9 files changed, 56294 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/33849-8.txt b/33849-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..1463469
--- /dev/null
+++ b/33849-8.txt
@@ -0,0 +1,17587 @@
+The Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Confessiones
+
+Author: Saint Augustine
+
+Editor: M. Dubois
+        Edward Bouverie Pusey
+
+Release Date: October 10, 2010 [EBook #33849]
+[Last Updated: October 13, 2013]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+
+
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+
+
+
+S. AURELII
+
+AUGUSTINI
+
+CONFESSIONES
+
+POST EDITIONEM PARISIENSEM NOVISSIMAM
+
+AD FIDEM
+
+CODICUM OXONIENSIUM RECOGNITÆ,
+
+ET POST EDITIONEM M. DUBOIS
+
+EX IPSO AUGUSTINO ILLUSTRATÆ.
+
+       *       *       *       *       *
+
+OXONII,
+
+J. H. PARKER;
+
+J. G. ET F. RIVINGTON, LONDINI.
+
+MDCCCXXXVIII.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{vii}
+
+MONITUM.
+
+Quum Patrum studium omni fere tempore in Ecclesia Anglicana floruerit,
+mirum sane accidit, non nisi unum S. Augustini opusculum[1], quod sciam,
+idque historici tantum argumenti, typis apud nos unquam mandatum fuisse.
+Auspicatius ergo a nullo alio exordium sumpturam fore Bibliothecam hanc
+Patrum duximus, quam ab ipso Augustino, neque opera ejus selecta quam ab
+ipsius Confessionibus, tum quia indolem Sancti Patris, ingenium, vitam,
+mores optime declarent, tum vero quia iis, qui pietati gnaviter studuerunt,
+nunquam non (si modo licuerit) in manibus versatæ sint. Operi tam insigni,
+et sæculorum plus quam tredecim quæ id in succum et sanguinem pietatis suæ
+converterunt, suffragiis, amore, studio, comprobato, non est quod
+immoremur; id ergo paucis tantum exponemus, quod in hac editione præstare
+voluerimus.
+
+Et nos quidem editione Benedictina contenti fuissemus, quam certe, (si in
+hâc vel illa Patrum editione minus diligenter egerint Monachi quidam
+ordinis illius impigerrimi, deque Patribus optime meriti,) solito labore et
+patientia, summaque cura et fidelitate concinnarunt, præsertim cum
+recentius adhuc summa cum diligentia denuo recensita sit et emendata; eorum
+tamen scrupulis occurrere voluimus, quibus suspectum est quicquid Ecclesiæ
+Romanæ elaboraverint asseclæ, quosque a Patrum studio absterret
+corruptelarum nescio quarundam suspicio. Quo ergo huic timori mederemur,
+codices Manuscriptos, quotquot Bibliothecæ nostræ habent, contulimus; et
+textum Benedictinum pro fundamento quidem ponentes, varias etiam lectiones,
+quas notarunt {viii} Benedictini, sedulo pensitantes, codicum Oxoniensium
+quoque, in nova hac editione paranda, opem adhibuimus. Et quatuor quidem ex
+iis jamdudum in gratiam editorum Benedictinorum, hic illic collati erant;
+quod tamen, etsi non infide, negligentius tamen certe factum est. Quos cum
+accuratius contulissemus, e duobus eos fontibus profluxisse apparuit; et
+eorum quidem, quos literis ABCD insignivimus[2], tantam esse inter se
+affinitatem, ut ex uno Ms. eos exscriptos esse suborta sit suspicio; alias
+tamen, (etsi rarius in lectionibus majoris momenti,) adeo in diversa
+ierunt, ut ad unam potius, quam dicunt, "familiam" pertinere visi sint,
+quam ab uno exemplare desumpti. Codex autem reliquus E, ad aliam omnino
+familiam pertinet; adeo ut mirum sit eum qui codices BCDE olim contulerit,
+"codd. Anglicanis" toties hanc vel illam lectionem tribuerit, cum cod. E ut
+plurimum a cæteris diversam sistat. Indoles autem horum Mss. clarius nobis
+innotuit, inspectis Varr. Lectt., quas editor recentior Benedictinus D.
+Martin, suæ Confessionum editioni (Parisiis 1741) subjecit, quippe qui
+Mss., quos adhibuerit, nominatim fere ubique adducat. Postquam ergo horum
+lectiones sedulo notaveramus, codd. ABCD maxime cum antiquissimo illo
+codice Germ. 1. (sæculi, sicut ille autumat, octavi, adeoque vix
+quadringentos post editas Confessiones annos descripto) congruere
+reperimus; E vero potius cum Bertinensi. Hi autem in libb. x. et xi
+universis, quater tantum, (quoad saltem lectiones utriusque notavit D.
+Martin,) inter se concordant; cæteris Mss. præcipuis, Gislen. Camer. Aquic.
+Torn. 1., cum utroque ut plurimum congruentibus, quoties a lectione vulgata
+discedant; ita tamen ut Germ. 2. plerumque cum Germ. 1. congruat, uterque
+vero, ut et Bertin., lectiones plures sibi proprias habeat. "Familias"
+ergo, quas vocant, duas admodum diversas exhibent. Codd. autem Oxon. ita
+cum utroque congruunt, ut in aliis rursus discedant, unde liquet eos e
+codicibus antiquis, his affinibus, potius quam ex ipsis fuisse derivatos;
+{ix} sæpissime vero eas lectiones habent, quas Benedictini, tanto
+supellectile muniti, in "codd. antiquissimis" vel "optimis" exstare testati
+sunt.
+
+Cum Codd. ergo ABC, quos per benevolentiam Præfectorum et Sociorum Colleg.
+Mertonensis et Ænei Nasi, mihi domi habere licuit, amicorum juniorum ope
+adhibita, textum Confessionum a capite ad calcem contuli; codd. vero DE,
+quos non nisi in Bibliotheca Bodleiana conferre licuit, postquam eorum
+indolem satis exploraverim, iis tantum in locis, haud paucis sane, inspexi,
+ubi codd. jam collati inter se discreparunt. Lectt. porro Varr. minoris
+sæpe, vel nullius fere, momenti notavi, quo codd. nostrorum indoles melius
+innotesceret; verborum autem ordinem, quem Augustinus subtilem et limatum
+imprimis adhibet, utpote qui Rhetor olim fuerit et "acutis auribus"
+præditus, tacite, ne tædio foret crebra harum minutiarum adnotatio, ad
+eorumdem fidem immutavi. Immutavi autem, cum, etsi minutum sit, suum tamen
+habeat leporem. Opere vero jam ad finem perducto, merita editionis
+Benedictinæ adeo non elevare vellem, ut nequeam non admirari summam fidem,
+diligentiam, acumen, quæ in ea concinnanda, adhibuerunt Monachi
+Benedictini.[3]
+
+Notulas, quas textui subjecimus, utiles fore speravimus, quod Augustini
+mentem subinde plenius declararent, vel rem aliquam, quam in Confessionibus
+obiter tantum tetigerit, expressius tractarent, vel ex alia quadam parte
+ante oculos sisterent. Eas autem ex editione M. Dubois (Paris. 1776)
+maximam partem desumptas esse, jam diximus; quasdam ipsi adjecimus, maxime,
+quæ ad Manichæorum hæresin pertinent. Ubique autem fere verba ipsius
+Augustini adhibuimus, tum ne nostra cum ipsius sententiis miscere quibusdam
+videremur, tum vero quod ipse sensus suos magis vivide esset {x} aperturus,
+tum denique quod thesaurus quodammodo sententiarum et dictorum Sancti
+illius ita evasurus foret, unde ii, qui in operibus ejus minus versati
+essent, divitias, quas per insignem hunc servum Suum Ecclesiæ Suæ contulit
+Deus, rectius æstimarent. Faxit Ille, ut scripta inclyti hujus sanctique
+propugnatoris sanæ fidei pietatisque virilis, regnum Ejus, "cujus erat et
+cui serviit" nunc etiam promoveant.
+
+  E. B. P.
+
+  _Oxonii_
+  _Die festo S. Bartholomæi_
+  A.D. 1838.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{xi}
+
+AUGUSTINUS DARIO COMITI, EPISTOLA 231, N. 6.
+
+"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice, ne me
+laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende,
+et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me tibi
+placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me.
+Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed
+qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam,
+sed perficiar."
+
+EX LIBRO DE DONO PERSEVERANTIÆ, CAP. XX.
+
+"Quid autem meorum opusculorum frequentius et delectabilius innotescere
+potuit, quam libri Confessionum mearum? Cum et ipsos ediderim antequam
+Pelagiana hæresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et sæpe dixi:
+'Da quod jubes, et jube quod vis.' Quæ mea verba Pelagius Romæ cum a quodam
+fratre coepiscopo meo fuissent eo præsente commemorata, ferre non potuit;
+et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoraverat,
+litigavit."
+
+LIB. II. RETRACTATIONUM CAPUT VI.
+
+"Confessionum mearum libri tredecim, et de malis et de bonis meis Deum
+laudant justum et bonum, atque in eum excitant humanum intellectum et
+affectum; interim quod ad me attinet, hoc in me egerunt cum scriberentur,
+et agunt cum leguntur. Quid de illis alii sentiant, ipsi viderint; multis
+tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad
+decimum de me scripti sunt: in tribus cæteris, de Scripturis sanctis; ab eo
+quod scriptum est, _In principio fecit Deus coelum et terram_[4], usque ad
+sabbati requiem."
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{xiii}
+
+ARGUMENTUM.
+
+    LIBER PRIMUS.
+
+    A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
+    quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in
+    lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia
+    procliviorem se fuisse confitetur. p. 1
+
+    LIBER SECUNDUS.
+
+    Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum
+    decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+    consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
+    revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
+    gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
+    specie in malum trahi. 18
+
+    LIBER TERTIUS.
+
+    De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+    transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
+    spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
+    sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
+    incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
+    flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter.
+    Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus
+    resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
+    Episcopi responso. 27
+
+    LIBER QUARTUS.
+
+    Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
+    secum in eumdem errorem pertra isse; tum etiam consuluisse
+    mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
+    æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
+    memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia {xiv}
+    et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit.
+    Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo
+    sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio
+    liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis
+    ferme vigesimo, per sese intellexerit. 45
+
+    LIBER QUINTUS.
+
+    Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta Fausti
+    Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant,
+    propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi
+    rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret,
+    abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito Ambrosio
+    resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
+    Catholica denuo fieri decrevit. 63
+
+    LIBER SEXTUS.
+
+    Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+    Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
+    Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
+    falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
+    haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
+    melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
+    ad vitæ conversionem in dies accenditur. 82
+
+    LIBER SEPTIMUS.
+
+    Juventatis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
+    mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+    perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+    corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe
+    cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
+    erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur;
+    plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
+    Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
+    præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. 103
+
+    LIBER OCTAVUS.
+
+    Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum
+    secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo
+    Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de
+    Antonio Ægyptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano
+    didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
+    et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit;
+    lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
+    diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur. 125 {xv}
+
+    LIBER NONUS.
+
+    Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante
+    transactas vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit.
+    Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+    Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+    baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis
+    et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
+    quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56, Augustini 33. 145
+
+    LIBER DECIMUS.
+
+    Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+    gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc
+    scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum
+    cognoscendum incunda sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates
+    lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet,
+    Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in
+    sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis,
+    curiositatis et superbiæ; et quid circa unamquamque præscribat
+    temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore
+    disserit, cujus ope omnes animæ suæ languores sanatum iri confidit. 168
+
+    LIBER UNDECIMUS.
+
+    Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia Divina
+    exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo laudaturus,
+    quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non nisi in
+    Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri Geneseos,
+    _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his disserens, occurrit
+    obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum et terram conderet;
+    et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea facere, cum antea non
+    fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de Tempore copiose et
+    accurate disserit. 205
+
+    LIBER DUODECIMUS.
+
+    Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio
+    fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet
+    creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quæ faciem Dei semper
+    contemplatur; _terræ_ autum vocabulo informem materiam, ex qua rerum
+    corporearum species fuerunt posthac formatæ. Verum alias interpretandi
+    rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturæ divinæ
+    profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
+    omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
+    confitetur. 226 {xvi}
+
+    LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+    Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+    creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+    quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
+    sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
+    ejus in nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi
+    Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum
+    ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare
+    voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa. 249
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{1}
+
+S. AUR. AUGUSTINI
+
+HIPPONENSIS EPISCOPI
+
+CONFESSIONUM
+
+LIBRI TREDECIM.[5]
+
+       *       *       *       *       *
+
+LIBER PRIMUS.
+
+    A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
+    quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in
+    lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia
+    procliviorem se fuisse confitetur.
+
+[Sidenote: I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. Ps. 144, 3; 146, 5. Jac.
+4, 6. 1 Pet. 5, 5.]
+
+1. _Magnus es, Domine, et laudabilis valde: magna virtus tua, et sapientiæ
+tuæ non est numerus._ Et laudare te vult homo, aliqua portio creaturæ tuæ;
+et homo circumferens mortalitatem suam, circumferens testimonium peccati
+sui, et testimonium quia _superbis resistis_: et tamen laudare te vult
+homo, aliqua portio creaturæ tuæ. Tu excitas, ut laudare te delectet; quia
+fecisti nos ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te[6].
+Da mihi, Domine, scire et intelligere utrum sit prius invocare te, an
+laudare te; et scire te prius sit, an invocare te. Sed quis te invocat,
+nesciens te? Aliud enim pro alio potest invocare nesciens te. An potius
+invocaris, ut sciaris? [Sidenote: Rom. 10, 14.]_Quomodo autem invocabunt in
+quem non crediderunt? aut quomodo credent sine prædicante? [Sidenote: Ps.
+21, 27. Mat. 7, 7.]Et laudabunt Dominum qui requirunt eum. Quærentes enim
+invenient eum_, et invenientes laudabunt eum. Quæram te, Domine, invocans
+te; et invocem te, credens in te: prædicatus enim es nobis. Invocat te,
+Domine, fides mea quam dedisti mihi, quam inspirasti mihi per humanitatem
+Filii tui, per ministerium prædicatoris tui.
+
+{2}
+
+[Sidenote: II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.]
+
+2. Et quomodo invocabo Deum meum, Deum et Dominum meum? Quoniam utique in
+me ipsum eum vocabo[7], cum invocabo eum. Et quis locus est in me quo
+veniat in me Deus meus? quo Deus veniat in me, Deus qui fecit coelum et
+terram? Itane, Domine Deus meus, est quidquam in me quod capiat te? An vero
+coelum et terra quæ fecisti, et in quibus me fecisti, capiunt te? An quia
+sine te non esset quidquid est, fit ut quidquid est capiat te? Quoniam
+itaque et ego sum, quid peto ut venias in me, qui non essem, nisi esses in
+me? Non enim ego jam in inferis*, et tamen etiam ibi es. Nam [Sidenote: Ps.
+138, 8.]_etsi descendero in infernum, ades_. Non ergo essem, Deus meus non
+omnino essem, nisi esses in me. An potius non essem, nisi essem in te,
+[Sidenote: Rom. 11, 36.]_ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia_? Etiam
+sic, Domine, etiam sic. Quo te invoco, cum in te sim? aut unde venias in
+me? Quo enim recedam extra coelum et terram, ut inde in me veniat Deus
+meus, qui dixit: [Sidenote: Jer. 23, 24.]_ Coelum et terram ego impleo?_
+
+[Sidenote: III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.]
+
+3. Capiunt[8] ergone te coelum et terra, quoniam tu imples ea? An imples,
+et restat, quoniam non te capiunt? Et quo refundis quidquid impleto coelo
+et terra restat ex te? An non opus habes, ut quoquam continearis, qui
+contines omnia; quoniam quæ imples, continendo imples? Non enim vasa quæ te
+plena sunt, stabilem te faciunt; quia etsi frangantur, non effunderis. Et
+cum [Sidenote: Act. 2, 18.]_effunderis super nos_, non tu jaces, sed erigis
+nos; nec tu dissiparis*, sed colligis nos. Sed qui* imples omnia, te toto
+imples omnia? An quia non possunt te totum capere omnia, partem tui
+capiunt, et eamdem partem simul omnia capiunt? An singulas singula, et
+majores majora, minores minora capiunt? Ergo est aliqua pars tui major,
+aliqua minor. An ubique totus es, et res nulla te totum capit?
+
+[Sidenote: IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.]
+
+4. Quid es ergo, Deus meus? quid, rogo, nisi Dominus Deus? [Sidenote: Ps.
+17, 32.]_Quis enim Dominus præter Dominum? aut quis Deus præter Deum
+nostrum?_ Summe, optime, potentissime, omnipotentissime, misericordissime
+et justissime, secretissime et præsentissime, pulcherrime et fortissime,
+stabilis et incomprehensibilis; immutabilis, mutans omnia; nunquam novus,
+{3} nunquam vetus; innovans omnia, et [Sidenote: Job 9, 5. e vers. vet.]_in
+vetustatem perducens_ superbos[9], [Sidenote: Mat. 25, 27.]_et nesciunt_:
+semper agens, semper quietus; colligens, et non egens; portans, et implens,
+et protegens; creans, et nutriens, et perficiens; quærens, cum nihil desit
+tibi. Amas, nec æstuas; zelas, et securus es; poenitet te, et non doles;
+irasceris et tranquillus es; opera mutas, nec mutas consilium: recipis quod
+invenis, et nunquam amisisti*; nunquam inops, et gaudes lucris; nunquam
+avarus, et usuras exigis. Supererogatur tibi, ut debeas; et quis habet
+quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil perdens.
+Et quid diximus*, Deus meus, vita mea, dulcedo mea sancta? aut quid dicit
+aliquis, cum de te dicit? Et væ tacentibus de te; quoniam loquaces muti
+sunt.
+
+[Sidenote: V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.]
+
+5. Quis mihi dabit acquiescere in te? Quis mihi dabit ut venias in cor
+meum, et inebries illud, ut obliviscar mala mea, et unum bonum meum
+amplectar te? Quid mihi es? Miserere, ut loquar. Quid tibi sum ipse, ut
+amari te jubeas a me, et nisi faciam irascaris mihi, et mineris ingentes
+miserias? Parvane ipsa est*, si non amem te? Hei mihi! Dic mihi per
+miserationes tuas, Domine Deus meus, quid sis mihi. [Sidenote: Ps. 34.
+3.]_Dic animæ meæ: Salus tua ego sum_. Sic dic, ut audiam. Ecce aures
+cordis mei ante te, Domine; aperi eas, et [Sidenote: Ex. 33, 20.]_dic animæ
+meæ: Salus tua ego sum_. Curram post vocem hanc, et apprehendam te. Noli
+abscondere a me faciem tuam: moriar, ne moriar, ut eam videam.
+
+6. Augusta est domus animæ meæ quo venias ad eam; dilatetur abs te. Ruinosa
+est; refice eam. Habet quæ offendant oculos tuos; fateor et scio: sed quis
+mundabit eam? aut cui alteri præter te clamabo, [Sidenote: Ps. 18, 13,
+14.]_Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis[10] parce servo tuo?
+[Sidenote: Ps. 115, 10.]Credo, propter quod et loquor_; Domine, tu scis.
+[Sidenote: Ps. 31, 5.]_Nonne tibi prolocutus sum adversum me delicta mea,
+Deus meus: [Sidenote: Job 9, 2, 3.]et tu dimisisti impietatem cordis mei?_
+Non judicio contendo tecum qui veritas es; et ego nolo fallere meipsum,
+[Sidenote: Ps. 26, 12.]_ne mentiatur {4} iniquitas mea sibi_. Non ergo
+judicio contendo tecum; quia [Sidenote: Ps. 129, 3.]_si iniquitates
+observaveris, Domine; Domine, quis sustinebit_?
+
+[Sidenote: VI. Infantiam suam describit, laudat Dei providentiam et
+æternitatem.]
+
+7. Sed tamen, sine me loqui apud misericordiam tuam, [Sidenote: Gen. 18,
+27.]_me terram et cinerem_. Sine* tamen loqui; quoniam ecce misericordia
+tua est, non homo irrisor meus, cui loquor. Et tu fortasse irrides me; sed
+[Sidenote: Jer. 12, 15.]_conversus misereberis mei_. Quid enim est quod
+volo dicere, Domine Deus meus, nisi quia nescio unde venerim huc? in istam
+dico vitam mortalem*, an mortalem vitalem, nescio. Et susceperunt me
+consolationes miserationum tuarum, sicut audivi a parentibus carnis meæ, ex
+quo* et in qua formasti me in tempore; non enim ego memini. Exceperunt ergo
+me consolationes lactis humani. Nec mater mea, vel nutrices meæ sibi ubera
+implebant: sed tu mihi per eas dabas alimentum infantiæ, secundum
+institutionem tuam et divitias usque ad fundum rerum dispositas. Tu etiam
+mihi dabas nolle amplius quam dabas; et nutrientibus me dare mihi velle
+quod eis dabas. Dare enim mihi per ordinatum affectum volebant quo ex te
+abundabant. Nam bonum erat eis bonum meum ex eis; quod non ex eis*, sed per
+eas erat: ex te quippe bona omnia, Deus; [Sidenote: 2 Reg. 23, 5.]_et ex
+Deo meo salus mihi universa_. Quod animadverti postmodum, clamante te mihi
+per hæc ipsa quæ tribuis intus et foris. Nam tunc sugere noram, et
+acquiescere delectationibus, flere autem offensiones carnis meæ; nihil
+amplius.
+
+8. Post et ridere coepi, dormiens primo, deinde vigilans. Hoc enim de me
+mihi indicatum est et credidi, quoniam sic videmus et alios infantes: nam
+ista mea non memini. Et ecce paulatim sentiebam ubi essem, et voluntates
+meas volebam ostendere eis per quos implerentur, et non poteram; quia illæ
+intus erant, foris autem illi, nec ullo suo sensu valebant introire in
+animam meam. Itaque jactabam membra et voces, signa similia voluntatibus
+meis, pauca quæ poteram, qualia poteram: non enim erant veri similia. Et
+cum mihi non obtemperabatur, vel non intellecto, vel ne obesset; indignabar
+non subditis majoribus, et liberis non servientibus, et me de illis flendo
+vindicabam. Tales esse infantes didici quos discere potui, et me talem
+fuisse magis mihi ipsi indicaverunt nescientes, quam scientes nutritores
+mei.
+
+9. Et ecce infantia mea olim mortua est, et ego vivo. Tu autem, Domine, qui
+et semper vivis, et nihil moritur in te, {5} quoniam ante primordia
+sæculorum, et ante omne quod vel ante dici potest, tu es, et Deus es
+Dominusque omnium quæ creasti: et apud te rerum omnium instabilium stant
+causæ; et rerum omnium mutabilium immutabiles manent origines; et omnium
+irrationabilium et temporalium sempiternæ vivunt rationes. Dic mihi
+supplici tuo, Deus, et misericors misero tuo; dic mihi utrum jam alicui
+ætati meæ mortuæ successerit infantia mea: an illa est quam egi intra
+viscera matris meæ? Nam et de illa mihi nonnihil indicatum est, et
+prægnantes ipse vidi feminas. Quid ante hanc etiam, dulcedo mea, Deus meus?
+fuine alicubi, aut aliquis? Nam quis mihi dicat ista, non habeo; nec pater
+nec mater potuerunt, nec aliorum experimentum, nec memoria mea. An irrides
+me ista quærentem, teque de hoc quod novi, laudari a me jubes, et confiteri
+me tibi*?
+
+10. Confiteor tibi, Domine coeli et terræ, laudem dicens tibi de primordiis
+et infantia mea quæ non memini; et dedisti ea homini ex aliis de se
+conjicere, et auctoritatibus etiam muliercularum multa de se credere. Eram
+enim et vivebam etiam tunc, et signa, quibus sensa mea nota aliis facerem,
+jam in fine infantiæ quærebam. Unde hoc tale animal nisi abs te, Domine? An
+quisquam se faciendi erit artifex? aut ulla vena trahitur aliunde, qua esse
+et vivere currat in nos, præterquam quod [Sidenote: Ps. 99, 3.]_tu facis
+nos_, Domine, cui esse et vivere non aliud atque aliud est; quia summe
+esse, atque summe vivere idipsum es? Summus enim es, et [Sidenote: Mal. 3,
+6.]_non mutaris_; neque peragitur in te hodiernus dies, et tamen in te
+peragitur, quia in te sunt et ista omnia: non enim haberent vias
+transeundi, nisi contineres ea. Et quoniam [Sidenote: Ps. 101, 28.]_anni
+tui non deficiunt_*, anni tui hodiernus dies: et quam multi jam dies nostri
+et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt, et ex illo acceperunt
+modos, et utcumque exstiterunt, et transibunt adhuc alii, et accipient, et
+utcumque existent! [Sidenote: Ibid.]_Tu autem idem ipse es_; et omnia
+crastina atque ultra, omniaque hesterna et retro hodie facies, hodie
+fecisti. Quid ad me, si quis non intelligat[11]? {6} Gaudeat et ipse,
+dicens: [Sidenote: Ex. 16, 15.]_Quid est hoc_? Gaudeat etiam sic; et amet
+non inveniendo invenire potius, quam inveniendo non invenire te.
+
+[Sidenote: VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.]
+
+11. Exaudi, Deus. Væ peccatis hominum! Et homo dicit hæc, et misereris
+ejus; quoniam tu fecisti eum, et peccatum non fecisti in eo. Quis me*
+commemorat peccatum infantiæ meæ? Quoniam nemo mundus a peccato coram te,
+nec infans cujus est unius diei vita super terram. [Sidenote: Job 14, 4. e
+vers. vet.]Quis me commemorat? An quilibet tantillus nunc parvulus, in quo
+video quod non memini de me? Quid ergo tunc peccabam? An quia uberibus
+inhiabam plorans? Nam si nunc faciam, non quidem uberibus, sed escæ
+congruenti annis meis ita inhians, deridebor atque reprehendar justissime.
+Tunc ergo reprehendenda faciebam: sed quia reprehendentem intelligere non
+poteram; nec mos reprehendi me, nec ratio sinebat. Nam exstirpamus et
+ejicimus ista crescentes. Nec vidi quemquam scientem; [Sidenote: Joh. 5,
+2.]cum aliquid purgat*, bona projicere. An pro tempore etiam illa bona
+erant, flendo petere etiam quod noxie daretur; indignari acriter non
+subjectis hominibus, liberis et majoribus, hisque a quibus genitus est,
+multisque præterea prudentioribus non ad nutum voluntatis obtemperantibus;
+feriendo nocere niti quantum potest, quia non obeditur imperiis quibus
+perniciose obediretur? Ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est,
+non animus infantium. Vidi ego et expertus sum zelantem parvulum: nondum
+loquebatur, et intuebatur pallidus amaro aspectu collactaneum suum. Quis
+hoc ignorat? Expiare se dicunt ista matres atque nutrices nescio quibus
+remediis. Nisi vero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim manante
+atque abundante, opis egentissimum, et illo adhuc uno alimento vitam
+ducentem, consortem non pati. Sed blande tolerantur hæc, non quia nulla vel
+parva, sed quia ætatis accessu peritura sunt. Quod licet probes, cum* ferri
+æquo animo eadem ipsa non possunt, quando in aliquo annosiore
+deprehenduntur.
+
+12. Tu itaque, Domine Deus meus, qui dedisti vitam infanti, et corpus, quod
+ita ut videmus instruxisti sensibus, compegisti membris, figura decorasti,
+proque ejus universitate atque incolumitate omnes conatus animantis
+insinuasti; jubes me laudare te in istis et [Sidenote: Ps. 91,
+2.]_confiteri tibi, et psallere nomini tuo {7} Altissime_: quia Deus es
+omnipotens et bonus, etiamsi sola ista fecisses, quæ nemo alius potest
+facere, nisi tu, une, a quo est omnis modus; formosissime, qui formas
+omnia, et lege tua ordinas omnia. Hanc ergo ætatem, Domine, qua me vixisse*
+non memini, de qua aliis credidi, et quam me egisse ex aliis infantibus
+conjeci, quanquam ista multum fida conjectura sit, piget me annumerare huic
+vitæ meæ, qua vivo in hoc sæculo. Quantum enim attinet ad oblivionis meas
+tenebras, par illi est qua vixi in matris utero. Quod si et* [Sidenote: Ps.
+50, 7.]_in iniquitate conceptus sum et in peccatis me mater mea in uteru
+aluit_; ubi, oro te, Deus meus, ubi, Domine, ego servus tuus, ubi aut
+quando innocens fui? Sed ecce omitto illud tempus: et quid mihi jam cum eo
+est, eujus nulla vestigia recolo?
+
+[Sidenote: VIII. Unde puer loqui didicerit.]
+
+13. Nonne ab infantia huc pergens veni in pueritiam; vel potius ipsa in me
+venit, et successit infantiæ? Nec discessit illa: quo enim abiit? et tamen
+jam non erat. Non enim eram infans qui non farer, sed jam puer loquens
+eram. Et memini hoc; et unde loqui didicerim, post adverti. Non enim
+docebant me majores homines præbentes mihi verba certo aliquo ordine
+doctrinæ, sicut paulo post litteras: sed ego ipse mente quam dedisti mihi,
+Deus meus, cum gemitibus et vocibus variis, et variis membrorum motibus
+edere vellem sensa cordis mei ut voluntati pareretur, nec valerem quæ
+volebam omnia, nec quibus volebam omnibus, præsonabam memoria*; cum ipsi
+appellabant rem aliquam, et cum secundum eam vocem corpus ad aliquid
+movebant, videbam et tenebam hoc ab eis vocari rem illam, quod sonabant,
+cum eam vellent ostendere. Hoc autem eos velle ex motu corporis
+aperiebatur, tanquam verbis naturalibus omnium gentium, quæ fiunt vultu et
+nutu oculorum, cæterorumque membrorum actu, et sonitu vocis indicante
+affectionem animi, in petendis, habendis, rejiciendis, fugiendisve rebus.
+Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et crebro audita, quarum
+rerum signa essent, paulatim colligebam, measque jam voluntates edomito in
+eis signis ore, per hæc enuntiabam. Sic cum his inter quos eram, voluntatum
+enuntiandarum signa communicavi, et vitæ humanæ procellosam societatem
+altius ingressus sum, pendens ex parentum auctoritate, nutuque majorum
+hominum. {8}
+
+[Sidenote: IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.]
+
+14. Deus, Deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes!
+quandoquidem recte mihi vivere puero id proponebatur, obtemperare
+monentibus, ut in hoc sæculo florerem, et excellerem linguosis artibus, ad
+honorem hominum et falsas divitias famulantibus. Inde in scholam datus sum
+ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esse ignorabam miser, et
+tamen si segnis in discendo essem, vapulabam. Laudabatur enim hoc a
+majoribus; et multi ante nos vitam istam agentes, præstruxerant ærumnosas
+vias, per quas transire cogebamur, multiplicato labore et dolore filiis
+Adam. Invenimus autem, Domine, homines rogantes te; et didicimus ab eis,
+sentientes te, ut poteramus, esse magnum aliquem, qui posses, etiam non
+apparens sensibus nostris, exaudire nos et subvenire nobis. Nam puer coepi
+rogare te, auxilium et refugium meum; et in tuam invocationem rumpebam
+nodos linguæ meæ; et rogabam te parvus, non parvo affectu, ne in schola
+vapularem. Et cum me non exaudiebas, quod [Sidenote: Ps.21, 3.]_non_ erat
+_ad insipientiam mihi_[12], ridebantur a majoribus hominibus, usque ab
+ipsis parentibus, qui mihi accidere mali nihil volebant, plagæ meæ, magnum
+tunc et grave malum meum.
+
+15. Estne quisquam, Domine, tam magnus animus, prægrandi affectu tibi
+cohærens? estne, inquam, quisquam (facit enim hoc quædam etiam stoliditas,)
+est ergo, qui tibi pie cohærendo ita sit affectus granditer, ut equuleos et
+ungulas, atque hujuscemodi varia tormenta, pro quibus effugiendis tibi per
+universas terras cum timore magno supplicatur, ita parvi æstimet, deridens*
+eos qui hæc acerbissime formidant, quemadmodum parentes nostri ridebant
+tormenta quibus pueri a magistris affligebamur? Non enim aut minus ea
+metuebamus, aut minus te de his evadendis deprecabamur: et peccabamus tamen
+minus scribendo, aut legendo, aut cogitando de litteris, quam exigebatur a
+nobis. Non enim decrat, Domine, memoria vel ingenium, quæ nos habere
+voluisti pro illa ætate satis; sed delectabat ludere: et vindicabatur in
+nos ab eis qui talia utique agebant. Sed majorum nugæ negotia vocantur;
+puerorum autem talia cum sint, {9} puniuntur a majoribus: et nemo miseratur
+pueros, vel illos, vel utrosque. Nisi vero approbet* quisquam bonus rerum
+arbiter vapulasse me, quia ludebam pila puer, et eo ludo impediebar
+quominus celeriter discerem litteras, quibus major deformius luderem: aut*
+aliud faciebat idem ipse a quo vapulabam; qui si in aliqua quæstiuncula a
+condoctore suo victus esset, magis bile atque invidia torqueretur, quam ego
+cum in certamine pilæ a collusore meo superabar?
+
+[Sidenote: X. Amore lusus et spectaculorem avocatur a litterarum studio.]
+
+16. Et tamen peccabam, Domine Deus, ordinator et creator omnium rerum
+naturalium, peccatorum autem tantum ordinator[13]: Domine Deus meus,
+peccabam faciendo contra præcepta parentum et magistrorum illorum. Poteram
+enim postea bene uti litteris, quas volebant ut discerem quocumque animo
+illi mei. Non enim meliora eligens, inobediens eram, sed amore ludendi,
+amans in certaminibus superbas victorias, et scalpi aures meas falsis
+fabellis, quo prurirent ardentius, eadem curiositate magis magisque per
+oculos emicante in spectacula* ludosque majorum; quos tamen qui edunt, ea
+dignitate præditi excellunt, ut hoc pene omnes optent parvulis suis: quos
+tamen cædi libenter patiuntur, si spectaculis talibus impediuntur a studio,
+quo eos ad talia edenda cupiunt pervenire. Vide ista, Domine,
+misericorditer, et libera nos jam invocantes te; libera etiam eos qui
+nondum te invocant, ut invocent te, et liberes eos.
+
+[Sidenote: XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio
+differt.]
+
+17. Audieram enim ego adhuc puer de vita æterna nobis promissa per
+humilitatem[14] Domini Dei nostri descendentis ad superbiam nostram; et
+signabar jam signo crucis ejus, et condiebar ejus sale[15], jam inde ab
+utero matris meæ, quæ {10} multum speravit in te. Vidisti, Domine, cum
+adhuc puer essem, et quodam die pressu stomachi* repente æstuarem pene
+moriturus; vidisti, Deus meus, quoniam custos meus jam eras, quo motu animi
+et qua fide baptismum Christi tui Dei et Domini mei flagitavi a pietate
+matris meæ, et matris omnium nostrum Ecclesiæ tuæ. Et conturbata mater
+carnis meæ, quoniam et sempiternam salutem meam charius parturiebat corde
+casto in fide tua, jam curaret festinabunda ut Sacramentis salutaribus
+initiarer et abluerer, te, Domine Jesu, confitens in remissionem
+peccatorum, nisi statim recreatus essem. Dilata est itaque mundatio mea,
+quasi necesse esset ut adhuc sordidarer, si viverem; quia videlicet post
+lavacrum illud major et periculosior in sordibus delictorum reatus foret.
+Ita jam credebam, et illa et omnis domus, nisi pater solus, qui tamen non
+evicit in me jus maternæ pietatis, quominus in Christum crederem, sicut
+ille nondum crediderat. Nam illa satagebat ut tu mihi pater esses, Deus
+meus, potius quam ille: et in hoc adjuvabas eam ut superaret virum, cui
+melior serviebat; quia et in hoc tibi utique id jubenti serviebat.
+
+18. Rogo te, Deus meus, vellem scire, si tu etiam velles, quo consilio
+dilatus sum ne tunc baptizarer: utrum bono meo mihi quasi laxata sunt lora
+peccandi, an non laxata sunt*? Unde ergo etiam nunc de aliis atque aliis
+sonat undique in auribus nostris, Sine illum, faciat*: nondum enim
+baptizatus est: et tamen in salute corporis non dicimus, Sine, vulneretur
+amplius; nondum enim sanatus est? Quanto ergo melius et cito sanarer*, et
+id ageretur mecum meorum meaque diligentia, ut recepta salus animæ meæ tuta
+esset tutela tua, qui dedisses eam? Melius vero. Sed quot et quanti fluctus
+impendere tentationum post pueritiam videbantur, noverat eos jam illa
+mater; et terram per eos* unde postea formarer, quam ipsam jam effigiem
+committere volebat.
+
+[Sidenote: XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.]
+
+19. In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de adolescentia
+metuebatur, non amabam litteras, et me in eas urgeri oderam; et urgebar
+tamen, et bene mihi fiebat, nec faciebam ego bene: non enim discerem, nisi
+cogerer. Nemo autem invitus bene facit, etiam si bonum est quod facit. Nec
+qui me urgebant, bene faciebant; sed bene mihi fiebat abs te, Deus meus.
+Illi enim non intuebantur quo referrem* quod me discere cogebant,
+præterquam ad satiandas insatiabiles {11} cupiditates copiosæ inopiæ et
+ignominiosæ gloriæ. [Sidenote: Mat. 10, 30.]Tu vero cui numerati sunt
+capilli capitis nostri, errore omnium qui mihi instabant ut discerem,
+utebaris ad utilitatem meam; meo autem, qui discere nolebam, utebaris ad
+poenam meam, qua plecti non eram indignus tantillus puer et tantus
+peccator. Ita de non bene facientibus tu bene faciebas mihi; et de peccante
+meipso juste retribuebas mihi. Jussisti enim, et sic est, ut poena sua sibi
+sit omnis inordinatus animus.
+
+[Sidenote: XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.]
+
+20. Quid autem erat causæ cur Græcas litteras oderam, quibus puerulus
+imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. Adamaveram enim
+Latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui grammatici vocantur.
+Nam illas primas ubi legere et scribere et numerare discitur, non minus
+onerosas poenalesque habebam, quam omnes Græcas. Unde tamen et hoc nisi de
+peccato et vanitate vitæ, qua [Sidenote: Ps. 77, 39. e vers. vet. vid.
+Sabat.]_caro eram*, et spiritus ambulans et non revertens_? Nam utique
+meliores, quia certiores erant primæ illæ litteræ, quibus fiebat in me, et
+factum est, et habeo illud ut et legam si quid scriptum invenio, et scribam
+ipse si quid volo, quam illæ quibus tenere cogebar Æneæ nescio cujus
+errores, oblitus errorum meorum; et plorare Didonem mortuam, quia se
+occidit ob amorem, cum interea meipsum in his a te morientem, Deus vita
+mea, siccis oculis ferrem miserrimus.
+
+21. Quid enim miserius misero non miserante seipsum, et flente Didonis
+mortem, quæ fiebat amando Æneam; non flente autem mortem suam, quæ fiebat
+non amando te, Deus lumen cordis mei, et panis oris intus animæ meæ, et
+virtus maritans mentem meam[16] et sinum cogitationis meæ? Non te amabam,
+et fornicabar abs te, et fornicanti sonabat undique, Euge, euge. Amicitia
+enim mundi hujus, fornicatio est abs te[17]; et Euge, euge dicitur, ut
+pudeat si non ita homo sit. Et hæc non flebam, sed flebam Didonem
+"exstinctam, ferroque extrema secutam[18]," sequens ipse extrema condita
+tua, relicto te, et terra* iens in terram: et si prohiberer ea legere,
+dolerem, quia non legerem quod dolerem. Talis dementia {12} honestiores et
+uberiores litteræ putantur, quam illæ quibus legere et scribere didici.
+
+22. Sed nunc in anima mea clamet Deus meus, et veritas tua dicat mihi: Non
+est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior. Nam ecce
+paratior sum oblivisci errores Æneæ, atque omnia ejusmodi, quam scribere et
+legere. At enim vela pendent liminibus grammaticarum scholarum: sed non
+illa magis honorem secreti, quam tegumentum erroris significant. Non
+clament adversus me, quos jam non timeo, dum confiteor tibi quæ vult anima
+mea, Deus meus, et acquiesco in reprehensione malarum viarum mearum, ut
+diligam bonas vias tuas. Non clament adversum me venditores grammaticæ vel
+emptores: quia si proponam eis, interrogans utrum verum sit quod Æneam
+aliquando Carthaginem venisse Poeta dicit; indoctiores se nescire
+respondebunt, doctiores autem etiam negabunt verum esse. At si quæram
+quibus litteris scribatur Æneæ nomen, omnes mihi, qui hæc didicerunt, verum
+respondebunt; secundum id pactum et placitum, quo inter se homines ista
+signa firmarunt. Item, si quæram quid horum majore vitæ hujus incommodo
+quisque obliviscatur, legere et scribere, an poetica illa figmenta; quis
+non videat quid responsurus sit, qui non est penitus oblitus sui? Peccabam
+ergo puer cum illa inania istis utilioribus amore præponebam, vel potius
+ista oderam, illa amabam. Jamvero unum et unum duo, duo et duo quatuor,
+odiosa cantio mihi erat; et dulcissimum spectaculum vanitatis equus ligneus
+plenus armatis, et Trojæ incendium, atque ipsius umbra Creusæ[19].
+
+[Sidenote: XIV. Litteras Græcas oderat.]
+
+23. Cur ergo Græcam etiam grammaticam oderam talia cantantem? Nam et
+Homerus peritus texere tales fabellas, et dulcissime vanus est, et mihi
+tamen amarus erat puero. Credo etiam Græcis pueris Virgilius ita sit, cum
+eum sic discere coguntur, ut ego illum. Videlicet difficultas*, difficultas
+omnino ediscendæ peregrinæ linguæ, quasi felle aspergebat omnes suavitates
+Græcas fabulosarum narrationum. Nulla enim verba illa noveram, et sævis
+terroribus ac poenis ut nossem instabatur mihi vehementer. Nam et Latina
+aliquando infans utique nulla noveram; et tamen advertendo didici sine ullo
+metu atque cruciatu, inter etiam blandimenta nutricum, {13} et joca
+arridentium, et lætitias alludentium. Didici vero illa sine poenali onere
+urgentium, cum me urgeret cor meum ad parienda concepta sua, quæ non
+possem*, nisi aliqua verba didicissem, non a docentibus, sed a loquentibus,
+in quorum et ego auribus parturiebam quidquid sentiebam. Hinc satis elucet
+majorem habere vim ad discenda ista liberam curiositatem, quam meticulosam
+necessitatem. Sed illius fluxum hæc restringit legibus tuis, Deus, legibus
+tuis a magistrorum ferulis usque ad tentationes martyrum; valentibus
+legibus tuis miscere salubres amaritudines, revocantes nos ad te a
+jucunditate pestifera, qua recessimus a te*.
+
+[Sidenote: XV. Precatio ad Deum.]
+
+24. Exaudi, Domine, deprecationem meam ne deficiat anima mea sub disciplina
+tua; neque deficiam in confitendo tibi miserationes tuas, quibus eruisti me
+ab omnibus viis meis pessimis; ut dulcescas[20] mihi super omnes
+seductiones quas sequebar; et amem te validissime et amplexer manum tuam
+totis præcordiis meis, et eruas me ab omni tentatione usque in finem. Ecce
+enim tu, Domine, rex meus et Deus meus, tibi serviat quidquid utile puer
+didici; tibi serviat quod loquor, et scribo, et lego, et numero: quoniam
+cum vana discerem, tu disciplinam dabas mihi; et in eis vanis peccata
+delectationum mearum dimisisti mihi. Didici enim in eis multa verba utilia;
+sed et quæ in rebus non vanis disci possunt: et ea via tuta est in qua
+pueri ambularent.
+
+[Sidenote: XVI. Improbat modum juventutis erudiendæ.]
+
+25. Sed væ tibi, flumen moris humani! Quis resistet tibi? quamdiu non
+siccaberis? quousque volves Evæ filios in mare magnum et formidolosum, quod
+vix transeunt qui lignum conscenderint[21]? Nonne ego in te legi et
+tonantem Jovem et adulterantem? Et utique non posset hæc duo; sed actum
+est, ut haberet auctoritatem ad imitandum verum adulterium, lenocinante
+falso tonitruo. Quis autem penulatorum magistrorum audit aure sobria, ex
+eodem pulvere hominem clamantem et dicentem: "Fingebat hæc Homerus, et
+humana ad "Deos transferebat; divina mallem ad nos[22]?" Sed verius {14}
+dicitur quod fingebat hæc quidem ille; sed hominibus flagitiosis divina
+tribuendo, ne flagitia flagitia putarentur*, et ut quisquis ea fecisset,
+non homines perditos, sed coelestes deos videretur imitatus.
+
+26. Et tamen, o flumen tartareum, jactantur in te filii hominum, cum
+mercedibus ut hæc discant; et magna res agitur, cum hoc agitur publice in
+foro, in conspectu legum supra mercedem salaria decernentium; et saxa tua
+percutis et sonas dicens: Hinc verba discuntur, hinc acquiritur eloquentia
+rebus persuadendis sententiisque explicandis maxime necessaria. Ita vero
+non cognosceremus verba hæc, imbrem aureum, et gremium, et fucum, et templa
+coeli, et alia verba quæ in eo loco scripta sunt, nisi Terentius induceret
+nequam adolescentem proponentem sibi Jovem ad exemplum stupri, dum spectat
+tabulam quamdam pictam in pariete, ubi inerat pictura hæc: "Jovem quo pacto
+Danaæ misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum, fucum factum
+mulieri?" Et vide quemadmodum se concitat ad libidinem, quasi coelesti
+magisterio:
+
+  At quem deum (_inquit_)? Qui templa coeli summa sonitu concutit.
+  Ego homuncio id non facerem? Ego vero feci illud ita, ac lubens[23].
+
+Non omnino per hanc turpitudinem verba ista commodius discuntur; sed per
+hæc verba turpitudo ista confidentius perpetratur. Non accuso verba, quasi
+vasa electa atque pretiosa; sed vinum erroris quod in eis nobis
+propinabatur ab ebriis doctoribus: et nisi biberemus, cædebamur, nec
+appellare aliquem judicem sobrium licebat. Et tamen ego, Deus meus, in
+cujus conspectu jam secura est recordatio mea, libenter hæc didici, et eis
+delectabar miser, et ob hoc bonæ spei puer appellabar.
+
+[Sidenote: XVII. Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re
+litteraria.]
+
+27. Sine me, Deus meus, dicere aliquid et de ingenio meo munere tuo, in
+quibus a me deliramentis atterebatur. Proponebatur enim mihi negotium animæ
+meæ satis inquietum, præmio laudis, et dedecoris vel plagarum metu, ut
+dicerem verba Junonis irascentis et dolentis quod non posset Italia
+Teucrorum avertere regem[24]; quæ nunquam Junonem dixisse audieram: se
+figmentorum poeticorum vestigia errantes sequi cogebamur, et tale aliquid
+dicere solutis verbis, quale {15} Poeta dixisset versibus; et ille dicebat
+laudabilius, in quo pro dignitate adumbratæ personæ, iræ ac doloris
+similior affectus eminebat, verbis sententias congruenter vestientibus.
+Utquid mihi illud, o vera vita mea, Deus meus, quod mihi recitanti
+acclamabatur præ multis coætaneis et conlectoribus meis? Nonne ecce illa
+omnia fumus et ventus? Itane aliud non erat ubi exerceretur ingenium et
+lingua mea? Laudes tuæ, Domine, laudes tuæ per Scripturas tuas suspenderent
+palmitem cordis mei, et non raperetur per inania nugarum turpis præda
+volatilibus. Non enim uno modo sacrificatur transgressoribus angelis.
+
+[Sidenote: XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non
+divinorum præceptorum.]
+
+28. Quid autem mirum quod in vanitates ita ferebar, et a te, Deus meus,
+ibam foras, quando mihi imitandi proponebantur homines, qui aliqua facta
+sua non mala, si cum barbarismo aut soloecismo enuntiarent, reprehensi
+confundebantur; si autem libidines suas integris et rite consequentibus
+verbis copiose ornateque narrarent, laudati gloriabantur? Vides hæc,
+Domine, et taces, longanimis, et multum misericors, et verax. Numquid
+semper tacebis? Et nunc eruis* de hoc immanissimo profundo quærentem te
+animam, et sitientem delectationes tuas, et [Sidenote: Ps. 26, 8.]_cujus
+cor dicit tibi: Quæsivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram_. Nam*
+longe a vultu tuo, in affectu tenebroso.* Non enim pedibus aut spatiis
+locorum itur abs te, aut reditur ad te. Aut vero filius ille tuus minor
+equos, aut currus, vel naves quæsivit, aut avolavit penna visibili, aut
+moto poplite iter egit, ut in longinqua regione vivens prodige dissiparet
+quod dederas proficiscenti? Dulcis pater quia dederas, et egeno redeunti
+dulcior. [Sidenote: Luc. 15, 11--32.]In affectu ergo libidinoso, id enim
+est tenebroso, atque id est longe a vultu tuo.
+
+29. Vide, Domine Deus, et patienter ut vides vide, quomodo diligenter
+observent filii hominum pacta litterarum, et syllabarum accepta a prioribus
+locutoribus, et a te accepta æterna pacta perpetuæ salutis negligant; ut
+qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam
+grammaticam, sine aspiratione primæ syllabæ, ominem, dixerit, displiceat
+magis hominibus, quam si contra tua præcepta hominem oderit, cum sit homo.
+Quasi vero quemlibet inimicum hominem perniciosius sentiat quam ipsum
+odium, quo in eum irritatur, aut vastet quisquam persequendo alium gravius,
+{16} quam cor suum vastat inimicando. Et certe non est interior litterarum
+scientia, quam scripta conscientia, id se alteri* facere quod nolit pati.
+Quam tu secretus es, [Sidenote: Is. 33, 5.]_habitans in excelsis_ in
+silentio, Deus solus magnus, lege infatigabili spargens poenales cæcitates
+super illicitas cupiditates! Cum homo eloquentiæ famam quærit, astans ante
+hominem judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum suum odio
+immanissimo insectans, vigilantissime cavet ne per linguæ errorem dicat,
+Inter hominibus*; et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibus,
+non cavet.
+
+[Sidenote: XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt.]
+
+30. Horum ego puer morum in limine jacebam miser, et hujus arenæ palæstra
+erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere, quam cavebam si facerem,
+non facientibus invidere. Dico hæc et confiteor tibi, Deus meus, in quibus
+laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere. Non enim
+videbam voraginem turpitudinis in quam [Sidenote: Ps. 30, 23.]_projectus
+eram ab oculis tuis_. Nam in illis jam quid me foedius fuit, ubi etiam
+talibus displicebam, fallendo innumerabilibus mendaciis et pædagogum, et
+magistros, et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et
+imitandi ludicra inquietudine? Furta etiam faciebam de cellario parentum et
+de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem quod darem pueris, ludum
+suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen vendentibus. In quo
+etiam ludo fraudulentas victorias, ipse vanæ* excellentiæ cupiditate
+victus, sæpe aucupabar. Quid autem tam nolebam pati, atque atrociter, si
+deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis faciebam, et si deprehensus
+arguerer, sævire magis quam cedere libebat? Istane est innocentia puerilis?
+Non est, Domine, non est: oro te, Deus meus. Nam hæc ipsa sunt quæ a
+pædagogis et magistris, a nucibus, et pilulis, et passeribus, ad præfectos
+et reges, aurum, prædia, mancipia, hæc ipsa omnino quæ succedentibus
+majoribus ætatibus transeunt, sicuti ferulis majora supplicia succedunt.
+Humilitatis ergo signum in statura pueritiæ, Rex noster, probasti, cum
+aisti: [Sidenote: Mat. 19, 14.]_Talium est regnum coelorum_.
+
+[Sidenote: XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis]
+
+31. Sed tamen, Domine, tibi excellentissimo atque optimo conditori et
+rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse
+voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam* atque sentiebam, meamque
+incolumitatem, vestigium {17} secretissimæ unitatis ex qua eram[25], curæ
+habebam; [Sidenote: Deo gratias agit.]custodiebam interiore sensu
+integritatem sensuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum
+cogitationibus veritate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam,
+locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abjectionem,
+ignorantiam. Quid in tali animante non mirabile atque laudabile? At ista
+omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi hæc: et bona sunt, et hæc omnia
+ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi exsulto
+bonis omnibus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non in ipso,
+sed in creaturis ejus, me atque cæteris*, voluptates, sublimitates,
+veritates quærebam; atque ita irruebam in dolores, confusiones, errores.
+Gratias tibi, dulcedo mea, et honor meus, et fiducia mea, Deus meus:
+gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serva. Ita enim servabis me; et
+augebuntur, et perficientur quæ dedisti mihi, et ero ipse tecum; quia et ut
+sim, tu dedisti mihi.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{18}
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+    Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum
+    decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+    consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
+    revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
+    gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
+    specie in malum trahi.
+
+[Sidenote: I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit.]
+
+1. Recordari volo transactas foeditates meas, et carnales corruptiones
+animæ meæ: non quod eas amem; sed ut amem te, Deus meus. Amore amoris tui
+facio istud, recolens vias meas nequissimas in amaritudine recogitationis
+meæ, ut tu dulcescas mihi, dulcedo non fallax, dulcedo felix et secura, et
+colligens* me a dispersione in qua frustatim discissus sum, dum ab uno te
+aversus in multa evanui[26]. Exarsi enim aliquando satiari inferis* in
+adolescentia, et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus; et
+contabuit species mea; et computrui coram oculis tuis placens mihi, et
+placere cupiens oculis hominum.
+
+[Sidenote: II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso
+consumptum.]
+
+2. Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non tenebatur
+modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus* limes amicitiæ; sed
+exhalabantur nebulæ de limosa concupiscentia carnis et scatebra pubertatis,
+et obnubilabant atque offuscabant cor meum, ut non discerneretur serenitas
+dilectionis a caligine libidinis. Utrumque in confuso æstuabat, et rapiebat
+imbecillam ætatem per abrupta cupiditatum, atque mersabat gurgite
+flagitiorum. Invaluerat super me ira tua, et nesciebam. Obsurdueram*
+stridore catenæ mortalitatis meæ, poena superbiæ animæ meæ; et ibam longius
+a te, et sinebas; et jactabar, et effundebar, et diffluebam, et ebulliebam
+per fornicationes meas, et tacebas. {19} O tardum gaudium meum! Tacebas
+tunc, et ego ibam porro longe a te in plura et plura sterilia semina
+dolorum, superba dejectione, et inquieta lassitudine.
+
+3. Quis mihi modularetur* ærumnam meam, et novissimarum rerum fugaces
+pulchritudines in usum verteret, earumque suavitatibus metas præfigeret, ut
+usque ad conjugale littus exæstuarent fluctus ætatis meæ, si tranquillitas
+in eis non poterat esse, fine procreandorum liberorum contenta, sicut
+præscribit lex tua, Domine, qui formas etiam propaginem mortis nostræ*,
+potens imponere lenem manum ad temperamentum spinarum a paradiso tuo
+seclusarum? Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam cum longe
+sumus a te. Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius adverterem:
+[Sidenote: 1 Cor. 7, 28.] _Tribulationem autem carnis habebunt hujusmodi;
+ego autem vobis parco_; et, [Sidenote: ver. 1.] _Bonum est homini mulierem
+non tangere_; et, [Sidenote: ver. 32, 33.]_Qui sine uxore est, cogitat ea
+quæ sunt Dei, quomodo placeat Deo: qui autem matrimonio junctus est,
+cogitat ea quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori_. [Sidenote: Mat. 19,
+12.]Has ergo voces exaudirem vigilantior, et abscisus propter regnum
+coelorum, felicior exspectarem amplexus tuos.
+
+4. Sed efferbui miser, sequens impetum fluxus mei relicto te; et excessi
+omnia legitima tua, nec evasi flagella tua: quis enim hoc mortalium? Nam tu
+semper aderas misericorditer sæviens, et amarissimis aspergens
+offensionibus omnes illicitas jucunditates meas, ut ita quærerem sine
+offensione jucundari; et ubi hoc possem, non invenirem quidquam, præter te,
+Domine, præter te [Sidenote: Ps. 93, 20.]_qui fingis[27] dolorem in
+præcepto_, et percutis ut sanes, et occidis nos ne moriamur abs te.
+[Sidenote: Deut. 32, 39.]Ubi eram, et quam longe exsulabam a deliciis domus
+tuæ, anno illo sexto decimo ætatis carnis meæ, cum accepit in me sceptrum,
+et totas manus ei dedi, vesania libidinis*, licentiosæ per dedecus humanum,
+illicitæ autem per leges tuas? Non fuit cura meorum ruentem excipere me
+matrimonio; sed cura fuit tantum ut discerem sermonem facere quam optimum,
+et persuadere dictione.
+
+{20}
+
+[Sidenote: III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum
+proposito.]
+
+5. Et anno quidem illo intermissa erant studia mea, dum mihi reducto a
+Madauris, in qua vicina urbe jam coeperam litteraturæ atque oratoriæ
+percipiendæ gratia peregrinari, longinquioris apud Carthaginem
+peregrinationis sumptus præparabantur, animositate magis quam opibus
+patris, municipis Thagastensis admodum tenuis. Cui narro hæc? Neque enim
+tibi, Deus meus; sed apud te narro hæc generi meo, generi humano,
+quantulacumque ex particula incidere potest in istas meas litteras. Et
+utquid hoc? Ut videlicet ego et quisquis hæc legit, cogitemus [Sidenote:
+Ps. 129, 1.]_de_ quam _profundo clamandum sit ad te_. Et quid propius
+auribus tuis, si cor confitens et vita ex fide est? Quis enim non
+extollebat laudibus tunc hominem patrem meum*, quod ultra vires rei
+familiaris suæ impenderet filio quidquid etiam longe peregrinanti studiorum
+causa opus esset? Multorum enim civium longe opulentiorum nullum tale
+negotium pro liberis erat: cum interea non satageret idem pater qualis
+crescerem tibi, aut quam castus essem; dummodo essem disertus, vel desertus
+potius a cultura tua, Deus, qui es unus verus et bonus Dominus agri tui
+cordis mei.
+
+6. Sed ubi sexto illo et decimo anno, interposito otio ex necessitate
+domestica feriatus ab omni schola, cum parentibus esse coepi, excesserunt
+caput meum vepres libidinum; et nulla erat eradicans manus. Quinimo, ubi me
+ille pater in balneis vidit pubescentem, et inquieta indutum adolescentia,
+quasi jam ex hoc in nepotes gestiret, gaudens matri indicavit; gaudens
+vinolentia in qua te iste mundus oblitus est creatorem suum, et creaturam
+tuam pro te amavit, de vino invisibili perversæ atque inclinatæ* in ima
+voluntatis suæ. Sed matris in pectore jam inchoaveras templum tuum, et
+exordium sanctæ habitationis tuæ: nam ille adhuc catechumenus, et hoc
+recens erat. Itaque illa exsilivit pia trepidatione ac tremore; et quamvis
+mihi nondum fideli, timuit tamen vias distortas, in quibus ambulant qui
+[Sidenote: Jer. 2, 27.]_ponunt ad te tergum, et non faciem_.
+
+7. Hei mihi! et audeo dicere tacuisse te, Deus meus, cum irem abs te
+longius! Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verba illa
+per matrem meam, fidelem tuam, quæ cantasti in aures meas? Nec inde
+quidquam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et secreto
+memini ut monuerit cum sollicitudine ingenti ne fornicarer, {21} maximeque
+ne adulterarem cujusquam uxorem. Qui mihi monitus muliebres videbantur,
+quibus obtemperare erubescerem. Illi autem tui erant, et nesciebam; et te
+tacere putabam, atque illam loqui, per quam mihi tu non tacebas, et in illa
+contemnebaris a me filio ejus, [Sidenote: Ps. 115, 6.]_filio ancillæ tuæ,
+servo tuo_. Sed nesciebam, et præceps ibam tanta cæcitate, ut inter
+coætaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos jactantes
+flagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes essent: et
+libebat facere non solum libidine facti, verum etiam laudis. Quid dignum
+est vituperatione nisi vitium? Ego ne vituperarer, vitiosior fiebam; et ubi
+non suberat quo admisso æquarer perditis, fingebam me fecisse quod non
+feceram, ne viderer abjectior quo eram innocentior, et ne vilior haberer
+quo eram castior.
+
+8. Ecce cum quibus comitibus iter agebam platearum Babyloniæ, et volutabar
+in coeno ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis. Et in umbilico
+ejus, quo tenacius hærerem, calcabat me inimicus invisibilis, et seducebat
+me, quia ego seductilis eram. Non enim et illa, quæ jam [Sidenote: Jer. 51,
+6.]_de medio Babylonis fugerat_, sed ibat in cæteris ejus tardior, mater
+carnis meæ, sicut monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a viro suo
+audierat, jamque pestilentiosum et in posterum periculosum sentiebat,
+coercere termino conjugalis affectus, si resecari ad vivum non poterat. Non
+curavit hoc, quia metus erat ne impediretur spes mea compede uxoria; non
+spes illa quam in te futuri sæculi habebat mater, sed spes litterarum, quas
+ut nossem nimis volebat parens uterque: ille, quia de te prope nihil
+cogitabat, de me autem inania; illa autem, quia non solum nullo detrimento,
+sed etiam nonnullo adjumento ad te adipiscendum futura existimabat usitata
+illa studia doctrinæ. Ita enim conjicio, recolens, ut possum, mores
+parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum habenæ, ultra
+temperamentum severitatis, in dissolutionem affectionum variarum, et in
+omnibus erat caligo intercludens mihi, Deus meus, serenitatem veritatis
+tuæ; et [Sidenote: Ps. 72, 7.]_prodibat tanquam ex adipe iniquitas mea_.
+
+[Sidenote: IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.]
+
+9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lex scripta in cordibus hominum,
+quam ne ipsa quidem delet iniquitas. Quis enim fur æquo animo furem
+patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere volui et feci,
+nulla {22} compulsus egestate nec penuria, sed fastidio justitiæ*, et
+sagina iniquitatis. Nam id furatus sum quod mihi abundabat, et multo
+melius: nec ea re volebam frui quam furto appetebam; sed ipso furto et
+peccato. Arbor erat pirus in vicinia vineæ nostræ pomis onusta, nec forma
+nec sapore illecebrosis. Ad hanc excutiendam atque asportandam, nequissimi
+adolescentuli perreximus nocte intempesta, quousque ludum de pestilentiæ
+more in areis produxeramus; et abstulimus inde onera ingentia, non ad
+nostras epulas, sed vel projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus;
+dum tamen fieret a nobis quod eo liberet quo non liceret. Ecce cor meum,
+Deus, ecce cor meum quod miseratus es in imo abyssi. Dicat tibi nunc ecce
+cor meum quid ibi quærebat, ut essem gratis malus, et malitiæ meæ causa
+nulla esset nisi malitia. Foeda erat, et amavi eam; amavi perire: amavi
+defectum meum; non illud ad quod deficiebam, sed defectum meum ipsum amavi:
+turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium; non dedecore*
+aliquid, sed dedecus appetens.
+
+[Sidenote: V. Neminem peccare sine causa.]
+
+10. Etenim species est pulchris corporibus, et auro, et argento, et
+omnibus; et in contactu carnis congruentia valet plurimum, cæterisque
+sensibus est sua cuique accommodata modificatio corporum; habet etiam honor
+temporalis, et imperitandi atque superandi potentia suum decus, unde etiam
+vindictæ aviditas oritur: et tamen in cuncta hæc adipiscenda non est
+egrediendum abs te, Domine, neque deviandum a lege tua. Et vita quam hic
+vivimus habet illecebram suam propter quemdam modum decoris sui, et
+convenientiam cum his omnibus infimis pulchris. Amicitia quoque hominum
+charo nodo dulcis est propter unitatem de multis animis. Propter universa
+hæc atque hujusmodi, peccatum admittitur, dum immoderata in ista
+inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur[28], tu,
+Domine Deus noster, et veritas tua, et lex tua. Habent enim et hæc ima
+delectationes, sed non sicut Deus meus qui fecit omnia; quia [Sidenote: Ps.
+63, 11.]_in ipso delectatur justus_, et ipse est deliciæ _rectorum corde_.
+
+11. Cum itaque de facinore quæritur qua causa factum sit, credi non solet,
+nisi cum appetitus adipiscendi alicujus {23} illorum bonorum, quæ infima
+diximus, esse potuisse apparuerit aut metus amittendi. Pulchra sunt enim et
+decora, quanquam præ bonis superioribus et* beatificis abjecta et jacentia.
+Homicidium fecit. Cur fecit? Adamavit ejus conjugem aut prædium, aut voluit
+deprædari unde viveret, aut timuit ab illo tale aliquid amittere, aut læsus
+ulcisci se exarsit. Num homicidium sine causa faceret, ipso homicidio
+delectatus? Quis crediderit? Nam et de quo dictum est vecordi et nimis
+crudeli homine, quod gratuito potius malus atque crudelis erat, prædicta
+est tamen causa: "Ne per otium, inquit, torpesceret manus aut animus[29]."
+Quare id quoque? cur ita? Ut scilicet illa exercitatione scelerum, capta
+urbe, honores, imperia, divitias assequeretur, et careret metu legum, et
+difficultate rerum, propter inopiam rei familiaris, et conscientiam
+scelerum. Nec ipse igitur Catilina amavit facinora sua; sed utique aliud
+cujus causa illa faciebat.
+
+[Sidenote: VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse
+vera et perfecta.]
+
+12. Quid ego* miser in te amavi, o furtum meum, o facinus illud meum
+nocturnum sexti decimi anni ætatis meæ? Non enim pulchrum eras, cum furtum
+esses; aut vero aliquid es, ut loquar ad te? Pulchra erant poma illa quæ
+furati sumus, quoniam creatura tua erat*, pulcherrime omnium, creator
+omnium, Deus bone, Deus summum bonum, et bonum verum meum: pulchra erant
+illa poma; sed non ipsa concupivit anima mea miserabilis. Erat enim mihi
+meliorum copia; illa autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta
+projeci, epulatus inde solam iniquitatem*, qua lætabar fruens*. Nam et si
+quid illorum pomorum intravit in os meum, condimentum ibi* facinus erat. Et
+nunc, Domine Deus meus, quæro quid me in furto delectaverit, et ecce
+species nulla est: non dico sicut in æquitate atque prudentia; sed neque
+sicut in mente hominis atque memoria et sensibus et vegetante vita; neque
+sicut speciosa sunt sidera et decora locis suis et terra et mare plena
+fetibus, qui succedunt nascendo decedentibus; non saltem ut est quædam
+defectiva species et umbratica vitiis fallentibus.
+
+13. Nam et superbia celsitudinem imitatur; cum tu sis unus super omnia Deus
+excelsus. Et ambitio quid nisi honores quærit et gloriam; cum tu sis præ
+cunctis honorandus unus et gloriosus in æternum? Et sævitia potestatum {24}
+timeri vult: quis autem timendus, nisi unus Deus? Cujus potestati eripi aut
+subtrahi quid potest? quando, aut ubi, aut quo, vel a quo*? Et blanditiæ
+lascivientium amari volunt: sed neque blandius est aliquid tua charitate,
+nec amatur quidquam salubrius, quam illa præ cunctis formosa et luminosa
+veritas tua. Et curiositas affectare videtur studium scientiæ; cum tu omnia
+summe noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia, simplicitatis et
+innocentiæ nomine tegitur; quia te simplicius quidquam non reperitur. Quid
+te autem innocentius, quandoquidem opera sua* malis inimica sunt[30]? Et
+ignavia quasi quietem appetit: quæ vero quies certa præter Dominum? Luxuria
+satietatem atque abundantiam se cupit vocari: tu autem es plenitudo et
+indeficiens copia incorruptibilis suavitatis. Effusio liberalitatis
+obtendit umbram: sed bonorum omnium largitor affluentissimus tu es.
+Avaritia multa possidere vult; et tu possides omnia. Invidentia de
+excellentia litigat: quid te excellentius? Ira vindictam quærit: te justius
+quis vindicat? Timor insolita et repentina exhorrescit, rebus quæ amantur
+adversantia, dum præcavet securitati: [Sidenote: Rom. 8, 9.]tibi enim quid
+insolitum? quid repentinum? aut quis a te separat quod diligis? aut ubi,
+nisi apud te, firma securitas? Tristitia rebus amissis contabescit, quibus
+se oblectabat cupiditas; quia ita sibi nollet, sicut tibi auferri nihil
+potest.
+
+14. Ita fornicatur anima, cum avertitur abs te, et quærit extra te ea, quæ
+pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te. Perverse te imitantur
+omnes qui longe se a te faciunt, et extollunt se adversum te[31]. Sed etiam
+sic te imitando indicant creatorem te esse omnis naturæ; et ideo non esse
+quo a te omnimodo recedatur. Quid ergo in illo furto ego dilexi? et in quo
+Dominum meum vel vitiose atque perverse imitatus sum? An libuit facere
+contra legem saltem fallacia, quia potentatu non poteram, ut mancam
+libertatem captivus {25} imitarer faciendo impune quod non liceret,
+tenebrosa omnipotentiæ similitudine? Ecce est ille servus fugiens Dominum
+suum, et consecutus umbram. O putredo, o monstrum vitæ, et mortis
+profunditas! Potuitne libere quod non licebat, non ob aliud, nisi quia non
+licebat?
+
+[Sidenote: VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a
+multis servatus sit.]
+
+15. [Sidenote: Ps. 115, 4.]_Quid retribuam Domino_, quod recolit hæc
+memoria mea, et anima mea non metuit inde? Diligam te, Domine, et gratias
+agam, et confitear nomini tuo, quoniam tanta dimisisti mihi mala et nefaria
+opera mea. Gratiæ tuæ deputo et misericordiæ tuæ, quod peccata mea tanquam
+glaciem solvisti. Gratiæ tuæ deputo et quæcumque non feci mala: quid enim
+non facere potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? Et omnia mihi dimissa
+esse fateor; et quæ mea sponte feci mala, et quæ te duce non feci. Quis est
+hominum qui suam cogitans infirmitatem, audet viribus suis tribuere
+castitatem atque innocentiam suam; ut minus amet[32] te, quasi minus ei
+necessaria fuerit misericordia tua, qua donas peccata conversis ad te? Qui
+enim vocatus a te secutus est vocem tuam, et vitavit ea quæ me de meipso
+recordantem et fatentem legit, non me derideat ab eo medico ægrum sanari, a
+quo sibi præstitum est ut non ægrotaret, vel potius ut minus ægrotaret: et
+ideo te tantumdem, imo vero amplius diligat; quia per quem me videt tantis
+peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis peccatorum
+languoribus non implicari.
+
+[Sidenote: VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.]
+
+16. [Sidenote: Rom. 6, 21.]_Quem fructum habui_ miser aliquando _in iis quæ
+nunc_ recolens _erubesco_, maxime in illo furto in quo ipsum furtum amavi?
+Nihil aliud; cum et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et tamen
+solus id non fecissem, sic recordor animum tunc meum; solus omnino id non
+fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium eorum* cum quibus id feci. Non
+ergo nihil aliud quam furtum amavi; imo vero nihil aliud, quia et illud
+nihil est. Quid est revera? Quis est qui doceat me, nisi qui illuminat cor
+meum et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi venit in mentem quærere,
+et discutere, et considerare? Quia si tunc amarem poma illa {26} quæ
+furatus sum, et eis frui cuperem, possem etiam solus, si satis esset
+committere illam iniquitatem, qua pervenirem ad voluptatem meam; nec
+confricatione consciorum animorum accenderem pruritum cupiditatis meæ. Sed
+quoniam in illis pomis voluptas mihi non erat, ea erat in ipso facinore,
+quam faciebat consortium simul peccantium.
+
+[Sidenote: IX. Contagiosa res sodales mali.]
+
+17. Quid erat ille affectus animi? Certe enim plane turpis erat nimis; et
+væ mihi erat qui habebam illum. Sed tamen quid erat? [Sidenote: Ps. 18,
+13.]_Delicta quis intelligit?_ Risus erat, quasi titillato corde, quod
+fallebamus eos qui hæc a nobis fieri non putabant, et vehementer nolebant.
+Cur ergo eo me delectabat, quo id non faciebam solus? An quia etiam nemo
+facile solus ridet? Nemo quidem facile; sed tamen etiam solos et singulos
+homines, cum alius nemo præsens est, vincit risus aliquando, si aliquid
+nimie ridiculum, vel sensibus occurrit*, vel animo. At ego illud solus non
+facerem, non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva
+recordatio animæ meæ. Solus non facerem furtum illud, in quo me non libebat
+id quod furabar, sed quia furabar: quod me solum facere prorsus non
+liberet, nec facerem. O nimis inimica amicitia, seductio mentis
+investigabilis, ex ludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni
+appetitus; nulla lucri mei, nulla ulciscendi libidine; sed cum dicitur:
+Eamus, faciamus; et pudet non esse impudentem.
+
+[Sidenote: X. In Deo omne bonum.]
+
+18. Quis exaperit istam tortuosissimam et implicatissimam nodositatem?
+Foeda est; nolo in eam intendere, nolo eam videre. Te volo, justitia et
+innocentia, pulchra et decora honestis luminibus, et insatiabili satietate.
+Quies est apud te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat in te,
+[Sidenote: Mat. 25, 21.]_intrat in gaudium Domini sui_; et non timebit, et
+habebit se optime in optimo. Defluxi abs te ego, et erravi, Deus meus,
+nimis devius a stabilitate tua in adolescentia, et factus sum mihi regio
+egestatis.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{27}
+
+LIBER TERTIUS.
+
+    De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+    transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
+    spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
+    sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
+    incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
+    flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter.
+    Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus
+    resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
+    Episcopi responso.
+
+[Sidenote: I. Amore quem venabatur capitur.]
+
+1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me undique sartago flagitiosorum
+amorum. Nondum amabam, et amare amabam*, et secretiore indigentia oderam me
+minus indigentem. Quærebam quod amarem, amans amare, et oderam securitatem,
+et viam sine muscipulis. Quoniam fames mihi erat intus ab interiore cibo
+teipso, Deus meus, et ea fame non esuriebam; sed eram sine desiderio
+alimentorum incorruptibilium: non quia plenus eis eram, sed quo inanior, eo
+fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mea; et ulcerosa projiciebat
+se foras miserabiliter scalpi avida contactu sensibilium. Sed si non
+haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi erat,
+magis si et amantis corpore fruerer. Venam igitur amicitiæ coinquinabam
+sordibus concupiscentiæ, candoremque ejus obnubilabam de tartaro
+libidinis*; et tamen foedus atque inhonestus, elegans et urbanus esse
+gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem quo cupiebam capi. Deus
+meus, misericordia mea, quanto felle mihi suavitatem illam, et quam bonus
+aspersisti! quia et amatus sum, et perveni occulte ad vinculum fruendi, et
+colligabar lætus ærumnosis nexibus, ut cæderer virgis ferreis ardentibus
+zeli, et suspