultus carnis, sileant phantasiae +terrae et aquarum et aeris, sileant et poli, et ipsa sibi anima sileat, et +transeat se non se cogitando, sileant {162} somnia et imaginariae +revelationes, omnis lingua et omne signum, et quidquid transeundo fit, si +cui sileat omnino; quoniam si quis audiat*, dicunt haec omnia, [Sidenote: +Ps. 99, 3.]_Non ipsa nos fecimus_, sed _fecit nos_ qui _manet in aeternum_: +his dictis si jam taceant quoniam erexerunt aurem in eum qui fecit ea, et +loquatur ipse solus, non per ea, sed per seipsum, ut audiamus verbum ejus, +non per linguam carnis, neque per vocem angeli, [Sidenote: Ps. 76, 18.]nec +per sonitum nubis, nec [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_per aenigma_ +similitudinis; sed ipsum quem in his amamus, ipsum sine his audiamus, sicut +nunc extendimus nos, et rapida cogitatione attingimus* aeternam Sapientiam +super omnia manentem; si continuetur hoc, et subtrahantur aliae visiones +longe imparis generis, et haec una rapiat et absorbeat et recondat in +interiora gaudia spectatorem suum, ut talis sit sempiterna vita, quale fuit +hoc momentum intelligentiae, cui suspiravimus; nonne hoc est, [Sidenote: +Mat. 25, 21.]_Intra in gaudium Domini tui?_ Et istud quando? An cum +[Sidenote: 1 Cor. 15, 51]_omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur_? + +26. Dicebam talia*, et si non isto modo et his verbis, tamen, Domine, tu +scis quod illo die, cum talia loqueremur, et mundus iste nobis inter verba +vilesceret cum omnibus delectationibus suis, tunc ait illa: "Fili, quantum +ad me attinet, nulla jam re delector in hac vita. Quid hic faciam adhuc, et +cur hic sim nescio, jam consumpta spe hujus saeculi. Unum erat propter quod +in hac vita aliquantum immorari cupiebam, ut te christianum catholicum +viderem, priusquam morerer. Cumulatius hoc mihi Deus meus praestitit, ut te +etiam, contempta felicitate terrena, servum ejus videam: quid hic facio?" + +[Sidenote: XI. De ecstasi et morte matris.] + +27. Ad haec ei quid responderim, non satis recolo. Cum interea vix intra +quinque dies, aut non multo amplius decubuit febribus. Et cum aegrotaret, +quodam die defectum animae passa est, et paululum subtracta a praesentibus. +Nos concurrimus, sed cito reddita est sensui, et aspexit astantes, me et +fratrem[248] meum, et ait nobis quasi quaerenti similis: "Ubi eram?" Deinde +nos intuens moerore attonitos: "Ponitis* hic, inquit, matrem vestram." Ego +silebam, et fletum frenabam. Frater autem meus quiddam locutus est, quo eam +non peregre, sed in patria defungi tanquam felicius optaret. Quo audito, +illa vultu anxio reverberans eum oculis quod {163} talia saperet, atque +inde me intuens: "Vide, ait, quid dicit." Et mox ambobus: "Ponite, inquit, +hoc corpus ubicumque; nihil vos ejus cura conturbet: tantum illud vos rogo, +ut ad Domini altare memineritis mei ubi ubi fueritis." Cumque hanc +sententiam verbis quibus poterat explicasset, conticuit; et ingravescente +morbo exercebatur. + +28. Ego vero cogitans dona tua, Deus invisibilis, quae immittis in corda +fidelium tuorum, et proveniunt inde fruges admirabiles; gaudebam et gratias +tibi agebam, recolens quod noveram, quanta cura semper aestuasset de +sepulcro quod sibi providerat et praeparaverat juxta corpus viri sui. Quia +enim valde concorditer vixerant, id etiam volebat, ut est animus humanus +minus capax divinorum, adjungi ad illam felicitatem, et commemorari ab +hominibus, concessum sibi esse post transmarinam peregrinationem, ut +conjuncta terra amborum conjugum terra tegeretur. Quando autem ista +inanitas plenitudine bonitatis tuae coeperat in ejus corde non esse, +nesciebam, et laetabar admirans quod sic mihi aperuisset*; quanquam et in +illo sermone nostro ad fenestram cum dixit, "Jam quid hic facio?" non +apparuit desiderare in patria mori. Audivi etiam postea, quod jam cum +Ostiis essemus, cum quibusdam amicis meis materna fiducia colloquebatur +quodam die de contemptu vitae hujus et bono mortis, ubi ipse non aderam; +illisque stupentibus virtutem feminae, quam tu dederas ei, quaerentibusque +utrum non formidaret tam longe a sua civitate corpus relinquere: "Nihil, +inquit, longe est Deo; neque timendum est ne ille non agnoscat in fine +saeculi, unde me resuscitet." Ergo die nono aegritudinis suae, +quinquagesimo et sexto anno aetatis suae, tricesimo et tertio aetatis +meae[249], anima illa religiosa et pia corpore soluta est. + +[Sidenote: XII. Quomodo luxerit mortem matris.] + +29. Premebam oculos ejus, et confluebat in praecordia mea moestitudo +ingens, et transfluebat in lacrymas: ibidemque oculi mei violento animi +imperio resorbebant fontem suum usque ad siccitatem, et in tali luctamine +valde male mihi erat. Tum vero ubi efflavit extremum*, puer Adeodatus +exclamavit in planctum, atque ab omnibus nobis coercitus tacuit. Hoc modo +etiam meum quiddam puerile quod labebatur in fletus {164} juvenili voce +cordis, coercebatur et tacebat. Neque enim decere arbitrabamur funus illud +questibus lacrymosis gemitibusque celebrare*; quia his plerumque solet +deplorari quaedam miseria morientium, aut quasi omnimoda exstinctio. At +illa nec misere moriebatur, nec omnino moriebatur. Hoc et documentis morum +ejus, et fide non ficta, rationibusque certis tenebamus. + +30. Quid erat ergo quod intus mihi graviter dolebat, nisi ex consuetudine +simul vivendi dulcissima et charissima repente disrupta vulnus recens? +Gratulabar quidem testimonio ejus, quod in ea ipsa ultima aegritudine, +obsequiis meis interblandiens, appellabat me pium, et commemorabat grandi +dilectionis affectu nunquam se audisse ex ore meo jaculatum in se durum aut +contumeliosum sonum*. Sed tamen quid tale, Deus meus, qui fecisti nos, quid +comparabile habebat honor a me delatus illi, et servitus ab illa mihi? +Quoniam itaque deserebar tam magno ejus solatio, sauciabatur anima*, et +quasi dilaniabatur vita, quae una facta erat ex mea et illius. + +31. Cohibito ergo a fletu illo puero, Psalterium arripuit Evodius, et +cantare coepit psalmum[250]; cui respondebamus omnis domus: [Sidenote: Ps. +100, 1.]_Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine._ Audito autem quid +ageretur, convenerunt multi fratres ac religiosae feminae; et de more +illis, quorum officium erat, funus curantibus, ego in parte ubi decenter +poteram, cum eis qui me non deserendum esse censebant, quod erat tempori +congruum disputabam; eoque fomento veritatis mitigabam cruciatum tibi +notum, illis ignorantibus et intente audientibus, et sine sensu doloris me +esse arbitrantibus. At ego in auribus tuis, ubi eorum nullus audiebat, +increpabam mollitiem affectus mei, et constringebam fluxum moeroris: +cedebatque mihi paululum; rursusque impetu suo ferebatur, non usque ad +eruptionem lacrymarum, nec usque ad vultus mutationem, sed ego sciebam quid +corde premerem. Et quia mihi vehementer displicebat tantum in me posse haec +humana, quae ordine debito et sorte conditionis nostrae accidere necesse +est, alio dolore dolebam dolorem meum, et duplici tristitia macerabar. + +{165} + +32. Cum ecce corpus elatum est*, imus[251], redimus sine lacrymis. Nam +neque in eis precibus[252] quas tibi fudimus, cum offerretur pro ea +sacrificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, priusquam +deponeretur, sicut illic fieri solet, nec in eis ego precibus flevi: sed +toto die graviter in occulto moestus eram, et mente turbata rogabam te, ut +poteram, quo sanares dolorem meum, nec faciebas; credo, commendans memoriae +meae, vel hoc uno documento, omnis consuetudinis vinculum, etiam adversus +mentem quae jam non fallaci verbo pascitur*. Visum etiam mihi est ut irem +lavatum; quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Graeci [Greek: +balaneion] dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. Ecce et hoc confiteor +misericordiae tuae, [Sidenote: Ps. 67, 6.]_Pater orphanorum_, quoniam lavi, +et talis eram qualis priusquam lavissem. Neque enim exsudavit de corde meo +moeroris amaritudo. Deinde dormivi et evigilavi, et non parva ex parte +mitigatum inveni dolorem meum; atque ut eram in lecto meo solus, recordatus +sum veridicos versus Ambrosii tui: tu es enim + + Deus creator omnium, + Polique rector, vestiens + Diem decoro lumine, + Noctem sopore* gratiae: + Artus solutos ut quies + Reddat laboris usui, + Mentesque fessas allevet, + Luctusque solvat anxios. + +33. Atque inde paulatim reducebam in pristinum sensum ancillam tuam, +conversationemque ejus piam in te, et sancte* in nos blandam atque +morigeram, qua subito destitutus sum; et libuit flere in conspectu tuo de +illa et pro illa, de me et pro me. Et dimisi lacrymas quas continebam, ut +effluerent quantum vellent, substernens eas cordi meo; et requievi in eis*, +quoniam ibi erant aures tuae, non cujusquam hominis superbe interpretantis +ploratum meum. Et nunc, Domine, confiteor tibi in litteris. Legat qui +volet, et interpretetur ut volet; et si peccatum invenerit, flevisse me +matrem exigua parte horae, {166} matrem oculis meis interim mortuam, quae +me multos annos fleverat ut oculis tuis viverem, non irrideat; sed potius, +si est grandi charitate, pro peccatis meis fleat ipse ad te Patrem omnium +fratrum Christi tui. + +[Sidenote: XIII. Orat pro matre defuncta.] + +34. Ego autem, jam sanato corde ab illo vulnere in quo poterat redargui +carnalis affectus, fundo tibi, Deus noster, pro illa famula tua longe aliud +lacrymarum genus, quod manat de concusso spiritu consideratione periculorum +omnis animae [Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_quae in Adam moritur_. Quanquam +illa _in Christo vivificata_, etiam nondum a carne resoluta, sic vixerit ut +laudetur nomen tuum in fide moribusque ejus; non tamen audeo dicere, ex quo +eam per Baptismum regenerasti, [Sidenote: Mat. 12, 3.]nullum verbum exisse +ex ore ejus contra praeceptum tuum. Et dictum est a Veritate Filio tuo: +[Sidenote: Ib. 5, 23.]_Si quis dixerit fratri suo, Fatue, reus erit +gehennae ignis._ Et vae etiam laudabili vitae hominum, si, remota +misericordia, discutias eam. Quia vero non exquiris delicta vehementer, +fiducialiter speramus aliquem apud te locum*. Quisquis autem tibi enumerat +vera merita sua, quid tibi enumerat nisi munera tua[253]? O si cognoscant +se homines homines; et [Sidenote: 2 Cor. 10, 17.]_qui gloriatur, in Domino +glorietur_*! + +35. Ego itaque, laus mea et vita mea, Deus cordis mei, sepositis paulisper +bonis ejus actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis +matris meae deprecor te; exaudi me per Medicinam vulnerum nostrorum quae +pependit in ligno, et sedens ad dexteram tuam [Sidenote: Rom. 8, +34.]_interpellat te pro nobis_. Scio misericorditer operatam, et [Sidenote: +Mat. 18, 36; 6, 12.]_ex corde dimisisse debita debitoribus suis_; _dimitte_ +illi et tu _debita sua_, si qua etiam contraxit per tot annos post aquam +salutis. Dimitte, Domine, dimitte obsecro, [Sidenote: Ps. 142, 2.]_ne +intres cum ea in judicium_. [Sidenote: Jac. 2, 13.]_Superexaltet +misericordia judicio_, quoniam eloquia tua vera sunt, et promisisti +[Sidenote: Mat. 5, 7.]_misericordiam misericordibus_: quod ut essent, tu +dedisti eis, qui [Sidenote: Ex. 33, 19; Ro. 9, 15.]_misereberis cui +misertus eris, et misericordiam praestabis cui misericors fueris_. + +36. Et credo quod* jam feceris quod te rogo, sed [Sidenote: Ps. 118, +108.]_voluntaria oris mei approba, Domine_. Namque illa imminente die +resolutionis suae non cogitavit suum corpus sumptuose contegi, aut condiri +aromatibus, aut monumentum electum concupivit aut curavit sepulcrum +patrium; non ista mandavit {167} nobis: sed tantummodo memoriam sui ad +altare tuum fieri desideravit, cui nullius diei praetermissione servierat; +unde sciret dispensari victimam sanctam, qua [Sidenote: Col. 2, +14.]_deletum est chirographum quod erat contrarium nobis_, qua _triumphatus +est hostis_ computans delicta nostra, et quaerens quid objiciat, et +[Sidenote: Joh. 14, 30.]_nihil inveniens in illo_[254] in quo vincimus. +Quis ei refundet innocentem sanguinem? Quis ei restituet pretium quo nos +emit ut nos auferat ei*? Ad cujus pretii nostri sacramentum ligavit ancilla +tua animam suam vinculo fidei. Nemo a protectione tua disrumpat eam. Non se +interponat nec vi nec insidiis [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leo et draco_: neque +enim respondebit illa nihil se debere, ne convincatur et obtineatur ab +accusatore callido; sed respondebit dimissa debita sua ab eo, cui nemo +reddet quod pro nobis non debens reddidit. + +37. Sit ergo in pace cum viro, ante quem nulli et post quem nulli nupta +est; cui servivit [Sidenote: Luc. 8, 15.]_fructum_ tibi _afferens cum +tolerantia_, ut eum quoque lucraretur tibi. Et inspira, Domine Deus meus*, +inspira servis tuis fratribus meis, filiis tuis dominis meis, quibus et +corde et voce et litteris servio, ut quotquot haec legerint, meminerint ad +altare tuum Monnicae famulae tuae[255], cum Patricio quondam ejus conjuge, +per quorum carnem introduxisti me in hanc vitam, quemadmodum, nescio. +Meminerint cum affectu pio parentum meorum in hac luce transitoria, et +fratrum meorum sub te patre in matre Catholica, et civium meorum in aeterna +Jerusalem, cui suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad reditum; +ut quod a me illa poposcit extremum, uberius ei praestetur in multorum +orationibus, per confessiones*, quam per orationes meas. + + * * * * * + + +{168} + +LIBER DECIMUS. + + Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi + gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore haec + scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quae ad ipsum + cognoscendum ineunda sit via disquirens, omnes animae suae facultates + lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet, + Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in + sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis, + curiositatis et superbiae; et quid circa unamquamque praescribat + temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore + disserit, cujus ope omnes animae suae languores sanatum iri confidit. + +[Sidenote: I. In Deo solo spes et gaudium.] + +1. Cognoscam te, cognitor meus, [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_cognoscam sicut +et cognitus sum_. Virtus animae meae, intra in eam, et coapta tibi, ut +habeas et possideas [Sidenote: Eph. 5, 27.]_sine macula et ruga_. Haec est +mea spes, [Sidenote: Ps. 115, 10.]_ideo loquor_; et in ea spe gaudeo, +quando sanum* gaudeo. Caetera vero vitae hujus tanto minus flenda, quanto +magis fletur; et tanto magis flenda, quanto minus fletur in eis. Ecce enim +[Sidenote: Ps. 50, 8.]_veritatem dilexisti_, quoniam [Sidenote: Joh. 3, +21.]_qui facit eam, venit ad lucem_. Volo eam facere in corde meo coram te +in confessione; in stilo autem meo coram multis testibus. + +[Sidenote: II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.] + +2. Et tibi quidem, Domine, [Sidenote: Heb. 4, 13.]_cujus oculis nuda est_ +[Sidenote: Ecclus. 42, 18.]abyssus humanae conscientiae, quid occultum +esset in me, etiamsi nollem confiteri tibi? Te enim mihi absconderem, non +me tibi. Nunc autem quod gemitus meus testis est displicere me mihi, tu +refulges et places, et amaris et desideraris; ut erubescam de me, et +abjiciam me atque eligam te, et nec tibi nec mihi placeam nisi de te. Tibi +ergo, Domine, manifestus sum quicumque sim; et quo fructu tibi confitear, +dixi. Neque enim* id ago verbis carnis et vocibus, sed verbis animae et +clamore cogitationis, quem novit auris tua. Cum enim malus sum, nihil est +aliud confiteri tibi, quam displicere mihi; cum vero pius, nihil est aliud +confiteri tibi, quam hoc non tribuere mihi: [Sidenote: Ps. 5, 13.]_quoniam +tu, Domine, benedicis justum_, sed prius eum [Sidenote: Rom. 4, +5.]_justificas impium_. Confessio itaque mea, Deus meus, in conspectu tuo +tibi tacite fit, et non tacite. {169} Tacet enim strepitu, clamat affectu. +Neque enim* dico recti aliquid hominibus, quod non a me tu prius audieris; +aut etiam tu aliquid tale audis a me, quod non mihi tu prius dixeris. + +[Sidenote: III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis +fuerit.] + +3. Quid mihi ergo est cum hominibus ut audiant confessiones meas, quasi +ipsi [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanaturi_ sint _omnes languores meos_? +Curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum ad corrigendam +suam. Quid a me quaerunt audire qui sim, qui nolunt a te audire qui sint? +Et unde sciunt, cum a meipso de meipso audiunt, an verum dicam; +quandoquidem [Sidenote: 1 Cor. 2, 11.]_nemo scit hominum quid agatur in +homine, nisi spiritus hominis qui in ipso est_? Si autem a te audiant de +seipsis, non poterunt dicere, Mentitur Dominus. Quid est enim a te audire +de se, nisi cognoscere se? Quis porro cognoscit, et dicit, Falsum est, nisi +ipse mentiatur? Sed quia [Sidenote: Ibid. 13, 7.]_charitas omnia credit_, +inter eos utique quos connexos sibimet unum facit, ego quoque, Domine, +etiam sic tibi confiteor, ut audiant homines, quibus demonstrare non possum +an vera confitear; sed credunt mihi quorum mihi aures charitas aperit. + +4. Verumtamen tu, medice meus intime, quo fructu ista faciam, eliqua mihi. +Nam confessiones praeteritorum malorum meorum, quae [Sidenote: Ps. 31, +1.]_remisisti et texisti_ ut _beares me_ in te, mutans animam meam fide et +Sacramento tuo, cum leguntur et audiuntur, excitant cor ne dormiat in +desperatione et dicat, Non possum; sed evigilet in amore misericordiae tuae +et dulcedine gratiae tuae, qua potens est omnis infirmus, qui sibi per +ipsam fit conscius infirmitatis suae. Et delectat bonos audire praeterita +mala eorum qui jam carent eis; nec ideo delectat quia mala sunt, sed quia +fuerunt et non sunt. Quo itaque fructu Domine Deus meus cui quotidie +confitetur conscientia mea, spe misericordiae tuae securior quam innocentia +sua; quo fructu, quaeso, etiam hominibus coram te confiteor per has +litteras adhuc quis ego sim, non quis fuerim? Nam illum fructum vidi et +commemoravi. Sed quis adhuc sim, ecce in ipso tempore confessionum mearum, +et multi hoc nosse cupiunt qui me noverunt et non me noverunt, qui ex me +vel de me aliquid audierunt; sed auris eorum non est ad cor meum, ubi ego +sum quicumque sum. Volunt ergo audire confitentem me quid ipse intus sim, +quo nec {170} oculum nec aurem nec mentem possunt intendere; credituri +tamen volunt; numquid cognituri? Dicit enim eis charitas qua boni sunt non +mentiri me de me confitentem, et ipsa in eis credit mihi. + +[Sidenote: IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.] + +5. Sed quo fructu id volunt? An congratulari mihi cupiunt cum audierint +quantum accedam* munere tuo, et orare pro me cum audierint quantum retarder +pondere meo? Indicabo me talibus. Non enim parvus est fructus, Domine Deus +meus, ut [Sidenote: 2 Cor. 1, 11.]_a multis tibi gratiae agantur de nobis_, +et a multis rogeris pro nobis. Amet in me fraternus animus quod amandum +doces, et doleat in me quod dolendum doces. Animus ille hoc faciat +fraternus, non extraneus, non [Sidenote: Ps. 143, 8.]_filiorum alienorum, +quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis_; sed +fraternus ille qui cum approbat me, gaudet de me; cum autem improbat me, +contristatur pro me: quia sive approbet sive improbet me, diligit me. +Indicabo me talibus; respirent in bonis meis, suspirent in malis meis. Bona +mea instituta tua sunt et dona tua; mala mea delicta mea sunt et +judicia[256] tua. Respirent in illis, et suspirent in his; et hymnus et +fletus ascendant in conspectum tuum de fraternis cordibus, [Sidenote: Apoc. +8, 3.]_thuribulis tuis_. Tu autem, Domine, delectatus odore sancti templi +tui, [Sidenote: Ps. 50, 1.]_miserere mei secundum magnam misericordiam +tuam_, propter nomen tuum; et nequaquam deserens coepta tua, consumma +imperfecta mea. + +6. Hic est fructus confessionum mearum, non qualis fuerim, sed qualis sim, +ut hoc confitear* non tantum coram te secreta [Sidenote: Ps. 2, +11.]_exsultatione cum tremore_ et secreto moerore cum spe; sed etiam in +auribus credentium filiorum hominum, sociorum gaudii mei et consortium +mortalitatis meae, civium meorum et mecum peregrinorum, praecedentium et +consequentium et comitum viae meae. Hi sunt servi tui fratres mei, quos +filios tuos esse voluisti, dominos meos quibus jussisti ut serviam, si volo +tecum de te vivere. Et hoc mihi Verbum tuum parum erat si loquendo +praeciperet, nisi et faciendo praeiret. Et ego id ago factis et dictis, id +ago _sub alis tuis_, nimis cum ingenti periculo, nisi quia sub alis tuis +tibi subdita est anima mea, et infirmitas mea tibi nota est. Parvulus sum, +sed vivit semper Pater meus, et idoneus est mihi tutor meus; idem {171} +ipse est enim qui genuit me et tuetur me: et tu ipse es omnia bona mea, tu +omnipotens qui mecum es, et priusquam tecum sim. Indicabo ergo talibus +qualibus jubes ut serviam, non quis fuerim, sed quis jam sim, et quis adhuc +sim; [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_sed neque meipsum dijudico_: sic itaque +audiar. + +[Sidenote: V. Homo sese totium non novit.] + +7. [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_Tu_ enim, _Domine, dijudicas me_, quia etsi +_nemo scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso +est_; tamen est aliquid hominis quod nec ipse scit spiritus hominis qui in +ipso est; tu autem, Domine, scis ejus omnia qui fecisti eum. Ego vero +quamvis prae tuo conspectu me despiciam, aestimem me _terram et cinerem_; +tamen aliquid de te scio quod de me nescio. Et certe [Sidenote: Id. 13, +12.]_videmus nunc per speculum in aenigmate_, nondum _facie ad faciem_: et +ideo quamdiu [Sidenote: 2 Cor. 5, 6.]_peregrinor abs te_, mihi sum +praesentior quam tibi, et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero +quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio. Et spes +est, [Sidenote: 1 Cor. 10, 13.]_quia fidelis es, qui nos non sinis tentari +supra quam possumus ferre, sed facis cum tentatione etiam exitum ut +possimus sustinere_. Confitear ergo quid de me sciam, confitear et quid de +me nesciam. Quoniam et quod de me scio, te mihi lucente scio; et quod de me +nescio, tamdiu nescio, donec [Sidenote: Is. 58, 10.]_fiant tenebrae meae +sicut meridies_ in vultu tuo. + +[Sidenote: VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus +cognoscitur.] + +8. Non dubia sed certa conscientia, Domine, amo te. Percussisti cor meum +verbo tuo, et amavi te. Sed et [Sidenote: Rom. 1, 20.]_coelum, et terra, et +omnia quae in eis_ sunt, ecce undique mihi dicunt ut te amem, nec cessant +dicere omnibus [Sidenote: Ib. 9, 15.]_ut sint inexcusabiles_. Altius autem +tu _misereberis cui misertus eris, et misericordiam praestabis cui +misericors fueris_: alioquin coelum et terra surdis loquuntur laudes tuas. +Quid autem amo, cum te amo? Non speciem corporis, nec decus temporis, non +candorem lucis ecce* istis amicum oculis, non dulces melodias cantilenarum +omnimodarum, non florum et unguentorum et aromatum suaveolentiam, non manna +et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus. Non haec amo, cum amo +Deum meum; et tamen amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam odorem, +et quemdam cibum, et quemdam amplexum, cum amo Deum meum, lucem, vocem, +odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei; ubi fulget animae meae quod +non capit locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non +spargit flatus, et ubi sapit quod non minuit {172} edacitas, et ubi haeret +quod non divellit satietas. Hoc est quod amo, cum Deum meum amo. + +9. Et quid est hoc? Interrogavi terram[257], et dixit, Non sum; et +quaecumque in eadem sunt, idem confessa sunt. Interrogavi mare et abyssos, +et reptilia animarum vivarum, et responderunt: Non sumus Deus tuus; quaere +super nos. Interrogavi auras flabiles, et inquit universus aer cum incolis +suis: Fallitur Anaximenes; non sum Deus. Interrogavi coelum, solem, lunam, +stellas; Neque nos sumus Deus quem quaeris, inquiunt. Et dixi omnibus his +quae circumstant fores carnis meae: Dixistis* mihi de Deo meo quod vos non +estis, dicite mihi de illo aliquid. Et exclamaverunt voce magna: [Sidenote: +Ps. 99, 3.]_Ipse fecit nos_: Interrogatio mea, intentio mea; et responsio +eorum, species eorum[258]. Et direxi me ad me, et dixi mihi, Tu quis es? Et +respondi, Homo. Et ecce corpus et anima in me mihi praesto sunt; unum +exterius, et alterum interius. Quid horum est unde quaerere debui Deum +meum*? Jam quaesiveram per corpus a terra usque ad coelum, quousque potui +mittere nuntios, radios oculorum meorum. Sed melius quod interius. Ei +quippe renuntiabant omnes nuntii corporales praesidenti et judicanti de* +responsionibus coeli et terrae et omnium quae in eis sunt dicentium: Non +sumus Deus, et _ipse fecit nos_. Homo interior cognovit haec per exterioris +ministerium: ego interior cognovi haec; ego, ego animus per sensum corporis +mei. Interrogavi mundi molem de Deo meo, et respondit mihi: Non ego sum, +sed _ipse me fecit_. + +10. Nonne omnibus quibus integer sensus est, apparet haec species? Cur non +omnibus eadem loquitur? Animalia pusilla et magna vident eam, sed +interrogare nequeunt: non enim praeposita est in eis nuntiantibus sensibus +judex ratio. Homines autem possunt interrogare, ut [Sidenote: Rom. 1, +20.]_invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciantur_*; +sed amore subduntur eis, et subditi judicare non possunt. Nec respondent +ista interrogantibus, nisi judicantibus; nec vocem suam mutant, id est +speciem suam, si alius tantum videat, alius autem videns interroget, ut +aliter illi appareat, aliter huic; sed eodem {173} modo utrique apparens, +illi muta est, huic loquitur: imo vero omnibus loquitur; sed illi +intelligunt qui ejus vocem acceptam foris intus cum veritate conferunt. +Veritas enim dicit mihi: Non est Deus tuus coelum, et terra; neque omne +corpus. Hoc dicit eorum natura videnti*: Moles est; moles minor est in +parte quam in toto. Jam tu melior es; tibi dico, anima; quoniam tu vegetas +molem corporis tui, praebens ei vitam; quod nullum corpus praestat corpori. +Deus autem tuus etiam tibi vitae vita est*. + +[Sidenote: VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.] + +11. Quid ergo amo, cum Deum meum amo? Quis est ille super caput animae +meae? Per ipsam animam meam ascendam ad illum. Transibo vim meam, qua +haereo corpori, et vitaliter compagem ejus repleo. Non ea vi reperio Deum +meum: nam reperiret [Sidenote: Ps. 31, 9.]_equus, et mulus, quibus non est +intellectus_; quia* est eadem vis qua vivunt etiam eorum corpora. Est alia +vis non solum qua vivifico, sed etiam qua sensifico carnem meam quam mihi +fabricavit Dominus; jubens oculo ut non audiat, et auri ut non videat; sed +illi per quem videam, huic per quam audiam: et propria singillatim caeteris +sensibus sedibus suis et officiis suis; quae diversa per eos ago unus ego +animus*. Transibo et istam vim meam: nam et hanc habet equus, et mulus; +sentiunt enim etiam ipsi per corpus. + +[Sidenote: VIII. Memoriae vis.] + +12. Transibo ergo et istam vim naturae meae, gradibus ascendens ad eum qui +fecit me: et venio in campos et lata praetoria memoriae, ubi sunt thesauri +innumerabilium imaginum de cujuscemodi* rebus sensis invectarum. Ibi +reconditum est quidquid etiam cogitamus, vel augendo vel minuendo, vel +utcumque variando ea quae sensus attigerit; et si quid aliud commnendatum +et repositum est, quod nondum absorbuit et sepelivit oblivio. Ibi quando +sum, posco ut proferatur quidquid volo, et quaedam statim prodeunt; quaedam +requiruntur diutius, et tanquam de abstrusioribus quibusdam receptaculis +eruuntur; quaedam catervatim se proruunt*, et dum aliud petitur et +quaeritur, prosiliunt in medium quasi dicentia, Ne forte nos sumus? Et +abigo ea manu cordis a facie recordationis meae, donec enubiletur quod* +volo, atque in conspectum prodeat ex abditis. Alia faciliter atque +imperturbata serie, sicut poscuntur suggerentur; et cedunt praecedentia +consequentibus; et cedendo conduntur, iterum cum voluero processura. Quod +totum fit, cum aliquid narro memoriter. {174} + +13. Ibi sunt omnia distincte generatimque servata, quae suo quaeque aditu +ingesta sunt; sicut lux atque omnes colores formaeque corporum per oculos; +per aures autem omnia genera sonorum: omnesque odores per aditum narium; +omnes sapores per oris aditum; a sensu autem totius corporis, quid durum, +quid molle, quid calidum frigidumve, lene aut asperum, grave seu leve, sive +extrinsecus sive intrinsecus corpori. Haec omnia recipit recolenda cum opus +est et retractanda grandis memoriae recessus, et nescio qui secreti atque +ineffabiles sinus ejus; quae omnia suis quaeque foribus intrant ad eam, et +reponuntur in ea. Nec ipsa tamen intrant, sed rerum sensarum imagines illic +praesto sunt cogitationi reminiscenti eas. Quae quomodo fabricatae sint +quis dicit, cum appareat quibus sensibus raptae sint interiusque +reconditae? Nam et in tenebris atque in silentio dum habito, in memoria +mea* profero, si volo, colores; et discerno inter album et nigrum, et inter +quos alios volo: nec incurrunt soni atque perturbant quod per oculos +haustum considero, cum et ipsi ibi sint, et quasi seorsum repositi lateant. +Nam et ipsos posco si placet, atque adsunt illico. Et quiescente lingua ac +silente gutture canto quantum volo; imaginesque illae colorum quae +nihilominus ibi sunt, non se interponunt neque interrumpunt, cum thesaurus +alius retractatur qui influxit ab auribus. Ita caetera quae per sensus +caeteros ingesta atque congesta sunt, recordor prout libet: et auram +liliorum discerno a violis, nihil olfaciens; et mel defruto, lene aspero, +nihil tunc gustando neque contrectando, sed reminiscendo antepono. + +14. Intus haec ago, in aula ingenti memoriae meae. Ibi enim mihi coelum et +terra et mare praesto sunt, cum omnibus quae in eis sentire potui, praeter +illa quae oblitus sum. Ibi mihi et ipse occurro, meque recolo, quid, +quando, et ubi egerim, quoque modo cum agerem affectus fuerim. Ibi sunt +omnia quae sive experta a me sive credita memini. Ex eadem copia etiam +similitudines rerum vel expertarum, vel ex eis quas expertus sum +creditarum, alias atque alias et ipse contexo praeteritis; atque ex his +etiam futuras actiones et eventa et spes, et haec omnia rursus quasi +praesentia meditor. "Faciam hoc aut* illud," dico apud me in ipso ingenti +sinu animi mei pleno tot et tantarum rerum imaginibus; "et hoc {175} aut +illud sequetur." "O si esset hoc aut illud!" "Avertat Deus hoc aut illud!" +Dico apud me ista: et cum dico, praesto sunt imagines omnium quae dico ex +eodem thesauro memoriae, nec omnino aliquid eorum dicerem si defuissent. + +15. Magna ista vis est memoriae, magna nimis, Deus meus, penetrale amplum +et infinitum. Quis ad fundum ejus pervenit? Et vis est haec animi mei, +atque ad meam naturam pertinet; nec ego ipse capio totum quod sum. Ergo +animus ad habendum seipsum angustus est. Et ubi sit, quod sui non capit*? +Numquid extra ipsum ac non in ipso? Quomodo ergo non capit? Multa mihi +super hoc oboritur admiratio, stupor apprehendit me. Et eunt homines +admirari alta montium, et ingentes fluctus maris, et latissimos lapsus +fluminum, et Oceani ambitum, et gyros siderum, et relinquunt seipsos; nec +mirantur, quod haec omnia cum dicerem, non ea videbam oculis, nec tamen +dicerem nisi montes et fluctus et flumina et sidera quae vidi, et Oceanum +quem credidi, intus in memoria mea viderem spatiis tam ingentibus quasi +foris viderem: nec ea tamen videndo absorbui quando vidi oculis; nec ipsa +sunt apud me, sed imagines eorum. Et novi quid ex quo sensu corporis +impressum sit mihi. + +[Sidenote: IX. Memoria disciplinarum.] + +16. Sed non ea sola gestat immensa ista capacitas memoriae meae. Hic sunt +et illa omnia quae de doctrinis liberalibus percepta nondum exciderunt, +quasi remota interiore loco, non loco*; nec eorum imagines, sed res ipsas +gero. Nam quid sit litteratura, quid peritia disputandi, quot genera +quaestionum, quidquid horum scio sic hic* est in memoria mea, ut non +retenta imagine rem foris reliquerim, aut sonuerit et praeterierit, sicut +vox impressa per aures vestigio quo recoleretur*, quasi sonaret cum jam non +sonaret; aut sicut odor dum transit et evanescit in ventos, olfactum +afficit, unde trajicit in memoriam imaginem sui quam reminiscendo +repetamus; aut sicut cibus qui certe in ventre jam non sapit, et tamen in +memoria quasi sapit; aut sicut aliquid quod corpore tangendo sentitur, quod +etiam separatum a nobis imaginatur memoria. Istae quippe res non +intromittuntur ad eam, sed earum solae imagines mira celeritate capiuntur, +et miris tanquam cellis reponuntur, et mirabiliter recordando proferuntur. + +[Sidenote: X. Disciplinae in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex +ejus abditiore sinu eruuntur.] + +17. At vero cum audio tria genera esse quaestionum, an sit, quid sit, quale +sit; sonorum quidem quibus haec verba {176} confecta sunt imagines teneo, +et eos per auras* cum strepitu transisse ac jam non esse scio. Res vero +ipsas quae illis significantur sonis neque ullo sensu corporis attigi, +neque uspiam vidi praeter animum meum, et in memoria recondidi non imagines +earum, sed ipsas; quae unde ad me intraverint, dicant si possunt*. Nam +percurro januas omnes carnis meae, nec invenio qua earum ingressae sint. +Quippe oculi dicunt: Si coloratae sunt, nos eas nuntiavimus. Aures dicunt: +Si sonuerunt, a nobis indicatae sunt. Nares dicunt: Si oluerunt, per nos +transierunt. Dicit etiam sensus gustandi: Si sapor non est, nihil me +interroges. Tactus dicit: Si corpulentum non est, non contrectavi; si non +contrectavi, non indicavi. Unde et qua haec intraverunt in memoriam meam? +Nescio quomodo; nam cum ea didici non credidi alieno cordi, sed in meo +recognovi, et vera esse approbavi, et commendavi ei, tanquam reponens unde +proferrem cum vellem. Ibi ergo erant et antequam ea didicissem, sed in +memoria non erant. Ubi ergo, aut quare cum dicerentur agnovi, et dixi: Ita +est, verum est; nisi quia jam erant in memoria, sed tam remota et retrusa +quasi in caveis abditioribus, ut nisi admonente aliquo eruerentur, ea +fortasse cogitare non possem? + +[Sidenote: XI. Quid sit discere.] + +18. Quocirca invenimus nihil esse aliud discere ista, quorum non per sensus +haurimus imagines, sed sine imaginibus sicuti sunt per seipsa intus +cernimus; nisi ea quae passim atque indisposite memoria continebat, +cogitando quasi colligere, atque animadvertendo curare, ut tanquam ad manum +posita in ipsa memoria, ubi sparsa prius et neglecta latitabant, jam +familiari intentioni facile occurrant. Et quam multa hujusmodi gestat +memoria mea quae jam inventa sunt, et sicut dixi, quasi ad manum posita, +quae didicisse et nosse dicimur! Quae si modestis temporum intervallis +recolere desivero, ita rursus demerguntur, et quasi in remotiora penetralia +dilabuntur, ut denuo velut nova excogitanda sint indidem iterum* (neque +enim est alia regio eorum), et cogenda rursus ut sciri possint, id est +velut ex quadam dispersione colligenda, unde dictum est cogitare. Nam cogo +et cogito, sic est ut ago et agito, facio et factito. Verumtamen sibi +animus hoc verbum proprie vindicavit, ut non quod alibi, sed quod in animo +colligitur, id est cogitur, cogitari proprie jam dicatur. {177} + +[Sidenote: XII. Rerum Mathematicarum memoria.] + +19. Item continet memoria numerorum dimensionumque rationes et leges +innumerabiles, quarum nullam corporis sensus impressit; quia nec ipsae +coloratae sunt, aut sonant, aut olent, aut gustatae, aut contrectatae sunt. +Audivi sonos verborum quibus significantur cum de his disseritur; sed illi +alii, istae autem aliae sunt: nam illi aliter Graece, aliter Latine sonant; +istae vero nec Graecae nec Latinae sunt, nec aliud eloquiorum genus. Vidi +lineas fabrorum, vel etiam tenuissimas, sicut filum araneae; sed illae +aliae sunt, non sunt imagines earum quas mihi nuntiavit carnis oculus: +novit eas quisquis sine ulla cogitatione qualiscumque corporis intus +agnovit eas. Sensi etiam numeros omnibus corporis sensibus quos numeramus; +sed illi alii sunt quibus numeramus, nec imagines istorum sunt, et ideo +valde sunt. Rideat me ista dicentem qui non eos videt, et ego doleam +ridentem me. + +[Sidenote: XIII. Memoria meminisse nos meminimus.] + +20. Haec omnia memoria teneo, et quomodo ea didicerim memoria teneo. Multa +etiam quae adversus haec falsissime disputantur audivi, et memoria teneo: +quae tametsi falsa sunt, tamen ea meminisse me non est falsum; et +discrevisse me inter illa vera et haec falsa quae contradicuntur, et hoc +memini; aliterque nunc video discernere me ista, aliter autem memini saepe +me discrevisse cum ea saepe cogitarem. Ergo et intellexisse me saepius ista +memini; et quod nunc discerno et intelligo, recondo in memoria, ut postea +me nunc intellexisse meminerim. Ergo et meminisse me memini; sicut postea +quod haec reminisci nunc potui si recordabor, utique per vim memoriae +recordabor. + +[Sidenote: XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Laeta non laeti +quomodo recordamur.] + +21. Affectiones quoque animi mei eadem memoria continet: non illo modo quo +eas habet ipse animus cum patitur eas; sed alio multum diverso, sicut sese +habet vis memoriae. Nam et laetatum me fuisse reminiscor non laetus, et +tristitiam meam praeteritam recordor non tristis, et me aliquando timuisse +recolo sine timore, et pristinae cupiditatis sine cupiditate sum memor; +aliquando et e contrario tristitiam meam transactam laetus reminiscor, et +tristis laetitiam. Quod mirandum non est de corpore: aliud enim animus, +aliud corpus. Itaque si praeteritum dolorem corporis gaudens memini, non +ita mirum est. Hic vero cum animus sit etiam ipsa memoria: nam et cum +mandamus aliquid ut memoriter habeatur, dicimus, "Vide ut illud in animo +habeas;" et cum obliviscimur, dicimus, "Non {178} fuit in animo;" et, +"Elapsum est animo;" ipsam memoriam vocantes animum: cum ergo ita sit, quid +est hoc quod cum tristitiam meam praeteritam laetus memini, animus habet +laetitiam, et memoria tristitiam; laetusque est animus ex eo quod inest ei +laetitia, memoria vero ex eo quod inest ei tristitia, tristis non est? Num +forte non pertinet ad animum? Quis hoc dixerit? Nimirum ergo memoria quasi +venter est animi, laetitia vero atque tristitia quasi cibus dulcis et +amarus: cum memoriae commendantur quasi trajecta in ventrem recondi illic +possunt, sapere non possunt. Ridiculum est haec illis similia putare, nec +tamen sunt omnimodo dissimilia. + +22. Sed ecce de memoria profero, cum dico quatuor esse perturbationes +animi; cupiditatem, laetitiam, metum, tristitiam: et quidquid de his +disputare potuero, dividendo singula per species sui cujusque generis et +definiendo; ibi invenio quid dicam, atque inde profero: nec tamen ulla +earum perturbatione perturbor, cum eas reminiscendo commemoro; et antequam +recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde per +recordationem potuere depromi. Forte ergo, sicut de ventre cibus ruminando, +sic ista de memoria recordando proferuntur. Cur igitur in ore cogitationis +non sentitur a disputante, hoc est a reminiscente, laetitiae dulcedo vel +amaritudo moestitiae? An in hoc dissimile est, quod non undique simile est? +Quis enim talia volens loqueretur, si quoties tristitiam metumve nominamus, +toties moerere vel timere cogeremur? Et tamen non ea loqueremur, nisi in +memoria nostra non tantum sonos nominum secundum imagines impressas a +sensibus corporis*; sed etiam rerum ipsarum notiones inveniremus, quas +nulla janua carnis accepimus, sed eas ipse animus per experientiam +passionum suarum sentiens memoriae commendavit, aut ipsa sibi haec etiam +non commendata retinuit. + +[Sidenote: XV. Etiam quae absunt meminimus.] + +23. Sed utrum per imagines, an non, quis facile dixerit? Nomino quippe +lapidem, nomino solem, cum res ipsae non adsunt sensibus meis; in memoria +sane mea praesto sunt imagines earum. Nomino dolorem corporis, nec mihi +adest dum nihil dolet; nisi tamen adesset imago ejus in memoria mea, +nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a voluptate discernerem. +Nomino salutem corporis cum salvus sum corpore: adest mihi quidem res ipsa; +verumtamen nisi et imago ejus inesset in memoria mea, nullo modo recordarer +quid {179} hujus nominis significaret sonus. Nec aegrotantes agnoscerent +salute nominata quid esset dictum; nisi eadem imago vi memoriae teneretur, +quamvis ipsa res abesset a corpore. Nomino numeros quibus numeramus, en +adsunt in memoria mea non imagines eorum, sed ipsi. Nomino imaginem solis, +et haec adest in memoria mea: neque enim imaginem imaginis ejus, sed ipsam +recolo; ipsa mihi reminiscenti praesto est. Nomino memoriam, et agnosco +quod nomino. Et ubi agnosco, nisi in ipsa memoria? Num et ipsa per imaginem +suam sibi adest, ac non per seipsam? + +[Sidenote: XVI. Et oblivionis memoria est.] + +24. Quid, cum oblivionem nomino, atque itidem agnosco quod nomino? unde +agnoscerem nisi meminissem? Non eumdem sonum nominis dico, sed rem quam +significat; quam si oblitus essem; quid ille valeret sonus, agnoscere +utique non valerem. Ergo cum memoriam memini, per seipsam sibi praesto est +ipsa memoria: cum vero memini oblivionem, et memoria praesto est et +oblivio; memoria qua meminerim, oblivio quam meminerim. Sed quid est +oblivio, nisi privatio memoriae? Quomodo ergo adest ut eam meminerim, +quando cum adest meminisse non possum? At si quod meminimus memoria +retinemus; oblivionem autem nisi meminissemus, nequaquam possemus audito +isto nomine, rem quae illo significatur agnoscere; memoria retinetur +oblivio. Adest ergo ne obliviscamur, quae cum adest obliviscimur. An ex hoc +intelligitur non per seipsam inesse memoriae cum eam meminimus, sed per +imaginem suam? quia si per seipsam praesto esset oblivio, non ut +meminissemus, sed ut oblivisceremur efficeret. Et hoc quis tandem +indagabit? quis comprehendet quomodo sit? + +25. [Sidenote: Gen. 3, 7.]Ego certe, Domine, laboro hic, et laboro in +meipso: factus sum mihi terra difficultatis, et sudoris nimii. Neque enim +nunc scrutamur plagas coeli, aut siderum intervalla dimetimur*, vel terrae +libramenta quaerimus: ego sum qui memini, ego animus. Non ita mirum, si a +me longe est quidquid ego non sum. Quid autem propinquius meipso mihi? Et +ecce memoriae meae vis non comprehenditur a me, cum ipsum me non dicam +praeter illam. Quid enim dicturus sum quando mihi certum est meminisse me +oblivionem? An dicturus sum non esse in memoria mea quod memini? an +dicturus sum ad hoc inesse oblivionem in memoria mea, ut {180} non +obliviscar? Utrumque absurdissimum est. Quid illud tertium? quo pacto dicam +imaginem oblivionis teneri memoria mea, non ipsam oblivionem, cum eam +memini? Quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum imprimitur rei cujusque +imago in memoria, prius necesse est ut adsit res ipsa unde illa imago +possit imprimi? Sic enim Carthaginis memini, sic omnium locorum quibus +interfui, sic facies hominum quas vidi, et caeterorum sensuum nuntiata, sic +ipsius corporis salutem sive dolorem. Cum praesto essent ista, cepit ab eis +imagines memoria quas intuerer praesentes, et retractarem animo cum illa et +absentia reminiscerer. Si ergo per imaginem suam non per seipsam in memoria +tenetur oblivio, ipsa utique aderat ut ejus imago caperetur. Cum autem +adesset, quomodo imaginem suam in memoria conscribebat, quando id etiam +quod jam notatum invenit, praesentia sua delet oblivio? Et tamen quocumque +modo, licet sit modus iste incomprehensibilis et inexplicabilis, etiam +ipsam oblivionem meminisse me certus sum, qua id quod meminerimus obruitur. + +[Sidenote: XVII. Magna memoriae vis, sed ultra progrediendum ut attingatur +Deus.] + +26. Magna vis est memoriae, nescio quid horrendum, Deus meus, profunda et +infinita multiplicitas; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. Quid ergo +sum, Deus meus? quae natura sum? Varia, multimoda vita, et immensa +vehementer. Ecce in memoriae meae campis et antris et cavernis +innumerabilibus, atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum +generibus, sive per imagines, sicut omnium corporum; sive per praesentiam, +sicut artium; sive per nescio quas notiones vel notationes, sicut +affectionum animi, quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in +animo sit quidquid est in memoria: per haec omnia discurro et volito; hac +illac penetro etiam quantum possum, et finis nusquam; tanta vis est +memoriae tanta vitae vis est in homine vivente mortaliter! Quid igitur +agam, tu vera mea vita Deus meus? Transibo et hanc vim meam quae memoria +vocatur, transibo eam ut pertendam ad te, dulce lumen. Quid dicis mihi? +Ecce ego ascendens per animum meum ad te qui desuper mihi manes. Transibo +et istam vim meam, quae memoria vocatur, volens te attingere unde attingi +potes, et inhaerere tibi unde inhaereri* tibi potest. Habent enim memoriam +et pecora et aves; alioquin non cubilia nidosve repeterent, non alia multa +quibus assuescunt, neque enim et assuescere valerent ullis rebus nisi per +{181} memoriam. Transibo ergo et memoriam, ut attingam eum qui separavit me +a quadrupedibus, et volatilibus coeli sapientiorem me fecit. Transibo et +memoriam; et ubi te inveniam, vere bona et secura suavitas? et ubi te +inveniam? Si praeter memoriam meam te invenio, immemor tui sum. Et quomodo +jam inveniam te, si memor non sum tui? + +[Sidenote: XVIII. Non inveniretur ea res quae excidit, nisi memoria +teneretur.] + +27. [Sidenote: Luc. 15, 8.]Perdiderat enim mulier drachmam, et quaesivit +eam cum lucerna, et nisi memor ejus esset, non inveniret eam. Cum enim +esset inventa, unde sciret utrum ipsa esset, si memor ejus non esset? Multa +me memini perdita quaesisse atque invenisse. Inde istud scio, quia cum +quaererem aliquid eorum, et diceretur mihi, Num forte hoc est, num forte +illud? tamdiu dicebam, Non est, donec id offerretur quod quaerebam. Cujus +nisi memor essem, quidquid illud esset, etiam si mihi offerretur non +invenirem, quia non agnoscerem. Et semper ita fit, cum aliquid perditum +quaerimus et invenimus. Verumtamen si forte aliquid ab oculis perit, non a +memoria, veluti corpus quodlibet visibile, tenetur intus imago ejus, et +quaeritur donec reddatur aspectui*. Quod cum inventum fuerit, ex imagine +quae intus est recognoscitur. Nec invenisse nos dicimus quod perierat, si +non agnoscimus; nec agnoscere possumus, si non meminimus: sed hoc perierat +quidem oculis, memoria tenebatur. + +[Sidenote: XIX. Quid sit reminisci.] + +28. Quid cum ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit cum obliviscimur, et +quaerimus ut recordemur? Ubi tandem quaerimus, nisi in ipsa memoria? Et ibi +si aliud pro alio forte offeratur, respuimus, donec illud occurrat quod +quaerimus: et cum occurrerit, dicimus, Hoc est; quod non diceremus nisi +agnosceremus, nec agnosceremus nisi meminissemus. Certe ergo obliti +fueramus. An* non totum exciderat, sed ex parte qua tenebatur pars alia +quaerebatur; quia sentiebat se memoria non simul volvere quod simul +solebat, et quasi detruncata consuetudine claudicans, reddi quod deerat +flagitabat? Tanquam si homo notus sive conspiciatur oculis, sive cogitetur, +et nomen ejus obliti requiramus, quidquid aliud occurrerit non connectitur: +quia non cum illo cogitari consuevit, ideoque respuitur donec illud adsit, +ubi simul assuefacta notitia non inaequaliter acquiescat. Et unde adest, +nisi ex ipsa memoria? Nam et cum ab alio commoniti recognoscimus, inde +adest. Non enim quasi novum credimus, sed recordantes {182} approbamus hoc +esse quod dictum est. Si autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti +reminiscimur. Neque enim omnimodo adhuc obliti sumus, quod vel oblitos nos +esse meminimus. Hoc ergo nec amissum quaerere poterimus, quod omnino obliti +fuerimus. + +[Sidenote: XX. Ut beatudinem omnes appetant, oportet eam noverint.] + +29. Quomodo ergo te quaero, Domine? Cum enim te Deum meum quaero, vitam +beatam quaero. Quaeram te ut vivat anima mea. Vivit enim corpus meum de +anima mea, et vivit* anima mea de te. Quomodo ergo quaero vitam beatam, +quia non est mihi donec dicam, "Sat est," illic ubi oportet ut dicam? +quomodo eam quaero? Utrum per recordationem, tanquam eam oblitus sim, +oblitumque me esse adhuc teneam; an per appetitum discendi incognitam, sive +quam nunquam scierim, sive quam sic oblitus fuerim ut me nec oblitum esse +meminerim? Nonne ipsa est beata vita quam omnes volunt[259], et omnino qui +nolit nemo est? Ubi noverunt eam, quod sic volunt eam? Ubi viderunt, ut +amarent eam? Nimirum habemus eam nescio quomodo. Et est alius quidam modus, +quo quisque cum habet eam, tunc beatus est; et sunt qui spe beati sunt. +Inferiore modo isti habent eam, quam illi qui jam re ipsa beati sunt; sed +tamen meliores quam illi qui nec re nec spe beati sunt. Qui tamen etiam +ipsi nisi aliquo modo haberent eam, non ita vellent beati esse, quod eos +velle certissimum est. Nescio quomodo noverunt eam, ideoque habent eam in +nescio qua notitia, de qua satago utrum in memoria sit: quia si ibi est, +jam beati fuimus aliquando; utrum singillatim omnes, an in illo homine qui +primus peccavit, [Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_in quo_ et _omnes mortui +sumus_, et de quo omnes cum miseria nati sumus, non quaero nunc; sed quaero +utrum in memoria sit beata vita. Neque enim amaremus eam nisi nossemus +Audimus nomen hoc, et omnes rem ipsam nos appetere fatemur; non enim sono +delectamur. Nam hoc cum Latine audit Graecus, non delectatur, quia ignorat +quid dictum sit; nos autem delectamur, sicut etiam ille si Graece hoc +audierit; quoniam res ipsa nec Graeca nec Latina est, cui adipiscendae +Graeci Latinique inhiant, caeterarumque linguarum homines. Nota est igitur +omnibus, qui una voce si interrogari possent, {183} utrum beati esse +vellent, sine ulla dubitatione, velle responderent. Quod non fieret, nisi +res ipsa cujus hoc nomen est, eorum memoria teneretur. + +[Sidenote: XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.] + +30. Numquid ita ut* meminit Carthaginem qui vidit? Non: vita enim beata non +videtur oculis, quia non est corpus. Numquid sicut meminimus numeros? Non: +hos enim qui habet in notitia, non adhuc quaerit adipisci; vitam vero +beatam habemus in notitia, ideoque amamus*, et tamen adipisci eam volumus +ut beati simus. Numquid sicut meminimus eloquentiam? Non: quamvis enim* et +hoc nomine audito recordentur ipsam rem qui etiam nondum sunt eloquentes, +multique esse cupiant, unde apparet eam esse in eorum notitia; tamen per +corporis sensus alios eloquentes animadverterunt et delectati sunt et hoc +esse desiderant (quanquam nisi ex interiore notitia* non delectarentur, +neque hoc esse vellent nisi delectarentur); beatam vero vitam nullo sensu +corporis in aliis experimur. Numquid sicut meminimus gaudium? Fortasse ita. +Nam gaudium meum etiam tristis memini, sicut vitam beatam miser: neque +unquam corporis sensu gaudium meum vel vidi, vel audivi, vel odoratus sum, +vel gustavi, vel tetigi; sed expertus sum in animo meo quando laetatus sum, +et adhaesit ejus notitia memoriae meae, ut id reminisci valeam aliquando +cum aspernatione, aliquando cum desiderio, pro earum rerum diversitate de +quibus me gavisum esse memini. Nam et de turpibus gaudio quodam perfusus +sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror; aliquando de bonis et +honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non adsunt, et ideo tristis +gaudium pristinum recolo. + +31. Ubi ergo et quando expertus sum vitam meam beatam ut recorder eam, et +amem et desiderem? Nec ego tantum, aut cum paucis, sed beati prorsus omnes +esse volumus. Quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa voluntate +vellemus. Sed quid est hoc quid si quaeratur a duobus, utrum militare +velint, fieri possit ut alter eorum velle se, alter nolle respondeat: si +autem ab eis quaeratur, utrum esse beati velint, uterque se statim sine +ulla dubitatione dicat optare; nec ob aliud velit ille militare, nec ob +aliud iste nolit, nisi ut beati sint? Num* forte quoniam alius hinc, alius +inde gaudet ita se omnes beatos esse velle consonant, quemadmodum +consonarent, si hoc interrogarentur, se velle gaudere, atque {184} ipsum +gaudium vitam beatam vocant? Quod etsi alius hinc, alius illinc assequitur, +unum est tamen quo pervenire omnes nituntur, ut gaudeant. Quae quoniam res +est quam se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in +memoria recognoscitur, quando beatae vitae nomen auditur. + +[Sidenote: XXII. Beata vita quae, et ubi.] + +32. Absit, Domine, absit a corde servi tui, qui confitetur tibi; absit ut +quocumque gaudio gaudeam, beatum me putem. Est enim [Sidenote: Is. 48, +22.]_gaudium_ quod _non_ datur _impiis_, sed eis qui te gratis colunt, +quorum gaudium tu ipse es. Et ipsa est beata vita gaudere ad te, de te, +propter te; ipsa est, et non est altera[260]. Qui autem aliam putant esse, +aliud sectantur gaudium, neque ipsum verum. Ab aliqua tamen imagine gaudii +voluntas eorum non avertitur. + +[Sidenote: XXIII. Item prosequitur quae sit beata vita, et ubi.] + +33. Non ergo certum est quod omnes esse beati volunt, quoniam qui non de te +gaudere volunt, quae sola vita beata est, non utique vitam beatam volunt. +An omnes hoc volunt? Sed [Sidenote: Gal. 5, 17.]_quoniam caro concupiscit +adversus spiritum, et spiritus adversus carnem ut non faciant quod volunt_, +cadunt in id quod valent, eoque contenti sunt; quia illud quod non valent, +non tantum volunt, quantum sat est ut valeant[261]. Nam quaero ab omnibus +utrum malint de veritate quam de falsitate gaudere: tam non dubitant dicere +de veritate se malle, quam non dubitant dicere beatos esse se velle. Beata +quippe vita est gaudium de veritate. Hoc est enim gaudium de te qui +[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas es_, Deus [Sidenote: Ps. 26, 1; 41, +11.]_illuminatio mea, salus faciei meae, Deus meus_. Hanc vitam beatam +omnes volunt, hanc vitam quae sola beata est omnes volunt, gaudium de +veritate omnes volunt[262]. Multos expertus sum qui vellent fallere; qui +autem falli, neminem. Ubi ergo noverunt hanc vitam beatam, nisi ubi +noverunt etiam veritatem? Amant enim et ipsam, quia* falli nolunt. Et cum +amant beatam vitam quod non est aliud quam de veritate gaudium, utique +amant etiam veritatem; nec amarent nisi esset aliqua notitia ejus in +memoria eorum. Cur ergo non de illa gaudent? cur non beati sunt? Quia +fortius occupantur in aliis quae potius eos faciunt miseros, quam illud +beatos quod tenuiter meminerunt[263]. Adhuc enim modicum lumen {185} *est +in hominibus; ambulent, [Sidenote: Joh. 12, 35.]_ambulent, ne eos tenebrae +comprehendant_. + +34. Cur autem "veritas parit odium[264]," et inimicus eis factus est homo +tuus verum praedicans, [Sidenote: Joh. 8, 40.]cum ametur beata vita, quae +non est nisi gaudium de veritate: nisi quia sic amatur veritas, ut +quicumque aliud amant, hoc quod amant velint esse veritatem; et quia falli +nolunt, nolunt convinci quod falsi sint? Itaque propter eam rem oderunt +veritatem, quam pro veritate amant. [Sidenote: Joh. 5, 35.]Amant eam +lucentem, oderunt eam redarguentem. Quia enim falli nolunt et fallere +volunt, amant eam cum se ipsa indicat, et oderunt eam cum eos ipsos +indicat*. Inde retribuet eis, ut qui se ab ea manifestari nolunt, et eos +nolentes manifestet, et eis ipsa non sit manifesta. Sic sic etiam, sic +animus humanus, etiam sic caecus et languidus, turpis atque indecens latere +vult; se autem ut lateat aliquid non vult. Contra illi redditur ut ipse non +lateat veritatem, ipsum autem veritas lateat. Tamen etiam sic dum miser +est, veris* mavult gaudere quam falsis. Beatus ergo erit, si nulla +interpellante molestia, de ipsa, per quam vera sunt omnia, sola veritate +gaudebit. + +[Sidenote: XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.] + +35. Ecce quantum spatiatus sum in memoria mea, quaerens te, Domine, et non +te inveni extra eam. Neque enim aliquid de te inveni quod non meminissem ex +quo didici te. Nam ex quo didici te, non sum oblitus tui. Ubi enim inveni +veritatem, ibi inveni Deum meum ipsam veritatem[265], quam, ex quo didici, +non sum oblitus. Itaque ex quo te didici, manes in memoria mea, et illic te +invenio, cum reminiscor tui et delector in te. Hae sunt sanctae deliciae +meae, quas donasti mihi misericordia tua respiciens paupertatem meam. + +[Sidenote: XXV. In quo memoriae gradu reperiatur Deus.] + +36. Sed ubi manes in memoria mea, Domine, ubi illic manes? quale cubile +fabricasti* tibi? quale sanctuarium* aedificasti tibi? Tu dedisti hanc +dignationem memoriae meae ut maneas in ea; sed in qua ejus parte maneas, +hoc considero. Transcendi[266] enim partes ejus, quas habent et bestiae, +cum te recordarer, quia non ibi te inveniebam inter imagines rerum +corporalium; et veni ad partes ejus, ubi commendavi {186} affectiones animi +mei, nec* illic inveni te. Et intravi ad ipsius animi mei sedem, quae illi +est in memoria mea, quoniam sui quoque meminit animus, nec ibi tu eras: +quia sicut non es imago corporalis, nec affectio viventis, qualis est cum +laetamur, contristamur*, cupimus, metuimus, meminimus, obliviscimur, et +quidquid hujusmodi est; ita nec ipse animus es, quia Dominus Deus animi tu +es, et commutantur haec omnia, tu autem incommutabilis manes super omnia, +et dignatus es habitare in memoria mea ex quo te didici. Et quid quaero quo +loco ejus habites, quasi vero loca ibi sint? Habitas certe in ea, quoniam +tui memini ex quo te didici, et in ea te invenio cum recordor te. + +[Sidenote: XXVI. Ubi invenitur Deus.] + +37. Ubi ergo te inveni ut discerem te? Neque enim jam eras in memoria mea, +priusquam te discerem. Ubi ergo inveni te ut discerem te, nisi in te supra +me? Et nusquam locus, et recedimus, et accedimus[267], et nusquam locus. +Veritas, ubique, praesides omnibus consulentibus te, simulque respondes +omnibus etiam diversa consulentibus. Liquide tu respondes, sed non liquide +omnes audiunt. Omnes unde volunt consulunt, sed non semper quod volunt +audiunt. Optimus minister tuus est, qui non magis intuetur hoc a te audire +quod ipse voluerit, sed potius hoc velle quod a te audierit. + +[Sidenote: XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchitrudo.] + +38. Sero te amavi, pulchritudo tam antiqua et tam nova! sero te amavi! Et +ecce intus eras, et ego foris, et ibi te quaerebam; et in ista formosa quae +fecisti, deformis irruebam[268]. Mecum eras, et tecum non eram. Ea me +tenebant longe a te, quae si in te non essent, non essent[269]. Vocasti, et +clamasti, et rupisti surditatem meam. Coruscasti, splenduisti, et fugasti +caecitatem meam. Fragrasti*, et duxi spiritum, et anhelo tibi. Gustavi, et +esurio, et sitio. Tetigisti me, et exarsi in pacem tuam. + +[Sidenote: XXVIII. Miseriae hujus vitae.] + +39. Cum inhaesero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor; et +viva erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples, +sublevas eum; quoniam tui plenus non sum, oneri mihi sum. Contendunt +laetitiae meae flendae cum laetandis moeroribus; et ex qua parte stet +victoria nescio. Hei mihi! Domine, miserere mei. Contendunt {187} moerores +mei mali cum gaudiis bonis, et ex qua parte stet victoria nescio. Hei mihi! +Domine, miserere mei. Hei mihi! ecce vulnera mea non abscondo: medicus es, +aeger sum; misericors es, miser sum. Numquid non [Sidenote: Job 7, +1.]_tentatio est vita humana super terram_? Quis velit molestias et +difficultates? Tolerari jubes ea*, non amari. Nemo quod tolerat amat, etsi +tolerare amat. Quamvis enim gaudeat se tolerare, mavult tamen non esse quod +toleret. Prospera in adversis desidero, adversa in prosperis timeo. Quis +inter haec medius locus, ubi non sit _humana vita tentatio_*? Vae +prosperitatibus saeculi, semel et iterum, a timore adversitatis, et a +corruptione laetitiae! Vae adversitatibus saeculi, semel et iterum et +tertio, a desiderio prosperitatis, et quia ipsa adversitas dura est, et ne +frangat tolerantiam*! numquid non _tentatio_ est _vita humana super terram_ +sine ullo interstitio? + +[Sidenote: XXIX. In Deo spes tota.] + +40. Et tota spes mea non nisi in magna valde misericordia tua. Da quod +jubes, et jube quod vis[270]. Imperas nobis continentiam. [Sidenote: Sap. +8, 21.]_Et cum scirem_, ait quidam, _quia nemo potest esse continens nisi +Deus det: et hoc ipsum erat sapientiae scire cujus esset hoc donum_. Per +continentiam[271] quippe colligimur et redigimur in unum, a quo in multa +defluximus. Minus enim te amat qui tecum aliquid amat quod non propter te +amat[272]. O amor qui semper ardes et nunquam exstingueris! Charitas Deus +meus, accende me. Continentiam jubes; da quod jubes, et jube quod vis. + +[Sidenote: XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.] + +41. Jubes certe ut contineam a [Sidenote: 1 Joh. 2, 16.]concupiscentia +carnis, et {188} concupiscentia oculorum, et ambitione saeculi[273]. +Jussisti a concubitu; et de ipso conjugio melius aliquid monuisti quam +concessisti. Et quoniam dedisti, factum est et antequam dispensator +sacramenti tui fierem. Sed adhuc vivunt in memoria mea, de qua multa +locutus sum, talium rerum imagines, quas ibi* consuetudo mea fixit; et +occursantur mihi vigilanti quidem carentes viribus, in somnis autem non +solum usque ad delectationem, sed etiam usque ad consensionem factumque +simillimum. Et tantum valet imaginis illusio in anima mea et in carne mea, +ut dormienti falsa visa persuadeant quod vigilanti vera non possunt. +Numquid tunc ego non sum, Domine Deus meus? Et tamen tantum interest inter +meipsum et meipsum; intra momentum quo hinc ad soporem transeo, vel huc +inde retranseo! Ubi est tunc ratio, quae talibus suggestionibus resistit +vigilans? Et si res ipsae ingerantur, inconcussa manet*. Numquid clauditur +cum oculis? numquid sopitur cum sensibus corporis? Et unde saepe etiam in +somnis resistimus, nostrique propositi memores, atque in eo castissime +permanentes, nullum talibus illecebris adhibemus assensum? Et tamen tantum +interest, ut cum aliter accidit, evigilantes ad conscientiae requiem +redeamus; ipsaque distantia reperiamus nos non fecisse, quod tamen in nobis +quoquo modo factum esse doleamus. + +42. Numquid non potens es* Deus omnipotens, sanare omnes languores animae +meae, atque abundantiore gratia tua lascivos motus etiam mei soporis +exstinguere? Augebis, Domine, magis magisque in me munera tua, ut anima mea +sequatur me ad te, concupiscentiae visco expedita, ut non sit rebellis +sibi, atque ut in somnis etiam, non solum non perpetret istas corruptelarum +turpitudines per imagines animales usque ad carnis fluxum, sed ne +consentiat quidem. Nam ut nihil tale vel tantillum libeat*, quantulum +possit nutu cohiberi, {189} etiam in casto dormientis affectu, non tantum +in hac vita, sed etiam in hac aetate, non magnum est omnipotenti, qui +[Sidenote: Eph. 3, 20.]_vales facere supra quam petimus et intelligimus_. +Nunc tamen in quid* adhuc sim in hoc genere mali mei, dixi Domino bono meo +[Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultans cum tremore_ in eo quod donasti mihi, et +lugens in eo quod inconsummatus sum, sperans* perfecturum te in me +misericordias tuas usque ad pacem plenariam, quam tecum habebunt interiora +et exteriora mea, cum [Sidenote: 1 Cor. 15, 54.]_absorpta fuerit mors in +victoriam_. + +[Sidenote: XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulae.] + +43. Est alia [Sidenote: Mat. 6, 34.]_malitia diei_, quae utinam _sufficiat_ +ei. Reficimus enim quotidianas ruinas corporis edendo et bibendo, priusquam +[Sidenote: 1 Cor. 6, 13.]_escas et ventrem destruas_, cum occideris +indigentiam meam* satietate mirifica, et [Sidenote: Ib. 15, +54.]_corruptibile hoc indueris incorruptione_ sempiterna. Nunc autem suavis +est mihi necessitas, et adversus istam suavitatem pugno ne capiar; et +quotidianum bellum gero in jejuniis, saepius [Sidenote: Ib. 9, 27.]_in +servitutem redigens corpus_ meum; et dolores mei voluptate pelluntur. Nam +fames et sitis quidam dolores sunt; urunt, et sicut febris, necant, nisi +alimentorum medicina succurrat. Quae quoniam praesto est, ex consolatione +munerum tuorum, in quibus nostrae infirmitati terra et aqua et coelum +serviunt, calamitas deliciae vocantur*. + +44. Hoc me docuisti, ut quemadmodum medicamenta, sic alimenta sumpturus +accedam. Sed dum ad quietem satietatis ex indigentiae molestia transeo, in +ipso transitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiae. Ipse enim transitus +voluptas est, et non est alius qua transeatur quo* transire cogit +necessitas. Et cum salus sit causa edendi et bibendi, adjungit se tanquam +pedissequa periculosa jucunditas; et plerumque praeire conatur, ut ejus +causa fiat quod salutis causa me facere vel dico, vel volo. Nec idem modus +utriusque est: nam quod saluti satis est, delectationi parum est. Et saepe +incertum fit utrum adhuc necessaria corporis cura subsidium petat, an +voluptaria cupiditatis fallacia ministerium suppetat. Ad hoc incertum +hilarescit infelix anima, et in eo praeparat excusationis patrocinium, +gaudens non apparere quid satis sit moderationi valetudinis, ut obtentu +salutis obumbret negotium voluptatis. His tentationibus quotidie conor +resistere, et invoco dexteram tuam* et ad te refero aestus meos, quia +consilium mihi de hac re nondum stat. + +45. Audio vocem jubentis Dei mei: [Sidenote: Luc. 21, 34.]_Non graventur +corda {190} vestra in crapula et ebrietate_. Ebrietas longe est a me; +misereberis, ne appropinquet mihi. Crapula[274] autem nonnunquam subrepit +servo tuo; misereberis, ut longe fiat a me. [Sidenote: Sap. 8, 21.]_Nemo +enim potest esse continens, nisi tu des._ Multa nobis orantibus tribuis; et +quidquid boni antequam oraremus accepimus, a te accepimus; et ut hoc postea +cognosceremus, antea* accepimus. Ebriosus nunquam fui, sed ebriosos a te +factos sobrios ego novi. Ergo a te factum est ut hoc non essent qui nunquam +fuerunt, a quo factum est ut hoc non semper essent qui fuerunt, a quo etiam +factum est ut scirent utrique a quo factum est. Audivi aliam vocem tuam: +[Sidenote: Ecc. 18, 30.]_Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate +tua avertere._ Audivi et illam ex munere tuo quam multum amavi: [Sidenote: +1 Cor. 8, 8.]_Neque si manducaverimus, abundabimus; neque si non +manducaverimus, deerit nobis._ Hoc est dicere, Nec illa res me copiosum +faciet, nec illa aerumnosum. Audivi et alteram: [Sidenote: Phil. 4, +11-13.]_Ego enim didici in quibus sum sufficiens esse; et abundare novi, et +penuriam pati novi. Omnia possum in eo qui me confortat._ Ecce miles +castrorum coelestium, non pulvis quod nos* sumus. Sed memento, Domine, quia +pulvis sumus, et de [Sidenote: Ps. 102, 14; et Gen. 3, 19.]_pulvere fecisti +hominem_; et [Sidenote: Luc. 15, 24. 32.]_perierat, et inventus est_. _Nec_ +ille in se potuit, quia idem pulvis fuit, quem talia dicentem afflatu tuae +inspirationis adamavi: _Omnia possum_, inquit, _in eo qui me confortat_. +Conforta me, ut possim. Da quod jubes, et jube quod vis[275]. Iste se +accepisse confitetur, et [Sidenote: 1 Cor. 1, 30. 31.]_quod gloriatur, in +Domino gloriatur_*. Audivi alium rogantem ut accipiat: [Sidenote: Ecc. 23, +6.]_Aufer a me_, inquit, _concupiscentias ventris_. Unde apparet, sancte +Deus meus, te dare, cum fit quod imperas fieri. + +46. Docuisti me, Pater bone, [Sidenote: Rom. 14, 20.]_Omnia munda mundis_; +_sed malum_ esse [Sidenote: 1 Tim. 4, 4.]_homini qui per offensionem +manducat_; et _omnem {191} creaturam tuam bonam esse, nihilque abjiciendum +quod cum gratiarum actione percipitur_; et quia [Sidenote: 1 Cor. 8, +8.]_esca nos non commendat Deo_; et ut [Sidenote: Col. 2, 16.]_nemo nos +judicet in cibo aut in potu_; et ut [Sidenote: Rom. 14, 3.]_qui manducat +non manducantem non spernat; et qui non manducat, manducantem non judicet_. +Didici haec; gratias tibi, laudes tibi Deo meo, magistro meo, pulsatori +aurium mearum, illustratori cordis mei: eripe me ab omni tentatione. Non +ego immunditiam obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis. [Sidenote: Gen. +9, 2. 3.]Scio Noe omne carnis[276] genus quod cibo esset usui manducare +permissum; [Sidenote: 3 Reg. 17, 6.]Eliam cibo carnis refectum; [Sidenote: +Mat. 3, 4.]Joannem mirabili abstinentia praeditum, animalibus, hoc est +locustis, in escam cedentibus non fuisse pollutum. [Sidenote: Gen. 25, +34.]Et scio Esau lenticulae concupiscentia deceptum; et [Sidenote: 2 Reg. +23, 15-17.]David propter aquae desiderium a seipso reprehensum; et +[Sidenote: Mat. 4, 3.]Regem nostrum non de carne, sed de pane esse +tentatum. [Sidenote: Num. 11.]Ideoque et populus in eremo, non quia carnes +desideravit, sed quia escae desiderio adversus Dominum murmuravit, meruit +improbari. + +47. In his ergo tentationibus positus, certo quotidie adversus +concupiscentiam manducandi et bibendi: non enim est quod semel praecidere +et ulterius non attingere decernam, sicut de concubitu potui. Itaque freni +gutturis temperata relaxatione et constrictione tenendi sunt. Et quis est, +Domine, qui non rapiatur aliquantulum extra metas necessitatis? Quisquis +est, magnus est; magnificet nomen tuum. Ego autem non sum, quia peccator +homo sum. Sed et ego magnifico nomen tuum; et [Sidenote: Rom. 8, +34.]_interpellat te pro peccatis meis_ qui [Sidenote: Joh. 16, 33.]_vicit +saeculum_, numerans me inter [Sidenote: 1 Cor. 12, 22.]_infirma membra +corporis_ sui, [Sidenote: Ps. 138, 16.]_quia et imperfectum ejus_[277]* +_viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur_. + +[Sidenote: XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.] + +48. De illecebra odorum non satago nimis. Cum absunt, non requiro; cum +adsunt, non respuo, paratus eis etiam semper carere. Ita mihi videor; +fortasse* fallor. Sunt enim {192} et istae plangendae tenebrae, in quibus +me latet facultas mea quae in me est: ut animus meus de viribus suis ipse +se interrogans non facile sibi credendum existimet; quia et quod inest, +plerumque occultum est, nisi experientia manifestetur[278]. Et nemo securus +esse debet in ista vita, quae [Sidenote: Job 7, 1.]_tota tentatio_ +nominatur, utrum qui fieri potuit ex deteriore melior, non fiat etiam ex +meliore deterior. Una spes, una fiducia, una firma promissio, misericordia +tua. + +[Sidenote: XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.] + +49. Voluptates aurium tenacius me implicaverant et subjugaverant; sed +resolvisti, et liberasti me. Nunc in sonis quos animant eloquia tua, cum +suavi et artificiosa voce cantantur, fateor, aliquantulum acquiesco; non +quidem ut haeream, sed ut surgam cum volo. Attamen cum ipsis sententiis +quibus vivunt, ut admittantur ad me, quaerunt in corde meo nonnullius +dignitatis locum, et vix eis praebeo congruentem. Aliquando enim plus mihi +videor honoris eis tribuere quam decet, dum ipsis sanctis dictis +religiosius et ardentius sentio moveri animos nostros in flammam pietatis, +cum ita cantantur, quam si non ita cantarentur; et omnes affectus spiritus +nostri pro suavi diversitate* habere proprios modos in voce atque cantu, +quorum nescio qua occulta familiaritate excitentur. Sed delectatio carnis +meae, cui mentem enervandam non oportet dari, saepe me fallit, dum rationem +sensus non ita comitatur ut patienter sit posterior; sed tantum quia +propter illam meruit admitti, etiam praecurrere ac ducere conatur. Ita in +his pecco non sentiens, et postea sentio. + +50. Aliquando autem hanc ipsam fallaciam immoderatius cavens, erro nimia +severitate: sed valde interdum, ut melos omne cantilenarum suavium quibus +Davidicum Psalterium frequentatur, ab auribus meis removeri velim, atque +ipsius Ecclesiae; tutiusque mihi videtur quod de Alexandrino episcopo +Athanasio saepe mihi dictum commemini, qui tam modico flexu vocis faciebat +sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti vicinior esset quam canenti. +Verumtamen, cum reminiscor lacrymas meas, quas fudi ad cantus Ecclesiae +tuae in primordiis recuperatae fidei meae, et nunc ipso quod moveor*, non +cantu, sed rebus quae cantantur, cum liquida voce et {193} convenientissima +modulatione cantantur, magnam instituti hujus utilitatem rursus agnosco. +Ita fluctuo inter periculum voluptatis et experimentum salubritatis; +magisque adducor, non quidem irretractabilem sententiam proferens, cantandi +consuetudinem approbare in Ecclesia; ut per oblectamenta aurium infirmior +animus in affectum pietatis assurgat. Tamen, cum mihi accidit ut me amplius +cantus, quam res quae canitur, moveat, poenaliter me peccare confiteor, et +tunc mallem non audire cantantem. Ecco ubi sum; flete mecum, et pro me +flete, qui aliquid boni vobiscum intus agitis unde facta procedunt. Nam qui +non agitis, non vos haec movent. Tu autem, Domine Deus meus, exaudi; +respice, et vide*, et [Sidenote: Ps. 6, 3.]_miserere, et sana me_, in cujus +oculis [Sidenote: Ps. 77, 10.]_mihi quaestio factus sum_, et _ipse est +languor meus_. + +[Sidenote: XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.] + +51. Restat voluptas oculorum istorum carnis meae, de qua loquor* +confessiones quas audiant aures templi tui, aures fraternae ac piae, ut +concludamus tentationes concupiscentiae carnis, quae me adhuc pulsant +ingemiscentem, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_habitaculum meum, quod de coelo +est, superindui cupientem_. Pulchras formas et varias, nitidos et amoenos +colores amant oculi. Non teneant haec animam meam: teneat eam Deus +[Sidenote: Gen. 1, 31.]_qui fecit_ haec, _bona_ quidem _valde_; sed ipse +est bonum meum, non haec. Et tangunt me vigilantem totis diebus, nec +requies ab eis datur mihi, sicut datur a vocibus canoris, aliquando ab +omnibus, in silentio. Ipsa enim regina colorum lux ista, perfundens cuncta +quae cernimus, ubiubi per diem fuero, multimodo allapsu blanditur mihi +aliud agenti, et eam non advertenti. Insinuat autem se ita vehementer, ut +si repente subtrahatur, cum desiderio requiratur: et si diu absit, +contristat animum*. + +52. [Sidenote: Tob. 4.]O lux quam videbat Tobias, cum clausis oculis istis +filium docebat vitae viam, et ei praeibat pede charitatis nusquam errans. +Aut quam videbat Isaac praegravatis et opertis senectute carneis luminibus, +cum filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit. +[Sidenote: Gen. 27.]Aut quam videbat Jacob, cum et ipse prae grandi aetate +captus oculis, in filiis praesignata futuri populi genera luminoso corde +radiavit; et nepotibus suis ex Joseph divexas mystice manus, non sicut +pater eorum foris corrigebat, [Sidenote: Gen. 48. 49.]sed sicut ipse intus +discernebat, imposuit. Ipsa est lux, una est*, et unum omnes qui vident et +amant eam. At ista corporalis de qua loquebar, illecebrosa {194} ac +periculosa dulcedine condit vitam saeculi caecis amatoribus. Qui autem et +de ipsa laudare te norunt, "Deus[279] creator omnium," assumunt eam in +hymno tuo; non absumuntur ab ea in somno suo: sic esse cupio. Resisto +seductionibus oculorum, ne implicentur pedes mei, quibus ingredior viam +tuam; et erigo ad te invisibiles oculos, ut tu [Sidenote: Ps. 24, +15.]_evellas de laqueo pedes meos_. Tu subinde evellis eos, nam +illaqueantur. Tu non cessas evellere, ego autem crebro haereo in ubique +sparsis insidiis: [Sidenote: Ps. 120, 4.]_quoniam non dormies, neque +dormitabis, qui custodis Israel_. + +53. Quam innumerabilia, variis artibus et opificiis, in vestibus, +calceamentis, vasis, et cujuscemodi fabricationibus*, picturis etiam, +diversisque figmentis, atque his usum necessarium atque moderatum et piam +significationem longe transgredientibus, addiderunt homines ad illecebras +oculorum; foras sequentes quod faciunt, intus relinquentes a quo facti +sunt, et exterminantes quod facti sunt! At ego, Deus meus, et decus meum, +etiam hinc tibi dico hymnum, et sacrifico laudem sacrificatori meo*; +quoniam pulchra trajecta per animas in manus artificiosas[280], ab illa +pulchritudine veniunt, quae super animas est, cui suspirat anima mea die ac +nocte. Sed pulchritudinum exteriorum operatores et sectatores inde trahunt +approbandi modum, non autem inde trahunt utendi[281] modum. Et ibi est, et +non vident eum[282], ut non eant longius, et [Sidenote: Ps. 58, +10.]_fortitudinem suam ad te custodiant_, nec eam spargant in deliciosas +lassitudines. Ego autem haec loquens atque discernens etiam istis pulchris +gressum innecto; sed tu evellis, Domine, evellis tu, [Sidenote: Ps. 25, +3.]_quoniam misericordia tua ante oculos meos est_. Nam* ego capior +miserabiliter, et tu evellis misericorditer; aliquando non sentientem, quia +suspensius incideram; aliquando cum dolore, quia jam inhaeseram. + +[Sidenote: XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est +curiositatis.] + +54. Huc accedit alia forma tentationis multiplicius periculosa. Praeter* +enim concupiscentiam carnis, quae inest in delectatione omnium sensuum et +voluptatum, cui servientes depereunt qui longe se faciunt a te, inest +animae per {195} eosdem sensus corporis quaedam non se oblectandi in carne, +sed experiendi per carnem vana et curiosa cupiditas, nomine cognitionis et +scientiae palliata. Quae quoniam in appetitu noscendi est, oculi autem sunt +ad cognoscendum* in sensibus principes, [Sidenote: 1 Joh. 2, +16.]_concupiscentia oculorum_ eloquio divino appellata est. Ad oculos enim +proprie videre pertinet. Utimur autem hoc verbo etiam in caeteris sensibus, +cum eos ad cognoscendum intendimus. Neque enim dicimus, Audi quid rutilet; +aut, olfac quam niteat; aut, gusta quam splendeat; aut, palpa quam fulgeat: +videri enim dicuntur haec omnia. Dicimus autem non solum, Vide quid luceat, +quod soli oculi sentire possunt; sed etiam, Vide quid sonet; vide quid +oleat; vide quid sapiat; vide quam durum sit. Ideoque generalis experientia +sensuum concupiscentia, sicut dictum est, oculorum vocatur; quia videndi +officium in quo primatum oculi tenent, etiam caeteri sensus sibi de +similitudine usurpant, cum aliquid cognitionis explorant. + +55. Ex hoc autem evidentius discernitur quid voluptatis, quid curiositatis +agatur per sensus: quod voluptas pulchra, canora, suavia, sapida, lenia +sectatur; curiositas autem etiam his contraria tentandi causa, non ad +subeundam molestiam, sed experiendi noscendique libidine*. Quid enim +voluptatis habet videre in laniato cadavere quod exhorreas; et tamen sicubi +jaceat, concurrunt ut contristentur, ut palleant. Timent etiam ne in somnis +hoc videant; quasi quisquam eos vigilantes videre coegerit, aut +pulchritudinis ulla fama persuaserit. Ita et in caeteris sensibus, quae +persequi longum est. Ex hoc morbo cupiditatis, in spectaculis exhibentur +quaeque miracula. Hinc ad perscrutanda naturae (quae praeter nos est) +operta proceditur*, quae scire nihil prodest, et nihil aliud quam scire +homines cupiunt[283]. Hinc etiam, si quid eodem perversae scientiae fine +per artes magicas quaeritur. Hinc etiam in ipsa religione Deus tentatur, +cum signa et prodigia flagitantur, non ad aliquam salutem, sed ad solam +experientiam desiderata. + +56. In hac tam immensa silva plena insidiarum et {196} periculorum, ecce +multa* praeciderim et a meo corde dispulerim, sicuti donasti me facere, +Deus salutis meae; attamen quando audeo dicere, cum circumquaque +quotidianam vitam nostram tam multa hujus generis rerum circumstrepant; +quando audeo dicere nulla re tali me intentum fieri ad spectandum, et vana +cura capiendum? Sane me jam theatra non rapiunt, nec curo nosse transitus +siderum, nec anima mea unquam responsa quaesivit umbrarum; omnia sacrilega +sacramenta detestor. A te, Domine Deus meus, cui humilem[284] famulatum ac +simplicem debeo, quantis mecum suggestionum machinationibus agit inimicus, +ut signum aliquod petam! Sed obsecro te per Regem nostrum, et patriam +Jerusalem simplicem, castam, ut quemadmodum a me longe est ista consensio, +ita sit semper longe atque longius. Pro salute autem cujusquam cum te rogo, +alius multum differens finis est intentionis meae; et te facientem quod +vis, das* mihi, et dabis libenter sequi. + +57. Verumtamen in quam multis minutissimis et contemptibilibus rebus +curiositas quotidie nostra tentatur*; et quam saepe labamur, quis enumerat? +Quoties narrantes inania, primo quasi toleramus ne offendamus infirmos, +deinde paulatim libenter advertimus! Canem currentem post leporem jam non +specto, cum in circo fit: at vero in agro, si casu transeam, avertit me +fortassis et ab aliqua magna cogitatione, atque ad se convertit illa +venatio; non deviare cogens corpore jumenti, sed cordis inclinatione. Et +nisi jam mihi demonstrata infirmitate mea, cito admoneas, aut ex ipsa +visione per aliquam considerationem in te assurgere, aut totum contemnere +atque transire, vanus hebesco. Quid cum me domi sedentem stellio muscas +captans, vel aranea retibus suis irruentes implicans, saepe intentum facit? +Num quia parva sunt animalia, ideo non res eadem geritur? Pergo inde ad +laudandum te, creatorem mirificum atque ordinatorem rerum omnium, sed non +inde esse intentus incipio. Aliud est cito {197} surgere, aliud est non +cadere. Et talibus vita mea plena est, et una spes mea magna valde +misericordia tua. Cum enim hujuscemodi rerum conceptaculum* fit cor +nostrum, et portat copiosae vanitatis catervas, hinc et orationes nostrae +saepe interrumpuntur atque turbantur, et ante conspectum tuum dum ad aures +tuas vocem cordis intendimus, nescio unde irruentibus nugatoriis +cogitationibus res tanta praeciditur. Numquid etiam hoc inter contemnenda +deputabimus, aut aliquid nos reducet in spem, nisi tota misericordia tua*, +quoniam coepisti mutare nos? + +[Sidenote: XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est +superbiae.] + +58. Et tu scis quanta ex parte mutaveris, qui me primitus sanas a libidine +vindicandi me, ut _propitius_ fias etiam caeteris [Sidenote: Ps. 102, +3-5.]_omnibus iniquitatibus meis, et sanes omnes languores meos, et redimas +de corruptione vitam meam, et corones me in miseratione et misericordia, et +saties in bonis desiderium meum_; quia* compressisti a timore tuo superbiam +meam, et mansuefecisti jugo tuo cervicem meam. Et nunc porto illud, et +[Sidenote: Mat. 11, 30.]_lene est_ mihi, quoniam sic promisisti et fecisti; +et vere sic erat, et nesciebam, quando id subire metuebam. + +59. Sed numquid, Domine, qui solus sine typho dominaris, quia solus verus +Dominus es qui non habes dominum; numquid hoc quoque tertium tentationis +genus cessavit a me*, aut cessare in hac tota vita potest, timeri et amari +velle ab hominibus, non propter aliud, sed ut inde sit gaudium, quod non +est gaudium*? Misera vita est, et foeda jactantia. Hinc fit vel maxime non +amare te, nec caste timere te. Ideoque tu [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, +6.]_superbis resistis, humilibus_ autem _das gratiam_; et intonas super +ambitiones saeculi, et [Sidenote: Ps. 17, 8.]_contremunt fundamenta +montium_. Itaque nobis, quoniam propter quaedam humanae societatis officia +necessarium est amari et timeri ab hominibus, instat adversarius verae +beatitudinis nostrae, ubique spargens in laqueis, "Euge, euge:" ut dum +avide colligimus, incaute capiamur, et a veritate tua gaudium nostrum +deponamus, atque in hominum fallacia ponamus; libeatque nos amari et +timeri, non propter te, sed pro te; atque isto modo sui similes factos +secum habeat, non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii, +qui statuit [Sidenote: Is. 14, 13-15.]_sedem suam ponere in aquilone_, ut +te perversa et distorta via imitanti*, tenebrosi frigidique servirent. Nos +autem, Domine, [Sidenote: Luc. 12, 32.]_pusillus grex_ tuus ecce sumus; tu +nos posside. Praetende alas tuas, et fugiamus {198} sub eas. Gloria nostra +tu esto; propter te amemur, et verbum tuum timeatur in nobis. Qui laudari +vult ab hominibus vituperante te, non defendetur ab hominibus judicante te, +nec eripietur damnante te. Cum autem non [Sidenote: Ps. 10, 3.]_peccator +laudatur in desideriis animae suae_, nec _qui iniqua gerit benedicitur_, +sed laudatur homo propter aliquod donum quod dedisti ei, at ille plus +gaudet sibi laudari se, quam ipsum donum habere unde laudatur, etiam iste +te vituperante laudatur: et melior jam ille qui laudavit, quam iste qui +laudatus est. Illi enim placuit in homine donum Dei; huic amplius placuit +donum hominis quam Dei. + +[Sidenote: XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.] + +60. Tentamur his tentationibus quotidie, Domine; sine cessatione tentamur. +Quotidiana [Sidenote: Prov. 27, 21.]_fornax_ nostra est _humana lingua_. +Imperas nobis et in hoc genere continentiam: da quod jubes, et jube quod +vis. Tu nosti de hac re ad te gemitum cordis mei, et flumina oculorum +meorum. Neque enim facile colligo quam sim ab ista peste mundatior, et +multum timeo [Sidenote: Ps. 18, 13.]_occulta mea_, quae norunt oculi tui, +mei autem non. Est enim qualiscumque in aliis generibus tentationum mihi +facultas explorandi me; in hoc pene nulla est. Nam et a voluptatibus +carnis, et a curiositate supervacanea cognoscendi, video quantum assecutus +sim posse refrenare animum meum, cum eis rebus careo, vel voluntate, vel +cum absunt*[285]. Tunc enim me interrogo, quam magis minusve mihi molestum +sit non habere. Divitiae vero quae ob hoc expetuntur, ut alicui trium +istarum cupiditatum, vel duabus earum, vel omnibus serviant, si +persentiscere non potest animus utrum eas habens contemnat, possunt et +dimitti ut se probet. Laude vero ut careamus, atque in eo experiamur quid +possumus, numquid male vivendum est, et tam perdite atque immaniter, ut +nemo nos noverit qui non detestetur? Quae major dementia dici aut cogitari +potest? At si bonae vitae bonorumque operum comes et solet et debet esse +laudatio, tam comitatum ejus, quam ipsam bonam vitam deseri non oportet. +Non autem sentio sine quo esse aut aequo animo aut aegre possim, nisi cum +abfuerit. + +{199} + +61. Quid igitur tibi in hoc genere tentationis, Domine, confiteor? quid, +nisi delectari me laudibus; sed amplius ipsa veritate quam laudibus? Nam si +mihi proponatur utrum malim furens, aut in omnibus rebus errans, ab omnibus +hominibus laudari; an constans, et in veritate certissimus, ab omnibus +vituperari; video quid eligam. Verumtamen nollem ut vel augeret mihi +gaudium cujuslibet boni mei suffragatio oris alieni. Sed auget, fateor; non +solum, sed et vituperatio minuit. Et cum ista miseria mea perturbor, +subintrat mihi excusatio, quae qualis sit, tu scis, Deus; nam me incertum +facit. Quia enim nobis imperasti non tantum continentiam, id est, a quibus +rebus amorem cohibeamus, verum etiam justitiam, id est, quo eum conferamus, +nec te tantum voluisti a nobis, verum etiam proximum diligi, saepe mihi +videor de profectu aut spe proximi delectari, cum bene intelligentis laude +delector; et rursus ejus malo contristari, cum eum audio vituperare quod +aut ignorat, aut bonum est. Nam et contristor aliquando laudibus meis, cum +vel ea laudantur in me, in quibus ipse mihi displiceo; vel etiam bona +minora et levia pluris aestimantur quam aestimanda sunt. Sed rursus, unde +scio an propterea sic afficior, quia nolo de meipso a me dissentire +laudatorem meum; non quia illius utilitate moveor, sed quia eadem bona quae +mihi in me placent, jucundiora mihi sunt cum et alteri placent? Quodammodo +enim non ego laudor, cum de me sententia mea non laudatur; quandoquidem aut +illa laudantur quae mihi displicent, aut illa amplius quae mihi minus +placent. Ergone de hoc incertus sum mei? + +62. Ecce in te, Veritas, video non me laudibus meis propter me, sed propter +proximi utilitatem moveri oportere[286]. Et utrum ita sim* nescio. Minus +mihi in hac re notus sum ipse quam tu*. Obsecro te, Deus meus, et meipsum +mihi indica, ut confitear oraturis pro me fratribus meis quod in {200} me +saucium comperero. Iterum me diligentius interrogem. Si utilitate proximi +moveor in laudibus meis, cur minus moveor, si quisquam alius injuste +vituperetur, quam si ego? cur ea contumelia magis mordeor quae in me, quam +quae in alium eadem iniquitate coram me jacitur? An et hoc nescio? Etiamne +id restat ut [Sidenote: Gal. 6, 3.]_ipse me seducam_, et verum non faciam +coram te in corde et lingua mea? Insaniam istam, Domine, longe fac a me, +[Sidenote: Ps. 140, 5.]_ne oleum peccatoris mihi sit os meum ad +impinguandum caput meum_. [Sidenote: Ps. 108, 22.]_Egenus et pauper sum +ego_, et melior in occulto gemitu displicens mihi, et quaerens +misericordiam tuam, donec reficiatur defectus meus, et perficiatur usque in +pacem quam nescit arrogantis oculus. + +[Sidenote: XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.] + +63. Sermo autem ore procedens, et facta quae innotescunt hominibus, habent +tentationem periculosissimam ab amore laudis, qui ad privatam quamdam +excellentiam contrahit emendicata suffragia; tentat* et cum a me in me +arguitur, eo ipso quo arguitur; et saepe de ipso vanae gloriae contemptu +vanius gloriatur: ideoque non jam de ipso contemptu* gloriae gloriatur; non +enim eam contemnit, cum gloriatur. + +[Sidenote: XXXIX. Amoris proprii vis et natura.] + +64. Intus etiam intus est aliud in eodem genere tentationis malum +inanescunt qui placent sibi de se, quamvis aliis vel non placeant*, vel +displiceant, nec placere affectent caeteris. Sed sibi placentes multum tibi +displicent, non tantum de non bonis quasi bonis, verum etiam de bonis tuis +quasi suis[287]; aut etiam sicut de tuis, sed tanquam ex meritis suis; aut +etiam sicut ex tua gratia*, non tamen socialiter gaudentes, sed aliis +invidentes eam*. In his omnibus atque hujuscemodi periculis et laboribus, +vides tremorem cordis mei; sed et vulnera mea magis subinde a te sanari, +quam mihi non infligi sentio. + +[Sidenote: XL. Quod in se et caeteris rebus Deum investigavit.] + +65. Ubi non mecum ambulasti, Veritas, docens quid caveam et quid appetam, +cum ad te referrem inferiora visa mea quae potui, teque consulerem? +Lustravi mundum foris sensu quo potui, et attendi vitam corporis mei de me, +sensusque ipsos meos. Inde ingressus sum in recessus memoriae meae, +multiplices amplitudines plenas miris modis copiarum {201} innumerabilium; +et consideravi, et expavi, et nihil eorum discernere potui sine te, et +nihil eorum esse te inveni. Nec ego ipse inventor qui peragravi omnia, et +distinguere et pro suis quaeque dignitatibus aestimare conatus sum, +excipiens alia nuntiantibus sensibus, et interrogans alia mecum commixta +sentiens, ipsosque nuntios dignoscens atque dinumerans, jamque in memoriae* +latis opibus alia pertractans, alia recondens, alia eruens. Nec ego ipse +cum haec agerem, id est vis mea qua id agebam, nec ipsa eras tu, quia lux +es tu permanens quam de omnibus consulebam an essent, quid essent, quanti +pendenda essent: et audiebam docentem ac jubentem. Et saepe istud facio; +hoc me delectat, et ab actionibus necessitatis quantum relaxari possum, ad +istam voluptatem refugio. Neque in his omnibus, quae percurro consulens te, +invenio tutum locum animae meae nisi in te, quo colligantur sparsa +mea[288], nec a te quidquam recedat ex me. Et aliquando intromittis me in +affectum multum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem, quae si +perficiatur in me, nescio quid erit quod vita ista non erit. Sed recido in +haec aerumnosis ponderibus, et resorbeor solitis, et teneor, et multum +fleo, sed multum teneor. Tantum consuetudinis sarcina degravat*! Hic esse +valeo, nec volo; illic volo, nec valeo; miser utrobique. + +[Sidenote: XLI. Triplex cupiditas.] + +66. Ideoque consideravi languores peccatorum meorum in cupiditate triplici; +et dexteram tuam invocavi ad salutem meam. Vidi enim splendorem tuum corde +saucio, et repercussusdixi: "Quis illuc potest? [Sidenote: Ps. 30, +23.]_Projectus sum a facie oculorum tuorum._" Tu es Veritas super omnia +praesidens: at ego per avaritiam[289] meam non amittere te volui, sed volui +tecum possidere mendacium; sicut nemo vult ita falsum dicere, ut nesciat +ipse quid verum sit. Itaque amisi te, quia non dignaris cum mendacio +possideri. + +[Sidenote: XLII. Nonnulli ad daemones tanquam redeundi ad Deum mediatores +infeliciter recurrerunt.] + +67. Quem invenirem qui me reconciliaret tibi? Ambiendum* mihi fuit ad +Angelos? Qua prece? quibus sacramentis? Multi conantes ad te redire, neque +per seipsos valentes, sicut audio, tentaverunt haec, et inciderunt in +desiderium + +{202} curiosarum visionum, et digni habiti sunt illusionibus. Elati enim te +quaerebant doctrinae fastu, exerentes potius quam tundentes pectora, et +adduxerunt sibi per similitudinem cordis sui conspirantes et socias +superbiae suae [Sidenote: Eph. 2, 2.]_potestates aeris hujus_, a quibus per +potentias magicas deciperentur, quaerentes mediatorem per quem purgarentur, +et non erat. [Sidenote: 2 Cor. 11, 14.]_Diabolus_ enim erat _transfigurans +se in Angelum lucis_. Et* multum illexit superbam carnem, quod carneo +corpore ipse non esset. Erant enim illi mortales et peccatores; tu autem, +Domine, cui reconciliari superbe quaerebant, immortalis et sine peccato. +[Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_Mediator_ autem _inter Deum et homines_, oportebat +ut haberet aliquid simile Deo, aliquid simile hominibus: ne in utroque +hominibus similis, longe esset a Deo; aut in utroque Deo similis, longe +esset ab hominibus, atque ita mediator non esset. Fallax itaque ille +mediator, quo per secreta judicia tua, superbia mereretur illudi, unum cum +hominibus habet, id est peccatum; aliud videri vult habere cum Deo, ut quia +carnis mortalitate[290] non tegitur, pro immortali se ostentet. Sed quia +[Sidenote: Rom. 6, 20.]_stipendium peccati mors est_, hoc habet commune cum +hominibus, unde simul damnetur in mortem. + +[Sidenote: XLIII. Christus verus mediator.] + +68. Verax autem mediator quem secreta tua misericordia demonstrasti +humilibus, et misisti ut ejus exemplo etiam ipsam discerent humilitatem, +_mediator ille Dei et hominum homo Christus Jesus_, inter mortales +peccatores et immortalem justum apparuit; mortalis cum hominibus, justus +cum Deo. Ut quoniam stipendium justitiae vita et pax est, per justitiam +conjunctam Deo evacuaret mortem justificatorum impiorum*, quam cum illis +voluit habere communem. Hinc* demonstratus est antiquis sanctis, ut ita +ipsi per fidem futurae passionis ejus, sicut nos per fidem praeteritiae, +salvi fierent. Inquantum enim homo, intantum mediator[291]; inquantum autem +Verbum, non medius, quia aequalis Deo, et Deus apud Deum, et simul* unus +Deus. + +69. Quomodo[292] nos amasti, Pater bone, qui [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio +tuo unico {203} non pepercisti, sed pro nobis impiis tradidisti eum_! +[Sidenote: Phil. 2, 6.]Quomodo nos amasti pro quibus ille, _non rapinam +arbitratus esse aequalis tibi, factus est subditus usque ad mortem crucis_; +unus ille [Sidenote: Ps. 87, 6-8.]_in mortuis liber, [Sidenote: Joh. 10, +18.]potestatem habens ponendi animam suam, et potestatem habens iterum +sumendi eam_[293]; pro nobis tibi victor et victima, et ideo victor quia +victima; pro nobis tibi sacerdos et sacrificium, et ideo sacerdos quia +sacrificium; faciens tibi nos de servis filios, de te nascendo, nobis +serviendo! Merito mihi spes valida in illo est, quod [Sidenote: Rom. 8, +34.]_sanabis omnes languores meos_, per eum qui _sedet ad dexteram tuam et +te interpellat pro nobis_; alioquin desperarem. Multi enim et magni sunt +iidem languores mei, multi sunt et magni; sed amplior est medicina tua. +Potuimus putare Verbum tuum remotum esse a conjunctione hominis, et +desperare de nobis, nisi [Sidenote: Joh. 1, 14.]_caro fieret et habitaret +in nobis_. + +70. Conterritus peccatis meis et mole miseriae meae, agitaveram* corde +meditatusque fueram fugam in solitudinem; sed prohibuisti me, et +confirmasti me, dicens: [Sidenote: 2 Cor. 5, 15.]_Ideo Christus pro omnibus +mortuus est, ut qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis +mortuus est_. Ecce, Domine, jacto in te curam meam ut vivam, et [Sidenote: +Ps. 118, 18.]_considerabo mirabilia de lege tua_. Tu scis imperitiam meam +et infirmitatem meam: doce me, et sana me. Ille tuus Unicus [Sidenote: Col. +2, 3.]_in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi_, +redemit me sanguine suo. Non calumnientur mihi superbi: quoniam cogito +pretium meum, et manduco, et bibo, et erogo; et _pauper_ cupio saturari ex +eo, inter illos qui [Sidenote: Ps. 21, 27.]_edunt et saturantur_, et +_laudant Deum qui requirunt eum_. + + * * * * * + + Hic ubi vitae praeteritae enarrationem abrumpit Aug., haud inutile erit + adponere, quid haereticis responderit, auctoritatem ejus in fidei + defensione elevantibus, propter ea, quae nondum fidelis commiserit. Ii + vero praecipue fuerunt {204} Donatistae. His praeclare coram populo + respondit. (Serm. 3. in Ps. 36. s. 19) "Loquantur ergo adversus nos + quidquid volunt: nos diligemus illos et nolentes. Novimus enim, + Fratres, novimus linguas eorum; propter quas eis non irascamur, + patienter ferte nobiscum. Vident enim in caussa se nihil habere, et + linguas convertunt in nos; et incipiunt de nobis dicere mala, multa + quae sciunt, multa quae nesciunt. Quae sciunt, praeterita nostra sunt. + Fuimus enim aliquando, sicut dicit Apostolus, "stulti et increduli, et + ad omne opus bonum reprobi." In errore perverso desipientes et + insanientes fuimus, non negamus; et quantum praeteritum nostrum non + negamus, tanto magis Deum qui nobis ignovit, laudamus. Quid ergo + haeretice dimittis caussam, et is ad hominem? Quid enim ego sum? Quid + sum? Numquid Catholica ego sum? Numquid hereditas Christi diffusa per + gentes ego sum? Sufficit mihi ut in ea sim. Vituperas mala mea + praeterita, quid magnum facis? Severior sum ego in mala mea quam tu: + quod tu vituperasti, ego damnavi. Utinam velles imitari, ut et error + tuus fieret aliquando praeteritus. Ista sunt mala praeterita, quae + noverunt, maxime in ista civitate. Hic enim male viximus, quod ego + confiteor: et quantum gaudeo de gratia Dei, tantum de meis praeteritis + quid dicam--Doleo? Dolorem, si adhuc essem. Sed quid dicam? Gaudeo? Nec + hoc possum dicere: utinam enim numquam fuissem. Quidquid tamen fui, in + nomine Christi praeteritum est. Quod autem modo reprehendunt, non + norunt. Sunt quae adhuc in me reprehendant: sed tamen multum est ad + illos ut haec noverint. Multa enim ago in cogitationibus meis, pugnans + adversus malas suggestiones meas, et habens conflictationem diuturnam, + et prope continuam cum tentationibus inimici subvertere me volentis. + Gemo ad Deum in infirmitate mea; et novit quid parturit cor meum, ille + qui novit partum meum. "Mihi autem minimum est, ut a vobis dijudicer, + aut ab humano die," ait Apostolus; "sed neque ego meipsum judico." + Melius enim me ego novi quam illi, sed melius Deus quam ego. Non ergo + vobis insultent de nobis, non, faciat Christus. Dicunt enim, Et qui + sunt? et unde sunt? malos hic illos novimus, ubi baptizati sunt? Si nos + bene noverunt, sciunt quia et navigavimus aliquando; sciunt quia et + peregrinati sumus; sciunt quia alii ivimus, et alii redivimus. Non hic + baptizati sumus; sed ubi baptizati sumus, Ecclesia est nota universo + orbi terrarum. Et multi fratres nostri sunt, qui et norunt quia + baptizati sumus, et nobiscum baptizati sunt. Facile est ergo hoc nosse, + si quis fratrum est inde sollicitus. + + * * * * * + + +{205} + +LIBER UNDECIMUS. + + Quae ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia + Divina exequenda fuerit perductus, silentio praeterit, Deum ex eo + laudaturus, quod Scripturae suae interiora sensim ei aperuerit. Moysen + non nisi in Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem + libri Geneseos, _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his + disserens, occurrit obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum + et terram conderet; et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea + facere, cum antea non fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de + Tempore copiose et accurate disserit. + +[Sidenote: I. Cur confitemur Deo scienti.] + +1. Numquid, Domine, cum tua sit aeternitas, ignoras quae tibi dico, aut ad +tempus vides quod fit in tempore? Cur ergo tibi tot rerum narrationes +digero? Non utique ut per me noveris eas, sed affectum meum excito in te, +et eorum qui haec legunt, ut dicamus omnes: [Sidenote: Ps. 95, 4.]_Magnus +Dominus, et laudabilis valde._ Jam dixi, et dicam: amore amoris tui facio +istud. Nam et oramus, et tamen Veritas ait: [Sidenote: Mat. 6, 8.]_Novit +Pater vester quid vobis opus sit, priusquam petatis ab eo._ Affectum ergo +nostrum patefacimus in te, confitendo tibi miserias nostras et +misericordias tuas super nos, ut liberes nos omnino, quoniam coepisti, ut +desinamus esse miseri in nobis, et beatificemur in te; quoniam vocasti nos +ut simus [Sidenote: Mat. 5, 3-9.]_pauperes spiritu, et mites_, et +_lugentes_, et _esurientes ac sitientes justitiam_, et _misericordes_, et +_mundicordes_, et _pacifici_. Ecce narravi tibi multa quae potui, et quae +volui; quoniam tu prior voluisti ut confiterer tibi Domino Deo meo, +[Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam bonus es, quoniam in saeculum misericordia +tua_. + +[Sidenote: II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.] + +2. Quando autem sufficio lingua calami enuntiare omnia hortamenta tua, et +omnes terrores tuos, et consolationes, et gubernationes quibus me +perduxisti praedicare verbum, et sacramentum tuum dispensare populo +tuo[294]? Et si sufficio + +{206} haec enuntiare ex ordine, caro mihi valent stillae temporum. Et olim +inardesco meditari in lege tua, et in ea tibi confiteri scientiam et +imperitiam meam, primordia illuminationis tuae, et reliquias tenebrarum +mearum, quousque devoretur a fortitudine infirmitas. Et nolo in aliud horae +diffluant, quas invenio liberas a necessitatibus reficiendi corporis, et +intentionis animi, et servitutis quam debemus hominibus, et quam non +debemus[295] et tamen reddimus. + +3. Domine Deus meus, intende orationi meae, et misericordia tua exaudiat +desiderium meum; quoniam non mihi soli aestuat, sed usui vult esse +fraternae charitati: et vides in corde meo quia sic est. Sacrificem* tibi +famulatum cogitationis et linguae meae; et da quod offeram tibi. [Sidenote: +Ps. 85, 1.]_Inops_ enim _et pauper sum_; [Sidenote: Rom. 10, 12.]_tu dives +in omnes invocantes te_, qui securus curam nostri geris. _Circumcide_ ab +omni temeritate omnique mendacio interiora et exteriora _labia mea_. Sint +castae deliciae {207} meae, Scripturae tuae; nec fallar in eis, nec fallam +ex eis. Domine attende; et miserere, Domine Deus meus, lux caecorum et +virtus infirmorum, statimque lux videntium et virtus fortium; attende +animam meam, et audi [Sidenote: Ps. 130, 1.]_clamantem de profundo_. Nam +nisi adsint et in profundo aures tuae, quo ibimus? quo clamabimus? +[Sidenote: Ps. 73, 16.]_Tuus est dies, et tua est nox_: ad nutum tuum +momenta transvolant. Largire inde spatium meditationibus nostris in _abdita +legis tuae_, neque adversus pulsantes claudas eam. Neque enim frustra +scribi voluisti tot paginarum opaca secreta[296]; aut non habent illae +[Sidenote: Ps. 28, 9.]_silvae cervos_[297] suos recipientes se in eas et +resumentes, ambulantes et pascentes, recumbentes* et ruminantes[298]. O +Domine, _perfice_ me, et _revela_ mihi _eas_. Ecce vox tua gaudium meum, +vox tua super affluentiam voluptatum*. Da quod amo: amo enim; et hoc tu +dedisti. Ne dona tua deseras, nec herbam tuam spernas sitientem. Confitear +tibi quidquid invenero in Libris tuis; et _audiam vocem laudis_ et te +bibam, et [Sidenote: Ps. 25, 7.]_considerem mirabilia de lege tua_, ab +usque [Sidenote: Ps. 118, 18.]_principio in quo fecisti coelum et terram_, +usque ad regnum tecum perpetuum sanctae civitatis tuae. + +4. Domine, miserere mei, et exaudi desiderium meum. Puto enim quod non sit +de terra, non de auro et argento et de lapidibus, aut decoris vestibus, aut +honoribus et potestatibus, aut voluptatibus carnis, neque de necessariis +corpori et huic vitae peregrinationis nostrae, quae omnia nobis [Sidenote: +Mat. 6, 33.]_apponuntur quaerentibus regnum et justitiam tuam_. Vide, +Domine Deus, meus, unde sit desiderium meum. [Sidenote: Ps. 118, +85.]_Narraverunt mihi injusti delectationes, sed non sicut lex tua, +Domine._ Ecce unde est desiderium meum. Vide, Pater, aspice, et vide, et +approba; et placeat in conspectu misericordiae tuae invenire me gratiam +ante te, ut aperiantur pulsanti mihi interiora sermonum tuorum. Obsecro per +Dominum nostrum Jesum Christum filium tuum, [Sidenote: Ps. 79, 18.]_virum +dexterae tuae, filium hominis, quem confirmasti tibi_ mediatorem tuum et +nostrum; per quem nos quaesisti {208} non quaerentes te, quaesisti autem ut +quaereremus te; [Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum tuum per quod fecisti omnia_, +in quibus et me; Unicum tuum per quem vocasti in adoptionem populum +credentium, in quo et me: per eum te obsecro [Sidenote: Rom. 8, 34.]_qui +sedet ad dexteram tuam et te interpellat pro nobis, [Sidenote: Col. 2, +3.]in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi_. Ipsos* +quaero in Libris tuis. [Sidenote: Joh. 5, 46.]_Moyses de illo scripsit_: +hoc ipse ait; hoc Veritas ait. + +[Sidenote: III. Quae scripsit Moyses de creatione coeli et terrae, +intelligere non potest nisi donante Deo.] + +5. Audiam et intelligam quomodo [Sidenote: Gen. 1, 1.]_in principio fecisti +coelum et terram_. Scripsit hoc Moyses, scripsit et abiit, transivit hinc a +te ad te*; neque nunc ante me est. Nam si esset, tenerem eum, et rogarem +eum, et per te obsecrarem ut mihi ista panderet; et praeberem aures +corporis mei sonis erumpentibus ex ore ejus. Et si Hebraea voce loqueretur, +frustra pulsaret sensum meum, nec inde mentem meam quidquam tangeret; si +autem Latine, scirem quid diceret. Sed unde scirem an verum diceret? Quod +si et hoc scirem, num ab illo scirem? Intus utique mihi, intus in domicilio +cogitationis, nec Hebraea, nec Graeca, nec Latina, nec barbara veritas, +sine oris et linguae organis, sine strepitu syllabarum diceret, Verum +dicit: et ego statim certus confidenter illi homini tuo dicerem, Verum +dicis. Cum ergo illum interrogare non possim, te, te quo plenus vera dixit, +Veritas, rogo; te, Deus meus, rogo parce peccatis meis; et qui illi servo +tuo dedisti haec dicere da et mihi haec intelligere. + +[Sidenote: IV. Creatura clamat creatorem Deum.] + +6. Ecce sunt coelum et terra: clamant quod facta sint; mutantur enim atque +variantur. Quidquid autem factum non est et tamen est, non est in eo* +quidquam quod ante non erat, quod est mutari atque variari[299]. Clamant +etiam quod seipsa non fecerint: Ideo sumus, quia facta sumus; non ergo +eramus antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est +ipsa evidentia. Tu ergo, Domine, fecisti ea qui pulcher es, pulchra sunt +enim; qui bonus es, bona sunt enim; qui es, sunt enim. Nec ita pulchra +sunt, nec ita bona sunt nec ita sunt, sicut tu, conditor eorum; cui* +comparata, nec pulchra sunt, nec bona sunt, nec sunt. Scimus haec, gratias +tibi. Et scientia nostra scientiae tuae comparata, ignorantia est. + +[Sidenote: V. Ex nihilo conditus mundus.] + +7. Quomodo autem _fecisti coelum et terram_*, et quae machina tam grandis +operationis tuae? Non enim sicut homo {209} artifex formans corpus de +corpore, arbitratu animae valentis imponere utcumque speciem quam cernit in +semetipsa interno oculo[300]. Et unde hoc valeret, nisi quia tu fecisti +eam? Et imponit speciem jam existenti et habenti ut esset; veluti terrae, +aut lapidi, aut ligno, aut auro, aut id genus rerum cuilibet. Et unde ista +essent, nisi tu instituisses ea? Tu fabro corpus, tu animum membris +imperitantem fecisti; tu materiam unde facit aliquid; tu ingenium quo artem +capiat, et videat intus quid faciat foris; tu sensum corporis quo +interprete trajiciat ab animo ad materiam id quod facit, et renuntiet animo +quid factum sit; ut ille intus consulat praesidentem sibi veritatem, an +bene factum sit. Te laudant* haec omnia creatorem omnium: sed tu quomodo +facis ea? quomodo _fecisti_, Deus, _coelum et terram_? Non utique in coelo +neque in terra _fecisti coelum et terram_; neque in aere aut in aquis, +quoniam et haec pertinent ad coelum et terram: neque in universo mundo +fecisti universum mundum, quia non erat ubi fieret antequam fieret ut +esset. Nec manu tenebas aliquid unde _faceres coelum et terram_; nam unde +tibi hoc quod tu non feceras, unde aliquid faceres? Quid enim est, nisi +quia tu es? Ergo [Sidenote: Ps. 32, 9. 6.]_dixisti, et facta sunt_, atque +_in verbo tuo fecisti ea_. + +[Sidenote: VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.] + +8. Sed quomodo dixisti? Numquid illo modo quo facta est vox de nube, +dicens: [Sidenote: Mat. 3, 17; et 17, 5.]_Hic est filius meus dilectus?_ +Illa enim vox acta atque transacta est, coepta et finita. Sonuerunt +syllabae atque transierunt, secunda post primam, tertia post secundam, +atque inde ex ordine, donec ultima post caeteras, silentiumque post +ultimam. Unde claret atque eminet, quod creaturae motus expressit eam, +serviens aeternae voluntati tuae ipse temporalis. Et haec ad tempus facta +verba tua nuntiavit auris exterior menti prudenti, cujus auris interior +posita est ad aeternum Verbum tuum. At illa comparavit haec verba +temporaliter sonantia, cum aeterno in silentio Verbo tuo, et dixit: "Aliud +est, longe aliud est." Haec longe infra me sunt; nec sunt, quia fugiunt et +praetereunt: _Verbum autem Domini_* mei supra me _manet in aeternum_. Si +ergo verbis sonantibus et praetereuntibus dixisti ut _fieret coelum et +terra_, atque ita _fecisti coelum et terram_, erat jam creatura corporalis +ante coelum et terram, cujus motibus temporalibus temporaliter vox illa +percurreret. Nullum autem corpus ante coelum et terram: {210} aut si erat, +id certe sine transitoria voce feceras, unde transitoriam vocem faceres qua +diceres ut _fieret coelum et terra_. Quidquid enim illud esset unde talis +vox fieret, nisi abs te factum esset, omnino non esset. Ut ergo fieret +corpus unde verba ista fierent, quo verbo a te dictum est? + +[Sidenote: VII. Verbum Dei coaeternum Deo.] + +9. Vocas ergo nos ad intelligendum Verbum Deum apud te Deum, quod +sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia: neque enim finitur +quod dicebatur, et dicitur aliud ut possint dici omnia; sed simul ac +sempiterne omnia[301]. Alioquin jam tempus et mutatio, et non vera +aeternitas, nec vera immortalitas. Hoc novi, Deus meus, et gratias ago. +Novi, confiteor tibi, Domine; mecumque novit et benedicit te quisquis +ingratus non est certae veritati. Novimus, Domine, novimus; quoniam +inquantum quidquid non est quod erat, et est quod non erat, intantum +moritur et oritur. Non ergo quidquam Verbi* tui cedit atque succedit +quoniam vere immortale atque aeternum est. Et ideo Verbo tibi coaeterno, +simul et sempiterne* dicis omnia quae dicis, et fit quidquid dicis ut fiat; +nec aliter, quam dicendo, facis: nec tamen simul et sempiterna fiunt omnia +quae dicendo facis. + +[Sidenote: VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem +veritatem.] + +10. Cur quaeso, Domine Deus meus? Utcumque video; sed quomodo id eloquar +nescio: nisi quia omne quod esse incipit et esse desinit, tunc esse incipit +et tunc* desinit, quando debuisse incipere vel desinere in aeterna ratione +cognoscitur, ubi nec incipit aliquid nec desinit. Ipsum est Verbum tuum, +quod et [Sidenote: Joh. 8, 25.]_Principium[302] est quia* et loquitur +nobis_. Sic in Evangelio per carnem ait; et hoc insonuit foris auribus +hominum, ut crederetur, et intus quaereretur, et inveniretur in aeterna +veritate, ubi omnes discipulos bonus et solus magister docet. Ibi audio +vocem tuam, Domine, dicentis* mihi, quoniam ille loquitur nobis qui docet +nos. Qui autem non docet nos, etiam si loquitur, non nobis loquitur. Quis +porro nos docet, nisi stabilis veritas? Quia et per creaturam {211} +mutabilem cum admonemur, ad veritatem stabilem ducimur; ubi* vere discimus +cum [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stamus et audimus eum, et gaudio gaudemus +propter vocem sponsi_, reddentes nos unde sumus. Et ideo Principium, quia +nisi maneret, cum erraremus non esset quo rediremus[303]. Cum autem redimus +ab errore, cognoscendo utique redimus; ut autem cognoscamus, docet nos, +_quia Principium_ est, et _loquitur nobis_. + +[Sidenote: IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.] + +11. _In_ hoc _Principio, fecisti, Deus, coelum et terram_, in Verbo tuo, in +Filio tuo, in Virtute tua, in Sapientia tua, in Veritate tua, miro modo +dicens, et miro modo faciens. Quis comprehendet? quis enarrabit? Quid est +illud quod interlucet mihi, et percutit cor meum sine laesione; et +inhorresco, et inardesco? Inhorresco inquantum dissimilis ei sum; inardesco +inquantum similis ei sum. Sapientia, sapientia* ipsa est, quae interlucet +mihi, discindens nubilum meum, quod me rursus cooperit deficientem ab ea, +caligine atque aggere poenarum mearum; quoniam sic [Sidenote: Ps. 30, +11.]_infirmatus est in egestate* vigor meus_, ut non sufferam bonum meum, +donec tu, Domine, qui [Sidenote: Ps. 102, 3-5.]_propitius factus es omnibus +iniquitatibus meis_, etiam _sanes omnes languores meos_; quia et _redimes +de corruptione vitam meam, et coronabis me in miseratione et misericordia, +et satiabis in bonis desiderium meum; quoniam renovabitur juventus mea +sicut aquilae_. _Spe enim salvi facti sumus_, et promissa tua [Sidenote: +Rom. 8, 24. 25.]_per patientiam exspectamus_. Audiat te intus sermocinantem +qui potest; ego fidenter ex oraculo tuo clamabo: [Sidenote: Ps. 103, +24.]_Quam magnificata sunt opera tua Domine, omnia in Sapientia fecisti!_ +et illa _Principium_, et _in_ eo _Principio fecisti coelum et terram_. + +[Sidenote: X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram +conderet.] + +12. Nonne ecce pleni sunt vetustatis suae qui nobis dicunt: "Quid faciebat +Deus antequam faceret coelum et terram?" "Si enim vacabat," inquiunt, "et +non operabatur aliquid, non sic semper et deinceps, quemadmodum retro +semper cessavit ab opere? Si enim ullus motus in Deo novus exstitit*, et +voluntas nova ut creaturam conderet quam nunquam ante condiderat; quomodo +iam vera aeternitas, ubi oritur voluntas quae non erat? Neque enim voluntas +Dei creatura est, sed ante creaturam; quia non crearetur aliquid, nisi +{212} creatoris voluntas praecederet. Ad ipsam ergo Dei substantiam +pertinet voluntas ejus. Quod si exortum est aliquid in Dei substantia quod +prius non erat; non veraciter dicitur aeterna illa substantia: si autem +voluntas Dei sempiterna erat ut esset creatura; cur non sempiterna et +creatura?" + +[Sidenote: XI. Objectioni respondet quod aeternitas Dei nescit tempora.] + +13. Qui haec dicunt, nondum te intelligunt, o Sapientia Dei, lux mentium; +nondum intelligunt, quomodo fiant quae per te, atque in te fiunt: et +conantur aeterna sapere; sed adhuc in praeteritis et futuris rerum motibus +cor eorum volitat, et adhuc vanum est. Quis tenebit illud, et figet illud, +ut paululum stet, et paululum rapiat splendorem semper stantis +aeternitatis, et comparet cum temporibus nunquam stantibus, et videat esse +incomparabilem; et videat longum tempus, nisi ex multis praetereuntibus +motibus, qui simul extendi non possunt, longum non fieri; non autem +praeterire* quidquam in aeterno, sed totum esse praesens; nullum vero +tempus totum esse praesens: et videat omne praeteritum propelli ex futuro, +et omne futurum ex praeterito consequi; et omne praeteritum ac futurum ab +eo quod semper est praesens, creari et excurrere? Quis tenebit cor hominis, +ut stet, et videat quomodo stans dictet et futura et praeterita tempora, +nec futura nec praeterita aeternitas? Numquid manus mea valet hoc, aut +manus oris mei per loquelas agit tam grandem rem? + +[Sidenote: XII. Deus fecerit ante mundi creationem.] + +14. Ecce respondeo dicenti, "Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et +terram_?" respondeo non illud quod quidam respondisse perhibetur +joculariter, eludens quaestionis violentiam: "Alta," inquit, "scrutantibus +gehennas parabat." Aliud est videre, aliud* ridere; haec non respondeo. +Libentius enim responderim, "Nescio," quod nescio; quam illud unde +irridetur qui alta interrogavit, et laudatur qui falsa respondit. Sed dico +te, Deus noster, omnis creaturae creatorem. Et si coeli et terrae nomine +omnis creatura intelligitur; audenter dico, "Antequam _faceret Deus coelum +et terram_, non faciebat aliquid: si enim faciebat, quid nisi creaturam +faciebat?" Et utinam sic sciam, quidquid utiliter scire cupio, quemadmodum +scio quod nulla fiebat creatura*, antequam fieret ulla creatura. + +15. At si cujusquam volatilis sensus vagatur per imagines retro temporum, +et te Deum omnipotentem et omnicreantem {213} et omnitenentem, coeli et +terrae artificem, ab opere tanto, antequam id faceres, per innumerabilia +saecula cessasse miratur; evigilet atque attendat, quia falsa miratur. Nam +unde poterant innumerabilia saecula praeterire, quae ipse non feceras, cum +sis omnium saeculorum auctor et conditor? aut quae tempora fuissent quae +abs te condita non essent[304]? aut quomodo praeterirent, si nunquam +fuissent? Cum ergo sis operator omnium temporum, si fuit aliquod tempus +antequam _faceres coelum et terram_, cur dicitur quod ab opere cessabas? +Idipsum enim tempus tu feceras, nec praeterire potuerunt tempora antequam +faceres tempora. Si autem ante coelum et terram nullum erat tempus, cur +quaeritur quid tunc faciebas? Non enim erat Tunc, ubi non erat tempus. + +[Sidenote: XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.] + +16. Nec tu tempore tempora praecedis, alioquin non omnia tempora +praecederes. Sed praecedis omnia praeterita celsitudine semper praesentis +aeternitatis; et superas omnia futura, quia illa futura sunt, et cum +venerint, praeterita erunt; [Sidenote: Ps. 110, 28.]_tu autem idem ipse es, +et anni tui non deficiunt_. Anni tui nec eunt nec veniunt; isti enim nostri +et eunt et veniunt, ut omnes veniant. Anni tui omnes simul stant, quoniam +stant; nec euntes a venientibus excluduntur, quia non transeunt: isti autem +nostri omnes erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies unus; et dies tuus +non quotidie, sed hodie, quia hodiernus tuus non cedit crastino; neque enim +succedit hesterno. Hodiernus tuus aeternitas[305]; ideo coaeternum +genuisti, cui dixisti, [Sidenote: Ps. 2, 7; Heb. 5, 5.]_Ego hodie genui +te._ Omnia tempora tu fecisti, et ante omnia tempora tu es; nec aliquo +tempore non erat tempus. + +[Sidenote: XIV. Temporis differentiae tres.] + +17. Nullo ergo tempore non feceras aliquid, quia ipsum tempus tu feceras. +Et nulla tempora tibi coaeterna sunt, quia tu permanes: at illa si +permanerent, non essent tempora. Quid est enim tempus? Quis hoc facile +breviterque explicaverit? Quis hoc, ad verbum de illo proferendum, vel +cogitatione comprehenderit? Quid autem familiarius et notius in loquendo +commemoramus quam tempus? Et intelligimus utique cum id loquimur, +intelligimus etiam cum alio loquente id audimus. Quid est ergo tempus? Si +nemo ex me quaerat, scio; si quaerenti explicare velim nescio: fidenter +tamen {214} dico scire me, quod si nihil praeteriret, non esset praeteritum +tempus; et si nihil adveniret, non esset futurum tempus; et si nihil esset, +non esset praesens tempus. Duo ergo illa tempora, praeteritum et futurum +quomodo sunt, quando et praeteritum jam non est, et futurum nondum est? +Praesens autem si semper esset praesens, nec in praeteritum transiret; jam +non esset tempus, sed aeternitas. Si ergo praesens, ut tempus sit, ideo fit +quia in praeteritum transit; quomodo et hoc esse dicimus, cui causa ut sit, +illa est quia non erit; ut scilicet non vere dicamus tempus esse, nisi quia +tendit non esse*? + +[Sidenote: XV. Mensura temporis in quo.] + +18. Et tamen dicimus longum tempus, et breve tempus; neque hoc nisi de +praeterito aut futuro dicimus. Praeteritum tempus longum, verbi gratia, +vocamus ante centum annos; futurum itidem longum, post centum annos. Breve +autem praeteritum, sicut puta, dicimus ante decem dies; et breve futurum, +post decem dies. Sed quo pacto longum est aut breve, quod non est? +Praeteritum enim jam non est, et futurum nondum est. Non itaque dicamus, +"Longum est;" sed dicamus de praeterito, "Longum fuit," et de futuro," +Longum erit." Domine meus, lux mea, nonne et hic veritas tua deridebit +hominem? Quod enim longum fuit praeteritum tempus, cum jam esset +praeteritum longum fuit, an cum adhuc praesens esset? Tunc enim poterat +esse longum, quando erat quod esset longum: praeteritum vero jam non erat; +unde nec longum esse poterat, quod omnino non erat. Non ergo dicamus, +"Longum fuit praeteritum tempus;" neque enim inveniemus quid fuerit longum, +quando ex quo praeteritum est, non est: sed dicamus, "Longum fuit illud +praesens tempus;" quia cum praesens esset, longum erat. Nondum enim +praeterierat ut non esset, et ideo erat quod longum esse posset. Postea +vero quam praeteriit, simul et longum esse destitit, quod esse destitit. + +19. Videamus ergo, o anima humana, utrum praesens tempus possit esse +longum; datum enim tibi est sentire moras atque metiri. Quid respondebis +mihi? An centum anni praesentes longum tempus est? Vide prius utrum possint +praesentes esse centum anni. Si enim primus eorum annus agitur, ipse +praesens est; nonaginta vero et novem futuri sunt, et ideo nondum sunt: si +autem secundus annus agitur; jam unus est {215} praeteritus, alter +praesens, caeteri futuri. Atque ita* mediorum quemlibet centenarii hujus +numeri annum praesentem posuerimus; ante illum praeteriti erunt, post illum +futuri: quocirca centum anni praesentes esse non poterunt*. Vide saltem +utrum qui agitur unus, ipse sit praesens. Et ejus enim si primus agitur +mensis, futuri sunt caeteri; si secundus, jam et primus praeteriit, et +reliqui nondum sunt. Ergo nec annus qui agitur, totus est praesens; et si +non totus est praesens, non est annus praesens. Duodecim enim menses annus +est, quorum quilibet unus mensis qui agitur, ipse praesens est; caeteri +autem, praeteriti aut futuri. Quanquam neque mensis qui agitur, praesens +est, sed unus dies: si primus, futuris caeteris; si novissimus, praeteritis +caeteris; si mediorum quilibet, inter praeteritos et futuros. + +20. Ecce praesens tempus quod solum inveniebamus longum appellandum, vix ad +unius diei spatium contractum est. Sed discutiamus etiam ipsum, quia nec +unus dies totus est praesens. Nocturnis enim et diurnis horis omnibus +viginti quatuor expletur, quarum prima caeteras futuras habet, novissima +praeteritas; aliqua vero interjectarum ante se praeteritas, post se +futuras. Et ipsa una hora fugitivis particulis agitur; quidquid ejus +avolavit, praeteritum est; quidquid ei* restat, futurum. Si quid +intelligitur temporis, quod in nullas jam vel in minutissimas momentorum +partes dividi possit, id solum est quod praesens dicatur. Quod tamen ita +raptim a futuro in praeteritum transvolat, ut nulla morula extendatur. Nam +si extenditur, dividitur in praeteritum et futurum: praesens autem nullum +habet spatium. Ubi est ergo tempus quod longum dicamus? An futurum? Non +quidem dicimus, "Longum est," quia nondum est quod longum sit; sed dicimus, +"Longum erit." Quando igitur erit? Si enim et tunc cum adhuc futurum erit, +non erit longum; quia quod sit longum, nondum erit: si autem tunc erit +longum cum ex futuro, quod nondum est, esse jam coeperit, et praesens +factum erit, ut possit esse quod longum sit; jam superioribus vocibus +clamat praesens tempus, longum se esse non posse. + +[Sidenote: XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.] + +21. Et tamen, Domine, sentimus intervalla temporum, et comparamus sibimet, +et dicimus alia longiora, et alia breviora. Metimur etiam quanto sit +brevius aut longius illud tempus quam illud; et respondemus duplum esse hoc +vel triplum, {216} illud autem simplum, aut tantum hoc esse quantum illud. +Sed praetereuntia metimur tempora cum sentiendo metimur; praeterita vero +quae jam non sunt, aut futura quae nondum sunt, quis metiri potest? nisi +forte audebit quis dicere metiri posse quod non est. Cum ergo praeterit +tempus, sentiri et metiri potest; cum autem praeterierit, quoniam non est, +non potest. + +[Sidenote: XVII. Ubi tempus praeteritum et futurum.] + +22. Quaero, Pater, non affirmo: Deus meus, praeside mihi et rege me. +"Quisnam est qui dicat mihi non esse tria tempora, sicut pueri didicimus, +puerosque docuimus, praeteritum, praesens, et futurum; sed tantum praesens, +quoniam illa duo non sunt? An et ipsa sunt, sed ex aliquo procedit occulto, +cum ex futuro fit praesens; et in aliquod recedit occultum, cum ex +praesenti fit praeteritum? Nam ubi ea viderunt qui futura cecinerunt, si +nondum sunt? Neque enim potest videri id quod non est. Et qui narrant +praeterita, non utique narrarent*, si animo illa non cernerent: quae si +nulla essent cerni omnino non possent. Sunt ergo et futura et praeterita." + +[Sidenote: XVIII. Quomodo praeterita et futura tempora sint praesentia.] + +23. Sine me, Domine, amplius quaerere; spes mea, non conturbetur intentio +mea. Si enim sunt futura et praeterita, volo scire ubi sint. Quod si nondum +valeo, scio tamen ubicumque sunt, non ibi ea futura esse, aut praeterita, +sed praesentia. Nam si et ibi futura sunt, nondum ibi sunt; si et ibi +praeterita sunt, jam non ibi sunt. Ubicumque ergo sunt quaecumque sunt, non +sunt nisi praesentia. Quanquam praeterita cum vera narrantur, ex memoria +proferuntur non res ipsae quae praeterierunt, sed verba concepta ex +imaginibus earum, quae in animo velut vestigia per sensus praetereundo +fixerunt. Pueritia quippe mea quae jam non est, in tempore praeterito est +quod jam non est, imaginem vero ejus cum eam recolo et narro, in praesenti +tempore intueor, quia est adhuc in memoria mea. Utrum similis causa sit +etiam praedicendorum futurorum, ut rerum quae nondum sunt, jam existentes +praesentiantur imagines*; confiteor, Deus meus, nescio. Illud sane scio, +nos plerumque praemeditari futuras actiones nostras, eamque +praemeditationem esse praesentem, actionem autem quam praemeditamur nondum +esse, quia futura est; quam cum aggressi fuerimus, et quod praemeditabamur +agere coeperimus, tunc erit illa actio, quia tunc non futura sed praesens +est*. {217} + +24. Quoquo modo se itaque habeat arcana praesensio futurorum, videri nisi +quod est non potest. Quod autem jam est, non futurum sed praesens est. Cum +ergo videri dicuntur futura, non ipsa quae nondum sunt, id est quae futura +sunt, sed eorum causae, vel signa forsitan videntur, quae jam sunt; ideo +non futura, sed praesentia sunt jam videntibus, ex quibus futura +praedicantur animo concepta. Quae rursus conceptiones jam sunt, et eas +praesentes apud se intuentur qui illa praedicunt. Loquatur mihi aliquod +exemplum tanta rerum numerositas. Intueor auroram, oriturum solem +praenuntio: quod intueor, praesens est; quod praenuntio, futurum: non sol +futurus qui jam est, sed ortus ejus qui nondum est: tamen etiam ortum ipsum +nisi animo imaginarer, sicut modo cum id loquor, non eum possem praedicere. +Sed nec illa aurora quam in coelo video, solis ortus est, quamvis eum +praecedat; nec illa imaginatio in animo meo: quae duo praesentia cernuntur, +ut futurus ille ante dicatur. Futura ergo nondum sunt; et si nondum sunt, +non sunt: et si non sunt, videri omnino non possunt; sed praedici possunt +ex praesentibus, quae jam sunt, et videntur. + +[Sidenote: XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.] + +25. Tu itaque, regnator creaturae tuae, quis est modus quo doces animas ea +quae futura sunt? docuisti enim Prophetas tuos. Quisnam ille modus est quo +doces futura, cui futurum quidquam non est; vel potius de futuris doces +praesentia? Nam quod non est, nec doceri utique potest. Nimis longe est +modus iste ab acie mea; [Sidenote: Ps. 138, 6.]_invaluit ex me, non potero +ad illum_; potero autem ex te, cum dederis tu, _dulce lumen_ occultorum* +_oculorum meorum_. + +[Sidenote: XX. Differentiae temporis quomodo nominandae.] + +26. Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt, nec praeterita. Nec +proprie dicitur, Tempora sunt tria; praeteritum, praesens et futurum: sed +fortasse proprie diceretur, Tempora sunt tria; praesens de praeteritis, +praesens de praesentibus, praesens de futuris. Sunt enim haec in anima tria +quaedam, et alibi ea non video; praesens de praeteritis memoria, praesens +de praesentibus contuitus, praesens de futuris exspectatio. Si haec +permittimur dicere, tria tempora video, fateorque* tria sunt. Dicatur +etiam, Tempora sunt tria, praeteritum, praesens et futurum; sicut abutitur +consuetudo, dicatur: ecce non curo, nec resisto, nec reprehendo; dum tamen +intelligatur quod dicitur, neque id quod futurum est, {218} esse jam, neque +id quod praeteritum est. Pauca sunt enim quae proprie loquimur, plura non +proprie; sed agnoscitur quid velimus. + +[Sidenote: XXI. Quomodo tempus liceat metiri.] + +27. Dixi ergo paulo ante, praetereuntia tempora metimur, ut possimus dicere +duplum esse hoc temporis ad illud simplum, aut tantum hoc quantum illud, et +si quid aliud de partibus temporum possumus renuntiare metiendo. Quocirca, +ut dicebam, praetereuntia metimur tempora. Et si quis mihi dicat, "Unde +scis?" respondeam, "Scio quia metimur, nec metiri quae non sunt possumus, +et non sunt praeterita vel futura. Praesens vero tempus quomodo metimur, +quando non habet spatium? Metitur ergo cum praeterit, cum autem +praeterierit, non metitur*; quid enim metiatur, non erit. Sed unde et qua +et quo praeterit, cum metitur? Unde, nisi ex futuro? qua, nisi per +praesens? quo, nisi in praeteritum? Ex illo ergo quod nondum est, per illud +quod spatio caret, in illud quod jam non est. Quid autem metimur, nisi +tempus in aliquo spatio? Neque enim dicimus simpla, et dupla, et tripla, et +aequalia, et si quid hoc modo in tempore dicimus, nisi spatia temporum. In +quo ergo spatio metimur tempus praeteriens? Utrum in futuro, unde +praeterit? Sed quod nondum est, non metimur. An in praesenti, qua +praeterit? Sed nullum spatium non metimur. An in praeterito, quo praeterit? +Sed quod jam non est, non metimur. + +[Sidenote: XXII. Petit aenigmatis istius solutionem a Deo.] + +28. Exarsit animus meus nosse istud implicatissimum aenigma. Noli claudere, +Domine Deus meus bone Pater, per Christum obsecro, noli claudere desiderio +meo ista, et usitata et abdita, quominus in ea penetret, et dilucescant +allucente misericordia tua, Domine. Quem percunctabor de his? et cui +fructuosius confitebor* imperitiam meam, nisi tibi cui non sunt molesta +studia mea, flammantia vehementer in Scripturas tuas? Da quod amo: amo +enim, et hoc tu dedisti. Da, Pater, qui vere* [Sidenote: Mat. 7, 11.]_nosti +data bona dare filiis tuis_. Da, quoniam suscepi cognoscere*, [Sidenote: +Ps. 72, 16.]_et labor est ante me_, donec aperias. Per Christum obsecro, in +nomine ejus Sancti sanctorum, nemo mihi obstrepat. Et [Sidenote: Ps. 115, +1.]_ego credidi, propter quod et loquor_. Haec est spes mea; ad hanc vivo* +ut [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler delectationem Domini_. Ecce [Sidenote: +Ps. 38, 6.]_veteres posuisti dies meos_, et transeunt; et quomodo, nescio. +Et dicimus, Tempus et tempus, tempora et tempora; Quamdiu dixit hoc ille, +quamdiu fecit hoc ille; {219} et, Quam longo tempore illud non vidi! et, +Duplum temporis habet haec syllaba ad illam simplam brevem. Dicimus haec, +et audimus haec; et intelligimur, et intelligimus. Manifestissima et +usitatissima sunt; et eadem rursus nimis latent, et nova est inventio +eorum. + +[Sidenote: XXIII. Quid sit tempus.] + +29. Audivi a quodam homine docto, quod solis et lunae ac siderum motus, +ipsa sint tempora; et nil annui*. Cur enim non potius omnium corporum motus +sint tempora? An vero si cessarent coeli lumina, et moveretur rota figuli, +non esset tempus quo metiremur eos gyros, et diceremus aut aequalibus +morulis agi; aut si alias tardius, alias velocius moveretur, alios magis +diuturnos esse, alios minus? Aut cum hoc diceremus, non et nos in tempore +loqueremur, aut essent in verbis nostris aliae longae syllabae, aliae +breves, nisi quia illae longiore tempore sonuissent, istae breviore? Deus, +dona hominibus videre in parvo communes notitias rerum parvarum atque +magnarum. [Sidenote: Gen. 1, 14.]_Sunt et sidera et luminaria coeli in +signis, et in temporibus, et in annis, et in diebus_: sunt vero; sed nec +ego dixerim circuitum illius ligneolae* rotae diem esse, nec tamen ideo +tempus non esse ille dixerit. + +30. Ego scire cupio vim naturamque temporis, quo metimur corporum motus, et +dicimus illum motum, verbi gratia, tempore duplo esse diuturniorem quam +istum. Nam quaero, quoniam dies dicitur, non tantum mora solis super +terram, secundum quod aliud est dies, aliud nox, sed etiam totius* ejus +circuitus ab oriente usque ad orientem, secundum quod dicimus, 'Tot dies +transierunt;' cum suis enim noctibus dicuntur tot dies, nec extra +reputantur spatia noctium: quoniam ergo dies expletur motu solis, atque +circuitu ab oriente usque ad orientem; quaero utrum motus ipse sit dies, an +mora ipsa quanta peragitur, an utrumque. Si enim primum dies esset; dies +ergo esset etiamsi tanto spatio temporis sol cursum illum peregisset, +quantum est horae unius. Si secundum; non ergo esset dies, si ab ortu solis +usque in ortum alterum, tam brevis mora esset quam est horae unius; sed +vicies et quater circumiret sol ut expleret diem. Si utrumque; nec ille +appellaretur dies, si horae spatio sol totum suum gyrum circumiret; nec +ille*, si sole cessante tantum temporis praeteriret, quanto peragere sol +totum ambitum de mane in mane assolet. Non itaque nunc quaeram, quid sit +illud quod vocatur dies, sed {220} quid sit tempus quo metientes solis +circuitum, diceremus eum dimidio spatio temporis peractum minus quam solet, +si tanto spatio temporis peractus esset, quanto peraguntur horae duodecim; +et utrumque tempus comparantes diceremus illud simplum, hoc duplum, etiamsi +aliquando illo simplo, aliquando isto duplo sol ab oriente usque ad +orientem circumiret. Nemo ergo mihi dicat coelestium corporum motus esse +tempora: quia et cujusdam voto cum sol stetisset; [Sidenote: Jos. 10, +13.]ut victoriosum* praelium perageret, sol stabat, sed tempus ibat. Per +suum quippe spatium temporis, quod ei sufficeret, illa pugna gesta atque +finita est. Video igitur tempus quamdam esse distentionem. Sed video, an +videre mihi videor? Tu demonstrabis, Lux, Veritas. + +[Sidenote: XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.] + +31. Jubes ut approbem si quis dicat tempus esse motum corporis? Non jubes. +Nam corpus nullum, nisi in tempore, moveri audio: tu dicis. Ipsum autem +corporis motum tempus esse non audio: non tu dicis. Cum enim movetur +corpus, tempore metior quamdiu moveatur, ex quo moveri incipit donec +desinat. Et si non vidi ex quo coepit, et perseverat moveri, ut non videam +cum desinit; non valeo metiri, nisi forte ex quo videre incipio donec +desinam. Quod si diu video, tantummodo longum tempus esse renuntio, non +autem quantum sit; quia et quantum cum* dicimus, collatione dicimus; velut, +'Tantum hoc, quantum illud;' aut, 'Duplum hoc ad illud' et si quid aliud +isto modo. Si autem notare potuerimus locorum spatia, unde et quo veniat +corpus quod movetur, vel partes ejus, si tanquam in torno movetur, possumus +dicere quantum sit temporis, ex quo ab illo loco usque ad illum locum motus +corporis vel partis ejus effectus est. Cum itaque aliud sit motus corporis, +aliud quo metimur quamdiu sit; quis non sentiat quid horum potius tempus +dicendum sit? Nam si et* varie corpus aliquando movetur, aliquando stat; +non solum motum ejus, sed etiam statum tempore metimur; et dicimus, 'Tantum +stetit, quantum motum est;' aut, 'Duplo vel triplo stetit, ad id quod motum +est;' et si quid aliud nostra dimensio sive comprehenderit sive +existimaverit, ut dici solet, plus minus. Non est ergo tempus corporis +motus. + +[Sidenote: XXV. Rursus Deum interpellat.] + +32. Et confiteor tibi, Domine, adhuc ignorare me quid sit tempus; et rursus +confiteor tibi, Domine, scire me in tempore {221} ista dicere, et diu me +jam loqui de tempore, atque id* ipsum diu non esse diu nisi mora temporis. +Quomodo igitur hoc scio, quando quid sit tempus nescio? An forte nescio +quemadmodum dicam quod scio? Hei mihi qui nescio saltem quid nesciam! Ecce, +Deus meus, coram te, quia non mentior; sicut loquor, ita est cor meum. Tu +illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus, [Sidenote: Ps. 17, +25.]_illuminabis tenebras meas_. + +[Sidenote: XXVI. Quomodo tempus metimur.] + +33. Nonne tibi confitetur anima mea confessione veridica metiri me tempora? +Itane, Deus meus, metior, et quid metiar nescio? Metior motum corporis +tempore; item* ipsum tempus non metior? An vero corporis motum metirer +quamdiu sit, et quamdiu hinc illuc perveniat, nisi tempus in quo movetur +metirer? Ipsum ergo tempus unde metior? An tempore breviore metimur +longius, sicut spatio cubiti spatium transtri? Sic enim videmur spatio +brevis syllabae metiri spatium longae syllabae, atque id duplum dicere. Ita +metimur spatia carminum spatiis versuum, et spatia versuum spatiis pedum, +et spatia pedum spatiis syllabarum, et spatia longarum spatiis brevium: non +in paginis (nam eo modo loca metimur, non tempora), sed cum voces +pronuntiando transeunt, et dicimus, 'Longum carmen est, nam tot versibus +contexitur; longi versus, nam tot pedibus constant; longi pedes, nam tot +syllabis tenduntur; longa syllaba est, nam dupla est ad brevem.' Sed neque +ita comprehenditur certa mensura temporis; quandoquidem fieri potest, ut +ampliori spatio temporis personet versus brevior si productius +pronuntietur, quam longior si correptius. Ita carmen, ita pes, ita syllaba. +Inde mihi visum est, nihil esse aliud tempus quam distentionem: sed cujus +rei, nescio; et mirum si non ipsius animi. Quid enim metior, obsecro, Deus +meus, et dico aut indefinite, 'Longius est hoc tempus quam illud;' aut +etiam definite, 'Duplum est hoc ad illud*?' Tempus metior, scio: sed non +metior futurum, quia nondum est; non metior praesens, quia nullo spatio +tenditur; non metior praeteritum, quia jam non est. Quid ergo metior? An +praetereuntia tempora, non praeterita? sic enim dixeram. + +[Sidenote: XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.] + +34. Insiste, anime meus, et attende fortiter: Deus adjutor noster; +[Sidenote: Ps. 99, 3.]_ipse fecit nos, et non ipsi nos_. Attende ubi +albescit veritas. Ecce puta*, vox corporis incipit sonare, et sonat, et +adhuc sonat, et ecce desinit; jamque silentium est, et vox {222} illa +praeterita est, et non est jam vox. Futura erat antequam sonaret, et non +poterat metiri, quia nondum erat, et nunc non potest, quia jam non est. +Tunc ergo poterat cum sonabat, quia tunc erat quae metiri posset. Sed et +tunc non stabat; ibat enim et praeteribat. An ideo magis poterat? +Praeteriens enim tendebatur in aliquod spatium temporis quo metiri posset, +quoniam praesens nullum habet spatium. Si ergo tunc poterat, ecce puta, +altera coepit sonare, et adhuc sonat, continuato tenore* sine ulla +distinctione: metiamur eam dum sonat; cum enim sonare cessaverit, jam +praeterita erit, et non erit quae possit metiri; metiamur plane, et dicamus +quanta sit. Sed adhuc sonat, nec metiri potest nisi ab initio sui quo +sonare coepit, usque ad finem quo desinit. Ipsum quippe intervallum metimur +ab aliquo initio usque ad aliquem finem. Quapropter vox quae nondum finita +est, metiri non potest, ut dicatur quam longa vel brevis sit; nec dici aut +aequalis alicui, aut ad aliquam simpla vel dupla, vel quid aliud. Cum autem +finita fuerit, jam non erit. Quo pacto igitur metiri poterit? Et metimur +tamen tempora; nec ea quae nondum sunt, nec ea quae jam non sunt, nec ea +quae nulla mora extenduntur, nec ea quae terminos non habent: nec futura +ergo nec praeterita, nec praesentia, nec praetereuntia tempora metimur; et +metimur tamen tempora. + +35. "Deus creator omnium;" versus iste octo syllabarum, brevibus et longis +alternat syllabis. Quatuor itaque breves; prima, tertia, quinta, septima, +simplae sunt ad quatuor longas; secundam, quartam, sextam, octavam. Hae +singulae ad illas singulas duplum habent temporis; pronuntio*, renuntio, et +ita est quantum sentitur sensu manifesto. Quantum sensus manifestus est, +brevi syllaba longam metior, eamque sentio habere bis tantum. Sed cum +altera post alteram sonat, si prior brevis, longa posterior, quomodo tenebo +brevem, et quomodo eam longae metiens applicabo, ut inveniam quod bis +tantum habeat; quandoquidem longa sonare non incipit, nisi brevis sonare +destiterit? Ipsamque longam num praesentem metior, quando nisi finitam non +metior? Ejus autem finitio, praeteritio est. Quid ergo est quod metiar? Ubi +est, qua* metior, brevis? ubi est longa quam metior? Ambae sonuerunt, +avolaverunt, praeterierunt, jam non sunt; et ego metior, fidenterque +respondeo, quantum exercitato sensu fiditur, illam {223} simplam esse, +illam duplam, in spatio scilicet temporis. Neque hoc possum, nisi quia +praeterierunt et finitae sunt. Non ergo ipsas quae jam non sunt, sed +aliquid in memoria mea metior quod infixum manet. + +36. In te, anime meus, tempora metior; noli mihi obstrepere: quod est, Noli +tibi obstrepere turbis affectionum tuarum. In te, inquam, tempora metior; +affectionem quam res praetereuntes in te faciunt, et cum illae +praeterierint manet, ipsam metior praesentem, non eas* quae praeterierunt +ut fieret: ipsam metior, cum tempora metior. Ergo aut ipsa sunt tempora, +aut non tempora metior. Quid cum metimur silentia, et dicimus illud +silentium tantum tenuisse temporis, quantum illa vox tenuit? Nonne +cogitationem tendimus ad mensuram vocis, quasi sonaret, ut aliquid de +intervallis silentiorum in spatio temporis renuntiare possimus? Nam et voce +atque ore cessante, peragimus cogitando carmina, et versus et quemque +sermonem, motionumque dimensiones quaslibet, et de spatiis temporum, +quantum illud ad illud sit renuntiamus, non aliter ac si ea sonando +diceremus. Si voluerit aliquis edere longiusculam vocem, et constituerit +praemeditando quam longa futura sit; egit utique iste spatium temporis in +silentio, memoriaeque commendans coepit edere illam vocem quae sonat, donec +ad propositum terminum perducatur: imo sonuit et sonabit; nam quod ejus jam +peractum est, utique sonuit; quod autem restat, sonabit: atque ita +peragitur, dum praesens intentio futurum in praeteritum trajicit, +diminutione futuri crescente praeterito, donec consumptione* futuri sit +totum praeteritum. + +[Sidenote: XXVIII. Animo metimur tempora.] + +37. Sed quomodo minuitur aut consumitur futurum, quod nondum est? aut +quomodo crescit praeteritum quod jam non est, nisi quia in animo qui illud +agit tria sunt? Nam et exspectat et attendit et meminit, ut id quod +exspectat, per id quod attendit, transeat in id quod meminerit. Quis igitur +negat futura nondum esse? Sed tamen jam est in animo exspectatio futurorum. +Et quis negat praeterita jam non esse? Sed tamen adhuc est in animo memoria +praeteritorum. Et quis negat praesens tempus carere spatio, quia in puncto +praeterit? Sed tamen perdurat attentio per quam pergat* abesse quod aderit. +Non igitur longum tempus futurum quod non est, sed longum futurum longa +exspectatio futuri est; {224} neque longum praeteritum tempus quod non est, +sed longum praeteritum longa memoria praeteriti est. + +38. Dicturus sum canticum quod novi: antequam incipiam, in totum +exspectatio mea tenditur; cum autem coepero, quantum ex illo* in +praeteritum decerpsero, tenditur in memoria mea: atque distenditur vita +hujus actionis mea; in memoriam, propter quod dixi; et in exspectationem, +propter quod dicturus sum: praesens tamen adest attentio mea, per quam +trajiciatur quod erat futurum ut fiat praeteritum. Quod quanto magis agitur +et agitur, tanto breviata exspectatione prolongatur memoria; donec tota +exspectatio consumatur, cum tota illa actio finita transierit in memoriam. +Et quod in toto cantico, hoc in singulis particulis ejus fit, atque in +singulis syllabis ejus; hoc in actione longiore, cujus forte particula est +illud canticum; hoc in tota vita hominis, cujus partes sunt omnes actiones +hominis; hoc in toto saeculo filiorum hominum, cujus partes sunt omnes +vitae hominum. + +[Sidenote: XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.] + +39. Sed quoniam [Sidenote: Ps. 62, 4.]_melior est misericordia tua super +vitas_, ecce distentio est vita mea, et _me suscepit dextera tua_ in Domino +meo mediatore Filio hominis inter te unum et nos multos, in multis per +multa, _ut_ per eum _apprehendam in quo et apprehensus sum_, et a veteribus +diebus colligar sequens unum[306] _praeterita oblitus_; non in ea quae +futura et transitura sunt, sed _in ea quae ante sunt_, non distentus, sed +_extentus_*, non secundum distentionem, sed secundum intentionem [Sidenote: +Phil. 3, 13. 14.]_sequor ad palmam supernae vocationis_; ubi [Sidenote: Ps. +25, 7.]_audiam vocem laudis_ tuae, et [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler +delectationem_ tuam, nec venientem, nec praetereuntem. Nunc vero anni mei +in gemitibus. Et tu solatium meum, Domine, pater meus aeternus es: at ego +in tempora dissilui*, quorum ordinem nescio; et tumultuosis varietatibus +dilaniantur cogitationes meae, intima viscera animae meae, donec in te +confluam purgatus et liquidus igne amoris tui. + +[Sidenote: XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi +creationem.] + +40. Et stabo atque solidabor in te, in forma mea, veritate tua; nec patiar +quaestiones hominum, qui poenali morbo plus sitiunt quam capiunt, et +dicunt, "Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et terram_? Aut quid +ei venit in mentem ut aliquid faceret, cum antea nunquam aliquid fecerit?" +Da illis, Domine, bene cogitare quid dicant, et invenire quia non {225} +dicitur, "Nunquam," ubi non est tempus. Quod* ergo dicitur, "nunquam +fecisse," quid aliud dicitur nisi "nullo tempore fecisse?" Videant itaque +nullum tempus esse posse sine creatura[307], et desinant istam _vanitatem +loqui_. _Extendantur_ etiam _in ea quae ante sunt_, et intelligant te ante +omnia tempora aeternum creatorem omnium temporum, neque ulla tempora tibi +esse coaeterna, nec ullam creaturam, etiam si est aliqua supra tempora. + +[Sidenote: XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.] + +41. Domine Deus meus, quis ille sinus est alti secreti tui, et quam longe +inde me projecerunt consequentia delictorum meorum? Sana oculos meos, et* +congaudeam luci tuae. Certe si est tam grandi scientia et praescientia +pollens animus, cui cuncta praeterita et futura ita nota sint, sicut mihi +unum canticum notissimum; nimium mirabilis est animus iste, atque ad +horrorem stupendus: quippe quem ita non lateat quidquid peractum, et +quidquid reliquum saeculorum est; quemadmodum me non latet cantantem illud +canticum, quid et quantum ejus abierit ab exordio, quid et quantum restet +ad finem. Sed absit ut tu conditor universitatis, conditor animarum et +corporum, absit ut ita noveris omnia futura et praeterita. Longe tu, longe +mirabilius, longeque secretius. Neque enim sicut nota cantantis notumve +canticum audientis, exspectatione vocum futurarum et memoria praeteritarum +variatur affectus, sensusque distenditur; ita tibi aliquid accidit +incommutabiliter aeterno, hoc est, vere aeterno creatori mentium[308]. +Sicut ergo nosti in principio coelum et terram sine varietate notitiae +tuae, ita _fecisti in principio coelum et terram_ sine distentione* +actionis tuae. Qui intelligit, confiteatur tibi; et qui non intelligit, +confiteatur tibi. O quam excelsus es, et humiles corde sunt domus tua! +[Sidenote: Ps. 145, 8.]_Tu_ enim _erigis elisos_, et non cadunt quorum +celsitudo tu es. + + * * * * * + + +{226} + +LIBER DUODECIMUS. + + Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio + fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet + creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quae faciem Dei semper + contemplatur; _terrae_ autem vocabulo informem materiam, ex qua rerum + corporearum species fuerunt posthac formatae. Verum alias interpretandi + rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturae divinae + profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid + omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri, + confitetur. + +[Sidenote: I. Difficilis inquisitio veri.] + +1. Multa satagit cor meum, Domine, in hac inopia vitae meae, pulsatum +verbis sanctae Scripturae tuae: et ideo plerumque in sermone copiosa est +egestas humanae intelligentiae; quia plus loquitur inquisitio quam +inventio, et longior est petitio quam impetratio, et operosior est manus +pulsans quam sumens. Tenemus promissum; quis corrumpet illud? [Sidenote: +Rom. 8, 31.]_Si Deus pro nobis, quis contra nos? [Sidenote: Mat. 7, 7. +8.]Petite, et accipietis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur +vobis. Omnis enim qui petit accipit, et quaerens invenit, et pulsanti +aperietur._ Promissa tua sunt; et quis falli timeat, cum promittit Veritas? + +[Sidenote: II. De duplici coelo et terra.] + +2. Confitetur altitudini tuae humilitas linguae meae, quoniam _tu fecisti +coelum et terram_; hoc coelum quod video, terramque quam calco, unde est +haec terra quam porto, tu fecisti. Sed ubi est coelum coeli, Domine, de quo +audivimus in voce Psalmi: [Sidenote: Ps. 113, 16.]_Coelum coeli Domino; +terram autem dedit filiis hominum?_ Ubi est coelum quod non cernimus, cui +terra est hoc omne quod cernimus? Hoc enim totum corporeum, non ubique +totum ita accepit* speciem pulchram in novissimis, cujus* fundus est terra +nostra; sed ad illud coelum coeli, etiam terrae nostrae coelum terra est. +Et hoc utrumque magnum corpus non absurde terra est, ad illud nescio quale +coelum quod Domino est, non filiis hominum. + +[Sidenote: III. Quid tenebrae super faciem abyssi.] + +3. Et nimirum haec _terra erat invisibilis et incomposita_, et nescio quae +profunditas abyssi super quam non erat lux; quia nulla species erat illi; +unde jussisti ut scriberetur, quod {227} [Sidenote: Gen. 1, 2.]_tenebrae +erant super abyssum_; quid aliud quam lucis absentia? Ubi enim lux esset, +si esset, nisi superesset eminendo et illustrando? Ubi ergo lux nondum +erat, quid erat adesse tenebras, nisi abesse lucem? Super itaque erant +tenebrae, quia super lux aberat; sicut sonus ubi non est, silentium est. Et +quid est esse ibi silentium, nisi sonum ibi non esse? Nonne tu, Domine, +docuisti hanc* animam quae tibi confitetur? Nonne tu, Domine, docuisti me, +quod priusquam istam informem materiam formares atque distingueres, non +erat aliquid; non color, non figura, non corpus, non spiritus? Non tamen +omnino nihil: erat quaedam informitas sine ulla specie. + +[Sidenote: IV. Quid terra invisibilis et incomposita.] + +4. Quid ergo vocaretur, quo etiam sensu tardioribus utcumque insinuaretur, +nisi usitato aliquo vocabulo? Quid autem in omnibus mundi partibus reperiri +potest propinquius informitati omnimodae, quam terra et abyssus? Minus enim +speciosa sunt, pro suo gradu infimo, quam caetera superiora perlucida et +luculenta omnia. Cur ergo non accipiam informitatem materiae, quam sine +specie feceras, unde speciosum mundum faceres, ita commode hominibus +intimatam, ut appellaretur _terra invisibilis et incomposita_? + +[Sidenote: V. Cur sic apellata videtur materia informis.] + +5. Ut cum in ea* quaerit cogitatio quid sensus attingat, et dicit sibi, +"Non est intelligibilis forma sicut vita, sicut justitia, quia materies est +corporum; neque sensibilis, quoniam quod* videatur et quod sentiatur in +invisibili et incomposita non est:" dum sibi haec dicit humana cogitatio, +conetur eam vel nosse ignorando, vel ignorare noscendo. + +[Sidenote: VI. Quid olim cum Manichaeis senserit de materia informi, quid +modo.] + +6. Ego vero, Domine, si totum confitear* tibi ore meo et calamo meo, +quidquid de ista materia docuisti me, cujus antea nomen audiens et non +intelligens, narrantibus mihi eis[309] qui non intelligerent, eam cum +speciebus innumeris et variis cogitabam; et ideo non eam cogitabam: foedas +et horribiles formas perturbatis ordinibus volvebat animus, sed formas +tamen; et informe appellabam, non quod careret forma, sed quod talem +haberet, ut, si appareret, insolitum et incongruum aversaretur sensus meus, +et conturbaretur infirmitas hominis. Verum autem* illud quod cogitabam, non +privatione omnis formae, sed comparatione formosiorum erat informe: et +suadebat vera ratio, ut omnis formae qualescumque reliquias omnino {228} +detraherem, si vellem prorsus informe cogitare; et non poteram. Citius enim +non esse censebam, quod omni forma privaretur, quam cogitabam quiddam inter +formatum et nihil, nec formatum nec nihil, informe prope nihil*. Et +cessavit mens mea interrogare hinc spiritum meum plenum imaginibus +formatorum corporum, et eas pro arbitrio mutantem atque variantem; et +intendi in ipsa corpora, eorumque mutabilitatem altius inspexi, qua +desinunt esse quod fuerant, et incipiunt esse quod non erant; eumdemque +transitum de forma in formam per informe quiddam fieri suspicatus sum, non +per omnino nihil: sed nosse cupiebam, non suspicari. Et si totum tibi +confiteatur vox et stilus meus, quidquid de ista quaestione enodasti mihi, +quis legentium capere durabit? Nec ideo tamen cessabit cor meum tibi dare +honorem et canticum laudis de his quae dictare non sufficit. Mutabilitas +enim rerum mutabilium ipsa capax est formarum omnium in quas mutantur res +mutabiles. Et haec quid est? Numquid animus? numquid corpus? numquid +species animi vel corporis? Si dici posset, "Nihil aliquid," et, "Est non +est*," hoc eam dicerem; et tamen jam utcumque erat, ut species caperet +istas visibiles et compositas. + +[Sidenote: VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id +est informem materiam.] + +7. Et unde utcumque erat, nisi esset abs te, a quo sunt omnia +inquantumcumque sunt? Sed tanto a te longius, quanto dissimilius; neque +enim locis. Itaque tu, Domine, qui non es alias aliud* et alias aliter, sed +idipsum[310] et idipsum et idipsum, [Sidenote: Isa. 6, 3.]_Sanctus, +Sanctus, Sanctus, Dominus Deus omnipotens_; in Principio quod est de[311] +te, in Sapientia tua quae nata est de substantia tua, fecisti aliquid et de +nihilo. Fecisti enim coelum et terram; non de te; nam esset aequale +Unigenito tuo, ac per hoc et tibi; et nullo modo justum esset, ut aequale +tibi esset, quod de te non esset. Et aliud praeter te non erat unde faceres +ea, Deus una Trinitas, et trina Unitas: et ideo de nihilo* fecisti coelum +et terram, magnum quiddam et parvum quiddam; quoniam omnipotens et bonus es +ad facienda omnia bona, magnum coelum et parvam terram. Tu eras, et aliud +nihil unde fecisti coelum et terram, duo quaedam; unum prope te, alterum +prope nihil: unum, quo superior tu esses; alterum, quo inferius nihil +esset. + +{229} + +[Sidenote: VIII. Materia informis ex nihilo: ex hac omnia visibilia.] + +8. Sed illud coelum coeli tibi, Domine; [Sidenote: Ps. 113, 15.]_terra +autem quam dedisti filiis hominum_ cernendam atque tangendam, non erat +talis* qualem nunc cernimus et tangimus. Invisibilis enim erat et +incomposita, et abyssus erat super quam non erat lux; aut*, [Sidenote: Gen. +1, 2.]_Tenebrae erant super abyssum_, id est, magis quam in abysso. Ista +quippe abyssus aquarum jam visibilium etiam in profundis suis habet speciei +suae lucem utcumque sensibilem piscibus, et repentibus in suo fundo +animantibus: illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino +informe erat; jam tamen erat quod formari poterat. Tu enim, Domine, fecisti +mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde +faceres magna quae miramur filii hominum. Valde enim mirabile hoc coelum +corporeum, quod firmamentum inter aquam et aquam secundo die post +conditionem lucis dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 6. 7.]_Fiat; et sic est +factum._ Quod firmamentum vocasti coelum; sed coelum terrae hujus et maris +quae fecisti tertio die, dando speciem visibilem informi materiae quam +fecisti ante omnem diem. Jam enim feceras et coelum ante omnem diem, sed +coelum coeli hujus; quia _in principio feceras coelum et terram_. Terra +autem ipsa quam feceras, informis materies erat, quia _invisibilis erat et +incomposita, et tenebrae super abyssum_*: de qua terra invisibili et +incomposita, de qua informitate, de quo pene nihilo faceres haec omnia +quibus iste mutabilis mundus constat, et non constat, in quo ipsa +mutabilitas apparet in qua sentiri et dinumerari possunt tempora; quia +rerum mutationibus fiunt tempora dum variantur et vertuntur species, quarum +materies praedicta est terra invisibilis. + +[Sidenote: IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in +principio coelum et terram.] + +9. Ideoque Spiritus doctor famuli tui, cum te commemorat fecisse _in +principio coelum et terram_, tacet de temporibus, silet de diebus. Nimirum +enim coelum coeli quod in principio fecisti, creatura est aliqua +intellectualis; quanquam nequaquam tibi Trinitati coaeterna, particeps +tamen aeternitatis tuae, valde mutabilitatem suam prae dulcedine +felicissimae contemplationis tuae cohibet, et sine ullo lapsu ex quo facta +est inhaerendo tibi, excedit omnem volubilem vicissitudinem temporum. Ista +vero informitas, _terra* invisibilis et incomposita_, nec ipsa in diebus +numerata est. Ubi enim nulla species, nullus ordo; nec venit quidquam, nec +praeterit: et ubi hoc non fit; non sunt utique dies, nec vicissitudo +spatiorum temporalium. {230} + +[Sidenote: X. A Deo cupit edoceri.] + +10. O lumen Veritas, lumen cordis mei, non tenebrae meae loquantur mihi. +Defluxi ad ista et obscuratus sum; sed hinc etiam, hinc adamavi te. Erravi +et recordatus sum tui. Audivi vocem tuam post me ut redirem, et vix audivi +propter tumultus impacatorum[312]*. Et nunc ecce redeo aestuans et anhelans +ad fontem tuum. Nemo me prohibeat; hunc bibam, et tunc vivam. Non ego vita +mea sim, male vixi ex me, mors mihi fui; et in te revivisco*. Tu me +alloquere, tu mihi sermocinare. Credidi Libris tuis, et verba eorum arcana +valde. + +[Sidenote: XI. Quid a Deo didicerit.] + +11. Jam dixisti mihi, Domine, voce forti in aurem* interiorem, quia tu +aeternus es, [Sidenote: 1 Tim. 6, 16.]_solus habeas immortalitatem_[313]; +quoniam ex nulla specie motuve mutaris, nec temporibus variatur voluntas +tua; quia non est immortalis voluntas, quae alia et alia est. Hoc in +conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea +manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. Item dixisti mihi, Domine, +voce forti in aurem interiorem, quod omnes naturas atque substantias quae +non sunt quod tu es, et tamen sunt, tu fecisti; et hoc solum a te non est, +quod non est; motusque voluntatis a te, qui es, ad id quod minus est, quia +talis motus delictum atque peccatum est[314]; et quod nullius peccatum aut +tibi nocet, aut perturbat ordinem imperii tui vel in primo vel in imo[315]. +Hoc in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, +atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. + +12. Item dixisti mihi voce forti in aurem interiorem, quod nec illa +creatura tibi coaeterna est, cujus voluptas* tu solus es, teque +perseverantissima castitate[316] hauriens, mutabilitatem suam nusquam et +nunquam exserit[317], et te sibi semper praesente, ad quem toto affectu se +tenet, non habens futurum quod {231} exspectet, nec in praeteritum +trajiciens[318] quod meminerit, nulla vice variatur, nec in tempora ulla +distenditur. O beata, si qua ista est, inhaerendo beatitudini tuae; beata +sempiterno inhabitatore te, atque illustratore suo! Nec invenio quid +libentius appellandum existimem _Coelum coeli Domino_, quam domum tuam, +contemplantem delectationem tuam sine ullo defectu egrediendi in aliud; +mentem puram, concordissime unam stabilimento pacis sanctorum +spirituum[319], civium civitatis tuae in coelestibus super ista coelestia. + +13. Unde intelligat anima cujus peregrinatio* longinqua facta est, si jam +[Sidenote: Ps. 41, 3. 4. 11.]_sitit tibi_; si jam _factae sunt ei lacrymae +suae panis, dum dicitur ei per singulos dies, Ubi est Deus tuus_? si jam +[Sidenote: Ps. 26, 4.]_petit a te unam et hanc requirit, ut inhabitet in +domo tua per omnes dies vitae suae_: (Et quae vita ejus nisi tu? et qui +dies tui nisi aeternitas tua, sicut [Sidenote: Ps. 101, 28.]_anni tui_ qui +_non deficiunt_, quia _idem ipse es_?) hinc ergo intelligat anima quae +potest, quam longe super omnia tempora sis aeternus; quando tua domus quae +peregrinata non est, quamvis non sit tibi coaeterna, tamen indesinenter et +indeficienter tibi cohaerendo nullam patitur vicissitudinem temporum. Hoc +in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in +hac manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. + +14. Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum atque +infimarum. Et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis sui cum suis +phantasmatibus vagatur et volvitur; quis nisi talis dicet mihi, quod +diminuta atque consumpta omni specie, si sola remaneat informitas, per quam +de specie in speciem res mutabatur et vertebatur, possit exhibere vices +temporum? Omnino enim non potest, quia sine varietate motionum non sunt +tempora: et nulla varietas, ubi nulla species. + +[Sidenote: XII. Creatura duplex carens tempore.] + +15. Quibus consideratis quantum donas, Deus meus, quantum me ad pulsandum +excitas, quantumque pulsanti aperis; duo reperio quae fecisti carentia +temporibus, cum tibi neutrum coaeternum sit. Unum, quod ita formatum est, +ut sine ullo defectu contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, +quamvis mutabile tamen non mutatum, tua aeternitate atque incommutabilitate +perfruatur: alterum, quod ita informe erat, ut ex qua forma, in quam formam +vel motionis vel stationis {232} mutaretur, quo tempori subderetur, non +haberet. Sed hoc ut informe esset non reliquisti, quoniam fecisti ante +omnem diem, _in principio coelum et terram_, haec duo quae dicebam. _Terra +autem invisibilis erat et incomposita, et tenebrae super abyssum._ Quibus +verbis insinuatur informitas, ut gradatim excipiantur, qui omnimodam +speciei privationem nec tamen ad nihil perventionem cogitare non possunt, +unde fieret alterum coelum, et terra visibilis atque composita, et aqua +speciosa, et quidquid deinceps in constitutione hujus mundi non sine diebus +factum commemoratur; quia talia sunt ut in eis agantur vicissitudines +temporum, propter ordinatas commutationes motionum atque formarum[320]. + +[Sidenote: XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in +principio fecit Deus coelum et terram.] + +16. Hoc interim sentio Deus meus, cum audio loquentem Scripturam tuam, +[Sidenote: Gen. 1, 1.]_In principio fecit Deus coelum et terram: terra +autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum_, +neque commemorantem quoto* die feceris haec. Sic interim sentio, propter +illud coelum coeli, coelum intellectuale, ubi est intellectus nosse simul, +non _ex parte_, non [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in aenigmate_, non _per +speculum_; sed ex toto, in manifestatione*, _facie ad faciem_: non modo +hoc, modo illud; sed quod dictum est, nosse simul sine ulla vicissitudine +temporum: et propter _invisibilem atque incompositam terram_ sine ulla +vicissitudine temporum, quae solet habere modo hoc et modo illud; quia ubi +nulla species, nusquam est hoc et illud. Propter duo haec primitus formatum +et penitus informe; illud, coelum, sed _coelum coeli_; hoc vero, terram, +sed _terram invisibilem et incompositam_: propter duo haec interim sentio +sine commemoratione dierum dicere Scripturam tuam, _In principio fecit Deus +coelum et terram_. Statim quippe subjecit quam terram dixerit. Et quod +secundo die commemoratur factum firmamentum, et vocatum coelum; insinuat de +quo coelo prius sine diebus sermo locutus sit. + +[Sidenote: XIV. Scripturae profunditas.] + +17. Mira profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies +blandiens parvulis: sed mira profunditas, Deus meus, mira profunditas! +Horror est intendere in eam; horror honoris, et tremor amoris. [Sidenote: +Ps. 138, 22.]_Odi hostes[321] ejus_ {233} vehementer. O si _occidas_ eos +de* _gladio bis acuto_, et non sint hostes ejus! Sic enim amo eos occidi +sibi, ut vivant tibi. Ecce autem alii non reprehensores, sed laudatores +libri Geneseos: "Non," inquiunt, "hoc voluit in his verbis intelligi +Spiritus Dei, qui per Moysen famulum ejus ista conscripsit; non hoc voluit +intelligi quod tu dicis, sed aliud quod nos dicimus." Quibus ego, te +arbitro, Deus, omnium nostrum*, ita respondeo. + +[Sidenote: XV. Quae de Deo deque Angelis et informi materia sentit +Augustinus, non possunt oblucutores negare.] + +18. "Num dicetis falsa esse, quae mihi Veritas voce forti in aurem +interiorem dicit de vera aeternitate Creatoris, quod nequaquam ejus +substantia per tempora varietur, nec ejus voluntas extra ejus substantiam +sit? Unde non eum modo velle hoc, modo velle illud; sed semel et simul et +semper velle omnia quae vult; non iterum et iterum, neque nunc ista nunc +illa, nec velle postea quod nolebat, aut nolle quod volebat prius: quia +talis voluntas mutabilis est, et omne mutabile aeternum non est; Deus autem +noster aeternus est. Item quod mihi dicit* in aurem interiorem, exspectatio +rerum venturarum fit contuitus cum venerint; idemque contuitus fit memoria +cum praeterierint: omnis porro intentio quae ita variatur, mutabilis est; +et omne mutabile aeternum non est: Deus autem noster aeternus est." Haec +colligo atque conjungo et invenio Deum meum, Deum aeternum, non aliqua nova +voluntate condidisse creaturam, nec scientiam ejus transitorium aliquid +pati. + +19. "Quid ergo dicetis, contradictores? An falsa sunt ista?" "Non," +inquiunt. "Quid illud? num falsum est omnem naturam formatam materiamve +formabilem non esse, nisi ab illo qui summe bonus est, quia summe est?" +"Neque hoc negamus," inquiunt. "Quid igitur? an illud negatis, sublimem +quamdam esse creaturam tam casto amore cohaerentem Deo vero et vere +aeterno, ut quamvis ei coaeterna non sit, in nullam tamen temporum +varietatem et vicissitudinem ab illo se resolvat et defluat, sed in ejus +solius veracissima {234} contemplatione requiescat?" Quoniam tu, Deus, +diligenti te quantum praecipis, ostendis ei te et sufficis ei; et ideo non +declinat a te, nec ad se[322]. Haec est domus[323] Dei non terrena, neque +ulla coelesti mole corporea, sed spiritualis et particeps aeternitatis +tuae, quia sine labe in aeternum*. [Sidenote: Ps. 148, 6.]_Statuisti enim +eam in saeculum et in saeculum saeculi; praeceptum posuisti et non +praeteribit_. Nec tamen tibi Deo coaeterna, quoniam non sine initio; facta +est enim. + +20. Nam etsi non invenimus tempus ante illam, [Sidenote: Eccli. 1, +4.]_prior quippe omnium creata est sapientia_; nec utique illa Sapientia +tibi, Deus noster, Patri suo plane coaeterna et aequalis et _per quam +creata sunt omnia_, et in quo _Principio fecisti coelum et terram_; sed +profecto sapientia quae creata est, intellectualis natura scilicet, quae +contemplatione luminis lumen est: dicitur enim et ipsa, quamvis creata, +sapientia. Sed quantum interest inter lumen quod illuminat et quod +illuminatur[324], tantum inter sapientiam quae creat et istam quae creata +est; sicut inter justitiam justificantem et justitiam quae justificatione +facta est. Nam et nos dicti sumus justitia tua. Ait enim quidam servus +tuus, [Sidenote: 2 Cor. 5, 21.]_ut nos simus justitia Dei in ipso_. Ergo +quia prior omnium creata est quaedam sapientia quae creata est, mens +rationalis et intellectualis castae civitatis tuae, [Sidenote: Gal. 4, +26.]_matris nostrae quae sursum est, et libera est_, et _aeterna in +coelis_; (quibus coelis, nisi qui [Sidenote: Ps. 148, 4.]_te laudant coeli +coelorum_; quia hoc est et coelum coeli Domino?) etsi non invenimus tempus +ante illam, quia et creaturam temporis antecedit, quae prior omnium creata +est; ante illam tamen est ipsius Creatoris aeternitas, a quo facta sumpsit +exordium, (quamvis non temporis quoniam* nondum erat tempus,) ipsius tamen +conditionis suae. + +21. Unde ita est abs te Deo nostro, ut aliud sit plane quam tu, et non +idipsum[325]. Quoniam etsi non solum ante illam, sed nec in illa invenimus +tempus, quia est idonea faciem tuam {235} semper videre nec uspiam +deflectitur ab ea, quo fit ut nulla mutatione varietur; inest ei tamen ipsa +mutabilitas unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi +cohaerens, tanquam semper meridies luceret et ferveret ex te. O [Sidenote: +Ps. 25, 8.]_domus_ luminosa et speciosa, _dilexi decorem tuum, et locum +habitationis gloriae_ Domini mei fabricatoris et possessoris tui! Tibi +suspiret* peregrinatio mea; et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in +te, quia fecit et me. [Sidenote: Ps. 118, 176.]_Erravi sicut ovis perdita_; +sed [Sidenote: Luc. 15, 5.]_in humeris pastoris mei_, structoris tui, spero +me _reportari_ tibi. + +22. Quid dicitis mihi quos alloquebar contradictores, qui tamen et Moysen +pium famulum Dei, et libros ejus oracula sancti Spiritus creditis? Estne +ista _domus_ Dei, non quidem Deo coaeterna, sed tamen secundum modum suum +_aeterna in coelis_, ubi vices temporum frustra quaeritis, quia non +invenietis? supergreditur enim omnem distentionem, et omne spatium aetatis +volubile, cui semper [Sidenote: Ps. 62, 28.]_inhaerere Deo bonum est_. +"Est," inquiunt. Quid igitur ex iis quae clamavit cor meum ad Deum meum, +cum _audiret_ interius _vocem laudis ejus_, quid tandem falsum esse +contenditis? An quia erat informis materies, ubi propter nullam formam +nullus ordo erat; ubi autem nullus ordo erat, nulla esse vicissitudo +temporum poterat; et tamen hoc pene nihil, inquantum non omnino nihil erat, +ab illo utique erat a quo est quidquid est, quod utcumque aliquid est? "Hoc +quoque," aiunt, "non negamus." + +[Sidenote: XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati +divinae.] + +23. Cum his enim volo coram te aliquid colloqui, Deus meus, qui haec omnia, +quae intus in mente mea non tacet veritas tua, vera esse concedunt*. Nam +qui haec negant, latrent quantum volunt et obstrepant sibi; persuadere +conabor ut quiescant, et viam praebeant ad se verbo tuo: quod 1. si +noluerint et repulerint me; obsecro, Deus meus, [Sidenote: Ps. 27, 1.]_ne_ +tu _sileas a me_. Tu loquere in corde meo veraciter; solus enim sic +loqueris; et dimittam eos foris sufflantes in pulverem, et excitantes +terram in oculos suos; et _intrem in cubile meum_, et cantem tibi amatoria, +gemens inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea, et recordans Jerusalem, +extento in eam sursum corde, Jerusalem patriam meam, _Jerusalem matrem_ +meam, teque super eam regnatorem, illustratorem, patrem, tutorem, maritum, +castas et fortes delicias, et solidum gaudium, et omnia bona ineffabilia +simul omnia; quia unum {236} summum et verum bonum: et non avertar, donec +in ejus pacem matris charissimae, ubi sunt _primitiae spiritus_[326] mei, +unde mihi ista certa sunt, colligas totum quod sum, a dispersione[327] et +deformitate hac, et conformes atque confirmes in aeternum, Deus meus, +misericordia mea. Cum his autem qui cuncta illa quae vera sunt, falsa esse +non dicunt, honorantes et in culmine sequendae auctoritatis nobiscum +constituentes illam per sanctum Moysen editam sanctam Scripturam tuam, et +tamen nobis aliquid contradicunt, ita loquor: Tu esto, Deus noster, arbiter +inter confessiones meas et contradictiones eorum. + +[Sidenote: XVII. Ut coeli et terrae nominibus aliud et aliud intelligi +potest.] + +24. Dicunt enim: "Quamvis vera sint haec, non ea tamen duo Moyses +intuebatur, cum revelante spiritu diceret: [Sidenote: Gen. 1. 1.]_In +principio fecit Deus coelum et terram._ Non coeli nomine spiritualem vel +intellectualem illam creaturam, semper faciem Dei contemplantem +significavit; nec terrae nomine informem materiam." "Quid igitur?" "Quod +nos dicimus," inquiunt, "hoc ille vir sensit, hoc verbis istis elocutus +est." "Quid est illud?" "Nomine," aiunt, "coeli et terrae, totum istum +visibilem mundum prius universaliter et breviter significare voluit, ut +postea digereret dierum enumeratione, quasi articulatim, universa quae +sancto Spiritui placuit sic enuntiare. Tales quippe homines erant rudis +ille atque carnalis populus cui loquebatur, ut eis opera Dei non nisi sola +visibilia commendanda judicaret. _Terram_ vero _invisibilem et +incompositam_, tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per +illos dies facta atque disposita esse cuncta ista visibilia quae nota sunt +omnibus, non incongruenter informem istam materiam intelligendam esse +consentiunt." + +25. Quid si dicat alius, "eamdem informitatem, confusionemque materiae, +_coeli et terrae_ nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus iste visibilis +cum omnibus naturis quae in eo manifestissime apparent, qui _coeli et +terrae_ nomine saepe appellari solet, conditus atque perfectus est?" Quid +si dicat et alius, "_coelum et terram_ quidem invisibilem visibilemque +naturam non indecenter appellatam; ac per hoc universam creaturam quam +_fecit_ in Sapientia, id est _in Principio, Deus_, hujuscemodi duobus +vocabulis esse comprehensam: {237} verumtamen quia non de ipsa substantia +Dei, sed ex nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt idipsum quod Deus, et +inest quaedam mutabilitas omnibus, sive maneant, sicut aeterna domus Dei; +sive mutentur, sicut anima hominis et corpus; communem omnium rerum +invisibilium visibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem, +unde fieret coelum et terra, id est invisibilis atque visibilis jam utraque +formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur _Terra +invisibilis et incomposita_, et, _Tenebrae super abyssum_: ea distinctione, +ut _terra invisibilis et incomposita_ intelligatur materies corporalis ante +qualitatem formae; _tenebrae_ autem _super abyssum_, spiritualis materies +ante cohibitionem quasi fluentis immoderationis et ante illuminationem +Sapientiae?" + +26. Est adhuc quod dicat si quis alius velit, "non scilicet jam perfectas +atque formatas invisibiles visibilesque naturas, _coeli et terrae_ nomine +significari cum legitur, _In principio fecit Deus coelum et terram_; sed +ipsam adhuc informem inchoationem rerum formabilem creabilemque materiam +his nominibus appellatam, quod in ea jam essent ista confusa, nondum +qualitatibus formisque distincta, quae nunc jam digesta suis ordinibus +vocantur _coelum et terra_; illa spiritualis, haec corporalis creatura." + +[Sidenote: XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.] + +27. Quibus omnibus auditis et consideratis, nolo verbis contendere; +[Sidenote: 2 Tim. 2, 14.]_ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem +audientium_. Ad aedificationem autem [Sidenote: 1 Tim. 1, 8. 5.]_bona est +lex, si quis ea legitime utatur; quia finis ejus est charitas de corde +puro, et conscientia bona, et fide non ficta_. Et novit magister noster +_in_ quibus [Sidenote: Matt. 22, 40.]_duobus praeceptis totam Legem +Prophetasque suspenderit_. Quae mihi ardenter confitenti, Deus meus, lumen +oculorum meorum in occulto, quid mihi obest, cum diversa in his verbis +intelligi possint, quae tamen vera sint, quid, inquam, mihi, obest, si +aliud ego sensero, quam sensit alius eum sensisse qui scripsit? Omnes +quidem qui legimus, nitimur hoc indagare atque comprehendere, quod voluit +ille quem legimus. Et cum eum veridicum credimus, nihil quod falsum esse +vel novimus vel putamus, audemus eum existimare dixisse. Dum ergo quisque +conatur id sentire in Scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui +scripsit; quid mali est si hoc sentiat, quod tu, lux omnium veridicarum +{238} mentium, ostendis verum esse, etiamsi non hoc sensit ille quem legit; +cum et ille verum, nec tamen hoc senserit? + +[Sidenote: XIX. Quae liquido vera.] + +28. Verum est enim, Domine, fecisse te coelum et terram; et verum est esse +Principium [Sidenote: Ps. 103, 24.]_Sapientiam_ tuam _in qua fecisti +omnia_. Item verum est, quod mundus iste visibilis habet magnas partes suas +coelum et terram, brevi complexione factarum omnium conditarumque +naturarum. Et verum est, quod omne mutabile insinuat notitiae nostrae +quamdam informitatem, qua formam capit, vel qua mutatur et vertitur. Verum +est, nulla tempora perpeti quod ita cohaeret formae incommutabili, ut +quamvis sit mutabile, non mutetur. Verum est, informitatem, quae prope* +nihil est, vices temporum habere non posse. Verum est, quod unde fit +aliquid, potest quodam genere locutionis habere jam nomen ejus rei quae +inde fit; unde potuit vocari coelum et terra quaelibet informitas unde +factum est coelum et terra. Verum est, omnium formatorum nihil esse informi +vicinius quam terram et abyssum. Verum est, quod non solum creatum atque +formatum, sed etiam quidquid creabile atque formabile est, tu fecisti ex +quo sunt omnia. Verum est, omne quod ex informi formatur, prius esse +informe, deinde formatum. + +[Sidenote: XX. _In principio creavit_ &c. varie intellectum.] + +29. Ex his omnibus veris, de quibus non dubitant quorum interiori oculo +talia videre donasti, et qui Moysen famulum tuum in Spiritu veritatis +locutum esse immobiliter credunt; ex his ergo omnibus aliud sibi tollit qui +dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id est, "In Verbo suo +sibi coaeterno fecit Deus intelligibilem atque sensibilem, vel spiritualem +corporalemque creaturam." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum +et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coaeterno fecit Deus universam istam +molem corporei mundi hujus, cum omnibus quas continet manifestis notisque +naturis." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id +est, "In Verbo suo sibi coaeterno fecit Deus informem materiam[328] +creaturae spiritualis et corporalis." Aliud qui dicit: _In {239} principio +fecit Deus coelum et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coaeterno fecit +Deus informem materiam creaturae corporalis ubi confusum adhuc erat coelum +et terra, quae nunc jam distincta atque formata in istius mundi mole +sentimus." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id +est, "In ipso exordio faciendi atque operandi, fecit Deus informem materiam +confuse habentem coelum et terram; unde formata nunc eminent et apparent, +cum omnibus quae in eis sunt." + +[Sidenote: XXI. Terra erat invisibilis &c. varie intellectum.] + +30. Item quod attinet ad intellectum verborum sequentium, ex illis omnibus +veris, aliud sibi tollit qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et +incomposita, et tenebrae erant super abyssum_, id est, "Corporale* illud +quod fecit Deus, adhuc materies erat corporearum rerum informis, sine +ordine, sine luce." Aliud qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et +incomposita, et tenebrae erant super abyssum_, id est, "Hoc totum quod +coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat, +unde fieret coelum corporeum et terra corporea, cum omnibus quae in eis +sunt corporeis sensibus nota." Aliud qui dicit: _Terra autem erat +invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum_, id est, "Hoc +totum quod coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa +materies erat, unde fieret coelum intelligibile quod alibi dicitur coelum +coeli; [Sidenote: Ps. 113, 16.]et terra, scilicet omnis natura corporea, +sub quo nomine intelligatur etiam hoc coelum corporeum; id est unde fieret +omnis invisibilis visibilisque creatura." Aliud qui dicit: _Terra autem +erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum_; "non +illam informitatem nomine _coeli et terrae_ Scriptura appellavit; sed jam +erat, inquit, ipsa informitas quam terram invisibilem et incompositam +tenebrosamque abyssum nominavit, de qua coelum et terram Deum fecisse +praedixerat, spiritualem scilicet, corporalemque creaturam." Aliud qui +dicit: _Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant +super abyssum_, id est, "Informitas quaedam jam materies erat, unde _coelum +et terram Deum fecisse_ Scriptura praedixit; totam scilicet corpoream mundi +molem, in duas maximas partes, superiorem atque inferiorem {240} +distributam, cum omnibus, quae in eis sunt, usitatis notisque creaturis." + +[Sidenote: XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, +nihil repugnat.] + +31. Cum enim duabus istis extremis sententiis resistere quisquam ita +tentaverit: "Si non vultis* hanc informitatem materiae coeli et terrae +nomine appellatam videri; erat ergo aliquid quod non fecerat Deus, unde +coelum et terram faceret; neque enim Scriptura narravit quod istam materiem +Deus fecerit, nisi intelligamus* eam coeli et terrae, aut solius terrae +vocabulo significatam cum diceretur, _In principio fecit Deus coelum et +terram_; ut id quod sequitur, _Terra autem erat invisibilis et +incomposita_, quamvis informem materiam sic placuerit appellare, non tamen +intelligamus nisi eam quam fecit Deus in eo quod praescriptum* est, _fecit +Deus coelum et terram_." Respondebunt assertores duarum istarum +sententiarum quas extremas posuimus, aut illius, aut illius, cum haec +audierint, et dicent: "Informem quidem istam materiam non negamus a Deo* +factam, Deo a quo sunt omnia bona valde: quia sicut dicimus amplius bonum +esse quod creatum atque formatum est, ita fatemur minus bonum esse quod +factum est creabile atque formabile, sed tamen bonum: non autem +commemorasse Scripturam, quod hanc informitatem fecerit Deus, sicut alia +multa non commemoravit, [Sidenote: Isa. 6, 2; et 37, 16.]ut Cherubim et +Seraphim, et quae Apostolus distincte ait, [Sidenote: Col. 1, 16.]_Sedes, +Dominationes, Principatus, Potestates_, quae tamen omnia Deum fecisse +manifestum est. Aut si* eo quod dictum est, _fecit coelum et terram_, +comprehensa sunt omnia; quid de aquis dicimus, super quas ferebatur +Spiritus Dei? Si enim, terra nominata, simul intelliguntur; quomodo jam +terrae nomine materies informis accipitur, quando tam speciosas aquas +videmus? Aut si ita accipitur; cur ex eadem informitate scriptum est, +factum firmamentum et vocatum coelum, neque scriptum est factas esse aquas? +Non enim adhuc informes sunt et invisae, quas ita decora specie fluere +cernimus. Aut si tunc acceperunt istam speciem cum dixit Deus, [Sidenote: +Gen. 1, 9.]_Congregetur aqua quae est sub firmamento_, ut congregatio sit +ipsa formatio; quid respondebitur de aquis quae super firmamentum sunt? +quia neque informes tam honorabilem sedem accipere meruissent, nec scriptum +est qua voce formatae sint. Unde si aliquid Genesis tacuit Deum fecisse, +quod tamen Deum fecisse nec sana fides, nec certus ambigit intellectus; nec +ideo ulla sobria doctrina dicere {241} audebit istas aquas coaeternas Deo, +quia in libro Geneseos commemoratas quidem audimus*, ubi autem factae sint +non invenimus: cur non informem quoque illam materiem, quam Scriptura haec +terram invisibilem et incompositam, tenebrosamque abyssum appellat, docente +veritate intelligamus ex* Deo factam esse de nihilo, ideoque illi non esse +coaeternam, quamvis ubi facta sit, omiserit enuntiare ista narratio?" + +[Sidenote: XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.] + +32. His ergo auditis atque perspectis pro captu infirmitatis meae, quam +tibi confiteor scienti Deo meo, duo video dissensionum genera oboriri +posse, cum aliquid a nuntiis veracibus per signa enuntiatur: unum si de +veritate rerum, alterum si de ipsius qui enuntiat voluntate dissensio est. +Aliter enim quaerimus de creaturae conditione quid verum sit; aliter autem +quid in his verbis Moyses, egregius domesticus fidei tuae, intelligere +lectorem auditoremque voluerit. In illo primo genere discedant a me omnes, +qui ea quae falsa sunt, se scire arbitrantur. In hoc item altero discedant +a me omnes qui ea quae falsa sunt, Moysen dixisse arbitrantur. Conjungar +autem illis, Domine, in te, et delecter cum eis in te, qui veritate tua +pascuntur in latitudine charitatis; et accedamus simul ad verba Libri tui, +et quaeramus in eis voluntatem tuam per voluntatem famuli tui, cujus calamo +dispensasti ea. + +[Sidenote: XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud +sensisse Moysen.] + +33. Sed quis nostrum sic inveniet eam inter tam multa vera*, quae in illis +verbis aliter atque aliter intellectis occurrunt quaerentibus; ut tam +fidenter dicat hoc sensisse Moysen, atque hoc in illa narratione voluisse +intelligi, quam fidenter dicit hoc verum esse, sive ille hoc senserit sive +aliud? Ecce enim, Deus meus, ego servus tuus qui vovi tibi sacrificium +confessionis in his litteris, et oro ut ex misericordia tua _reddam tibi +vota mea_; ecce ego quam fidenter dico in tuo Verbo incommutabili omnia te +fecisse, invisibilia et visibilia, numquid tam fidenter dico non aliud quam +hoc attendisse Moysen cum scriberet: _In principio fecit Deus coelum et +terram?_ Quia non sicut in tua veritate hoc certum video, ita in ejus mente +video id eum cogitasse cum haec scriberet. Potuit enim cogitare in ipso +faciendi exordio, cum diceret, _In principio_: potuit et coelum et terram +hoc loco, nullam jam formatam perfectamque naturam sive spiritualem sive +corporalem, sed utramque inchoatam et adhuc informem velle intelligi. Video +quippe vere potuisse dici, quidquid horum {242} diceretur; sed quid horum +in his verbis ille cogitaverit, non ita video: quamvis sive aliquid* horum, +sive quid aliud quod a me commemoratum non est, tantus vir ille mente +conspexerit, cum haec verba promeret, verum eum vidisse apteque id +enuntiasse non dubitem. + +[Sidenote: XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere +rejiciunt.] + +34. Nemo jam mihi molestus sit dicendo mihi: Non hoc sensit Moyses quod tu +dicis, sed hoc sensit quod ego dico. Si enim mihi diceret: "Unde scis hoc +sensisse Moysen quod de his verbis ejus eloqueris?" aequo animo ferre +deberem et responderem fortasse quae superius respondi, vel aliquanto +uberius, si esset durior. Cum vero dicit: "Non hoc ille sensit quod tu +dicis, sed quod ego dico;" neque tamen negat, quod uterque nostrum dicit, +utrumque verum esse; o vita pauperum Deus meus, in cujus sinu non est +contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter[329] tales feram +qui non mihi hoc dicunt, quia divini sunt, et in corde famuli tui viderunt +quod dicunt; sed quia superbi sunt: nec noverunt Moysi sententiam, sed +amant suam; non quia vera est, sed quia sua est. Alioquin[330] et aliam +veram pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt, quando verum dicunt; non +quia ipsorum est, sed quia verum est; et ideo jam nec ipsorum est, quia +verum est. Si autem ideo ament illud quia verum est, jam et ipsorum est, et +meum est; quoniam in commune omnium est veritatis* amatorum. Illud autem +quod contendunt non hoc sensisse Moysen quod ego dico, sed quod ipsi +dicunt; nolo, non amo: quia etsi ita est, tamen ista temeritas non +scientiae sed audaciae est; nec visus, sed typhus eam peperit. Ideoque, +Domine, tremenda sunt judicia tua; quoniam veritas tua nec mea est, nec +illius aut illius, sed omnium nostrum quos ad ejus communionem publice +vocas, terribiliter admonens nos, ut eam nolimus habere privatam, ne +privemur ea. Nam quisquis id quod tu omnibus ad fruendum proponis, sibi +proprie vindicat, {243} et suum vult esse quod omnium est; a communi +propellitur ad sua, hoc est, a veritate ad mendacium. [Sidenote: Joh. 8, +44.]_Qui enim loquitur mendacium, de suo loquitur._ + +35. Attende, judex optime, Deus ipsa veritas, attende quid dicam +contradictori huic, attende; coram te enim dico, et coram fratribus meis, +qui [Sidenote: 1 Tim. 1, 8.]_legitime utuntur Lege usque ad finem +charitatis_; attende, et vide quid ei dicam, si placet tibi. Hanc enim +vocem huic refero fraternam et pacificam: "Si ambo videmus verum esse quod +dicis, et ambo videmus verum esse quod dico; ubi, quaeso, id videmus? Nec +ego utique in te, nec tu in me; sed ambo in ipsa, quae supra mentes nostras +est, incommutabili Veritate. Cum ergo de ipsa Domini Dei nostri luce non +contendamus; cur de proximi cogitatione contendimus, quam sic videre non +possumus ut videtur incommutabilis Veritas; quando si ipse Moyses +apparuisset nobis atque dixisset, 'Hoc cogitavi;' nec sic eam videremus, +sed crederemus? Non itaque [Sidenote: 1 Cor. 4, 6.]_supra quam scriptum +est, unus pro altero infletur adversus alterum. [Sidenote: Deut. 6, 5; Mat. +22, 37.]Diligamus Dominum Deum nostrum ex toto corde, et ex tota anima, et +ex tota mente nostra, et proximum nostrum sicut nosmetipsos_. Propter quae +duo praecepta charitatis sensisse Moysen, quidquid in illis Libris sensit, +nisi crediderimus, mendacem faciemus Deum, cum de animo conservi, aliter +quam ille docuit opinamur. Jam vide quam stultum sit in tanta copia +verissimarum sententiarum, quae de illis verbis erui possunt temere +affirmare, quam earum Moyses, potissimum senserit; et perniciosis +contentionibus ipsam offendere charitatem, propter quam dixit omnia, cujus +dicta conamur exponere." + +[Sidenote: XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.] + +36. Et tamen ego, Deus meus, celsitudo humilitatis meae, et requies laboris +mei, qui audis confessiones meas, et _dimittis peccata mea_; quoniam tu +mihi praecipis ut _diligam proximum meum sicut meipsum_, non possum minus +credere de Moyse fidelissimo famulo tuo, quam mihi optarem ac desiderarem +abs te dari muneris, si tempore illo natus essem quo ille, eoque loco me +constituisses, ut per servitutem cordis ac linguae meae, Litterae illae +dispensarentur, quae tanto post essent omnibus gentibus profuturae, et per +universum orbem tanto auctoritatis culmine omnium falsarum superbarumque +doctrinarum verba superaturae. Vellem quippe, si tunc ego {244} essem +Moyses, (ex eadem namque massa omnes venimus; et [Sidenote: Ps. 8, 5.]_quid +est homo, nisi quia memor es ejus_?) vellem ergo, si tunc ego essem quod +ille, et mihi abs te Geneseos liber scribendus injungeretur, talem mihi +eloquendi facultatem dari, et eum texendi sermonis modum, ut neque illi qui +nondum queunt intelligere quemadmodum creat Deus, tanquam excedentia vires +suas dicta recusarent; et illi qui hoc jam possunt, in quamlibet veram +sententiam cogitando venissent, eam non praetermissam in paucis verbis tui +famuli reperirent; et si alius aliam vidisset in luce veritatis, nec ipsa +in eisdem verbis intelligenda deesset. + +[Sidenote: XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.] + +37. Sicut enim fons in parvo loco uberior est, pluribusque rivis in +ampliora spatia fluxum ministrat, quam quilibet eorum rivorum, qui per +multa locorum ab eodem fonte deducitur; ita narratio dispensatoris tui +sermocinaturis pluribus profutura, parvo sermonis modulo scatet fluenta +liquidae veritatis: unde sibi quisque verum quod de his rebus potest, hic +illud, ille illud, per longiores loquelarum anfractus trahat. Alii enim cum +haec verba legunt vel audiunt, cogitant Deum quasi hominem, aut quasi +aliquam molem immensa praeditam potestate, novo quodam et repentino +placito, extra seipsam tanquam locis distantibus _fecisse coelum et +terram_, duo magna corpora supra et infra, quibus omnia continerentur. Et +cum audiunt, _Dixit Deus, Fiat illud, et factum est_ illud; cogitant verba +coepta et finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum +transitum statim existere* quod jussum est ut existeret: et si quid forte +aliud hoc modo ex familiaritate carnis opinantur. In quibus adhuc parvulis +animalibus, dum isto humillimo genere verborum, tanquam materno sinu, eorum +gestatur infirmitas, salubriter aedificatur fides, qua certum habeant et +teneant Deum fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili varietate +circumspicit. Quorum si quispiam quasi vilitatem dictorum aspernatus, extra +nutritorias cunas superba imbecillitate se extenderit, heu! cadet miser. +*Domine Deus, miserere, ne implumem pullum conculcent qui transeunt viam; +et mitte angelum tuum, qui eum reponat in nido, ut vivat donec volet. + +[Sidenote: XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.] + +38. Alii vero quibus haec verba non jam nidus, sed opaca fruteta sunt, +vident in eis latentes fructus, et volitant laetantes, et garriunt +scrutantes, et carpunt eos. Vident enim, cum haec {245} verba legunt vel +audiunt, tua, Deus, aeterna et stabili permansione cuncta praeterita et +futura tempora superari; nec tamen quidquam esse temporalis creaturae, quod +tu non feceris: cujus voluntas quia id est quod tu, nullo modo mutata, vel, +quae antea non fuisset, exorta voluntate fecisti omnia: non de te +similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem informem, +quae formaretur per similitudinem tuam, recurrens in te unum pro captu +ordinato, quantum cuique rerum in suo genere datum est: et* fierent omnia +bona valde, sive maneant circa te, sive gradatim remotiori distantia per +tempora et locos pulchras variationes* faciant aut patiantur. Vident haec, +et gaudent in luce veritatis tuae, quantulum hic valent. + +39. Et alius eorum intendit in id quod dictum est, _In principio fecit +Deus_, et respicit Sapientiam _Principium, quia et loquitur ipsa nobis_. +Alius itidem intendit in eadem verba, et principium intelligit exordium +rerum conditarum; et sic accipit, _In principio fecit_, ac si diceretur, +Primo fecit. Atque in eis qui intelligunt, _In principio_, quod in +Sapientia fecisti coelum et terram; alius eorum ipsum coelum et terram, +creabilem materiam coeli et terrae sic esse credit cognominatam; alius jam +formatas distinctasque naturas; alius unam formatam, eamdemque spiritualem +coeli nomine, aliam informem corporalis materiae, terrae nomine. Qui autem +intelligunt in nominibus coeli et terrae, adhuc informem materiem, de qua +formaretur coelum et terra, nec ipsi uno modo id intelligunt: sed alius +unde consummaretur intelligibilis sensibilisqne creatura; alius tantum unde +sensibilis moles ista corporea, sinu grandi continens perspicuas +promptasque naturas. Nec illi uno modo qui jam dispositas digestasque +creaturas _coelum et terram_ vocari hoc loco credunt; sed alius invisibilem +atque visibilem: alius solam visibilem in qua luminosum coelum suspicimus, +et terram caliginosam, quaeque in eis sunt. + +[Sidenote: XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.] + +40. At ille qui non aliter accipit, _In principio fecit_, quam si +diceretur, "Primo fecit;" non habet quomodo veraciter intelligat coelum et +terram, nisi materiem coeli et terrae intelligat, videlicet universae, id +est intelligibilis corporalisque creaturae*. Si enim jam formatam velit +universam, recte ab eo quaeri poterit, "Si hoc primo fecit Deus, quid +fecerit deinceps:" et post universitatem non inveniet: ac per hoc {246} +audiet invitus, "Quomodo illud primo, si postea nihil?" Cum vero dicit +primo informem, deinde formatam, non est absurdus; si modo est idoneus +discernere, quid praecedat aeternitate, quid tempore, quid electione, quid +origine. Aeternitate, sicut Deus omnia; tempore, sicut flos fructum; +electione, sicut fructus florem; origine, sicut sonus cantum. In his +quatuor primum et ultimum quae commemoravi, difficillime intelliguntur; duo +media facillime. Namque rara visio est et nimis ardua conspicere, Domine, +aeternitatem tuam incommutabiliter mutabilia facientem, ac per hoc priorem. +Quis deinde sic acutum* cernat animo, ut sine labore magno dignoscere +valeat, quomodo sit prior sonus quam cantus, ideo quia cantus est formatus +sonus, et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem quod non +est, non potest? Sic est prior materies, quam id quod ex ea fit[331]: non +ideo prior quia ipsa efficit, cum potius fiat; nec prior intervallo +temporis. Neque enim priore tempore sonos edimus informes sine cantu, et +eos posteriore tempore in formam cantici coaptamus aut fingimus; sicut +ligna quibus arca, vel argentum quo vasculum fabricatur. Tales quippe +materiae, tempore etiam praecedunt formas rerum quae fiunt ex eis: at in +cantu non ita est. Cum enim cantatur, auditur sonus ejus; non prius +informiter sonat, et deinde formatur in cantum. Quod enim primo utrumque +sonuerit, praeterit; nec ex eo quidquam reperies quod resumptum arte +componas: et ideo cantus in sono suo vertitur; qui sonus ejus, materies +ejus est. Idem quippe formatur ut cantus sit; et ideo, sicut dicebam, prior +materies sonandi quam forma cantandi: non per faciendi potentiam prior*; +neque enim sonus est cantandi artifex, sed cantanti animae subjacet ex +corpore, de quo cantum faciat. Nec tempore prior; simul enim cum cantu +editur. Nec prior electione; non enim potior sonus quam cantus, +quandoquidem cantus est non tantum sonus, verum etiam speciosus sonus. Sed +prior est origine; quia non cantus formatur ut sonus sit, {247} sed sonus +formatur ut cantus sit. Hoc exemplo, qui potest intelligat materiam rerum +primo factam, et appellatam _coelum et terram_, quia inde facta sunt coelum +et terra: nec tempore primo factam; quia formae rerum exserunt +tempora[332], illa autem erat informis; jamque in temporibus simul +animadvertitur. nec tamen de illa narrari* aliquid potest, nisi velut +tempore prior sit; cum pendatur extremior, quia profecto meliora sunt +formata quam informia, et praecedatur* aeternitate Creatoris, ut esset de +nihilo, unde aliquid fieret. + +[Sidenote: XXX. Tractatores Scripturae diversa sentientes concordent +invicem charitate et studio veritatis.] + +41. In hac diversitate sententiarum verarum concordiam pariat ipsa Veritas; +et Deus noster misereatur nostri, ut _legitime Lege utamur, praecepti fine, +pura charitate_: ac per hoc si quis quaerit ex me, quid horum Moyses tuus +ille famulus senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. Si tibi +non confiteor, nescio; et scio tamen illas veras esse sententias, exceptis +carnalibus de quibus quantum existimavi locutus sum: quos tamen bonae spei +parvulos haec verba Libri tui non territant, alta humiliter, et pauca +copiose. Sed omnes quos in eis verbis vera cernere ac dicere fateor, +diligamus nos invicem, pariterque diligamus te Deum nostrum fontem +veritatis, si non vana, sed ipsam sitimus; eumdemque famulum tuum +Scripturae hujus dispensatorem, Spiritu tuo plenum, ita honoremus, ut hoc +eum te revelante cum haec scriberet attendisse credamus, quod in eis maxime +et luce veritatis, et fruge utilitatis excellit. + +[Sidenote: XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in +ipsius verbis inveniri.] + +42. Ita cum alius dixerit, "Hoc sensit quod ego;" et alius, "Imo illud quod +ego;" religiosius me arbitror dicere, "Cur non utrumque potius, si utrumque +verum est?" Et si quid tertium, et si quid quartum, et si quid omnino aliud +verum quispiam in his verbis videt; cur non illa omnia vidisse credatur, +per quem Deus unus sacras Litteras vera et diversa visuris multorum +sensibus temperavit? Ego certe, quod intrepidus de meo corde pronuntio, si +ad culmen auctoritatis aliquid scriberem; sic mallem scribere, ut quod veri +quisque de his rebus capere posset, mea verba resonarent, quam ut {248} +veram sententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem caeteras, quarum +falsitas me non posset offendere. Nolo itaque, Deus meus, tam praeceps +esse, ut hoc illum virum de te meruisse non credam. Sensit ille omnino in +his verbis, atque cogitavit cum ea scriberet, quidquid hic veri potuimus +invenire, et quidquid nos non potuimus, aut nondum possumus, et tamen in +eis inveniri potest. + +[Sidenote: XXXII. Veri Scripturae sensus a Spiritu Sancto revelantur.] + +43. Postremo, Domine qui Deus es, et non caro et sanguis; si quid homo +minus vidit*, numquid et [Sidenote: Ps. 142, 10.]_Spiritum tuum bonum_ qui +_deducet me in terram rectam_, latere potuit, quidquid eras in eis verbis +tu ipse revelaturus legentibus posteris, etsiamsi ille per quem dicta sunt, +unam fortassis ex multis veris sententiam cogitavit? Quod si ita est, sit +igitur illa quam cogitavit caeteris excelsior*. Nobis autem, Domine, aut +ipsam demonstra, aut quam placet alteram veram; ut sive nobis hoc quod +etiam illi homini tuo, sive aliud ex eorumdem verborum occasione +patefacias, tu tamen pascas nos, non error illudat[333]. Ecce, Domine Deus +meus, quam multa de paucis verbis, quam multa, oro te, scripsimus! Quae +nostrae vires, quae tempora omnibus Libris tuis ad istum modum sufficient*? +Sine me itaque brevius in eis confiteri tibi, et eligere unum aliquid quod +tu inspiraveris verum, certum et bonum, etiamsi multa occurrerint, ubi +multa occurrere poterunt; ea fide confessionis meae, ut si hoc dixero quod +sensit minister tuus, recte atque optime; id enim conari me oportet: quod +si assecutus non fuero, id tamen dicam quod mihi per ejus verba tua Veritas +dicere voluerit, quae illi quoque dixit quod voluit. + + * * * * * + + +{249} + +LIBER DECIMUS TERTIUS. + + Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se + creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas + quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus + sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de + ejus in nobis effectibus praeclare omnino disserit. Deinde tota conditi + Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum + ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare + voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa. + +[Sidenote: I. Invocat Deum, cujus bonitate se praeventum agnoscit.] + +1. Invoco te, Deus meus, misericordia mea, qui fecisti me, et oblitum tui +non oblitus es. Invoco te in animam meam[334], quam praeparas ad capiendum +te ex desiderio quod inspiras ei: nunc invocantem te ne deseras, qui +priusquam invocarem praevenisti et institisti crebrescens multimodis +vocibus, ut audirem de longinquo et converterer, et vocantem me invocarem +te. Tu enim, Domine, delevisti omnia mala merita mea, ne retribueres +manibus meis in quibus a te defeci; et praevenisti omnia bona merita mea, +ut retribueres manibus tuis quibus me fecisti; quia et priusquam essem, tu +eras; nec eram cui praestares ut essem; et tamen ecce sum ex bonitate tua +praeveniente totum hoc quod me fecisti, et unde me fecisti. Neque enim +eguisti[335] me, aut ego tale bonum sum quo tu adjuveris, Dominus meus et +Deus meus; non ut tibi sic serviam quasi ne fatigeris in agendo, aut ne +minor sit potestas tua carens obsequio meo; neque ut sic te colam quasi +terram, ut sis incultus si non te colam; sed ut serviam tibi et colam te, +ut de te mihi bene sit[336], a quo mihi est ut sim cui bene sit. + +[Sidenote: II. Creaturae ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.] + +2. Ex plenitudine quippe bonitatis tuae creatura tua subsistit, ut bonum +quod tibi nihil prodesset, ne* de te aequale tibi esset, tamen quia ex te +fieri potuit, non deesset. Quid {250} enim te promeruit _coelum et terra_, +quae _fecisti in Principio_? Dicant quid te promeruerunt spiritualis +corporalisque natura*, quas fecisti in Sapientia tua, ut inde penderent +etiam inchoata et informia quaeque in genere suo, vel spirituali vel +corporali, euntia in immoderationem, et in longinquam dissimilitudinem +tuam; spirituale informe praestantius, quam si formatum corpus esset; +corporale autem informe praestantius, quam si omnino nihil esset: atque ita +penderent in tuo Verbo informia, nisi per idem Verbum revocarentur ad +unitatem tuam, et formarentur, et essent ab uno te summo bono universa bona +valde. Quid te promeruerunt* ut essent saltem informia, quae neque hoc +essent, nisi ex te? + +3. Quid te promeruit materies corporalis, ut esset saltem [Sidenote: Gen. +1, 1.]_invisibilis et incomposita_? quia neque hoc esset, nisi quia fecisti +eam; ideoque te, quia non erat, promereri ut esset non poterat. Aut quid te +promeruit inchoatio creaturae spiritualis, ut saltem tenebrosa +fluitaret[337] similis abysso, tui dissimilis, nisi per idem Verbum +converteretur ad idem a quo facta est, atque ab eo illuminata lux fieret, +quamvis non aequaliter, tamen conformis formae aequali tibi? Sicut enim +corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, alioquin deforme esse non +posset: ita etiam creato spiritui non id est vivere, quod sapienter vivere; +alioquin incommutabiliter saperet. [Sidenote: Ps. 72, 18.]_Bonum_ autem +illi _est haerere tibi semper_[338], ne quod adeptus est conversione, +aversione lumen amittat, et relabatur in vitam tenebrosae abysso similem. +Nam et nos qui secundum animam creatura spiritualis sumus, aversi a te +nostro lumine, in ea vita [Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando +tenebrae_, et in reliquiis obscuritatis nostrae laboramus, donec simus +[Sidenote: Ps. 35, 7.]_justitia tua_ in Unico tuo _sicut montes Dei_: nam +_judicia tua_ fuimus, _sicut multa abyssus_[339]. + +{251} + +[Sidenote: III. Ex Dei gratia omnia.] + +4. Quod autem in primis conditionibus dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 3.]_Fiat +lux et facta est lux_; non incongruenter hoc intelligo in creatura +spirituali; quia erat jam qualiscumque vita quam illuminares. Sed sicut non +te promeruerat, ut esset talis vita quae illuminari posset; ita nec cum jam +esset, promeruit te ut illuminaretur. Neque enim ejus informitas placeret +tibi, si non lux fieret, non existendo, sed intuendo illuminantem lucem +eique haerendo*; ut et quod utcumque[340] vivit, et quod beate vivit, non +deberet nisi gratiae tuae, conversa per commutationem meliorem ad id quod +neque in melius neque in deterius mutari potest; quod tu solus es, quia +solus simpliciter es, cui non est aliud vivere, aliud beate vivere, quia +tua beatitudo[341] tu es. + +[Sidenote: IV. Deus non eget rebus conditis.] + +5. Quid ergo tibi deesset ad bonum quod tu tibi es, etiamsi ista vel omnino +nulla essent, vel informia remanerent, quae non ex indigentia fecisti, sed +ex plenitudine bonitatis tuae, cohibens atque convertens ad formam, non ut +tanquam tuum gaudium compleatur ex eis? Perfecto enim tibi displicet eorum +imperfectio, ut ex te perficiantur et tibi placeant; non autem imperfecto, +tanquam et tu eorum perfectione perficiendus sis. _Spiritus_ enim tuus +bonus _superferebatur super aquas_; non ferebatur ab eis tanquam in eis +requiesceret. _In_ quibus enim _requiescere_ dicitur _Spiritus tuus_ bonus, +hos in se requiescere facit. Sed superferebatur incorruptibilis et +incommutabilis voluntas tua, ipsa in se sibi sufficiens, super eam quam +feceras vitam; cui non hoc est vivere quod beate vivere, quia vivit etiam +fluitans in obscuritate sua; cui restat converti ad {252} eum a quo facta +est, et magis magisque vivere apud [Sidenote: Ps. 35, 10.]_fontem vitae, et +in lumine ejus videre lumen_, et perfici, et illustrari, et beari. + +[Sidenote: V. Trinitas, qui Deus est, ex primis verbis Geneseos +intelligitur.] + +6. Ecce apparet mihi in aenigmate Trinitas, quod es Deus meus; quoniam tu, +Pater, in _Principio_ sapientiae nostrae* quod est tua Sapientia de te +nata, aequalis tibi et coaeterna, id est in Filio tuo, _fecisti coelum et +terram_. Et multa diximus de _coelo coeli_, et de terra invisibili et +incomposita, et de abysso tenebrosa, secundum spiritualis informitatis +vagabunda deliquia, nisi converteretur ad eum a quo erat qualiscumque vita, +et illuminatione fieret speciosa vita, et esset coelum coeli ejus, quod +inter aquam et aquam postea factum est; et tenebam jam Patrem in Dei +nomine, qui fecit haec, et Filium in Principii[342] nomine, in quo fecit +haec; et Trinitatem credens Deum meum, sicuti credebam, quaerebam in +eloquiis sanctis ejus, et ecce _Spiritus_ tuus _superferebatur super +aquas_. Ecce Trinitas Deus meus, Pater et Filius et Spiritus sanctus, +creator universae creaturae. + +[Sidenote: VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.] + +7. Sed quae causa fuerat, o lumen veridicum! tibi admoveo cor meum; ne me +vana doceat, discute tenebras ejus, et dic mihi, obsecro te per matrem +charitatem; obsecro te, dic mihi quae causa fuerat, ut post nominatum +coelum, et terram invisibilem et incompositam, et tenebras super abyssum, +tum demum Scriptura tua nominaret Spiritum tuum[343]? An quia oportebat sic +eum insinuari, ut diceretur superferri; et non posset hoc dici, nisi prius +illud commemoraretur cui superferri Spiritus tuus posset intelligi? Nec +Patri enim nec Filio superferebatur; nec superferri recte diceretur, si +nulli rei superferretur. Prius ergo dicendum erat cui superferretur, et +deinde ille quem non oportebat aliter commemorari, nisi ut superferri +diceretur. Cur ergo aliter eum insinuari non oportebat, nisi ut superferri +diceretur? + +[Sidenote: VII. Effectus Spiritus sancti.] + +8. Jam hinc sequatur qui potest intellectu Apostolum tuum dicentem, quia +[Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitas_ tua _diffusa est in cordibus nostris per +Spiritum sanctum, qui datus est nobis_; et [Sidenote: 1 Cor. 12, 1. 31.]_de +spiritualibus docentem_ et _demonstrantem supereminentem viam charitatis_, +et [Sidenote: Eph. 3, 14-19.]_flectentem genua pro nobis ad te, ut +cognoscamus {253} supereminentem scientiam charitatis Christi_. Ideoque ab +initio supereminens superferebatur super aquas. Cui dicam? quomodo dicam de +pondere cupiditatis in abruptam abyssum, et de sublevatione charitatis per +Spiritum tuum, qui superferebatur super aquas? Cui dicam? quomodo dicam*? +Neque enim loca sunt quibus mergimur et emergimus. Quid similius et quid +dissimilius? Affectus sunt, amores sunt; immunditia spiritus nostri +defluens inferius amore curarum, et sanctitas tui attollens nos superius +amore securitatis[344], ut sursum cor habeamus ad te, ubi Spiritus tuus +superfertur super aquas, et veniamus ad supereminentem requiem, cum +[Sidenote: Ps. 123, 5.]_pertransierit anima nostra aquas quae sunt sine +substantia_[345]. + +[Sidenote: VIII. Intellectuali creaturae ad beatam requiem non sufficit +quidquid Deo minus est.] + +9. Defluxit angelus, defluxit anima hominis, et indicaverunt abyssum +universae spiritualis* creaturae in profundo tenebroso, nisi dixisses ab +initio, _Fiat lux_, et facta esset lux, et inhaereret tibi omnis obediens +intelligentia coelestis civitatis tuae, et requiesceret in Spiritu tuo, qui +superfertur incommutabiliter super omne mutabile. Alioquin et ipsum coelum +coeli tenebrosa abyssus esset in se; _nunc antem lux est in Domino_. Nam et +in ipsa misera inquietudine defluentium spirituum et indicantium tenebras +suas nudatas veste luminis tui, satis ostendis quam magnam rationalem +creaturam feceris, cui nullo modo sufficit ad beatam requiem quidquid te +minus est[346], ac per hoc nec ipsa sibi. Tu enim, [Sidenote: Ps. 17, +29.]_Deus noster, illuminabis tenebras nostras_: ex te oriuntur +_vestimenta_ nostra, et [Sidenote: Ps. 138, 12.]_tenebrae nostrae sicut +meridies erunt_. Da mihi te, Deus meus, redde mihi te: en amo*; et, si +parum est, amem validius. Non possum metiri ut sciam quantum desit mihi +amoris ad id quod sat est, ut currat vita mea in amplexus tuos, [Sidenote: +Ps. 30, 21.]nec avertatur donec abscondatur* in abscondito vultus tui[347]. +Hoc {254} tantum scio, quia male mihi est praeter te, non solum extra me, +sed et in meipso; et omnis mihi copia quae Deus meus non est, egestas est. + +[Sidenote: IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.] + +10. Numquid aut Pater aut Filius non superferebatur super aquas? Si tanquam +loco sicut corpus, nec Spiritus sanctus: si autem incommutabilis +divinitatis eminentia super omne mutabile, et Pater et Filius et Spiritus +sanctus superferebatur super aquas. Cur ergo tantum de Spiritu tuo dictum +est hoc? cur de illo tantum dictum est? Quasi locus ibi esset, qui non est +locus, de quo solo dictum est quod sit donum tuum[348]. In dono tuo +requiescimus; ibi te fruimur. Requies nostra, locus noster. Amor illuc +attollit nos, et Spiritus tuus bonus [Sidenote: Ps. 9, 15.]_exaltat_ +humilitatem nostram [Sidenote: Luc. 2, 14.]_de portis mortis_. In bona +voluntate pax nobis est. Corpus pondere suo nititur ad locum suum. Pondus +non ad ima tantum est, sed ad locum suum. Ignis sursum tendit, deorsum +lapis. Ponderibus suis aguntur*, loca sua petunt. Oleum infra aquam fusum, +super aquam attollitur; aqua super oleum fusa, infra oleum demergitur; +ponderibus suis aguntur, loca sua petunt. Minus ordinata, inquieta sunt; +ordinantur, et quiescunt. Pondus meum amor meus; eo feror quocumque +feror[349]. Dono tuo accendimur, et sursum ferimur. Inardescimus et imus. +Ascendimus [Sidenote: Ps. 83, 6.]_ascensiones in corde_, et cantamus +canticum graduum. Igne tuo, igne tuo bono inardescimus et imus; quoniam +sursum imus [Sidenote: Ps. 121, 6. 1.]_ad pacem Jerusalem_, quoniam +_jucundatus sum in his qui dixerunt mihi*, In domum Domini ibimus_. Ibi nos +collocavit voluntas bona, ut nihil velimus aliud quam permanere illic in +aeternum. + +[Sidenote: X. Ex dono Dei omnia.] + +11. Beata creatura quae non novit aliud, cum esset ipsa aliud, nisi dono +tuo quod superfertur super omne mutabile, mox ut facta est, attolleretur +nullo intervallo temporis in ea vocatione qua dixisti, [Sidenote: Gen. 1, +3.]_Fiat lux, et fieret lux_*. In nobis enim {255} distinguitur tempore, +quod [Sidenote: Eph. 5, 8.]_tenebrae fuimus, et lux efficimur_: in illa +vero dictum est quid esset, nisi illuminaretur; et ita dictum est, quasi +prius fuerit fluxa et tenebrosa; ut appareret causa qua factum est ut +aliter esset, id est, ut ad lumen indeficiens conversa lux esset. Qui +potest, intelligat*; a te petat. Utquid mihi molestus est, quasi ego +[Sidenote: Joh. 1, 9.]_illuminem_ ullum _hominem venientem in hunc mundum_? + +[Sidenote: XI. Symbola Trinitatis in homine.] + +12. Trinitatem omnipotentem quis intelligit? Et quis non loquitur eam, si +tamen eam? Rara anima quae dum de illa loquitur, scit, quod loquitur*. Et +contendunt et dimicant, et nemo sine pace videt istam visionem. Vellem ut +haec tria cogitarent homines in seipsis[350]. Longe aliud sunt ista tria +{256} quam illa Trinitas: sed dico ubi se exerceant et ibi probent, et +sentiant quam longe sunt*. Dico autem haec tria: esse, nosse, velle. Sum +enim, et novi, et volo: sum sciens, et volens; et scio esse me, et velle; +et volo esse, et scire. In his igitur tribus quam sit inseparabilis vita, +et una vita, et una mens, et una essentia, quam denique inseparabilis +distinctio, et tamen distinctio, videat qui potest. Certe coram se est; +attendat in se, et videat, et dicat mihi. Sed cum invenerit in his aliquid +et dixerit, non jam se putet invenisse illud quod supra ista est +incommutabile, quod est incommutabiliter, et scit incommutabiliter, et vult +incommutabiliter: et utrum propter tria haec et ibi Trinitas, an in +singulis haec tria, ut* terna singulorum sint; an utrumque miris modis +simpliciter et multipliciter, infinito in se sibi fine, quo est, et sibi +notum est, et sibi sufficit, incommutabiliter idipsum, copiosa unitatis +magnitudine; quis facile cogitaverit? quis ullo modo dixerit? quis quolibet +modo temere pronuntiaverit? + +[Sidenote: XII. Mundi creatio formationem Ecclesiae praefigurat.] + +13. Procede in confessione, fides mea; dic Domino Deo tuo: _Sancte, Sancte, +Sancte, Domine Deus_ meus, in nomine tuo baptizati sumus, _Pater et Fili et +Spiritus sancte; in nomine tuo baptizamus, Pater et Fili et Spiritus +sancte_; quia et apud nos in Christo suo* _fecit Deus coelum et terram_, +spirituales et carnales Ecclesiae suae[351]; et _terra_ nostra antequam +acciperet formam doctrinae, _invisibilis erat et incomposita_, et +ignorantiae tenebris tegebamur; quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro +iniquitate erudisti hominem_, et [Sidenote: Ps. 35, 7.]_judicia tua sicut +multa abyssus_. Sed quia [Sidenote: Gen. 1, 2.]_Spiritus_ tuus +_superferebatur super aquam_, non reliquit miseriam nostram misericordia +tua, et dixisti: [Sidenote: Mat. 3, 12.]_Fiat lux. Poenitentiam agite, +appropinquavit enim regnum coelorum_. {257} _Poeitenitam agite, Fiat lux_. +Et quoniam [Sidenote: Ps. 41, 7.]_conturbata erat ad nos ipsos anima +nostra, commemorati sumus tui, Domine, de terra Jordanis, et de monte_[352] +aequali tibi, sed _parvo_ propter nos; et displicuerunt nobis tenebrae +nostrae, conversi sumus ad te, _et facta est lux_. Et ecce [Sidenote: Eph. +5, 8.]_fuimus aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino_. + +[Sidenote: XIII. Renovatio hominis dum hic vivit, nondum perfecta.] + +14. Et tamen adhuc [Sidenote: 2 Cor. 5, 7.]_per fidem, nondum per speciem_. +[Sidenote: Rom. 8, 24.]_Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quae +videtur, non est spes._ Adhuc [Sidenote: Ps. 41, 8.]_abyssus abyssum +invocat_, sed jam _in voce* cataractarum tuarum_[353]. Adhuc et ille qui +dicit, [Sidenote: 1 Cor. 3, 1.]_Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, +sed quasi carnalibus_, etiam ipse nondum [Sidenote: Phil. 3, 13.]_se +arbitratur comprehendisse; et quae retro oblitus, in ea quae ante sunt, +extenditur_, et _ingemiscit gravatus_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 4.]_sitit +anima ejus ad Deum vivum, quemadmodum cervus ad fontes aquarum_, et dicit: +[Sidenote: Ps. 41, 2. 3.]_Quando veniam? habitaculum suum quod de coelo +est, superindui cupiens_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_invocat_ inferiorem +_abyssum_, dicens: [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari huic saeculo, +sed reformamini in novitate mentis vestrae_; et, [Sidenote: 1 Cor. 14, +20.]_Nolite pueri effici mentibus*, sed malitia parvuli estote, ut mentibus +perfecti sitis_; et, [Sidenote: Gal. 3, 1.]_O stulti Galatae, quis vos +fascinavit?_ Sed jam non in voce sua; [Sidenote: Act. 2, 2.]in tua enim qui +misisti Spiritum tuum de excelsis, per eum qui [Sidenote: Ps. 67, +19.]_ascendit in altum, [Sidenote: Mal. 3, 10.]et aperuit cataractas +donorum_ suorum, ut [Sidenote: Ps. 45, 5.]_fluminis impetus laetificaret +civitatem_ tuam. Illi enim suspirat [Sidenote: Rom. 8, 23.][Sidenote: Joh. +3, 29.]_sponsi amicus, habens_ jam _spiritus primitias_ penes eum, sed +adhuc _in semetipso ingemiscens, adoptionem exspectans redemptionem +corporis sui_: illi suspirat, membrum est enim sponsae; et illi zelat, +_amicus_ est enim _sponsi_; illi zelat non sibi, quia _in voce cataractarum +{258} tuarum_, non in voce sua [Sidenote: Ps. 41, 8.]_invocat_ alteram +_abyssum_, cui zelans [Sidenote: 2 Cor. 11, 3.]_timet, ne sicut serpens +Evam decepit astutia sua, sic et eorum sensus corrumpantur a castitate, +quae est in_ sponso nostro Unico tuo. Quae est illa speciei lux? Cum +[Sidenote: 1 Joh. 3, 2.]_videbimus eum sicuti est_, et transierint +[Sidenote: Ps. 41, 4.]_lacrymae quae mihi factae sunt panis die ac nocte, +dum dicitur mihi quotidie, Ubi est Deus tuus?_ + +[Sidenote: XIV. Fide et spe corroboramur.] + +15. Et ego dico: Deus meus, ubi es? Ecce ubi es*. Respiro in te paululum, +cum [Sidenote: Ps. 41, 5.]_effundo super me animam meam in voce +exsultationis et confessionis, soni festivitatem celebrantis_. Et adhuc +_tristis est_, quia relabitur et fit _abyssus_; vel potius, sentit adhuc se +esse _abyssum_. Dicit ei fides mea quam accendisti in nocte ante pedes +meos: _Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? [Sidenote: Ps. +42, 5. 6.]Spera in Domino; [Sidenote: Ps. 118, 105.]lucerna pedibus tuis +verbum ejus._ [Sidenote: Rom. 8, 10.]_Spera_ et persevera, donec transeat +nox mater iniquorum, donec transeat [Sidenote: Cant. 2, 17.]_ira_ Domini, +cujus [Sidenote: Ps. 29, 13.]_filii_ et _nos fuimus_ aliquando _tenebrae_, +quarum residua trahimus in [Sidenote: Ps. 5, 5.]_corpore propter peccatum +mortuo, donec aspiret dies et removeantur umbrae. [Sidenote: Ps. 42, +5.]Spera in Domino: mane[354] astabo*, et contemplabor; semper confitebor +illi. Mane astabo, et videbo salutare vultus mei, [Sidenote: Rom. 8, +11.]Deum meum qui vivificabit et mortalia corpora nostra, propter Spiritum +qui habitat in nobis_; quia super interius nostrum _tenebrosum et fluidum +misericorditer superferebatur_. Unde et in hac peregrinatione [Sidenote: 2 +Cor. 1, 22.]_pignus_ accepimus, ut [Sidenote: Eph. 5, 8.]_jam simus lux_, +dum adhuc [Sidenote: Rom. 8, 24.]_spe salvi facti sumus, [Sidenote: 1 +Thess. 5, 5.]et filii lucis, et filii diei, non filii noctis neque +tenebrarum_, quod tamen _fuimus_. _Inter_ quos et nos in isto adhuc incerto +humanae notitiae, tu solus _dividis_, qui _probas corda_ nostra, et +[Sidenote: Gen. 1, 5.]_vocas lucem diem, et tenebras noctem_. Quis enim nos +discernit, nisi tu? [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_quid autem habemus quod non +accepimus a te, [Sidenote: Rom. 9, 21.]ex eadem massa vasa in honorem, ex +qua sunt et alia facta in contumeliam?_ + +[Sidenote: XV. Explanat ver. 6. cap. 1. Gen. _Fiat firmamentum_ &c. Quid +firmamentum, quid superiores aquae.] + +16. Aut quis, nisi tu, Deus noster, fecisti nobis [Sidenote: Is. 24, +4.]_firmamentum_ auctoritatis super nos in Scriptura tua divina? [Sidenote: +Ps. 103, 2.]_Coelum_ enim _plicabitur ut liber_, et nunc _sicut pellis +extenditur_ super nos. Sublimioris enim auctoritatis est tua divina +Scriptura, {259} cum jam obierunt istam mortem illi mortales, per quos eam +dispensasti nobis. Et tu scis, Domine, tu scis quemadmodum pellibus +indueris homines, cum peccato mortales fierent[355]. Unde [Sidenote: Gen. +3, 21.]_sicut pellem extendisti firmamentum_ Libri tui, concordes utique +sermones tuos, quos per mortalium ministerium superposuisti nobis. Namque +ipsa eorum morte, _solidamentum_[356] auctoritatis in eloquiis tuis per eos +editis sublimiter _extenditur_ super omnia quae subter sunt; quod cum hic +viverent, non ita sublimiter extentum erat. Nondum _sicut pellem coelum +extenderas_, nondum mortis eorum famam usquequaque dilataveras[357]. + +17. _Videamus_, Domine, _coelos, opera digitorum tuorum_; disserena oculis +nostris nubilum quo subtexisti eos. Ibi est [Sidenote: Ps. 18, +8.]_testimonium_ tuum, _sapientiam praestans parvulis. [Sidenote: Ps. 8, +4.]Perfice_, Deus meus, _laudem_ tuam _ex ore infantium et lactentium_. +Neque enim novimus alios libros ita destruentes superbiam, ita [Sidenote: +Ver. 3.]_destruentes inimicum et defensorem_, resistentem reconciliationi +tuae defendendo peccata sua[358]. Non novi, Domine, non novi alia tam casta +eloquia, quae sic mihi persuaderent confessionem, et lenirent cervicem meam +jugo tuo, et invitarent colere te gratis. Intelligam ea, Pater bone; da +mihi haec subterposito, quia subterpositis solidasti ea. + +18. Sunt aliae _aquae super_ hoc _firmamentum_, credo, immortales, et a +terrena corruptione secretae. Laudent nomen tuum, laudent te supercoelestes +populi Angelorum tuorum, qui non opus habent suspicere* firmamentum hoc, et +legendo cognoscere verbum tuum[359]. [Sidenote: Mat. 18, 10.]_Vident_ enim +_faciem_ tuam _semper_, {260} et ibi legunt sine syllabis temporum, quid +velit aeterna voluntas tua. Legunt, eligunt et diligunt; semper legunt, et +nunquam praeterit quod legunt. Eligendo enim et diligendo legunt ipsam +incommutabilitatem consilii tui. Non clauditur codex eorum, nec _plicatur_ +liber eorum; quia tu ipse illis hoc es, et es in aeternum: quia super hoc +firmamentum ordinasti eos, quod* firmasti super infirmitatem inferiorum +populorum, ubi suspicerent et cognoscerent misericordiam tuam, temporaliter +enuntiantem te, qui fecisti tempora. [Sidenote: Ps. 35, 6.]_In coelo_ enim, +_Domine, misericordia tua, et veritas tua usque ad nubes_. Transeunt nubes, +coelum autem manet. Transeunt praedicatores verbi tui ex hac vita in aliam +vitam; Scriptura vero tua usque in finem saeculi super populos extenditur. +Sed et [Sidenote: Mat. 24, 35.]_coelum et terra transibunt; sermones autem_ +tui _non transibunt_: quoniam et _pellis plicabitur_, et _fenum_ super quod +extendebatur, cum claritate sua praeteriet; [Sidenote: Isa. 40, 6.]_verbum +autem_ tuum _manet in aeternum_; quod [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_nunc in +aenigmate_ nubium et _per speculum_ coeli, non [Sidenote: 1 Joh. 3, +2.]_sicuti est_, apparet nobis; quia et _nos_ quamvis Filio tuo dilecti +simus, [Sidenote: Cant. 2, 9. Vers. Vet.]_nondum apparuit quod erimus. +Attendit per retia_ carnis, et blanditus est, et inflammavit, et [Sidenote: +Cant. 1, 6.]_cucurrimus post odorem_ ejus. Sed [Sidenote: 1 Joh. 3, 2.]_cum +apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus cum sicuti est_: sicuti +est, Domine, videre nostrum, quod nondum est nobis*. + +[Sidenote: XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.] + +19. Nam sicut omnino tu es, tu scis solus, qui es incommutabiliter, et scis +incommutabiliter, et vis incommutabiliter. Et essentia tua scit et vult +incommutabiliter, et scientia tua est et vult incommutabiliter, et voluntas +tua est et scit incommutabiliter. Nec videtur justum esse coram te, ut +quemadmodum se scit lumen incommutabile, ita sciatur ab illuminato +commutabili. Ideoque [Sidenote: Ps. 142, 6.]_anima mea tanquam terra sine +aqua tibi_; quia sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se +non potest. Sic enim [Sidenote: Ps. 35, 10.]_apud te fons vitae_, quomodo +_in lumine tuo videbimus lumen_. + +[Sidenote: XVII. In ver. 9: _Congregentur aquae_ &c. Quid mare, quid arida. +Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ &c.] + +20. Quis congregavit amaricantes[360] in societatem unam? {261} Idem namque +illis finis est temporalis et terrenae felicitatis, propter quam faciunt +omnia; quamvis innumerabili varietate curarum fluctuent. Quis, Domine, nisi +tu qui dixisti ut [Sidenote: Ps. 94, 5.]_congregarentur aquae in +congregationem unam, et appareret arida, sitiens tibi_? Quoniam _tuum est_ +et _mare_, et [Sidenote: Ps. 62, 2.]_tu fecisti illud, et aridam terram +manus tuae formaverunt_; neque enim amaritudo voluntatum, sed _congregatio +aquarum_ vocatur mare. Tu enim coerces etiam malas cupiditates animarum, et +figis limites _quousque_ progredi sinantur, [Sidenote: Job 38, 10. +11.]_atque* ut in se comminuantur fluctus earum_; atque ita facis mare +ordine imperii tui super omnia[361]. + +21. At animas _sitientes tibi_, et _apparentes_ tibi, alio fine distinctas +a societate maris, occulto et dulci fonte irrigas, ut et _terra det fructum +suum_[362]: et dat fructum suum*, et, te jubente Domino Deo suo, germinat +anima nostra opera misericordiae _secundum genus_; diligens proximum in +subsidiis necessitatum carnalium, _habens in se semen secundum +similitudinem_; quoniam ex nostra infirmitate compatimur ad subveniendum +indigentibus, similiter opitulantes quemadmodum nobis vellemus opem ferri, +si eodem modo indigeremus; non tantum in facilibus, tanquam in _herba +seminali_, sed etiam in protectione adjutorii, forti robore, sicut _lignum +fructiferum_; id est, beneficum* ad eripiendum eum qui injuriam patitur, de +manu potentis, et praebendo protectionis umbraculum valido robore justi +judicii. + +[Sidenote: XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quae luminaria +dividentia inter diem et noctem.] + +22. Ita Domine, ita, oro te, _oriatur_, sicuti facis, sicuti das +hilaritatem et facultatem, [Sidenote: Ps. 84, 12.]_oriatur de terra +veritas, et justitia de coelo respiciat_, et _fiant in firmamento +luminaria_. _Frangamus esurienti panem nostrum, et egenum sine tecto +inducamus in domum nostram; nudum vestiamus, et domesticos seminis nostri +non {262} despiciamus_. Quibus in terra natis fructibus, _vide quia bonum +est_; et [Sidenote: Isa. 58, 7. 8.]_erumpat_ temporanea _lux nostra_, et de +ista inferiori fruge actionis in delicias contemplationis verbum vitae +superius obtinentes, appareamus [Sidenote: Phil. 2, 15.]_sicut luminaria in +mundo_, cohaerentes _firmamento_ Scripturae tuae. Ibi enim nobiscum +disputas, ut _dividamus_ inter intelligibilia et sensibilia, tanquam _inter +diem et noctem_, vel inter animas, alias intelligibilibus, alias +sensibilibus deditas; ut jam non tu solus in abdito dijudicationis tuae, +sicut antequam fieret firmamentum, _dividas inter lucem et tenebras_, sed +etiam spirituales tui in eodem firmamento positi atque distincti, +manifestata per orbem gratia tua _luceant super terram, et dividant inter +diem et noctem, et significent tempora_: quia [Sidenote: Rom. 13, +1.]_vetera transierunt, et* ecce facta sunt nova_; et [Sidenote: 2 Cor. 5, +17.]_quia propior est nostra salus, quam cum credidimus_; et quia _nox +praecessit, dies autem appropinquavit_; et quia [Sidenote: Ps. 64, +2.]_benedicis coronam anni_ tui, [Sidenote: Mat. 9, 38.]_mittens +benignitatis* operarios in messem_ tuam, in qua seminanda _alii +laboraverunt, mittens_ etiam in aliam sementem, cujus [Sidenote: Joh. 4, +38.]_messis in fine est_. Ita das vota optanti*, et benedicis annos justi; +[Sidenote: Mat. 13, 39.]_tu autem idem ipse es, et_ in [Sidenote: Ps. 101, +28.]_annis tuis_ qui _non deficiunt_, horreum praeparas annis +transeuntibus. Aeterno quippe consilio, propriis temporibus bona coelestia +das super terram. + +23. Quoniam [Sidenote: 1 Cor. 12, 7-11.]_quidem alii datur per Spiritum +sermo sapientiae_[363], tanquam _luminare majus_, propter eos qui +perspicuae veritatis luce delectantur, tanquam in principio diei; _alii +autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum_, tanquam _luminare minus; +alii fides, alii donatio curationum, alii operationes {263} virtutum, alii +prophetia, alii dijudicatio spirituum, alteri genera linguarum_; et haec +omnia tanquam _stellae_. _Omnia enim haec operatur unus atque idem +Spiritus, dividens propria unicuique prout vult_, et faciens apparere +sidera in _manifestatione ad utilitatem_. [Sidenote: 1 Cor. 13, 2.]_Sermo_ +autem _scientiae_ qua continentur _omnia sacramenta_, quae variantur +temporibus[364] tanquam luna, et caeterae notitiae donorum quae deinceps +tanquam stellae commemorata sunt, quantum differunt ab illo candore +sapientiae quo gaudet praedictus dies, tantum in principia* noctis +sunt[365]. His enim sunt necessaria, quibus ille prudentissimus servus tuus +[Sidenote: 1 Cor. 3, 1.]_non potuit loqui quasi spiritualibus, sed quasi +carnalibus_, ille qui [Sidenote: 1 Cor. 2, 6.]_sapientiam loquitur inter +perfectos_. [Sidenote: v. 14.]_Animalis autem homo tanquam parvulus in +Christo, [Sidenote: Id. 3, 2.]lactisque potator_, donec roboretur ad +solidum cibum, et aciem firmet ad solis aspectum, non habeat desertam +noctem suam, sed luce lunae stellarumque contentus sit. Haec nobiscum +disputas, sapientissime Deus noster, in Libro tuo firmamento tuo; ut +discernamus omnia contemplatione mirabili, quamvis adhuc _in signis, et in +temporibus, et in diebus, et in annis_. + +[Sidenote: XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc.] + +24. Sed prius [Sidenote: Is. 1, 16.]_lavamini, mundi estote; auferte +nequitiam_ ab animis vestris, atque a _conspectu oculorum meorum_, ut +_appareat arida_. _Discite bonum facere, judicate pupillo, et justificate +viduam_; ut _germinet terra herbam pabuli et lignum fructiferum_; et +_venite, disputemus, dicit Dominus_, ut _fiant luminaria in firmamento +coeli, et luceant super terram_. Quaerebat dives ille a _magistro bono, +quid faceret ut vitam aeternam consequeretur_: dicat ei _magister bonus_, +quem putabat hominem, et nihil amplius; bonus est autem, quia Deus est: +dicat ei, ut _si vult venire ad vitam, servet mandata_; separet a se +amaritudinem malitiae atque nequitiae; _non occidat, non moechetur, non +furetur, non falsum testimonium dicat_; ut _appareat arida_, et _germinet_ +honorem patris et matris, et dilectionem proximi. _Feci_, inquit, _haec +omnia_. {264} Unde ergo tantae spinae, si terra fructifera est? Vade, +exstirpa silvosa dumeta avaritiae; _vende quae possides_, et implere +frugibus _dando pauperibus, et habebis thesaurum in coelis_, et _sequere +Dominum si vis esse perfectus_, eis sociatus inter quos _loquitur +sapientiam ille_ qui novit quid distribuat diei et nocti, ut noris et tu, +ut _fiant_ et tibi _luminaria in firmamento coeli_; quod non fiet, nisi +fuerit [Sidenote: Mat. 6, 21.]_illic cor tuum_; quod item non fiet, nisi +fuerit _illic thesaurus tuus_, sicut audisti a _magistro bono_. Sed +[Sidenote: Mat. 19, 16-22.]_contristata est_ terra sterilis[366], _et +spinae offocaverunt verbum_. + +25. [Sidenote: 1 Pet. 2, 9.]_Vos autem genus electum, infirma mundi, qui +dimisistis omnia ut sequeremini Dominum_; ite post eum, et [Sidenote: Mat. +10, 28.]_confundite fortia_: ite post eum, [Sidenote: 1 Cor. 1, 7. +8.]_speciosi pedes_, et _lucete in firmamento_; ut [Sidenote: Is. 52, +7.]_coeli enarrent gloriam ejus, dividentes inter lucem_ perfectorum sed +nondum sicut Angelorum, _et tenebras_ parvulorum sed non despectorum*: +lucete super omnem terram; et [Sidenote: Ps. 18, 2.]_dies_ sole candens +_eructet diei verbum sapientiae_, et _nox_ luna lucens _annuntiet nocti +verbum scientiae_. Luna et stellae nocti lucent; sed nox non obscurat eas, +quoniam ipsae illuminant eam pro modulo ejus. Ecce enim tanquam Deo +dicente, _Fiant luminaria in firmamento coeli, factus est subito de coelo +sonus, quasi decurrens spiritus* vehemens, et visae sunt linguae divisae +quasi ignis, [Sidenote: Act. 2, 2. 3.]qui et insedit super unumquemque +illorum_; et [Sidenote: Mat. 5, 14.]_facta sunt luminaria in firmamento +coeli, verbum vitae_ habentia. Ubique discurrite, ignes sancti, ignes +decori. [Sidenote: 1 John 1, 1.]_Vos_ enim _estis lumen mundi_, nec estis +_sub modio_. Exaltatus est cui adhaesistis, et exaltavit vos. Discurrite, +et innotescite omnibus gentibus. + +[Sidenote: XX. In ver. 20: _Producant aquae_ &c. Quae reptilia, quae +volatilia.] + +26. Concipiat et mare, et pariat opera vestra, et _producant aquae reptilia +animarum vivarum_. [Sidenote: Jer. 15, 19.]_Separantes_ enim _pretiosum a +vili_, facti estis os Dei, per quos* diceret: _Producant aquae_, non animam +vivam quam terra producit, sed _reptilia animarum vivarum, et volatilia +volantia super terram_. Repserunt enim Sacramenta tua, Deus, per opera +sanctorum tuorum inter medios fluctus tentationum saeculi, ad imbuendas +gentes in* nomine tuo, in baptismo tuo. Et inter haec facta sunt magnalia +mirabilia tanquam _ceti grandes_, et voces nuntiorum tuorum _volitantes +super terram juxta firmamentum_ Libri tui, {265} praeposito illo sibi ad +auctoritatem, sub quo volitarent quocumque irent. _Neque_ enim [Sidenote: +Ps. 18, 4. 5.]_sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces +eorum_, quando _in omnem terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrae +verba eorum_; quoniam tu, Domine, _benedicendo multiplicasti_ haec. + +27. Numquid mentior, aut mixtione misceo, neque distinguo lucidas +cognitiones harum rerum in firmamento coeli, et opera corporalia in undoso +mari, et sub firmamento coeli? Quarum enim rerum notitiae sunt solidae, et +terminatae sine incrementis generationum, tanquam lumina _sapientiae et +scientiae_, earumdem rerum sunt operationes corporales multae ac variae; et +aliud ex alio crescendo multiplicantur in benedictione tua, Deus, qui +consolatus es fastidia sensuum mortalium, ut in cognitione animi res una +multis modis per corporis motiones figuretur atque dicatur[367]. Aquae +produxerunt haec; sed in verbo tuo. Necessitates alienatorum ab aeternitate +veritatis tuae populorum produxerunt haec, sed in Evangelio tuo; quoniam +ipsae aquae ista ejecerunt, quarum amarus languor fuit causa ut in tuo +verbo ista procederent. + +28. Et pulchra sunt omnia faciente te, et ecce tu inenarrabiliter pulchrior +qui fecisti omnia: a quo* si non esset lapsus Adam, non diffunderetur ex +utero ejus salsugo maris, genus humanum profunde curiosum, et procellose +tumidum, et instabiliter fluidum; atque ita non opus esset ut in _aquis +multis_ corporaliter et sensibiliter operarentur dispensatores tui mystica +facta et dicta. Sic enim mihi nunc occurrerunt reptilia et volatilia, +quibus imbuti et initiati homines corporalibus sacramentis subditi, non +ultra proficerent, nisi spiritualiter vivesceret anima gradu alio, et post +initii verbum in consummationem respiceret. + +[Sidenote: XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam &c._] + +29. Ac per hoc in verbo tuo non maris profunditas, sed ab aquarum +amaritudine terra discreta ejecit*, non reptilia animarum vivarum et +volatilia, sed animam vivam. Neque enim jam opus habet Baptismo quo +gentibus opus est, sicut opus habebat cum aquis tegeretur; non enim +[Sidenote: Joh. 3, 5.]_intratur_ aliter _in regnum coelorum_ ex illo quo +instituisti ut sic intretur: nec {266} magnalia mirabilium quaerit quibus +fiat fides; neque enim [Sidenote: Joh. 4, 48.]_nisi signa et prodigia +viderit, non credit_, cum jam distincta sit terra fidelis ab aquis maris +infidelitate amaris; et [Sidenote: 1 Cor. 14, 22.]_linguae in signo* sunt +non fidelibus, sed infidelibus_. Nec isto igitur genere _volatili_, quod +verbo tuo _produxerunt aquae_, opus habet [Sidenote: Ps. 135, 6.]_terra_ +quam _fundasti super aquas_[368]. Immitte in eam verbum tuum per nuntios +tuos. Opera enim eorum narramus, sed tu es qui operaris in eis, ut* +operentur animam vivam. Terra producit eam, quia terra causa est ut haec +agant in ea; sicut mare fuit causa ut agerent _reptilia animarum vivarum_, +et _volatilia sub firmamento coeli_, quibus jam terra non indiget; +[Sidenote: Luc. 24, 43.]quamvis piscem[369] manducet levatum de profundo in +ea [Sidenote: Ps. 22, 5.]_mensa_ quam _parasti in conspectu credentium_; +ideo enim de profundo levatus est ut alat aridam. Et aves, marina +progenies, sed tamen super terram multiplicantur. Primarum enim vocum +evangelizantium infidelitas hominum causa exstitit; sed et fideles +exhortantur, et benedicuntur ab eis* multipliciter de die in diem. At vero +anima viva de terra sumit* exordium, quia non prodest nisi jam fidelibus +continere se ab amore hujus saeculi, ut anima eorum tibi viva quae +[Sidenote: 1 Tim. 5, 6.]_mortua_ erat _in deliciis vivens_, deliciis, +Domine, mortiferis; nam tu puri cordis vitales deliciae. + +30. Operentur ergo jam in terra ministri tui, non sicut in aquis +infidelitatis, annuntiando et loquendo per miracula et sacramenta et voces +mysticas, ubi intenta* sit ignorantia mater admirationis in timore +occultorum signorum; talis enim est introitus ad fidem filiis Adam oblitis +tui, dum [Sidenote: Gen. 3, 8.]_se abscondunt a facie_ tua et fiunt +abyssus: sed operentur etiam sicut in arida discreta a gurgitibus abyssi; +et sint forma fidelibus, vivendo coram eis, et excitando ad imitationem. +Sic enim non tantum ad audiendum, sed etiam ad faciendum audiunt: +[Sidenote: Ps. 68, 33.]_Quaerite Dominum, et vivet anima vestra_, ut +_producat terra animam viventem_. [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari +huic saeculo_, {267} continete vos ab eo. Evitando vivit anima, quae +appetendo moritur. Continete vos ab immani feritate superbiae, ab inerti +voluptate luxuriae, et a [Sidenote: 1 Tim. 6, 20.]_fallaci nomine +scientiae_; ut sint bestiae mansuetae, et pecora edomita, et innoxii +serpentes. Motus enim animae sunt isti in allegoria: sed fastus elationis, +et delectatio libidinis, et venenum curiositatis, motus sunt animae +mortuae; quia non ita moritur, ut omni motu careat, quoniam [Sidenote: Jer. +2, 13.]_discedendo a fonte vitae_ moritur[370], atque ita suscipitur a +praetereunte saeculo, et [Sidenote: Rom. 12, 2.]_conformatur ei_. + +31. Verbum autem tuum, Deus, _fons vitae_ aeternae est, et non praeterit: +ideoque in verbo tuo cohibetur ille discessus, dum dicitur nobis, _Nolite +conformari huic saeculo_; ut _producat terra_, in _fonte vitae, animam +viventem_, in verbo tuo per [Sidenote: 1 Cor. 11, 1.]Evangelistas tuos +animam continentem, imitando imitatores Christi tui. Hoc est enim _secundum +genus_, quoniam aemulatio viri ab amico est: [Sidenote: Gal. 4, +12.]_Estote_, inquit, _sicut ego; quia et ego sicut vos_. Ita erunt in +anima viva* _bestiae bonae_ in mansuetudine actionis. Mandasti enim, +dicens: [Sidenote: Eccl. 3, 19.]_In mansuetudine opera tua perfice, et ab +omni homine diligeris._ Et [Sidenote: 1 Cor. 8, 8.]_pecora bona, neque si +manducaverint, abundantia; neque si non manducaverint, egentia_: et +_serpentes_ boni, non perniciosi ad nocendum, sed [Sidenote: Mat. 10, +16.]_astuti_ ad cavendum; et tantum explorantes temporalem naturam, quantum +sufficit, ut [Sidenote: Rom. 1, 20.]_per ea quae facta sunt, intellecta +conspiciatur aeternitas_. Serviunt enim rationi haec animalia[371], cum a +progressu mortifero cohibita vivunt et _bona sunt_. + +{268} + +[Sidenote: XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ &c. Renovatio +mentis.] + +32. Ecce enim, Domine Deus noster, creator noster, cum cohibitae fuerint +affectiones ab _amore saeculi_, quibus moriebamur male vivendo, et coeperit +esse _anima vivens_ bene vivendo, completumque fuerit verbum tuum, quod per +Apostolum tuum dixisti, _Nolite conformari huic saeculo_; consequitur et +illud quod adjunxisti statim et dixisti, _Sed reformamini in novitate +mentis vestrae_: non jam _secundum genus_, tanquam imitantes praecedentem +proximum, et* ex hominis melioris auctoritate viventes, (neque enim +dixisti, "Fiat homo secundum genus;" sed, [Sidenote: Gen. 1, 26.]_Faciamus +hominem ad imaginem et similitudinem nostram_; ut nos _probemus quae sit +voluntas_ tua. Ad hoc enim [Sidenote: 1 Cor. 4, 15.]_dispensator_ ille tuus +_generans per Evangelium filios_, ne semper parvulos haberet quos lacte +nutriret, et tanquam nutrix foveret: [Sidenote: 1 Thess. 2, +7.]_Reformamini_, inquit, _in novitate mentis vestrae [Sidenote: Rom. 12, +2.]ad probandum vos* quae sit voluntas Dei, quod bonum et beneplacitum et +perfectum_. Ideoque non dicis, Fiat homo; sed, _Faciamus hominem._ Nec +dicis, Secundum genus; sed, _Ad imaginem et similitudinem nostram._ Mente +quippe renovatus, et conspiciens intellectam veritatem tuam, homine +[Sidenote: Jer. 31, 34. Heb. 8, 11.]_demonstratore_ non indiget, ut suum +genus imitetur; sed te _demonstrante probat_ ipse _quae sit voluntas_ tua, +_quod bonum et beneplacitum et perfectum_: et doces eum* jam capacem videre +Trinitatem unitatis, et unitatem Trinitatis[372]. Ideoque pluraliter dicto, +_Faciamus hominem_, singulariter tamen infertur, [Sidenote: Gen. 1, 27.]_Et +fecit Deus hominem_; et pluraliter dicto, _Ad imaginem nostram_, +singulariter infertur, _ad imaginem Dei_. Ita homo [Sidenote: Col. 3, +10.]_renovatur in agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_: +et [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_spiritualis_ effectus _judicat omnia_, quae +utique judicanda sunt; _ipse autem a nemine judicatur_. + +[Sidenote: XXIII. In eumdem versiculum: _Et praescit piscibus maris_ &c. De +quibus christianus judicet.] + +33. Quod autem _judicat omnia_, hoc est quod _habet potestatem piscium +maris, et volatilium coeli, et_ omnium _pecorum_ et ferarum, _et omnis +terrae, et omnium repentium quae repunt super terram_. Hoc enim agit per +mentis intellectum, per quem [Sidenote: 1 Cor. 2, 14.]_percipit quae sunt +Spiritus Dei_. Alioquin _homo in honore {269} positus, non intellexit; +[Sidenote: Ps. 48, 13.]comparatus est jumentis insensatis, et similis +factus est illis_. Ergo in Ecclesia tua, Deus noster, secundum gratiam tuam +quam dedisti ei, quoniam [Sidenote: Eph. 2, 10.]_tuum sumus figmentum, +creati in operibus bonis_, non solum qui spiritualiter praesunt, sed etiam +hi* qui spiritualiter subduntur eis qui praesunt ([Sidenote: Gen. 1, +27.]_Masculum enim et feminam fecisti hominem_ hoc modo in gratia tua +spirituali, ubi secundum sexum corporis [Sidenote: Gal. 3, 28.]_non est +masculus et femina_; quia _nec Judaeus, neque Graecus, nec servus, neque +liber_): _spirituales_ ergo, sive qui praesunt, sive qui obtemperant, +spiritualiter [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_judicant_: non de cognitionibus +spiritualibus, quae _lucent in firmamento_ (non enim oportet de tam sublimi +auctoritate judicare); neque enim* de ipso Libro tuo, etiamsi quid ibi non +lucet; quoniam submittimus ei nostrum intellectum, certumque habemus etiam +quod clausum est aspectibus nostris, recte veraciterque dictum esse. Sic +enim homo, licet jam [Sidenote: Col. 3, 10.]_spiritualis_ et _renovatus in +agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_; [Sidenote: Jac. 4, +11.]_factor_ tamen _legis_ debet esse, non _judex_. Neque de illa +distinctione judicat, spiritualium videlicet atque carnalium hominum, qui +tuis, Deus noster, oculis noti sunt, et nullis adhuc nobis apparuerunt +operibus, ut [Sidenote: Mat. 7, 20.]_ex fructibus eorum cognoscamus eos_: +sed tu, Domine, jam scis eos et divisisti et [Sidenote: Ps. 49, +2.]_vocasti_ in occulto, antequam fieret firmamentum. Neque de turbidis +hujus saeculi populis quanquam* [Sidenote: 1 Cor. 5, 12.]_spiritualis_ homo +_judicat_. _Quid enim_ ei _de his qui foris sunt judicare_, ignoranti quis +inde venturus sit in dulcedinem gratiae tuae, et quis in perpetua +impietatis amaritudine remansurus? + +34. Ideoque _homo_ quem _fecisti ad imaginem_ tuam, non accepit potestatem +_luminarium coeli_, neque ipsius occulti coeli, neque _diei et noctis_, +quae ante coeli constitutionem vocasti, neque _congregationis aquarum quod +est mare_; sed accepit _potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et +omnium pecorum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super +terram_. Judicat enim; et approbat quod recte, improbat autem quod perperam +invenerit; sive in ea solemnitate sacramentorum quibus initiantur, quos +pervestigat in _aquis multis_ misericordia tua; sive in ea qua ille +_piscis_[373] exhibetur, quem levatum de profundo terra pia comedit; sive +in verborum signis vocibusque subjectis auctoritati Libri tui {270} tanquam +_sub firmamento_ volitantibus, interpretando, exponendo, disserendo, +disputando, benedicendo atque invocando te, ore erumpentibus atque +sonantibus signis, ut respondeat populus, Amen. Quibus omnibus vocibus +corporaliter enuntiandis, causa est _abyssus_ saeculi, et caecitas carnis, +qua* cogitata non possunt videri, ut opus sit instrepere in auribus: ita +quamvis _multiplicentur volatilia super terram_, ex aquis tamen originem +ducunt. _Judicat_ etiam _spiritualis_, approbando quod rectum, improbando +autem quod perperam invenerit in operibus moribusque fidelium, eleemosynis +tanquam terra _fructifera_, et de _anima viva_ mansuefactis affectionibus, +in castitate, in jejuniis, in cogitationibus piis, de his quae per sensum +corporis percipiuntur. De his enim _judicare_ nunc dicitur, in quibus et +potestatem corrigendi habet. + +[Sidenote: XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens, Crescite_, &c.] + +35. Sed quid est hoc, et quale mysterium est? Ecce _benedicis homines_, o +Domine, _ut crescant et multiplicentur, et impleant terram_. Nihilne nobis +ex hoc innuis ut intelligamus aliquid? Cur non ita benedixeris _lucem_ quam +_vocasti diem_, nec _firmamentum coeli_, nec _luminaria_, nec _sidera_, nec +_terram_, nec _mare_? Dicerem te, Deus noster qui nos _ad imaginem_ tuam +_creasti_, dicerem te hoc donum benedictionis homini proprie voluisse +largiri; nisi hoc modo benedixisses et pisces et cetos ut _crescerent, et +multiplicarentur, et implerent aquas maris, et volatilia multiplicarentur +super terram_. Item dicerem ad ea rerum genera pertinere benedictionem +hanc, quae gignendo ex semetipsis propagantur; si eam reperirem in +arbustis, et frutetis et in pecoribus terrae. Nunc autem nec herbis et +lignis dictum est, nec bestiis et serpentibus, _Crescite et +multiplicamini_; cum haec quoque omnia, sicut pisces et aves et homines +gignendo augeantur, genusque custodiant. + +36. Quid igitur dicam, lumen meum Veritas? "quia vacat hoc, quia inaniter +ita dictum est?" Nequaquam, Pater pietatis; absit ut hoc dicat servus Verbi +tui. Et si ego non intelligo quid hoc eloquio significes, utantur eo melius +meliores, id est intelligentiores quam ego sum, unicuique quantum sapere +dedisti, Deus meus. Placeat autem et confessio mea coram oculis tuis, qua +tibi confiteor credere me, Domine, non incassum te ita locutum, neque +silebo quod mihi lectionis hujus occasio suggerit. Verum est enim, nec +video quid impediat ita me sentire dicta figurata librorum tuorum. Novi +enim {271} multipliciter significari per corpus, quod uno modo mente +intelligitur; et multipliciter mente intelligi, quod uno modo per corpus +significatur. Ecce simplex dilectio Dei et proximi, quam multiplicibus +sacramentis, et innumerabilibus linguis, et in unaquaque lingua +innumerabilibus locutionum modis, corporaliter enuntiatur! ita _crescunt et +multiplicantur_ fetus aquarum. Attende iterum quisquis haec legis; ecce +quod uno modo Scriptura effert*, et vox personat, [Sidenote: Gen. 1, 1.]_In +principio fecit Deus coelum et terram_; nonne multipliciter intelligitur, +non errorum fallacia, sed verarum intelligentiarum generibus? ita _crescunt +et multiplicantur_ fetus hominum. + +37. Itaque si naturas ipsas rerum non allegorice sed proprie cogitemus; ad +omnia quae de seminibus gignuntur, convenit verbum, _Crescite et +multiplicamini_. Si autem figurate posita ista tractemus, quod potius +arbitror intendisse Scripturam, quae utique non supervacue solis aquatilium +et hominum fetibus istam benedictionem attribuit; invenimus quidem +multitudines et in creaturis spiritualibus atque corporalibus, tanquam in +_coelo_ et in _terra_; et in animis justis et iniquis, tanquam in _luce_ et +_tenebris_; et in sanctis auctoribus, per quos lex ministrata est, tanquam +in _firmamento_ quod solidatum est _inter aquam et aquam_; et in societate +amaricantium populorum, tanquam in _mari_; et in studio animarum piarum, +tanquam in _arida_; et in operibus misericordiae secundum praesentem vitam, +tanquam in _herbis seminalibus et lignis fructiferis_; et in _spiritualibus +donis manifestatis ad utilitatem_, sicut in _luminaribus coeli_; et in +affectionibus* formatis ad temperantiam, tanquam in _anima viva_. In his +omnibus nanciscimur multitudines, et ubertates, et incrementa: sed quod ita +_crescat et multiplicetur_, ut una res multis modis enuntietur, et una +enuntiatio multis modis intelligatur, non invenimus, nisi in signis +corporaliter editis, et rebus intelligibiliter excogitatis. Signa +corporaliter edita, generationes aquarum propter necessarias causas +carnalis profunditatis; res autem intelligibiliter excogitatas, +generationes humanas propter rationis fecunditatem intelligimus. Et ideo +credimus utrique eorum* generi dictum esse abs te, Domine, _Crescite et +multiplicamini_. In hac enim benedictione, concessam nobis a te potestatem +ac facultatem accipio, et multis modis enuntiare quod uno modo intellectum +tenuerimus, et multis {272} modis intelligere, quod obscure uno modo +enuntiatum legerimus. Sic implentur aquae maris, quae non moventur nisi +variis* significationibus: sic et fetibus humanis impletur et terra; cujus +ariditas apparet in studio, et dominatur ei ratio. + +[Sidenote: XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis omnem herbam ... in escam_, +&c.] + +38. Volo etiam dicere, Domine Deus meus, quod me consequens tua Scriptura +commonet; et dicam, nec verebor. Verum enim dicam, te mihi inspirante, quod +ex eis verbis voluisti ut dicerem. Neque enim alio praeter te inspirante +credo me verum dicere, cum tu [Sidenote: Rom. 3, 4.]_sis veritas, omnis +autem homo mendax_. Et ideo qui [Sidenote: Joh. 8, 44.]_loquitur mendacium, +de suo loquitur_. Ergo ut verum loquar, de tuo loquar*. Ecce dedisti nobis +_in escam omne fenum sativum, seminans semen quod est super omnem terram, +et omne lignum quod habet in se fructum seminis sativi_. Nec nobis solis, +sed _et omnibus avibus coeli, et bestiis terrae_, atque serpentibus*; +piscibus autem et cetis magnis non dedisti haec. Dicebamus enim eis terrae +fructibus significari, et in allegoria figurari opera misericordiae, quae +hujus vitae necessitatibus exhibentur ex terra fructifera. Talis terra erat +pius [Sidenote: 2 Tim. 1, 16.] _Onesiphorus_, cujus _domui dedisti +misericordiam, quia frequenter_ Paulum tuum _refrigeravit, et catenam ejus +non erubuit_. Hoc fecerunt et fratres, et tali fruge fructificaverunt, qui +[Sidenote: 2 Cor. 11, 9.]_quod_ ei _deerat, suppleverunt ex Macedonia_. +Quomodo autem dolet quaedam ligna, quae fructum ei debitum non dederunt, +ubi ait: [Sidenote: 2 Tim. 4, 16.]_In prima mea defensione nemo mihi +adfuit, sed omnes me dereliquerunt: non illis imputetur!_ Ista enim +debentur eis qui ministrant doctrinam rationalem per intelligentias +divinorum mysteriorum; et ita eis debentur, tanquam _hominibus_. Debentur +eis autem sicut _animae vivae_, praebentibus se ad imitandum in omni +continentia. Item debentur eis tanquam _volatilibus_, propter benedictiones +eorum quae _multiplicantur super terram_, quoniam [Sidenote: Ps. 18, 5.]_in +omnem terram exivit sonus eorum_. + +[Sidenote: XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.] + +39. Pascuntur autem his escis qui laetantur eis; nec illi laetantur eis +[Sidenote: Phil. 3, 19.]_quorum Deus venter est_. Neque enim in illis qui +praebent ista, ea quae dant, fructus est; sed quo animo dant. Itaque ille +qui Deo serviebat, non [Sidenote: Rom. 16, 18.]_suo ventri_, video plane +unde gaudeat; video, et congratulor ei valde. _Acceperat_ enim a +Philippensibus, quae _per Epaphroditum_ miserant; sed tamen unde gaudeat, +video. Unde autem gaudet, inde pascitur, quia in veritate loquens, _Gavisus +sum_, inquit, {273} _magnifice in Domino, quia tandem aliquando +repullulastis sapere pro me, in quo et sapiebatis; taedium autem +habuistis_. Isti ergo diuturno taedio marcuerant, et quasi exaruerant ab +isto fructu boni operis; et gaudet eis quia _repullularunt_, non sibi quia +ejus indigentiae subvenerunt. Ideo secutus ait: [Sidenote: Phil. 4, +10-13.]_Non quod desit aliquid dico; ego enim didici, in quibus sum +sufficiens esse. Scio et minus habere, scio et abundare; in omnibus et in +omnia imbutus sum; et satiari, et esurire, et abundare, et penuriam pati: +omnia possum in eo qui me confortat_. + +40. Unde ergo* gaudes, o Paule magne? Unde gaudes, unde pasceris, homo +_renovate in agnitionem Dei secundum imaginem ejus qui creavit te_, et +_anima viva_ tanta continentia, et lingua [Sidenote: 1 Cor. 14, +2.]_volatilis, loquens mysteria_? Talibus quippe animantibus ista esca +debetur. Quid est quod te pascit? Laetitia. Quod sequitur audiamus. +_Verumtamen_, inquit, _bene fecistis, communicantes tribulationi meae_. +Hinc gaudet, hinc pascitur, quia illi benefecerunt, non quia ejus angustia +relaxata est, qui dicit tibi, _In tribulatione dilatasti mihi_: quia et +[Sidenote: Ps. 4, 2.]_abundare et penuriam pati[374] novit in te qui +confortas_ eum. _Scitis enim_, inquit, [Sidenote: Phil. 4, 14, 16.]_et vos, +Philippenses, quoniam in principio Evangelii, cum ex Macedonia sum +profectus, nulla mihi Ecclesia communicavit in ratione dati et accepti, +nisi vos soli; quia et Thessalonicam, et semel et iterum, usibus meis +misistis_. Ad haec bona opera eos redisse nunc gaudet, et _repullulasse_ +laetatur tanquam revirescente fertilitate agri. + +41. Numquid propter usus suos, quia dixit, _Usibus meis misistis_? numquid +propterea gaudet? Non propterea. Et hoc unde scimus? Quoniam ipse sequitur +dicens: [Sidenote: Phil. 4, 17.]_Non quia quaero datum, sed requiro +fructum_*. Didicit a te, Deus meus, inter datum et fructum discernere. +Datum est res ipsa quam dat, qui impertitur haec necessaria; veluti est +nummus, cibus, potus, vestimentum, tectum, adjutorium. Fructus autem, bona +et recta voluntas datoris est. Non enim ait _Magister bonus, Qui susceperit +prophetam_, tantum, sed addidit, _in nomine prophetae_: neque ait tantum, +_Qui susceperit justum_; sed addidit, _in nomine justi_. Ita quippe ille +_mercedem {274} prophetae_, iste _mercedem justi accipiet_. Nec solum ait, +[Sidenote: Mat. 10, 41. 42.]_Qui calicem aquae frigidae potum dederit uni +ex minimis meis_; sed addidit, _tantum in nomine discipuli_. Et sic +adjunxit: _Amen dico vobis, non perdet mercedem suam_. Datum est, +_suscipere prophetam, suscipere justum, porrigere calicem aquae frigidae_ +discipulo; fructus autem, _in nomine prophetae, in nomine justi, in nomine +discipuli_ hoc facere. [Sidenote: 3 Reg. 17.]Fructu pascitur Elias a vidua +sciente quod hominem Dei pasceret, et propter hoc pasceret: per corvum +autem dato pascebatur. Nec interior Elias, sed exterior pascebatur, qui +posset etiam talis cibi egestate corrumpi. + +[Sidenote: XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.] + +42. Ideoque dicam quod verum est coram te, Domine: cum homines idiotae +atque infideles, quibus initiandis atque lucrandis necessaria sunt +sacramenta initiorum, et magnalia miraculorum, quae nomine _piscium_ et +_cetorum_ significari credimus*, suscipiunt corporaliter reficiendos, aut +in aliquo usu praesentis vitae adjuvandos pueros tuos, cum id quare +faciendum sit, et quo pertineat ignorent; nec illi istos pascunt, nec isti +ab illis pascuntur: quia nec illi haec sancta et recta voluntate operantur; +nec isti eorum datis, ubi fructum nondum vident, laetantur. Inde quippe +animus pascitur, unde laetatur. Et ideo pisces et ceti non vescuntur escis, +quas non germinat nisi jam terra ab amaritudine marinorum fluctuum +distincta atque discreta. + +[Sidenote: XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quae fecit, et ecce +bona valde_ &c.] + +43. Et vidisti, Deus, omnia quae fecisti, et _ecce bona valde_; quia et nos +videmus* ea, et _ecce omnia bona valde_. In singulis generibus operum +tuorum, cum dixisses ut fierent et facta essent, illud atque illud* +_vidisti quia bonum est_. Septies numeravi scriptum esse _te vidisse quia +bonum est quod fecisti_: et hoc octavum est, quia _vidisti omnia quae +fecisti; et ecce_ non solum bona, sed etiam _valde bona_ tanquam simul +omnia. Nam singula tantum _bona_ erant; simul autem _omnia_ et _bona_, et +_valde_. Hoc dicunt* etiam pulchra quaeque corpora; quia longe multo +pulchrius est corpus quod ex membris pulchris omnibus constat, quam ipsa +membra singula quorum ordinatissimo conventu completur universum, quamvis +et illa etiam singillatim pulchra sint[375]. + +{275} + +[Sidenote: XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse +opera sua.] + +44. Et attendi ut invenirem, utrum septies vel octies videris quia bona +sunt opera tua, cum tibi placuerunt; et in tua visione non inveni tempora, +per quae intelligerem quod toties videris quae fecisti, et dixi: "O Domine, +nonne ista Scriptura tua vera est, quoniam tu verax et veritas edidisti* +eam? Cur ergo tu mihi dicis non esse in tua visione tempora; et ista +Scriptura tua mihi dicit, per singulos dies ea quae fecisti te _vidisse +quia bona sunt_; et cum ea numerarem, inveni quoties?" Ad haec tu dicis +mihi, quoniam tu es Deus meus, et dicis voce forti in aure interiore servo +tuo, perrumpens meam surditatem, et clamans: "O homo, nempe quod Scriptura +mea dicit, ego dico. Et tamen illa temporaliter dicit, Verbo autem meo +tempus non accidit, quia aequali mecum aeternitate consistit. Sic ea quae +vos per Spiritum meum videtis, ego video; sicut ea quae vos per Spiritum +meum dicitis, ego dico. Atque ita, cum vos temporaliter ea videatis, non +ego temporaliter video; quemadmodum, cum vos temporaliter ea dicatis, non +ego temporaliter dico." + +[Sidenote: XXX. Manichaeorum deliria.] + +45. Et audivi, Domine Deus meus, et elinxi stillam dulcedinis ex tua +veritate, et intellexi quoniam sunt quidam[376] quibus displicent opera +tua; et multa eorum dicunt te fecisse necessitate compulsum, sicut fabricas +coelorum et compositiones siderum: et haec non de tuo[377], sed jam fuisse +alibi creata et aliunde, quae tu contraheres et compaginares atque +contexeres, cum de hostibus victis[378] mundana moenia molireris, ut ea +{276} constructione devincti*, adversus te iterum rebellare non possent. +Alia vero nec fecisse te, nec omnino compegisse, sicut omnes carnes et +minutissima quaeque animantia, et quidquid radicibus terram tenet: sed +hostilem mentem naturamque aliam, non abs te conditam, tibique contrariam, +in inferioribus mundi locis ista gignere atque formare. Insani dicunt haec, +quoniam non per Spiritum tuum vident opera tua, nec te cognoscunt in eis. + +[Sidenote: XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.] + +46. Qui autem per Spiritum tuum vident ea, tu vides in eis. Ergo cum vident +quia bona sunt, tu vides quia bona sunt: et quaecumque propter te placent, +tu in eis places*; et quae per Spiritum tuum placent nobis, tibi placent in +nobis. [Sidenote: 1 Cor. 2, 11. 12.]_Quis enim scit hominum quae sunt +hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? sic et quae Dei sunt nemo +scit, nisi Spiritus Dei. Nos autem_, inquit, _non spiritum hujus mundi +accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt +nobis_. Et admoneor ut dicam: "Certe _nemo scit quae Dei sunt, nisi +Spiritus Dei_. Quomodo ergo scimus et nos quae a Deo donata sunt nobis?" +Respondetur mihi quoniam quae per ejus Spiritum scimus, etiam sic _nemo +scit, nisi Spiritus Dei_. Sicut enim recte dictum est, [Sidenote: Mat. 10, +20.]_Non enim vos estis qui loquimini_, eis qui in Dei Spiritu loquerentur; +sic recte dicitur, 'Non vos estis qui scitis,' eis qui in Dei Spiritu +sciunt. Nihilominus igitur recte dicitur, 'Non vos estis qui videtis,' eis +qui in Spiritu Dei vident: ita quidquid in Spiritu Dei _vident quia bonum +est_, non ipsi, sed Deus _videt quia bonum est_. Aliud ergo est, ut putet +quisque malum esse quod bonum est, quales supradicti sunt; aliud, ut quod +bonum est, _videat_ homo _quia bonum est_; (sicut multis tua creatura +placet _quia bona est_, quibus tamen non tu places in ea, unde frui magis +ipsa quam te volunt;) aliud autem, ut cum aliquid _videt_ homo _quia bonum +est, Deus_ in illo _videat quia bonum est_; ut scilicet ille ametur in eo +quod fecit[379], qui non amaretur {277} nisi per Spiritum* quem dedit; +[Sidenote: Rom. 5, 5.]_quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris +per Spiritum sanctum qui datus est nobis_, per quem _videmus quia bonum +est_ quidquid aliquo modo est: ab illo enim est, qui non aliquo modo est, +sed quod est, est*. + +[Sidenote: XXXII. Compendio enarrat opera Dei.] + +47. Gratias tibi, Domine. Videmus _coelum et terram_, sive corporalem +partem superiorem atque inferiorem, sive spiritualem corporalemque +creaturam; atque in ornatu* harum partium quibus constat vel universa mundi +moles, vel universa omnino creatura, videmus _lucem factam, divisamque a +tenebris_. Videmus _firmamentum coeli_: sive inter spirituales aquas +superiores et corporales inferiores[380], primarium corpus mundi; sive hoc +spatium aeris, quia et hoc vocatur coelum, per quod vagantur volatilia +coeli inter aquas quae vaporaliter eis superferuntur, et serenis etiam +noctibus rorant, et has quae in terris graves fluitant. Videmus +_congregratarum aquarum_ speciem per campos maris; et _aridam terram_, vel +nudatam, vel formatam ut esset visibilis et composita, herbarum quoque +atque arborum materiem. Videmus _luminaria_ fulgere desuper; _solem_ +sufficere _diei, lunam et stellas_ consolari _noctem_ atque his omnibus +notari et significari _tempora_. Videmus humidam usquequaque naturam, +piscibus et belluis et alitibus fecundatam, quod aeris corpulentia, quae +volatus avium portat, aquarum exhalatione concrescit[381]. Videmus terrenis +animalibus faciem terrae decorari; hominemque ad _imaginem et similitudinem +tuam_ cunctis irrationabilibus animantibus, ipsa tua _imagine ac +similitudine_, hoc est rationis et intelligentiae virtute, praeponi. Et +quemadmodum in ejus anima aliud est quod consulendo dominatur, aliud quod +subditur ut obtemperet; sic viro factam esse etiam corporaliter feminam, +quae haberet quidem in mente rationalis intelligentiae parem naturam; sexu +tamen corporis ita masculino sexui subjiceretur, quemadmodum subjicitur +appetitus actionis ad concipiendam[382]* de ratione mentis recte agendi +solertiam. Videmus haec et singula bona, et omnia bona valde. + +{278} + +[Sidenote: XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.] + +48. Laudent te opera tua, ut amemus te; et amemus te*, ut laudent te opera +tua, quae habent initium et finem ex tempore, ortum et occasum, profectum +et defectum, speciem et privationem. Habent ergo consequentia mane et +vesperam, partim latenter, partim evidenter. De nihilo enim a te, non de te +facta sunt, non de aliqua non tua*, vel quae antea fuerit, sed de +concreata, id est simul a te creata materia; quia ejus informitatem sine +ulla temporis interpositione formasti. Nam cum aliud sit coeli et terrae +materies, aliud coeli et terrae species; materiem quidem de omnino nihilo, +mundi autem speciem de informi materia, simul tamen utrumque fecisti, ut +materiam forma, nulla morae intercapedine, sequeretur. + +[Sidenote: XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.] + +49. Inspeximus etiam propter quorum figurationem ista vel tali ordine +fieri, vel tali ordine scribi voluisti, et vidimus quia _bona sunt_ +singula, et _omnia bona valde_, in Verbo tuo, in Unico tuo; _coelum et +terram_, caput et corpus Ecclesiae, in praedestinatione ante omnia tempora, +sine mane et vespera. Ubi autem coepisti praedestinata temporaliter +exsequi, ut occulta manifestares, et incomposita nostra componeres; quoniam +super nos erant peccata nostra, et in profundum tenebrosum abieramus abs +te, et _Spiritus tuus_ bonus _superferebatur_ ad subveniendum nobis _in +tempore opportuno_: et justificasti impios, et _distinxisti_ eos ab +iniquis; et solidasti auctoritatem Libri tui inter superiores qui tibi +dociles essent, et inferiores qui eis subderentur; et _congregasti_ +societatem infidelium in _unam_ conspirationem, ut apparerent studia +fidelium, et tibi opera misericordiae parerent, distribuentes etiam +pauperibus terrenas facultates ad acquirenda coelestia. Et inde accendisti +quaedam _luminaria in firmamento_, verbum vitae habentes sanctos tuos, et +spiritualibus donis praelata sublimi auctoritate fulgentes: et inde ad +imbuendas infideles gentes, Sacramenta et miracula visibilia, vocesque +verborum _secundum firmamentum_ Libri tui, quibus etiam fideles +_benedicerentur_, ex materia corporali produxisti: et deinde fidelium +animam vivam per affectus ordinatos continentiae vigore formasti*; atque +inde tibi soli mentem subditam, et nullius {279} auctoritatis humanae ad +imitandum indigentem, renovasti _ad imaginem et similitudinem_ tuam: +praestantique intellectui rationabilem actionem, tanquam viro feminam, +subdidisti; omnibusque tuis ministeriis[383] perficiendos fideles in hac +vita necessariis, ab eisdem fidelibus ad usus temporales, fructuosa in +futurum opera praeberi voluisti. Haec omnia videmus, et _bona sunt valde_, +quoniam tu ea _vides_ in nobis, _qui Spiritum_, quo ea videremus, et in eis +te amaremus, _dedisti_ nobis. + +[Sidenote: XXXV. Optat pacem.] + +50. Domine Deus, pacem[384] da nobis (omnia enim praestitisti nobis); pacem +quietis, pacem sabbati, sabbati sine vespera*. Omnis quippe iste ordo +pulcherrimus rerum valde bonarum modis suis peractis transiturus est; et +_mane_ quippe in eis _factum est, et vespera_. + +[Sidenote: XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.] + +51. _Dies_ autem _septimus_ sine vespera est, nec habet occasum, quia +_sanctificasti eum_ ad permansionem sempiternam; ut id quod tu post _opera +tua bona valde_, quamvis ea quietus feceris, _requievisti septimo die_, hoc +praeloquatur nobis vox Libri tui, quod et nos post opera nostra, ideo bona +valde quia tu nobis ea donasti, sabbato vitae aeternae requiescamus in te. + +[Sidenote: XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.] + +52. Etiam tunc enim sic requiesces in nobis, quemadmodum nunc operaris in +nobis; et ita erit illa requies tua per nos, quemadmodum sunt ista opera +tua per nos[385]. Tu autem, Domine, semper operaris, et semper requiescis. +Nec vides ad tempus*, nec moveris ad tempus, nec quiescis ad tempus; et +tamen facis et visiones temporales, et ipsa tempora, et quietem ex tempore. + +[Sidenote: XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.] + +53. Nos itaque ista quae fecisti videmus, quia sunt: tu autem quia vides +ea, sunt. Et nos foris videmus quia sunt, et intus quia _bona sunt_: tu +autem ibi vidisti facta, ubi vidisti facienda. Et nos alio tempore moti +sumus ad benefaciendum, posteaquam concepit de Spiritu tuo cor nostrum; +priore {280} autem tempore ad male faciendum movebamur deserentes te: tu +vero, Deus une bone, nunquam cessasti benefacere. Et sunt quaedam bona +opera nostra ex munere quidem tuo, sed non sempiterna; post illa nos +requieturos in tua grandi sanctificatione speramus: tu autem bonum nullo +indigens bono, semper quietus es; quoniam tua quies tu ipse es. Et hoc +intelligere quis hominum dabit homini? quis angelus angelo? quis angelus +homini? A te petatur, in te quaeratur, ad te pulsetur: [Sidenote: Mat. 7, +8.]sic, sic accipietur, sic invenietur, sic aperietur. Amen. + + * * * * * + + +{281} + +AUGUSTINIANI ANNALES, + +SIVE + +COMPENDIOSA S. AUGUSTINI VITA + +CUM SUIS ANNORUM NOTIS. + + * * * * * + +PRAECIPUA FACTA. + + Ann. + Aer. vulg. + + 354. Augustinus Thagastae nascitur, Patricio patre, matre Monnica, die + decima tertia Novembris; et paulo post catechumenis ascribitur. + + 370. Sextum decimum aetatis annum agens, studiis intermissis, ex otio + in luxuriam incidit. Mox Carthagine studens rhetoricae, libidinosi + amoris laqueo irretitur. + + 371. Patricius moritur, et Augustinus patre orbatus alitur Carthagine + sumptibus matris et ope Romaniani. + + 372. Cum secundum Carthagine annum degeret, filium Adeodatum ex + concubina suscipit. + + 374. In Manichaeorum haeresim labitur, et complures ex familiaribus + suis in eam pellicit: casum ejus deflet Monnica, et reditum sperat. + + 376. Aliquandiu Thagastae grammaticam docet: sed mox redit Carthaginem, + et ibi rhetoricam profitetur. Cum illi theatrici carminis certamen + inire placuisset, palmam tulit. + + 379. Astrologiae nimium tribuens, paulatim ab ea avocatur. De Pulchro + et Apto libros scribit. + + 383. Manichaeorum errores et imbecillitatem comperit, sed incidit in + Academicorum dubia. Romam proficiscitur: ibi rhetoricam docet. + + 385. Mediolani artem oratoriam profitetur: Ambrosii auditor, ab + erroribus paulatim resipiscit; at libidinis jugum excutere non ad huc + valet. + + 386. Plurimum proficit ex apostoli Pauli lectione; et tandem coelesti + voce percussus convertitur. Magisterii onus cum abjecisset, adversus + Academicos scribit. + + 387. Mediolani Baptismum, ministrante Ambrosio, suscipit cum filio suo + Adeodato. Monnicae ad Ostia Tiberina obitus. + + 388. Augustinus in Africam redit. Adeodatus optimae indolis et + mirabilis ingenii puer, morte immatura praeripitur. + + 389. Augustinus presbyter Hipponensis ordinatur ab episcopo illius + Ecclesiae Valerio. + + 392. Adversus Manichaeos scribit. + + 394. Donatistas refellit. + + 395. Hipponensis episcopus, Valerii coadjutor, anno exeunte ordinatur. + + 396. Valerii Hipponensis episcopi obitus. + + 397. Augustinus Confessiones suas scribit. Arianos, de Trinitate + tractans, refellit. + + 398. Concilium Carthaginense IV, in quo adest Augustinus. + + 402. Petiliani Donatistae epistolam confutat. + + 405. Caeciliani praesidium implorat adversus Hipponensium Donatistarum + immanitatem. + + 408. De urbis Romae obsidione scribit. + + 411. Collatio Carthagine habita inter episcopos Catholicos et + Donatistas, in qua Augustinus eminet. Pelagianos errores nascentes + oppugnat. + + 413. Ad scribendum suum opus de Civitate Dei animum appellit. + + 417. De gestis Palaestinae synodi circa Pelagium scribit. + + 420. Priscillianistas impugnat. + + 424. Semipelagianos confutat. + + 426. Heraclium presbyterum sibi successorem designat. + + 428. Libros Retractationum scribit. + + 429. Epistolis Prosperi et Hilarii respondet. + + 430. Vandalis urbem Hipponensem obsidentibus, tertio obsidionis mense + migravit ad Dominum die vigesima octava mensis Augusti. + + * * * * * + + +{282} + +SYLLABUS CODICUM + +AD QUOS IN EDIT. NOVISSIMA PARISIENSI RECOGNITI SUNT CONFESSIONUM LIBRI, + +NECNON VARIANTES LECTIONES. + + * * * * * + +MANUSCRIPTI CODICES. + +Confessionum libri prodeunt hic de novo emendati ad veteres codices optimae +notae Fossatensem, Thuaneum, Corbeiensem, Germanensem, Benignianum, qui +ante annos 700 vel 800 scripti videntur: + +Insuper, ad alios codices inferioris aetatis, aut nobis qui non omnes +propriis oculis exploravimus incompertae, scilicet ad Theodericensem, +Albinensem, Lyranum, Valinensem, Regium, Vedastinum, Vaticanum, unum e +bibliotheca RR. PP. Praedicatorum Paris. via Jacobaea, ex Sorbonica duos, +ex Victorina tres, ex bibliotheca RR. PP. Augustinianorum majoris conventus +Paris. quatuor: + +Denique, ad Variantes Lectiones Lovaniensium cura ex quinque manuscriptis +collectas; necnon ad quatuor manuscriptos Anglicanos, scilicet unum ex +Bodleiana bibliotheca, duos ex Collegio Mertonensi, et unum ex Archiva +Laudina. [Hos, cum parum accurate collati fuerint, denuo contulimus.] + + * * * * * + +EDITI CODICES. + +Confessionum Libris emendandis adhibiti sunt editi codices antiquiores et +castigatiores: + + Am. Id est, liber excusus Basileae per Joannem de Amerbach, anno Domini + 1489. + + Bad. Quem Jodocus Badius per Joannem Parvum Parisiis excudi curavit, + anno 1502. + + Er. Desiderii Erasmi cura castigatus, et Frobeniano prelo editus + Basileae, anno 1529. + + Lov. Liber qui juxta recognitionum Theologorum Lovaniensium, ex + Plantiniana typographia prodiit Antuerpiae, anno 1577. + + Arn. Editio quae D. Antonii Arnaldi doctoris Sorbonici studio ad + duodecim manuscriptos recognita prodiit Parisiis, anno 1649. + + * * * * * + +Praeter editiones modo allatas quibus solum usi fuerant RR. PP. +Benedictini, Editioni recenti Parisiensi accurandae adhibiti sunt +castigatiores libri, tum veteres tum recentiores: + + Lugd. Editio Lugdunensis, anni 1561. + + Ven. Editio Veneta, anni 1584. + + Somm. Editio H. Sommalii e Societate Jesu. Coloniae Agrippinae, anno + l629. + + Lov. Editio posterior Theologorum Lovaniensium. Antuerpiae, apud + Engelbertum Gymnicum, anno 1662. + + Dub. Editio quae D. Dubois cura prodiit Parisiis ex typis Joannis + Baptistae Coignard, anno 1687. + + Benedict. Editio Benedictina, excusa denuo Antuerpiae, anno 1700. + + Mart. Editio Dom. J. Martin Benedictini e Congregatione S. Mauri, + recognita ad antiquam editionem Ulimmerii necnon ad duodecim + manuscriptos. Parisiis, anno 1741. + + Flor. Fr. Archangeli a Praesentatione sacerdotis, professi Carmelitae + excalceati, Theologiae et Scripturae sanctae Lectoris, recognita ad + multas editiones, necnon ad tredecim Etruriae manuscriptos. Florentiae, + anno 1757. + + Rond. L. St. Rondet studio collata cum sexdecim manuscriptis, necnon + cum praecedentibus editionibus. Parisiis, 1776. + + * * * * * + + +{283} + +LECTIONES VARIANTES. + + * * * * * + + _Relatis in textum, ex Benedictinorum consilio, nonnullis Variantibus + Lectionibus quae illos praeterierant, prius ab ipsis usurpatam + lectionem sub oculos hic ponimus uncis inclusam_ [ ]. + + _Si quas lectiones, iis quas in textum receperant, Benedictini, curis + posterioribus, praetulerunt, lectionem priorem uncis inclusam, (post + ed. ult. Paris.) exhibuimus; si qua editor ille Paris. editionem + Benedictinam emendavit, vel nos edit. Parisiensem immutavimus, + lectionem priorem cum verbis_ ed. B., ed. P., _subjecimus_. + + Ed. Oxon. + + SIGNORUM INTERPRETATIO. + + Cdd. codices. + Mss. manuscripti. + Edd. editi. + Reg. Regius manuscriptus. + Vatic. Vaticanus manuscriptus. + Theoderic. Theodericensis ms. + +Et sic de caeteris manuscriptis codicibus designandis. + + Codd. Oxonienses. + + A. Cod. Coll. Aen. Nas. + B. Cod. Coll. Merton. N. 3. 10. Art. + C. Ejusd. N. 1. 1. Art. + D. Cod. Biblioth. Bodl. Bod. 185. + E. Ejusd. Laud. 137. + +Ubi vero hi Codices cum textu recepto conveniunt, id notare haud necesse +duximus. + +Caeterum hic illic signa illa usitata usurpavimus, =, si ve. omissum sit, ++, si textui additum sit. + + * * * * * + +P. 1. l. 5. resistis.--Somm. Lov. quinque Mss. apud Mart. laudati, necnon +Rond. cum tribus Mss. _superbis_, _Deus_, _resistis_. [bene] + +l. 9. et scire.--_et si scire_ ABCD. + +l. 11. = te Germ. 2. ap. Mart. ABC. habet D manu post. + +2. inferis.--Theoderic. Ms. _ego sum inferi_, non intoleranter. Alii +plerique, _ego jam inferi_, librariorum lapsu, ut videtur. E.--Rond. cum +uno codice: _non enim ego sum in inferis._ _non enim ego sum jam in inf._ +ABC _sum jam inferi_ D. + +ut quoquam--_ut a quoquam_ 2 Mss. ap. Mart. Lov. ABDE. + +dissiparis.--Antiquiores edd. scilicet a Jodoco Badio Ascensio, a Joanne +Amerbachio, et a Desiderio Erasmo, cum tribus Mss. _dispergeris_. + +l. 12. tui = _tua_ 3 Mss &c. ap. Mart. ABCDE. + +qui.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. [Ed. B. _quae._ c. ABCE _quo_ D.] + +3. amisisti.--Somm. Flor. et Rond. _amittis_. + +diximus.--Somm. Rond. cum uno Ms. _dicimus_. + +est.--In antiquis edd. Bad. Am. et Er. necnon in uno e Mss. additur, +_miseria_. + +4. Sine.--Somm. et Rond. cum novem Mss. necnon duo apud Mart. Mss. _Sine +me._ BE. D manu post. + +mortalem.--Ita Mss. ferme omnes, et editio per Antonium Arnaldum doctorem +Sorbonicum adornata, ubi verbum, _nescio_, refertur ad superiorem +sententiam, _unde venerim huc_, qua se Augustinus significat circa animae +originem fluctuare. At Bad. Am. et Er. habent: _in istam dico mortalem +vitam: mortalem dicam vitam, an mortem vitalem nescio_: quam lectionem +Lovanienses ad trium Mss. fidem sic mutarunt: _in istam dicam mortalem +vitam, an mortem vitalem, nescio_. + +quo.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _ex qua et in qua_. Verius porro in Mss. et +in editione Antonii Arn. pro designando utroque parente, _ex quo et in +qua_. + +eis.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. cum quatuor Mss. [Ed. B. _quod ex eis +non._ ABCDE.] + +5. tibi.--Somm. Lov. Rond. ex aliquot Mss. et 4 Mss. ap. Mart. _quaerentem +te, qui de hoc, quod novi, laudari te._ + +deficiunt.--Lov. _an anni tui_. Abest tamen _an_, a nostris Mss. et ab +aliis plerisque edd.--Insuper, Somm. et Rond. cum sex Mss. 1 ap. Mart., E. +_deficient_. + +ult. intelligat.--_intelligit_ 3 Mss. ap. Mart. {284} + +6. me.--Lov. et Arn. _Quis mihi commemorat_. Bad. Am. et Er. _Quis mecum +commemorat_. E. Sed vera lectio est quam Mss. ope restituimus, juxta quem +loquendi modum in libro de Magistro, cap. 1, dicit Augustinus: "Duas jam +loquendi causas constituo; aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios +vel nosmetipsos." [mihi in memoriam revocat; quo sensu apud Aug. c. acc. p. +conjungitur. Erasm.] + +purgat.--_purgabat_. Angl. Mss. (ABCD) (E. _purgat_)--Sic etiam Rond. cum +octo Mss. + +cum.--Ita in Mss. et recte. Vult nimirum Augustinus posse vel ex eo +probari, quod illa, quae in infantibus benigne tolerantur, mala sint, quia +in aetate provectioribus tolerari aequo animo non possunt. Mendose ergo +legitur in edd. _Quod licet probes, tamen ferre_. + +7. qua me vixisse.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. et Rond. cum decem Mss. +necnon tres apud Mart. Mss. et ACDE. _de qua_ B. et paulo post, _qua vivo_ +ABCDE...._qua vixi_. CDE. [Ed. P. _quam me vixisse--quam vivo--quam vixi_ +AB.] + +si et.--Omittitur, _si et_, in editione Lovaniensi. _sed etsi_ B. + +memoria.--Lov. _prensabam memoria_. Bad. Am. Er. et Arn. cum nonnullis Mss. +_pensabam memoria_. ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. _praestabam_. Melior visa est +lectio Mss. Corb. Fossat. et aliorum optimae notae, qui habent, +_praesonabam_. + +8. deridens.--Nonnulli e Mss. _diligens eos_. E. _irridens_ ABCD. Paulo +post vero Bad. Am. et Er. _acerbissime infligunt_. + +9. approbet.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum +duobus Mss. [Ed. B. _approbat._ ABCDE.] + +aut.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _haud_. + +s. 16. l. 2. ordinator.--In editionibus Am. Er. et Lov. legebatur, _tantum +non ordinator_. DE. Erratum: quod emendant edd. Bad. et Arn. et Mss. plures +ac potiores, a quibus abest negatio. vid. sup. not. 13. p. 9. + +spectacula.--Lov. _per oculos periculosa micante in spectacula_. E. Alii +edd. _per oculos emicante_.--Tamen cum Lov. concordant Er. Lugd. Ven. et +Sommalius, et 1 MS. ap. Mart. _magis magisque periculose_ ABCD (inserto +tamen in D man. post. _per oculos_ ante _periculose_). + +10. stomachi.--Sic reperimus in melioribus Mss. Apud Arn. vero et nonnullos +Mss. _pressus stomacho_. Denique Bad. Am. Er. et Lov. _pressus stomachi +dolore_. E. + +sunt.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. cum sex Mss. necnon sex +alii Mss. apud Mart. hic et superius, _sint_. CE. _quasi laxata sint loca +peccandi, annon laxata sunt_? AD et ut videtur B. + +vult.--Abest, _quod vult_, a Mss. optimis. ABCD (sed in marg. D adscribitur +ante _faciat_). + +sanarer.--Somm. Dub. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum quatuor aliis, _ut +cito sanarer_. [Mss. _quinque_ citat Mart.; habent autem _et ut_.] + +eos.--Ita legit Arn. nec aliter ferunt plerique Mss. sed varia labes huic +loco illata est in edd. e quibus Am. Er. et Lov. sic habent, _et tibi tam +eos_. Bad. porro, _et territa per eos_. E. Alii, particula interposita, _et +terram magis per eos_: quam tamen particulam non ineleganter interdum +subintelligendam relinquit Augustinus. + +referrem.--In Ms. Lyrensi, _referretur_. + +11. eram.--Mss. frequentes, et ABCD [_quia caro eram_. E. et ed. P.] + +terra.--Am. Er. et Lov. _e terra_. + +P. 12. l. 1. putantur.--_putabantur_ 5 Mss. ap. Mart. et Somm. D man. post. + +difficultas.--Ita Mss. praestantiores. At Lov. et Arn. _difficulter_, +_difficultas_.--Somm. Mart. cum quinque Mss. et Rond. cum tribus aliis: +_difficulter_. _Difficultas_. Ulim. et ABCD _difficultas omnino, +difficultas_. E _difficultas omnino ediscendae_. + +13. possem.--Mss. aliquot cum Arn. _et quia non esset nisi_. DE. _quae non +esset_ ABC. Alii nonnulli _et quae non nosset nisi_. + +a te.--Rond. cum septem Mss. _rece seramus a te_. E. + +s. 24. pen. sed quae et in rebus. = _quae_ 6 Mss. ap. Mart. ABCD. = _et_ +quoque E. + +14. putarentur.--Apud. Lov. _ne flagitia putarentur_. Non integre. + +s. 26. l. 23. appellare _ad_ aliquem 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. + +s. 27. l. 4. _decoris_ pro _dedecoris_ 5 Mss. ap. Mart. + +15. eruis.--Am. Er. et Lov. _Et non eruis_. E. Sed melius longe Bad. Arn. +et Mss. praecipui, _Et nunc eruis_. + +Nam.--Mss. tres Angl. _Nam ivi_. ABCD. 4 Mss. ap. Mart. longe _eram_. + +tenebroso.--Apud Lov. additur, _cesseram_. Am. et Er. _recesseram_. In Ms. +Alb. habetur, _in affectu eram tenebroso_. Apud Bad. vero. Arn. et caeteros +fere omnes Mss. generalior effertur sententia absque addito, ut +intelligamus longe a Deo esse illos qui sunt in affectu tenebroso. + +16. alteri.--Rond. cum quatuor Mss. hic interponit _non_. BC. + +hominibus.--Lov. _inter homines_ D sup. ras. _inter homines hominibus_ ABC. +Patet legendum esse cum Mss. _inter hominibus_ K. 1^{ma}. man.; vel sine +aspiratione, _inter omines_: quod Augustinus in exemplum affert locutionis +incongruae et cavendae. + +vanae Rond. cum octo Mss. quibus accedunt duo Mss. laudati a Mart. E. +[_vana_ ed. P. c. ABCD] mox _deprehenderam_ 4 Mss. {285} ap. Mart. et +_succedentibus haec ipsa omnino_ 7 Mss. ap. Mart. Mor. ABCDE. + +vivebam.--Sic Mss. cum edd. plerisque, ubi Lov. c. 5 Mss. ap. Mart. habet, +_et jam tunc videbam_--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. _et jam tunc +vivebam_. E. _etiam tunc et vivebam_ ABCD. + +17. caeteris.--Bad. Am. Er. et Lov. _caeteras. meas atque caeteras_ E. +Castigatum est ex Arn. et Mss. _caeteris_. Quippe hoc loco fatetur +Augustinus se in eo peccasse, quod voluptates, sublimitates, veritates, non +in Deo; sed in seipso et creaturis aliis quaereret. + +18. colligens.--Tres Mss. Angl. _colligas_. ABCD. + +inferis.--Lov. cum antiquioribus edd. _satiari in inferis_. Expunximus, +_in_, juxta Mss. et Arn. + +luminosus.--In libris editis ab Henrico Sommalio Societatis Jesu, et a +Thoma Blasio, legitur: _limosus limes_. In codice Corb. _liminosus_. +Utrobique corrupte: illic enim deflet Augutstinus quod sese intra honestae +amicitiae limites haud continuerit; adeoque legendum cum Mss. et aliis edd. +_luminosus limes_. + +Obsurdueram.--In Lov. Somm. et Blas. _Obsordueram_. DE. Substituimus +_obsurdueram_ aliorum codicum auctoritate, necnon exigente vocabulo, +_stridore_, quod ad aures refertur. + +19. modularetur. sic Mss. primae notae, et prope omnes; quam lectionem +parum abfuit ut praeeligeremus. ABCDE. [_moderaretur_ ed. P.] + +nostrae.--In Mss. optimis. [_mortalitatis nostrae._ ABCDE. c. ed. P.] + +libidinis.--Lov. Somm. et Blas. _accepit in me luxuria sceptrum, e totas +manus ei dedi vesania libidinis._ In aliis plerisque codicibus habetur in +recto, _vesania_; et abest vox, _luxuria_. + +20. l. 10. de quam profundo.--_de quo_ 5 Mss. ap. Mart. ABCD. + +meum.--Somm. et Rond. _quis enim hominum non extollebat laudibus tunc +patrem meum? tunc hominum_ ABD. + +inclinatae.--Ms. Lyrensis: _perversus atque inclinatus_. mox _voluptatis_ +ABCD. + +21. l. 8. quanto magis turpes = _magis_ ABCD. + +22. justitiae.--Mss. frequentiores: _nisi penuria et fastidio justitiae_. +ABCDE. + +l. 15. malitia. Foeda erat. _foederata_ 5 Mss. ap. Mart. + +dedecore.--Somm. et Rond. _de decore_, duabus vocibus. Tres Mss. apud Mart. +_non decus aliquod, sed dedecus appetens_. + +23. et.--Somm. et Rond. hic addunt, _opibus_. E. + +ego.--Somm. Dub. Mart. Rond. _ergo_. Alii edd. _quid ergo eo_. + +erat.--Er. Lugd. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _erant_. + +iniquitatem.--Lov. _sola iniquitate_. DE. At alii cdd. melius, _solam +iniquitatem_. + +fruens.--Angl. duo _furens_. [E. _tantum_] Alii, _fruens_. + +ibi.--In Mss. quatuor et Arn. _mihi_. + +24. a quo?--Somm. Lov. Flor. Rond. om. _potest_. [_a quo potest_? ABCDE. c. +ed. P.] + +sua.--Ita in Mss. et antiquioribus edd. cum in Lov. et Arn. legatur, _opera +tua malis inimica sunt_. E. Contra mentem Augustini, qui, nisi fallimur, +probare intendit nihil Dei innocentiae derogari poena malis irrogata; quia +si quid patiuntur nocumenti, totum in ipsa eorum opera refundi debet. + +s. 14. l. 4. etiam sic te imitando = _te_ ABCD. + +25. reorum. sic Codices plerique, cum Ulim. et E. Maluimus, uti pauciores +habent, _consortium reorum_. ABCD. Hoc enim verbo S. Augustinus peccati +illius sui gravitatem amplificat, sicuti deinceps facit, se et _consciorum +animorum confricatione_ accensum, et _consortio simul peccantium_ +delectatum fuisse accusans. [_reorum_ ed. P.] + +26. occurrit.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _occurrerit_. + +27. amabam.--Lov. et 4 Mss. ap. Mart. _et amari amabam_; moxque, _amans +amari_. At Bad. Am. Er. Arn. et Ulim. cum Mss. pro, _amari_, habent, +_amare_, utroque loco, et melius. + +l. 4. _quid_ pro _quod_ ABCDE. + +libidinis.--Am. Er. et Lov. _de tartarea libidine_. At Bad. Arn. et Mss. +_de tartaro libidinis_. + +28. insania.--Septem Mss. _mirabilis insania._ E. + +actori.--Am. Er. et Lov. _auctori._ ABD. _auditori_ C. + +dolores.--Theologi Lovanienses legunt: _lacrymae ergo amantur et dolores_. +Abest vox, _lacrymae_, a Mss. et edd. plerisque. _lacrymae_ loco +_lacrymatur_ habet E. _lacryma_ D. _lacrymat_ AB. + +aestus.--Rond. ex tribus Mss. et totidem ap. Mart. _in aestus._ + +s. 3. l. 9. amentur--_amantur_ ABCD. + +l. 13. congaudebam.--_bat_ ABCD. sed puncto forsan notatur, et mox +_contristabatur_. + +antep. lateque--_alteque_ 5 Mss. ap. Mart. ABCDE. + +gererent.--Er. Lugd. Lov. Somm. Mart. cum 1 Ms. Rond. _gererentur._ + +dolor.--Bad. Am. Er. et Lov. _delectatur cor_, cum 5 Mss. ap. Mart. Nostram +vero lectionem praeferunt Mss. et Arn. + +29. s. 5. l. 2. sacrilegam curiositatem _sacrilega curiositate_ ABCDE. +{286} + +scaevum.--Sic juxta vetustos cdd. scribendum hic, _scaevum_, id est, +sinistrum: non, _saevum_, uti scribitur apud Er. et Lov. + +30. s. 7. l. 4. _quendam Ciceronis_ minus recte ex edit. Lips. pro _quendam +cujusdam Ciceronis_ quod habent ABCDE. cum ed. P. + +l. 11. surgeret _jam_ coeperam ABCDE. + +31. refrangebat.--Sic Mss. prope omnes cum Bad. neque secus Am. et Er. nisi +quod scribunt, _refringebat_. At Lov. et Arn. habent, _et hoc solo in me +tanta flagrantia refrigebat_. + +praebiberat.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et sex Mss. apud Mart. _pie +biberat_. ABCDE. + +s. 9. l. 2. ut viderem--_et videre_, 4 Mss. ap. Mart. et ABCD. + +nomina.--Lov. _Haec enim omnia non. haec omnia_ E. + +sono.--Quatuor Mss. _tenui sono_. ABCD (sed in D sup. emendatur _sono +tenus_) E. Alii _tenus sono_. + +s. 10. l. 1. = _et_ ABCDE. + +32. l. 1. et caeterum = _et_ ABCDE. + +33. habes.--Er. _abes_. B. + +34. pulmenta.--Sic Mss. cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. _elementa_. Angl. +quatuor, _bulmenta_. [minus recte, habent enim omnes _pulmenta_.] + +illam.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. c. 2 Mss. Flor. et Rond. _in +illam_. ABCE. D man. 2^{da}. + +illum.--Er. Ven. _illam_. et 3 Mss. ap. Mart. D man. 2^{da}. + +35. l. 3. quibus rerum ignarus.--_rebus_ ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. Ulim. et +Arn. + +Scriptura.--Sic Mss. Angl.--Sic etiam editio Am. duo Mss. Flor. necnon +editio Florentina. 3 Mss. ap. Mart. [_et si recte in Scripturis +diceremur_.] + +rectissima.--Quatuor Mss. _lectissima_. AC. D 1^{ma}. man. + +l. ult. juste--_juxta_ 2 Mss. ap. Mart. + +36. l. 1. Numquid.--_Et numq._ ABCD. + +l. 8. his--_hic_ ABCDE. + +praecepit.--Apud Lov. additur, _Deus_. D. man. 2^{da}. Lips. Sed ea vox +abest a Mss. et plerisque edd. quia quae hic laudatur Justitia, non est +alia ab ipso Deo, qui praecepit. + +37. l. 4. = _est_ ABCDE. + +38. l. 3. Tu + _Domine_ derelinqueris ABCD. + +l. 4. quia--_qui_ ABCDE et Germ. 1 ap. Mart. + +42. l. 1. videretur _videbatur_ ABCD. + +concederet.--In editis Bad. Am. Er. et Lov. _me secum crederet_. Sed +legendum cum Mss. potioribus, _me concederet_; vel cum Arn. _me secum +concederet_.--Editio Florentina censet omnino legendum, _me secum +crederet_: quod probare nititur auctoritate tum edd. supra memoratarum, tum +Sommalii, tum undecim Mss. Etruriae: cujus tamen rationibus non +convincimur. _Ut vivere me secum crederet et haberet_ (_habere_ E) _mecum_ +ABCDE. et 5 Mss. melioris notae ap. Mart. + +44. fieri.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et Rond. _fieri enim_. E. + +45. carmina.--Bad. Am. Er. et Lov. _certamina_. + +46. s. 3. l. 6. = _me_ ABCDE _sinerem_ E. + +castitate.--Bad. Am. et Er. substituunt, _charitate_. + +47. planos.--In quibusdam editionibus, _planetarios_. Ita in ipsa editione +Lovaniensium per typographorum oscitantiam; quandoquidem in suis +Castigationibus aiunt rectius videri sibi legendum, _planos_, id est +impostores, quo nomine appellatos olim fuisse Mathematicos palam est. Hoc +porro nomen alias adhibet Augustinus, ut libro tertio contra Academicos, +cap. 15. + +48. l. 1. medicae artis.--_medicinae_ ABCDE. 4 Mss. ap. Mart. + +proconsule.--Er. Lugd. Ven. Benedict. _pro consule_, duobus verbis. Lov. +_proconsul e manu sua_. ACD. _proconsul manu_ G. 2. ap. Mart. E. + +l. 13. illam.--_illa_ ABCDE et 6 Mss. ap. Mart. + +intelligere.--Sic legendum cum Mss. Angl. ABCDE.--Quibus suffragantur sex +Mss. Flor. necnon Mart. cum tribus Mss. et Rond. cum quatuor aliis Mss. +[_potuisset intelligere_.] + +sustentas.--Lov. et Rond. _sustentes_. + +paginis.--Apud Am. Er. et Lov. _de Paganis_; quibus perperam suffragantur +aliquot Mss. E. + +castus.--Mart. cum tribus Mss. melioris notae [_cautus_ ABCDE c. ed. Par.] + +49. cocta.--2 Mss. ap. Mart. et Lov. E. Mss. plures _coacta_, et melius +nostra opinione dicitur _coacta_, id est coagmentata amicitia, quam +_cocta_. licet hanc vocem Lovanienses praetulerint.--Quinque Mss. apud +Mart. citati et D man. 2^{da}. habent, _coacto fervore_ [_coacta_ ABCD c. +Ed. Par.] mox = _ego_ ABCDE. + +convertis.--In Editis Am. Er. et Lov. _Simulque convertens_. Paulo post, +apud Lov. legere est, _super omnes civitates_; pro, _suavitates_. + +suavi.--Er. Lugd. Ven. Lov. _suavis_. E. + +50. s. 9. l. 4. expetebant--_spectabant_ ABC. _expectabant_ G. 1. DE. _sp. +enim_ ABE. = _mihi_ ABCDE et pro _quia, quod_ ABCDE. G. 2. ap. Mart. _quae_ +G. 1. _quando_ 4 Mss. ap. Mart. + +51. l. 3. = _tunc_ ABCDE. + +l. 7. tunc--_nunc_ AC. D man. 1^{ore}. _non_ B. + +l. 8. _Sic enim ego eram_ ABD. _ego enim_ E. {287} + +ibi.--Am. Er. Lov. et Somm. _An hoc tibi_. D. man. 2^{da}, ut videtur. + +52. conscissam.--Quinque Mss. _concisam_, et ABCDE. + +Ad te.--Ita magno consensu Mss. paucis exceptis qui habent, vel _a te_ vel +cum edd. _miseriae quae a te_. D man. 2^{da}, _quae ad te_. + +53. s. 14. l. 3. ex ejus corpore--_ex eis_ ABC. D man. 1^{ore}. + +antep. quo fugit--_a quo_ ABCD. + +et non.--Sequimur Mss. In edd. porro sublata negatione legitur, _etenim +omnia senescunt_. + +54. sint.--Mss. tres: _Eunt enim quo? ut non sint._ + +s. 16. pen. descendunt--_discedunt_ 3 Mss. ap. Mart. + +s. 17. l. 3. hae--_haec_ ABCD. + +55. ubi est.--In codice Sorbonico, et 2 Mss. ap. Mart. _Ecce ibi est, ubi +sapit veritas._ + +eam--Lov. Arn. Mart. cum quinque Mss. necnon Rond. cum quatuor Mss. _ut +sanet eam_. [e Vulg.] D man. 2^{da}. + +l. 7 ab inf. illi alter--_ille_ ABCDE, 2 G. et Ulim. ap. Mart. _ille et +alter_ 2 Mss. ap. Mart. + +56. descensum.--Benignianus codex optimae notae, _discessum_. + +l. 5 ab inf. corporibus--_corporalibus_ ABCD. + +57. Hierium.--Sic scribitur in editione Lov. et in Mss. plerisque. At in +Bad. Am. Er. Arn. et quatuor Mss. _Icherium_. + +l. 5 ab inf. meae--_suae_ AB. C man. post. D. et 6 Mss. ap. Mart. + +dictor.--In edd., E et 6 Mss. ap. Mart. _doctor_. In duobus Mss. Lov. +_dictator_: corrupte scilicet pro, _dictor_; quam vocem nostrorum codicum +auctoritate restituere visum est. + +58. meae.--Arn. cum editione Moreti, an. 1650 sic habet: _animo versabam et +ostentationem contemplationis meae_. Mss. sex: _modos contempl._ + +vitae.--Mss. Angl. cum nostris habent: _divisione irrationabilis_ (ABCD) +_vitae_; sive, _irrationalis_. E. Apud Lov. _rationalis_; mendose, ut +patet. + +mentem.--Mss. quinque non deterioris notae et ABCDE habent _sine ullo sensu +mentem_, pro, _sine ullo sexu_. + +59. s. 25. antep. accepimus--_accipimus_ ABD et 3 Mss. ap. Mart. + +60. confitebar.--Edd. _pene errare confitebar_, manifesto lapsu. ABCDE. +_plane_ 1 Ms. ap. Mart. + +61. acumen.--In antiquioribus editionibus, _discendi_. Lov. et Arn. +_disputandi_. At in Mss. pluribus, _dispiciendi acumen_, quae germana +lectio visa est. + +cupiditates.--Lov. cum antiquioribus editionibus, _meretricias +cupiditates_. At Mss. cum Arn. _meretrices_: quod vocabulum usurpavit +Augustinus ab eo loco Evangelii, ad quem alludit. + +62. timebimus.--Somm. Ulim. Lov. Arn. Moret. Mart. cum septem Mss. necnon +Rond. cum tredecim Mss. ABCDE [_timemus_ ed. P.] + +64. vexarentur.--Ita codices plerique, et elegantius videtur quam si rupto +periodi nexu nova incipiat sententia hoc modo: _In te offenderunt injusti +ut juste vexarentur_, uti habent nonnulli Mss. cum Arn. _ut et_ &c. ABCD. +_offenderent--et_ E. + +suam.--Substituimus, _suam_ ex Mss. melioris notae, loco _tuam_, quod in +codicibus vulgatis, et in Mss. nonnullis reperitur. + +s. 3. l. 4. suaviloquentiae--_suavis eloq._ ABCD. + +l. 5. quam ego + _jam_ ABCD. + +65. tibi.--Arn. et Mss. duo, _occidant se tibi_; moxque, _trucident_. Alii +plerique codices comprobant alteram lectionem, quae paululum obscura est +propter distantiam particulae negantis referendae etiam ad verba, +_occidunt_, et _trucidant_. + +66. quae.--Somm. Dub. Mart. c. 1 Ms. et Rond. Lips. _qui._ E. + +s. 6. pen. ad illas rationes--exploratas. _ad illa ratio_ B. _explorata_ +ABC. _ad illas rationales_ ACD man. 1^{ore}. + +s. 7. l. 5. sicut Deum--_sicut Te_ ABCD man. 1^{ore}. + +67. hoc.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. _ad haec. adhuc_ ABC _hoc_ sup. lin. D. + +s. 8. l. 7. existimari se. _se_ (_sese_ C.) _aestimari_ ABCD _aestimari se_ +Mart. cum 2 G. et Arn. + +tam.--Arn. et Moret. D man. post. _falsa tam_ ABD man. 1^{ore}. Mart. (c. 5 +Mss. et Ulim.) Rond. _falsata_ C. Rhythmus "non solum ignorata, sed etiam +falsata" Aug. sapit [_falsa tam vesana superbiae_. ed. P.] + +69. eoque.--Er. Lugd. Ven. Lov. _eo quoque_. ABCD. + +antep. quas--_quos_ ABCD 4 Mss. ap. Mart. Ulim. Mor. + +70. quod.--Rond. _quo_ ABCD. 1 Ms. ap. Mart. Mor. + +modis.--Ulim. Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum undecim Mss. +_miris et occultis modis_. E. et D. sup. lin. + +est.--Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. Mart. Flor. et Rond. _sit_. + +71. nolui.--Codex Sorb. _meos esse volui_. Consentit Gallica versio Arn. +sed alii cdd. etiam Arn. in Latino textu, habent _nolui_. Et reipsa cum in +schola rhetoris studeret Augustinus, fuit longe sedatior, ut ait supra, +lib. iii. c. 3. + +diligebant.--Somm. Dub. Arn. Mart. (c. 5 Mss.) Mor. et Rond. _diligent_ A +[_diligunt_, BCDE c. ed. P.] {288} + +72. non mansit. Sic Mss. magno consensu. E. Verior forsitan lectio est, qua +filium mater significatur suis fletibus ac precibus prosecuta. = _non_ ABCD +et 3 Mss. ap. Mart. et Arn. [_remansit_ ed. Par.] + +me faceres.--ita Mss. et Arn. ABCDE. [_ut in me_ ed. Par.] + +ista.--Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. c. 4 Mss. Arn. Mor. Flor. Rond. +_contemnentes ista_. + +Evae.--Sic restituimus ex veterrimo codice Corb. et 2 Mss. ap. Mart., nam +peccatum est in aliis plerisque Mss. qui habent, _arguebatur in ea +reliquiarum Evae_. BCDE. Quos sequuntur Bad. Am. et Er. _reliquum_ A. Alii +vero dum locum emaculatum cupiunt, substituunt, _rea_, pro, _in ea_, Mss. +certe refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitiatus fuerit locus ab +iis quibus insolens et ignota erat vox, _reliquiarium_. In qua librarii +rursum peccarunt libro 1 Quaestionum in Genesim, quaestione 148, ubi +codices veriores praeferunt, "enutrire vestrum reliquiarium," juxta LXX. +[Greek: kataleipsin], non, _reliquias_, aut, _reliquiarum_, ut +alii.--Praeterea, codici Corbeiensi suffragantur duo manuscripti Florentini +optimae notae. + +s. 16. l. 2. ibam + _jam_ ad inferos ABCDE Mart. cum 5 Mss. et Ulim. Arn. +Mor. &c. + +sua.--Sic legendum cum Mss. cum Bad. et Arn. non ut Am. Er. et Lov. _in +carne_; tametsi hoc habeat locus Apostoli ad quem alludit Augustinus. Nam +hic dicere maluit, _nec solverat ille in cruce_; quia sui recordabatur +erroris quo antea cum Manichaeis non crucem, sed carnem Christi negaverat. + +73. l. 9. recuperarem--_reciperem_ ABCD. = _mei_ ABCD. + +s. 17. l. 7. bis in die--_bis die_ ABCDE. + +l. 12. mutabile ABC. quod tamen glossam sapit. E. sed fors. sup. ras. et 2 +Mss. ap. Mart. [_nutabile_ D. c. ed. P.] + +amabam.--Ita 3 edd. vetusti ap. Mart. ubi Lovanienses habent, _peccavi +tibi_; _sed excusare me amabam_.--Somm. Mart. et Rond. _peccabam_. _me +amabam_ habent ABCDE. + +in me.--Lov. Mor. et antiquae editiones, (cum 3 Mss. ap. Mart. E et A. sup. +lin. _in_ in orat. serie) _te a me_. Melius vero Mss. et Arn. _te in me_, +juxta Manichaeorum errorem, qui Dei portionem in homine cum natura mali +depugnare credebant. + +75. l. 1. maligna.--_mala_ AC G. 1. ap. Mart. _mea_ B. + +eorum.--Alludit ad versiculum 4 Psal. 140, et sequitur hic et alias +lectionem quamdam LXX, quae habet, [Greek: sunduaso] _combinabo_: +quapropter scribimus cum antiquioribus codicibus _combinabam_, E in textu, +corr. in marg. pro quo in aliis est, _convivebam_, aut, _combibebam +convivabar_, _communicabam_. ACD. _cabo_. B. _combinabar_ Moret. + +76. diffunderetur abs te--cdd. Regiomont. Bertin. 2 edit. Ulim. Bad. Arn. +Lov. Er. ABCD ed. Par.] + +77. reprehenderant.--Mart. cum 1 Ms. et Rond. _reprehendebant_. + +79. s. 23. l. 4. per eosdem ipsos--_eos ipsos_ ABC 2 Germ. ap. Mart. qui +habent _Manichaeis_. + +nesciens.--Sic Mss. Angl. cum nostris. At Am. Er. Lov. _et nescivi_. Somm. +Blas. Mor. et 2 Mss. ap. Mart. _et nesciebam_. + +80. excipiendum.--Lov. _decipiendum_. + +occidebar spiritaliter. Itaque. Somm. et Rond. ABCDE. [_occidebar. +Spiritaliter itaque--expositis_ ed. Par.] + +s. 25. l. 7. multa probabiliora--_multo_ ACDE 3 Mss. ap. Mart. et Mor. + +83. densiores.--In codice Alb. additur, _fundere_. + +Ambrosium.--Ita potiores Mss. At edd. _currerem, et in Ambrosii_. ABCDE et +G. 2. ap. Mart. + +periculo.--Er. Lugd. Ven. et Lov. _acriore periculo_. + +mirarer.--Sic potiores Mss. et Am. Er. Arn. At Bad. et Lov. et 4 Mss. ap. +Mart. _miraretur_. + +pocillum.--Am. et Er. _potillum_. + +84. tepidissimo. E. _quod ... aquatissimum ... tepidissimum_ Somm. Arn. +Dub. Flor. et Rond. B. _quod jam non solum aquatissimo_. ACD. 4 Mss. ap. +Mart. et Blas. + +l. 7. = _se_ ABCDE. + +praedicationem.--Lov. Somm. Blas. et 5 Mss. ap. Mart. habent: _in ejus +praedicatione_. CE. + +85. l. 18. disceptare--_dissertare_ ABCDE. + +86. dicere.--sic omnes fere Mss. D. Lips. (altera tamen lectione subjecta) +[_discere_ 2 Mss. ap. Mart. et edd. ABCE. ed. Par.] + +pulsans.--Sic legendum cum Mss. et Somm. Arn. non quemadmodum Lov. et editi +caeteri habent, _pulsansque_. + +Ecclesia.--Post vocem, _Ecclesia_, additur in edd. et E. _tua_, quae vox +abest a Mss. + +87. l. 2. viderem--_videram_ ABCD. + +l. 3. sint--_sunt_ ABCD. + +88. viderem.--Mart. cum 1 Ms. _videram_. ABCD. + +l. ult. inconcusse--_inconcussa_ Somm. Arn. Mor. Mart. c. 3 Mss. + +90. l. 5. ab inf. quo--_quod_ ABCDE. + +91. l. 3. = _illud_ ABCDE. + +92. voluptate.--Tres Mss. Angl. _cum mira voluptate_. ABCDE. + +93. esset.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. E _obvius esset_. E. Somm. et Rond. +_per viam obvius esset. pervium esset_ ABCD. + +l. 5. mea--_ea_ ABCE _eo_ D [male]. {289} + +s. 11. l. 3. ortus erat. _erat_ ortus ABCD. _eram ortus_ E Lips. + +l. 7. Magnam. _magnae_ ABCD et 1 Ms. ap. Mart. + +92. l. 17. = _jam_ ABCDE. + +l. 22. visum contemnere. _visu_ ABCD. 4 Mss. ap. Mart. Som. + +94. s. 14. l. ult. judici. _judiciis_ ABCD. (E. manu 1^ma. _judicibus_ e +corr.) 6 Mss. ap. Mart. + +s. 15. pen. tandem [Symbol: Dagger] _jam_ ille ABCDE. 7 Mss. ap. Mart. Arn. +Moret. + +95. ter.--Bad. Am. Er. Blas. _Et ibi_. Lov. Somm. Mor. et 4 Mss. ap. Mart. +_Et inter haec_. At Mss. plures potioresque cum Arn. habent, _Et ter jam +assertion_. Praetulimus; nam Alypius tertium functus assessoris munere +dicitur etiam postea lib. 8. c. 6. "Mecum erat Alypius," inquit Augustinus, +"otiosus ab opere jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans +quibus iterum consilia venderet." + +Italicianarum.--Apud Lov. Arn. Mor. 5 Mss. ap. Mart. et BC _Italicarum_. At +in vetustis edd. _Italicianarum_, uti scribitur etiam in Notitia dignitatum +Imperii, et ab iis qui de Comite largitionibus in Italia faciendis +praefecto agunt. sic ADE. + +aversabamur.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Dub. Mart. c. 3 Mss. Flor. +et Rond. [Ed. B. _adversabamur_.] + +97. l. 10. quaerimus, sumimus,--_quaeremus_, _sumemus_ ABCD. et E manu +post. _sumemus comparabimus_. + +horis.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. _antemeridianas horas_. + +vita misera. ABCD. [vita _haec_ misera E. cum ed. P.] + +_ac_ non. ABCDE. et 4 Mss. ap. Mart. [_an_ non ed. Par.] + +98. cantans.--Arn. Flor. et sex Mss. apud Mart. ABCDE. [_causans._ ed. +Par.] et paulo post, Somm. Rond. et tres Mss. apud Mart. Mor. et Lov. ad +marg. _desideraveramus_, pro _desideraremus_. + +99. deligatus.--Lov. Blas. cum aliquot Mss. _delicatus_. E sup. ras. Somm. +Arn. _delectatus_. Stant vero pro nostra lectione melioris notae Mss. ABCD. + +s. 22. l. 18. incidit.--_incidet_ ABCD. + +100. l. 5. demonstrabas. ABCDE Mart. c. 4 Mss. Arn. et Mor. [_demonstrares_ +ed. P.] + +101. formabamus.--In antiquioribus editionibus et nonnullis Mss. +_firmabamus_. Flor. _pene firmaveramus_. + +gemitus.--Codex Alb. et antiquiores edd. _Inde ad suspiria et gemitus +convertebamur, et gressus_ E. _regressus_ Mart. c. 2 Mss. + +avulsa.--_evulsa_ ABC. + +ereptura. ABCDE. [ed. P. _raptura_] mox _ablatura_ ABCDE. + +102. l. 8. quod ista ipsa, foeda tamen. _quod tanta ipsa, foeda_ (_foeda +ipsa_ 2 Mss.) _tamen_ 5 Mss. ap. Mart. + +feram.--In Lyrensi codice, _et ego ibi liberabo_. + +103. cogitabam.--Bad. Am. et Er. _non tamen te cogitabam_. + +104. illos deceptos deceptores et loquaces mutos. ABCD. _et deceptores_. E. +[_deceptos illos et deceptores_ ed. P.] Am. Er. _loquaces mutos, et_ (= +_et_ Ulim.) _ob hoc mutos, quoniam_. + +105. noluisses.--Legitur, _voluisses_, apud Bad. Am. Er. Somm. et Blas. et +5 Mss. ap. Mart. E. + +explicatam ABCDE et G. l. ap. Mart. [_explicitam_ ed. p.] + +106. liquidam.--Sic Mss. Angl. [ABCD] et nostri prope omnes. Germ. l. ap. +Mart. Et paulo post, _non alium quam me_.--Hanc eamdem habent lectionem +Arn. Mart. Flor. et Rond. cum aliquot aliis Mss. [_eam liquide cernere_... +(sic E) _non aliud quam me_ (E).] + +factus esset.--Omittitur, _bonus_, in Mss. Benign. Theoderic. et aliquot +aliis. ABCD [_bonus_ ed. P.] + +107. ubi. ABCDE cum ed. Ben. _unde_ Som. Arn. Mor. Mart. [cum 3 Mss. neque +tamen antiquiss.] [_unde_ ed. P.] + +alia ABCD [_animalia_ E. c. ed. P.] + +tuam.--Quatuor Mss. _creaturarum tuarum_. mox _quae_ + _re vera_ corpora +erant ABCD et Mart. c. 6 Mss. Arn. Mor. [_quae vera corpora_ ed. P.] + +l. 7. ab inf. per immensa = _spatia_ ABCDE. [_spatia_ ed. P.] + +108. ea.--Ita Mss. cum Bad. et Arn. At Am. Er. Lov. et 3 Mss. ap. Mart. +mutata interpunctione habent: _Aut unde fecit ea? Materies aliqua mala +erat._ mox _totum_ ABCD. [_totam_ E. c. ed. P.] et _omnipotens_ ABCDE +[_omnia potens_ ed. P.] + +fabricaretur.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _fabricaret_. + +fluitans.--Bad. Am. Er. Lov. _fluctuans_. 4 Mss. ap. Mart. et E. + +109. illam.--Sic in Mss. et ABCDE. Lips. [_ullam_ ed. P.] + +quod.--Sic ex Mss. Angl. et Mart. c. 7 Mss. Ulim. Lov. Arn. [_dicebat_, +_quantum valeret_.] + +sui.--In edd. plerisque: _et collatione flagrabant in eas nugas igne cordis +sui_. E. _flagitabant meas_ A _in eas_ BCD. Castigavit Arn. _flabant +ignem_: nos ex Mss. restituimus _flatabant_; quo in verbo, quia minime +familiare erat, lapsi sunt librarii et locum corruperunt. Id porro usurpat +Arnobius adversus Gentes, lib. 2, circa medium: "Quid mimulos, histriones, +cantores tuba, tibia, calamoque flatantes?" + +Firminum.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _de eodem Firmino_. {290} + +110. pronuntiarem.--Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. _praenuntiarem_. + +colligi.--Sic legendum juxta Mss. Angl. ABCD et 2 Germ. ap. Mart. +[_dicerem? Inde certissime collegi ea quae vera._ (sic E.)] + +aditu.--Bad. Am. Er. cum 5 Mss. et 1 ap. Mart. _auditu_. + +at eadem.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum 5 Mss. _ad_ AD _aut_ BCE. _aut si_ 1 +Ms. ap. Mart. _diceret si eadem_. Er. Lugd. Lov. et Ven. [_etiamsi_ ed. P.] + +111. l. 2. aut quid ABCDE [_ut quid_ ed. P.] atque Scripturis ABCDE [_in +Script._ ed. P.] + +recipiebant.--Codex Benign. _rapiebant_. + +112. s. 12. pen. meorum ABCDE [om. ed. P.] + +l. ult. Verbum Deus. ABCD. [_Verbum Dei Deus_ ed. P.] + +115. lucem--Hic in edd. additur, _Domini_, qua voce carent Mss. + +116. conspicitur.--Mss. magno consensu ferunt, _conspiciuntur_. + +s. 18. l. 4. quid ABCDE [_quod_ ed. P.] + +117. extra.--Legebatur in Lov. et antiquioribus editionibus, et 4 Mss. ap. +Mart. _quia extra te non est aliquid_, C. At Arn. expunxit, _te_, quae vox +abest a potioribus Mss. et abesse debet, cum sensus sit, nihil esse extra +universam creaturam, quod ad perturbandum ordinem a Deo constitutum +irrumpat. + +ista.--Sic Mss. melioris notae cum Arn. ubi Somm. Mor. et 3 Mss. ap. Mart. +habent _ut dicerem non esse nisi ista_: caeteri porro edd. Ulim. et 1 Ms. +ap. Mart. _ut dicerem non esse ista_. + +118. s. 22. l. 1. Et sensi expertus ABCDE. [_et expertus sum_ ed. P.] + +infima.--Sic Bad. Am. Ulim. et Er. sicque Mss. Angl. et plures e nostris +Mss. et 4 ap. Mart. At Arn. et Mss. aliquot, _detortae in infimam_, Supple, +_substantiam_. Lov. _detortam in infimam_. [_detortae in infimam voluntatis +perversitatem_.] _projicientis in intima_ ABCDE. + +instabam--Am. et Er. cum Mss. quatuor, et ABCD [_stabam_ E. c. ed. Par.] +mox _diripiebar_ ABCDE 3 Mss. ap. Mart. Ulim. Arn. Mor. [_derip._ ed. P.] + +119. l. 2. _nuntiaret_ ABCDE et om. _et_ ante _quousque_ ABCD. +[_adnuntiaret et_ ed. P.] + +pervenit.--Egregium huncce locum reparant codices Mss. Nam in vulgatis +corrupte legebatur: _et perveniret_, E. + +lin. ead. _certa_ ABCDE et Mart. c. 2 Germ. [_certo_ ed. P.] + +evalui.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. _valui_ ADE. C man. 1^{ore}. + +120. animum.--Er. Lugd. Ven. Rond. _animam_. E. + +122. coepi.--Dub. Mart. et Rond. _cepi_. + +123. curia.--In editis, _cura_, ABCDE et 4 Mss. ap. Mart. At in Ms. Benign. +longe melius, _curia coelestis Imperatoris_. + +125. tua.--Bad. Am. Er. cum codice Alb. _delectatione tua_ E. + +l. 6. _audiunt_ ABCDE. et aliquot edd. [_audient_ Mart. c. 3 Mss. Arn. Mor. +ed. P.] + +126. quod.--Mart. tribus suffragantibus Mss. _quo_. + +tecumque unum Deum.--Omitti poterant isthaec verba, _cum Spiritu sancto_, +quae absunt a pluribus et potioribus Mss. (ed. B.) om. ABCD. Ea igitur +omisimus; hic enim de Deitate Filii agitur, non de Sacrosancta Trinitate +fit confessio. Vocc. uncinis includit Lips.--Ed. Ox. [_tecumque cum Spiritu +Sancto unum Deum_ E cum ed. P.] + +127. l. 11. de quo ille ABCD. et Mart. c. G. 2. [_deque illo_ ed. P.] + +dilucidaverat.--Mss. non addunt, _et dilucidaverat_. (ed. B.) absunt ab +ABCD. ea ergo omisimus. uncinis includit Lips. [habet ed. P.] mox _in_ Rom. +foro. = _in_ ABCDE. + +monstra.--Mirum quantum hic varient codices. Ex vetustioribus et +castigatioribus, codices Fossat. Benign. Corb. 1 Germ. etc. pro, +_populusque etiam_, habent, _popilios jam_. (_pompilios jam_ E.) Alii +quinque cum Bad. Am. Er. Somm. Blas. _populi usiam_. Victor. et Germ. 2 +&c., _populique jam_. Nonnulli, _populi etiam_. Lov. _populusque etiam_. +Nos ex ipso Benedictinorum consilio, tres Mss. Angl. secuti sumus, quorum +lectio caeteris eo loco exhibitis longe praestat. Porro conjunctio _et_, +addita est ante _omnigenum_, quia in omnibus Mss. reperitur. [_Romana +nobilitas inflata spirabat populusque etiam et omnigenum deum monstra_.] +_Populos_ tamen, non _populo_ cum ed. P., habent ABCD; id ergo restituimus, +praesertim cum in plerisque lectionis depravationibus adhuc supersit litera +_s_. (Ed. Ox.) + +mox _quae ista_ ABCD [_iste_ ed. P.] + +128. Christi videro = _te_ ABCD. [habet ed. P.] + +tuo.--Rond. cum paucis Mss. _suo_. + +129. quam exsultantibus pastoris. Sic in Mss. (et Arn.) praeter Valinensem +qui habet, _quam exsultantibus Angelis pastoris_: et melius. (ed. B.) om. +_Angelis_ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. et edd. plur. quae habent _quam +exsultantibus pastoris_. omisimus ergo; fit enim allusio ad Luc. 15, 5. ubi +de Pastoris gaudio narratur, vc. autem _Angelis_ inseruerunt quibus +constructio durior visa est. (uncinis includit Lips.) ed. Ox. [_Angelis_ +ed. P.] + +130. l. 1. quia ABCD. [_qui ea_ E. c. ed. P.] + +voluptariis ABCD. [_voluntariis_ E. c. ed. P.] + +131. l. 2. jam amemus et curramus. ABCDE. [_amemus curramus_ ed. P.] {291} + +tanquam quae sunt. ABCDE. 1 Ms. ap. Mart. Mor. [ = _quae_ ed. P.] + +magnae. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Mor.--Lov. _magnum_. + +cogitabatur.--Mss. octo habent, _cogebatur_, non inepte ad significandam +vim diabolo illatam. Sequimur vulgatorum lectionem in Mss. etiam bene +multis repertam; et vero potest habere eumdem sensum. + +132. experimento.--Sic Er. Somm. Arn. Mart. et Flor. cum non paucis Mss. +ADE. Apud Lugd. Ven. et Lov. _meo ipso_. C. _in eo ipso_ B. [_in me ipso_. +ed. B.] + +volens.--Lov. Mor. _quod faciebam volens_. Sed legendum, _quam_, uti habent +alii codices; et supplendum, _magis_, quam particulam reticere amat +Augustinus. + +excusatio.--Bad. Am. Er. Lov. _ulla excusatio_. + +133. vincebat.--In 5 Mss. _et non vincebat_. Sed verior aliorum codicum +lectio sine negatione. Id nempe _vincebat_, quod saniore judicio mentis +praeferebatur, tametsi infirmioris adhuc voluntatis affectu non eligeretur. +Unde mox ait: _Non erat omnino quod responderem veritate convictus._ + +gemebam.--Lov. et 1 Ms. ap. Mart. man. 2^{da}. _degebam_. + +134. Pontitianus.--Sic in Mss. At in codicibus editis scribitur, +_Potitianus_. + +135. erant.--Am. Er. Lov. Somm. _erat_. + +quando.--In plerisque edd. _Et quamdiu_. At in melioribus Mss. et Arn. _Et +quando_. Malumus: ut antithesis servetur; quia in sequenti membro dicitur, +_ecce nunc fio_.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond. ABCDE _istud_, +non _istuc_. [_istuc_ ed. P.] + +136. socium.--Sic Mss. At Lov. _socio_. + +jam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. Mor. [ = _jam_ ed. P.] + +dicebat.--Somm. et Germ. 2. _decebat_. + +conhibebam.--Lovanienses in quatuor suis Mss. legebant, _convivebam_. Nos +in nostris reperimus _conhibebam_. Nempe suam iniquitatem secum habebat, +convivebat, et tamen obliviscebatur.--Editio Florentina, _cohibebam_. (ed. +P.) Sic ABCDE. Ea vero vel vera lectio est, vel ambigua licet, orthographia +tantum a vera differt; vid. sup. p. 136. n. q. Eadem fere habet, quam +serius vidi, not. Bened. ad Ps. 81. + +"_Connivistis_ Er. _connibuistis_, et infra loco _conniverunt_ habet +_conhibuerunt_; atque ita veteres libri, in quibus pro verbo _conniveo_ +constanter scriptum est _conhibeo_." ed. Ox. [_connivebam_ ed. P.] + +137. caeteris.--Er. cum uno Ms. _certis_. + +es.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. ABCD. [_est_ ed. P.] + +renitebatur.--Mss. Angl. ABCDE. _retinebatur_. Alii, _renitebatur_. pen. +alloquebantur ABCD. [_loquebantur_.] + +138. non.--Er. Lugd. Ven. _non sciebam_. + +insaniebam.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Mor. Mart. Flor. et Rond. +[_insanibam_. Ed. B.] + +pedem.--Sic legendum juxta Mss. [_pedem post pedem_.] + +luctantem.--Codex Corb. _parte assurgentem; cum alia parte alibi jacente +cadentem, luctantem_. Angl. duo, _parte assurgentem cum alia_. +ABCD.--Lectionem codicis Corb. praetulit editio Florentina; lectioni Mss. +Angl. duo Mss. Flor. et 3 ap. Mart. et Arn. suffragantur. Er. Lugd. Ven. +_partem assurgentem_. Haec autem lectio, sicut et _parte assurgente_, quam +habent E. Somm. Mor. Ben. inde profluxit quod librarii constructionem parum +perspexerunt, ideoque verba proxime sequentia secum concordari voluerunt, +quod in Mss. saepissime accidit. ed. Ox. [_parte assurgente_ ed. P.] + +nutum = _mentis_ ABCDE. [_nutum mentis_ ed. P.] + +suam.--Lov. Somm. Blas. _ad voluptatem suam_; corrupte, nam de perficienda +voluntate loquitur Augustinus. Et vero in Mss. nullo fere excepto, in +antiquioribus editionibus et Arn. habetur, _ad voluntatem suam_. + +ult. paret ABCD. [_paretur_ ed. P.] + +139. non itaque plena.--_itaque_ ADCDE _plene_ ABCD [non _utique_ plena. +ed. P.] + +vere.--_vero_ ABCDE. + +paenam meae--_poenae_ ABCD. + +141. ponit.--Ms. Corb. Germ. 1. et aliquot alii, _non punit_. + +vanitatum.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum +Mss. non paucis. [_vanitantium_. E cum ed. B.] + +142. blandiens venirem ABCD [_ut ven._ E cum ed. P.] + +istae.--Er. Lugd. Somm. Lov. Rond. _quod isti et istae_. (_et quod istae_ +E.) + +non.--Mart. cum quatuor Mss. _an non_. _Seipsis_ pro _semetipsis_ ABCDE. + +murmura ABCDE. [_murmur_ ed. P.] + +et ille sensit nescio quid. Aliquid enim.--Lov. Er. Lugd. Ven. Somm. et +Rond. [_et ille sensit; nescio quid enim_ ed. P.] + +143. nihil aliud interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut--_divinitus +mihi juberi nisi ut_ ABCDE. + +ex = ex ABCD. + +carnis providentiam. _prudentiam_. E. + +_recipite_.--Lov. _assumite_. Alii cdd. _recipite_. + +145. hostiam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. [_sacrificium_ ed. P.] + +mea.--Sic Mss. et Arn. At Lov. _Quid non mali ego? An facta mea_. In aliis +etiam edd. habetur, _ego_; sed, _an_, mutatur in, _aut_. {292} + +volebas.--Sic prope omnes Edd. et Mss. Attamen Arn. habet _nolebas_. +[_nolebas._] + +suavitate ABCD. [_voluptate_ ed. P.] + +146. loquacitatis.--In codice Benigniano _mundanis loquacitatibus_. + +vergeremus.--Mss. duo, _mergeremur_. 4 ap. Mart. _vergeremur_. + +discedere.--Mart. _si ita discederem_: haec verba _si ita_, cum Ms. Germ. +uno; verbum autem _discederem_, cum duobus Germ. et quatuor aliis Mss. + +dicerent.--Quatuor Mss. apud Mart. _multi dicerent_. + +147. intermittere. _intermitterem_ ABCDE. + +148. in re ejus essemus. sic Mss. nullo fere excepto. ADE (abest a C) [B +cum ed. P. _rure_.] + +illi.--Quatuor Mss. apud Mart. _Retribue illi_. + +reddis ABCDE [_reddes_ ed. P.] + +Nebridius = meus ABCD [habet ed. P.] + +149. ille.--In duobus Mss. _a quo potatur ille_. + +nostra.--Lov. cum antiquioribus edd. et 1 Ms. ap. Mart. _conversatione +nostra._ ABCD. + +dies quo. ACD. [_dies in quo_. ed. P.] mox _Et factum est. Eruisti_ ABCD. +[est, et eruisti ed. P.] + +anhelantibus.--Somm. _Sed adhuc in superbiae scholam, tanquam in +pausationem anhelantibus_. Arn. et Mss. nostram praeferunt lectionem. Nempe +ad illud Augustinus alludit quod accidit fugientibus, qui cum primum +pausant, aliquandiu anhelant. + +150. l. 8. quomodo ABCD. [_quoque modo_ E. cum ed. P.] + +tunc.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _essent tunc, ignorante me utrum +audirent, et me nesciente quod ibi essent_. sic ABCDE. ordine tamen +paullulum immutato, _ignorante me utrum audirent tunc_. + +151. clamat propheta.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _clamat_ +ABCDE. _propheta_ ABCD. Editio Florentina, _et clamabat propheta_. +[_clamabat prophetia._ ed. P.] + +phantasmatibus.--Bad. cum duobus Mss. et 5 ap. Mart. _phantasiis_. Mendose: +nam Augustinus in hujus operis libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quae +sunt, phantasmata vero eorum quae omnino non sunt corporum imagines; quas +ipse Manichaeis olim adhaerens, pro veritate amplexabatur.--Cum Er. Lugd. +Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. legendum existimavimus, +_phantasmatibus_. ABCD. sed mox _quas_ pro _quae_ ACDE. [E cum ed. B. +_phantasmatis_.] + +152. aeternum.--In edd. _O si viderent internum lumen aeternum!_ In codice +Corb. et Germ. _O si viderent in te internum lumen aeternum!_ Visum est +sequi alios optimae notae Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui +caeteris omissis verbis praeferunt, _O si viderent internum, +aeternum!_--His Mss. adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit +Lips.) + +ubi.--Lov. Somm. _Ibi enim, ibi mihi._ At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn. +_Ibi enim, ubi mihi._--Ita etiam sex Mss. Florentini. + +temporibus.--Ita Mss. quo loco edd. habent, _temporalibus_.--Habent etiam +_temporalibus_ sex manuscripti citati in editione Florentina quae sic etiam +legit. _temporalia_ E cum 1 Ms. ap. Mart. _temporalibus_ cum 5 ib. + +153. pestis.--Mart. cum uno Ms. et Rond. _prae istis_. Tres Mss. apud Mart. +_prius_. + +inimicis.--Am. Er. et Lov. _et super inimicis scripturis Scripturae hujus_. +At Mss. Bad. et Arn. carent voce, _scripturis_. _inimicos_ ABCD. + +recordabor.--Sic Dub. cum tribus optimae notae Mss. Sic etiam Mart. cum +duobus, et Rond. cum octo Mss. [_recordabar_ ed. B. et incipit caput +duodecimum ad haec verba: _Sed nec oblitus_.] + +154. formare.--In Mss. pluribus et potioribus; _multum potens formare_; +ACDE (abest haec clausula a B.) et paulo post, _praeter delictum non +habebam_ ACDE. [_reformare--nihil habebam_ ed. P.] mox _nutriebatur_ ABCDE +_respiraveras_ ACD. + +155. pietatis.--Lov. _et ex ea aestuabat affectus pietatis_. + +qua.--Sex Mss. apud Mart. _quae fuerat seducta_ C. Sic Rond. cum duobus +aliis Mss. _quia_ E. + +imitantibus.--Somm. Mart. _per caeteras partes imitantibus_. Rond. _per +caeteras orbis partes_. + +156. laetitiae.--Aliquot Mss. _laetitia_.--Hanc alteram lectionem sequitur +editio Florentina, cum uno e suis manuscriptis. _tumultuante laetitia_ +ABCDE. + +lucentes.--Somm. et Rond. _inde laudes tuae ferventer lucentes_. + +applicatus.--Sic ABCDE cum ed. Ben. minus recte ergo "trium Mss. Angl. +auctoritate" _ampliatus_ legendum censuerunt Ben.; pro qua lectione unum +tantum Ms. affert Mart. Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.--Er. +Lugd. Ven. Lov. Somm. _applicitus_. + +respirans.--In tribus Mss. _et tantum respirans_ ABCD. paullo ante _Ideo_ +pro _Et ideo_ ABCDE. [Et ideo ed. P.] + +157. habitaturi.--Sic habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. +_habitabamus_.--Paulo post, Somm. et Rond. _in placito_. + +nascerer.--Sic legendum cum Mss.--Quam sequimur lectionem, scilicet +_nascerer_, amplexus erat Rond. ex octo {293} manuscriptorum auctoritate. +Mart. cum G. 1, et quibusdam aliis [_renascerer_.] + +commissam = _sibi_ ABCDE [habet ed. P.] + +permanebit ABCD. [_praevalebit_ E c. ed. P.] + +158. temulenta.--Lyrensis codex, _temulentiae_. + +praepositos.--Antonius Arn. suspicatur legendum esse, _per perversos_; vel, +_per praeposteros homines_. + +coelitum.--In Ms. Benigniano, _coeli tui. coelestium_ ABCD. + +ordinate.--Potiores Mss. et ABCDE. [_ordinans_ ed. P.] + +159. l. 13. refractum et quietum ABCDE. [_refracto et quieto_ ed. P.] + +s. 20. l. 2. evicit ABCD. [_vicit_ E c. ed. P.] + +160. cruditas.--Apud Bad. Am. Er. et plures Mss. _crudelitas_. E. + +homini.--Sic legendum videtur juxta melioris notae cdd. In edd. porro +legebatur, _animo humano_ ABCDE. utrumque habet G. 1. ap. Mart. + +161. loquendo.--Lov. cum 1 Ms. ap. Mart. _loquendo te_. Abest _te_, a +manuscriptis. + +suspiravimus.--Ms. Corb. _susum spiravimus_. + +162. si quis audiat. _si qui audiant_ ABCD. + +attingimus.--Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss. apud Mart. citati, et ABCDE. +[_attigimus_ ed. P.] + +talia.--Mart. cum quatuor Mss. _dicebamus talia_. + +ponitis ABCDE. [_ponetis_ ed. P.] + +pen. peregre. _in peregre_ ABCD. + +163. aperuisset.--Sic Arn. et aliquot ex praecipuis Mss. At Bad. Am. Er. +Lov. _apparuisset_.--Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum undecim, et +Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE. + +extremum.--Mss. plerique omittunt verbum, _spiritum_ ABCD. [_spiritum_ ed. +P.] + +164. l. 1. tacebat. _tacuit_ CE. + +celebrare.--1 Ms. apud Mart. et Rond. _celebrari_. + +sonum.--Lov. aliaeque edit. _sermonem_. ABCDE. + +anima. = _mea_ ABCD. [habet ed. P.] + +165. est.--Apud Rond. haec verba, _cum ecce corpus elatum est_, concludunt +periodum praecedentem. + +pascitur.--Tres Mss. Angl. _pascitur, difficile posse vitare. Visum etiam_ +ABCD. + +soporis.--Multi edd. Ita etiam Flor. Lov. Som. Arn. Mor. necnon Mart. et +Rond. uterque cum sex Mss. ABDE _sopore gratiae_ C. [_sopora_ ed. P. Lips. +et sic quidem haud dubie in carmine Ambrosii legendum, et _sopora_ pro +verbo habendum est, alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum +immutatur versus cum Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud +dirigatur. ed. Ox.] + +sancte.--Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss. _sanctam_. + +requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD. [E cum ed. P. +_requievit_.] + +166. s. 34. l. 8. Baptismum + _tuum_ BC. + +l. 9. ex ore ABDE _de_ C. [_ab_ ed. P.] + +locum.--Absunt a Mss. prope omnibus isthaec verba, _invenire indulgentiae_ +et ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.) Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et +Benedictinorum lectioni suffragatur editio Florentina et E. [_indulgentiae +apud te locum invenire_. ed. P.] + +glorietur.--Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum antiquioribus cdd. _O si +cognoscant se omnes_ [ = _omnes_ ABCD.] _homines, et qui gloriantur_, +[_atur_ E.] _in Domino glorientur_, [_etur_ E.] ABCDE.--Editio Veneta sic +habet: _et qui gloriantur, in Domino glorientur_. + +s. 35. l. 6. scio + _eam_ ABCD. + +l. 10. judicio ABCD. [_judicium_ E. et ed. P. e Vulg.] + +s. 36. l. 1. _quod_ BCDE _quem_ A [non habet ed. P.] + +lin. autem seq. namque = _illa_ ABCD. + +167. ei.--Arn. cum aliquot Mss. _offerat_, E sed melius Bad. Am. Er. Lov. +cum pluribus Mss. _auferat ei_, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem +videtur. + +Domine Deus meus.--Editio Veneta, ABCE et 1^{ma}. manu D. [_Domine meus, +Deus meus_, ed. P.] + +confessiones.--In edd. pluribus, et 5 Mss. ap. Mart. _tam per confessiones_ +BCE. Abest, _tam_, a Mss. quos magis probamus. AD. + +168. sanum.--Somm. et sex Mss. apud Mart. citati, _sane_. + +neque enim id ago--_neque ego id_ ABCD. + +169. enim.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest _enim_.] + +s. 4. l. 11. Domine + _Deus_ meus ABCDE [ = _Deus_ ed. P.] + +170. accedam = _ad te_ ABCD [_quantum ad te accedam_ E c. ed. P.] + +confitear.--Isthaec verba, _non qualis fuerim, sed qualis sim ut hoc +confitear_, desunt in ed. B. et in aliquot edd. ac Mss. sed habentur in +utrisque potioribus. + +171. ecce.--Editio Veneta, _etiam. non candorem_ ABCD [_nec_ E c. ed. Par.] +_amica oculis_ ABCD. + +172. dixistis. _dicite_ utroque loco ABCDE. + +Deum meum? Jam = _quem_ ABCD [_meum quem jam_ E c. ed. P.] + +de responsionibus = _singulis_ ABCDE [_de singulis respons._ ed. P.] + +s. 9. pen. sensum ABCD [_sensus_ E c. ed. P.] + +conspiciantur.--Quinque Mss. apud Mart. _conspiciant_. {294} + +173. videnti. _videns_ [_vide en_ E] _moles enim_ [ = E] _minor est_ ABCDE. + +est.--Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov. _etiam tibi vita est_.--Hanc alteram +lectionem editiones Ven. et Lugd. secutae sunt. + +quia. _et_ ABCDE et ante _equus_ = _et_ [_et equus_, ed. P.] + +animus.--Editio Veneta, _unus ego animus_. _ago ego unus_ ABCD. + +s. 12. l. 2. fecit me _cum ea_ 5 Mss. ap. Mart. + +cujuscemodi.--Er. Ven. et Lugd. _de hujuscemodi_. E. + +proruunt.--Editio Veneta, _se promunt_. + +quod.--Er. Ven. Lugd. _illud quod_. E. + +174. mea.--Bertinensis Ms. apud Mart. _in memoriam meam_. + +175. capit.--Lovanienses: _ut ubi sit, quid sit, non capiat_.--Er. Ven. +Lugd. _ut ubi sit, quid_ [_quod_ E] _sui non capiat_. _capit_ D] 3 Mss. ap. +Mart. _ut ibi sit quod sui non capiat_. C. Mart. cum aliis _angustus est ut +ibi sit quod sui non capit?_ AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. _numquid extra +ipsum? annon in ipso est?_ At vero Somm. et Rond. _annon in ipso?_ omisso +_est_. + +loco.--Lov. _loca_.--Sic etiam Ven. et Lugd. ABCD. + +hic ABCD [_sic est_ om. _hic_ E. c. ed. P.] + +recoleretur.--Sex Mss. apud Mart. _recolitur_. mox _vanescit_ ABCD. + +176. auras.--Sic Arn. et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. _per aures_ ABCDE.--Sic +etiam editiones Ven. et Lugd. + +possunt.--Er. Ven. Lugd. _dicam si possum_. ABCD. + +iterum.--Ita meliores Mss. et sic legendum esse probat quod sequitur, +_neque enim est alia regio eorum_, ex qua scilicet cogi possint. Quare +emendandi editi codices qui habent, _et in idem_ (ABCDE) vel, _et ibidem_. + +177. s. 20. l. 1. quomodo. _quo modo_ 1 Ms. ap. Mart. + +s. 21. l. 7. + _et_ e ABCDE [om. _et_ ed. P.] + +ult. non fuit = _non_ 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am. + +178. corporis.--sic in Mss. et Flor. BCD. E. in marg. _assensibus_ A [in +prius editis, _impressas sensibus corporis_ et ed. P.] mox _accipimus_ +ABCD. + +179. l. 4. en ABCDE [_et_ ed. P.] + +dimetimur ABCDE [_dem._ ed. P.] + +s. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E. [_occurrit_ ed. +P.] + +180. inhaereri. Mart. cum 1 Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. _inhaereri_ bis +habent ABCD et _potest_ ABCDE. [_inhaerere_ ed. P.] + +An.--Mart. cum 1 Ms. _fueramus; ac non ... flagitabat_. Alias, _nam_. + +181. l. 2. separavit. _segregavit_ ABCD. + +aspectui. _adspectus_ ABCD _conspectui_ E mox _et_ pro _sed_ ABCD. + +182. vivit. _vivat_ ABCD. + +183. ita ut = _ut_ ABCD. + +amamus = _eam_ et _adhuc_ ABCD [_amamus eam et tamen adhuc_ ed. P.] + +enim + et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus Mss. ap. Mart. [ = _et_ ed. P.] + +notitia.--Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov. habent, _in exteriore +notitia_. E. + +s. 31. l. 6. fieri possit.--_posset_ Somm. Arn. Mart. cum Mss. Flor. Rond. +ABCDE [_posset_ ed. P.] + +s. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss. et +ABCDE omittunt statim ante haec verba, _fieri possit ut_ [sensu id omnino +postulante]. + +num--Iidem et Lips. [_nam_ ed. P.] + +184. quia. _qui_ ABCD. + +185. indicat.--Lov. _judicat_. + +veris mavult. _verissimis vult_ ABCD _veris|ma[ =]vult_ [sic E.] + +fabricasti = _illic_ ABCD [_illic tibi_ E cum ed. P.] + +sanctuarium.--In aliquot Mss. _sacrarium_. + +186. nec illic. _et nec illic_ ABCD. + +contristamur. _cum tristamur_ ABCDE. + +Fragrasti. B. E 2 manu.--Er. Lugd. Flor. _Flagrasti_. ACD. + +s. 39, l. 1. ex omni me + _omnino_ Mart. c. 4 Mss. et Somm. + +187. ea ABCDE [_eas_ ed. P.] + +tentatio.--Bad. Am. Er. et Lov. _humanae vitae tentatio_. 1 Ms. ap. Mart. +et E. Ita etiam Somm. necnon septem Mss. citati in editione Florentina. + +et ne frangat tolerantiam.--Bad. et plures e vetustioribus Mss. ABCDE nisi +quod D habet _tolerantia_ [_naufragat_ tolerantia ed. P.] + +188. ibi. _sibi_ ABD. + +manet.--Septem Mss. Recte, referendo ad rationem.--Somm. et Rond. _Ubi est +tunc ratio qua vigilans animus, talibus ... inconcussus manet?_ Hanc +lectionem in melioribus codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et +praeferendam censet. Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod +fortasse ex typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD; +eam ergo praetulimus; et lectio quidem _maneo_ glossam sapit. [_inconcussus +manco_ E. cum ed. P.] + +non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc lectionem, cum antithesin melius +servet, praetulimus. _non es omnipotens, Deus, sanare_ A [_potens est manus +tua_ cum ed. P.] + +libeat.--Rond. cum undecim Mss. _tantulum libeat_. ABCDE. + +189. in quid BC. _inquit_ AD [_quid_ ed. P.] + +sperans.--Rond. juxta sex Mss. _et sperans_. E. + +meam = ABCD. mox _incorruptionem_ {295} _sempiternam_ ABCDE e Vulg. et _in +servitute_ ABCD. + +vocantur.--Am. Er. et Lov. _calamitates deliciae vocantur_. At Mss. +plerique et Arn. _calamitas_.--Somm. Rond. cum quatuor Mss. _calamitates_. + +quo.--In omnibus editis ante Arn. legebatur, _quam quo transire_. Expunctum +est, _quam_, auctoritate Mss. et sensu exigente.--Paulo ante, Somm. et +Rond. cum duobus Mss. _alias qua transcatur. quo_ E. _qui_ A. + +dexteram tuam = _ad salutem meam_ ABCD [habet E c. ed. P.] + +190. _antea_ ABCD recte procul dubio, quum _postea_ paullo ante concinne +respondeat. [_a te_ E cum ed. P.] + +nos = ABCD. + +gloriatur.--Quinque Mss. citati apud Mart. _ut quod gloriatur in Domino +glorietur. glorietur_ AE. + +l. ult. offensionem. _offendiculum_ e Vulg. ABCD. + +191. ejus.--Bad. Am. Er. et Lov. _imperfectum meum_. Sed Mss. cum Arn. +_imperfectum ejus_, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum +interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23. + +fortasse. _forsitan_ ABCDE. + +192. suavi diversitate. E. "Gislen. _pro sonorum diversitate_; optime Ulim. +_pro suavi diversitate_" Mart. quod praetulimus, quippe quod, compendiose +scriptum, lectioni vulgatae facile occasionem praebuerit. (ed. Ox.) Rond. +c. uno Ms. _pro sua div._ [ABCD cum ed. P. _pro sui div._] mox _excitantur_ +ABCD. + +moveor.--Editio Moreti, apud Rond. _et nunc ipse commoveor. ipsum +commoveor_ (_veo_ E.) ABCDE. + +193. vide.--Somm. Mor. et Rond. _respice, et exaudi; vide_. + +loquor.--Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss. [_loquar_ ed. P.] + +animum.--Somm. et Rond. cum duobus Mss. _contristet animum_. E. + +s. 52. l. 4, 5. benedicere. _benediceret_ 2 Germ. ap. Mart. ABCD. mox pro +_grandi aetate, granditate_ ABD _grandaevitate_ C. + +est.--Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss. hic addunt, _et alia non est_. +E. + +194. fabricationibus.--Lov. _hujuscemodi fabricationibus_. Sed Mss. habent +_cujuscemodi_: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro, +_qualibuscumque_; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n. 12. + +meo.--Mss. et edd. plures, _sanctificatori meo_. Pauci vero, +_sacrificatori_. + +s. 53. l. 15. spargant + _inde_ ABCD. + +nam ego ABCDE [_nam et ego_ ed. P.] + +praeter enim ABCDE [_pr. eam en._ ed. P.] + +195. cognoscendum. _noscendum_ ABCD. + +libidine. _libidinem_ ABCDE _ad experiendi--libidinem_ Somm. Moret. et 2 +Mss. ap. Mart. qui eam probat. + +proceditur.--Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. _ad perscrutanda +naturae secreta, quae praeter nos est operata, proceditur_. + +196. multa.--Lov. _ecce quam multa. tam_ E. + +das. _da_ ABCD. + +tentatur.--Mart. cum sex, et Rond. cum quatuor Mss. _tentetur_. + +s. 57. l. 13. sedentem--muscas. _sedente--muscam_ ABCD mox _implicat_ A. + +197. conceptaculum.--Rond. _receptaculum_. Praeterea, sic pergit Ulim. +Rond. juxta 4 Mss. citatos apud Mart. _sit cor nostrum, et portet copiosae +vanitatis catervas_. mox l. 6. _voce_ ABCDE. + +tua.--Mss. nonnulli cum Arn. _nisi nota misericordia tua_. Alias, _nisi +tota_. + +quia.--Somm. et Rond. juxta novem Mss. et ABCDE. [_qui_ ed. P.] + +me.--Mart. cum sex Mss. _cessabit a me_. + +gaudium.--In Somm. necnon in Rond. qui novem Mss. nititur auctoritate, et +in ADE incipit periodus ab his verbis, _sed numquid_; et ad illa, _quod non +est gaudium_? concluditur. mox pro ambitiones, _nem_ A _one_ BCD. [_potest? +Timeri_ &c. _misera vita est_. ed. P.] + +imitanti.--Sic legimus in Ms. Fossat. C. At in aliis plerisque habetur +_imitandi_, aut, _imitati_ (ABDE) aut _imitantes_, minus bene, ut +arbitramur. + +198. l. 6. donum, _bonum_ ABCD. + +s. 59. ult. hominis quam Dei. _in hominibus quam in Deo_ E. Initio autem c. +37. praemittunt ABCD. _In aliis te precamur_, mox l. 5. gemitus cordis +ABCD. + +absunt.--Somm. _vel voluntate cum adsunt, vel necessitate cum desunt_. +Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen ultimo loco habet, _absunt_. +paullo ante, pro _quantum assecutus,--quantis_ BCD. + +199. sim ABCD et E _sit_ puncto notatum [_sit_ ed. P.] + +tu.--Lov. _quam tibi_. ABCD. Sed melius antiquiores edd. et Mss. _quam tu_. +E. Hic nimirum id confitetur quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum +praesentior quam tibi: et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero +quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, +nescio."--Lovaniensium lectioni suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss. + +200. s. 63. l. 3. qui ad.--_quia privatam quandam excellentiam contrahit_ +(_contrahunt_ B) ABCD. + +tentat.--Am. Er. et Lov. _contrahere emendicata suffragia tentat; et cum a +me_. Somm. _contrahit, et emendicata suffragia tentat; et cum a me_. +Praetulimus lectionem Mss. quae etiam est Bad. et Arn. Mox post _saepe_ om. +_homo_ plures Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.] {296} + +contemptu.--Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap. Mart. _de ipso vanae gloriae +contemptu_. Abest, _vanae_, a mss. quorum etiam nonnulli verba sequentia +sic interpungunt: _Non enim eam contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus +est aliud._ ABDE. Omisimus ergo _vanae_, atque ita esse interpungendum +censuimus. ed. Ox. [_contemptu vanae gloriae--cum gloriatur intus. Etiam +intus_ ed. P.] + +placeant.--Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5 Mss. ap. Mart. absque +negatione, _vel placeant_. E. + +gratia.--Edd. plerique locum huncce ita interpolatum habent: _aut etiam +sicut ex tua gratia, sed non sua merita, non tamen_. (_sicut ex tua gratia +merita_ E.) Removimus haec verba, _sed non sua merita_, quia iis carent +Mss. + +eam ABCDE [_ea_ ed. P.] et pen. _sed_ + _et_ iid. + +201. memoriae.--Lov. _memoria_. mox pro _latis_, _laetis_ AD. + +degravat.--In Mss. omnibus, nullo fere excepto. _Tantum consuetudinis +sarcina digna est._ Ita etiam Bad. ABCDE. + +Ambiendum.--Sic Mss. excepto Lyrensi qui habet _Abeundum_. et 3, ap. Mart. +qui habent _An abeundum_? Arn. _An ambiendum_? At Bad. Am. Er. Lov. _An +eundum_. E. + +202. et multum. _at_ AD _ad_ BC. + +s. 68. l. 3. mediator ille = _ille_ ABCD utpote qui a loco SS. absit; unde +mox "_qui_ (BC) non rapinam arbitratus _est_ esse." ABCD. + +impiorum.--Benign. Ms. _justificandorum impiorum_. Corb. Ms. et 4 ap. Mart. +_justificatorum piorum_. Utraque lectio conjectura est scribae, qui textum +haud intellexit. ed. Ox. + +Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis Mss. ABCD. [_Hic_ E cum ed. +P.] + +simul unus Deus.--Mss. plerique non habent verba, _cum Spiritu sancto_. +ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. ad p. 126. uncinis includit Lips. [E. cum +ed. P. _simul cum Sp. S._] + +203. agitaveram corde ABCD. _in corde_ sed _in_ puncto notato, E. [_in +corde_ ed. P.] + +pen. Deum ABCDE [_Dominum_ ed. P.] + +ult. requirunt. _requirent_ ABCD. + +205. l. 4. eas ABCDE [_ea_ ed. P.] + +206. Sacrificem.--Lov. _quia sic est, ut sacrificem_.--Sic etiam Er. Ven. +Somm. et quinque Mss. citati apud Martin. E. + +207. recumbentes.--Sic Arn. et duodecim Mss. At Lov. _recubantes_. + +voluptatum.--Codex Corb. _superaffluentia_ Bad. Am. cum quatuor Mss. +_superfluentium voluptatum_. mox pro _sitientem_, _sentientem_ ABCD. mox s. +4. l. 1. _et_ ante _exaudi_, _de_ ante _lapidibus_, _Domine_ ante _Deus_ +om. ABCD. et pro _sicut_, _ita ut_ habent. _delectationes_ + _suas_ 5 Mss. +ap. Mart. et E. + +208. ipsos.--Sic antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, _ipsum +quaero_. sic 2 Mss. ap. Mart. et E. + +te.--Deest in edd. _a te_ quae voces in Mss. prope omnibus inveniuntur. +Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in Lips. uncinis inclusi sunt. + +mox l. 14. _te te_ ABCD. [_te_ ed. P.] + +in eo = ABCD. + +cui comparata _quo_ (_cui_ E) _comparato_ ABCDE. + +terram.--Apud Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5: _In principio fecit Deus +coelum et terram. Quomodo_. Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed +absunt a Mss. et ab editione Arnaldina. + +209. l. 8. quo artem capiat et videat. _capit ut videat_ Germ. ap. Mart. +_capit_ ABCD. + +laudant. _laudent_ ABCD. + +Domini. _Dei_ ABCD = _mei_ E. + +210. Verbi tui. _Verbo tuo_ ABCD. + +sempiterne.--Nonnulli e Mss. _simul et sempiterno dicis_. (D. cum textu sed +sup. ras.) Mox etiam plures potioresque cum Arn. habent, _et simul et +sempiterna fiunt_.--Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, _et simul et +sempiterna_. Somm. Flor. _simul et sempiterna_: omissa ante _simul_ +particula _et_. ABCDE [_sempiterna_ ed. P.] + +tunc desinit ABCDE. [_esse desinit_ ed. P.] + +_quia_.--Habent edd. _qui et loquitur_. At Mss. _quia et loquitur_, juxta +Graecum: [Greek: hoti kai lalo humin]. Sic legisse Augustinum intelligitur +aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan. etc. + +dicentis.--Ben. Mart. ABCDE.--_dicentem_ Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et +Rond. cum tribus Mss. [_dicentem_ ed. P.] + +211. ubi.--Sic Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [_ibi_ man. +2^{da}. E. c. ed. Ben.] + +sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum ed. P.] + +egestate. _paupertate_ cum Vulg. ABCD. + +exstitit. _existit_ ABCD. + +212. praeterire. _praeteriri_ ABCD. mox _dictet et futura_ ABCD. _dicit et_ +2 Mss. ap. Mart. [_dictet futura_ ed. P.] + +aliud ridere. _aliud est_ ACD. + +creatura.--Benignianus codex, _quod nullam faciebat creaturam_. + +213. s. 16. l. 6. isti enim nostri ABCDE. [_autem_ ed. P.] mox = _et_ ante +_eunt_ ABD. + +214. esse.--Lov. _tendit ad non esse_ B. Abest particula, _ad_, a Mss. quae +et alias ab Augustino non adhibetur post verbum _tendit_, ut lib. 4 hujus +operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse." + +s. 19. l. 1. utrum praesens.--_utrum et_ Arn. Mor. Mart. c. 1 Ms. + +215. ita mediorum ABCD. [_ita si_ E. c. ed. P.] + +poterunt. _potuerunt_ ABCD. {297} + +ei ABCDE. [_ejus_ ed. P.] + +216. narrarent ABCD. [_vera narrarent_ E. c. ed. P.] + +imagines.--Edd. plerique _praesententur imagines_ 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. +et paulo post, _praesentia futurorum_, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem +Mss. quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus. + +est.--BC. Er. Ven. Lugd. _erit_. ADE. + +217. occultorum = ABCD. + +fateorque. _fateor quia_ BD. _quod_ AC. + +218. metitur.--Edd. aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.) +_metimur ergo cum praeterit ... non metimur_ (A); _quid enim metiatur_. +(_metiamur_ E.) Male. mox _metimur_ A. et in fin. cap. _metitur_ BC. et D. +sup. ras. + +confitebor. _confitear_ ABCD. + +vere. _vera_ AD. + +cognoscere.--Bad. Am. Er. Lov. Som. _cognoscere te_. 5 Mss. ap. Mart. et E. +Expungendum est, _te_, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo, +cognoscendo loquitur Augustinus. + +vivo.--Lov. _ad hanc inhio_: recte, nisi alii refragarentur et edd. et Mss. +qui magno consensu ferunt, _ad hanc vivo. et propter hanc vivo_ E. _ad hunc +vivo_ AC. + +219. annui.--Sic legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel +cum Arn. _et non annui_. Ubi Germ. codex habet, _et non abnui_. Lov. vero +cum aliquot Mss. _et non anni_ ABCDE. Er. _et anni_. Denique Bad. et Am. +_et non animi_.--Editio Veneta: _tempora, et anni; non annui_. + +ligneolae.--Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.) _circuitum illius, aut definite +duplum ligneolae rotae_.--Er. Ven. Lugd. _igneolae_. + +totius.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap. +Mart. _totus_. E manu post. + +ille.--Er. Ven. Lugd. _illa._ mox _quantum_ ABCDE. + +220. victoriosum.--Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. _ut victor +Josue_ Bert. et E. + +cum. = ABCD. + +si et. ABDE. [_etsi_ ed. P.] mox _motus_ ABCD. + +221. _id_ ipsum A. _ad_ ipsum E. [_ipsum_ ed. P.] mox _moram_ pro _mora_ +ABDE. + +item. _idem_ BC. + +illud? Tempus metior. _tempus illud? Metior_, AD. _illud tempus. Metior_ +BC. + +puta. _puto_ ABCD. + +222. tenore. _tempore_ ABCD. + +l. 17. ad aliquam. _aliqua_ ABCD. + +pronuntio, renuntio. _pronuntio et_ ABCDE. + +Ipsamque longam num--? ABCD. [Ipsam _quoque_ longum _non_ E. c. ed. P.] + +qua.--Lov. et antiquiores editiones, _quam metior_. (ABC. et mox _qua_ +ACD.) Sed melius Arn. cum Mss. _qua_: statim quippe dixerat Augustinus +brevi syllaba longam se metiri. + +223. eas. _ea_ ABCD. + +consumptione. _consummatione_ ABCD. + +pergat.--2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In prius edd. _peragat abesse quod +aderit_. Bert. et E.--Quidam legendum putant; _pergat adesse quod aberit_; +quam lectionem Mart. et Rond. in textum receperunt. _pergat ad esse_ +[_adesse_ Mor.] _quod aderit_. ABCD. + +224. illo.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E. +[_illa_. ed. P.] + +extentus.--Sic Mss. At edd. _intentus_. E. + +dissilui.--Mss. Benign. Corb. et alii non deteriores, _dissolui_. + +225. Qui. [_quod_ ex err. typoth.]--Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn. +Mor. et Rond. cum octo Mss. ABCDE. [_Quod_ ed. P.] mox _dicit_ ABCD. + +et. _ut_ ABCD. + +distentione.--In vulgatis, et aliquot Mss. _sine distinctione_. E. At in +Mss. pluribus et melioris notae habetur, _sine distentione_, (E. in marg.) +consequentius porro ad illud quod praecedit: _Neque enim sicut nota +cantantis ... variatur affectus sensusque distenditur_. + +226. accepit. _cepit_ ABCDE. + +cujus.--Er. Lugd. Ven. Lov. _cui_. + +227. hanc. _haec_ ABCE. + +s. 4. l. 6. luculenta. _lucentia_ ABCD. + +ea.--Ita in Mss. et concinnius quam si legas ut in vulgatis, _Et cum in ea_ +ABCDE.--Somm. utraque particula omissa, sic incipit: _Cum in ea_. + +quod. quod, _quid, quid_. ABCDE. + +confitear.--In Mss. omnibus habetur, _si totum confitear_: cujus +propositionis sensus ex istis completur verbis, _quis legentium capere +durabit_? + +autem.--Mart. ex uno Ms. _Verumtamen_: sic etiam unus apud Rond. +manuscriptus. + +228. nihil.--Sequimur Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov. +et Arn. habent, _quiddam inter formam et nihil_, [ABCD.] _nec_. [_et_ A.] +At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: _quam cogitabam quiddam +informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil_. E. + +est.--Sic Mss., paucis exceptis. _esse_ A. At Lov. cum antiquioribus +editionibus: _nihil aliquid est, et non est, hoc eam dicerem_. E. _si dici +posset, aliquid et est, et non est_. Ulim. + +aliud.--Editi, _alibi aliud_. E. + +de nihilo. bis ABCD. + +229. talis. _alias_ ABCD. + +aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis edd. _sed tenebrae +erant. et_ e Gen. ABCD. + +abyssum.--In prius vulgatis, _et tenebrae_ {298} _erant super abyssum_ A. +Sed abest, _erant_, a Mss. BCDE. + +terra.--Lov. cum aliis edd. _informitas terrae invisibilis_ ABCDE. _et +incompositae_ ABCD. + +230. l. 1. O Lumen Veritas ABCDE. [_O Veritas_ ed. P.] + +impacatorum.--Lov. et Arn. _propter tumultus peccatorum_. Sed melius Bad. +Am. et Er. _impacatorum_. Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine +designati videntur Manichaei, Scripturarum sacrarum inimici. + +revivisco.--Sic habetur in prius edd. _hunc bibam, et tunc vivam; nam non +ego vita mea. Si male vixi, ex me mors mihi_ [_mihi mors_ E.] _fui, et in +te revivisco_. E _tunc_ pro _hinc_, et _et_ ante _in te_, restituimus cum +ABCDE [_hinc_ et = _et_ ed. P.] + +in aurem interiorem. _in aure interiore_ ubique ABCD. + +voluptas.--Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex. et ABCDE [_voluntas_ ed. P.] + +231. peregrinatio.--Lov. et Arn. _Unde intelligat anima quantum +peregrinatione_. Praetulimus lectionem Bad. Am. et Er. quae ex pluribus +Mss. comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthaec verba, _unde +intelligat anima_, ad illa referuntur, _quam longe super omnia tempora sis +aeternus_. + +s. 14. l. ult. nulla. _nullae_ ABCD. + +232. quoto, _quo_ ABCD. et man. 1^{ore}. E. + +manifestatione.--Lov. et 2 Mss. ap. Mart. _in manifesta facie_. + +233. de.--Somm. Rond. et Lips. omittunt praepositionem _de_. E. + +nostrum.--ABCDE. Rond. _te arbitro, Deus omnium nostrum_. [_nostrorum_ ed. +P.] + +dicit.--Sic legendum juxta Mss. Angl. [_dicitur._] + +234. aeternum.--Arn. cum Mss. quatuor, _sine labe stat in aeternum_. _in +aeternum stat_ E. mox = _Deo_ ABCD. + +quoniam ABCD [_quia_ ed. P.] + +235. suspiret. _suspirat_ ABCD. + +concedunt. _contendunt_ ABCD. + +238. prope.--Lov. _proprie_. + +239. Corporale.--Ita plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som. +Blas. cum quinque Mss. habent, _id est, Incorporale_. Lov. _id est, +Corporabile_. + +240. vultis.--Somm. et Germ. 1. _quisquam ita tentaverit, si non vult +istam_. Mart. c. 2 Mss. _si non vult hanc_. + +intelligamus.--In omnibus fere libris legitur, _nisi ut intelligamus_; +(ABCDE.) librariorum lapsu, qui forte mutarunt _aut_, in, _ut_. Hanc porro +particulam removimus juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet +Lips.] + +praescriptum. _scriptum_ ACDE et paullo ante, = _Deus_ ABCD. + +a Deo. _ab eo_. ABCD. + +aut si eo ABCDE. [_in eo_ ed. P.] + +241. audimus.--Rond. cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [_audivimus_ +ed. P.] + +ex Deo ABDE. _e_ C. [_a Deo_ ed. P.] + +vera.--Lov. _sic inveniet eam inter tam multa verba_. E.--Sic quoque +Sommalius. _Inveniet_ legit etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [_invenit_ ed. +P.] + +242. l. 2. sive quid aliud ABCD. [_aliud aliquid_ E. c. ed. P.] + +veritatis. _veritas_ ABCD. + +244. existere. ed. Ben. ABCDE. _existeret_ Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart. +cum quatuor Mss. et Rond. cum sex Mss. [_existeret_ ed. P.] + +Domine ABCD. [_et Dom._ E. c. ed. P.] + +245. et fierent.--_et ut fierent_ ABCD. + +variationes.--Ita Lov. Sed alii libri editi et scripti habent, +_narrationes_ (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano, qui pro ea voce substituit, +_rationes_. + +creaturae.--_naturae_ ABCD. + +246. acutum.--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati +apud Mart. _sic acuto cernat animo_. ABCD. + +prior.--Edd. _perficiendi potentia_ (BC.) _prior_; refragantibus Mss. +quorum lectionem amplectimur. + +247. narrari.--Legendum videtur, _variari_: vult enim Augustinus quod sicut +sonus origine praecedit cantum qui ex eo formatur; ita materia _velut +tempore_, id est origine praecedere debet, ut aliquid de illa _variari_ +possit. + +praecedatur.--Sic Mss. et Arn. At Bad. habet, _praecedantur_; "5 Mss. &c." +ap. Mart. _praeceduntur_. alii edd. _praecedunt_ E. + +248. vidit. "Ita 2 Germ. c. omn. fere Mss.; aliquot editi _videt_." Mart. +[_videt_ ed. P.] + +excelsior.--Plerique editi, _excellentior_. + +sufficient.--Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart. cum quatuor Mss. et ABCDE. +_sufficiant_. + +249. l. 1, 2. Invoco. _Invocem_ ABD. + +ne. ABCD. [_nec_ ed. P.] + +250. natura.--Somm. et quinque Mss. apud Mart. _spirituales corporalesque +naturae_. + +promeruerunt.--Somm. Dub. Mart. et Rond. cum quatuor Mss. ABCDE. +[_promeruerant_. ed. P.] + +251. haerendo ABCDE. [_cohaerendo_ ed. P.] mox _quodcumque_ pro _quod +utcumque_ ABCD. + +252. nostrae.--Insignem huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in +excusis erat, detractis verbis istis, _sapientiae nostrae_. + +253. dicam.--Mss. non habent hoc loco, _Mergimur et emergimus_.--Neque +Somm. {299} neque Flor. habent haec verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis +includit Lips.] + +spiritualis.--Ita Mss. At editiones, excepta Arnaldina, praeferunt, +_sprituales_. E. Non bene: intendit quippe Augustinus abyssum +intellectualis omnis creaturae ipso Angeli et hominis lapsu fuisse +indicatam. + +amo.--Sic in Mss.--Sic etiam Am. Er. et ed. Florentin. ABCD. Lips. [_redde +te mihi: te enim amo_ E. c. ed. P.] + +abscondatur.--Lov. _donec abscondar_. Sed verius editiones aliae cum Mss. +_abscondatur_. Subintellige, _vita mea_. + +254. aguntur. _coguntur_ hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox _super_ +pro _supra_ bis ex ABCDE. + +_mihi_.--In prius excusis, _quae dixerunt mihi_. Sed alludit Augustinus ad +Psal. 121, ver. 1, in quo legere solet, _qui dixerunt_; et sic habent hic +Mss. + +lux.--Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent, _facta est_; (E.) +et paulo post, _quo tenebrae fuimus_. E. + +255. intelligat; a te petat. Sic Mss. omissis verbis, _et qui non potest_, +ABCD _et a te_ E. uncinis inclusa habet Lips. [_et qui non potest_ ed. P.] + +dum...quod loquitur.--Somm. Lov. Dub. Mart. c. 4 Mss. Rond. _sciat quid +loquatur, dum_ ABCD. _quod_ ABCDE [_cum_--_quid_ ed. P.] + +256. l. c. et ibi probent. ABCD [_et probent_ E. c. ed. P.] + +sunt.--Er. et Lov. _quam longe aliud sunt_. Sed abest _aliud_ a Mss. necnon +ab edd. Bad. Am. Somm. et Arn. Mox pro _nosse_, _scire_ BC. pro _novi_, +_scio_ ABCD. et post _velle_, _ut sim_ ABCD. + +ut.--Lov. _aut terna_. Sed clarius aliae editiones cum Mss. _ut terna_. Mox +enim sequitur, _an utrumque_; quo significatur duo jam esse proposita: +unum, _an propter tria haec ibi Trinitas_; alterum porro, _an in singulis +haec tria_, ita _ut terna singulorum sint_. Quanquam apud Am. et Er. sic +post haec legitur: _an utrorumque miris modis simpliciter et multipliciter +infinito insensibili sine quo est_. Ita quoque apud Bad. nisi quod habetur, +_fine_; non, _sine_. + +suo.--Somm. Moret. et Rond. _in Christo Filio suo_. Mart. c. Germ. et 2 +aliis _in Filio suo_. + +257. l. 4. conversi ABCD. [_et conversi_ E. c. ed. P.] + +sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ. et 4 aliis et Rond. ABCD +_non_ manu priore E, post^e. _jam_. Er. Lugd. _Sed jam non in voce_. [_sed +in voce_ ed. P.] + +_mentibus_.--Mss. aliquot ex vetustis, et ABCD. _effici sensibus_.--Paulo +post etiam Somm. et Rond. _ut sensibus perfecti sitis_. ABCD. paullo ante, +_sensus_ pro _mentis_ etiam E., sed ibi solus. + +258. l. 3. eorum sensus corrumpantur,--_sensus corporum_ ABCD. + +es.--Apud Lov. omittitur, _Ecce ubi es_. + +astabo.--Editi cum nonnullis Mss., _Mane astabo tibi_. ABDE. At abest +_tibi_ a verioribus codicibus. C. mox _unde et in_ ABCD [_unde in_ E. c. +ed. P.} + +259. suspicere.--Lov. cum antiquioribus editionibus _suscipere_; (B.) et +paulo post: _susciperent et cognoscerent misericordiam tuam_. Sed liquet +meliorem esse Mss. lectionem, quam in textu damus. mox _agnoscere_ ABCD. + +260. quod.--Lov. _quos_, in textu; et ad marginem, _quod_: hoc praeferre +visum est, maxime cum legatur in edd. aliis et Mss. + +nobis.--In vulgatis, _quod nondum est, da nobis_. At in Mss. non habetur, +_da_, nisi forte in aliquo e recentioribus. [5 ap. Mart.] + +261. atque.--Ita Bad. Am. Er. cum Mss. undecim. At Lov. et Arn. _progredi +sinantur aquae, ut in se comminuantur_. + +suum.--Bad. Am. Er. et Lov. omittunt, _et dat fructum suum_.--Alii etiam +cdd. id omittunt, et uno periodo sequentes, habent paulo post, _germinet_. + +beneficum.--Sic legendum, juxta quatuor Mss. Angl. (ABCDE.)--Hanc lectionem +omnino sequendam affirmat Mart. et illam tuetur auctoritate unius Ms. Hanc +quoque usurpat editio Florentina, illique lectioni adstipulantur tres Mss. +citati apud Rond. Praeterea, cum fuerit bis excusus ille tomus primus BB. +in prius edito legitur _beneficium_; in edito posterius, _beneficum_, licet +suam superiorem notam Patres BB. servaverint, in qua lectio _beneficum_ +referenda in textum declaratur. + +262. et ecce ABCD. (sicut plures e PP. ap. Sabat.) Lips. [om. _et_ ed. P.] + +benignitatis operarios.--Quatuor Mss. Angl. (ABCD. abest ab E.) Vocem scil. +_benignitatis_. e loco Psalmi prox. cit. _annum benignitatis tuae_ hic haud +dubie inseruit ipse Aug. Ed. Ox. [_mitteus operarios_ ed. P.] + +optanti.--Lov. _vitam optanti_, et paulo post, _ortum praeparas_: contra +quam habent caeteri codices, quos utroque loco sequimur. + +263. principia.--Mss. melioris notae, _in principia_, id est in luminaria +noctis: quae lectio videretur praeferenda, nisi paulo supra haberetur, _in +principio_ diei; forte pro _in principium diei_, juxta librum 1 de Genesi +contra Manichaeos, cap. 14. [ed. B.] _principia_ CDE. quod omnino +praeferendum videtur, quum cdd. auctoritate firmetur; lectio vero +_principio_ e manu emendatrice facile profluxerit, [_principio_ AB. c. ed. +P.] + +264. despectorum.--Am. Er. et novem Mss. _desperatorum_. E. + +quasi decurrens spiritus vehemens. ABCD et sic Aug. de Unit. Eccl. T. 9. +col. 356. c. a Sabat. allegat.--_ferretur flatus_ {300} _v._ a librariis, +utpote usitatior, illata est; habent etiam _ferretur_ BC; duplicem +lectionem AD. _decurrens spiritus vehemens ferretur flatus vehemens._ +[_ferr. flat. veh._ ed. P.] + +per quos. _quod_ ABCD et E man. post. + +_in_ nomine tuo ABCDE [_nom. tuo_ ed. P.] + +265. s. 27. l. 2. cognitiones. _cogitationes_ ABCD et E man. 1^{ore}. + +l. 7. multiplicantur ABCDE [_multiplicatur_ ed. P.] + +a quo. _qua_ (sc. pulchritudine) ABCD. + +ejecit.--Lov. Ulim. Mart. c. 3. Mss. Arn. Mor. et Rond. _ejicit_. + +266. signo.--Somm. et Rond. cum quinque Mss. _in signum_. ABCD. + +ut operentur. _et operantur_ ABCD. + +eis.--Lov. _benedicunt eis_. Sed legendum cum edd. aliis et Mss. +_benedicuntur ab eis_: quae lectio perperam correcta est propter verbum, +_exhortantur_, quod putarunt active usurpari. + +sumit.--Arn. et Mart. cum sex Mss. ABCD. [_sumpsit_ E. c. ed. P.] + +intenta. _attenta_ ABCD. + +267. viva.--Plures Mss. _in animam vivam_. ABCD. + +268. et. ABCDE. [_nec_ ed. P.] + +_vos._--In edd. deest _vos_. quam vocem restituere placuit ex Mss. quia +locum illum sic referre solet Augustinus. + +eum.--Bad. Am. Er. et Arn. _facis jam capacem_. Sic etiam duo e Mss.; mox +_vel unitatem_ ABCD. + +269. neque enim de. ACDE [_neque de_ B. c. ed. P.] mox _in agnitione Dei_ +ABCDE [--_onem_ ed. P.] + +quanquam.--Ita plerique Mss. cum Arn. At aliae editiones habent, _tanquam_: +Mss. tres, ap. Mart. _quemquam_; mox "de _his_ qui" pro _iis_ ABCD. cum +vers. Vet. cont. Vulg. + +270. qua.--Lov. aliaeque editiones, excepta Arn. _quae_ (E): male, uti ex +Mss. et ex sermonis serie intelligitur, et paullo ante _renuntiandis_ pro +_enuntiandis_ ABCD. + +271. effert. _offert_ ACDE. + +affectionibus. 2 Germ. ap. Mart. ABCDE [_affectibus_ ed. P.] + +eorum. ABCDE [_horum_ ed. P.] + +272. non moventur nisi variis. sic Dub. Mart. et Rond. cum undecim Mss. +BCD. [_nisi a variis._ AE. c. ed. P.] + +loquar. _loquor_ BCDE. + +serpentibus. repentibus ABCD. + +273. gaudes.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex, et Rond. cum undecim Mss. ABCD +expungunt verba, _in omnibus_. Non male. [_in omnibus gaudes_ ed. P.] + +_fructum._--Bad. Am. Er. et Lov. addunt, _abundantem_. (E.) Sed hac voce +carent Mss. et Arn. + +didicit ABCDE [_didici_ ed. P.] + +274. credimus. _credidimus_ ABCD. mox pro + +pertineat. _pertineant_ ABCD et pro + +animus. _anima_ ABCD. + +videmus.--In Mss.--Sic quoque legunt Mart. c. 5 Mss. Flor. et Rond. cum +aliquot Mss. et ABCD. [_vidimus_ ed. P.] mox = _omnia_ ABCD. + +illud.--Lov. _illud atque aliud vidisti_. + +dicunt.--Ita Mss. plerique cum Arn. At Lov. aliaeque editiones, _Hoc modo +dicuntur etiam_. + +275. edidisti. _dedisti._ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. + +s. 44. pen. dicatis. _dicitis_ ABCD. + +276. devincti.--Sic legendum juxta Mss. Anglicanos. [BCD tantum.]--Hanc +lectionem habet Mart. [ex iisd. Mss.] necnon Rond. cum tribus Mss. +[_devicti_ AE. c. text. Ben. et Lips.] + +places.--Bad. Am. Er. Lov. _complaces_. + +277. Spiritum quem dedit ABCDE [_Sanctum_ ed. P.] + +est.--Quinque Mss. apud Mart. _sed est est_. punctis notatur _quod_ man. +post. in E. + +ornatu.--Tres Mss. apud Mart. _in ornatum_. + +concipiendam. _concupiscendam_ BCE _concupiendam_ AD. vid. p. 277. not. d. + +278. te.--Angl. Mss. _et amemur a te_. [ABCD tantum.] + +tua.--Ita Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. _non de te aliqua, non de tua, +vel quae antea fuerit._ ita E, sed = _te_. + +s. 49. l. 14. in unam conspirationem. _in una conspiratione_ ABCD et E man. +post. + +l. 15. et tibi + _ut_ ABCDE. + +formasti.--Codex Benignianus, _firmasti_. + +279. vespera.--Sic legendum liquet cum Albinensi codice; non ut alii +plerique editi et scripti habent, _pacem sine vespera_. ABCDE. + +tempus.--Hic editiones, excepta Arnaldina, interponunt, _nec operaris ad +tempus_; (E.) quae verba absunt a plerisque codicibus manuscriptis. ABCD. + +280. l. 3. bona opera. = _bona_ ABCD. + + * * * * * + + +{301} + +INDEX CAPITUM + +(EX EDIT. BENED.) + + * * * * * + + LIBER PRIMUS. + + I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. p. 1 + + II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo. 2 + + III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat. id. + + IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles. id. + + V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam. 3 + + VI. Infantiam suam describit; laudat Dei providentiam et aeternitatem. 4 + + VII. Infantia quoque peccatis obnoxia. 6 + + VIII. Unde puer loqui didicerit. 7 + + IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris. 8 + + X. Amore lusus et spectaculorum avocatur a litterarum studio. 9 + + XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio differt. + id. + + XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene. 10 + + XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus. 11 + + XIV. Litteras Graecas oderat. 12 + + XV. Precatio ad Deum. 13 + + XVI. Improbat modum juventutis erudiendae. id. + + XVII. Prosequitur contra modum exercendae juventutis in re litteraria. 14 + + XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non divinorum + praeceptorum. 15 + + XIX. Pueritiae vitia quae in majores aetates transeunt. + 16 + + XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis Deo gratias agit. id. + + LIBER SECUNDUS. + + I. Adolescentiae aetatem et vitia recolit. 18 + + II. Annum aetatis suae decimum sextum in ardore libidinoso consumptum. 19 + + III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum proposito. 20 + + IV. Furtum cum sodalibus perpetratum. 21 + + V. Neminem peccare sine causa. 22 + + VI. Omnia quae boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse vera et + perfecta. 23 + + VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a multis + servatus sit. 25 + + VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium. id. + + IX. Contagiosa res sodales mali. 26 + + X. In Deo omne bonum. id. + + LIBER TERTIUS. + + I. Amore quem venabatur capitur. 27 + + II. Amavit spectacula tragica. id. + + III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat. 29 + + IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem philosophiae. 30 + + V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili. 31 + + VI. A Manichaeis quomodo captus. id. + + VII. Doctrina Manichaeorum absurda cui suffragabatur. 34 + + VIII. Contra Manichaeos dicit quae flagitia semper detestanda, quae + facinora. 36 + + IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum. 38 + + X. Nugae Manichaeorum de terrae fructibus. 39 + + XI. Planctus et somnium matris de filio. 42 + + XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo de + ipsius conversione. 43 + + LIBER QUARTUS. + + I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit. 45 + + II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam + promittebat, contemnit. 46 + + III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinae et rerum + peritum revocatur. 47 + + IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus + {302} + involverat;eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis + efficacia sacramenti Baptismi. 49 + + V. Cur fletus dulcis miseris. 50 + + VI. Quantus ex amici morte dolor. 51 + + VII. Impatientia doloris mutat locum. 52 + + VIII. Tempus et amicorum colloquia doloris edentur. id. + + IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo. 53 + + X. Labiles creaturae, nec in eis potest anima requiescere. id. + + XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis. 54 + + XII. Amor non improbatur, modo in his quae placent, amemus Deum. 55 + + XIII. Amor unde proveniat. 56 + + XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc amaverat. 57 + + XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit capere + spiritualia. 58 + + XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se + intellexit. 60 + + LIBER QUINTUS. + + I. Excitat mentem ad Deum laudandum. 63 + + II. Dei praesentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere + converti. id. + + III. De Fausto manichaeo, et de philosophorum caecitate qui per + creaturas Creatorem non cognoverunt. 64 + + IV. Sola Dei cognitio beat. 66 + + V. Manichaei de astris imperitia indignum eum fide in caeteris + faciebat. 67 + + VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers. 68 + + VII. Alienatur a secta Manichaeorum. 69 + + VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem. 70 + + IX. Febri correptus periculose laborat. 72 + + X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam. 74 + + XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis. 77 + + XII. Fraus discipulorum Romae in praeceptores. 78 + + XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio suscipitur. 79 + + XIV. Audito Ambrosio, paulatim ab erroribus resipiscit. id. + + LIBER SEXTUS. + + I. Augustinus nec Manichaeus nec catholicus. 82 + + II. Epulae et synaxis apud sepulcra martyrum. 83 + + III. Occupationes et studia Ambrosii. 84 + + IV. Doctrinam Ecclesiae Ambrosio concionante intelligit. 86 + + V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu. 87 + + VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici laetantis. 90 + + VII. Alypium a Circensium insania convertit. 91 + + VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea + abhorruerat. 93 + + IX. Alypius ut fur apprehenditur. id. + + X. De integritate Alypii et adventu Nebridii. 95 + + XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat. 96 + + XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et caelibatu. 98 + + XIII. Uxor quaeritur Augustino. 99 + + XIV. De vita communi agenda cum amicis deliberat. 100 + + XV. In locum discedentis concubinae alia succedit. 101 + + XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit. id. + + LIBER SEPTIMUS. + + I. Deum cogitat tanquam aliquid corporeum per infinita spatia + diffusum. 102 + + II. Momentum quo Nebridius confutarat Manichaeos. 104 + + III. Liberum arbitrium causa peccati. 105 + + IV. Deum incorruptibilem esse oportet. 106 + + V. Quaerit iterum unde malum, et quae radix ejus. + 107 + + VI. Mathematicorum divinationes rejicit. 108 + + VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum. 111 + + VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino. 112 + + IX. In Platonicorum libris Verbi aeterni divinitatem, non incarnati + humilitatem invenit. id. + + X. Clarius innotescunt jam Augustino divina. 115 + + XI. Quomodo creaturae sunt, et non sunt. 116 + + XII. Omnia bona, quaecumque sunt. id. + + XIII. Omnia condita laudant Deum. 117 + + XIV. Sanae mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei. id. + + XV. Quomodo veritas et falsitas in creaturis. 118 + + XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta. id. + {303} + + XVII. Quae retardent a cognitione divinorum. id. + + XVIII. Solus Christus via ad salutem. 119 + + XIX. Quid senserit de Christi incarnatione. 120 + + XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat. 121 + + XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis. 122 + + LIBER OCTAVUS. + + I. Studio vitae melius instituendae ad Simplicianum ire statuit. 125 + + II. De Victorino rhetore converso. 126 + + III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione. 129 + + IV. Quare plus laetandum sit in conversione nobilium. 131 + + V. Quae remorabantur eum a conversione. id. + + VI. Pontitianus narrat Antonii vitam. 133 + + VII. Rodebatur intus audito Pontitiano. 136 + + VIII. In hortum secedit; quid ibi egerit. 137 + + IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur. 138 + + X. Adversus Manichaeos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas + contrarias naturas asseverant. 139 + + XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino. 141 + + XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus. 142 + + LIBER NONUS. + + I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam. 145 + + II. Deserere rhetorices professione differt usque ad vindemiales + ferias. 146 + + III. Verecundus concedit illi rus suum. 147 + + IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolae ad Nebridium. Quibus + coelitus perfusus gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum + Psalmos evolvit. Acerrimo dolore dentium subito liberatur. 149 + + V. Ambrosium consulit quid legendum. 153 + + VI. Mediolani baptizatur cum Alypio et Adeodato. 154 + + VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani. Inventio corporum + SS. Protasii et Gervasii. 155 + + VIII. Evodii conversio. Matris obitus, ejusque a teneris educatio. 156 + + IX. Laudabiles matris suae mores prosequitur. 159 + + X. Colloquium cum matre de regno coelorum. 160 + + XI. De ecstasi et morte matris. 162 + + XII. Quomodo luxerit mortem matris. Sacrificium pro defunctis. 163 + + XIII. Orat pro matre defuncta. 166 + + LIBER DECIMUS. + + I. In Deo solo spes et gaudium. 168 + + II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi. 168 + + III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit. 169 + + IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis. 170 + + V. Homo sese totum non novit. 171 + + VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus + cognoscitur. id. + + VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur. 173 + + VIII. Memoriae vis. id. + + IX. Memoria disciplinarum. 175 + + X. Disciplinae in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus + abditiore sinu eruuntur. id. + + XI. Quid sit discere. 176 + + XII. Rerum Mathematicarum memoria. 177 + + XIII. Memoria meminisse nos meminimus. id. + + XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Laeta non laeti quomodo + recordamur. id. + + XV. Etiam quae absunt meminimus. 178 + + XVI. Et oblivionis memoria est. 179 + + XVII. Magna memoriae vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus. 180 + + XVIII. Non inveniretur ea res quae excidit, nisi memoria teneretur. 181 + + XIX. Quid sit reminisci. id. + + XX. Ut beatitudinem omnes appetant, oportet eam noverint. 182 + + XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet. 183 + + XXII. Beata vita quae, et ubi. 184 + + XXIII. Item prosequitur quae sit beata vita, et ubi. id. + + XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat. 185 + + XXV. In quo memoriae gradu reperiatur Deus. 185 + + XXVI. Ubi invenitur Deus. 186 + + XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchritudo. id. + + XXVIII. Miseriae hujus vitae. id. + + XXIX. In Deo spes tota. 187 + + XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis. id. + + XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulae. 189 + {304} + + XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras. 191 + + XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium. 192 + + XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras. 193 + + XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est + curiositatis. 194 + + XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiae. 197 + + XXXVII. Ut movetur laudibus humanis. 198 + + XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria. 200 + + XXXIX. Amoris proprii vis et natura. id. + + XL. Quod in se et caeteris rebus Deum investigavit. id. + + XLI. Triplex cupiditas. 201 + + XLII. Nonnulli ad daemones tanquam redeundi ad Deum mediatores + infeliciter recurrerunt. id. + + XLIII. Christus verus mediator. 202 + + LIBER UNDECIMUS. + + I. Cur confitemur Deo scienti. 205 + + II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam. id. + + III. Quae scripsit Moyses de creatione coeli et terrae, intelligere + non potest nisi donante Deo. 208 + + IV. Creatura clamat creatorem Deum. 208 + + V. Ex nihilo conditus mundus. id. + + VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus. 209 + + VII. Verbum Dei coaeternum Deo. 210 + + VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem. id. + + IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi. 211 + + X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram + conderet. id. + + XI. Objectioni respondet quod aeternitas Dei nescit tempora. 212 + + XII. Quid Deus fecerit ante mundi creationem. id. + + XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit. 213 + + XIV. Temporis differentiae tres. id. + + XV. Mensura temporis in quo. 214 + + XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non. 215 + + XVII. Ubi tempus praeteritum et futurum. 216 + + XVIII. Quomodo praeterita et futura tempora sint praesentia. id. + + XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura. 217 + + XX. Differentiae temporis quomodo nominandae. 217 + + XXI. Quomodo tempus liceat metiri. 218 + + XXII. Petit aenigmatis istius solutionem a Deo. 218 + + XXIII. Quid sit tempus. 219 + + XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis. 220 + + XXV. Rursus Deum interpellat. id. + + XXVI. Quomodo tempus metimur. 221 + + XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo. id. + + XXVIII. Animo metimur tempora. 223 + + XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi. 224 + + XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi + creationem. id. + + XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura. 225 + + LIBER DUODECIMUS. + + I. Difficilis inquisito veri. 226 + + II. De duplici coelo et terra. id. + + III. Quid tenebrae super faciem abyssi. id. + + IV. Quid terra invisibilis et incomposita. 227 + + V. Cur sic appellata videtur materia informis. id. + + VI. Quid olim cum Manichaeis senserit de materia informi, quid modo. id. + + VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id est + informem materiam. 228 + + VIII. Materia informis ex nihilo; ex hac omnia visibilia. 229 + + IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio + coelum et terram. id. + + X. A Deo cupit edoceri. 230 + + XI. Quid a Deo didicerit. id. + + XII. Creatura duplex carens tempore. 231 + + XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in + principio fecit Deus coelum et terram. 232 + + XIV. Scripturae profunditas. id. + + XV. Quae de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus, + non possunt oblocutores negare. 233 + + XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinae. 235 + + XVII. Ut coeli et terrae nominibus aliud et aliud intelligi potest. 236 + + XVIII. Quis error innoxius in Scripturis. 237 + + XIX. Quae liquido vera. 238 + + XX. _In principio creavit_ etc. varie intellectum. id. + {305} + + XXI. _Terra erat invisibilis_ etc. varie intellectum. 239 + + XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil + repugnat. 240 + + XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis. 241 + + XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud + sensisse Moysen. id. + + XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere + rejiciunt. 242 + + XXVI. Qui sermo deceat Scripturam. 243 + + XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus. 244 + + XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura. id. + + XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius. 245 + + XXX. Tractatores Scripturae diversa sentientes, concordent invicem + charitate et studio veritatis. 247 + + XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius + verbis inveniri. 247 + + XXXII. Veri Scripturae sensus a Spiritu sancto revelantur. 248 + + LIBER DECIMUS TERTIUS. + + I. Invocat Deum, cujus bonitate se praeventum agnoscit. 249 + + II. Creaturae ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur. id. + + III. Ex Dei gratia omnia. 251 + + IV. Deus non eget rebus conditis. id. + + V. Trinitas qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur. 252 + + VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas. id. + + VII. Effectus Spiritus sancti. id. + + VIII. Intellectuali creaturae ad beatam requiem non sufficit quidquid + Deo minus est. 253 + + IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas. 254 + + X. Ex dono Dei omnia. id. + + XI. Symbola Trinitatis in homine. 255 + + XII. Mundi creatio formationem Ecclesiae praefigurat. 256 + + XIII. Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta. 257 + + XIV. Fide et spe corroboramur. 258 + + XV. Explanat ver. 6. cap. 1 Gen. _Fiat firmamentum_ etc. Quid + firmamentum, quid superiores aquae. id. + + XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est. 260 + + XVII. In ver. 9: _Congregentur aquae_, Quid mare, quid arida. + Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ etc. id. + + XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quae luminaria dividentia + inter diem et noctem. 261 + + XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc. 263 + + XX. In ver. 20: _Producant aquae_ etc. Quae reptilia, quae volatilia. 264 + + XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam_ etc. 265 + + XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ etc. Renovatio + mentis. 268 + + XXIII. In eumdem versiculum: _Et praesit piscibus maris_ etc. De + quibus christianus judicet. id. + + XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens_, _Crescite_ etc. 270 + + XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis amnem herbam .... in escam_ etc. 272 + + XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato. id. + + XXVII. Quid per pisces et cetos significetur. 274 + + XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quae fecit, et ecce bona + valde_ etc. id. + + XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse + opera sua. 275 + + XXX. Manichaeorum deliria. id. + + XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit. 276 + + XXXII. Compendio enarrat opera Dei. 277 + + XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia. 278 + + XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio. id. + + XXXV. Optat pacem. 279 + + XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur. id. + + XXXVII. Deus in nobis quando quiescet. id. + + XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata. 280 + +EXPLICIT INDEX CAPITUM. + + * * * * * + + +{307} + +INDEX. + + A. + +Abrahae sinus, 148, et n. + +Abstinentia. Non immunditia obsonii timenda est, sed immunditia + cupiditatis, 191. + +Abyssus humanae conscientia nuda est oculis Dei, 168. + +Academici pro Scepticis male habiti, 75, et n. 80. + +Accessio critica medicis vocatur, 83. + +ADEODATUS Augustini filius de peccato, 154. Aetatis anno fere xv. cum ipso + baptizatur, ib. Aug^o. horrori est illius ingenium, ib. Sensa ipsius + sunt omnia quae ex alterius collocutoris persona inseruntur in Aug^i. + lib. _de Magistro_ edito Romae cum esset in annis xvi. ib. praematura + morte rapitur, ib. + +Adulantes amici pervertunt; inimici litigantes plerumque corrigunt, 158. + +Aegyptius cibus, 114, et n. + +Aeneis cit. 11, 12, 14, 127. + +Aeneam venisse Carthaginem non est verum, 12. + +Aerem deum esse credit Anaximenes, 172. + +Aeternitas Dei aeternitas semper stans, 212. Aeternum internum, 152. + +Affectus. In Affectu tenebroso est longe a Dei vultu, 15, 228. + +Agentes in rebus duo, cognita Antonii vita, nuntium saeculo remitttunt, + 135. + +Agriculturam nefas esse censebant Manichaei, 40, et n. + +Alimentum sola salutis causa sumendum, 189. Aug. a Deo edoctus ut + quemadmodum medicamenta sic alimenta sumpturus accedat, ib. + +Altare. Ex eo dispensatur Victima Sancta, 167. Ad id fieri memoriam sui + desiderat Monnica in extremis, 163. + +ALYPIUS Thagaste oriundus, 91. Parentibus primatibus municipalibus, ib. + Natu minor Aug^o. ib. A minore aetate magnam virtutis indolem prae se + ferebat, ib. Augustino amicissimus a primis annis, ib. ab eoque frater + cordis sui dictus, 150. et ejusdem Thagaste et Carthagine in Rhetorica + auditor, ib. Carthagine spectaculis deditus, ib. a Circensium insania + revocatur objurgatione Augustini, 92. ut fur apprehenditur, 94. sed mox + liberatur, 95. Manichaeorum superstitione cum Aug^o. involvitur, 92. + Romam venit ante Aug. ut jus discat, 93. Spectaculis gladiatoriis + incaute capitur, ib. Mediolanum cum Aug^o. proficiscitur, 65. + Assessoris munere tertium fungitur, ib. 133. Dum assidet Comiti + largitionum Italicianarum, ejus integritas a potentissimo senatore et + pollicitationibus et minis tentatur, ib. Continentissime vivit, 98. + Aug^m. ab uxore ducenda prohibet, quo simul sapientiae libere vacent, + ib. Disputat cum ipso de finibus bonorum et malorum, 101. Putat credi a + Catholicis non esse in Christo animam et mentem hominis, ideoque ad + fidem pigre movetur: At postea errorem hunc Apollinaristarum esse + intelligens, Catholicae fidei contemperatus est, 121. Aug^i. ad Deum + conversi proposito bono sese adjungit, 144. Secedit cum illo in agrum + Cassiciacum, Catechumenus cum Catechumeno, 150. Illic cum eo disputat + "_de ordine, contra Academicos_" et _de vita beata_, 149, n. Christi + nomen literariis illis lucubrationibus inseri dedignatur, sed postea + resipiscit, 150. Remeat Mediolanum nomen inter baptizandos cum + Augustino daturus, 154. Fortissimus domitor corporis, Italicum solum + glaciale nudo pede obterit insolito ausu, ib. Baptizatur, ib. Fit + tandem Episcopus Thagastensis, 95, n. + +Ambitiosorum miseria, 90. + +AMBROSIUS episcopus Mediolanensis laudatur, 79. Coelibatus ejus, + occupationes et studia, 84, 85. Omni die Dominica verbum Dei tractat ad + populum, 85. Ad veteris Legis interpretationem quasi regulam + commendans, saepe inter concionandum dicebat, "Littera occidit, + Spiritus autem vivificat," 86. Benigne excipit Aug^m. qui studiose + ipsum concionantem audit, 79. Diligitur a Monnica perinde atque Angelus + Dei, 83. Aug^o. consulenti quid potissimum de Scripturis legere debeat, + quo sese ad baptismum comparet, Isaiam praescribit, 153. Persecutionem + a Justina Valentiniani regis matre Ariana patitur, 155, et n. +{308} +Excubat plebs in Ecclesia mori parata cum Episcopo, ib. Corpora SS. + Protasii et Gervasii divinitus detegit, ib. Synaxes ad memorias + Martyrum prohibet, 83. + +Ambrosiana basilica, 156. Ambrosiani versus, 165. + +Amicitia dulcis est propter unitatem de multis animis, 22. Non est vera + nisi eam Deus adglutinet inter in haerentes Ipsi, 49. Malorum amicitia + inimica, 26. Miser est omnis animus vinctus amicitia rerum mortalium, + 51. + +Amicus est beatus qui amat Deum, et amicum in Deo, et inimicum propter + Deum, 50. Solus nullum carum amittit, cui omnes in illo cari sunt, qui + non amittitur, ib. Bene Horatius dixit de amico suo, "_Dimidium animae + meae_," 51. + +Amicus Aug^i. quidam carissimus, quem in Manichaeorum haeresin deflexerat, + febri correptus et pene exanimis nesciens baptizatur. (49.) Mox + recreatus, mirum in modum animo mutato, Aug^m. Baptismum ex more + (Manichaeorum sc.) irridentem exhorret et reprehendit, 50. + +Amor ex amore laudantium accenditur, 57. pondus est, quo animus fertur + quocumque fertur, 254. Nihil amamus nisi pulchrum, 56. + +Amor Dei. Non amaretur Deus nisi per Spiritum sanctum, 252, 277. Deus amari + se jubet ab homine, et nisi faciat, minatur ingentes miserias, 3. Omnia + nobis dicunt ut Deum amemus, nec cessant dicere omnibus, ut sint + inexcusabiles, 171. Non possumus metiri, ut sciamus quantum desit nobis + amoris ad id quod sat est, 253. Minus Deum amat, qui cum Deo aliquid + amat, quod non propter Deum amat, 187. Ibi est locus quietis + imperturbabilis ubi non deseritur amor si ipse non deserat, 54. + +Amor sui improbus. Sibi placentes, multum Deo displicent, 200. + +Amor proximi. Si placent animae, in Deo amentur, et ad eum rapiantur, 55. + +Amor mundi. Amore subduntur homines creaturis, et subditi judicare non + possunt, 172. Amari et timeri velle ab hominibus non propter Deum, + misera vita est et foeda jactantia, 197. + +Amphitheatrum ludorum gladiatoriorum, 93. + +Anaximenes aerem Deum esse credit, 172. + +Angeli natura mutabiles, 230, 234, n. 235, 106. + +Angeli beati dicuntur Coelum coeli, 231, Domus Dei, ib. 234. Sapientia + creata, 234. Curia coelestis Imperatoris, 123. coelestis militia, ib. + Non sunt coaeterni Deo, nec tamen passi vicissitudinem temporum, 230. + Nunquam sunt peregrinati, sed ita formati ut sine ullo defectu + contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, aeternitate et + incommutabilitate Dei perfruantur, 231. Angelorum codex, 260. + +Anima sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se non + potest, 260. + +Animae mortuae motus tres, fastus elationis, delectatio libidinis, venenum + curiositatis, 267. Ea vitando vivit anima, quae appetendo moritur, ib. + +Animus ad capiendum se ipsum angustus est, 175. + +Animus imperat corpori, et paretur statim: imperat sibi, et resistitur, + 139. Aegritudo haec animi est, quia non totus assurgit veritate + sublevatus, consuetudine praegravatus, ib. Animi perturbationes + quatuor, 178. Inde animus pascitur unde laetatur, 274. + +Anni Dei omnes simul stant, 5. Anni Dei unus dies, 5. + +ANTONIUS Aegyptius monachus, 134. et n. Ad Deum conversus audita evangelica + voce. (S. Matt 19, 21.) "_Vade, vende_," 143. Ex ejus vitae lectione + convertuntur duo Aulici, 135. + +Anubis, 127. + +Apollinaristarum error de Christo, 121. et n. + +Apostoli Luminaria mundi, ignes sancti, et decori, 264. + +Appetitus et metus, facinorum causae, 23. + +Aptum et pulchrum, quid, 58. + +'Aquae super firmamentum' nomine angeli intellecti, 259. Cur solus Spiritus + sanctus, non vero Pater et Filius, feratur super aquas, 254. + +Aristotelis decem Categoriae, 60. + +Astrologorum vanae divinationes, 47, 48, 108, 109. + +ATHANASIUS Alexandrinus episcopus, qualem in psalmis cantum probaverit, + 192. + +Avaritia, 38, n. + +Auditores Manichaeorum, 31. n. 41, n. 45, n. 74. + +AUGUSTINUS. + + _Ortus ejus Infantia et Pueritia._ + + Natus est Thagaste municipio Africae, 49, 52, 20. idibus Novembribus, + 149, n. Parentes ejus Patricius et Monnica, 167. Infantia, 4-7. + Pueritia, 7-17. Ab utero matris in Christiana religione fuit educatus, + 9, 31. {309} signatus signo crucis, ib. et sacramento salis initiatus, + ib. et n. positusque a parentibus in Catechumenorum gradu, 81, 97. + Stomachi pressu repente correptus, pene moriturus baptismum pie + instanterque flagitat, 10, 73. reparata valetudine baptismus differtur, + ib. + + Datur in scholam ut discat litteras, 8. puer coepit Deum rogare, ne in + Schola vapularet, ib. qualem Dei notionem tunc habuerit, ib. satis pro + aetate ingeniosus, ib. at amore lusus et spectatulorum avocatur a + litterarum studio, 9. victoriae in certaminibus amans, ib, 11, 16. + curiosus, ib. refugit litterarum rudimenta, ubi legere scribere et + numerare discitur, 10, 11, 12. Latinas litteras, quas inter blandimenta + nutricum didicerat (12.) adamat, Graecas odit, 11. quippe difficiles, + 12. Poeseos amantissimus, ib. 14. Ob progressum in litteris "_Bonae + spei puer_" appellatur, 14. Ipsi in Scholis sese exercenti acclamatur + prae multis coaetaneis et conlectoribus, 15. Litteraturae atque + Oratoriae percipiendae caussa peregrinatur in vicina urbe Madauris, 20. + + _Adolescentia, aet. an._ xvi. 18 sqq. + + An. aet. xvi in paterna domo, intermissis ex necessitate domestica + studiis, transigit, genio ac libidinibus indulgens, 20. Inter coetaneos + minoris dedecoris pudet, 21, 29. + + Matris monitus pro muliebribus habet, 21. Numquam tamen in matrem + contumeliosus aut verbo durus, 164. Quo consilio parens uterque uxorem + ei dare nolebat, 21. + + Furtum nocturnum committit, 22. + + _Aet. an._ xvii-xxix. 27-81. 30. + + Studiorum caussa Carthaginem mittitur aet. an. xvii. 27, 30. Sub id + tempus orbatur patre, ib. + + Prosequitur studia, matre et Romaniano (100, n.) sumtus + suppeditantibus, 30. Studia ejus ad fora litigiosa tendebant, 29. + + In schola rhetoris major est, ib. A moribus protervis condiscipulorum + qui Eversores dicebantur, abhorret, 71, 29. pudore tamen impudenti, + quod talis non esset, ib. + + Amore capitur, 27. theatricis spectaculis, ib. + + In celebritate sollemnitatum sacrarum intra ecclesiae parietes grave + quoddam facinus admittit, 29. Ob quod a Deo graviter verberatur, ib. + + Concubinam fovet, servatque ei thori fidem, 46. filium ex ipsa + suscepit, 46. Adeodatum nomine, 154. (_Vide_ Adeodatus.) Adolescens + potebat a Deo castitatem, sed cito exaudiri nolebat, 137. + + An. Aet. xix. Ciceronis Hortensio ad sapientiae studium incenditur, 30. + cum tamen ibi Christi nomen requireret, (81, 31.) in Sanctas Scripturas + animum intendit, 31. Has negligit ut indignas quas Tullianae dignitati + comparet, ib. + + Categorias Aristotelis, et Liberalium artium libros annos natus ferme, + xx. per sese intellexit, 60, 61, 62. + + In Manichaeorum haeresin incidit, 31. in ea per novennium sc. ab an. + aet. xix ad xxviii persistit, 45, 43, 60, 31, n. Inducit alios in + eumdem errorem, 45, 49, 92, 100, n. + + Ejus interim errores de Deo, 35, 59, 62. de Christo, 72, et n. de + rationali et irrationali natura, 58. de terrae fructibus, 39, 40. de + veteri Lege, 35. de sanctis Patribus, ib. 39. de natura mali, 35, 58. + de peccati caussa, 106, 74, n. in cujus inquisitione torquetur, 35, + 107, 111. + + Convictum filii sui refugit Monnica detestans blasphemias ejus, 42. at + de futura ejus resipiscentia per somnium, (42.) perque episcopi + cujusdam responsum, (44.) admonita, mensa domoque rursus excipit, 42. + matris somnium alio detorquens, cita ejus responsione magis quam ipso + somnio commovetur, ib. + + Rhetoricam docet, 46. primum Thagastae, 46, 52, 49. tum Carthagine, 52. + quo impatientia doloris ex amici cujusdam sui morte, (50.) migraverat, + ib. + + Aruspicem sibi palmam in litterario certamine promittentem detestatur, + 46. At consulere solet Mathematicos, 47. a quibus avocare ipsum frustra + nititur Vindicianus senex, 48. et Nebridius, ib. Sed istud divinationis + genus vanum esse demum intelligit audita narratione Firmini, 109. et + prorsus rejicit, 108. + + Libros _de Pulchro et Apto_ duos aut tres scribit, 57. cir. ann. aet. + xxvi, aut xxvii, 60. quos Hierio Romanae urbis oratori nuncupat, 57. + + Movetur Helpidii disputatione contra Manichaeos apud Carthaginem, 77, + necnon Nebridii contra eosdem argumento, 105. + + Cir. an. aet. xxix. a Manichaeis alienari incipit, comperta Fausti + imperitia, 69, 70, 75. non tamen omnino recedit, 75. Nondum enim + intelligens quae sit fides Catholica, 76. desperat in Ecclesia posse + inveniri verum, 79, 76. et ad philosophiam Scepticam propensus est, 75, + 80, 81, n. {310} + + Pertaesus licentiae scholarium Carthaginensium Romam navigat, 70, 71. + invita et decepta matre, 71, 72. + + Romae febri correptus in domo cujusdam Manichaei, (74.) periculose + laborat, 72. non jam ut antea, (10.) Baptismum flagitat, sed demens + irridet, 73. Convalescit, 74. + + Familiariter versatur cum Manichaeis tam Electis quam Auditoribus, ib. + + Rhetoricam ibi docet, 78. + + Mediolanum mittitur a Symmacho urbis praefecto Rhetoricae docendae + caussa, 79. + + Benigne excipitur ab Ambrosio, ib. cujus amore capitur, ib. et facundia + delectatur, ib. Audita unius atque alterius loci Scripturae + tractatione, cognoscit fidem Catholicam defendi posse contra + Manichaeos, 80, 85. Quos demum relinquendos decernit, ib. Sed adhuc de + omnibus dubitans, Catechumenus in Ecclesia catholica esse statuit, + donec aliquid certi eluceat, 81. + + _Aet. an._ xxx. 96. + + Aug. nec Manichaeus est, nec Catholicus, 82. Ecclesiae doctrinam magis, + magisque intelligit, concionante Ambrosio, 86. Necessitatem fidei, et + Scripturarum auctoritatem agnoscit, 87-89. + + Inhiat adhuc honoribus, lucris, conjugio, 90. + + Ambitionis et cupiditatum vanitatem edocetur, viso mendico prae vino + jocante et laetante, ib. + + Panegyrim conscribit in laudem Imperatoris, ib. forte Valentiniani + minoris, ib. n. + + Anxius est de vitae ratione ineunda, 97. Conversionem de die in diem + differt, 98. + + Eum ab ineundo conjugio revocare conatur Alypius, 98. uxor ei + quaeritur, 99. quo conjugatus baptizetur, ib. Concubina in Africam + redire permissa, aliam ipse procurat, 101. + + A gurgite carnalium voluptatum metu mortis et futuri judicii + revocabatur, qui metus ab ejus pectore nunquam recessit, 101. + + De vita communi agenda, cum amicis deliberat, 100. ejus ratio, ib. + consilium abjicitur, 101. + + _Aet. an._ xxxi. 103. + + Ignorantiae tenebris involutus errat adhuc circa Dei naturam, 103. + Verum contemplatione gradatim assurgens pervenit demum ad ID QUOD EST; + sed figere aciem non valet, 119. Credit in Christum stabili fide, sed + informi, 111, 108, et erronea, ib. cum Photinianis quippe fere + consentiens, 121. + + Platonicorum librorum lectione ad inveniendam veritatem adjuvatur, 112, + 122. Ex quibus peritior quidem, sed inflatior evadit, 121. + + Transit ad Scripturam S. maximeque ad Apostolum Paulum, ib. cujus + lectione mirum in modum proficit, 123. + + _Aet. an._ xxxii. 136. + + Displicet agere in saeculo, 126. Amore tamen feminae detinetur, ib. Vis + malae consuetudinis in eum, 132. Ligatus non ferro alieno, sed sua + ferrea voluntate, ib. + + Simplicianum adit, 126. movetur et angitur audita ab ipso conversione + Victorini, 131. et vita Antonii, narrante Pontitiano, 134, 143. necnon + conversione duorum 'Agentium in rebus,' 136. + + Secedit in hortum, sequente ipsum Alypio, 138. Spiritus et carnis in eo + luctamina, 141. Nec plene volebat, nec plene nolebat converti, ideo + secum contendebat, 139. Plus in eo valebat deterius inolitum, quam + melius insolitum, 141. + + Ab Alypio paululum secedit, et sub ficu se sternens, vim lachrymarum + profundit, ac Dei misericordiam deprecatur, 142. Vocis admonitu legit + Apostolum, (Rom. 13, 13. 14.) et totus convertitur, 143. Indicat matri, + 144. Caelibem vitam amplectitur, abjecta omni spe saeculi, ib. + + Deserere professionem rhetorices usque ad vindemiales ferias differt, + 146. quam paucissimorum dierum dilationem excusat, ib. quamquam haud + culpa vacasse non diffitetur, 147. + + Munus docendi tandem deserit, 149. cogente quidem dolore pectoris, 147. + sed magis alliciente desiderio vacandi Deo, ib. et n. + + Feriarum vindemialium tempore (i.e. cir. fin. mensis Aug. vel init. + Sept. A.D. 386.) in Verecundi villam Cassiciacum secedit cum suis, 149. + + Ambrosium per litteras consulit quid potissimum de Scripturis sibi + legendum sit, ut ad baptismum se digne comparet, 153. Isaiam legere + jubetur, ib. + + Libros aliquot ibi conscribit, et ad Nebridium epistolas, 149, 150. + + _Aet. an._ xxxiii. + + Recitatione psalmorum vehementer afficitur, Catechumenus in villa cum + Catechumeno Alypio feriatus, 150. + + Psalmum quartum meditatur adversus Manichaeos pie excandescens, 150 + sqq. + + Dolore dentium acerrimo cruciatur, 153. Orat cum suis et dolor fugit, + ib. {311} + + Mediolanum revertitur nomen daturus inter baptizandos, 164. + + Baptizatur (ab Ambrosio, 154, n.) cum Alypio et Adeodato, ib. Gaudium + spiritale post baptismum, fugiente omni sollicitudine anteactae vitae, + 155. Lachrymae ejus et motus pietatis ad hymnos et cantica Ecclesiae, + ib. + + Reditum in Africam cum suis suscipit, 157. + + Apud Ostia Tiberina cum matre colloquitur de vita aeterna, atque in + ejus contemplationem ambo rapiuntur, 161 sq. Vilescit mundus cum + delectationibus suis, ib. + + Hinc elapsis vix quinque diebus matre orbatur, 165. Mortem ejus luget, + ib. sq. Funus pro sollemni more celebratum prosequitur absque + lachrymis, 165. Orat pro ejus salute, 166 sq. 165. + + _Aet. an._ xxxiv. + + Librum "_de Magistro_" cum Adeodato annos xvi nato componit, 154. + + _Aet. an._ xlvi. _&c._ + + Libros _Confessionum_ A.D. circiter CCCC. edit. jampridem episcopus. 1, + n. + + Mores ejus per id tempus, quo libros _Confessionum_ scribit, quinam + sint, 169 sqq. Amor ejus in Deum vehemens, 171 sq. Deliciae ipsius + occupari Dei memoria, 165. Spes ejus nonnisi in magna valde + misericordia Dei, 187. Ut se habet ad tentationes libidinis carnalis, + 188 sq. Ad tentationes gulae, 189 sq. Ebriosus nunquam fuit, 190. Ut se + gerit ad odorum, illecebras, 191 sq. Ad voluptates aurium, 192 sq. Ad + illecebras oculorum, 193 sq. Ut se habet ad secundum tentationis genus, + quod est curiositatis, 194 sqq. Incitatur a diabolo ut signum aliquod a + Deo petat, 196. Item quomodo se gerit ad tertium genus, superbiae, 197. + ad humanas laudes, 198. + + Ab actionibus necessitatis quantum relaxari potest, ad Dei + contemplationem refugit, 201. Secessum in solitudinem aliquando animo + agitans prohibetur a Deo, ut non sibi soli, sed aliis vivat, 203. + Castae ejus deliciae Scripturae divinae, 206. Si quid tempus liberum + habet, in illis totum impendit, ib. + +Aulae favor res fragilis, 135. Aulici per multa pericula perveniunt ad + grandius periculum. ib. + +Aurium voluptas, 192. + +Aurum ex Aegypto ab Israelitis ablatum veritatem adumbrat, 114, et n. + + B. + +Balneum ideo dictum quia anxietatem pellit ex animo, 165. + +Baptismus, dicitur sacramentum salutare; mundatio, sanatio, 10. aqua + gratiae, 71. salutis, 166. Dei gratia, 126. medicina, 73. vid. et 147, + 153, 155. Male differtur Augustino, 10. et pluribus aliis, quo securius + interim peccarent, ib. + +Baptismus in nomine sanctae Trinitatis datur, 256. Homo spiritalis judicare + potest de sollemnitate sacramentorum; sive baptismi, sive mysterii in + quo ille piscis (id est Christus) exhibetur, 269. Fidei professio de + loco eminentiori coram fidelibus memoriter fieri Romae consueverat a + baptizandis, 128, n. + +Baptismi effectus, 154, 169, 50. Sine eo non intratur in regnum coelorum, + 265. Augustini amicus, nesciens baptizatus, mirum in modum animo + mutatus est, 50. Baptismum Manichaei pro nihilo habuerunt, 49, n. Post + baptismum, major et periculosior est delictorum reatus, 18. Baptizati + audiebant fideles, 20, 160, 134. + +Barbarismi vel solaecismi magis homines pudet quam vitii, 15. + +Beatitudo est gaudium de veritate, 184. Est gaudere de Deo, ad Deum, + propter Deum, 184. Est inhaerere Deo, 186, 66, 231. Est Deus ipse, 184, + 253. In hoc mundo non reperitur, 55. + +Beatitudinem omnes appetunt, 184, 182. Multi eam adipisci non tantum + volunt, quantum sat est ut valeant, 184. + +Benedictio hominibus, avibus, et piscibus tantum a Deo impertita, quare, + 270. + +Bona sunt omnia, 116. licet comparatione Dei non sint bona, 208. Deus bonus + omnia bona fecit, ib. Bona nostra instituta et dona Dei sunt; mala vero + nostra, delicta nostra sunt et judicia Dei, 170, et n. Nil prodest bona + res non utenti bene, 61. + + C. + +Caecitas hominum de caecitate gloriantium, 29. Caecitates poenales spargit + Deus super illicitas cupiditates, 16. + +'Caeli et terrae' nomine intelligitur omnis creatura, 212. Spiritales et + carnales Ecclesiae, 256. Caelum caeli est caelum quod non cernimus, + 226. Angeli, 228 sq. Caelum indocti rapiunt, 137. + +Cantus est sonus speciosus, 246. Cantus ecclesiasticus instituitur + Mediolani a S. Ambrosio, 155. Ejus melodiae utilitas magna, 193, ib. Ea + mirum in modum afficitur Aug^s. 192. Delectatio carnis etiam in divino + cantu cavenda, ib. Peccatur cum cantus amplius delectat quam res, ib. + 193. +{312} + +Caritatis sublevatione et Spiritu sanctitatis emergunt homines, merguntur + pondere cupiditatis et terrenis affectibus, 253. Ad caritatem pertinent + omnia quae scripsit Moyses, 243. + +Carthaginensium scholarium foeda et intemperans licentia, 71. + +"Cassiciacum," Rus Verecundi, ubi parabat se Augustinus ad baptismum + suscipiendum, 148. + +Castitas est Dei donum, 98. Castus dormientis affectus, 189. + +Catechumeni, 9, n. 20, 81, 49, n. 128, 150, 154, et n. &c. + +Categoriae decem Aristotelis, 60. + +Catilina haud gratis malus, 23. + +Certitudo non eadem in omnibus quaerenda est, 87. + +CHRISTI nomen, Augustino ab infantia inditum, quam salutare fuerit, 81, 31, + 86. + +CHRISTI de adventu in carne ad nos, 119. + +CHRISTUS verax est _mediator_, mortalis cum hominibus, justus cum Deo, 202. + In quantum homo, in tantum mediator; in quantum autem Verbum, non + medius, quia aequalis Deo, ib. Christus unica ad salutem via, 119. + Sanguis ejus pretium nostrum quod bibebat et erogabat Aug. 203. Non + aliquis ei refundet innocentem sanguinem, non ei restituet pretium, quo + nos emit, ut nos auferat ei, 167. + +CHRISTUS _victor_ et _victima_, _sacerdos_ et _sacrificium_, 203. Ex altari + dispensatur victima sancta, qua deletum est '_chirographum quod erat + contrarium nobis_,' 167. + +CHRISTUS vere Magister bonus, quia Deus, 210. Verbum Dei parum erat si + loquendo praeciperet, nisi et faciendo praeiret, 170. + +CHRISTUS dictis, factis, morte, vita, descensu, adscensu, clamat ut + redeamus ad cor, et inveniamus eum, 56. Infirmitas Christi magistra + humilitatis, 119, 202. Antiqui sancti per fidem futurae passionis + Christi salvi facti sunt, ib. + +Christiani temporibus Juliani lege data prohibiti sunt docere litteraturam + et oratoriam, 132. + +Ciborum neccesitas calamitas est, et deliciae vocantur, 189. Alimenta + sumenda tamquam medicamenta, ib. Quod saluti satis est delectationi + parum est, ib. In cibo insidiatur laqueus concupiscentiae, et adjungit + sese, tamquam pedissequa, periculosa jucunditas, ib. Magnus ille est + qui in cibo non rapitur aliquantulum extra metas necessitatis, 191. De + ciborum abstinentia non gloriandum, 190. Non immunditia obsonii + timenda, sed cupiditatis, 191. Noe omne carnis genus, quod cibo esset + usui, manducare permissum, ib. Joannes locustis in escam cedentibus non + fuit pollutus, ib. Cibi non polluunt, ib. Cibus Aegyptius, 114, ib. + Animus inde pascitur unde laetatur, 274. + +Ciceronis linguam omnes mirantur, pectus non ita, 30. Hortensius Ciceronis, + ib. Judicium ejus de Homeri figmentis, (Tusc. Disp. i. c. 26.) 13. + +Cogitari proprie dicitur quod in animo colligitur, id est cogitur, 176. + +Cognitio Dei. Sensu corporeo non cognoscitur, 173. Non invenitur a superbis + etiam doctis, 65, 66. Creaturae ducunt ad cognitionem Dei, 172, 63, et + n. Infelix homo qui scit alia et Deum nescit; beatus autem qui Deum + scit, etsi alia nesciat, 66. + +Cognitio sui. Homo sibi ipsi incognitus, 175, 171. + +Colimus Deum non sic quasi terram, 249. + +Comes largitionum Italicianarum, 95. + +'Competentes.' Nomen Catechumenis datum, cum ad percipiendum Baptismum sua + nomina jam professi fuerant, 154, n. + +Confiteri Deo quid sit, 168. Cur confitemur Deo omnia scienti, 205, 168, + 18, 63. Magni fructus hujuscemodi confessionum, ib. 168 sqq. Nihil + propius auribus Dei quam cor confitens et vita ex fide, 20. + +CONFESSIONUM libri scripti circa an. CCCC. 1, n. + +Conscientiae abyssus nuda oculis Dei, 168. Conscientiae legem ne ipsa + quidem delet iniquitas, 21. + +Consortium simul peccantium delectat, 26. + +Consulentibus consultisque nescientibus occulto instinctu agit Deus, ut dum + quisque consulit, hoc audiat quod oportet eum audire occultis meritis + animarum, 111. Amicorum secularium lingua piis velut consulendo + contradicit, et sicut cibum assolet, amando consumit, 146. + +Consuetudinis violentia, 132, 13, 188. Est velut catena, 132. Fit + necessitas dum ei non resistitur, ib. Gradus varii quibus ad eam + necessitatem devenitur, ib. Consuetudinis sarcina degravat, 201. + Consuetudo humana non excusat quod per Legem Dei aeternam non licet, + 71. + +Continentia est donum Dei et datur petenti, 98. Continentiam Deus jubet et + dat, 187. Per continentiam colligimur ad unum Deum a quo in multa + defluximus, 187. Continentiae casta dignitas, serena, non dissolute + hilaris, 142. Continentia non est sterilis, sed fecunda de Domino Deo + marito, ib. + +Contritiones cordis vox magna ad Dei misericordiam, 111. +{313} + +Conversio ad Deum. In conversione peccatorum Deus et Angeli magis gaudent, + 129. In conversione nobilium quare plus laetandum, 131. + +Copia omnis quae Deus non est, egestas est, 254. + +Cor figendum in Deo aeterno ut stet, 212, 65. Cordis puri vitales deliciae + Deus, 266. Cor volitans in praeteritis et futuris rerum motibus adhuc + vanum est, 212. Cor clausum non excludit oculum Dei, 63. Cordis hominum + duritia manum Dei non repellit, ib. + +Corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, 250. + +Creatio coeli et terrae, 226. Ejus allegorica expositio, 278. Varie + intelligitur quod Scriptura dicit de Creatione rerum, 236 sq. Quomodo + respondendum quaerenti 'Quid faciebat Deus ante coeli et terrae + creationem'? 212. Ex nihilo Deus fecit omnia, 209, 278. + +Creatura duplex carens tempore, 231. + +Creaturarum per gradus ascenditur ad Dei cognitionem, 172, 119, 161, 63. + clamant "_Ipse fecit nos_;" clamor earum est species earum, 172, 208. + +Creaturas omnes bonas esse adversus Manichaeos, 117, 118. + +Credere. Catholica doctrina quaedam credi jubet, quae non demonstrantur, + 87. + +Critica medicis, quae aliis accessio dicitur, 83. + +Cunae nutritoriae, 214. + +Cupiditas triplex, voluptatis, dominationis, et cognitionis, 187, et + n.-201. Merguntur homines pondere cupiditatis et terrenis affectibus, + et emergunt caritatis sublevatione et spiritu sanctitatis, 253. + +Curiositas libera, magis ad discendum potest quam meticulosa neccesitas, + 13. + +Curiositatis de vitio, 194 sqq. Quare concupiscentia oculorum designetur, + 195. Homines curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum + ad corrigendam suam, 169. + +Cursus publicus, 79, n. + +Cypriani martyris Memoria non procul a mari, 71. + + D. + +Daemonibus non uno modo sacrificatur a peccatoribus, 15. + +Daemones, tanquam redeundi ad Deum mediatores, infeliciter coluerunt + nonnulli, 202. + +Danae, 14. + +Debitor fit promissionibus suis Deus, 74. + +Decalogus, 'psalterium decem chordarum,' 37, et n. + +Defectus solis et lunae a philosophis accurate praenuntiati, 65. + +Defunctorum corpore memoria ad altare fieri solita, 167. Quod pro se + postulat Monnica, 163. Pro patre suo Patricio, et matre Monnica + defunctis, vult orari ad altare Aug. 167. ac ipsemet orat, ib. + Sacrificium pro defunctis offerri solitum, posito juxta sepulchrum + cadavere, 165. + +Demonstratio non in omnibus postulanda, 87. + +DEUS Una Trinitas, et Trina Unitas, 228. + +DEUS _essentia sua_ idipsum est summe esse et summe vivere, 5. Incorporeus + est, 115, 61, 35. + +DEI _unitas_, omnium modus, 7. + +DEI attributa summatim describuntur, 2, 3, 5, et n. Sunt inexplicabilia, 3. + Non est quo ab eo omnimodo recedatur, omne enim peccatum eum perverse + imitatur, 24. + +DEI hodiernus dies _aeternitas_ est, 213, 5. Superat omnia futura, ib. + Praecedit omnia praeterita, ib. Nescit tempora, ib. Deus ante omne quod + vel ante dici potest, 5, 213. Semper vivit et nihil moritur in eo, 4. + +DEUS _bonum_ nullo indigens bono, 280, 249. Sua beatitudo ipse est, 251. Ex + plenitudine bonitatis ejus subsistit creatura, 249. Apud Deum vivit + semper bonum nostrum, et quia inde aversi sumus, perversi sumus, 62. + Ipse puri cordis vitales deliciae, 266. Neminem deserit nisi deseratur, + 54, 53. + +DEI _cognitio_. Fit sine variatione notitiae, 225. Solus Deus novit sicut + omnino est, 260. + +DEUS _creator_ fecit coelum et terram sine distentione actionis suae, 225. + creatorem Deum esse omnis naturae indicant vel peccantes perverse + imitando, 24. Non nova voluntate creavit mundum, 233. Descriptio + compendiaria operum Dei, 277. + +DEUS _immensus_, ubique est, 64. Ubique totus et nusquam locorum, 86, 2. In + interiori nostro quaerendus, 115, 34, 173. Falsa de immensitate Dei + imaginatio Aug^i. adhuc Manichaei, 107, 104. Dei praesentia in rebus + caussa est cur sint, 2. Iniqui praesentiam Dei non effugiunt, 64. + +DEUS _immutabilis_, 8. In eo nullus novus motus, 211, 233. Scit et vult + immutabiliter, 260, 256. Non est alias aliud, nec alias aliter, sed + idipsum et +{314} +idipsum, 228. Apud eum rerum omnium instabilium stant caussae immutabiles, + et mutabilium immutabiles manent origines, et irrationabilium et + temporalium sempiternae vivunt rationes, 5. + +DEUS _incomprehensibilis_, 2. Quid sit invocare Deum, 1, 2. + +DEI _misericordia_ etiam sanctis necessaria, 25. Deus est dulcis pater + donans munera, dulcior condonans peccata, 15. percutit ut sanet, et + occidit nos ne moriamur, 19. + +DEUS _peccatorum ordinator_, 9, et n. + +DEI _potentia et Dei voluntas_ Deus ipse est, 107. Deus nullum habet + dominum, 197. Sine typho dominatur, ib. + +DEUS _promissionibus_ suis fit debitor, 74. + +DEI _providentia_ omnibus bene utitur, etiam errore hominum, 11. nequitia + peccatorum, 158. Sic curat unumquemque nostrum tanquam solum curet, et + sic omnes, tamquam singulos, 42. + +DEI _pulcritudo_. Ab ea omnis pulcritudo, 194. sua pulchritudo et sua + magnitudo Deus ipse est, 61. + +DEUS semper _quietus_, sua quies ipse est, 280. Semper operatur et semper + quiescit, 279. Animae nulla quies nisi in Deo, 55. Quaerenti quid + faciebat Deus ante coelum et terram, quid responsi reddatur, 212. + +DEUS misericorditer _saevit_, amaritudine aspergens illicitas jocunditates, + 19, 13, 27. Infatigabili lege spargit poenales caecitates super + illicitas cupiditates, 16. Peccator a Deo leni et bono fugiens, in Deum + justum et severum incurrit, 64, 53. + +DEI _scientia_. Scientia nostra scientiae Dei comparata, ignorantia est, + 208. + +DEUS est _Veritas aeterna_, quae grandium est cibus, 115. Veritas super + omnia praesidens, 201. cum mendacio Deus non possidetur, ib. + +DEUS _summa vita est_. Ipsi esse et vivere non aliud atque aliud est, 5. + Est vita animarum et vita vitarum, 33, 173. + +DEI _voluntas_ et Dei _potentia_ Deus ipse est, 107, 212. Non est creatura, + 211. Semel simul et semper vult omnia quae vult, 233. Non nova + voluntate Deus creavit mundum, 211. Optimus minister Dei est, qui non + magis intuetur hoc a Deo audire quod ipse voluerit, sed potius hoc + velle quod a Deo audierit, 186. + +Didonis mortem se flevisse defiet Aug. 11. + +Dies nunc dicitur mora solis super terram, nunc mora totius circuitus ejus + ab oriente ad orientem, 219. + +Dignationem sumere, 83. + +Dilectio. _Vide_ Amor. + +Discere, quid, 176, 8. Ad discendas linguas majorem vim habet libera + curiositas, quam meticulosa necessitas, 13. Quae in rebus vanis saepe + discunt pueri, in rebus non vanis tutius disci possunt, ib. + +Discordiae quomodo sedandae, 160. maxime inter virum et uxorem, 159. + +Divinationes Mathematicorum fallaces, 47, 48, 109. + +Divitiae dicuntur copiosa inopia, 11. Omnis copia quae Deus non est egestas + est, 254. + +Dolor animi tempore lenitur, 52. nonnullus approbandus, nullus amandus, 28. + non potest esse nisi in naturis bonis, 101, n. Animis nonnisi dolores + extra Deum, 52, 53. + + E. + +Ecclesia figurata est per mundi creationem, 256. Parvuli in nido Ecclesiae + plumescunt et alas caritatis alimento sanae fidei nutriunt, 62. + Improbatio haereticorum facit eminere quid sentiat Ecclesia, 121. + Ecclesia Manichaeorum ex Auditoribus et Electis constabat, 41, n. + +Ecclesiam, bis in die, mane et vespere Monnica assidue veniebat, 73. + +Electi Manichaeorum, 41, et n. 40, n. 45, et n. 74, et n. + +Epicurus post mortem restare animae vitam, et tractus meritorum credere + noluit, 101. + +Epulae et synaxes ad Memorias Martyrum, 83. + +Equulei et ungulae, 8. + +Esau Aegyptio cibo vendidit primogenita, 114, et n. + +Est vere id quod incommutabiliter manet, 116. Omnia vera sunt, in quantum + sunt, 115. A Deo sunt omnia inquantumcunque sunt, 228. + +Evae reliquiarium, 72. + +Evangelici ministri debent esse forma fidelibus vivendo, 266. + +Eucharistia dicitur Communicatio Dominici corporis, 84. Victima sancta, + quae ex altari dispensatur, 167. Pretii nostri sacramentum, ib. Pretium + nostrum, quod, "_manduco et bibo et erogo_," ait Aug. 203. Ad Memorias + Martyrum celebrari solita, 84, 83, n. + +Evodius patria Thagastensis, 156. Agens in rebus militans convertitur ad + Deum, et ante Aug^m. baptizatur, ib. Aug^o. se socium in sancto + proposito adjungit, et cum eo redit in Africam, +{315} +157. Psalmum cantat in obitu Monnicae, 164. + +Evectio publica, 79, et n. + +Eversores, 29, et n. 71, 78. + + F. + +Facinorum causae appetitus et metus, 23. + +Falsitas non est quidquam, sed dicitur cum res putatur esse quod non est, + 118. + +Faustus Manichaeorum episcopus eloquens imprimis, 64, et n. 68. sed parum + doctus, 69. Multis laqueus mortis, 70, 64. Aug^o. salutis occasio est, + 70. + +Feminae ad virum subjectio, 277, et n. + +Feriae vindemiales, 146. + +Fidei medicamenta manibus Dei confecta, 87. Sine fide nihil omnino in hac + vita ageretur, 85. Ut nos per fidem passionis Christi praeteritae, ita + antiqui sancti per fidem ejusdem passionis futurae salvi facti sunt, + 302. + +Fidei professio in conspectu Ecclesiae reddi solita, 128, et n. + +Fidelis in Ecclesia, 20, 134, n. 168, 147. + +Filius ille minor, 15, 129. + +Filios inter diei et filios noctis dividit solus Deus, 262. Filius Dei + dicitur Verbum, Principium, Sapientia, Veritas, Virtus Dei, 211. Lumen + verum, _Vide_, Christus et Verbum. + +Firminus vir liberaliter institutus, 109. quam narrat Mathematicorum + divinationem, ib. + +Flagitium a Facinore distinguitur, 37, n. 59. + +Flagitia, quae contra naturam sunt, ubique ac semper detestanda; quae + contra mores hominum, pro morum diversitate vitanda, 36. + +Fletus cur dulcis miseris, 50. + +Frater Augustini Navigius, 162. + +Furtum est contra naturae legem, 21. nullus enim fur furem aequo animo + patitur, ib. + + G. + +Gaudere ad Deum, de Deo, propter Deum, ipsa est beata vita et non est + altera, 184. + +Gaudium majus molestia majori praeceditur, 130. Est gaudium quod non datur + impiis, sed eis qui Deum gratis colunt, quorum gaudium Deus ipse est, + 184. Beata vita est gaudium de veritate, 184. + +Geminorum constellatio discussa, 110. + +Genese[Greek: o]s initium explicatur in tribus postremis libris + "_Confessionum_," 205 sqq. + +Genethliacorum libris deditus Aug. monetur a Vindiciano ut eos abjiceret, + 48. + +Gervasii et Protasii martyrum corpora deteguntur, 155. + +Gestus sunt tanquam verba naturalia omnium gentium, 7. + +Gloria ignominiosa honores saeculares, 11. Saepe homo de ipso vanae gloriae + contemtu vanius gloriatur, 200. + +Grammaticae leges studiose observantur, negliguntur praecepta Dei, 16. + +Grammaticarum scholarum liminibus appensa vela quid significent, 12. + +Gratiae deputandum quidquid mali non fecimus, 26. Gratia potens est omnis + infirmus, qui per ipsam fit conscius infirmitatis suae, 169. + +Gulae tentatio, 189. + + H. + +Haereses esse permittit Deus, ut emineat quid Ecclesia Dei sentiat, et quid + habeat sana doctrina, 121. Prosunt Ecclesiae, et quomodo, ib. + +Haeretici. Non cum iis disceptandum, sed pro iis orandum, 43. + +Haruspicem contemnit Aug^o. qui victoriam suis sacramentis in theatrici + carminis certamine promittebat, 46. Haruspices sacrificia daemoni + offerebant, ib. + +Helpidius apud Carthaginem contra Manichaeos disputat, 77. + +Hierius Romanae urbis orator doctus, 57. Huic nuncupati ab Aug^o. libri + "_de Pulcro et Apto_," ib. + +Homerus poeta dulcissime vanus: hujus lectio Aug^o. puero amora, 12. Multa + finxit, hominibus flagitiosis divina tribuendo, ne flagitia flagitia + putarentur, et ut quisquis ea fecisset, non homines perditos, sed + caelestes deos videretur imitatus, 14. Quid in ejus figmenta Tullius + animadvertit, 13. + +Hominem fecit Deus, non tamen in eo peccatum, 6. + +Hominis creatio allogorice exponitur, 268. Ad Dei imaginem est factus, ib. + +Homo spiritalis non judicat de sacra Scriptura, etiamsi aliquid ibi non + luceat, 269. De his judicare dicitur, in quibus habet potestatem + corrigendi, 270. Homo sine Deo nihil sibi est nisi Dux in praeceps, 46. + Homo grande profundum, cujus capilli magis numerabiles sunt quam + affectus, 57. Est aliquid hominis, quod nec ipse scit spiritus hominis, + qui in ipso est, +{316} +171. Debet reformari vivendo secundum voluntatem Dei, 268. Homo gerit in se + symbolum Trinitatis, scilicet esse, nosse, velle, 255, et n. Homines + unde amantur, 53, diligendi humaniter, 52. + +Hora fugitivis particulis agitatur, 216. Non est praesens tota, ib. + +Horatii Carm. laudat Aug. 51. + +Hortensius Ciceronis excitavit Augustinum ad ardorem philosophiae, 30, 136. + +Humiles corde domus Dei excelsi, 225, 119. + +Humilitas necessaria ut adscendamus ad Deum, 56, 65. Humilitatis signum in + statura pueritiae a Christo probatum, 16. + +Hymni et Psalmi, sub Ambrosio episcopo in ecclesia Mediolansi ut + canerentur, institutum, 156. + +Hippocrates, 48. + + I. + +Jacobi et Esavi constellationes, 110. Jacob filiis Joseph benedicens, 193. + +Illusiones nocturnae, involuntariae licet, nihilominus poenitendae, 188. + Perfecta illarum cessatio munus Dei, 189. + +Imitatio perversa Dei in peccatis, 23, 24. + +Inane, quid, 104. Qui differat a nihilo, ib. + +Incarnatio Verbi, qua infantiae nostrae lactescit Sapientia Dei, 119. Totum + hominem suscepit, 120. Apollinaristarum error, non esse in Christo + animam aut mentem hominis, 121. + +Incolumitatis suae cura homini innata, vestigium est secretissimae unitatis + ex qua est, 17. + +Ignorantia mater admirationis, 266. + +Infantia peccatis obnoxia, 6, 7. + +Infantilium membrorum imbecillitas innocens est non animus infantium, 6. + +Inimicitias hominum nec excitare nec augere, parum est homini humano, nisi + eas etiam exstinguere studuerit, 160. Horrendum malum inimicis iratis + inimicorum iratorum dicta prodere, ib. + +Iniqui apti sunt inferioribus creaturae partibus, quo dissimiliores Deo, + apti autem superioribus fiunt, quo ei similiores, 118. + +Iniquitas non est substantia, sed perversitas voluntatis detortae a summa + substantia in infimam, 118. Iniquitatis capita pullulant principandi et + sectandi et sentiendi libidine, 37. + +Inordinatus animus omnis, Dei jussu, sua sibi poena est, 11. + +Intelligendi celeritas et dispiciendi acumen est donum Dei, 61. + +Invitus nemo bene facit, etiam si bonum est quod facit, 10. + +Invocare Deum quid sit, 2. et n. + +Johannis Baptistae mirabilis abstinentia, 191. + +Josue voto sol stabat, sed tempus ibat, 220. + +Isaac filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit, + 193. + +Isaiam legere jussus Augustinus quo sese ad baptismum praepararet, 153. + +Julianus Imperator lege data prohibet Christianos litteras docere, 132. + +Juno, 14. + +Jupiter tonans et adulterans cur a Poetis fictus, 14. + +Justina Valentiniani minoris mater ab Arianis seducta persequitur + Ambrosium, 155. + +Justitia vera interior non ex consuetudine judicat sed ex lege Dei, 35. Nec + varia nec mutabilis ipsa est, sed tempora quibus praesidet, 36. + +Juventutis erudiendae modus improbatur, 15. + + L. + +Latina lingua in Africa vulgaris aetate Augustini, 12. + +Laudat Deum universa creatura, 63, 209. + +Laudari qui vult ab hominibus vituperante Deo, non defendetur ab hominibus + Deo judicante, nec eripietur Deo damnante, 198. Laudibus hominum moveri + debemus non propter nos sed propter proximum, 199. + +Laudari etiam de Dei dono periculosum, 198. Laudatio comes bonae vitae, ib. + Non male vivendum est ne laudemur, ib. 147. + +Lex temporalis etiam a Deo data, 35. Legis factor homo debet esse non + judex, 269. Lex peccati est violentia consuetudinis, 133. + +Lex conscientiae, 21. + +Libera voluntas caussa peccati, 106, 59, n. 60, n. quod Manichaei negabant, + ib. + +Libido triplex, 187-201. Violatur societas quae cum Deo nobis esse debet, + cum natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate polluitur, + 36. Libidine obcaecatur animus, 21. Ex voluntate perversa libido, ex + libidine consuetudo, ex consuetudine necessitas, 132. + +Lignum crucis, 13, et n. + +Litterarum primarum magistri, 11. + +Longe a Dei vultu, in affectu tenebroso, 16. In regione dissimilitudinis, + 116. + +Loqui unde puer discat, 7. Pauca sunt quae proprie loquimur, 218. +{317} + +Lucta spiritus cum carne, 141, 137. + +Ludi Circenses, 91, 135. + +Luminaria dividentia inter noctem et diem allegorice, 262, sq. + +Lux regina colorum, 193. Lux aeterna et incommutabilis, Deus, 260, 115. + + M. + +Madaura Africae urbs, Thagastae vicina. Aug. eo peregrinatur litteratura et + oratoriae percipiendae gratiae, 20. + +Magicae artes ex curiositatis vitio, 195, 202. + +Magister non est qui docet hominem scientiam, nisi Deus, 68. + +Magistri penulati, 13. + +Malum non est nisi privatio boni, 116, 35. Non est substantia, ib. 52. + Malum bifariam dictum culpa et poena, 106. Malum poena juste a Deo + infligitur, ib. + +Mandatorum observatio ex Dei dono, 187. + +Manichaeos plures Roma occultabat, 76. + +Manichaeus haeresiarcha errores suos litteris mandavit, 66. ejus libri + pleni fabulis, 69, 75. Multa de astris imperitissime continebant, 66, + 67. Spiritum sanctum auctoritate plenaria personaliter in se esse + dicebat, 67, et n. + +Manichaeorum haeresis asserebat Deum esse corporum molem (quae maxima et + prope sola causa erroris fuit), 76, 62, 39, n. 34, 47, n. 78. Malum + quoque substantiam quandam, et molem tetram et deformem; sive crassam, + quam terram, sive tenuem atque subtilem, quam mentem malignam per + terram repentem, designabant, 76, 58, 74, n. 139. Has duas moles (Dei + sc. et mali) ex adverso sibi constuebant, utramque quidem infinitam, + sed malam angustius, bonam grandius, 76. Animas tam hominum quam + pecorum de Dei esse substantia aiebant, et omnino partes Dei, 59, et n. + 139. Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed + substantiae malae naturae (carnis sc.) tribuebant, 59, n. 74, et n. + 105, 106, 117, 151. duasque naturas inter se confligere in homine + dicebant quando caro in Spiritum concupiscit, 139, 140. A Deo caelos + fabricatos, non tamen de suo sed ex alibi et aliunde creatis, 276. + Carnes vero, et minutissima animalia, et quidquid radicibus terrae + inhaeret, a mala mente gigni et formari, 276, 69, n. Herbas omnes atque + arbores sentire, et laesas dolere dicebant, 39, et n. quippe quae + particulas Dei praelio captas a gente tenebrarum, 105. (mala sc. + natura) in se colligatas haberent, 40. quas quidem particulas + 'Electorum sanctorum,' dente ac ventre liberari, 41. Christum porro + credebant tanquam de massa lucidissimae molis Dei porrectum ad nostram + salutem, 76. neque vere in carne natum de Maria virgine, 77, 72. sed + tantummodo in carnis phantasmate; in quo eum dicebant crucifixum, 72, + et n. 76. Laudatos in Vet. Test. Patriarchas vituperabant, 35, 36, et + n. Nov. Test. Scripturas falsatas esse dicebant, quum tamen ipsi + incorrupta exemplaria nulla proferrent, 77, et n. In hanc haeresin + prolapsus Aug. in ea per novennium volutatur, ab an. aet. xix usq. ad + xxviii. 45, 43, 31, n. + +Mare quid, 260. Mari comparatur genus humanum, vitio primi hominis profunde + curiosum, procellose tumidum, et instabiliter fluidum, 265. Altera + maris allegorica expositio, 260. + +Martyrum Memoriae, Oratoria, 71, et n. 83. in iis non Martyribus, sed Deo + Martyrum sacrificabant Christiani, vid. et 83, n. + +Materia informis non est omnino nihil, 227. sed medium quid inter formatum + et nihil, 228 sq. Conetur humana mens eam vel nosse ignorando, vel + ignorare noscendo, 227. facta est ex nihilo, et ex hac omnia, 228 sq. + +Mathematicorum divinationes, 47, 48, 109. + +Matrimonii in officio regendi, et suscipiendorum liberorum conjugale decus, + 99. Tabulae matrimoniales, 159. + +Medea volans, 34. + +Mediator, oportebat ut haberet aliquid Deo simile, et aliquid simile + hominibus. Christus verax mediator, diabolus mediator fallax, 202. + +Melodiae utilitas in ecclesiastico cantu, 193. hac potius quam rebus allici + peccatum est, 192. + +Memoriae vis, 173, 180. Memoriam habent pecora et aves, ib. + +Memoriae martyrum, 83, 71. Ad eas Dominici corporis communicatio celebrari + solita, 84. Epulas illuc afferri vetat Ambrosius, 83. + +Memoria Cypriani martyris non procul a mari, 71. + +Mensura temporis, 223. + +Merita vera hominum non sunt nisi Dei munera, 166, et n. 249, 157. + +Metus et appetitus facinorum causae, 23. + +Minister Dei optimus quis, 186. Ministris Ecclesiae subsidia corporis + debentur, 272. + +Miracula facta in translatione corporum +{318} +SS. Gervasii et Protasii, 155. Deus tentatur cum miracula flagitantur non + ad salutem, sed ad experientiam, 195. + +Misericordia, 28, et n. qualis sit vera, ib. + +Misericordia Dei. Vae etiam laudabili vitae, si Deus remota misericordia + eam discutiat, 166. Magnae sunt voces ad misericordiam Dei, tacitae + contritiones animi, 111. + +Modestia. Pulchrior est temperantia animi inscitiam suam confitentis quam + scientia rerum, 70. + +Molestias vitae tolerare jubet Deus, non amare, 187, 28. + +Monasterium Mediolani plenum bonis fratribus, extra urbis moenia, sub + Ambrosio nutritore, 135. Monasteriorum greges in Aegypto, 134, et n. + +MONNICA. + + Monnica Patricii conjux, mater Aug^i. 167. quem et carne ut in hanc + lucem temporalem, et corde ut in aeternam lucem nasceretur, parturivit, + 157. educata fuit pudice ac sobrie, 159. in domo fideli, bono membro + Ecclesiae Christianae, ib. Non tam suae matris, quam decrepitae + cujusdam famulae cura ad honestatem instituebatur, ib. immo disciplina + et regimine Christi, eam in Dei timore jam tum erudientis, ib. Per + Christum subdita parentibus, potius quam per parentes subdita Christo + fuit, ib. Amore vini paulatim capta, sanatur insultatione ancillae cum + ea litigantis, 158, 83. + + Patricio (cui soli nupta fuit, 167.) in matrimonium tradita, servivit + ei veluti Domino, 159, 10. satagens eum Deo lucrari, 159. Ut sese + gerebat in virum a fide ac moribus ipsius longe alienum, ib. In socrum + adversus se irritatam malarum ancillarum susurris, ib. Erga matronas de + maritis suis querelam moventes, ib. Erga dissidentes et discordes inter + se anima, 160. Erga servos Dei, ib. Erga parentes, domumque suam, ib. + + Nutrivit filios, 162. toties eos parturiens, quoties a Deo deviare + cernebat, ib. Aug^m. spiritu parturivit majori sollicitudine, quam + carne pepererat, 73, 10. Hunc a primis annis in Catechumenorum gradu + constituit, 9, 31. Cumque adhuc puer in repentino mortis periculo + versaretur, curabat festinabunda ut sacramentis salutaribus initiaretur + et ablueretur, 10. Eo tamen recreato, baptismum differendum duxit, ib. + + Aug^o. an. aet. xvi agente, Deus jam inchoaverat in ea templum suum et + exordium sanctae habitationis suae, 20. Ex quo in Christo regenerata + fuit, vitam fide et moribus praecipuam egit, 166. Aug^m. ut a + fornicatione maximeque ab adulterio abhorreret cum ingenti + sollicitudine admonebat; uxorem tamen dare nolebat, quo consilio, 21. + Virum suum sub ipsius vitae finem ad Christi fidem adducit, 160. Quo + viduata sumtus nihilominus (Romaniani ope, 100, n.) procurat Aug^o. + tunc apud Carthaginem Rhetoricae studenti, 30. Hunc interea in + Manichaeorum haeresin prolapsum luget, horis omnibus orationum suarum + de eo ad Deum indesinenter plangit, 43. ejusque convictum aversatur, + 42. De futura ejus resipiscentia admonita per somnium, (ib.) perque + responsum episcopi (43.) cujusdam, fieri non posse asserentis, "_ut + filius istarum lachrymarum pereat_," (44.) mensa domoque rursus + excipit, 42. + + Frequentabat eleemosynas, vidua casta et sobria, 73, 83. Obsequens et + serviens sanctis, nullum diem praetermittebat oblationem ad altare Dei, + ib. Bis in die, mane et vespere ad Ecclesiam venire solita, ut oraret + vel verbum Dei audiret, ib. + + Aug^m. Romam ipsa invita et falsa navigantem lachrymis prosequitur, 72. + pro eo Deum rursus deprecatur, ib. Paulo post conscensa nave, per + marina discrimina nautas consolatur, de felici perventione divinitus + certior facta, 82. Mediolanum veniens Aug^m. audito Ambrosio jam + abalienatum a Manichaeis reperit, ib. De ejus futuro matrimonio + revelationem a Deo expetit, sed frustra, 100. Ambrosium diligit ut + Angelum Dei, 83. Ille in ejus laudem, viso Aug^o. saepe erumpebat, + gratulans ipsi quod talem matrem haberet, 84. Apud Mediolanum vetanti + Ambrosio, epulas ad Memorias Martyrum adferri, morem gerit + libentissime, ib. Excubante Mediolanensi plebe in Ecclesia, vigiliarum + primas tenet, 155. orationibus vivit, ib. + + Gaudium ejus de Aug^i. conversione, 144. Secedit cum illo in agrum + Cassiciacum, 150. Aug^m. suscepto baptismate remeantem in Africam + comitatur, 157. quocum apud Ostia Tiberina paullo ante obitum suum + colloquitur de vita aeterna, 161. Rapiuntur ambo in aeternae sapientiae + contemplationem, ib. Nulla jam re se delectari in hac vita profitetur, + 162. Unum fuisse propter quod hic aliquantum immorari cupiebat, ut + Aug^m. Christianum Catholicum videret ante obitum, ib. Post dies cir. + v. decumbit febribus, ib. de sepultura {319} corporis sui extra + patriam, tandem nihil curat; sed tantum ut ejus ad Domini altare + meminerint filii, ubi ubi fuerint, 163, 167. Alia ejus insignis + sententia, 163. die ix aegritudinis, an. lvi aet. suae, xxxiii aet. + Aug^i. migrat ex hac vita, ib. Ejus funus, 164 sq. Sacrificium pretii + nostri pro ea offertur, jam juxta sepulchrum posito cadavere, priusquam + deponatur, ut illic fieri solebat, 165. Ejus elogium, 159 sqq. 164 sq. + +Moris humani flumen vix superandum, 13, et n. + +Mores hominum. Quae contra mores hominum sunt flagitia pro morum + diversitate vitanda sunt, 37. + +Mors sibi ipse est qui male vivit, 230. Moritur qui Deum non videt, 3. + Mortalitas testimonium peccati, 1. + +Mortui, _vide_ Defuncti. + +Mulier quae perdiderat drachmam, 129, 181. Aenigma Salomonis de muliere + sedente super cellam in foribus, 34. + +Mutantur coelum et terrae. Coelum et terra clamant quod facta sint quia + mutantur, 208. + + N. + +Navigius Aug^i. frater morti Monnicae et ejus funeri interfuit, 162, et n. + +NEBRIDIUS patria Carthagini vicina, 96. Aug^o. carissimus, adolescens valde + bonus et valde castus, 48. mirabilis animae, 109. mitissimus, 133. + Aug^m. ab astrologis consulendis revocare nititur, 48, 109. Argumentum + ipsius clarum contra Manichaeos, 105. Mediolanum venit non ob aliud + nisi ut cum Aug. in sapientiae studio vivat, 96. Beatae vitae + inquisitor ardens, ib. Sub Verecundo Mediolanensi grammatico docet, + 133. Errans aliquando circa Incarnationis mysterium, postea fit + Catholicus, 148. Deo servit in perfecta castitate apud suos in Africa, + ib. Tota domus ejus per eum fit Christiana, ib. Moritur haud multo post + Aug^i. baptismum, ib. vivit in sinu Abrahae, ib. Epistolae ad + Nebridium, 150. + +Necessitas consuetudine inducta, 132. + +Nobilium conversio majoris laetitiae caussa est Ecclesiae, 131. Nobilitatis + nomine superbos plus tenet diabolus, ib. + +Nomen dare ad Baptismum, 154, et n. + +Nubes praedicatores, coelum Scriptura, 260. + +Nugae majorum vocantur negotia, 8. + + O. + +Obedire regibus generale pactum est societatis humanae, 37. + +Oblatio altaris, 73. + +Oblivionis memoria est, 179. + +Oculi sensuum principes, 195. Oculorum voluptas, 193. + +Odium in proximum cor gravius vastat, 15. + +Opera Dei compendio narrantur, 277. Opera nostra bona ideo bona sunt quia + Deus ea nobis donat, 166, et n. 157, 249. + +Oratio pro mortuis ad altare, 163, 165, 167. + +Oratoria i. q. Memoriae, 71, n. + +Ordinare aliud, aliud creare, 9, n. + +Orestes et Pylades, 51. + +Otium malum, 20. + +Ovidius in Trist. innuitur, 61. + + P. + +_Paracletus_, 31. + +Pars turpis est, quae suo universo non congruit, 37. + +_Patres S._ Vet. Testam. a Manichaeorum cavillationibus vindicat Aug. 35, + 36, 37, 39, et nn. + +Patricius Aug. pater, tenuis municeps Thagastensis, 20. Animosior quam + opulentior, ultra vires rei familiaris filio impendebat, quidquid etiam + longe peregrinanti studiorum caussa opus erat, 20. Quamvis ira + fervidus, nunquam cecidit Monnicam uxorem, 159. Fit Catechumenus Aug^o, + an. fere xvi agente, 20. annoq. post, (30.) moritur fidelis, 160. Ejus + mores, 159. Pro eo orari ad altare vult Augustinus, 167. + +PAULUS Apostolus unde dictus Paulus, 131, et n. Miles castrorum coelestium, + 190. Ejus lingua volatilis, loquens mysteria, 273. Illum prae ceteris + legit Aug. 122. + +Paulus proconsul, per baptismum fit Regis Magni provincialis, 131. + +Peccata ante baptismum vulgo parvi pendebant, 10. post baptismum delictorum + reatus major et periculosior, ib. + +Peccatum nihil est, 25. Admittituendum immoderata in haec infima + inclinatione, summa bona deseruntur, 22, 230, et n. Dum non in Deo, sed + in seipso et aliis creaturis voluptates, sublimitates, veritates homo + quaerit, 17. Peccatum omne, perversa Dei imitatio, 23, 24. + +Peccati caussa Deus non est, 205. peccatorum ordinator, tantum non creator, + 9, et n. Peccatum non committitur sine caussa, 22. Peccandi quaedam est + necessitas, 132. Quomodo in eam descendatur, ib. +{320} +Peccatum daemoni est sacrificium, 15. + +Peccati poenae: Obcaecatio, ib. Inquietudo animi, 63. Poena sua sibi est + omnis inordinatus animus, 11, 241, n. Peccator Deum fugere non potest: + sed invenit ubique Dei legem in poena sua, 53. + + Animae peccatrices Dei imperii ordinem non perturbant, 118, 63, et n. + Peccatum Deo non nocet, 230, 63. nec nocere potest, 63, 38. + +Peccatorum apud Deum confessio, spem excitat, 171. + +Peccati lex est violentia consuetudinis, 133. + +Peccatorum duae origines, 3, n. + +Peccata alia contra naturam, alia contra mores, alia contra praecepta, 37, + et n. Peccata proficientium, 38. + +_Pelliceae tunicae_ mortalitatem significant, 120, et n. 259. + +Penulati magistri, 13. + +Perturbationes animi quatuor sunt, cupiditas, laetitia, metus et tristitia, + 178. + +Petiliani malitia in Augustinum, 44, n. + +Phantasmata. Luctae animae cum phantasmatibus praeclara descriptio, 32. + +Philosophiae laus et defensio, in Hortensio Ciceronis, 30. Quomodo ad + philosophiam accensus fuit Augustinus, ib. + +Philosophi prae superbia Creatorem per creaturas non invenerunt, 66, 65. + +Photinus, ejus falsitas, 121, et n. 72, n. + +Picturae lascivae, 14. + +Piis idem probatur, quod Deo placet, 276. + +'Piscis de profundo levatus' manducatur in mensa parata in conspectu + credentium, 266, et n. 269. Quid per 'pisces et cetos' significatur, + 274, 65, n. + +Plani Mathematici, pietatis expertes, 47. et veritatis, 48, 108. + +Platonicorum in libris quaedam Aug. legit consentanea doctrinae Christianae + de divinitate Verbi aeterni, nihil tamen de Incarnati humilitate, 112, + 113. In iis etiam non invenit quod in sacris litteris reperit, nempe + viam salutis, et doctrinam humilitatis, ib. + +Poeseos vanitates noxiae, 13, 14. + +Pontitianus Afer, in palatio militans, Christianus et valde pius, 134. + Narrat Aug^o. Antonii Monachi vitam, 135, 143. et duorum Agentium in + rebus conversionem, 135. + +Praedicatores Evangelii nubes dicuntur, 260. Ipsis debentur necessaria, et + quomodo, 272. Quomodo possunt gaudere de datis sibi beneficiis, ib. + Transeunt ex hac vita in aliam vitam, scriptura vero sancta permanet, + 260. + +Praesidatus, i. e. Praesidis munus, 98. + +Praetorianum pretium, 96, et n. + +"Preces pro mortuis" dogmati Eccl. Rom. de Purgatorio adversari quinam + ostenderint, 165, n. + +Principium. Quomodo intelligatur illud Geneseos, "_in principio Deus + creavit, &c._" 210 sqq. + +Prius aliquid dicitur aeternitate, tempore, electione, origine, 246. + +Psalmorum cantus toto Christiano orbe celebris, 150, 156. Quando inductus + Mediolani, 155. Cantantur Psalmi in funere defunctorum, 164. in + Ecclesia, 192. De hocce cantu quid Athanasius senserit, 192. quid + Augustinus, 193. Psalmi litterae de melle coeli melleae, 153. + Explicatio Psalmi iv '_Cum invocarem_,' 150-152. Psalmorum vis et + utilitas, 155, 150, 164, n. + +Psalterium decem chordarum, decalogus, 37. + +Puellae instituendae modus, 157 sq. + +Pueri in rebus non vanis instituendi, 13. + +Pueritiae vitia ad succedentes aetates transeunt, 6, 16. + +Pulchritudo quid, et in quo consistat, 56. Pulchritudines exteriores a Dei + pulchritudine veniunt, 194. + +Pulchrum definitur, 58. _De Pulchro et Apto_ duo aut tres libros scribit + Aug. 57. + +Pylades et Orestes, 51. + + Q. + +Quaerere. Veritatem qui non pie quaerunt, non inveniunt, 66. + +Quaestionum tria genera, an sit, quid sit, quale sit, 175. + +Quies frustra quaeritur in creaturis fugacibus, 53, 54, 55. In Deo solo + habetur, 1, 24. Ibi est locus quietis imperturbabilis, ubi non + deseritur amor, si ipse non deserat, 54. Fecit nos Deus ad se, et + inquietum est cor nostrum, donec in Deo requiescat, 1. Ostendit Deus + quam magnam creaturam rationalem fecerit, cui nullo modo sufficit ad + beatam requiem quidquid ipso minus est, 253. Ignavia quasi quietem + appetit, quae vero quies certa praeter Dominum? 24. Quies est apud Deum + valde, et vita imperturbabilis, 26. _Vid._ Requies. + + R. + +Rapere. Quomodo rapiat hominem Deus, 186, 118. + +Regeneratio per Baptismum, 128, 166, 148. + +Reliquiarium Evae, 72. +{321} + +Reminiscentia quid, 181. + +Requies animae solus est Deus, 102. Quomodo Deus requiescet in nobis + sabbato aeternae vitae, 279. In iis requiescere dicitur Spiritus + Sanctus, quos in se requiescere facit, 251. _Vid._ Quies. + +Restituere pretium quo Christus nos emit, nemo valet, ut nos ei auferat, + 167. + +Rex nova praecepta imponere potest subditis, 37. + +Rhetorica dicitur victoriosa loquacitas, 46. illam docet Aug. 46. Thagaste, + 46, 52, 49. Carthagine, 52. Romae, 70, 78. Mediolani, 79. illius + professionem deserit, 149. + +Romana nobilitas idololatriae dedita, 127. + +Romani scholastici magistros fraudare soliti, 78. + +Romanianus Thagastensis. Alypii cognatus, Aug. ab ineunte aetate + familiarissimus, 100, n. cui ad peregrina studia pergenti sumtum + suppeditavit, ib. res ejus ampla, ib. Mediolanum ad Comitatum + Imperatoris ob negotia venire compulsus est, docente ibi Augustino, ib. + Vitae communi agendae multus instat, ib. + +Romae Manichaei plures secreto habitabant, 76. verbis conceptis, + retentisque memoriter, reddi solebat fidei confessio, ab iis qui + accessuri erant ad gratiam Baptismi, 128, 9. offerri solebat pro + mortuis sacrificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, + 165. + + S. + +Sacerdos Christus et sacrificium, victor et victima, 203. + +Sacramenta. Cur iis egeamus, 265. Sacramenta Christi per totum orbem + pervaserunt opera servorum Dei, 264. Deus in eorum ministris operatur, + 266. Sacramenta initiorum, 274, 10, 9, n. Homo spiritalis judicat + desollemnitate Sacramentorum quibus initiamur et Eucharistiae, 269. + Sacramenta Novi Test. dant salutem, sacramenta Vet. Test. promiserunt + Salvatorem, 263, n. Vox "Sacramentum" per se positum, fere valet + mysterium, 89, 120, 128, 142, 150, 196, 201. + +Sacramentum salis, 9, et n. + +Sacramentum corporis Christi. Piscis de profundo levatus manducatur in + mensa parata in conspectu credentium, 266. + +Sacrificium pretii nostri, pro mortuis offerri solitum posito juxta + sepulchrum cadavere, 165. Sacrificium cogitationis et linguae, 206. + +Saeculo non oportet conformari, sed imitari imitatores Christi, 267. + +Sal in ecclesiis Occidentalibus Catechumenis gustandum, qua mente, datum, + 91, n. Sale est conditus, Aug. ab utero matris suae, 9. + +Sallustius de Bell. Cat. 23. + +Salutis via in Christo et Scripturis sanctis, 119 sq. + +Sancti antiqui in Christum passurum crediderunt, 202. Vivunt in sinu + Abrahae nostri memores, 149. Eorum corda sunt thuribula Dei, 170. + Sanctorum Memoriae, 83, 71. + +'Sancti' Manichaeorum, 45. + +Sapientia est 'luminare majus firmamenti,' 262. + +Scholasticorum apud Carthaginem licentia, 71. Romani erant modestiores, 78. + qui magistrum tamen saepe fraudabant, ib. + +Scientia est 'luminare minus,' sapientia 'luminare majus,' 262. + +Scientia nostra scientiae Dei comparata ignorantia est, 208. + +Scire--Deum qui scit, etiamsi alia nesciat, beatus, 66. _Vid._ Cognitio. + +Scriptura Sacra est venerabilis stilus Spiritus Dei, 122. In ea Deus ipse + loquitur, 248. Ejus divina auctoritas, 236, 89, 265. mira profunditas, + 232, 31. et simplicitas, 89, 31. quae magistra est humilitatis, ib. + Aug^i. sunt castae deliciae, 206. omnibus saeculi deliciis suaviores, + 207. Scripturae summa est veritas, magnaque prae litteris profanis + excellentia, 243. + + Variae ejus interpretationes simul possunt esse verae, 247, 248, 237. + nec obest aliter quam alii senserint, sentire, modo vera sint quae + existimamus, ib. 244. Dissensionum duo genera in Scripturis + interpretandis, 241, n. quis sensus habendus sit excellentior, 248. + regulae in ejus interpretatione adhibendae, 248, n. + + De ea nemo judicare debet, 269. Laus ejus et dignitas, 89, 31. + Scrutanda est cum honore famulorum Dei qui eam dispensarunt, 247. In + Ecclesiis legebatur, 73. + +Securus nemo esse debet in hac vita, quae tota tentatio est, 192. + +Sensus externi dicuntur fores carnis, 172. januae, 176. sunt nuntii per + quos homo interior cognoscit, 172, 119. Sensuum delectatio, aeternae + vitae jucunditati comparata, ne commemoratione quidem digna est, 161. + +Serpentes boni, i. e. non perniciosi ad nocendum, sed astuti ad cavendum, + 267. +{322} + +Severus, Ianius Mediolanensis, cui cum caecitas incidisset, tacto feretro + Protasii et Gervasii martyrum, sudarioque inde oculis admoto, visum + recepit, 156, et n. + +Simplicianus, Mediolanensis ecclesiae presbyter, 125. tandem episcopus, + 126, n. ubi pl. de eo. Pater spiritalis Ambrosii, 126. Consulitur ab + Augustino, ib. Victorinum, ut publice profiteatur fidem, instigat, 128. + +Societas justa est, quae Deo servit, 39. Sodales mali malum grassans, 25, + 26, 21. Societatis humanae generale pactum est obedire regibus suis, + 37. + +Solitudo poenitentiae aptissima, 203, 142. + +Soni discrimen a cantu, 246. + +Spectaculorum vanitas, 27, 91, 9. magno in honore, sub Aug^i. tempora, 9. + +SPIRITUS SANCTUS dicitur Dei Donum, Munus, Ignis, Amor, Caritas, Pax, + Gratia, Requies nostra, Locus noster, 254. Dicitur ea facere in nobis + quae per eum facimus, 276. Solus superferri super aquas, quare, 254. + Spiritus Sancti dona sideribus comparantur, 263. + +Spiritus beati, domus Dei, 231. Coelum coeli dicuntur, ib. + +Stellae solatia noctis sunt, 277. + +Superbia, quomodo ab illa tentemur, 197. Superbia receditur a Deo, 64, 65, + 112, et n. 118, n. + +Superbus suam amat sententiam defendere, non quia vera est, sed quia sua + est, 242. Ejus casus unde, ib. a superbis Deus non invenitur, quamvis + peritis, 65. + +Superiores seu Praelati, quomodo gerere se debent, dum amantur, timentur, + laudantur, ne in superbiae vitium cadant, 197. Timeri velle ab + hominibus non propter Deum, foeda jactantia est, 197. + +Surditas cordis ex tumultu vanitatis, 54. + +Symbolum Apostolicum Catechumenis memoria tenendum tradebatur, 128, n. ab + iis publice coram fidelibus recitabatur, ib. Romae vero de loco + eminentiore, ib. literis id mandare prohibitum, ib. + +Symmachus Praefectus Romae, 79. Aug^m. Mediolanum mittit profitendae + rhetorices gratia, ib. + +Synaxes in Africa ad memorias Martyrum, 83. Quare vetat illas fieri + Ambrosius, ib. vid. 84, n. + + T. + +Temperantia animi suam inscitiam confitentis pulchrior est quam scientia + rerum, 70. + +Temporalium amor, nonnisi suavitate aeternorum expugnatur, 13, n. 145. + +Tempus quid sit, difficilis quaestio, 213. implicatissimum aenigma, 218. + Solis, lunae, et siderum motus non sunt tempora, 219. + +Tempus non est corporis motus, 220. Sed quo metimur motum corporum, 220. + Est distentio, ib. 221. sed cujus rei? num animi, ib. Temporis mensura, + 223. Quomodo tempus liceat metiri, 218. Tempus praeteritum, praesens, + et futurum, 217. Tria proprie non sunt, ib. Differentiae temporis + quomodo nominandae, ib. Praeteritum tempus, et futurum quomodo sit + longum aut breve, 223. Nullum tempus sine creatura, 212, 225, et n. + +Tenebrae quid, 227. 'Tenebrae super abyssum,' ib. 237. Tenebrarum antra + quinque, 34. Tenebrarum gens ap. Manichaeos, 74, n. 105. + +Tentationum tria genera, 188, n. 198, 201. quomodo adversus ea pugnaverit + Aug. sc. voluptatem, (187-194.) curiositatem, (194-197.) superbiam, + (197-201.) Quibus tentationibus resistere valemus, quibusve non + valemus, nescimus, 171. maxime, donec tentemur, 192, et n. 198, et n. + +Terentius poeta. In ejus Eun. iii. 5. invehitur Aug. 14. Cit. et 185. + +Thagastense municipium Aug. patria, 20. ubi is docere coepit, 49. + +Tobias caecus filio suo caritatis pede praeibat, 193. + +Treveri, 135. + +Trinitatis mysterium in Genesi insinuatur, 252, 268. Symbola Trinitatis in + homine, 255, et n. + +_Tunicae pelliceae_ mortalitatem significant, 120, et n. 259. + + V. + +Vela grammaticarum scholarum liminibus appensa quid significent, 12. + +Ventos pascere, id est daemones, est, ferrando eis esse voluptati et + derisui, 47. + +Verbum Deus apud Deum, sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia, + 210. Ipsum est principium et magister quo intus docemur omnem + veritatem, ib. Verbum Dei in se permanet sine vetustate et innovat + omnia, 161. fons est vitae aeternae, 267. + +Verecundus Mediolanensis civis et grammaticus, Aug^o. ejusque sociis + familiarissimus, 133. Nebridium adjutorem in docendi officio flagitat, + ib. Aug^o. de saeculo fugienti cum sociis concedit rus +{323} +suum Cassiciacum, 148. Fit Christianus in extrema aegritudine, ib. Moritur + agente Romae Aug^o. ib. + +Veritas. Mentes nostrae non de veritate, sed secundum ipsam de caeteris + judicant, 118. Veritas quae aeterna est et omnibus praeminet, ipse Deus + est, 243. Aeterna veritas grandium cibus, qui non mutatur in eum a quo + sumitur, sed e contra, 115. Beata vita nihil est aliud quam gaudium de + veritate, 184. + +Veritas communis est omnium, 242. Qui vult habere veritatem privatam, + timeat ne ea privetur, ib. Cur 'veritas odium parit,' 185. + +Veritatem homines amant lucentem, oderunt redarguentem, ib. + +Verum quando dicitur, inspirante Deo dicitur, 272. Deus solus est doctor + veri, 168, ib. + +Victorinus rhetor urbis Romae, Latine vertit libros quosdam Platonicorum, + 127. Statuam in Romano foro meruit, ib. Legit S. Scripturam et libros + Christianorum, 128. ac publice, a Simpliciano instigatus, profitetur + fidem, 129. Scholam deserit ob legem Juliani, qua vetitum est + Christianis docere litteras et oratoriam, 131. judicium Hieronymi et + Gennadii de ejus scriptis, 127, n. + +Videre. Aliter Deus, aliter homo videt creata, 279. + +Vindemiales feriae, 146. + +Vindicianus senex medicus, 48, 109. proconsul coronam agonisticam Aug^o. + imposuerat, ib. quem ab Astrologorum naeniis frustra revocare satagit, + ib. + +Vindictae aviditas unde oriatur, 22. + +Virgilius poeta, 11, 12, 14. + +Visiones et responsa Monnicae data, 42, 43, 73, 82, 100. + +Vitae hujus miseria, 186. + +Ungulae et Equulei, 8. + +Unus. Nihil est esse, quam unum esse, 17, n. Unitas Dei omnium modus, 7, + 250. Unitatem in quantum quinque adipiscitur intantum est, 17, n. + Universum ex partibus pulchris constans, pulchrius longe est quam ipsae + partes, 274. idque vi unitatis, 274, n. + +Voluntates duae contrariae nonnumquam in homine, 132. + +Voluntas vetus carnalis et nova spiritalis in Aug^o. ib. Voluntas fortis et + integra, voluntas semi-saucia, voluntas parte assurgens, et cum alia + parte cadente luctans, 138. + +Voluptas carnis. Ab ea continentiam Deus jubet et dat, 187. Aug^i. pugna ne + voluptatibus sensuum capiatur, ib. et sqq. + +Uti. Non prodest bona res non utenti bene, 61. + +Uxor prudens et Christiana describitur, 159 sqq. Uxor viro propter Deum + serviens, Deo servit, 10. + +FINIS. + + * * * * * + +EXCUDEBAT W. BAXTER, OXONII. + + * * * * * + + +{324} + +ERRATA. + + P. 6. _pro_ Job 25, 4. _leg._ 14, 4. e vers. vet. + + 30. _pro_ librum quendam Ciceronis _leg._ quendam _cujusdam_ Cic. + + 106. lin. 9. _pro_ aut _leg._ ac + s. 5. antep. _pro_ infernum illum _leg._ illum infernum + + 109. antep. _pro_ adnuntiatum _leg._ nuntiatum + + 135. not. l. 1. _pro_ igna _leg._ signa + + 146. _pro_ Ps. 119. _leg._ Ps. 129. + + 156. not. f. l. 2. _pro_ sanctus _leg._ sanatus + + 178. s. 22. 4 ab inf. _pro_ e sensibus _leg._ a sensibus + + 204. not. col. 1. l. 7. ab inf. _pro_ damnari _leg._ damnavi + + 217. _pro_ Ps. 128. _leg._ Ps. 138. + + 231. s. 14. l. 2. _pro_ infirmarum _leg._ infimarum + + 234. lin. 8. _pro_ sine initio facta _leg._ sine initio; facta + s. 21. l. 2. _pro_ illum _leg._ illam + + * * * * * + + +NOTES + +[1] De Haeresibus c. Comm. L. Danaei, 8vo. Oxon. 1631, et cum Vincentii +Lirinensis Commonitorio, Cantabr. 1687, 12mo. + +[2] Vid. inf. p. 183. + +[3] Indicem rerum itidem ex Indice Benedictino excerpsit Clericus junior +optimaeque spei J. A. Ashworth, A.B. Aedis Christi Capellanus, ita tamen ut +sanum ubique judicium exercuerit, pauca quaedam, minus recte posita, +correxerit, alia etiam de suo addiderit. + +[4] Gen. 1, 1. + +[5] Scripti anno circiter 400. + +[6] Tam magnum quippe bonum est natura rationalis ut nullum sit bonum quo +beata sit nisi Deus. Aug. de Nat. boni, c. 7. + +[7] Invocas quidquid amas: invocas quidquid in te vocas: invocas quidquid +vis ut veniat ad te. Aug. in Psal. 85. + +[8] c. Manichaeos, vid, l. vii. c. 1. s. 2. et c. 5. + +[9] Omnis homo qui spiritum suum sequitur superbus est, Aug. in Ps. 141, 4. +cum anima seipsa delectatur superba est; quia se pro summo habet, cum +superior sit Deus. Idem. ep. 55. s. 18. Versio vetus habet "montes" quos de +superbis exponit Aug. ad Ps. 96, 5. 143, 5. cf. ad Ps. 45, 4. 35, 7. Tract. +i. 3. in Joann. De Vers. vid. Sabatier. Bibl. Lat. ad loc. + +[10] Duae sunt enim origines peccatorum; una spontanea cogitatione, alia +persuasione alterius; quo pertinere arbitror quod propheta dicit, Ab +occultis meis munda me, Domine, et ab _alienis_ parce servo tuo. Aug. de +Lib. Arb. l. iii. c. 10. + +[11] Sic intelligamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine qualitate +bonum; sine quantitate magnum; sine indigentia creatorem; sine situ +praesidentem; sine habitu omnia continentem; sine loco ubique totum; sine +tempore sempiternum; sine ulla sui mutatione mutabilia facientem, nihilque +patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire +quid sit, pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de eo sentire quod non +sit. Aug. de Trinit. l. v. c. 1. + +[12] Multi clamant in tribulatione, et non exaudiuntur; sed ad salutem, +_non ad insipientiam_. Clamavit Paulus et auferretur ab eo stimulus carnis, +et non est exauditus ut auferretur, et dictum est ei: _Sufficit tibi gratia +mea, nam virtus in infirmitate perficitur_. Ergo non est exauditus; sed non +ad insipientiam, sed ad sapientiam. Aug. ad. loc. + +[13] In Ps. 7. v. fin. Non dixit Fiant tenebrae et factae sunt tenebrae; et +tamen ipsas ordinavit.--Aliud fecit et ordinavit; aliud autem non fecit, +sed tamen etiam hoc ordinavit. Jam vero tenebris significari peccata &c. De +Civ. Dei, l. ii. c 17. Deus sicut naturarum bonarum optimus Creator, ita +malarum voluntatum justissimus ordinator. c. 20. sola lux placuit Creatori: +tenebrae autem angelicae etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant +approbandae. c. 21. nec mala voluntas, quia naturae ordinem servare noluit, +ideo justi Dei leges omnia bene ordinantis effugit. De Praedestin. Sanctor. +c. 16. Est in malorum potestate peccare. Ut autem peccando hoc vel hoc illa +malitia faciant, non est in eorum potestate sed Dei dividentis tenebras, et +ordinantis eas. + +[14] Ut enim causa omnium morborum curaretur, id est superbia, descendit et +humilis factus est Filius Dei.... Superbia quippe facit voluntatem suam; +humilitas facit voluntatem Dei. Aug. tractat. 24. in Joann. + +[15] In ecclesiis scilicet Occidentalibus sal Catechumenis gustandum +dederunt, quo animum incorruptum, sincerum, et sapientem, declararent, +qualis Christianorum esse deceret. vid. Liturgias Eccl. Occ. ap. Assem. +Codex Liturg. t. i. Aug. de Catechizandis rudib. c. 26. Concil. Carthag. i. +can. 5. + +[16] Subjugemus nobis hanc _foeminam_ si viri sumus:--sequamur Christum +caput nostrum, ut et nos sequatur cui caput sumus. Aug. de vera relig. c. +41. vid. inf. l. xiii. c. 32. + +[17] Recedere ab illo simplici et singulari bono, in istam multitudinem +voluptatum, in amorem saeculi corruptionemque terrenam, fornicari est a +Deo. Aug. Serm. 142. c. 2. + +[18] Aeneid. vi. 456. + +[19] Aeneid. ii. + +[20] Non enim expugnatur in nobis temporalium amor nisi aliqua suavitate +aeternorum. Aug. de Musica, l. vi. c. 16. + +[21] Quare crucifixus est? Quia lignum tibi humilitatis ejus necessarium +erat. Superbia enim tumueras, et longe ab illa patria projectus eras; et +fluctibus hujus saeculi interrupta est via, et qua transeatur ad patriam +non est, nisi ligno porteris. Ipse factus est via, et hoc per mare;--tu, +qui quomodo ipse ambulare in mari non potes, navi portare, ligno portare: +crede in crucifixum et poteris pervenire. Aug. in Joan. tract. ii. s. 4. + +[22] Cicero, Tuscul. i. c. 26. + +[23] In Eunucho, act. iii. scen. 5. cf. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 7 sqq. + +[24] Aeneid. i. 36-75. + +[25] Nihil est esse, quam unum esse. Itaque in quantum quidque unitatem +adipiscitur, in tantum est. Unitatis est enim operatio convenientia et +concordia, qua sunt, in quantum sunt. Nam simplicia per se sunt, quia una +sunt; quae autem non sunt simplicia, concordia partium imitantur unitatem, +et in tantum sunt, in quantum assequuntur. Aug. de moribus Manich. c. 6. + +[26] Ut enim in circulo quantumvis amplo unum est medium quo cuncta +convergunt, quod centrum geometrae vocant, et quamvis totius ambitus partes +innumerabiliter secari queant, nihil tamen est praeter illud unum, quo +caetera pariliter dimetiantur, et quod omnibus quasi quodam aequalitatis +jure dominetur. Hinc vero in quamlibet partem si egredi velis, eo +amittuntur omnia, quo in plurima pergitur. Sic animus a seipso fusus, +immensitate quadam diverberatur, et vera mendicitate conteritur, cum eum +natura sua cogit, ubique unum quaerere, et multitudo non sinit. Aug. l. i. +de Ordine, c. 2. vide inf. l. ix. c. 4. s. 10. et xii. c. 16. sub fin. + +[27] Fingis enim est, facis, formas, plasmas--Formas, inquit, dolorem in +peccato, i.e. de dolore praeceptum nobis facis, ut ipse dolor praeceptum +sit nobis. Quomodo nobis dolor est praeceptum? Quando te flagellat qui pro +te mortuus est. Qui et istos filios sic voluisti exercere et erudire, sic +voluisti eis praecepta dare, ut non essent sine timore, ne amarent aliquid +aliud, et obliviscerentur te verum bonum suum. S. Aug. ad loc. + +[28] Animum enim peccati arguimus, cum eum convincimus superioribus +desertis ad fruendum inferiora praeponere. Aug. de Lib. Arb. l. 3. c. 1. + +[29] Sallust. de Bell. Catil. c. 9. + +[30] Post hanc autem dispensationem justum veniet judicium; de quo ita +dicit, ut intelligamus unicuique homini supplicium fieri de peccato suo, et +ejus iniquitatem in poenam converti; ne putemus illam tranquillitatem et +ineffabile lumen Dei de se proferre unde peccata puniantur, sed ipsa +peccata sic ordinare, ut quae fuerunt delectamenta homini peccanti sint +instrumenta Domino punienti. Aug. in Ps. 7, 15. + +[31] Nam et animae in ipsis peccatis suis nonnisi quamdam similitudinem +Dei, superba et praepostera, et ut ita dicam servili libertate sectantur. +Aug. de Trin. l. xi. c. 5. Ipsum etiam Deum Patrem peccantes imitantur +impia superbia, justi pia liberalitate c. Secundin. Manich. c. 10. + +[32] Noli modicum diligere, quasi a quo tibi modicum dimissum est: sed +potius multum dilige a quo tibi multum tributum est. Si enim diligit, cui +donatum est ne redderet; quanto magis debet diligere, cui donatum est ut +haberet? Nam et quisquis ab initio pudicus permanet, ab illo regitur; et +quisquis ex impudico pudicus fit, ab illo corrigitur; et quisquis usque in +finem impudicus est, ab illo deseritur. Aug. de Sancta Virginitat. c. 42. + +[33] Quippe ex eo misericordia dicitur quod _miserum_ faciat _cor_, +dolentis alieno malo. Aug. de Morib. Eccles. c. 27. + +[34] Quid enim est detestabilius, et quod magis thesaurizet iram in die +irae, et revelationis justi judicii Dei, quam de malo alterius mala diaboli +similitudine laetari? Aug. de Catechiz. rud. c. 11. Et hoc fecit per infima +ministeria, quibus id agere voluptatis est, quos exterminatores et angelos +iracundiae, divinae Scripturae nominant, quamvis ipsi nesciant quid de se +agatur boni. His similes sunt homines, qui gaudent miseriis alienis, et +risus sibi ac ludicra spectacula exhibent, vel exhiberi volunt +"eversionibus" et erroribus aliorum. De Vera Relig. c. 40. Quis "eversori" +minari saltem audebat? [quo tempore Donatistae valuerunt] Ep. (ad Bonifac.) +185. c. 4. vid. et inf. l. v. c. 12. + +[35] Nosti, Honorate, non aliam ob causam nos in tales homines incidisse, +nisi quod se dicebant terribili auctoritate separata, mera et simplici +ratione eos qui se audire vellent introductores ad Deum, et errore omni +liberaturos. Quid enim me aliud cogebat, annos fere novem, spreta religione +quae mihi puerulo a parentibus insita erat, homines illos sequi ac +diligenter audire, nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante +rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidem nisi prius +discussa et enodata veritate? Quis non his pollicitationibus illiceretur, +praesertim adolescentis animus, cupidus veri, etiam nonnullorum in schola +doctorum hominum disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc +invenerunt, spernentem scilicet quasi aniles fabulas, et ab eis promissum +apertum et sincerum verum tenere atque haurire cupientem? Sed quae rursum +ratio revocabat ne apud eos penitus haererem, ut me in illo gradu quem +vocant _Auditorum_ tenerem, ut hujus mundi spem et negotia non dimitterem, +nisi quod ipsos quoque animadvertebam plus in refellendis aliis disertos et +copiosos esse, quam in suis probandis firmos et certos manere? Aug. de +Utilitate Credendi. Prooem. + +[36] Pro exemplo sit salutatio, qua orditur "Epist. Fundamenti," etsi +paullo post in alia omnia abeat. "Pax Dei invisibilis et veritatis notitia +sit cum fratribus suis et carissimis, qui mandatis coelestibus credunt +pariter ac deserviunt: sed et dextera luminis tueatur et eripiat vos ab +omni incursione maligna et a laqueo mundi: pietas vero Sancti Spiritus +intima vestri pectoris adaperiat, ut ipsis oculis videatis animas vestras." +Aug. de Actis cum Fel. Manich. i. 16. Tum vero confessio Fausti famosissima +ap. Aug. c. Faust. xx. 1. "Nos Patris quidem Dei omnipotentis et Christi +Filii ejus, et Spiritus Sancti, unum idemque sub Triplici appellatione +colimus numen, sed Patrem quidem ipsum lucem incolere summam ac +principalem, quam Paulus alias inaccessibilem vocat: Filium vero in hac +secunda ac visibili luce consistere, qui quoniam sit et ipse geminus, (ut +eum Apostolus novit, Christum dicens esse Dei virtutem et Dei sapientiam) +virtutem quidem ejus in sole habitare credimus, sapientiam vero in luna: +nec non et Spiritus Sancti, qui est majestas tertia, aeris hunc omnem +ambitum sedem fatemur ac diversorium, cujus ex viribus ac spiritali +profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Jesum, qui est vita +ac salus hominum, omni suspensus ex ligno." Similiter Secundinus (Ep. ad +Aug.) "Habeo et ago gratias ineffabili ac Sacratissimae Majestati, ejusque +primogenito omnium luminum regi Jesu Christo, habeo gratias et supplex +sancto refero Spiritui." Denique Fortunatus, (Disp. i. s. 3.) allatis +pluribus S. Scripturae locis "His rebus credimus, et haec est ratio fidei +nostrae, et pro viribus animi nostri mandatis ejus obtemperare, unam fidem +sectantes hujus Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti." "His +obscoenissimis pannis," justa indignatione ait Aug. teterrimis quibusdam +allatis, "conamini assuere ineffabilem Trinitatem, dicentes Patrem in +secreto quodam lumine habitare, Filii autem in sole virtutem, in luna +sapientiam; Spiritum vero sanctum in aere." c. Faust. l. xx. c. 7. Foede +scilicet Manichaei, cum terrena omnia saperent, Nomina haec figmentis suis +obtenderunt, forsan quia se Christianos esse sibi ipsis persuadere +voluerunt, cum nihil eorum systemati inesset, quod his veritatibus, vel +locis S. Scripturae, quos adduxerint vel e longinquo responderet. Spiritui +Sancto praesertim, ne omnino praetereatur, sedes in aere assignatur; quare +vero memoretur, nulla alia causa in promptu est, cum de muneribus ejus +ullis omnino sileatur. + +[37] [Greek: Houtoi ton helion kai ten selenen theous onomazousi, pote men +auton apokalountis Christon. pote de ploia legontes einai tas ton +teleutonton psuchas apo tes hules metagonta pros to phos. houto gar phesi +kata meros tes poneras apallattesthai kraseos. Kai ten selenen de menoeide +kai dichotomon genesthai toi kenousthai. kai tas photoeideis psuchas apo +men tes hules lambanein, apotithesthai de eis to phos. kai houto kata +brachu tes poneras to phos apallattesthai kraseos]. Theodoret. Haer. Fab. +i. 27. Vos si spiritalis atque intelligibilis boni caritate ac non +corporalium phantasmatum cupiditate arderetis, ut cito dicam quod de vobis +notissimum est, solem istum corporeum non pro divina substantia, et pro +sapientiae luce coleretis. Aug. c. Faust. l. v. fin. Non norunt isti lucem +nisi quem carneis oculis vident. Et ideo istum solem--isti sic colunt, ut +particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. de Gen. c. Man. l. +i. c. 3. Carnalis vestra cogitatio adeo a locis corporalibus non recedit, +ut solem illum visibilem ac per hoc corporeum, qui contineri nisi corporali +loco non potest, et Deum et partem Dei esse dicatis. c. Secundin. Manich. +c. 20. Primo solem navim quandam esse dicitis; deinde cum omnium oculis +rotundus effulgeat, vos eum triangulum esse perhibetis, i.e. per quandam +triangulam coeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. Ita fit +ut--nescio quam navim per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam +confictam cogitatis, adoretis. c. Faust. l. xx. c. 6. Quidquid vero undique +purgatur luminis, per quasdam naves, quas esse lunam et solem volunt, regno +Dei, tamquam propriis sedibus, reddi. Quas itidem naves de substantia Dei +pura perhibent fabricatas.--Naves autem illas, id est, duo coeli luminaria +ita distinguunt, ut lunam dicant factam ex bona aqua, solem vero ex igne +bono. c. Haeres. Repleri lunam dicunt, sicut repletur navis, ex fugitiva +Dei parte, quam commixtam principibus tenebrarum et eorum sordibus +inquinatam credere--non dubitant. Hinc ergo impleri lunam, cum eadem pars +Dei magnis laboribus ab inquinamento purgata, de toto mundo atque omnibus +cloacis fugiens redditur Deo lugenti dum redeat: repleri vero per mensem +dimidium, et alio dimidio in solem refundi, velut in aliam navem. Ep. 55. +c. 4. cf. etiam locum ex Aug. c. Faust. allatum p. 32. not. d. + +[38] Superstitio quaedam puerilis me ab ipsa (veri) inquisitione +deterrebat, et ubi factus erectior illam caliginem dispuli, mihique +persuasi docentibus potius quam jubentibus esse credendum, incidi in +homines quibus lux ista quae oculis cernitur inter summa et divina colenda +videretur. Non assentiebar, sed putabam eos magnum aliquid tegere illis +involucris, quod essent aliquando aperturi. Aug. in proeloquio libri de +Vita beata. + +[39] Juxta unam vero partem ac latus illustris illius ac sanctae terrae +erat tenebrarum terra profunda et immensa magnitudine, in qua habitabant +ignea corpora, genera scilicet pestifera. Hic infinitae tenebrae, ex eadem +manantes natura inaestimabiles cum propriis fetibus, ultra quas erant aquae +caenosae ac turbidae cum suis inhabitatoribus, quarum interius venti +horribiles ac vehementes cum suo principe et genitoribus. Rursum regio +ignea et corruptibilis cum suis ducibus et nationibus. Pari more introrsum +gens caliginis ac fumi plena, in qua morabatur immanis princeps omnium et +dux, habens circa se innumerabiles principes, quorum omnium ipse erat mens +atque origo: haeque fuerunt naturae quinque terrae pestiferae. Manich. ap. +Aug. c. Ep. Manichaei, c. 15. Quinque antra gentis tenebrarum cum suis +habitatoribus in quibus Manichaei phantasmata veritatis sibi nomen ausa +sunt usurpare (ib. c. 18.) novimus tenebras, aquas, ventos, ignem, fumum, +novimus etiam animalia, serpentia, natantia, volantia quadrupedia, bipedia, +(ib. c. 31.) Quinque elementa quae genuerunt principes proprios, genti +tribuunt tenebrarum; eaque elementa his nominibus nuncupant, fumum, +tenebras, ignem, aquam, ventum. In fumo nata animalia bipedia, unde homines +ducere originem censent, in tenebris serpentia, in igne quadrupedia, in +aquis natalia, in vento volatilia. de Haeres. c. 46. + +[40] Vid. L. vii. c. 10. L. x. c. 7. + +[41] EUOD. Dic mihi unde male faciamus? AUG. Eam quaestionem moves, quae me +admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos +impulit atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus +acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam +impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem +respirare non possem. Aug. de Lib. Arbit. l. i. c. 2. + +[42] Vid. L. vii. c. 12 et 16. + +[43] In hoc enim sensibili mundo vehementer considerandum est, quid sit +tempus et locus; ut quod delectat in parte, sive loci sive temporis, +intelligatur tamen multo esse melius totum, cujus illa pars est: et rursus +quod offendit in parte, perspicuum sit homini docto, non ob aliud +offendere, nisi quia non videtur totum, cui pars illa mirabiliter congruit. +Aug. de Ordine, b. ii. c. 19. + +[44] Qua in re hoc primum dico, illorum hominum non tantum linguam verum +etiam vitam fuisse propheticam; totumque illud regnum gentis Hebraeorum +magnum quemdam, quia et Magni Cujusdam, fuisse prophetam. Quocirca quod ad +eos quidem adtinet, qui illic erant _eruditi corde in sapientia_ Dei, [Ps. +89, 12. Vulg.] non solum in iis quae dicebant, sed etiam in iis quae +faciebant; quod autem ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in +iis quae in illis vel de illis divinitus fiebant, prophetia venturi Christi +et Ecclesiae perscrutanda est. Omnia enim illa, sicut dicit Apostolus, (1 +Cor. 10. 6.) _figurae nostrae fuerunt_. S. Aug. c. Faust. l. xxii. c. 24. +"Scimus autem, sicut vocibus, ita et rebus prophetarum, tam dictis quam et +factis praedicatur resurrectio." Tertull. de Resurr. Carn. c. 28. + +[45] Quando enim mos erat, crimen non erat; et nunc propterea crimen est, +quia mos non est: alia enim sunt peccata contra naturam, alia contra mores, +alia contra praecepta. Aug. contra Faust. l. xxii. c. 47. Quae cum ita +sint, haereticis quidem, sive Manichaeis, sive quicumque alii patribus +veteris Testamenti de pluribus calumniantur uxoribus, satis superque +responsum est; si tamen capiunt non esse peccatum quod neque contra naturam +committitur, quia non lasciviendi sed gignendi causa illis foeminis +utebantur, neque contra morem, quia illis temporibus ea factitabantur, +neque contra praeceptum, quia nulla lege prohibebantur. August. de Bono +Conjugali, c. 25. + +[46] Quod agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum, et corpus suum, +Flagitium vocatur. Quod autem agit, ut alteri noceat, Facinus dicitur. Et +haec duo sunt genera omnium peccatorum: sed flagitia priora sunt. Quae cum +exinaniverint animum, et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora +prosilitur, quo removeantur impedimenta flagitiorum, aut adjumenta +quaerantur. Aug. de Doctr. Christian. L. iii. s. 16. + +[47] Haec enim tria genera vitiorum, id est, voluptas carnis et superbia et +curiositas omnia peccata concludunt. Aug. in Ps. 8. vid. L. x. c. 30 sqq. + +[48] Decalogus enim legis decem praecepta habet, quae sic sunt distributa, +ut tria pertineant ad Deum, septem pertineant ad homines.--Ad primum +praeceptum tres chordae pertinent, quia Deus est Trinitas. Ad alterum vero +praeceptum, id est, ad dilectionem proximi, septem chordae: quomodo vivatur +inter homines.--Haec jungamus illis tribus ad dilectionem Dei +pertinentibus, si in psalterio decem chordarum volumus cantare canticum +novum.--Ut autem cantet canticum novum, sit novus homo.--Si dilectione +facitis, canticum novum cantatis: si timore facitis, facitis tamen, +portatis quidem psalterium, sed nondum cantatis: si autem nec hoc facitis, +projicitis ipsum psalterium. Melius est vel portare, quam projicere: sed +rursus, melius cum voluptate cantare, quam cum onere portare. Aug. Serm. 9. +de x Chordis, c. 5, 6, 7. + +[49] Honor hominis verus est imago ac similitudo Dei, quae non custoditur +nisi ad ipsum, a quo imprimitur. Tanto magis itaque inhaeretur Deo, quanto +minus diligitur proprium. Aug. de Trin. xii. 11. + +[50] Cave putes quidquam potuisse verius dici quam id quod dictum est, +_Radicem omnium malorum esse avaritiam_ (1 Tim. 6, 10.) h.e. plus velle +quam sat est. Tantum autem sat est, quantum sibi exigit naturae in suo +genere conservandae modus. Avaritia enim--non in solo argento vel in +nummis--sed in omnibus rebus quae immoderate cupiuntur intelligenda est, +ubicunque omnino plus vult quisque quam sat est. de Lib. Arb. l. iii. s. +48. Hoc est quod persuasum est [Adamo et Evae] ut suam potestatem nimis +amarent, et, cum Deo pares esse vellent, illa medietate, per quam Deo +subjecti erant, et corpora subjecta habebant,--male uterentur, i.e. contra +legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent; dum id quod non +acceperant, usurpare voluerunt. Aug. de Gen. c. Man. l. ii. s. 22. + +[51] Tantum porro opportunitatis affert ad aliquid agendum seu non agendum +temporum secreta distinctio, ut nunc melius faciat qui nec unam duxerit, +nisi se continere non possit. Tunc autem, etiam plures inculpabiliter +ducebant et qui facilius continere possent, nisi aliud pietas illo tempore +postularet. August. de Bono Conjugali, c. 15. + +[52] c. Faust. l. xxii. c. 71. Quid ergo jam de exspoliatis Aegyptiis +Faustus objicit, nesciens quid loquatur? Quod faciendo Moyses usque adeo +non peccavit, ut non faciendo peccaret. Deus enim jusserat qui utique novit +non solum secundum facta, verum etiam secundum cor hominis, quid +unusquisque, vel per quem perpeti debeat.--Divinis imperiis cedendum +obtemperando, non resistendum est disputando.--Nec licuit Moysen aliter +quam Deus dixerat facere, ut penes Dominum esset consilium jubendi, penes +famulum autem obsequium peragendi. de Civ. Dei, l. i. c. 26. Sicut de +Samsone aliud nobis fas non est credere [sc. eum divinitus jussum mortem +sibi intulisse]. Cum autem Deus jubet, seque jubere sine ullis ambagibus +intimat, quis obedientiam in crimen vocet, quis obsequium pietatis accuset? + +[53] Vid. sup. ad s. 14. not. 44. + +[54] Quia ergo illi obscuritatem Scripturarum irriserunt, quae propterea +clausae erant, ut pulsantes exercerentur, non ut parvulis negarentur, +humiliati sunt usque ad terram, ut cogitare amplius non possent, quam quod +per terram percipitur. Per terram quid dico? Per carnem. Ut incorporalem +Deum sentire non possent, et quidquid de Deo cogitarent, nonnisi +corporaliter cogitarent. Aug. in Ps. 146. s. 13. + +[55] [Greek: Panta nomizousin empsucha, kai to pur. kai to hudor kai ton +aera, kai ta spermata. ou de charin hoi kaloumenoi teleioi par' autois, +oute arton klosin oute lachanon temnousin, alla kai tois tauta drosin hos +miaiphonois prophanos eparontai. esthiousi de homos ta temnomena kai ta +klomena]. Theod. Haer. Fab. i. 26. [Greek: Kat' auton ten kallisten +hairesin, ho nous kat' autous estin ta onta panta] Alex. Lyc. s. 24. +[Greek: Echein de en toi kosmoi ton duo touton archon tas hupostaseis, kai +ten men mian archen pepoiekenai to soma. ten de psuchen einai tes heteras. +auten de einai ten psuchen ten en anthropois kai en panti zooi kai +peteinoi, kai herpetoi, kai knodaloi ou monon alla kai en tois phutois ten +tes zoes ikmada, kinesin einai psuches phaskon, hen kai en tois anthropois +huparchousan legei]. Tyrbo de Manete ap. Epiph. Haer. 66. s. 8. Herbas enim +atque arbores sic putant vivere, ut vitam quae illis inest, et sentire +credant, et dolere cum laeduntur: nec aliquid inde sine cruciatu earum +quemquam posse vellere aut carpere. Propter quod, agrum etiam spinis +purgare, nefas habent. (Aug. de Haer.) Dicitis dolorem sentire fructum, cum +de arbore carpitur, sentire cum conciditur, cum teritur, cum coquitur, cum +manditur. c. Faust. vi. 4. Expedire dicunt homini foeneratorem esse quam +agricolam. Qui enim in usuram, inquiunt, dat pecuniam, non laedit crucem +luminis: qui autem agricola est, multum laedit crucem luminis. Quaeris quam +crucem luminis? Membra, inquiunt, illa Dei, quae capta sunt in illo +praelio, mixta sunt universo mundo, et sunt in arboribus, in herbis, in +pomis, in fructibus. Dei membra vexat, qui terram sulco discindit: Dei +membra vexat, qui herbam de terra vellit: Dei membra vexat qui pomum carpit +de arbore. Aug. in Ps. 140. s. 12. Quid obsit arbori, non dico si pomum +inde foliumve decerpas, (quod quidem apud vos, si quis non imprudentia, sed +sciens fecerit, signaculi corruptor sine ulla dubitatione damnabitur,) sed +omnino si eam radicitus eruas? Anima namque illa quam rationalem inesse +arboribus arbitramini, arbore excisa vinculo solvitur; vos enim hoc +dicitis. Revolutionem hominis in arborem, notum est vos, id est, auctorem +ipsum vestrum pro ingenti poena, non tamen pro summa, solere +minitari.--Illas perhibetis et audire voces nostras, verba intelligere, et +corpora motusque corporum intueri, cogitationes denique ipsas perspicere. +De Mor. Man. l. ii. s. 55. Impietas rusticana plane, magisque lignea quam +sunt ipsae arbores quibus patrocinium praebet, quae dolere vitem quando uva +decerpitur, et non solum sentire ista cum caeduntur, sed etiam videre atque +audire credit. Aug. de Quant. Animae, s. 71. + +[56] [Greek: Hotan mellosin esthiein arton, proseuchontai proton houto +legontes pros ton arton; oute se ego etherisa, oute elesa, oute ethlipsa +se. oute eis klibanon ebalon, alla allos epoiese tauta, kai enenke moi, ego +anaitios ephagon. kai hotan kath' heauton eipei tauta, legei toi +katechoumenoi euzamen huper sou kai houtos aphistatai ekeinos]. Tyrbo ap. +Epiph. Haer. 66. s. 28. Acta Archelai. s. 9. Unde agriculturam, quae omnium +artium est innocentissima, tamquam plurium homicidiorum ream dementer +accusant: itaque ipsi Electi, nihil in agris operantes, nec poma carpentes, +nec saltem folia ulla vellentes, exspectant haec afferri usibus suis ab +Auditoribus suis, viventes de tot ac tantis secundum suam vanitatem +homicidiis alienis. (de Haer.) Vos cessantes expectatis quis Auditorum +vestrorum propter vos pascendos cultello vel falcicula armatus in hortum +prosiliat, homicida cucurbitarum, quarum vobis offerat, mirum dictu, viva +cadavera.--Eas cum decerpsit vester Auditor, reus factus est, vestra +indulgentia liberandus. c. Faust. vi. 4. + +[57] Ipsam partem naturae Dei dicunt ubique permixtam in caelis, in terris, +sub terris, in omnibus corporibus, siccis et humidis, in omnibus carnibus, +in omnibus seminibus arborum, herbarum, hominum, animalium: non potentia +divinitatis sine ullo nexu incoinquinabiliter, inviolabiliter, +incorruptibiliter omnibus rebus administrandis regendisque praesentem, quod +nos de Deo dicimus; sed ligatam, oppressam, pollutam, quam solvi, liberari, +purgarique dicunt, non solum per discursum solis et lunae, et virtutes +lucis, verum etiam per Electos suos. Per Electos autem suos purgari dicunt +eamdem ipsam commixtam partem ac naturam Dei, manducando scilicet et +bibendo: quia eam in alimentis omnibus dicunt ligatam teneri; quae cum ab +Electis, velut sanctis, in refectionem corporis manducando et bibendo +assumuntur, per eorum sanctitatem solvi, signari et liberari. Aug. de Nat. +boni c. Man. c. 44. Ipsam vero boni a malo purgationem ac liberationem, non +solum per totum mundum et de omnibus ejus elementis virtutes Dei facere +dicunt, verum etiam Electos suos per alimenta quae sumunt. Et eis quippe +alimentis, sicut universo mundo, Dei substantiam perhibent esse commixtam: +quam purgari putant in Electis suis eo genere vitae, quo vivunt Electi +Manichaeorum, velut sanctius et excellentius Auditoribus suis. Nam his +duabus professionibus, hoc est Electorum et Auditorum, ecclesiam suam +constare voluerunt. In ceteris autem hominibus, etiam in ipsis Auditoribus +suis, hanc partem bonae divinaeque substantiae quae mixta et colligata in +escis et potibus detinetur, maximeque in eis qui generant filios, artius et +inquinatius colligari putant. (de Haer.) Cibi qui de frugibus et pomis +parantur, si ad sanctos, id est, ad Manichaeos veniant, per eorum +castitatem et orationes et psalmos quidquid in eis est luculentum et +divinum purgatur, id est, ex omni parte perficitur, ut ad regna propria +sine ulla sordium difficultate referatur. de mor. Manich. ii. 15. Nos, +inquiunt, quia fide Manichaei illuminati sumus, orationibus et psalmis +nostris, qui Electi sumus, purgamus inde vitam quae est in illo pane, et +mittimus illam ad thesauros caelorum. Tales sunt Electi, ut non sint +salvandi a Deo, sed salvatores Dei. Et ipse est Christus, dicunt, +crucifixus in toto mundo. Ego in Evangelio Salvatorem acceperam Christum, +vos autem estis in libris vestris salvatores Christi. Aug. in Ps. l. c. + +[58] Quod ea, quae vobis quasi purganda offeruntur ad epulas, nefas +putatis, si quis alius praeter Electos ad cibandum tetigerit, quantae +turpitudinis et aliquando sceleris plenum est? Siquidem saepe tam multa +dantur, ut consumi facile a paucis non possint. Et quoniam sacrilegium +putatur, vel aliis dare, quod redundat, vel certe abjicere, in magnas +contrudimini cruditates, totum, quod datum est, quasi purgare cupientes. +Jam vero distenti, et prope crepantes, eos, qui sub vestra disciplina sunt, +pueros ad devoranda reliqua crudeli dominatione compellitis, ita ut cuidam +sit Romae objectum, quod miseros parvulos cogendo ad vescendum tali +superstitione necaverit. Quod non crederem, nisi scirem, quantum nefas esse +arbitremini, vel aliis haec dare, qui Electi non sunt, vel certe +projicienda curare. Unde illa vescendi necessitas restat quae ad, +turpissimam crudelitatem paene quotidie, aliquando tamen potest et usque ad +homicidium pervenire. Aug. de mor. Manich. c. 15. cf. c. 13. Si autem +occiduntur cum decerpuntur, quomodo eis inest vita, cui purgandae atque +recreandae manducando atque ructando vos asseritis subvenire. c. Faust. vi. +4. Ista sacrilega deliramenta vos cogunt, non solum in caelo atque in +omnibus stellis, sed etiam in terra, atque in omnibus quae nascuntur in ea, +confixum atque concretum Christum dicere non jam Salvatorem vestrum, sed a +vobis salvandum, cum ea manducatis atque ructatis. ib. ii. 5. cf. v. 10. +&c. + +[59] Nostis Fratres, quod non est praetermittendum, quasi justos, +eminentiores, in se tenentes velut primum gradum justitiae, Electos vocari +apud Manichaeos. Electi quidem Dei sunt omnes sancti, et habemus hoc in +Scripturis: sed usurparunt sibi illud nomen, et quasi familiarius sibi +applicaverunt, ut tamquam proprie jam Electi appellentur. Aug. in Ps. 140. +s. 10. Auditores qui appellantur apud eos, et carnibus vescuntur, et agros +colunt, et si voluerint, uxores habent, quorum nihil faciunt qui vocantur +Electi. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Auditores vocantur, quod videlicet tanquam +meliora et majora praecepta observare non possint, quae observantur ab eis +quos Electorum nomine discernendos et honorandos putant. (Aug. c. litt. +Petilian. iii. 17.) Auditoribus vestris, quos tanquam distinctos a genere +sacerdotum dixisti, secundum veniam haec [carnes] edenda conceditis. (c. +Faust. xxx. 5.) His duabus professionibus, hoc est, Electorum et Auditorum, +ecclesiam suam constare voluerunt. de Haeres. [Greek: hoi kaloumenoi +teleioi par' autois]. Theodoret l. c. + +[60] Hinc est, quod mendicanti homini, qui Manichaeus non sit, panem, vel +aliquid frugum, vel aquam ipsam, quae omnibus vilis est, dari prohibetis, +ne membrum Dei, quod his rebus admixtum est, suis peccatis sordidatum a +reditu impediat. Aug. de Mor. Manich. c. 15. Quae cum ita sint, etiam panem +mendicanti dare prohibetis; censetis tamen propter misericordiam vel potius +propter invidiam nummos dari. Quid hic prius arguam, crudelitatem an +vecordiam? Ib. c. 16. Panem mendicanti non porrigit: quaeris, quare? Ne +vitam quae est in pane, quam dicunt membrum Dei, substantiam divinam, +mendicus ille accipiat, et liget eam in carne. Ergo buccella ne detur +mendico, et ploret in buccella membrum Dei, mendicus fame moriturus est? +Falsa misericordia in buccellam, facit verum homicidium in hominem. Aug. in +Ps. 140. s. 11. [Greek: Para Manichaiois eleos ouk estin, alla kai echthron +esti, par' autois, to eleein peneta]. Athanasius Hist. de Arian. ad Monach. +c. 61. [Greek: Ten de eis tous penetas ginomenen diaballousi +philanthropian, tes hules einai legontes therapeian]. Theodoret. Haer. Fab. +l. 26. + +[61] Sed me duo quaedam maxime, quae incautam illam aetatem facile capiunt, +per admirabiles adtrivere circuitus, quorum est unum familiaritas, nescio +quomodo repens quadam imagine bonitatis, tamquam sinuosum aliquod vinculum +multipliciter collo involutum. Alterum quod quaedam noxia victoria pene +mihi semper in disputationibus proveniebat disserenti cum Christianis +imperitis, sed tamen fidem suam certatim, ut quisque posset, defendere +molientibus. Quo successu creberrimo gliscebat adolescentis animositas, et +impetu suo in pervicaciae magnum malum imprudenter vergebat. Quod +altercandi genus quia post eorum auditionem aggressus eram, quidquid meo +vel qualicumque ingenio vel aliis lectionibus poteram, solis illis +libentissime tribuebam. Ita ex illorum sermonibus ardor in certamina, ex +certaminum proventu amor in illos quotidie movebatur. Ex quo accidebat, at +quidquid dicerent, miris quibusdam modis, non quia sciebam, sed quia +optabam verum esse, pro vero approbarem. Ita factum est, ut quamvis +pedetentim atque caute, tamen diu sequerer homines nitidam stipulam viventi +animae praeferentes. [vid. sup. s. 18. not. 60.] Aug. de duab. anim. c. +Manich. s. 11. "Visum est huc ascribere Augustini locum ex lib. 3. contra +Litteras Petiliani Donatistae, c. 17: 'Me etiam presbyterum fuisse +Manichaeorum, vel falsus vel fallens mirabili temeritate contendat. Verba +tertii libri Confessionum mearum, quae per seipsa, et de multis ante et +postea dictis, manifestissima sunt legentibus, sub quo ei videtur +intellectu proponat atque arguat.' Quaenam vero sint verba illa, quae suo +avulsa loco proterve interpretabatur Petilianus, nobis incompertum est; +forte an ista capitis sexti: 'Nam versum et carmen etiam ad vera pulmenta +transfero.' Quippe amatoria maleficia mulieri data exprobrabat Augustino, +ut videre est in ejusdem libri contra Petiliani Litteras capite 16." [ed. +Ben.] Atqui id nihil omnino fuisset ad rem, neque enim de his agitur, sed +de presbyteratu, quo Aug. inter Manichaeos functum esse contendit. Verba +porro e cap. 6. allata, calumniae in c. 16. e Petiliano excerptae apprime +respondent; sunt enim "eulogiae panis simpliciter et hilariter datae" +quales iste "ridiculo nomine venenosae turpitudinis ac furoris infamavit;" +"pulmentum" enim "cibus delicatus et suavis dictus est a pulpa." J. de +Janua ap. Du Cange. Calumniae vero de presbyteratu ab his omnino diversae +sunt, et loco diverso allatae. Mihi vero nihil dubium est, quin verba ab +initio Lib. 4ti. arripuerit Petilianus, "illac autem purgari nos ab istis +sordibus expetentes cum eis qui appellarentur electi et sancti" et seorsim +sumpta eo detorserit, ut Augustinum inter "electos" unde presbyteri selecti +sunt, versatum fuisse contenderet. Forsan etiam "electos" et "presbyteros" +inter se confudit. Quod vero hanc calumniam refutet ea ipsa sententia unde +arrepta sit, nullam habet difficultatem, imo optime convenit cum iis, quae +ait Aug. "verba quae _per se ipsa_ manifestissima sunt legentibus." Quippe +cum eum inter "Electos" non annumeratum fuisse haec ipsa verba innuant, eo +tamen, posteriore parte abscissa, detorqueri possint ut id ipsum affirmare +videantur. Jam vero loco "Verba _tertii_ libri," in MSS. omnibus "_quarta_ +libri" legi, ex edit. Bened. ad loc. serius didici, quod rem extra +controversiam ponit. Exstat tamen alius locus, qui eodem facilius +detorqueri posset, L. v. s. 18. + +[62] Officinam aqualiculi vestri, ubi Deum vestrum illo praelio confractum, +reformare possetis. c. Faust. vi. 4. + +[63] Suis Auditoribus ideo haec (homicidia vid. sup. l. iii. p. 39. not. +55) arbitrantur ignosci, quia praebent inde alimenta Electis suis; ut +divina illa substantia in eorum ventre purgata, impetret eis veniam, quorum +traditur oblatione purganda. Animas Auditorum suorum in Electos revolvi +arbitrantur, aut feliciore compendio in escas Electorum suorum, ut jam inde +purgatae in nulla corpora revertantur. Ceteras autem animas et in pecora +redire putant, et in omnia quae radicibus fixa sunt atque aluntur in terra. +(de Haer.) Poma ipsi non decerpitis, herbamque non vellitis, sed tamen ab +auditoribus vestris decerpi et evelli atque afferri vobis jubetis, non ut +iis qui afferunt tantum, set ut iis etiam quae afferuntur, prodesse +possitis. Aug. de mor. Manich. l. ii. s. 57. vid. sup. l. iii. c. 10. not. +56. p. 40. Auditores, ante Electos genua figunt, ut eis manus supplicibus +imponantur non a solis presbyteris vel episcopis aut diaconibus eorum, sed +a quibuslibet Electis. Aug. Ep. 236. ad Deuter. + +[64] Nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus Deus potest. Aug. +de Gen. c. Manich. ii. 15. + +[65] Ille est vere castus, qui Deum attendit, et ad ipsum solum se tenet. +Aug. de vita beata, s. 18. Si Deum quaereret, castus esset, quia legitimum +maritum anima Deum habet. Quisquis a Deo praeter Deum aliquid quaerit, non +caste Deum quaerit. Si uxor amet maritum quia dives est, non est casta. Non +enim maritum amat sed aurum mariti. Serm. 137. de verb. Ev. Joan. c. 10. +Qui aliud praemium petit a Deo, et propterea vult servire Deo; carius facit +quod vult accipere, quam ipsum a quo vult accipere. Quid ergo, nullum +praemium Dei? Nullum, praeter ipsum. Praemium Dei, ipse Deus est. Hoc amat, +hoc diligit: si aliud dilexerit, not erit castus amor. Recedis ab igne +immortali, frigesces, corrumperis. Noli recedere, corruptio tua erit, +fornicatio tua erit. Aug. in Ps. 72. s. 32. Timoris casti nomine ea +voluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, et non +sollicitudine infirmitatis, ne forte peccemus, sed tranquillitate caritatis +cavere peccatum. De Civ. Dei, xiv. c. 9. s. 5. + +[66] Volentes intelligere Deum, usque ad lucis istius visibilis +cogitationem venerunt, ultra ire non potuerunt: et tales campos lucis +fecerunt in regno Dei, qualem videbant hunc solem, quasi fructum lucis +illius. Aug. in Ps. 146. s. 13. Quia non distinguunt [Manichaei + +[67] Quis diligit quod ignorat? Et quid est Deum scire nisi eum conspicere +firmeque percipere? Nimirum autem cavendum est, ne credens animus id quod +non videt, fingat sibi aliquid quod non est, et speret diligatque quod +falsum est. Quod si sit, non erit caritas de corde puro et conscientia bona +et fide non ficta. De Trin. viii. s. 6. + +[68] Scilicet, Vindicianus ex nomine postea designatus lib. 7. cap. 6. et +ab Augustino laudatus in Epist. 138. ad Marcellinum, n. 3. (Ben.) + +[69] Vid. sup. s. 3. not. 65. + +[70] Baptismum enim Manichaei, (qualis tunc temporis erat Aug.) pro nihilo +habuerunt; et ideo forsan inter alia, hoc tum insigne miraculum edidit +Deus, quo eum, cui munera tanta in Ecclesia sua destinabat, ad meliorem +mentem revocaret. "Manichaei lavacrum regenerationis, id est, aquam ipsam, +dicunt esse superfluam, nec prodesse aliquid, profano corde +contendunt.--Manichaei visibile destruunt elementum, Pelagiani autem etiam +invisibile Sacramentum." Aug. c. 2. Epp. Pelag. l. ii. c. 2. "Quid eis +[Pelagianis] prodest, baptismum omnibus aetatibus necessarium confiteri, +quod Manichaei dicunt in omni aetate superfluum." ib. iv. 4. "Non illic +[apud Manichaeos] ita appellari catechumenos, tanquam Baptismus quandoque +eis debeatur." c. litt. Petil. iii. 17. "Baptismum in aqua nihil cuiquam +perhibent salutis afferre: nec quemquam eorum quos decipiunt, baptizandum +putant." de Haeres. Num vero alium quendam ritum pro arbitrio suo +excogitarint, qui Baptismi vices suppleret, nihil ad hanc rem pertinet: +loca tamen quae ad eum adstruendum afferunt, nihil probant. Etenim loco de +mor. Eccl. Cath. c. 35. de Catholicis haud dubie agitur; Felix autem (Actt. +c. Fel. Manich. i. 19.) e ritu Catholico haeresin suam propugnare studet, e +concessis argumentum ducens. Eodem argumento sed tantum "ad hominem" +utuntur Faustus l. xxiv. c. 1. et ipse Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op. +Imp. iii. 187. + +[71] Sup. L. iii. s. 10 et 12. inf. s. 12. + +[72] Si quis dixerit, Non esse, quam miserum me esse mallem: respondebo, +Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita +cum miser nolis esse, esse vis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es +volens, ut quod invitus es auferatur. Volens enim es, et miser invitus es. +Aug. de lib. Arb. iii. s. 18. + +[73] Horat. Carm. lib. i. od. 3. + +[74] Qui duo corporibus, mentibus unus erant. Ovid. Trist. l. iv. Eleg. iv. +72. + +[75] Retract. lib. ii. c. 6. In quarto libro, cum de amici morte animi mei +miseriam confiterer, dicens quod anima nostra una quodammodo facta fuerat +ex duabus. "Et ideo," inquam, "forte mori metuebam, ne totus ille +moreretur, quem multum amaveram:" (c. 6.) quae mihi quasi declamatio levis, +quam gravis confessio videtur; quamvis utcumque temperata sit haec ineptia +in eo quod additum est, "forte." + +[76] Vid. sup. s. 9. + +[77] Sup. L. i. c. 1. inf. c. 10 et 12. s. 18. et vi. 16. + +[78] Sup. i. 2 et 3. + +[79] Sup. s. 13. + +[80] In hac vita homines magnis laboribus requiem quaerunt et securitatem, +sed pravis cupiditatibus non inveniunt. Volunt enim requiescere in rebus +inquietis et non permanentibus: et quia illae tempore subtrahuntur et +transeunt, timoribus et doloribus eos agitant, nec quietos esse permittunt. +Aug. de Cat. Rud. s. 24. + +[81] Vid. inf. ad L. xiii. c. 28. + +[82] Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris sed de +omnibus pulcher est. Aug. de Gen. c. Manich. i. 21. + +[83] Quoquo te verteris, vestigiis quibusdam quae operibus suis impressit +loquitur tibi, et te in exteriora labentem ipsis exteriorum formis intro +revocat.--Vae qui derelinquunt te ducem, et oberrant in vestigiis tuis; qui +nutus tuos pro te amant, et obliviscuntur quid innuas, O suavissima lux +purgatae mentis sapientia: non enim cessas innuere nobis quae et quanta +sis, et nutus tui sunt omne creaturarum decus. Aug. de Lib. Arb. l. ii. c. +16. + +[84] Hoc bonum non longe positum est ab unoquoque nostrum, in illo enim +vivimus, movemur, et sumus. Sed dilectione standum est ad illud, et +inhaerendum illi, ut praesente perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse +possemus. Aug. de Trin. l. viii. s. 5, 6. Pudeat cum alia non amentur nisi +quia bona sunt, eis inhaerendo non amare bonum ipsum unde bona sunt. Ib. c. +3. + +[85] Quia homines appetentes ea quae foris sunt, etiam a se ipsis exsules +facti sunt, data est etiam conscripta lex, non quia in cordibus scripta non +erat; sed quia tu fugitivus eras cordis tui, ab illo qui ubique est +comprehenderis, et ad te ipsum intro revocaris. Propterea scripta lex quid +clamat eis qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis? _Redite, +praevaricatores, ad cor._--Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri +facere. Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit +nosse lex intima in ipso tuo corde conscripta. Aug. in Ps. 57. s. 1. + +[86] Deficitur non ad mala, sed male; id est, non ad malas naturas, sed +ideo male, quia contra ordinem naturarum, ab eo qui summe est, ad id quod +minus est. Aug. de Civ. Dei, l. xii, c. 8. + +[87] Quid tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo +fieri potest ut ita sit. Sed aliquando amissi superioris boni non sentitur +malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. Sed divina justitia est, +ut qui voluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amavit. +Aug. de Gen. ad lit. l. viii. c. 14. + +[88] Perversa celsitudo est, deserto eo cui debet animus inhaerere +principio, sibi quodam modo fieri atque esse principium--Est igitur aliquid +humilitatis miro modo quod sursum faciat cor, et est aliquid elationis quod +deorsum faciat cor--Pia humilitas facit subditum superiori; nihil est autem +superius Deo: et ideo exaltat humilitas, quae facit subditum Deo. Elatio +autem quae in vitio est, eo ipso quo respuit subjectionem, et cadit ab +illo, quo non est quidquam superius, et ex hoc erit inferius. Aug. de Civ. +Dei, xiv. 13. + +[89] Poenitendi humilitate altitudinem suam accipit anima. Aug. de Lib. +Arb. l. iii. c. 5. Viam nobis fecit per humilitatem: quia per superbiam +recesseramus a Deo, redire ad eum nisi per humilitatem non poteramus, et +quem nobis praeponeremus ad imitandum, non habebamus. Omnis enim mortalitas +hominum superbia tumuerat. Ne ergo dedignaretur homo imitari hominem +humilem, Deus factus est humilis, ut vel sic superbia generis humani non +dedignaretur sequi vestigia Dei. Aug. in Ps. xxxiii. Enarr. l. s. 4. cf. de +Fide et Symbolo, s. 6. + +[90] Licet subtilissime disseratur, ipsam mentem hominis in qua factus est +ad imaginem Dei, quamdam scilicet rationalem vitam, distribui in aeternae +contemplationis veritatem, et in rerum temporalium administrationem, atque +ita fieri quasi masculum et feminam, illa parte consulente, hac +obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago Dei, nisi +illud quod inhaeret contemplandae incommutabili veritati. Aug. de Gen. ad +lit. l. iii. c. 22. + +[91] Haud scio an legendum sit "sensu." + +[92] Ex his suis fabulis vanis atque impiis coguntur dicere, animas bonas, +quas censent ab animarum malarum, naturae scilicet contrariae, commixtione +liberandas, ejus, cujus Deus est, esse naturae. de Haer. Manichaei dicunt, +animam particulam Dei, naturae malae commixtione habere peccatum. c. 2. +Epp. Pelag. l. ii. c. 2. Agnoscat anima conditionem suam: non est Deus. Cum +se anima putat Deum, offendit Deum: non invenit salvatorem, sed invenit +damnatorem. Quoniam Deus quando animas malas damnat, non se damnat: si +autem anima hoc est quod Deus, se damnat.--Ideo pars Dei non sum, quia +substantia Dei, natura Dei, errare non potest:--sicut tu ipse confiteris, +erraveras. Erraverat ergo natura Dei? Ierat in immunditiam natura Dei? +Adulteria committebat natura Dei? Stupra illicita faciebat natura Dei? +Caeca nesciebat qua iret natura Dei? Facinoribus et flagitiis obruebatur +natura Dei? Erubesce, da honorem Deo. Aug. Serm. 183. Ideo non est +credendum animam nostram hoc esse quod Deus est: quia si hoc esset, nec sua +voluntate, nec aliqua necessitate in deterius mutaretur. Aug. de agone +Christiano, c. 10. Non in tantam blasphemiam caderent, putando se esse +naturam et substantiam Dei. c. Faust. xii. 13. Animas non solum hominum sed +etiam pecorum, de Dei esse substantia, et omnino partes Dei esse +arbitrantur. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Illum quomodo video pauperem spiritu +[quod jactitabant Manichaei] qui tam superbus est ut animam suam Deum +credat nec captivum erubescat? c. Faust. vi. 7. + +[93] (Anima bona) quam Dei partem atque naturam universo mundo, et omnibus +quae in eo sunt, opinatur esse permixtam; in homine autem per +concupiscentiam decipi. Quam concupiscentiam, quod saepe inculcandum est, +non vitium substantiae bonae, sed malam vult esse substantiam. Aug. Op. +Imp. iii. 186. Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed +substantiae tribuunt gentis adversae: quam dogmatizantes esse hominibus +mixtam omnem carnem, non Dei, sed malae mentis perhibent esse opificium, +quae a contrario principio Deo coaeterna est. adv. Haer. + +[94] Fel. Aut facta, aut missa, aut data ex Deo est [anima]. Ergo si ex Deo +est, et polluta est, et venit Christus eam liberare de pollutione, quare +culpas Manichaeum? Aug. Ego dico animam non naturam Dei, sed factam a Deo, +per liberum arbitrium peccasse, et peccato esse pollutam, et per Dei +misericordiam in poenitentia liberatam: tu autem ipsam naturam Dei, quod +Deus est, Deum de Deo dicis in gente tenebrarum captum atque pollutum: et +multum interest inter id quod de se Deus genuit, et quod fecit non de se, +sed ex nihilo, id est, cum omnino non esset, a Deo accepit ut esset, id +est, ut institueretur. Aug. Actt. c. Fel. Manich. ii. 18. Carnalem +concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, non ex vitiata in +primo homine natura nobis inesse infirmitatem, sed substantiam volunt esse +contrariam, sic nobis adhaerentem, ut quando liberamur atque purgamur, +separetur a nobis, et in sua natura etiam ipsa immortaliter vivat: easque +duas animas, vel duas mentes, unam bonam, alteram malam, in uno homine +inter se habere conflictum, quando caro concupiscat adversus spiritum, et +spiritus adversus carnem. adv. Haer. Vid. inf. v. 10. s. 18. vii. 3. s. 4. +ix. 4. s. 10. + +[95] In quem locum quisque ceciderit, ibi debet incumbere ut surgat. Ergo +ipsis carnalibus formis, quibus detinemur, nitendum est ad eas +cognoscendas, quas caro non nuntiat. Eas enim carnales voco, quae per +carnem sentiri queunt, id est, per oculos, per aures, ceterosque corporis +sensus. His ergo carnalibus vel corporalibus formis inhaerere amore pueros +necesse est, adolescentes vero prope necesse est, hinc jam procedente +aetate non est necesse. Aug. de vera Relig. c. 24. + +[96] Sicut pictura cum colore nigro, suo loco posito, ita universitas +rerum, si quis possit intueri, etiam cum peccatoribus pulchra est, quamvis +per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. Aug. de Civit. Dei, l. xi. +c. 23. + +[97] Dicuntur in Scripturis inimici Dei, qui non natura, sed vitiis +adversantur ejus imperio: nihil ei valentes nocere, sed sibi. Inimici enim +sunt resistendi voluntate, non potestate laedendi. Ibid. xii. 3. + +[98] Non efficiunt malitia sua ut sub Dei administratoris imperio, virtute, +sapientia, et decus et ordo universitatis aliqua ex parte turpetur; cum +suis quibuscumque voluntatibus etiam malis tribuantur certi et congrui +limites potestatum, et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis convenienter +justeque ordinatis universitas pulchra sit. Aug. de Gen. ad lit. l. xi. c. +21. + +[99] Faustus quidam fuit, gente Afer, civitate Milevitanus, eloquio suavis, +ingenio callidus. Aug. c. Faust. l. i. init. Deliciarum affluentia non +solum Mattarios [Manichaeos ita dictos quia in mattis dormierunt] +fastidiebat, sed etiam domum patris sui hominis pauperis Milevitani. (ib. +v. 5.) Delicias Fausti, notas omnibus Auditoribus Manichaeorum et eis +maxime qui sunt Romae. (ib. 7.) Erat Fausto ingenium. (ib. xvi. 26.) + +[100] Vid. e. g. sup. L. iii. c. 6. not. 35 + +[101] _Pecora campi_ congruentissime accipiuntur homines in carnis +voluptate gaudentes, ubi nihil arduum, nihil laboriosum adscendunt.--Vide +nunc etiam _volucres coeli_, superbos, de quibus dicitur, _posuerunt in +coelum os suum_. Vide quam in altum vento portentur, qui dicunt, _linguam_ +&c. Ps. xi. 5.--Intuere etiam _pisces maris_, h.e. curiosos, _qui +perambulant semitas maris_ i.e. inquirunt in profundo hujus saeculi +temporalia, quae tanquam semitae in mari tam cito evanescunt et intereunt, +quam rursus aqua confundatur, postquam transeuntibus locum dederit.--Non +enim ait tantum "ambulant" sed "perambulant" dixit, ostendens +pertinacissimum studium inania et praeterfluentia requirentium. Aug. in Ps. +viii. s. 13. De hac autem triplici vitiorum distributione, vid. sup. L. +iii. s. 16. et inf. x. c. 30 sqq. + +[102] Ipse patria quo imus, ipse via qua imus; per ipsum ad ipsum eamus, et +non erramus. Aug. Ser. 92. Deus Christus patria est quo imus; homo Christus +via est qua imus. Ib. 123. s. 3. (Christus) deducit (nos) tamquam dux, et +in se ducit, tanquam via, et ad se perducit, tanquam patria. Aug. in Ps. +lx. s. 4. + +[103] Laudabilior est animus, cui nota est vel infirmitas sua, quam qui ea +non respecta, vias siderum scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cognitas +tenet, ignorans ipse qua ingrediatur ad salutem ac firmitatem suam. Aug. de +Trin. iv. prooem. + +[104] Promissionem Domini Jesu Christi de Paracleto Spiritu-sancto in suo +haeresiarcha, Manichaeo dicunt esse completam. Unde se in suis litteris +Jesu Christi apostolum dicit, eo quod Jesus Christus se missurum esse +promiserit, atque in illo miserit Spiritum Sanctum. Propter quod etiam ipse +Manichaeus duodecim discipulos habuit, ad instar apostolici numeri, quem +numerum Manichaei hodieque custodiunt. Aug. de Haeres. + +[105] Ob has scilicet fabulas astronomicas Manichaeum Paracletum fuisse +crediderunt sectatores ejus, teste Felice ap. Aug. Acta c. Fel. Man. i. 9. +"Paulus enim dicit, 'ex parte scimus, et ex parte prophetamus: cum venerit +autem quod perfectum est, abolebuntur ea quae ex parte dicta sunt.' Nos +audientes Paulum hoc dicere venit Manichaeus cum praedicatione sua, et +suscepimus eum secundum quod Christus dixit, 'Mitto vobis Spiritum +sanctum:' et Paulus venit et dixit, quia et ipse venturus est, et postea +nemo venit: ideo suscepimus Manichaeum. Et quia venit Manichaeus, et per +suam praedicationem docuit nos initium, medium, et finem; docuit nos de +fabrica mundi, quare facta est, et unde facta est, et quia fecerunt; docuit +nos quare dies, et quare nox; docuit nos de cursu solis et lunae: quia hoc +in Paulo non audivimus, nec in ceterorum Apostolorum scripturis: hoc +credimus, quia ipse est Paracletus." + +[106] Vid. L. vii. s. 15. et not. ibid. + +[107] Vid. sup. ad L. iii. c. 6. s. 10 + +[108] "MEMORIAE, Oratoria, in quibus reconduntur Sanctorum corpora. Aug. c. +Faust. Manich. xx. 21. Populus Christianus Memorias Martyrum religiosa +solennitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum +consocietur atque orationibus adjuvetur: ita tamen ut nulli Martyrum, sed +ipsi Deo Martyrum sacrificemus, quamvis in Memoriis Martyrum constituamus +altaria. Du Cange, sub v. + +[109] Christum novissimis temporibus venisse ad animos, non ad corpora +liberanda. Nec fuisse in carne vera, sed simulatam speciem carnis +ludificandis humanis sensibus praebuisse, ubi non solum mortem, verum etiam +resurrectionem similiter mentiretur. Aug. de Haeres. Vid. inf. c. 10. fin. +l. ix. c. 3. s.6. [Greek: Haple phusis ouk apothneskei, kai skia sarkos ou +stauroutai; mian oun echon emaine ten phusin kai energeian to phos meden +pathousan toi episkiasmati tes sarkos ouk echonti phusin kratoumenen]. +(Manes Ep. ad Zeben. ap. Fabric. Bibl. Gr. t. v. p. 284.) Sic Manichaeus +es, qui nec crucifixum credis, _quia_ nec natum credis. Aug. Serm. 116, s. +4. Sunt hodie qui non credunt carnem habuisse Christum: quia et partum +virginis destruunt, et nolunt eum natum ex femina credere. "Verbum caro +factum est," prorsus alienant a sua fide, vel potius a sua infidelitate. +Totam istam dispensationem salutis nostrae, quod factus est homo pro +inveniendo homine, qui Deus fecerat hominem; totum hoc, quod Christus in +remissionem peccatorem nostrorum verum, non falsum sanguinem fudit, et de +vero suo sanguine chirographum peccatorum nostrorum delevit; hoc totum +haeretici damnabiles evacuare conantur. Totum hoc, ut Manichaei credunt, +quod apparuit oculis hominum, spiritus fuit, caro non fuit. Ib. Serm. 237. +s. 1. Photiniani, homo tantum; Manichaei, Deus tantum. Illi nihil divinum +in Domino confitentur; isti quasi totum divinum, et tamen tam falsum, ut +nec saltem humanum. Si enim homo non erat, ergo mortuus non est, ergo +crucifixus non est, ergo nec resurrexit. Qui ille resurgere potuit, qui +mortuus non est? Ergo et dubitanti discipulo falsas cicatrices ostendit. +Aug. Serm. 37. + +[110] Sup. l. i. s. 10. + +[111] Vid. sup. l. iv. s. 8. + +[112] Vid. sup. iii. c. 12. init. + +[113] Qui sunt isti Electi? Quibus si dixeris, Peccasti; statim illam +defensionem impiam et pejorem ceteris magisque sacrilegam proferunt, Non +ego peccavi, sed gens tenebrarum. Quae est ista gens tenebrarum? Quae +bellum gessit cum Deo. Et ipsa peccat, cum tu peccas? Ipsa, inquit, quia +commixtus sum illi. Deus enim qui te commiscuit, quid timuit? Hoc enim +dicunt, quod illa gens tenebrarum rebellaverit adversus Deum, antequam +mundus fieret; et ille cavens ne regna ejus loco adveniente hostili impetu +vastarentur, misit huc membra sua, substantiam suam, hoc quod ipse est; si +aurum, aurum; si lux, lucem; quidquid illud est, hoc misit, et miscuit +visceribus gens tenebrarum, dicunt, et fabricavit inde mundum. Et nos +animae, inquiunt, de ipsis membris Dei sumus: sed premimur hic visceribus +gentis tenebrarum, et quidquid peccare dicimur, illa gens peccat. Se quidem +videntur excusare a peccato: sed Deum suum non excusant a crimine timoris, +nec ipsam substantiam Dei sui a crimine corruptibilitatis. Si enim +incorruptibilis Deus, si incommutabilis, si incontaminabilis, si +immaculabilis, si impenetrabilis, quid ei factura erat gens illa? Potuistis +premi, potuistis captivari, potuistis inquinari, potuistis corrumpi: potuit +ergo et ille. Frustum enim quodam modo, et portiuncula naturae ipsius +convincit massam. Quale est illud quod huc misit, tale est et illud quod +ibi remansit. Hoc ipsi dicunt: ipsi fatentur quia duae substantiae sunt; +una illa, et una ista. Libri eorum hoc habent: et si negant, leguntur, et +convincuntur.--Vis, o nefande, false Electe, defendere peccatum tuum, ut +quando aliquid mali feceris, non tu fecisse videaris: quaeris in quem +peccatum tuum refundas, et refundis in gentem tenebrarum. Aug. in Ps. loco +proxime cit. Inviti peccamus et cogimur a contraria et inimica nobis +substantia. Fortunat. Disp. 2. s. 20. Dicimus, quod a contraria natura +anima cogatur delinquere. ib. s. 21. Sive bonum geramus, non est carnis; +quia "manifesta sunt opera carnis" &c. sive malum geramus, non est animae, +quia "fructus spiritus pax" &c. Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op. Imp. iii. +177. Carnis enim commixtione ducitur, non propria voluntate. Secundinus Ep. +ad Aug. s. 2. + +[114] Veros Academiae novae sensus alias aperit Aug., et quare in +disputando aliis potius adversati sint, quam suam aliquam sententiam +defenderint, unde pro Scepticis habiti sint; id vero pro istorum temporum +ratione, vel utiliter factum esse contendit. "Sat est ad id quod volo, +Platonem sensisse duos esse mundos, unum intelligibilem, in quo ipsa +veritas habitaret, istum autem sensibilem, quem manifestum est nos visu +tactuque sentire. Itaque illum verum, hunc verisimilem et ad illius +imaginem factum. Et ideo de illo in ea quae se cognosceret anima, velut +expoliri et quasi serenari veritatem; de hoc autem in stultorum animis non +scientiam, sed opinionem posse generari. Quidquid tamen ageretur in hoc +mundo per eas virtutes quas civiles vocabat, aliarum verarum virtutum +similes, quae nisi paucis sapientibus ignotae essent, non posse nisi veri +simile nominari. Haec et alia hujusmodi mihi videntur inter successores +ejus, quantum poterant, esse servata, et pro mysteriis custodita. Non enim +aut facile ista percipiuntur, nisi ab eis qui se ab omnibus vitiis +mundantes, in aliam quamdam plus quam humanam consuetudinem vindicaverint, +aut non graviter peccat quisquis ea sciens quoslibet homines docere +voluerit. Quare cum in falsas opiniones ruere turba sit pronior, et +consuetudine corporum omnia esse corporea facillime, sed noxie credatur, +instituit vir acutissimus atque humanissimus dedocere potius quos +patiebatur male doctos, quam docere quos dociles non arbitrabatur. Inde +illa omnia nata sunt quae novae Academiae tribuuntur, quia eorum +necessitatem veteres non habebant." c. Academ. l. iii. c. 17. "Tantum tunc +variarum sectarum studia flagrabant, ut nihil metuendum esset nisi falsi +approbatio. Pulsus autem quisque illis argumentis ab eo, quod se firmum et +inconcussum tenere crediderat, tanto constantius atque cautius aliud +quaerebat, quanto et in moribus major erat industria, et in natura rerum +atque animorum altissima et implicitissima latere veritas sentiebatur. +Tanta porro nunc fuga laboris et incuria bonarum artium, ut simul atque +sonuerit, acutissimis philosophis esse visum nihil posse comprehendi, +dimittant mentes et in aeternum obducant." Aug. Ep. i. ad Hermog. Eorum +tamen "rationem, illi tempori congruam, simul cum ipso tempore sepultam +esse" debuisse, idem contendit. (c. Acad. ii. 1.) "Omnino" enim "civitas +Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens de rebus quas +mente atque ratione comprehendit, etiamsi parvam. 'propter corpus +corruptibile quod aggravat animam,' (quoniam, sicut dicit Apost. 'ex parte +scimus') tamen certissimam scientiam." De Civ. Dei l. xix. c. 18. + +[115] Vid. sup. ad iii. ult. + +[116] Vid. sup. ad l. iv. s. 3. p. 47. not. 66. + +[117] Vid. sup. ad l. iii. s. 11. not. 64. + +[118] Quaero, utrum et ipsa terra tenebrarum unum latus habuerit, et cetera +infinita sicut terra lucis? Non ita credunt, _timent enim ne Deo videatur +aequalis_. Dicunt ergo illam per profundum immensam, et per longum; sursum +versus autem supra illam spatia infinitae inanitatis affirmant. Et ne ipsa +vel simplum, terra autem luminis duplum tenere videatur, angustant eam a +duobus etiam lateribus, &c. Sed hoc nimis adtentis et studiose +inquirentibus quasi secreto demonstrant. Aug. c. Ep. Manich. c. 21. + +[119] [Greek: Apostaleisan dunamin tou agathou, ouketi phos aistheton, all' +hos an phaie, probolen tou Theou]. Tit. Bostr. i. 20. + +[120] Vid. sup. c. 9. not. [Greek: Ouk ousias hepsato sarkos (to phos +[Christos] alla homoiomati kai schemati sarkos eskiasthe hina me kratethe +dia tes ousias tes sarkos kai pathei kai phtharthei. tes skotias +phtheirouses autou ten energeian ten photeinen] (Manes Ep. ad Zeben. ap. +Fabric. B. G. v. 284.). Incoinquinabilis substantia non ideo non +coinquinatur, quia nihil attingit, sed quia permanet in sua munditia, +qualecunque sit, quid attigerit. Sicut corpus invulnerabile aut +impenetrabile numquid illud dicimus, quod non percutitur ferro, sed potius, +quod etiam, cum percutitur, non penetratur? Et ideo magis probatur filius +Dei non posse de sanguine feminae coinquinari, quia per feminam natus est, +quam si non per feminam nasceretur, et membra illa devitasset; videretur +enim judicasse, posse se inde pollui, et minus a nobis incoinquinabilis +diceretur. Euod. de fide c. 24. + +[121] Non decipiunt, nisi cum scientiam quam non exhibent pollicentur, et +adversantes Legi et Prophetis, quaecumque de illis Apostolus sermoni suo +inseruit, falsa et a corruptoribus immissa esse criminantur. Aug. de Div. +Quaest. 83. qu. 68. Quoniam privilegio quodam vos tuemini, ut de Scripturis +opprimi nequeatis, dicendo eas esse falsatas. De mor. Manich. l. ii. s. 55. +cf. c. Faust. xiii. 5. xxii. 15. Manichaeus impiam te docuit perversitatem, +ut ex evangelio quod haeresin tuam non impedit, accipias, quod autem +impedit, non accipias. c. Faust. xviii. 7. Haec illi solent a corruptoribus +Scripturarum immissa esse dicere; usque adeo nihil habent quod +contradicant, ut haec miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat +convictorum hominum aliam non esse potuisse ultimam vocem? Aug. de mor. +Eccl. Cath. l. i. c. 9. De Testamento novo sola accipientes ea, quae in +honorem et laudem filii majestatis vel ab ipso dicta comperimus, vel ab +ejus Apostolis, sed jam perfectis ac fidelibus, dissimulavimus cetera, quae +aut simpliciter tunc et ignoranter a rudibus dicta, aut oblique et maligne +ab inimicis objecta, aut imprudenter a scriptoribus affirmata sunt, et +posteris tradita; dico autem hoc ipsum; natum ex foemina &c. Faust. xxxii. +7. cf. ib. c. 1, 2, 6. Videtis ergo (optime respondet Aug. c. 19.) id vos +agere, ut omnis de medio Scripturarum auferatur auctoritas, et suus cuique +animus auctor sit, quid in quaque Scriptura probet, quid improbet, id est, +ut non auctoritati Scripturarum subjiciatur ad fidem, sed sibi Scripturas +ipse subjiciat: non ut ideo illi placeat aliquid, quia hoc in sublimi +auctoritate scriptum legitur; sed ideo recte scriptum videatur, quia hoc +illi placuit. + +[122] Nec immerito nos ad hujusmodi scripturas, tam inconsonantes et +varias, nunquam sane sine judicio ac ratione aures afferimus, sed +contemplantes omnia, et cum aliis alia conferentes, perpendimus, utrum +eorum quidque a Christo dici potuerit necne, multa enim a majoribus vestris +eloquiis Domini nostri inserta verba sunt, quae nomine signata ipsius cum +ejus fide non congruant; praesertim quia, ut jam saepe probatum a nobis +est, nec ab ipso haec sunt, nec ab ejus Apostolis scripta, sed, multo post +eorum assumptionem a nescio quibus, et ipsis inter se non concordantibus, +semi-Judaeis, per famas opinionesque comperta sunt. Faustus l. xxxiii. c. +3. Indeficientes ego praeceptori meo refero gratias, qui me similiter +labentem retinuit, ut essem hodie Christianus. Nam ego quoque cum capitulum +(Matt. 5, 17.) hoc imprudens legerem, quemadmodum tu, paene ieram in +consilium Judaeus fieri. Nec immerito; etenim si Christus legem non venit +solvere sed adimplere--vide, si quid impedire jam poterat, quin factus +essem Judaeus. Sed huic periculo me Manichaei veneranda fides eripuit. Id. +xix. 5. Et tamen me quidem jam adversus capituli hujus necessitudinem +Manichaea fides reddidit tutum, quae principio mihi non cunctis, quae ex +Salvatoris nomine scripta leguntur passim credere persuasit, sed probare si +sint eadem vera, si sana, si incorrupta; esse enim permulta zizania, &c. +Id. xviii. 3. Volunt nescio quos corruptores divinorum librorum ante ipsius +Manichaei tempora fuisse; corrupisse autem illos, qui Judaeorum legem +Evangelio miscere cupiebant. Aug. de Util. Credendi, c. 3. + +[123] Proferendus est namque tibi alius codex eadem continens, et tamen +incorruptus et verior, ubi sola desint ea quae hic immissa esse criminaris. +Non faciam, inquis, ne ipse corrupisse credar. Hoc enim soletis dicere. +Aug. de mor. Eccl. Cath. c. 19. s. 61. Cum ex adverso audieris "proba," non +confugias ad exempla veriora, vel plurium codicum, vel antiquorum, vel +linguae praecedentis, unde hoc in aliam linguam interpretatum est, sed +dicas "inde probo hoc illius esse, illud non esse, quia hoc pro me sonat, +illud contra me." Tu es ergo regula veritatis? c. Faust. xi. 2. cf. xxxii. +16. de Util. Credendi, c. 3. s. 7. Ep. 82. s. 6. + +[124] Vid. sup. ad l. iii. s. 6. + +[125] Evectio, quod aliis diploma, facultas erat utendi equis cursui +publico destinatis, quod privato haud licuit. Unde lex ab Honorio data +ferebat: "Ne quis sibi deinceps cursum publicum privatus usurpet, nisi cum +aut a nobis evocatur, aut a clementiae nostrae veneratione discedit." +Narrat Julius Capitolinus, in Pertinace, quod is "tunc praefectus cohortis, +in Syriam profectus, T. Aurelio imperatore, a praeside Syriae, quia sine +diplomatibus cursum usurpaverat, pedibus ad Antiochia ad legationem suam +iter facere coactus est." Ed. Ben. + +[126] Vid. sup. ad l. iii. c. 7. p. 36. Irrisione foeda tanquam proprio +quodam telo, contra Ecclesiam utebantur Manichaei. Vid. sup. s. 16. et l. +iii. c. 10. et not. ibid. et alibi passim, quod reliquiae Faust. et +Secundini miserabiliter confirmant. "Bene nosti, quod reprehendentes +Manichaei catholicam fidem, et maxime V. T. discerpentes et dilaniantes, +commovent imperitos." Aug. de Util. Credendi, c. 2. s. 4. "Exstitit quaedam +perditissima secta Manichaeorum, acceptas Scripturas et lectas irrisit; +reprehendere voluit quod non intelligebat, et exagitando et reprehendendo +non intellecta, multos illaqueavit." Aug. in Ps. 146. + +[127] Vid. sup. ad s. 19. + +[128] Noli foras ire; in teipsum redi, in interiori homine habitat veritas. +Aug. de Vera Relig. c. 39. Vide inf. l. vii. c. 7 et 10. + +[129] Nec tamen nos eisdem Martyribus templa, sacerdotia, sacra, et +sacrificia constituimus: quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus. +Honoramus sane Memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad +mortem corporum suorum pro veritate certarunt, ut innotesceret vera +religio, falsis fictisque convictis: quod etiam si qui antea sentiebant, +timendo reprimebant. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem +sacerdotem ad altare etiam super sanctum corpus Martyris ad Dei honorem +cultumque constructum, dicere in precibus, offero tibi sacrificium Petre, +vel Paule, vel Cypriane; cum apud eorum Memorias offeratur Deo, qui eos et +homines et Martyres fecit, et sanctis suis Angelis caelesti honore +sociavit; ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias +agamus, et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum, eodem +invocato in auxilium, ex illorum memoriae renovatione adhortemur? +Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in Martyrum locis, +ornamenta sunt Memoriarum, non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam +deorum. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt, quod quidem a Christianis +melioribus non fit, et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo; +tamen quicumque id faciunt, (quas cum apposuerint, orant, et auferunt, ut +vescantur, vel ex eis etiam indigentibus largiantur,) sanctificari sibi eas +volunt per merita Martyrum in nomine Domini Martyrum. Non autem esse ista +sacrificia Martyrum novit, qui novit unum, quod etiam illic offertur +sacrificium Christianorum. De Civ. Dei, l. viii. c. 27. + +[130] Iisdem rationibus adductus Augustinus ipse, nondum Episcopus, +Hipponensibus persuasit morem istum ultro abolere (vid. ejus Ep. 29.) +Aurelium etiam, Episcopum Carthaginensem, obtestatur ut eundem e sede hac +primaria pelleret, quam caeterae haud dubie imitarentur. Ep. 22. + +[131] Eucharistiam enim inter anniversariam Martyrum commemorationem apud +ipsorum coemeteria celebrare ubique mos erat. Vid. Bingham xiii. 9. 6. xx. +7. 7. + +[132] Immundum illud animal in lege positum est, eo quod non ruminet; non +autem hoc ejus vitium, sed natura est. Sunt autem homines qui per hoc +animal significantur, immundi proprio vitio, non natura; qui cum libenter +audiant verba sapientiae, postea de his omnino non cogitant. Quod enim +utile audieris, velut ab intestino memoriae ad os cogitationis recordandi +dulcedine revocare, quid est aliud quam spiritaliter quodammodo ruminare? +Quod qui non faciunt, illorum animalium genere figurantur: unde ipsa a +talibus carnibus abstinentia tale vitium nos cavere praemonuit. Cum enim +thesaurus desiderabilis sit ipsa sapientia, de hac munditia ruminandi, et +immunditia non ruminandi alio loco scriptum est, _Thesaurus desiderabilis +requiescit in ore sapientis, vir autem stultus glutit illum_. c. Faust. vi. +7. + +[133] Vera religio, nisi credantur ea quae quisque postea, si se bene +gesserit dignusque fuerit, assequatur atque percipiat, et omnino sine +quodam gravi auctoritatis imperio, iniri recte nullo pacto potest. Aug. de +util. credendi, c. 9. Neque quisquam inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea +crediderit, quod est postea cogniturus de lib. arb. ii. 2. s. 6. Initium +bonae vitae, cui vita etiam aeterna debetur, recta fides est. Est autem +fides, credere quod nondum vides, cujus fidei merces est, videre quod +credis. Aug. Serm. 43. init. Intellige, ut credas, verbum meum; crede, ut +intelligas, verbum Dei. ib. fin. Nonne superbus inveniris, cum dicis, primo +videam et sic credam?--Ipsa se lux ostendere vult. Cui? Caeco non potest, +non videt. Unde non videt? Gravato oculo multis peccatis.--Removeantur ergo +iniquitates, dimittantur peccata, levetur pondus ab oculo, sanetur quod +saucium est, adhibeatur mordax praeceptum quasi collyrium. Prius effice +quod tibi praecipitur, sana cor, munda cor.--"Beati mundo corde, quoniam +ipsi Deum videbunt." Aug. in Ps. xxxix. 13. Proinde substantiam Dei, sine +ulla sui commutatione mutabilia facientem, et sine ullo suo temporali motu +temporalia creantem, intueri et plene nosse difficile est; et ideo est +necessaria purgatio mentis nostrae, qua illud ineffabile ineffabiliter +videri possit; qua nondum praediti, fide nutrimur, et per quaedam +tolerabiliora, ut ad illud capiendum apti et habiles efficiamur, itinera +ducimur. Aug. de Trin. l. i. s. 3. cf. etiam not. f. proxime seq. + +[134] Subintellig. _quod demonstraretur._ (N. E.) + +[135] Vos nostis, tamen credentibus quam vehementer insultare soleatis, +praesertim cum ipse, qui jam coepit incerta narrare, plenam ac firmam +scientiam paullo ante promiserit.--Quapropter, aut ea quae dicit proba mihi +vera esse, ut ostendas quae non possum credere, aut eum qui dicit, proba +mihi Spiritum Sanctum esse, ut credam quae non potes ostendere. Ego namque +catholicam fidem profiteor, et per illam me ad certam scientiam perventurum +esse praesumo; tu vero, qui fidem meam labefactare conaris, certam +scientiam trade, si potes; ut id, quod credidi, temere me credidisse +convincas. Duo sunt quae mihi profers; unum, cum dicis Spiritum Sanctum +esse qui loquitur, et alterum, cum dicis manifesta esse quae loquitur. Sed +tu nec hoc nec illud vales ostendere. Nihil aliud elegisti nisi laudare +quae credis, et irridere quod credo. Cum igitur ego vicissim lauda vero +quod credo, et quod credis irrisero, quid putas nobis esse judicandum, +quidve faciendum, nisi ut eos relinquamus, qui nos invitant certa +cognoscere, et postea imperant ut incerta credamus, et eos sequamur, qui +nos invitant prius credere quod nondum valemus intueri, ut ipsa fide +valentiores facti quod credimus intelligere mereamur, non jam hominibus, +sed ipso Deo intrinsecus mentem nostram illuminante atque firmante? Et +quoniam quaesivi unde mihi probet, nunc quaero unde ipse cognoverit. Si +dicit sibi revelatum a Spiritu Sancto, suamque mentem divinitus +illustratam, ut ea quae dicit certa et manifesta cognosceret, ipse +significat quid intersit inter cognoscere et credere. Ipse enim cognoscit, +cui apertissime ista monstrantur; eis autem quibus haec narrat, non +cognitionem insinuat, sed credulitatem suadet. Cui quisquis temere +consenserit, Manichaeus efficitur, non certa cognoscendo sed incerta +credendo; quales nos imperitos adolescentulos aliquando decepit. Debuit +ergo non nobis polliceri scientiam, neque manifestam cognitionem, neque ad +id quod quaeritur sine ulla ambiguitate perventionem, sed dicere potius +sibi ista esse monstrata, illos autem quibus narrantur credere sibi debere +quae nesciunt. Sed si hoc diceret, quis non ei responderet, "Si ergo +incognita crediturus sum, cur non ea potius credam, quae jam consensione +doctorum indoctorumque celebrantur, et per omnes populos gravissima +auctoritate firmata sunt"? Hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit +nebulas imperitis, primo pollicens rerum certarum cognitionem, et postea +incertarum imperans fidem. Cui tamen si hoc dicatur, ut saltem vel sibi +haec doceat esse monstrata, similiter deficit, et hoc quoque ut credamus +jubet. Aug. c. Ep. Manich. c. 14. Si ergo ad millia fabulosorum +phantasmatum, te auctoritati ignotissimae et furiosissimae subdidisti, ut +ideo haec omnia crederes, quia in illis conscripta sunt libris, quibus +miserabili errore credendum esse censuisti, cum tibi nulla demonstrentur; +cur non potius Evangelicae auctoritati, tam fundatae, tam stabilitae, tanta +gloria diffamatae, atque ab Apostolorum temporibus usque ad nostra tempora +per successiones certissimas commendatae, non te subdis, ut credas, ut +videas, ut discas etiam omnia illa quae te offendunt, ex vana et perversa +opinione te offendere? Aug. c. Faust. xxxii. 19. + +[136] Consequetur omnium librorum summa perversio, et omnium, qui memoriae +mandati sunt, librorum abolitio, si quod tanta populorum religione +roboratum est, tanta hominum et temporum consensione firmatum, in hanc +dubitationem inducitur, ut ne historiae quidem vulgaris fidem possit +gravitatemque obtinere. De mor. Eccl. Cath. c. 29. s. 60. cf. c. Faust. +xxxii. 21. et pluribus xxxiii. c. 6. quod his claudit "quae cum ita sint, +quis tandem tanto furore caecatur--qui dicat hoc mereri non potuisse +Apostolorum Ecclesiam, tam fidam, tam numerosam fratrum concordiam, ut +eorum scripta fideliter ad posteros trajicerent, cum eorum cathedras usque +ad praesentes Episcopos certissima successione servaverint, cum hoc +qualiumcunque hominum scriptis, sive extra Ecclesiam, sive in ipsa +Ecclesia, tanta facilitate proveniat"? + +[137] Si auferatur haec fides de rebus humanis, quis non adtendat quanta +earum perturbatio, et quam horrenda confusio subsequatur? Quis enim mutua +caritate diligetur ab aliquo, cum sit invisibilis ipsa dilectio, si, quod +non video, credere non debeo? Si ergo non credentibus nobis quae videre non +possumus, ipsa humana societas, concordia pereunte, non stabit; quanto +magis est fides, vis quae non videntur, rebus adhibenda divinis: quae si +non adhibeatur, non amicitia quorumlibet hominum, sed ipsa summa religio +violatur, ut summa miseria consequatur. Aug. de fide rerum quae non +videntur, s. 4. + +[138] De quo libro certum erit cujus sit, si litterae, quas Apostolorum +dicit et tenet Ecclesia ab ipsis Apostolis propagata et per omnes gentes +tanta eminentia declarata, utrum Apostolorum sint, incertum est, et hoc +erit certum scripsisse Apostolos, quod huic Ecclesiae contrarii haeretici +proferunt, auctorum suorum nominibus appellati longe post Apostolos +exsistentium? c. Faust. xxxiii. 6. + +[139] Fortean Valentiniano minori, quia ejus "comitatus apud Mediolanum," +ex Possidio, cap. 1, "tum erat constitutus," cum ibi rhetoricam +profitebatur Augustinus; qui praeterea lib. 3 contra Petiliani Litt. cap. +25. scribit se in eadem urbe "Bautoni consuli, calendis Januarii, laudem +pro sua tunc rhetorica professione recitasse." Ed. Ben. + +[140] Accipis evangelium? Tu me interrogas, utrum accipiam, in quo id ipsum +accipere apparet, quia, quae jubet, observo?--Ego patrem dimisi et matrem, +uxorem, filios et cetera, quae evangelium jubet, et interrogas, utrum +accipiam evangelium?--Ego argentum et aurum rejeci, et aes in zonis habere +destiti, quotidiano contentus cibo, nec de crastino curans, nec unde venter +impleatur aut corpus operiatur, solicitudinem gerens, et quaeris a me, +utrum accipiam evangelium? Vides in me Christi beatitudines illas, quae +evangelium faciunt, et interrogas, utrum illud accipiam? Vides pauperem, +vides mitem, vides pacificum, puro corde lugentem, esurientem, sitientem, +persecutiones et odia sustinentem propter justitiam, et dubitas, utrum +accipiam evangelium? Faustus, l. v. + +[141] Alypius in nostra conjunctione mansit, ut exemplo sit fratribus curas +mundi hujus vitare cupientibus. Aug. Ep. 22. Etsi in populis ac super +populum agas, oves pascuae Domini regens sollicitis vigil pastor excubiis, +tamen abdicatione saeculi, et repulsa carnis et sanguinis, desertum tibi +ipsi fecisti, secretus a multis, vocatus in paucis. Paulinus Ep. ad eum Ep. +24. s. 2. ap. Epp. Aug. Est cognatus venerabilis et vere beati Episcopi +Alypii, quem toto pectore amplecteris et merito; nam quisquis de illo viro +benigne cogitat, de magna Dei misericordia et de mirabilibus Dei muneribus +cogitat.--Cito, si Dominus adjuverit, totum Alypium inseram praecordiis +tuis; nam hoc sum maxime veritus, ne ille vereretur aperire omnia, quae in +eum Dominus contulit, ne alicui minus intelligenti non divina munera +concessa hominibus, sed ipsum praedicare videretur. Id. Ep. 27. ad Paulin. +Sanctum et venerabilem fratrem nostrum Papam Alypium. Hieron. Ep. 39. ap. +Epp. Aug. + +[142] Episcopus Thagastensis postea fuit, (Aug. de gestis c. Emerito s. 1 +et 5.) adeoque litium, si quae inter Christianos obortae essent, judex et +diremtor. + +[143] COMITES ITALICIANI ET GALLICIANI, sunt Comites Largitionalium +titulorum, reique tributariae et thesaurorum per Praefecturam Praetorianam +Italiae et Galliarum. COMES SACRARUM LARGITIONUM. Qui thesauris sacris ac +publicis praeerat et largitionibus Principis, quas ille Magistratibus, +militibus, et subditis erogabat. Du Cange, s.v. COMITES SACRARUM +LARGITIONUM. Viri illustres duo, alter in Oriente, alter in Occidente. +Thesauros, vectigalia Imperii, er cudendam monetam curabant; dona, +stipendia, et necessarias impensas erogabant. Orientalis ille sex sub ipso +"comites largitionum inferiores" habuit per sex dioeceses subministrantes. +Occidentalis item sex, et uterque plures alios ministros. Formula hujus +muneris exstat apud Cassiodor. Varr. L. v. c. 40. Spelman Glossar. 5. v. + +[144] "PRETIUM REGIUM, est jus quod Regi vel Domino competit, res mercales +comparandi certo et definito pretio." Du Cange s. v. Inde ergo colligendum +erit, quae sint "pretia Praetoriana" etsi de iis, quod sciam, sileant +auctores. + +[145] Nebridium amicum meum, qui cum esset rerum obscurarum ad doctrinam +pietatis maxime pertinentium diligentissimus et acerrimus inquisitor, valde +oderat de quaestione magna responsionem brevem. Aug. Ep. 98. s. 8. + +[146] Ipsa vos Ecclesia ore maternae dilectionis alloquitur, "Ego quam +miramini per universum mundum fructificantem atque crescentem, qualem me +conspicitis aliquando non fui." "Qui temporibus illis in Judaea terra +fideles fuerunt, ex virgine nativitatem mirabilem, ac passionem, +resurrectionem, adscensionem Christi, omnia divina dicta ejus et facta +praesentes praesentia didicerunt. Haec vos non vidistis, propterea credere +recusatis. Ergo haec adspicite, haec quae cernitis cogitate; quae vobis non +praeterita narrantur, nec futura praenuntiantur, sed praesentia +demonstrantur. An vobis inane vel leve videtur, et nullum vel parvum +putatis esse miraculum divinum, quod in nomine unius crucifixi universum +genus currat humanum?" Aug. de fide rer. quae non videntur, s. 4, 7. + +[147] Vitae hujus mundi eram implicatus, tenebrosam spem gerens, de +pulcritudine uxoris, de pompa divitiarum, de inanitate honorum, ceterisque +noxiis et perniciosis voluptatibus. Aug. de util. cred. s. 3. + +[148] Ubi discussos eos [Manichaeos] evasi, maxime trajecto isto mari, diu +gubernacula mea repugnantia omnibus ventis, in mediis fluctibus Academici +tenuerunt. Deinde veni in has terras, hic septentrionem cui me crederem, +didici. Animadverti enim et saepe in sacerdotis nostri [Ambrosii] et +aliquando in sermonibus tuis [Theodore] cum de Deo cogitaretur, nihil +omnino corporis esse cogitandum, neque cum de anima; nam id est unum in +rebus proximum Deo. Sed ne in philosophiae gremium celeriter advolarem, +fateor uxoris honorisque illecebra detinebar; ut cum haec essem consecutus, +tum demum me, quod paucis felicissimis licuit, totis velis omnibusque remis +in illum sinum raperem, ibique conquiescerem, Aug. de vita beata, s. 4. + +[149] Romanianus cognatus fuit Alypii (Aug. Ep. 27 ad Paulin.) indole +Augustino ipsi mirabili (c. Acad. i. 1. ii. 1.) "ab ineunte adolescentia +divitiarum circumfluentia exceptus," (ib.) et rebus, "quae putantur +adversis ex illecebrosis vitae gurgitibus ereptus." (ib.) Divitias ejus +amplissimas plus semel memorat Aug. (c. Acad. l. c.) tum quoque lites, +quibus exercitatus est, molestas, (c. Acad. l. c. ii. 1, 2.) et quibus +obnubilatum est ejus ingenium ita ut paene omnes lateret (c. Acad. ii, 2.) +tum vero maxima ejus erga Aug. ipsum beneficia, quem "adolescentulum +pauperem ad peregrina studia pergentem, et domo et sumtu et (quod plus est) +animo exceperit; patre orbatum amicitia consolatus sit, hortatione +animarit, ope adjuverit; Carthaginem, illustrioris professionis gratia, +remeantem necessariis omnibus sustentaverit;"--"postremo, quidquid de otio +meo modo gaudeo, quod a superfluarum cupiditatum vinculis evolavi, quod +depositis oneribus mortuarum curarum, respiro, resipisco, redeo ad me, quod +quaero intentissimus veritatem [Anno ante baptismum ejus haec scripta sunt] +quod invenire jam aggredior, quod me ad summum ipsum modum perventurum esse +confido, tu animasti, tu impulisti, tu fecisti." (c. Acad. ii. 2.) Eum, in +Manichaeorum haeresin "secum praecipitem dedit" Aug. (c. Acad. i. s. 3.) +unde etiam eum pariter emersisse sperandum est, cum Aug. scripta +diligentissime sibi comparaverit; (Ep. 27.) neque tamen diffitendum est, +Aug. tum in libris contra Academicos eum timide admodum ad veram hanc +philosophiam adhortasse, et Paulino commendasse, "qui ex omni, aut ex magna +parte per linguam ejus sanaretur." (ib.) + +[150] Dolor, quod praecipue malum nonnulli arbitrantur, sive in animo sive +in corpore sit, nec ipse potest esse nisi in naturis bonis. Hoc enim ipsum +quod resistit ut doleat, quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum +aliquod erat; sed cum ad melius cogitur, utilis dolor est; cum ad deterius, +inutilis.--Sunt autem mala sine dolore pejora: pejus est enim gaudere de +iniquitate, quam dolere de corruptione.--Item in corpore melius est vulnus +cum dolore, quam putredo sine dolore, quae specialiter corruptio dicitur. +Aug. de Nat. Boni c. Manich. c. 20. + +[151] Hinc enim maxime commendatur, quale bonum sit Deus, quod nemini eum +deserenti bene est. Aug. de Gen. ad Lit. lib. xi. cap. 5. Vide sup. lib. i. +cap. 1. + +[152] Quo intellectu Deum capit homo, qui ipsum intellectum suum quo eum +vult capere nondum capit? Aug. de Trin. v. s. 2. + +[153] Hoc argumento contra Manichaeos saepenumero utitur Aug. (e.g. de +Morib. Manich. c. 12. c. Secundin. M. c. 20. de fide c. Manich. c. 18 et +35.) cui cum quid responderet haud in promptu habuerit Fortunatus, +subjungit Aug. "Et ego novi non te habere quid dicas, et me cum vos audirem +nunquam invenisse quod dicerem; et inde fuisse admonitum divinitus ut illum +errorem relinquerem, et ad fidem Catholicam me converterem, vel potius +revocarem, ipsius indulgentia, qui me huic fallaciae semper inhaerere non +sivit." Disp. 2. c. Fort. Manich. fin. + +[154] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 92 + +[155] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 93 + +[156] Dupliciter appellatur malum, unum quod homo facit, alterum quod +patitur; quod facit peccatum est, quod patitur poena. Divina providentia +cuncta moderante et gubernante, ita homo male facit quod vult, ut male +patiatur quod non vult. Aug. c. Adim. c. 26. Respondemus Manichaeis, non +esse malum ex Deo, neque coaeternum Deo; sed malum ortum esse ex libera +voluntate naturae rationalis, quae bene a bono condita est; sed bonitas +ejus non est aequalis bonitati Conditoris ejus; quoniam non natura sed opus +ejus est; ideoque habuit peccandi possibilitatem, non tamen necessitatem. +Nec possibilitatem autem haberet, si Dei natura esset, qui peccare nec vult +posse, nec potest velle.--Sed hoc audito Manichaeus adhuc pergit, 'si ex +libera voluntate naturae rationalis est malum, unde sunt ista tot mala, cum +quibus nasci videmus, qui nondum libertate voluntatis utuntur'?--Hic nos +respondemus, etiam ista mala, ex voluntate humanae naturae originem ducere, +qua granditer peccante, vitiata et cum stirpe damnata est. Unde naturae +hujus tam multa naturalia bona veniunt de Dei opificio, mala de judicio; +quae mala nullo modo esse naturas vel substantias non vident Manichaei; +verum ideo dici naturalia, quia cum eis homines, vitiata originis tanquam +radice, nascuntur. Op. Imp. c. Julian. vi. 5. + +[157] Se ipsam ergo cogitans anima, secundum naturam suam ordinari appetat; +sub eo scilicet cui subdenda est, supra ea quibus praeponenda est: sub illo +a quo regi debet, supra ea quae regere debet. Aug. de Trin. l. x. c. 5. Sic +enim ordinata est, naturarum ordine non locorum, ut supra illam non sit +nisi ille. Idem, ibid. l. xiv. c. 14. Expedit inferius subjici superiori, +ut et ille qui sibi subjici vult quod est inferius se, subjiciatur +superiori suo. Aug. in Ps. 143. Vid. sup. ad i. 13. + +[158] Superbia enim avertit a sapientia:--unde autem haec aversio, nisi dum +ille cui bonum est Deus, sibi ipse vult esse bonum suum, sicuti sibi est +Deus? Aug. de lib. Arb. l. iii. c. 24. + +[159] Lectis Platonis paucissimis libris, cujus te esse studiosissimum +accepi, collataque cum eis, quantum potui, etiam illorum auctoritate, qui +divina mysteria tradiderunt, sic exarsi, ut omnes illas vellem ancoras +rumpere, nisi me nonnullorum hominum existimatio commoveret. Aug. de Vita +Beata, s. 4. + +[160] Viderunt philosophi, suisque litteris multis modis copiosissime +mandaverunt, hinc illos, unde et nos, fieri beatos, objecto quodam lumine +intelligibili, quod Deus est illis, et aliud est quam illi, a quo +illustrantur, ut clareant, atque ejus participatione perfecti beatique +subsistant. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne +illam quidem, quam credunt esse, universitatis animam, aliunde beatam esse +quam nostram: idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est, et +quo intelligibiliter illuminante intelligibiliter lucet.... Dicit ergo ille +magnus Platonicus, animam rationalem, (sive potius intellectualis dicenda +sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intelligit, +quos in coelestibus sedibus habitare non dubitat,) non habere supra se +naturam, nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est: nec +aliunde illis supernis praeberi vitam beatam, et lumen intelligentiae +veritatis, quam unde praebetur et nobis; consonans Evangelio, ubi legitur, +Fuit homo, &c. In qua differentia satis ostenditur, animam rationalem vel +intellectualem, qualis erat in Johanne, sibi lumen esse non posse, sed +alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Johannes fatetur, +ubi ei perhibens testimonium dicit, "Nos omnes de plenitudine ejus +accepimus." De Civ. Dei, l. x. c. 2. + +[161] Ita legerunt, ut notum est, Irenaeus, l. iii. c. 18, 21. (3tio vero +loco, l. v. c. 2. de fidelium regeneratione verba intelligit) Tertull. de +Carne Christi, c. 19 et 24. Ambros. praef. in Ps. 37; sed lectio, hodie ab +omnibus recepta, exstat apud August. alias, et Ambros. sicut et apud +caeteros Patres. Vid. Sabat. ad loc. + +[162] Lenticulam invenimus cibum esse Aegyptiorum, nam ibi abundat in +Aegypto; unde magnificatur lenticula Alexandrina, et venit usque ad terras +nostras, quasi hic non nascatur lenticula. Ergo Esau desiderando cibum +Aegyptium, perdidit primatum. Sic et populus Judaeorum de quo dictum est, +_Conversi sunt corde in Aegyptum_, lenticulam quodammodo desideraverunt, et +primatum perdiderunt. Aug. in Ps. 46. n. 6. [ed. Ben.] + +[163] Quisquis bonus verusque Christianus est, Domini sui esse intelligat, +ubicumque invenerit, veritatem. Aug. de Doctr. Christ. I. ii. c. 18. +Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostrae +accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed +ab eis etiam tamquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. +Sicut enim Aegyptii non solum idola habebant et onera gravia quae populus +Israel detestaretur et fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et +argento, et vestem, quae ille populus exiens de Aegypto, sibi potius +tamquam ad usum meliorem clanculo vindicavit, non auctoritate propria, sed +praecepto Dei, ipsis Aegyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene +utebantur: sic doctrinae omnes gentilium non solum simulata et +superstitiosa figmenta gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quae +unusquisque nostrum, duce Christo de societate gentilium exiens, debet +abominari atque devitare, sed etiam liberales disciplinas usui veritatis +aptiores, et quaedam morum praecepta utilissima continent, deque ipso uno +Deo colendo nonnulla vera inveniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et +argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis +divinae providentiae, quae ubique infusa est, eruerunt, et quo perverse +atque injuriose ad obsequia daemonum abutuntur, cum ab eorum misera +societate sese anima separat, debet ab eis auferre Christianus ad usum +justum praedicandi Evangelii. . . . Nam quid aliud fecerunt multi boni +fideles nostri? Nonne adspicimus quanto auro et argento et veste +suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus doctor suavissimus et martyr +beatissimus? quanto Lactantius; quanto Victorinus, Optatus, Hilarius, ut de +vivis taceam; quanto innumerabiles Graeci? Quod prior ipse fidelissimus Dei +famulus Moises fecerat, de quo scriptum est, quod "eruditus fuerit omni +sapientia Aegyptiorum." Ib. c. 40. + +[164] Deus lux est, non quomodo oculi isti vident, sed quomodo videt cor +cum audis, "Veritas est." Aug. de Trin. l. viii. c. 2. vid. sup. p. 47. +not. 66. ad iv. s. 3. + +[165] Ad nostri sumus creatoris imaginem creati, cujus est vera aeternitas, +aeterna veritas, aeterna et vera charitas; ESTQUE IPSE AETERNA ET VERA ET +CHARA TRINITAS, neque confusa, neque separata. Aug. de Civ. Dei, i. 28. +Omnino enim Dei essentia, qua est, nihil mutabile habet, nec in +aeternitate, nec in veritate, nec in voluntate: quia aeterna ibi est +veritas, aeterna caritas; et vera ibi est caritas, vera aeternitas; et cara +ibi est aeternitas, cara veritas. Aug. de Trin. iv. prooem. + +[166] Dissimilis factus, longe recessisti; similis factus, proxime accedis. +Aug. in Praeloq. Serm. ad Psal. 99. + +[167] Hoc enim maxime esse dicendum est quod semper eodem modo sese habet; +quod omnimodo sui simile est; quod nulla ex parte corrumpi ac mutari +potest; quod non subjacet tempori; quod aliter nunc se habere quam habebat +antea non potest. Id enim est quod esse verissime dicitur. Aug. de Morib. +Manich. c. 1. Magnifice igitur et divine Deus noster famulo suo dixit; Ego +sum qui sum; et dices filiis Israel, QUI EST misit me ad vos; vere enim +ipse est, quia incommutabilis est; omnis enim mutatio facit non esse quod +erat. Vere ergo ille est qui incommutabilis est. Aug. de Nat. boni, c. 19. + +[168] Cum omnino natura nulla sit malum, nomenque hoc non sit nisi +privationis boni: sed a terrenis usque ad coelestia, et ab invisibilibus +usque ad visibilia, sunt aliis bonis alia meliora; ad hoc inaequalia, ut +essent omnia. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 22. + +[169] Vid. sup. l. v. c. 1. et not. ibid. + +[170] Vid. inf. l. xi. c. 13 et 20. + +[171] Superbia intumescere, hoc illi est in extima progredi;--progredi +autem in extima, quid est aliud quam intima projicere, id est, longe a se +facere Deum, non locorum spatio, sed mentis affectu? Aug. l. vi. de Musica, +c. 13. + +[172] Phantasmata nihil aliud sunt quam de specie corporis corporeo sensu +adtracta figmenta; quae memoriae mandare ut accepta sunt, vel partiri, +multiplicare, contrahere, distendere, ordinare, perturbare, vel quolibet +modo figurare cogitando, facillimum est; sed cum verum quaeritur, cavere et +vitare difficile. Aug. de vera Relig. c. 10. + +[173] Aliud [a se] est ipsum lumen quo illustratur anima, ut omnia, vel in +se, vel in illo, veraciter intellecta conspiciat. Nam illud jam ipse Deus +est; haec autem creatura, quamvis rationalis et intellectualis, ad ejus +imaginem facta; quae cum conatur lumen illud intueri, palpitat infirmitate, +et minus valet. Inde est tamen quidquid intelligit sicut valet. Cum ergo +illuc rapitur, et a carnalibus subtracta sensibus, illi visioni expressius +praesentatur, non spatiis localibus, sed modo quodam suo, etiam supra se +videt illud, quo adjuta videt quidquid etiam in se intelligendo videt. Aug. +de Gen. ad Lit. I. xii. c. 31. + +[174] Ipse exaltat humiliter sequentes, quem descendere non piguit ad +jacentes. Aug. de Sancta Virginitate, c. 32. + +[175] Pellis mortalitatem significat; propterea et illi duo homines primi, +parentes nostri, auctores peccati generis humani--facti mortales dimissi +sunt de paradiso; ut autem significaretur ipsa mortalitas eorum, induti +sunt tunicis pelliceis;--pelles autem detrahi non solent, nisi animalibus +mortuis; ergo pellium nomine mortalitas illa figurata est. Aug. Enarrat. in +Ps. 103. S. 1. s. 8. illos, qui sibi succinctoria fecerant, de sua nuditate +confusi, etiam tunicis induit, propterea quidem pelliceis, aut +corruptilibus jam corporibus mors signaretur adjuncta. Op. Imp. c. Jul. iv. +37. + +[176] Verbum, rationalis anima, et caro, hoc totum Christus. Aug. Serm. +253. c. 4. + +[177] Fuit quaedam haeresis, vel adhuc fortassis habentur reliquiae, +quorundam, qui dicti sunt Apollinaristae. Aliqui ipsorum dixerunt hominem +illum, quem suscepit Verbum, cum "Verbum caro factum est," non habuisse +mentem humanam, (illud quod [Greek: logikon] Graeci dicunt, nos dicimus +rationale, unde homo ratiocinatur, quod non habent caetera animalia) sed +tantum animam sine intelligentia humana fuisse. Sed quid dicunt? Ipsum +Verbum Dei hoc erat in illo homine pro mente. Exclusi sunt isti, respuit +illos catholica fides, et haeresin fecerunt. Confirmatum est in catholica +fide, hominem illum quem suscepit Sapientia Dei, nihil minus habuisse quam +caeteri homines, quantum pertinet ad integritatem naturae: quantum autem ad +excellentiam personae, aliud quam caeteri homines. Nam caeteri homines +possunt dici participes Verbi Dei, habentes Verbum Dei: nullus autem eorum +potest dici Verbum Dei, quod dictus est ille, cum dictum est, "Verbum caro +factum est." (Aug. in Ps. 29. Enarr. 2. s. 2.) Sed cum secum ipsi +cogitarent, fatendum esse, si ita est, ut unigenitus Dei Filius, Sapientia +et Verbum Patris, per quod facta sunt omnia, belluam quamdam cum figura +humani corporis suscepisse credatur, displicuerunt sibi, non tamen ad +correctionem, ut redirent ad veritatis viam, totumque hominem a Sapientia +Dei susceptum esse confiterentur, nulla diminutione naturae: sed ampliore +usi audacia, ipsam etiam animam totumque utile hominis alienantes ab eo, +solam carnem humanam eum suscepisse dixerunt. (De 83 div. quaest. qu. 80.) +Et illos respuit Ecclesia Catholica, et expellit eos ex ovibus, et a +simplici et vera fide; et confirmatum est hominem illum mediatorem habuisse +omnia hominis praeter peccatum. Aug. in Ps. l. c. + +[178] Photiniani principium Filio Dei ex utero virginis tribuunt, nec +volunt credere quod et antea fuerit. Aug. Ep. 147. c. 7. + +[179] Esse enim ad manendum refertur; itaque quod summe ac maxime esse +dicitur, permanendo in se dicitur. Aug. de Mor. Manich. c. 6. Vid. sup. c. +11. + +[180] Per hoc enim Mediator per quod et homo, per hoc et via. Quoniam si +inter eum qui tendit, et illud quo tendit, via media est, spes est +perveniendi; si autem desit, aut ignoretur qua eundum sit, quid prodest +nosse quo eundum sit? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 2. Quid enim prodest +superbienti, et ob hoc erubescenti lignum [crucis] conscendere, de +longinquo prospicere patriam transmarinam? Aut quid obest humili de tanto +intervallo non eam videre, in illo ligno ad eam venienti, quo dedignatur +ille portari? Aug. de Trin. iv. 15. + +[181] Altissimo quippe ac saluberrimo sacramento, universa facies, atque, +ut ita dixerim, vultus sanctarum Scripturarum, bene intuentes id admonere +invenitur, ut qui gloriatur in Domino glorietur. Aug. Enchirid. c. 98. + +[182] Ad hanc vitae suae partem, ut videtur, respicit Aug. ad Romanianum +scribens (c. Acad. ii. s. 5.) simul tamen conversionem subindicat, cui haec +viam sensim muniebant, quaeque a lectione ejusdem Apostoli profecta est; +quam tamen pro amici indole, adhuc Manichaeismi tenebris obvoluti, +obscurius tangit. "Quoniam nondum aderat ea flamma, quae summa nos +arreptura erat, illam qua lenta aestuabamus, arbitrabamur vel esse maximam. +Cum ecce tibi libri quidam pleni--ubi illi flammulae instillarunt +pretiosissimi unguenti guttas paucissimas, incredibile, Romaniane, +incredibile, et ultra quam de me fortasse et tu credis, (quid amplius +dicam?) etiam mihi ipsi de meipso incredibile incendium concitarunt. Quis +me tunc honor, quae hominum pompa, quae inanis famae cupiditas, quod +denique hujus mortalis vitae fomentum atque retinaculum commovebat? Prorsus +totus in me cursim redibam. Respexi tantum, confiteor, quasi de itinere in +illam religionem, quae pueris nobis insita est, et medullitus implicata: +verum autem ipsa me ad se nescientem rapiebat. Itaque titubans, properans, +haesitans, arripio apostolum Paulum: Neque enim vere isti, inquam, tanta +potuissent, vixissentque ita ut eos vixisse manifestum est, si eorum +litterae atque rationes huic tanto bono adversarentur. Perlegi totum +intentissime atque cautissime. Tunc vero quantulocunque jam lumine asperso, +tanta se mihi philosophiae facies aperuit, ut non dicam tibi, qui ejus +incognitae fame semper arsisti, sed si ipsi adversario tuo--eam demonstrare +potuissem--quicquid eum acriter commovet in quascunque delicias abjiciens +et relinquens, ad hujus pulchritudinem--mirans, anhelans, aestuans +advolaret." + +[183] Vid. sup. ad l. iv. s. 18. p. 55. not. 83. + +[184] Simplicianus postea "beatissimo successit Ambrosio, ecclesiae +Mediolanensis antistes," (Retract. ii. 1.) ad eum scripsit Aug. "libros duo +de diversis quaestionibus" (Opp. t. vi. p. 82 sqq.) eumque patrem appellat +(ib.) et "affectum ejus paternum ex ejus benignissimo corde non repentinum +et novum, sed expertum plane cognitumque" grate agnoscit, (Ep. 37.) +"censuram" ejus in libros suos, "si qui in sanctas ejus manus forte +pervenerint, corrigentis," expetit. (ib.) Ad ipsum etiam scribit Ambrosius, +eum "fidei et adquirendae cognitionis divinae gratia totum orbem +peragrasse, et quotidianae lectioni nocturnis ac diurnis vicibus omne vitae +hujus tempus deputasse, acri praesertim ingenio etiam intelligibilia +complectentem, utpote qui etiam philosophiae libros quam a vero sint devii +demonstrare soleat." (Ep. 65. s. 5. p. 1052. ed. Ben.) vid. plur. ap. +Tillemont. Hist. Eccl. t. x. p. 169, Art. S. Simplicien. + +[185] "Vale, et nos parentis affectu dilige, ut facis" (Ambr. Ep. 65. ad +Simplic. fin.) "in eo et veteris affectum amicitiae, et, quod plus est, +paternae gratiae amorem recognosco." (Id. Ep. 35.) Parentem vero eum ideo +vocasse conjicitur quod eum ad baptismum suscipiendum praeparaverit; Aug^1. +autem verba id potius innuunt Ambrosium eum ipso sacramento imbuisse. + +[186] Quod initium sancti Evangelii, cui nomen est secundum Joannem, quidam +Platonicus, sicut a sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi +Ecclesiae praesidebat Episcopus, solebamus audire, aureis literis +conscribendum, et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum +esse dicebat. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister, quia "Verbum +caro factum est et habitavit in nobis." Aug. de Civ. Dei, x. c. 29. + +[187] "Victorinus, natione Afer, Romae sub Constantio principe rhetoricam +docuit, et in extrema senectute, Christi se tradens fidei, scripsit +adversus Arium libros more dialectico valde obscuros, qui nisi ab eruditis, +non intelliguntur, et commentarios in Apostolum. Hieron. Virr. Ill. c. 101. +De eo etiam, ut videtur, scribit Gennadius de Virr. Ill. c. lx. eum +"commentatum fuisse Christiano quidem et pio sensu; sed utpote saeculari +literatura occupatus homo, et nullius magisterio in divinis Scripturis +exercitatus, levioris ponderis sententiam figuravit." cf. Hieron. Praef. in +Comm. in Gal. vid. plur. ap. Tillemont. l. c. p. 170 sqq. Quaedam ejus +opera adhuc exstant. + +[188] Aeneid. viii. 698-700. + +[189] Vid. Aug. Ep. 17. + +[190] Symbolum sc. Apostolicum, quod Catechumenis memoria tenendum +tradebatur, ab iis autem reddebatur i.e. publice recitabatur antequam +Sacramento Baptismi initiarentur: "Sacrosancti martyrii Symbolum, quod +simul accepistis et singuli hodie reddidistis, verba sunt inquibus matris +Ecclesiae fides supra fundamentum stabile, quod est Christus Dominus, +solidata firmatur. 'Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id +quod positum est, quod est Christus Jesus.' Accepistis ergo et reddidistis, +quod animo et corde retinere debetis, quod in stratis vestris dicatis, quod +in plateis cogitetis, et quod inter cibos non obliviscamini: in quo etiam +dormientes corpore, corde vigiletis. Fides ergo haec et salutis est regula +"credere nos in Deum Patrem omnipotentem, &c." (Aug. Serm. 215. in +redditione symboli.) "Die sabbati quando vigilaturi sumus in Dei +misericordia, reddituri estis non Orationem sed symbolum. (Id. Serm. 58. s. +ult.) Ista quae breviter audistis, non solum credere, sed etiam totidem +verbis memoriae commendare et ore proferre debetis. (Id. Serm. 214. in +tradit. Symb. 3. s. 2.) Nec ut eadem verba Symboli teneatis, ullo modo +debetis scribere, sed audiendo perdiscere nec cum didiceritis, scribere, +sed memoria semper tenere atque recolere.--"Hoc est Testamentum quod +ordinabo eis post dies illos," dicit Dominus, "dando legem meam in mente +eorum, et in corde eorum scribam eam." Hujus rei significandae causa, +audiendo Symbolum discitur; nec in tabulis vel in aliqua materia sed in +corde scribitur. (Id. Serm. 212. s. 2.) Vid. et Liturg. Rom. (Assem. Cod. +Liturg. t. i. p. 11 sqq. 16.) Goth. et Gallic. (p. 30 sqq. p. 38 sq. 40 sq. +&c.) + +[191] Vid. inf. l. xii. s. 12. l. xiii. s. 11. + +[192] "Ut Scipio, subjecta Africa, Africani sibi nomen assumpsit--ita et +Saulus ad praedicationem gentium missus, a primo Ecclesiae spolio, +Proconsule Sergio Paulo, victoriae suae trophaea retulit erexitque vexillum +ut Paulus diceretur e Saulo." Hieron. Comm. in Ep. ad Philem. init. Hanc +opinionem memorat, neque omnino improbat Origenes, Apostolum tamen +binominem potius fuisse censet; (Praef. in Comm. in Ep. ad Rom.) Chrys. +nomen ejus Dei jussu immutatum fuisse ait, quod haud dubie verum est, neque +tamen ei repugnat, quod hac occasione factum fuerit. + +[193] Contra ac statuerunt Manichaei, vid. sup. l. iv. s. 26. n. 93. p. 59. +n. 94. p. 60. l. v. s. 18. n. 112. p. 74. + +[194] Illa est enim peccati poena justissima, ut amittat unusquisque quo +bene uti noluit; id est, ut qui sciens recte non facit, amittat scire quid +rectum sit; et qui recte facere cum possit noluit, amittat posse cum velit. +Aug. de lib. arb. l. v. c. 18. + +[195] Militare, pro, aliquo officio defungi in curia Principis, usurpant +Scriptores, quo sensu [Greek: politeuesthai] dixit Theophanes. Qui igitur +Principi in quolibet officio, seu in qualibet dignitate palatina, civili, +aut militari deserviebat, ei "militare" dicebatur, ejusque esse "miles." Du +Cange (vid. inf. l. ix. c. 8. Aug. de Civ. Dei, v. 6.) unde dicitur "Miles +utriusque militiae" qui armatam profitetur simul et literatam seu legalem. +Carpent. Suppl. + +[196] Natus est A.D. 251. Vid. de eo Athanasii Vita S. Antonii Opp. t. i. +p. 793 sqq. Tillemont Hist. Eccl. t. vii. p. 46 sqq. Repertor, Britann. t. +ix. p. 41. 158. 277. Plura testimonia de hoc opere S. Athanasii, e caeteris +patribus exhibent PP. Benedict. l. c. p. 785 sqq. unde colligi potest +quanti Antonium Christiani veteres habuerint. Eum appellat Aug. "sanctum et +perfectum virum, qui sine ulla scientia litterarum scripturas Divinas et +memoriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse +praedicatur." de Doctr. Christian. Prolog. s. 4. + +[197] Vid. Athanasii Vita S. Anton. s. 54. 56. sqq. Tillemont l. c. art. 7. +Repert. Brit. l. c. p. 577 sqq. + +[198] Requirant, quam magnum illic [in Aegypto] gregem colligat, quantam +numerositatem sanctorum atque sanctarum habeat contemnentium penitus +mundum. Grex ille tantum crevit, ut etiam inde superstitiones expulerit. +Aug. Serm. 138. s. 10. Florebat Aegyptus ea tempestate, non solum eruditis +in Christiana philosophia viris, verum etiam his qui per vastum eremum +commanentes, signa et prodigia Apostolica, simplicitate vitae et cordis +sinceritate, faciebant--ut vere compleretur Apostoli dictum, "quia ubi +abundavit peccatum, superabundavit et gratia." Ruff. H. E. l. ii. c. 8. + +[199] Difficilius est virtutem in multiplici hominum genere, et in ista +vita turbulentiore servare.--Difficillimum est hic tenere optimum vitae +modum, et animum pacatum atque tranquillum. Quippe, ut breviter explicem, +hi, [Episcopi presbyteri, diaconi, et cujuscemodi ministri divinorum +Sacramentorum] agunt ubi vivere discitur, illi [Monachi] ubi vivitur. Nec +ideo tamen laudabile Christianorum genus contempserim, eorum scilicet qui +in civitatibus degunt, a vulgari vita remotissimi. Vidi ego diversorium +sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter praeerat +vir optimus et doctissimus. De Morib. Eccl. Cath. c. 32, 33. + +[200] Vid. sup. p. 134. not. 195. + +[201] "Agentes in rebus" "qui Principis jussis obsecundabant, eorum mandata +in provincias perferebant," Magisteriani "item appellati, quod sub Magistro +officiorum militarent." Vid. Jac. Gotofred. ad tit. Cod. Theod. de Agent. +in reb. [t. ii. p. 164 sqq.] Du Cange. + +[202] Cohibere, adquiescere. Cohibet, consentit. Conspiratio, conibentia, +consensio. Gloss. Mss. ad Concil. Afr. ap. Du Cange. [Greek: epimuo] +conhibeo. Gloss. Gr. Lat. ibid. ub. plur. + +[203] Qui se diligit stultum, non proficiet ad sapientiam, nec fiet +quisquis qualis cupit esse, nisi se oderit qualis est. Aug. de vera Relig. +c. 48. + +[204] Vid. sup. l. iii. c. 4. + +[205] Haec est enim poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei +vicissim non obediatur nec a semetipso. Aug. c. Advers. Leg. et propt. l. +i. c. 14. + +[206] Vid. sup. ad l. iv. s. 26. p. 59. + +[207] Vid. sup. ad l. vii. s. 5. p. 106. n. 156. + +[208] Antonius, quando huic monito obtemperavit, decimum octavum, vel, ut +maximum, vicesimam agebat annum. Vid. Athanas. Vit. S. Antonii, s. 2, 3. + +[209] Quod cum ait Apostolus, ostendit non esse culpandum carnis +providentiam, quando ea providentur quae ad necessitatem salutis corporalis +valent. Si autem ad superfluas delectationes, atque luxurias, ut quisque in +his gaudeat quae carne cupit, recte reprehenditur, quia providentiam carnis +in concupiscentiis facit. Aug. in exp. quarumd. prop. ex Ep. ad Rom. c. 77. + +[210] Vid. sup. l. iii. c. 11. + +[211] Omni homini converso ad Deum mutatur delectatio, mutantur delicae; +non enim subtrahuntur, sed mutantur. Aug. Praef. ad Psal. 74. Non enim amor +temporalium rerum expugnaretur, nisi aliqua suavitate aeternorum. Aug. de +Musica, 1. vi. c. 16. + +[212] E Vers. vet. "quid dabitur tibi--ad linguam dolosam," i.e. (inquit +Aug. ad loc.) quod habeas adversus linguam dolosam, quo te munias adversus +eam.--Respondet subjiciens sibi interroganti "sagittae acutae &c. sagittae +potentis acutae, verba Dei sunt.--Novit Dominus sagittare ad amorem, et +nemo pulcrius sagittat ad amorem, quam qui verbo sagittat.--Exempla sunt +"carbones vastatores."--Ut puta, incipit enim tibi dicere Deus, "tu non +potes? quare ille potest? quare alter potuit?--Foeminae potuerunt, viri non +possunt? Delicati divites potuerunt, pauperes non possunt? Videte ergo, +quare dicti sunt carbones? Quia qui se convertunt ad Dominum, de mortuis +reviviscunt. Carbones autem quando accenduntur, antequam accenderentur, +exstincti erant. Nam extincti carbones, mortui dicuntur; ardentes, vivi +appellantur. Exempla ergo multorum iniquorum, qui conversi sunt ad Dominum, +carbones dicti sunt.--Quid sequitur? Jam repellit "linguam subdolam et +labia iniqua," jam adscendit gradum, incipit proficere. + +[213] Cum utrumque verum fuerit, Aug. pro eorum indole, cum quibus agebat, +nunc hanc, nunc illam causam profert, cur a professione abscesserit, ita +tamen ut planum sit, ei hunc pulmonis dolorem re vera profuisse. Ad +Mediolanenses utrumque (inf. c. 5.) ad Romanianum pectoris dolorem tantum +profert; "quae [mundi hujus dona] meipsum capere moliebantur quotidie ista +cantantem [de vanitate rerum humanarum] nisi me pectoris dolor ventosam +professionem abjicere, et in philosophiae gremium confugere coegisset." c. +Acad. i. 3. et ad Theodorum de Beata vita, s. 4. "Quid ergo restabat aliud, +nisi ut immoranti mihi superfluis, tempestas quae putabatur adversa, +succurreret? Itaque tantus me arripuit pectoris dolor, ut illius +professionis onus sustinere non valens, qua mihi velificabam fortasse ad +Sirenas, abjicerem omnia, et optatae tranquillitati vel quassatam navem +fissamque perducerem." Ad Zenobium autem apertius, (de Ordine. l. i. s. 5.) +"Nam cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui jam, ut scis, +etiam sine ulla tali necessitate in philosophiam confugere moliebar," alibi +vero (in Epist.) se id magis alliciente desiderio vacandi Deo fecisse +testator. + +[214] Conversio ergo Aug^i. plene effecta est circa fin. mensis Augusti vel +initio Sept. A.D. 386. + +[215] "Quem montem intelligere debemus nisi eundem Dominum Christum, de quo +et alius Propheta dicit: 'erit--manifestus mons Domini, paratus in cacumine +montium?' Ipse est mons incaseatus, propter parvulos gratia tamquam lacte +nutriendos; mons uber, ad roborandos atque ditandos donorum excellentia; +nam et ipsum lac unde fit caseus, miro modo significat gratiam: manat +quippe ex abundantia viscerum maternorum, et misericordia delectabili +parvulis gratis infunditur." Aug. ad loc. + +[216] Vid. sup. l. v. c. 9. not. 109. p. 72. + +[217] Vid. sup. l. vi. s. 17. et not. ibid. + +[218] Quid sinu Abrahae significari crediderit Augustinus, aperuit ipse +postea in lib. 4. de Anima et ejus Origine, c. 16. n. 24: "Sinum Abrahae +intellige remotam sedem quietis atque secretam, ubi est Abraham; et ideo +Abrahae dictum non quod ipsius tantum sit, sed quod ipse pater multarum +gentium sit positus, quibus est ad imitandum fidei principatu propositus." +[ed. Ben.] Neque tamen id in hoc loco voluisse videtur Aug. se omnino +nescire, quid sit quod nomine "Abrahae sinus" designet Dominus, verum +qualis sit ejus loci indoles, qualia gaudia; occulta enim esse, et nobis, +qui adhuc in carne sumus, minus posse intelligi. Caeterum, ubique, de illo +agens loco, sibi constat Aug. Eum "secretum" esse, "ubi erat +Abraham;--sinus erat, quia secretum erat." Serm. 14. c. 3. "secretae +cujusdam quietis habitatio." Ep. 164. s. 7. "Sinu ejus, h. e. in secreto +quietis ejus." De Gen. ad litt. l. xii. s. 63. "Ejus sinum i. e. nescio +cujus felicitatis magnum abditumque secretum." c. Faust. xxxiii. 5. quomodo +etiam universe "justos defunctos in _occultis_ piorum sedibus quietos" esse +ait (de Civ. Dei, i. 13.) et iisdem fere verbis ubique utitur, unde constat +eum non de loco ambiguum haessisse, sed de gaudiis quibus "animae justorum +ac piorum defunctorum, quas in requie vivere dubitare fas non sit," (de +Civ. Dei. xiii. 19.) ibi fruantur, cum certum sit ipsos plenioribus gaudiis +post resurrectionem esse potituros. Caeterum eandem dubitationem de "sinu +Abraham" cernere licet ap. Greg. Naz. Orat. Funebr. in S. Caesar, med. +[Greek: en kolpois Abraam, hoitines de houtoi eisin, anapausoio]. + +[219] Id mihi amore inveniendi veri jam in consuetudinem verterat, (ait +Aug. de Ordin. i. s. 6. de hac agens vitae ejus parte) ita ut aut primam si +tales curae inerant, aut certe ultimam, dimidiam tamen fere noctis partem +pervigil quodcunque cogitarem; nec me patiebar adolescentium +lucubrationibus a meipso avocari." Testatur etiam se "poene quotidianis +fletibus Deum rogare, ut sanentur vulnera" sua, "indigniorem tamen esse me, +qui tam cito saner quam volo, saepe memetipse convinco." Ib. s. 29. + +[220] Sc. Disputt. iii. contra Academicos, "pauculis diebus transactis, +posteaquam in agro vivere coepisset." c. Acad. i. s. 4. liber de beata +vita, "idibus Novembris die ejus natali" (s. 6.) inceptus, disputationibus +autem triduanis confectus, et libri 2 de ordine (Retract. l. i. c. 3.) + +[221] Soliloquiorum Libri duo, "secundum studium meum et amorem--ratione +indagandae veritatis, de his rebus quas maxime scire cupiebam, me +interrogans, mihique respondens, tanquam duo essemus, ratio et ego, cum +solus essem--ita ut in 1mo. libro quaereretur et utcunque appareret, qualis +esse debeat, qui vult percipere sapientiam--et quadam ratiocinatione in +libri fine colligitur, ea quae vera sunt immortalia esse; in 2do. autem de +immortalitate animae diu res agitur, et non peragitur." Retract. l. i. c. +4. Hujus quasi supplementum, scripsit paullo post Mediolani, lib. de +Immortal. Animae, (Opp. t. i. p. 387.) qui illo invito in manus hominum +exiit, et de cujus obscuritate ipse conqueritur. (Retr. i. c. 5.) + +[222] Paucae quaedam ex iis adhuc exstant cum Epp. Nebridii. Epp. iii-xiv. +ed. Ben. + +[223] Vid. sup. iv. s. 26. n. 93. p. 59. n. 94. p. 60. + +[224] Vid. sup. l. iii. c. 10. p. 32. n. 37. + +[225] Dum ordinem suum peragit pulchra mutabilitas temporum, deserit +amantem species concupita. Aug. de Vera Relig. c. 20. Loca offerunt quod +amemus, tempora surripiunt quod amamus; et relinquunt in anima turbas +phantasmatum, quibus in aliud atque aliud cupiditas incitetur. Ita fit +inquietus et aerumnosus animus, frustra tenere a quibus tenetur exoptans. +Ib. c. 35. + +[226] Quorum vita est spectare, contendere, manducare, bibere, concumbere, +dormire, et in cogitatione sua nihil aliud quam phantasmata quae de tali +vita colligunt amplexari. Ibid. cap. 54. + +[227] Nam qui videntur sibi copiosi, cum sint famelici, et pleni, cum sint +inanissimi, non convertuntur. Aug. in Psal. 67. + +[228] Temporalium enim specierum multiformitas ab unitate Dei hominem +lapsum per carnales sensus diverberavit, et mutabili varietate +multiplicavit ejus affectum: ita facta est abundantia laboriosa, et, si +dici potest, copiosa egestas: dum aliud atque aliud sequitur, et nihil cum +eo permanet. Sic "a tempore frumenti vini et olei sui, multiplicatus est," +ut non inveniat "Idipsum," id est naturam incommutabilem et singularem, +quam secutus non erret et assecutus non doleat. Aug. de Vera Relig. cap. +21. Non enim multiplicatio semper ubertatem significat, et non plerumque +exiguitatem: cum dedita temporalibus voluptatibus anima semper exardescit +cupiditate, nec satiari potest, et multiplici atque aerumnosa cogitatione +distenta, simplex bonum videre non sinitur: qualis est illa de qua dicitur, +"deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem." (Sap. 9.) Talis +anima, temporalium bonorum decessione et successione, i. e. "a tempore +frumenti, vini et olei sui," innumerabilibus completa phantasmatibus sic +multiplicata est, ut non possit agere quod praeceptum est, "Sentite de +Domino in bonite, et in simplicitate cordis quaerite illum." (Sap. 1, 1.) +Ista enim multiplicitas illi simplicitati vehementer adversa +est.--Singulares ergo et simplices, id est, secreti a multitudine ac turba +nascentium rerum ac morientium, amatores aeternitatis et Unitatis esse +debemus, si uni Deo et Domino nostro cupimus inhaerere. August. in Psal. 4. + +[229] Non dictum est, aut "Obdormivi, et somnum cepi" aut "Obdormio et +somnum capio:" sed, "Obdormiam, et somnum capiam." Tunc "corruptibile hoc +induetur incorruptione, et mortale hoc induetur immortalitate:" "tunc +absorbebitur mors in victoriam," Id. Ib. + +[230] Dolorem corporis non ob aliud vehementer formido, nisi quia me +impedit a quaerendo. Quamquam enim acerrimo his diebus dentium dolore +torquerer, non quidem sinebar animo volvere, nisi ea quae jam forte +didiceram, a discendo autem penitus impediebar, ad quod mihi tota +intentione animi opus erat: tamen mihi videbatur, si se ille mentibus meis +veritatis fulgor aperiret, aut me non sensurum fuisse illum dolorem, aut +certe pro nihilo toleraturum. Soliloq. i. s. 21. + +[231] Isaias ergo inter illa quae arguit iniqua, et justa praecepit, et +peccatori populo mala futura praedixit, etiam de Christo et Ecclesia, hoc +est, de Rege et ea quam condidit Civitate, multo plura quam ceteri +prophetavit: ita ut a quibusdam Evangelista quam Propheta potius diceretur. +Aug. de Civ. Dei, xviii. 29. + +[232] Vid. sup. l. viii. s. 4. De hac nominum inscriptione vid. Bingham, l. +x. c. 2. s. 6. "Quid autem aliud agit totum tempus, quo Catechumenorum +locum et nomen tenent, nisi ut audiant quae fides et qualis vita debeat +esse Christani; ut cum "se ipsos probaverint, tunc de mensa Domini +manducent, et de calice bibant?"--Quod autem fit per omne tempus quo in +Ecclesia salubriter constitutum est, ut ad nomen Christi accedentes +Catechumenorum gradus excipiat, hoc fit multo diligentius et instantius his +diebus, quibus Competentes vocantur, cum ad percipiendum baptismum sua +nomina jam dederunt." Aug. de fid. et operib. s. 9. De seipso autem ait +Aug. ib. "An usque adeo dissimulamus a sensibus nostris, ut vel nos ipsos +non recordemur quam fuerimus attenti atque solliciti quid nobis +praeceperint a quibus catechizabamur, cum fontis illius sacramenta +peteremus, atque ob hoc Competentes vocaremur? + +[233] Ejus sententiola tunc temporis in lib. de beata vita conservatur +"Ille est vere castus, qui Deum adtendit, et ad eum solum se tenet." s. 18. +de eo scribit Aug. ibid. s. 6. "Erat etiam nobiscum aetate minimus omnium, +sed cujus ingenium, si amore non fallor, magnum quiddam pollicetur, +Adeodatus filius meus." + +[234] "In quo, disputatur, et quaeritur, et invenitur, magistrum non esse, +qui docet hominem scientiam, nisi Deum, secundum illud etiam quod in +Evangelio scriptum est, unus est magister vester Christus." Retract i. 12. +Exstat ap. Opp. Aug. t. i. + +[235] Ab ipso baptizatus est Ambrosio, quod plus semel memorat. "Audi adhuc +alium excellentem Dei dispensatorem; quem veneror ut patrem; in Christo +enim Jesu per Evangelium ipse me genuit, et eo Christi ministro lavacrum +regenerationis accepi. Beatum loquor Ambrosium, cujus pro Catholica fide +gratiam, constantiam, labores, pericula, sive operibus sive sermonibus, et +ipse sum expertus, et mecum non dubitat orbis praedicare Romanus." c. +Julian. Pelagian. 1. s. 10. cf. de nuptiis et concupisc. s. ult et Ep. 147. +c. 23. "neque enim et mihi propterea placet sancti viri Ambrosii sententia +quia per illius os potissimum me Dominus ab errore liberavit, et per illius +ministerium gratiam mihi baptismi salutaris indulsit, tanquam plantatori et +rigatori meo nimium faveam." + +[236] Quo sc. "Baslicam Portianam, h. e. extramuranam." Arrianis traderet; +postea vero "basilicam novam h. e. intramuranam quae major est," petivit. +vid. Ambr. Epp. 20-22. Serm. c. Auxentium de Basilicis tradendis, pp. +852-880. ed. Ben. cf. Tillemont. Hist. Eccl. S. Ambroise, Art. 44-48. pp. +76-82. Eo tempore Mediolani erat Valentinianus vid. inf. not. 238. + +[237] Longe ante Ambrosii tempus passi sunt, quippe qui narret "Invenimus +mirae magnitudinis viros duos, _ut prisca aetas ferebat_." Ep. 22. s. 2. +Eosdem tamen "longe posterius passos esse quem beatiss. Stephanum" "probe +sciri" ait Aug. (Serm. 318.) "Sub ignobili caespite latebant" (Ambr. l. c.) +"in tantum ut supra ipsorum corpora ambularent omnes, qui vellent ad +cancellos pervenire, quibus SS. Naboris et Felicis martyrum ab injuria +sepulchra defendebantur." (Paullin. Vita S. Ambros. s. 14.) donec "Ambrosio +per somnium revelata reperta sint." Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. s. 2. +Postea vero "senes repetierunt, se aliquando horum martyrum nomina +titulumque legisse." Ambr. l. c. s. 12. Plerique eos sub Nerone passos esse +credunt. vid. Tillemont. II. E. t. ii. Art. S. Gervais et S. Protais et +nott. ibid. Ense martyrium adepti sunt; "avulsum humeris caput." (Ambr. l. +c.) + +[238] Ita factum esse haud negabant Arriani, sed narrabant "venerabilem +virum Ambrosium pecunia comparasse homines qui se vexari ab immundis +spiritibus mentirentur." Paull. l. c. s. 15. + +[239] Plura de eo habet Ambros. l. c. s. 2. "Dum transferimus, caecus +sanatus est" et postea, s. 17. in sermone coram populo frequente habito, +"Negant [Arriani] caecum illuminatum, sed ille non negat se sanatum. Ille +dicit: Caecus esse desivi: et probat facto. Isti beneficium negant, qui +factum negare non possunt. Notus homo est, publicis cum valeret mancipatus +obsequiis, Severus nomine, lanius ministerio. Deposuerat officium, postquam +inciderat impedimentum. Vocat ad testimonium homines quorum ante +sustentabatur obsequiis: eos indices suae visitationis arcessit, quos +habebat testes et arbitros caecitatis. Clamat quia ut contigit fimbriam de +veste martyrum, qua sacrae reliquiae vestiuntur, redditum sibi lumen sit. +Nonne simile istud est, atque illud quod in Evangelio +legimus?--Detestabilior istorum quam Judaeorum pertinacia. Illi cum +dubitarent, vel parentes interrogabant: isti occulte interrogant, palam +negant, jam non operi increduli, sed auctori."--Idem miraculum citat Aug. +de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. s. 2. inter ea, quae "ad multorum notitiam +potuerunt pervenire, quia et grandis est civitas et ibi erat tunc +Imperator, et _immenso_ populo teste res gesta est, concurrente ad corpora +Martyrum Protasii et Gervasii;" ipse porro, ut ait, testis oculatus; (Serm. +286. s. 4.) "cujus tunc tantae gloriae Martyrum etiam, ego testis fui. Ibi +eram, Mediolani eram, facta miracula novi, adtestante Deo pretiosis +mortibus sanctorum suorum: ut per illa miracula jam non solum: 'in +conspectu Domini,' sed etiam in conspectu hominum esset 'mors illa +pretiosa.' Caecus notissimus universae civitati illuminatus est, cucurrit, +adduci se fecit, sine duce reversus est. Nondum audivimus quod obierit: +forte adhuc vivit. In ipsa eorum basilica, ubi sunt eorum corpora, totam +vitam suam serviturum se esse devovit. Nos illum gavisi sumus videntem, +reliquimus servientem." Paullinus autem, notarius Ambrosii, qui eadem +refert, ait hominem "_nunc usque_ in eadem basilica, quae dicitur +Ambrosiana, in quam Martyrum corpora sunt translata, religiose vivere." l. +c. s. 14. + +[240] Vid. sup. ad l. viii. c. 15. + +[241] Hoc temporis intervallo, antequam Africam remearet, scripsit Aug. +Libb. ii. "de moribus Ecclesiae Catholicae" et "de moribus Manichaeorum," +quo horum reprimeret "jactantiam de falsa et fallaci continentia vel +abstinentia, qua se ad imperitos decipiendos, veris Christianis, quibus +comparandi non sunt, insuper praeferunt;" Retract. i. c. 7. et lib. "de +animae quantitate," quo eam incorpoream esse ostenderet (ib. c. 8.) item +primum e 3. libb. "de libero arbitrio" e quibus constat "malum non exortum +nisi ex libero voluntatis arbitrio." Ib. c. 9. + +[242] Matris in se merita saepius grato animo confitetur Aug. "in primis +nostra mater, cuius meriti credo esse omne quod vivo" de beata vita s. 6. +"cujus precibus indubitanter credo atque confirmo, mihi istam mentem Deum +dedisse, ut inveniendae veritati nihil omnino praeponam, nihil aliud velim, +nihil cogitem, nihil amem. Nec desino credere nos hoc tantum bonum, quod, +te promerente, concupivimus, eadem, te petente, adepturos." Similia habet +de dono Persever. s. 53. "me fidelibus et quotidianis matris meae lacrymis +ne perirem fuisse concessum." + +[243] Multa enim fiunt a malis quidem contra voluntatem Dei; sed tantae est +ille sapientiae tantaeque virtutis, ut in eos exitus sive fines quos bonos +et justos ipse praescivit, tendant omnia quae voluntati ejus videntur +adversa. Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 2. + +[244] Mater nostra, cujus ingenium, atque in res divinas inflammatum +animum, cum antea convictu diuturno, et diligenti consideratione +perspexeram, tum vero in quadam disputatione non parvae rei, tanta mihi +mens ejus apparuerat, ut nihil aptius verae philosophiae videretur. De Ord. +l. ii. s. 1. Ibid. l. i. s. 32. eam "divinas scripturas vehementer" ait +"amplecti" et eximium ejus profert responsum; "Si bona quae velit et +habeat, beatus est; si autem mala velit, quamvis habeat, miser est." De +beata vita, s. 10. + +[245] i.e. in id quod summe est. Alludit ad illud Prophetae, Ps. 4, 5. "In +pace, in Idipsum dormiam et requiescam." [Dub.] Vid. sup. s. 11. + +[246] Quod enim sicuti est cogitare non possumus, utique nescimus; sed +quidquid cogitanti occurrerit, abjicimus, respuimus, improbamus, non hoc +esse quod quaerimus novimus, quamvis illud nondum quale sit, noverimus. +Aug. Ep. 130. s. 27. + +[247] i.e. ipsi adhaesimus qua parte per primitias Spiritus innovati jam +eramus. Vid. inf. l. xii. c. 16. et l. xiii. c. 13. [Dub.] + +[248] Nomine Navigium, Aug. de vita beat. s. 6. + +[249] Hunc numerum omnes ad unum codices, cum editi, tum scripti assignant; +unde intelligitur locum minime corruptum esse, quod suspicatus est Caesar +Baronius ad an. 388, n. 71, et in not. ad Mart. die 5 Maii. [ed. Ben.] + +[250] [Greek: Hai de ton Thearchikon epangelion odai kai anagnoseis +ekphantorikai men eisi ton makariotaton lexeon. eis has hai theian +eschekotes teleiosin, aionios katatachthesontai. tou de koimethentos hieros +apodektikai, ton eti de zonton protreptikai pros ten homoian teleiosin]. +Dionys. Eccl. Hier. c. 7. + +[251] Effertur, imus, Ter. Andr. i. l. 90. + +[252] Preces pro mortuis dogmati Ecclesiae Romanae de Purgatorio haud +favere, immo omnino adversari, vid. inter alios, Bull, Serm. 3. et +"Corruptions of the Church of Rome." cf. Bingham, Antiq. l. xv. c. 3. s. +16. l. xxiii. c. 3. s. 13. Collyer, "Eccl. Hist. of Great Britain," p. ii. +b. iv. p. 257. Usher, Answer to a Jesuit. Field, on the Church, p. 750, 1. +&c. + +[253] Vid. sup. s. 17. cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronat +quam munera sua. Ep. 194. s. 19. ubi plur. + +[254] Quae est justitia qua victus est diabolus? Quae, nisi justitia Jesu +Christi? Et quomodo victus est? Quia cum in eo nihil dignum morte +inveniret, occidit eum tamen. Et utique justum est, ut debitores quos +tenebat, liberi dimittantur, credentes in eum quem sine ullo debito +occidit. Hoc est quod justificari dicimur in sanguine Christi: Sic quippe +in remissionem peccatorum nostrorum innocens sanguis ille effusus est. Unde +se dicit, in Psalmis, "in mortuis liberum." Solus enim a debito mortis +liber est mortuus. Aug. de Trin. l. xiii. c. 14. + +[255] Imitari visum est vetustos codices, qui cum gemina littera _nn_ +praeferunt, _Monnicae_: quo pacto etiam scriptum reperitur in oratione, +quam Willelmus abbas, piis Augustini votis obtemperandi studio, composuit +sub his verbis: "Memento, Domine, animae famuli tui Patricii, et famulae +tuae Monnicae; et si quid pro anima filii ipsorum domini mei Augustini, +dilectissimi confessoris tui, mihi misero peccatori licet vel intimo cordis +affectu desiderare, etc." Quae oratio integra habetur in Veterum +Analectorum tomo primo. [ed. Ben.] + +[256] Vid. sup. l. vii. s. 5. p. 106. n. 156. et p. 132, n. 194. et p. 139. +n. 205. + +[257] Vox quaedam est mutae terrae species terrae. Adtendis, et vides +speciem ejus, vides et consideratione tua tamquam interrogas eam; et ipsa +inquisitio interrogatio est. Aug. in Psal. 144. s. 13. + +[258] Nonne considerata universa pulchritudine mundi hujus, tamquam una +voce tibi species ipsa respondet, Non me ego feci sed Deus? Id. ib. + +[259] Scio quid velis, beatitudinem quaeris: si ergo vis esse beatus, esto +immaculatus. Illud enim omnes, hoc autem pauci volunt, sine quo non +pervenitur ad illud quod omnes volunt. Aug. in Ps. 118. s. 1. + +[260] Quisquis enim fruitur eo quod amat, verumque et summum bonum amat, +quis eum beatum nisi miserrimus neget? Aug. de Civit. Dei, l. viii. c. 9. + +[261] Vid. sup. l. viii. c. 8. sub fin. + +[262] Vid. sup. c. 20. + +[263] Nihil mirum est quod miseri homines non adipiscuntur quod volunt, id +est, beatam vitam; illud enim, cui comes est, et sine quo ea nemo dignus +est, nemoque assequitur, recte scilicet vivere, non itidem volunt. Aug. de +Lib. Arb. l. i. c. 14. + +[264] Ter. Andr. i. 1, 40. + +[265] Sup. l. iv. c. 12. l. vii. c. 10. + +[266] Sup. c. 17. + +[267] Sup. l. vii. c. 10. p. 115. not. 166. + +[268] Sup. l. iv. s. 18. p. 55. not. 83. + +[269] Ib. not. 84. et vii. c. 14, 20. + +[270] Quae mea verba Pelagius Romae, cum a quodam fratre et coepiscopo meo +fuissent eo praesente commemorata, ferre non potuit, et contradicens +aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoverat litigavit. Aug. de +dono Persev. s. 53. + +[271] Duo sunt, quae in hac vita veluti laboriosa nobis praecipiuntur, +continere et sustinere. Jubemur enim continere ab his quae in hoc mundo +dicuntur bona, et sustinere ea quae in hoc mundo abundant mala. Illa +continentia, ista sustinentia vocatur. Duae virtutes quae mundant animam, +et capacem faciunt divinitatis. In frenandis libidinibus et coercendis +voluptatibus, ne seducat quod male blanditur, et enervet quod prosperum +dicitur, continentia nobis opus est: non credere felicitati terrenae, et +usque ad finem quaerere felicitatem, quae non habet finem. Ut autem est +continentia, felicitati mundi non credere: ita sustinentiae est, +infelicitati mundi non cedere. Aug. Serm. 38. init. + +[272] Non quo non sit amanda creatura; sed si ad Creatorem refertur ille +amor, non jam cupiditas, sed caritas erit. Tunc enim est cupiditas, cum +propter se amatur creatura. Aug. de Trin. ix. s. 13. Habet igitur vir +temperans in hujuscemodi rebus mortalibus et fluentibus, vitae regulam +utroque testamento firmatam; ut eorum nihil diligat, nihil per se +appetendum putet, sed ad vitae hujus atque officiorum necessitatem quantum +sat est usurpet, utentis modestia, non amantis affectu. Aug. de mor. Eccl. +Cath. s. 39. + +[273] Haec autem tria genera vitiorum, id est voluptas carnis, et superbia, +et curiositas, omnia peccata concludunt. Quae mihi videntur a Johanne +Apostolo enumerata. Per oculos enim maxime curiositas praevalet. Reliqua +vero quo pertineant, manifestum est. Et illa Dominici hominis tentatio +tripartita est: per cibum, id est, per concupiscentiam carnis; ubi +suggeritur, 'Dic lapidibus istis ut panes fiant:' per inanem jactantiam; +ubi, in monte constituto, ostenduntur omnia regna hujus terrae, et +promittuntur si adoraverit: per curiositatem; ubi de pinna templi admonetur +ut se deorsum mittat, tentandi gratia utrum ab Angelis suscipiatur. Itaque +posteaquam nullo istorum tentamento valere apud eum potuit inimicus, hoc de +illo dicitur, 'Postquam complevit omnem tentationem diabolus.' Aug. in Ps. +8. v. fin. + +[274] "Crapula, Nimia ciborum voluptas, apud S. Aug. Confess. x. 31. et +Aelred. edit. P. Gibbon, p. 260, et 410. Vide Camusat. in Hist. crit. Diar. +t. 2. Art. 4. p. 54." Carpent. Suppl. Citat etiam Martin S. Benedicti Reg. +c. 39. "de mensura ciborum," ("de mensura potus" in c. 40. seorsim agitur) +ubi "crapula" de cibo nimio capiendo usurpatur quod si labor forte factus +fuerit major, in arbitrio et potestate Abbatis erit, si expediat, aliquid +augere, remota prae omnibus _crapula_, ut nunquam subrepat monacho +indigeries; quia nihil sic contrarium est omni Christiano quomodo crapula, +sicut ait Dominus noster, "videte ne graventur corda vestra in crapula." +Vers. Arab. quod notat idem, in Luc. 21, 34. reddit 'cibi satietas.' + +[275] Deus igitur impossibilia non jubet, sed jubendo monet et facere quod +possis, et petere quod non possis. Aug. de Nat. et Grat. c. 43. + +[276] c. Manichaeos, qui carnibus vesci nefas putabant. + +[277] 'Imperfectum meum viderunt oculi tui; et in libro tuo omnes +scribentur:' non solum perfecti, sed etiam imperfecti. Non timeant +imperfecti, tantum proficiant. Nec quia dixi, Non timeant, ament +imperfectionem, et ibi remaneant ubi inventi sunt. Tantum proficiant, +quantum in ipsis est. Quotidie addant, quotidie accedant: tamen a corpore +Domini non recedant; ut in uno corpore, et in his membris compaginati +possint mereri de se dictam esse vocem istam, 'Imperfectum meum viderunt +oculi tui; et in libro tuo omnes scribentur.' Aug. in Ps. 138. s. 21. Ipse +Filius dicit, 'Imperfectum meum viderunt oculi tui. Imperfectum quod est in +corpore meo, viderunt oculi tui. Et quid deinde? Habent spem qui imperfecti +sunt? Habent plane. Audi quod sequitur: 'Et in libro tuo omnes scribentur.' +Aug. Serm. 135. de verb. Ev. Joh. 9. c. 5. + +[278] Occulta scilicet Dei dona non nisi interrogatio tentationis, etiam in +semetipso, unicuique declarat. Aug. de Sancta Virginit. c. 4. 4. + +[279] Carmen Ambrosii quod initio noctis cantare soliti sunt. Vid. sup. l. +ix. s. 32. + +[280] Inf. l. xi. c. 5. + +[281] Vid. sup. ad c. 29. not. 270. + +[282] Tamquam enim dorsum ad te ponentes, in carnali opere velut in umbra +sua defiguntur, et tamen etiam ibi quod eos delectat, adhuc habent de +circumfulgentia lucis tuae. Sed umbra, dum amatur, languidiorem facit +oculum animi, et invalidiorem ad perferendum conspectum tuum. Propterea +magis magisque homo tenebratur, dum sectatur libentius, quidquid +infirmiorem tolerabilius excipit. Ex quo incipit non posse videre quod +summe est. Aug. de lib. arb. l. i. s. 43. + +[283] Si causae corporalium motionum noscendae nobis essent, nullas magis +nosse quam nostrae valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis Medicos +quaerimus, quis non videat quod de secretis coeli et terrae nos latet +quanta patientia sit nesciendum? Aug. Enchir. cap. 16. + +[284] Jam vero ut perseverent in eo quod esse coeperunt, etiam pro se ipsis +orant fideles. Utile est quippe omnibus vel pene omnibus propter +humilitatem saluberrimam, ut quales futuri sint, scire non possint. Ad hoc +dicitur, 'Qui videtur stare, videat ne cadat.' Propter hujus timoris +utilitatem, ne regenerati et pie vivere incipientes, tamquam securi alta +sapiamus, quidam non perseveraturi perseveraturis Dei permissione vel +provisione ac dispositione miscentur; quibus cadentibus 'territi cum timore +et tremore' gradiamur viam justam, donec ex hac 'vita, quae tentatio est +super terram,' transeamus ad aliam, ubi jam non sit elatio comprimenda, nec +contra ejus suggestiones tentationesque luctandum. Aug. Ep. 217. s. 14. + +[285] Homo qui prosperis rebus proficit, asperis quid profecerit discit. +Cum enim mutabilium bonorum adest copia, non eis confidit: sed cum +subtrahuntur, agnoscit utrum eum non ceperint. Quia plerumque cum adsunt +nobis, putamus quod non ea diligamus: sed cum abesse coeperint, invenimus +qui simus. Hoc enim sine amore nostro aderat, quod sine dolore discedit. +Aug. de vera relig. c. 47. + +[286] Laus enim humana non appeti a recte faciente, sed subsequi debet +recte facientem; ut illi proficiant qui etiam imitari possunt quod laudant, +non ut hic putet aliquid sibi prodesse, quem laudant. Aug. de Serm. Dom. in +monte, l. ii. c. 2. Ille autem novit, sub cujus oculis loquor, immo sub +cujus oculis cogito, non me tam delectari laudibus popularibus, quam +stimulari et angi quomodo vivant qui me laudant. Laudari autem a male +viventibus nolo, abhorreo, detestor: dolori mihi est, non voluptati. +Laudari autem a bene viventibus, si dicam nolo, mentior: si dicam volo, +timeo ne sim inanitatis appetentior quam soliditatis. Ergo quid dicam? Nec +plene volo, nec plene nolo. Non plene volo, ne in laude humana pericliter: +non plene nolo, ne ingrati sint quibus praedico. Aug. Serm. 339. in die +ordinat. suae, s. 1. + +[287] Qui autem vera pietate in Deum, quem diligit, credit et sperat, plus +intendit in ea in quibus sibi displicet, quam in ea, si qua in illo sunt, +quae non tam ipsi quam veritati placent. Neque id, unde jam potest placere, +tribuit nisi ejus misericordiae cui timet displicere; de his sanatis +gratias agens, de illis sanandis preces fundens. Aug. de Civ. Dei, l. v. c. +20. + +[288] Jam diu occupata vixisti et desideriorum diversitate verberata portas +plagas saucia, divisa per amores multos. Colligere ad teipsam: quidquid +tibi foris placet, quaere quem habeat authorem. Aug. in Ps. 145. s. 5. Vide +sup. l. ix. s. 10. et inf. l. xi. c. 29. + +[289] Vid. sup. iii. c. 8. v. fin. p. 38. not. 50. + +[290] Verus ille benignusque mediator, in ea se ostendit mortalitate +mortalibus, quam maligni fallacesque mediatores non habendo, se superbius +extulerunt; miserisque hominibus adjutorium deceptorium, velut immortales +mortalibus, promiserunt. Aug. de Civ. Dei, l. x. c. 24. + +[291] Nec enim ob hoc mediator est quia Verbum; maxime quippe immortale, et +maxime beatum. Verbum longe est a mortalibus miseris; sed mediator per quod +homo. Aug. de Civ. Dei, l. iii. c. 15. Vide ad l. vii. c. 18. p. 119. not. +x. + +[292] Qui de pulvere hominem fecit, et animavit, pro isto figmento Unicum +ad mortem dedit, quantum nos amet quis potest explicare; quis potest saltem +digne cogitare? Aug. Serm. 57. c. 13. Porro, persuadendum erat homini +quantum nos dilexerit Deus, et quales dilexerit; quantum, ne desperaremus, +quales, ne superbiremus. Id. de Trin. l. iv. c. 1. + +[293] In his verbis maxime persona Domini apparet. Quis enim alius "inter +mortuos liber," nisi "in similitudine carnis peccati" inter peccatores +solus "sine peccato?" Hic ergo "inter mortuos liber," qui "in potestate +habebat ponere animam suam, et iterum sumere eam; a quo eam nemo tollebat, +sed eam ipse voluntate ponebat;" qui etiam carnem suam, tanquam solutum ab +eis templum, resuscitare poterat, cum volebat; quem &c. Aug. in Ps. 87. s. +5. vid. sup. p. 167. not. 254. ad l. ix. s. 36. + +[294] Pauca quaedam de ordinatione, quam invitus accepit, habet Aug. Ep. +21. ad Valerium et 126. ad Albinam, s. 7. de episcopatu Ep. 31. ad Paulinum +et Therasiam; uberiora paullo de iis saltem quae eo vel ab eo facta sunt, +in Serm. quem, ne "fama sua pollueretur," de vita et moribus clericorum +suorum habuit. s. 355. s. 2. "Ego, quem Deo propitio videtis episcopum +vestrum, juvenis veni ad istam civitatem, ut multi vestrum noverunt. +Quaerebam ubi constituerem monasterium, et viverem cum fratribus meis. Spem +quippe omnem saeculi reliqueram, et quod esse potui, esse nolui: nec tamen +quaesivi esse quod sum. 'Elegi in domo Dei mei abjectus esse magis, quam +habitare in tabernaculis peccatorum.' Ab eis qui diligunt saeculum, +segregavi me: sed eis qui praesunt populis, non me coaequavi. Nec in +convivio Domini mei superiorem locum elegi, sed inferiorem et abjectum: et +placuit illi dicere mihi, 'Adscende sursum.' Usque adeo autem timebam +episcopatum, ut quoniam coeperat esse jam alicujus momenti inter Dei servos +fama mea, in quo loco sciebam non esse episcopum, non illo accederem. +Cavebam hoc, et agebam quantum poteram, ut in loco humili salvarer, ne in +alto periclitarer. Sed, ut dixi, domino servus contradicere non debet. Veni +ad istam civitatem propter videndum amicum, quem putabam me lucrari posse +Deo, ut nobiscum esset in monasterio; quasi securus, quia locus habebat +episcopum. Apprehensus, presbyter factus sum, et per hunc gradum perveni ad +episcopatum. Non adtuli aliquid, non veni ad hanc Ecclesiam, nisi cum iis +indumentis quibus illo tempore vestiebar." Suam, quam vocat "tenuem +paupertatulam (seu "paucos agellulos paternos" Ep. 126. s. 6.) vendiderat, +et pauperibus erogaverat, ut de communi viveret; ("commune autem nobis +esset magnum et uberrimum praedium ipse Deus," ib.) quum eam "perfectionem +de qua Dominus locutus est Mat. 19, 21. vehementer adamaverit" (Ep. 157. s. +39.) et "solo victu ad valetudinem corporis necessario contentus esse +decreverit." (de util. cred. s. 3.) + +[295] Vid. sup. l. vi. s. 3. p. 85. c. 15. p. 95. et not. 142. et Actt. +Eccles. S. Aug. Ep. 213. "ante meridiem et post meridiem occupationibus +hominum implicor" ub. plur. et de op. Monach. s. 37. "Dominum Jesum, in +cujus nomine securus haec dico, testem invoco super animam meam, quoniam +quantum adtinet ad meum commodum, multo mallem per singulos dies certis +horis, quantum in bene moderatis monasteriis constitutum est, aliquid +manibus operari, et ceteras horas habere ad legendum et orandum, aut +aliquid de divinis litteris agendum liberas, quam tumultuosissimas +perplexitates caussarum alienarum pati de negotiis saecularibus, vel +judicando dirimendis, vel interveniendo praecidendis: quibus nos molestiis +idem affixit Apostolus, non utique suo, sed ejus, qui per eum loquebatur, +arbitrio. Omitto alias innumerabiles ecclesiasticas curas, quas fortasse +nemo credit nisi qui expertus est. Non ergo 'alligamus onera gravia, et +humeris vestris imponimus quae nos digito non tangimus:' quandoquidem si +officii nostri salva ratione possemus, (videt ille qui probat corda +nostra,) mallemus haec agere, quae ut agatis hortamur, quam ea quae nos +agere cogimur." + +[296] Porro mysteria sua in Scripturis Deus ideo nebulis texit, ut amor +veri in hominibus ipsa inveniendi difficultate accendatur. Si enim ea +tantum essent quae facillime intelliguntur, nec studiose quaereretur, nec +suaviter inveniretur veritas. Aug. de vera relig. c. 17. + +[297] "Vox Domini perficientis, cervos." Vox enim Domini primo perfecit +superatores et repulsores venenosarum linguarum. "Et revelabit silvas." Et +tunc eis revelabit opacitates divinorum librorum et umbracula mysteriorum, +ubi cum libertate pascantur. Aug. ad Ps. 28. 9. + +[298] Vid. ad l. vi. c. 3. + +[299] Vid. inf. l. vii. c. 11. + +[300] Vid. l. x. s. 53. + +[301] In aeterno enim, cum proprie dicitur, neque quicquam praeteritum, +quasi transierit, neque quicquam futurum quasi nondum sit; sed quidquid est +tantummodo est. Aug. lib. 83 quaest. qu. 19. + +[302] Principium, ait, quia et loquor vobis. Principium me credite, ne +moriamini in peccatis vestris. Tamquam enim in eo quod dixerunt, 'Tu quis +es,' nihil aliud dixerint, quam 'Quid te esse credimus:' +respondit,'Principium,' id est,'Principium me credite.' Nam si principium +sicuti est, ita maneret apud Patrem, ut non acciperet formam servi et homo +loqueretur hominibus, quomodo ei crederent; cum infirma corda intelligibile +Verbum sine voce sensibili audire non possent? 'Ergo,' inquit, 'credite me +esse principium; quia, ut credatis, non solum sum, sed et loquor vobis.' +Aug. ad loc. + +[303] Quo se autem convertat, ut fiat bonus animus, nisi ad bonum, cum hoc +amat, et appetit, et adipiscitur? Unde se si rursus avertat, fiatque non +bonus, hoc ipso quo se avertit a bono, nisi maneat in se illud bonum, unde +se avertit, non est quo se iterum, si voluerit emendare, convertat. Aug. de +Trin. l. viii. c. 3. + +[304] Vid. sup. l. vii. c. 15. + +[305] Ubi enim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini +terminatur, semper hodiernus est. Aug. Enchir. 49. + +[306] Antequam perveniamus ad unum, multis indigemus. Unum nos extendat, ne +multa distendant, et abrumpant ab uno. Aug. Serm. 255. c. 6. + +[307] Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus, quod tempus sine +aliqua mobili mutabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est; +quis non videat quod tempora non fuissent nisi creatura fieret, quae +aliquid aliqua mutatione mutaret? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 6. Vide inf. +l. xii. c. 29. sub fin. + +[308] Apud Deum quidem disposita et fixa sunt omnia; nec aliud facit, quasi +consilio repentino, quod non ex aeternitate se facturum esse praescivit: +sed in creaturae temporalibus motibus, quam gubernat mirabiliter, ipse, non +temporaliter motus, quasi repentina voluntate facere dicitur, quod +ordinatis rerum causis consilii sui secretissimi immutabilitate disposuit, +qua suis quaeque temporibus agnita et praesentia facit, et futura jam +fecit. Aug. in Ps. 105, 45. s. 35. + +[309] Manichaeis, vid. sup. ad l. iii. s. 11. p. 34. n. 39. + +[310] Vid. sup. l. ix. s. 11. + +[311] Vid. sup. l. iii. s. 10. p. 32. not. 37. et not. 94. p. 60. ad l. iv. +s. 26. + +[312] Sc. Manichaeorum. + +[313] Nec frustra de illo dictum est, quod solus habeat immortalitatem: nam +immortalitas ejus vere immortalitas est, in cujus natura nulla est +commutatio. Ipsa est etiam vera aeternitas quae est immutabilis Deus, sine +initio, sine fine; consequenter et incorruptibilis. Aug. de Trin. l. xv. s. +7. + +[314] "Vos substantiam quamdam malum esse dicitis; nos vero non +substantiam, sed inclinationem ab eo quod magis est, ad id quod minus est, +malum esse dicimus. (Aug. c. Secundin. Man. c. 12.) Voluntas autem aversa +ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad +exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum suae +potestatis vult esse: ad exterius, cum aliorum propria, vel quaecumque ad +se non pertinent cognoscere studet: ad inferius, cum voluptatem corporis +diligit; atque ita homo superbus, curiosus, et lascivus (vid. sup. ad l. x. +s. 41. p. 188. n. 273.) effectus, excipitur ab alia vita, quae, in +comparatione superioris vitae, mors est. Id. de lib. arb. l. ii. s. 53. +vid. sup. l. vii. c. 16. + +[315] Vid. sup. l. v. c. 2. p. 63. et not. 96. 97. 98. + +[316] Vid. sup. ad l. iv. s. 3. p. 46. n. 65. + +[317] Vid. inf. s. 19. et ib. not. + +[318] Sup. l. xi. s. 38. inf. s. 18. + +[319] Inf. ad. l. xiii c. 35. + +[320] Vid. inf. c. 29. v. fin. et ib. not. 332. p. 247. + +[321] Manichaeos, qui V. T. respuerunt, ideoque eos forsan "gladio bis +acuto" salubriter feriri cupit, utpote qui utrumque Testamentum designet. +"Sermo Dei, gladius bis acutus. Unde bis acutus? Dicit de temporalibus, +dicit de aeternis. In utroque probat quod dicit, et eum quem ferit, separat +a mundo." Quidquid temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii +pertinet; quidquid in sempiternum, ad alteram partem gladii pertinet. Venit +ergo Dominus noster ferens gladium bis acutum, promittens aeterna, implens +temporalia. Nam ideo et duo Testamenta dicuntur.--Duo Testamenta ad gladium +bis acutum pertinent? Vetus Testamentum terrena promittit, Novum aeterna. +In utroque sermo Dei verax inventus est, ut gladius bis acutus. Aug. in Ps. +149, 6. cf. in Ps. 143, 17. + +[322] Fatendum est enim et Angelos natura esse mutabiles, si solus Deus est +incommutabilis. Sed ea voluntate qua magis Deum quam se diligunt, firmi et +stabiles manent in illo, et fruuntur majestate ipsius, ei uni libentissime +subditi. Aug. de vera relig. c. 13. + +[323] Templo autem suo, quod sunt omnes sancti et Angeli et homines, sic +impertitur habitationem suam Deus, ut illi ex ipso habeant tale bonum, quo +beati esse possint, non ex eis ille talem domum, sine qua beatus esse non +possit. Aug. c. Adv. Leg. et Proph. l. i. c. 2. + +[324] Cf. in Joh. Tract. xiv. s. 2. xxxv. s. 3. c. Ep. Parmenian. l. ii. c. +14. + +[325] C. Manichaeos, vid. sup. l. iv. n. 26. n. 92. p. 59. + +[326] Vid. sup. l. ix. s. 24. v. fin. et inf. l. xiii. c. 13. + +[327] Vid. sup. l. ii. c. 1. et not. 26. p. 18. l. ix. s. 10. l. x. c. 29. +et 40. et ib. n. 288. p. 201. + +[328] "Materiei" nomine designat Aug. quicquid, in "creaturis +spiritualibus," incorporeum licet, non est Deus, sed Dei opificium, ut +verbis Dub. utar, "Ipsamet creatura qualis esset si non aeterna luce +perfunderetur, et Deo inhaereret casto illo et indeficiente amore quo +naturalis illius mutabilitas cohibetur" (coll. s. 9. 12. 15. 21. 25 sub +fin. 33 sub fin.) unde, ne corporeum quiddam sonet, id alibi appellat +(monente Martin.) "quandam pro suo genere materiam," "spiritalis materies, +si fuit ulla, unde anima fieret," "quasi materies," de Gen. ad Litt. 1. +vii. s. 9. 10. "Sicut caro habuit materiem, id est terram, de qua fieret, +ut omnino caro esset: sic fortasse potuit et anima, antequam ea ipsa natura +fieret, quae anima dicitur, cujus vel pulcritudo virtus, vel deformitas +vitium est, habere aliquam materiam pro suo genere spiritalem, quae nondum +esset anima; sicut terra de qua caro facta est, jam erat aliquid, quamvis +non erat caro. + +[329] Cum ista quaeruntur, et ea sicut potest quisque conjectat, non +inutiliter excercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et +absit error opinantium se scire quod nesciunt. Quid enim opus est, ut haec +atque hujusmodi affirmentur vel negentur, vel definiantur cum discrimine, +quando sine crimine nesciuntur! Aug. Enchir. c. 59. + +[330] In rebus obscuris, et a nostris oculis remotissimis, si qua inde +scripta etiam divina legerimus, quae possint, salva fide qua imbuimur, +alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti +affirmatione ita projiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam +labefactaverit, corruamus; non pro sententia divinarum scripturarum, sed +pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus scripturarum esse quae nostra +est, cum potius eam quae scripturarum est, nostram esse velle debeamus. +Aug. de Gen. ad Lit. l. i. s. 37. + +[331] Nec putandus est Deus informem prius fecisse materiam, et, intervallo +aliquo interposito temporis, formasse quod prius informe fecerat; sed sicut +a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accepit +formam, sed formata profertur: ita intelligendus est Deus de materia quidem +informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse mundo. Non tamen +inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia +et si potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. Aug. +contra Advers. Legis et Proph. l. i. c. 9. cf. de Gen. ad Lit. i. 14. v. 5. +et sup. ad c. 20. p. 238. n. 328. + +[332] Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora; unde ante +creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inveniri ante tempora +tempora. Motus enim si nullus esset, vel spiritalis vel corporalis +creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset +tempus omnino: Moveri autem creatura non utique posset, si non esset. +Potius ergo tempus a creatura, quam creatura coepit a tempore, utrumque +autem ex Deo. Aug. de Gen. ad Lit. l. v. c. 5. + +[333] Cum divinos libros legimus, in tanta multitudine verorum +intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur, et sanitate fidei Catholicae +muniuntur, id potissimum eligamus, quod certum apparuerit eum sensisse quem +legimus. Si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Scripturae non +impedit, et cum sana fide concordat. Si autem et Scripturae circumstantia +pertractari et discuti non potest, saltem id solum quod fides sana +praescribit. Aliud est enim quid potissimum Scriptor senserit non +dignoscere, aliud a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte +se habet fructus legentis. Si vero utrumque vitari non potest, etiam si +Scriptoris voluntas incerta sit, sacrae fidei congruam non inutile est +eruisse sententiam. Aug. de Gen. ad Lit. l. i. fin. + +[334] a Vid. l. i. s. 2. et n. 7. p. 2. + +[335] Nec faciendis eguit, qui factis non eget. Aug. c. adv. Leg. et Proph. +l. i. c. 4. + +[336] Ille quippe servitute nostra non indiget, nos vero dominatione ejus +indigemus, ut operetur et custodiat nos; et ideo verus et solus est +Dominus, quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque +servimus. Aug. de Gen. ad Lit. l. viii. c. 11. + +[337] Creatura, quamquam spiritalis et intellectualis et rationalis, potest +habere informem vitam.--Aversa enim a sapientia incommutabili, stulte ac +misere vivit, quae informitas ejus est. Formatur autem conversa ad +incommutabile lumen sapientiae, quod est verbum Dei. A quo enim existit ut +sit, utque vivat, ad illum convertitur ut sapienter et beate vivat. Aug. de +Gen. ad Lit. l. i. c. 5. + +[338] Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, +ut licet ipsa sit mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est, +summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi +utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus; profecto non +illi adhaerere vitium est. Aug. de Civ. Dei, l. xii. c. 1. + +[339] Quid "montibus Dei" designetur, vid. Aug. in Joann. Tract. i. &c. et +in Ps. 35, 7, ubi (s.10.) ita pergit; "Abyssum dicit profunditatem +peccatorum, quo quisque pervenit contemnendo Deum. Sicut montes Dei +justitia ejus, qui per gratiam ipsius fiunt magni: sic et per judicia +ipsius fiunt in profundo, qui merguntur in ultima. Hac ergo delectent te +montes, hac avertere ab abysso, et convertere ad id quod dicitur, 'Auxilium +meum a Domino.' Sed unde? Quia 'levavi oculos meos in montes.' Quid est +hoc? Latine dicam: In ecclesia Christi invenis abyssum, invenis et montes; +invenis ibi pauciores bonos, quia montes pauci sunt, abyssus lata est, id +est, multos male viventes ab ira Dei, quia sic egerunt ut traderentur in +concupiscentias cordis sui, ut jam defendant peccata sua, et non +confiteantur, sed dicant, Quare? Quid feci? Et ille illud fecit; et ille +hoc fecit. Sed nondum es mons, nondum es abyssus: fuge abyssum, adtende in +montes; sed nec remaneas in montibus. 'Auxilium enim tuum a Domino, qui +fecit caelum et terram.'" + +[340] Inde est civitatis sanctae, quae in sanctis Angelis sursum est, et +origo, et informatio, et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit, Deus eam +condidit; si unde sit sapiens, a Deo illuminatur; si unde sit felix, Deo +fruitur. Subsistens modificatur, contemplans illustratur, inhaerens +jocundatur; est, videt; amat; in aeternitate Dei viget; in veritate Dei +lucet; in bonitate Dei gaudet. Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 24. + +[341] Ille qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo ipse miser non +potest esse, quia non se potest amittere. Id. l. xii. c. 1. + +[342] Intelligimus Filium in Principii nomine, qui non Patri, sed per +seipsum creatae--creaturae principium est. Aug. de Gen. ad Lit. I. i. s. +12. + +[343] Eadem iisdem fere verbis habet Aug. Ib. s. 13. + +[344] Nulla re fruitur anima cum libertate, nisi qua fruitur cum +securitate. Nemo autem securus est in iis bonis, quae potest invitus +amittere. Aug. de lib. Arb. l. ii. s. 37. + +[345] Quae est 'aqua sine substantia,' nisi aqua peccatorum sine +substantia. Peccata enim non habent substantiam; inopiam habent, non +substantiam; egestatem habent, non substantiam. Aug. ad loc. s. 9. + +[346] Quo etiam peccato suo teste convincitur, bonam conditam se esse +naturam. Nisi enim magnum et ipsa, licet non aequale conditori, bonum +esset, profecto desertio Dei, tanquam luminis sui, malum ejus esse non +posset. Nam sicut caecitas oculi vitium est, et idem ipsum indicat ad lumen +videndum oculum esse creatum, ac per hoc, etiam ipso vitio suo excellentius +ostenditur coeteris membris membrum capax luminis;--ita natura quae +fruebatur Deo, optimam se institutam docet etiam ipso suo vitio, quo ideo +misera est quia non fruitur Deo. Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 1. + +[347] Qualis est locus iste? Non dixit, Abscondes eos in sinu Abrahae. +Vilescat totum quidquid praeter Deum est. Qui nos tuetur in loco vitae +hujus, ipse post istam vitam sit locus noster: quia et iste Psalmus, hoc ei +ait superius, 'Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii.' Ergo +erimus in vultu Dei absconditi. Quis sinus est in facie Dei, a me +exspectatis audire? Purgate cor, ut ipse illuminet, et quem invocatis, +intret. Esto domus ejus, et erit domus tua: habitet in te, et tu habitabis +in eo. Si eum in hoc saeculo exceperis corde tuo, ille post hoc saeculum +excipiet te vultu suo. Aug. ad Ps. 30, 21. Enarr. 4. s. 8. + +[348] Porro rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum +Dei. Quod donum proprie quid nisi charitas intelligenda est, quae perducit +ad Deum, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? Aug. +de Trin. l. xv. c. 18. + +[349] Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur. +Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 28. + +[350] "Et nos quidem in nobis, tametsi non aequalem, immo valde longeque +distantem, neque coaeternam, et, quo brevius totum dicitur, non ejusdem +substantiae, cujus est Deus, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis +natura propinquius, imaginem Dei, hoc est summae illius Trinitatis, +agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine +proxima. Nam et sumus, et nos esse novimus, et id esse ac nosse diligimus. +In his autem tribus quae dixi, nulla nos falsitas veri similis turbat." +Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 26. "Sicut autem duo quaedam sunt, mens et amor +ejus, cum se amat: ita quaedam duo sunt, mens et notitia ejus, cum se +novit. Igitur ipsa mens et amor et notitia ejus, tria quaedam sunt, et haec +tria unum sunt: et cum perfecta sunt, aequalia sunt. Si enim minus se amat +quam est, ut, verbi gratia, tantum se amet hominis mens, quantum amandum +est corpus hominis, cum plus sit ipsa quam corpus; peccat, et non est +perfectus amor ejus. Item si amplius se amat quam est, velut si tantum se +amet, quantum amandus est Deus, cum incomparabiliter minus sit ipsa quam +Deus; etiam sic nimium peccat, et non perfectum habet amorem sui. Majore +autem perversitate et iniquitate peccat, cum corpus tantum amat, quantum +amandus est Deus. Item notitia si minor est, quam est illud quod noscitur, +et plene nosci potest, perfecta non est. Mens vero cum se ipsam cognoscit, +non se superat notitia sua; quia ipsa cognoscit, ipsa cognoscitur. Cum ergo +se totam cognoscit, neque secum quidquam aliud, par illi est cognitio sua: +quia neque ex alia natura est ejus cognitio, cum se ipsam cognoscit. Et cum +se totam nihilque amplius percipit, nec minor nec major est. Recte igitur +diximus, haec tria cum perfecta sunt, esse consequenter aequalia.--Simul +etiam admonemur, si utcumque videre possumus, haec in anima exsistere, et +tamquam involuta evolvi ut sentiantur et dinumerentur substantialiter, vel, +ut ita dicam, essentialiter, non tamquam in subjecto, ut color aut figura +in corporo, aut ulla alia qualitas aut quantitas. Quidquid enim tale est, +non excedit subjectum in quo est. Non enim color iste aut figura hujus +corporis potest esse, et alterius corporis. Mens autem amore quo se amat, +potest amare et aliud praeter se. Item non se solam cognoscit mens, sed et +alia multa. Quamobrem non amor et cognitio tamquam in subjecto insunt +menti; sed substantialiter etiam ista sunt, sicut ipsa mens: quia etsi +relative dicuntur ad invicem, in sua tamen sunt singula quaeque +substantia.--At in illis tribus, cum se novit mens et amat se, manet +trinitas, mens, amor, notitia; et nulla commixtione confunditur: quamvis et +singula sint in semetipsis, et invicem tota in totis, sive singula in +binis, sive bina in singulis. Itaque omnia in omnibus. Nam et mens est +utique in se ipsa, quoniam ad se ipsam mens dicitur: quamvis noscens, vel +nota, vel noscibilis, ad suam notitiam relative dicatur; amans quoque, et +amata, vel amabilis, ad amorem referatur, quo se amat. Et notitia quamvis +referatur ad mentem cognoscentem vel cognitam, tamen et ad se ipsam nota, +et noscens dicitur: non enim sibi est incognita notitia, qua se mens ipsa +cognoscit. Et amor, quamvis referatur ad mentem amantem, cujus amor est, +tamen et ad se ipsum est amor, ut sit etiam in se ipso: quia et amor +amatur, nec alio nisi amore amari potest, id est, se ipso. Ita sunt haec +singula in se ipsis. In alternis autem ita sunt, quia et mens amans in +amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente." Aug. +de Trin. l. ix. c. 4, 5. ubi pluribus rem persequitur, non quo Sacrosanctae +Trinitatis mysterium planum faciat, sed quo ostendat Deum "se non sine +testimonio" in mente humana "reliquisse;" librum vero ita claudit; "Et est +quaedam imago Trinitatis, ipsa mens, et notitia ejus, et amor tertius: et +haec tria unum, atque una substantia. Nec minor proles, dum tantam se novit +mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit quantum novit et +quanta est." + +[351] Ut quoniam coeli et terrae nomine saepe in Ecclesia spiritales +carnalesque significantur, coelos ostenderit pertinere ad serenam +intelligentiam veritatis, dicens, 'Qui fecit coelos in intelligentia;' +terram vero ad fidem simplicem parvulorum, sed prophetica et evangelica +praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo +subjecerit, dicens, 'Fundavit terram super aquam.' Aug. de Gen. ad Lit. l. +ii. s. 4. cf. Serm. 56. in Mat. 6. s. 7. et 57. s. 6. + +[352] "Propter ipsum Christum, qui assidue in Scripturis mons appellatur." +Aug. de div. Quaest. 83. s. 6. vid. sup. n. 215. p. 148. ad l. ix. s. 5. + +[353] Quae ergo abyssus, quam invocat abyssum? Si profunditas est abyssus, +putamus non cor hominis abyssus est? Quid enim est profundius hac abysso? +Loqui homines possunt, videre possunt per operationem membrorum, audiri in +sermone: sed cujus cogitatio penetratur, cujus cor inspicitur? Quid intus +gerat, quid intus possit, quid intus agat, quid intus disponat, quid intus +velit, quid intus nolit, quis comprehendet? Puto non absurde intelligi +abyssum hominum. Abyssus abyssum invocat, homo hominem. Abyssum invocant +sancti praedicatores verbi Dei. Numquid et ipsi, non abyssus? Quanta +profunditas infirmitatis latebat in Petro, quando quid in se ageretur intus +nesciebat, et se moriturum cum Domino vel pro Domino temere promittebat! +quanta abyssus erat! Quae tamen abyssus nuda erat oculis Dei. Ergo omnis +homo licet sanctus, licet justus, licet in multis proficiens, abyssus est, +et abyssum invocat, quando homini aliquid fidei, aliquid veritatis propter +vitam aeternam praedicat. Sed tunc est utilis abyssus abysso invocatae, +quando fit in voce cataractarum tuarum. Aug. ad Ps. 41, 8. s. 13. + +[354] Sentit se non videre quod cupit, et tamen sperare non desinit. Spes +enim quae videtur, non est spes. Intelligit tamen quare non videat, quia +nondum nox peracta est, id est, tenebrae quas peccata meruerunt. Non ille +es, inquit, qui possis videri ab eis, quorum ab oculis nox peccatorum +nondum recessit: peracta ergo erroris mei nocte, et discedentibus tenebris, +quas mihi peccatis meis feci, exaudies vocem meam. Aug. in Ps. 5, 4. + +[355] Vid. sup. n. z. ad l. vii. s. 24. + +[356] Extat enim authoritas divinarum Scripturarum, unde mens nostra +deviare non debet; nec relicto Solidamento divini eloquii, per suspicionum +suarum abrupta praecipitari, ubi nec sensus corporis regit, nec perspicua +ratio veritatis elucet. Aug. de Trin. 1. iii. c. 10. Hanc auctoritatem +primo posuit Deus in Ecclesia sua, inde caepit exsequi caetera; posuit enim +coelum, et extendit sicut pellem. Id. in Ps. 103, s. 8. + +[357] "Mortuorum dicta, quia non eorum, sed per eos illius erant, qui +extendit caelum sicut pellem, manent usque ad posteritatem nostram. Nam +post mortem plus innotuerunt Prophetae et Apostoli, non erant tam noti cum +viverent: Prophetas vivos sola Judaea habuit, mortuos omnes gentes. Cum +enim viverent, nondum erat extenta pellis, nondum erat extentum caelum, ut +tegeret orbem terrarum." Aug. ad Ps. 103. s. 8. Caeterum "typum" hunc, quo +"coeli" ministros Dei designant, varie illustrat ad hunc loc. et ad Ps. 8, +4. s.7. Ps. 18, 1. Ps. 32, 6. s. 4-7. Ps. 146, 8. s. 15. + +[358] Imprimis Manichaeos. vid. sup. l. iv. s. 26. et nott. 92. 93. 94. + +[359] Propterea enim legitur lex, quia nondum venimus ad illam sapientiam, +quae implet corda et mentes intuentium; et non opus erit ut aliquid ibi +nobis legatur. Quia in eo quod nobis legitur, syllabae sonant et transeunt; +illa lux veritatis non praeterit, sed fixa permanens inebriat corda +videntium. Aug. in Ps. 93. s. 6. + +[360] "'Spes omnium finium terrae et in mari longe:' et quia 'in mari,' +ideo 'longe.' Mare enim in figura dicitur saeculum hoc, salsitate amarum, +procellis turbulentum; ubi homines cupiditatibus perversis et pravis, facti +sunt velut pisces invicem se devorantes. Ille si non esset spes, et in mari +longe, non diceret discipulis suis, 'Faciam vos piscatores hominum.' Jam in +mari capti per retia fidei, gaudeamus nos ibi natare adhuc intra retia; +quia adhuc mare hoc saevit procellis, sed retia quae nos ceperunt, +perducentur ad littus. Littus est finis maris; ergo perventio in finem +saeculi. Interim intra ipsa retia, Fratres, bene vivamus; non retia +rumpentes foras exeamus." Aug. in Ps. 64, 6. s. 9. + +[361] Deus itaque super omnia, qui condidit omnia, et regit omnia, omnes +naturas bonus creat; omnes voluntates justus ordinat. Aug. de Gen. ad Lit. +l. viii. c. 9. vid. sup. l. i. c. 10. p. 9. n. 13. l. v. c. 2. p. 63. n. +98. + +[362] "'Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes, +terra dedit fructum suum.' Quem 'fructum?' 'Confiteantur tibi populi +omnes.' Terra erat, spinis plena erat: accessit eradicantis manus, accessit +vocatio majestatis ejus et misericordiae, coepit terra 'confiteri,' jam +'dat terra fructum suum.' Daret fructum suum, nisi ante compluerentur? +Daret terra fructum suum, nisi misericordia Dei veniret desuper?--Ergo hoc +factum est, ibi pluente Domino per os suum, facta sunt quae legimus in +Evangelio; quo pluente per nubes suas, missis Apostolis, et praedicantibus +veritatem, terra amplius dedit fructum suum, et ista seges jam implevit +orbem terrarum." Aug. ad Ps. 66, 6. s. 8. + +[363] Distat tamen ab aeternorum contemplatione actio qua bene utimur +temporalibus rebus, et illa sapientiae, haec scientiae deputatur. Quamvis +enim et illa quae sapientia est, possit scientia nuncupari, sicut et +Apostolus loquitur, ubi dicit, "Nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam +sicut et cognitus sum;" quam scientiam profecto contemplationis Dei vult +intelligi, quod sanctorum erit praemium summum: tamen ubi dicit, "Alii +quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum +eundem Spiritum;" haec utique duo sine dubitatione distinguit, licet non +ibi explicet quid intersit, et unde possit utrumque dignosci. Verum +scripturarum sanctarum multiplicem copiam scrutatus, invenio scriptum esse +in libro Job, eodem sancto viro loquente, "Ecce pietas est sapientia, +abstinere autem a malis est scientia." In hac differentia intelligendum +est, ad contemplationem sapitentiam, ad actionem scientiam pertinere. +Pietatem quippe hoc loco posuit Dei cultum, quae Graece dicitur [Greek: +Theosebeia]. Nam hoc verbum habet ista sententia in codicibus Graecis. Et +quid est in aeternis excellentius quam Deus, cujus solius immutabilis est +natura? Et quis cultus ejus, nisi amor ejus, quo nunc desideramus eum +videre, credimusque et speramus nos esse visuros; et quantum proficimus +'videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem in manifestatione?' +Aug. de Trin. l. xii. s. 22. add. s. 25. l. xiii. s. 1. de div. quaest. ad +Simplic. l. ii. s. 3. et in Ps. 135. s. 8. + +[364] Si discernimus duo Testamenta, Vetus et Novum, non sunt eadem +sacramenta, nec eadem promissa, eadem tamen pleraque praecepta. Sacramenta +non eadem, quia alia sunt sacramenta dantia salutem, alia promittentia +Salvatorem. Sacramenta novi Testamenti dant salutem, sacramenta veteris +Testamenti promiserunt Salvatorem. Cum ergo jam teneas promissa, quid +quaeris promittentia, habens jam Salvatorem? Mutata sunt sacramenta, facta +sunt faciliora, pauciora, salubriora, felicioria. Aug. in Ps. 73. s. 2. + +[365] Nihil enim horum est, quod in hujus saeculi nocte non sit +necessarium; quae cum transierit, necessaria ista non erunt, ideo 'in +potestatem noctis.' Aug. in Ps. 135. s. 8. + +[366] Quia a deliciis ad delicias migrare cupiebat, et has quibus +delectabatur relinquere formidabat, abscessit tristis ad thesauros suos +terrenos. Aug. Serm. 38. c. 5. + +[367] Dominus Deus noster fidem in qua vivimus, et ex qua vivimus, per +libros sanctos, Scripturas sanctas multipliciter nobis varieque diffudit, +sacramenta quidem verborum varians, fidem tamen unam commendans. Una enim +eademque res ideo multis modis dicitur, ut modo ipso dicendi propter +fastidium varietur, sed propter concordiam una teneatur. Aug. in Ps. 46. +init. + +[368] Et quia in Baptismo, quem acceperunt, inconcussa credulitate +consistunt, ideo dictum est, "Firmavit terram super aquas." Aug. in Ps. +135. s. 8. + +[369] Tertull. de Bapt. c. 1. Nos Pisciculi secundum [Greek: ICHTHYN] +nostrum Jesum Christum in aqua nascimur; nec aliter quam in aqua permanendo +salvi sumus. Optat. cont. Parmen. l. iii. p. 62. Hic est Piscis qui in +Baptismate per invocationem Frontalibus undis inseritur, ut quae aqua +fuerat, a Pisce etiam Piscina vocitetur. Cujus Piscis nomen, secundum +Appellationem Graecam in uno nomine per singulas Literas turbam sanctorum +nominum continet, [Greek: ICHTHYS] quod est Latine, Jesus Christus Dei +Filius Salvator. + +[370] Nulla vita est, quae non sit ex Deo, quia Deus utique summa vita est, +et ipse fons vitae.--Vita ergo voluntario defectu deficiens ab eo, qui eam +fecit, et cujus essentia fruebatur, et volens contra Dei legem frui +corporibus, quibus eam Deus praefecit, vergit ad nihilum. Nam si ea quae +moriuntur, penitus morerentur, ad nihilum sine dubio pervenirent: sed +tantum moriuntur, quantum minus essentiae participant. Aug. de vera Rel. c. +11. + +[371] Et quod eis dictum est, Habete potestatem, &c.: salvo quidem +intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione +dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritaliter; ut omnes affectiones +et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, +et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur +isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per +diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni +generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt, +et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi +nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et +vitae aeternae, tamquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis +viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus +ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, +et casti, et boni. Si autem non consentiunt, nihilo minus dum negligenter +geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et +vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus +jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in +nobis, 'donec absorbeatur mors in victoriam.' Dicit enim Apostolus: 'qui +autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et +concupiscentiis.' Aug. de Gen. c. Manich. l. i. c. 20. + +[372] Illa est igitur plena satietas animorum, haec est beata vita, pie +perfecteque cognoscere a quo inducaris in veritatem, qua veritate +perfruaris, per quid connectaris summo modo. Quae tria unum Deum +intelligentibus unamque substantiam, exclusis vanitatibus variae +superstitiones, ostendunt. de Vita Beata, s. 35. + +[373] Vid. sup. s. 29. not. 369 + +[374] Penuriam quippe pati quorumcumque hominum est; sed scire penuriam +pati magnorum est. Sic et abundare quis non potest? Sed scire et abundare +non nisi eorum est quos abundantia non corrumpit. Aug. de Bonae conjug. c. +21. + +[375] Sane non est negligenter praetereundum quod dictum est, 'Et vidit +Deus omnia quaecumque fecit, esse bona valde.' Cum enim de singulis ageret, +dicebat tantum, 'Vidit Deus quia bonum est;' cum autem de omnibus +diceretur, parum fuit dicere 'bona,' nisi adderetur et 'valde.' Si enim +singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere +laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta, +quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in +unum collectis, impletur! Omnis enim pulcritudo quae partibus constat, +multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si +laudamus oculos solos, et cetera si pulcra singula et sola laudamus; quanto +magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulcra sunt, conferunt +pulcritudinem suam: ita ut manus pulcra, quae etiam sola laudabatur in +corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et cetera +sine illa inhonesta sint: tanta est vis et potentia integritatis et +unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in universum +aliquid conveniunt et concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. +Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et +conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in +parte offendit, redigerent ad universi pulcritudinem, et viderent +quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Aug. +de Gen. c. Man. 1. i. c. 21. + +[376] Manichaei. "Offensi enim quibusdam rebus, et rursus quibusdam +delectati, non earum quibus offenduntur, sed earum quibus delectantur +volunt esse authorem Deum." Aug. de Vera Relig. c. 9. vide sup. l. vii. c. +14 et 16. + +[377] Manichaeus duas dicit esse naturas, unam bonam et alteram malam; +bonam, quae fecit mundum, malam, de qua factus est mundus. Euod. de fide c. +49. + +[378] Dicunt isti vaniloqui et mentis seductores in illa pugna, [vid. sup. +vii. s. 3. et nott.] quando primus eorum homo tenebrarum gentem elementis +fallacibus irritavit, utriusque sexus principibus ibidem captis, cum ex eis +mundus construeretur, plerosque eorum in coelestibus fabricis colligatos. +Aug. c. Faust. vi. 8. Non erubescitis, cum vos commentitium Christum +vestrum, filium commentitii primi hominis vestri, non sub stellae +testificatione ponatis, sed in stellis omnibus colligatum esse dicatis, +quia videlicet principibus tenebrarum commixtum esse creditis in illo +bello, quo ipse primus homo vester cum tenebrarum gente pugnavit, ut de +ipsis principibus tenebrarum tali commixtione captis mundus fabricaretur. +ib. 11. 5. + +[379] Et videmus haec, et si est in nobis Spiritus ipsius, sic nobis +placent ut artifex laudetur; non ut ad opera conversi, ab artifice +avertamur; et faciem quodammodo ponentes ad ea quae fecit, dorsum ponamus +ad eum qui fecit. Aug. Tract. in Joann. s. 1. Vid. sup. l. iv. s. 18. p. +55. n. 83. et l. x. s. 53. p. 194. n. 282. + +[380] "Non satis considerate dictum est; res enim in abdito est valde." +Aug. Retr. ii. 6. + +[381] Cf. de Gen. c. Manich. l. ii. c. 15. + +[382] Seu forsan "concupiscendam," quem admodum fere Gen. 3, 16. +interpretatur Aug. de Gen. c. Manich. l. ii. s. 15. Ad hujus rei exemplum +femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro: ut quod in duobus +hominibus evidentius apparet, id est, in masculo et femina, etiam in uno +homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris +corporis operamur, habeat mens interior tamquam virilis ratio subjugatum. + +[383] Pro, Ministris; ut servitia pro servis. Vocem hanc eodem sensu +usurpat Aug. de vera Relig. s. 110. [Dub.] + +[384] Coelestem pacem, quae vere ita pax est, ut rationalis duntaxat +creaturae sola pax habenda et dicenda sit, ordinatissima scilicet et +concordissima societas fruendi Deo, et invicem in Deo; quo cum ventum +fuerit, non erit vita mortalis, sed plane certeque vitalis; nec corpus +animale, quod, dum corrumpitur. aggravat animam, sed spiritale, sine ulla +indigentia, ex omni parte subditum voluntari. Aug. de Civ. Dei, l. ix. c. +17. + +[385] Sicut enim recte dicitur Deus facere, quidquid ipso in nobis operante +fecerimus: ita recte Deus dicitur requiescere, cum ejus munere +requiescimus. Aug. de Gen. ad lit. l. 4. c. 9. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES *** + +***** This file should be named 33849.txt or 33849.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/3/8/4/33849/ + +Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by The Internet Archive/Canadian Libraries) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |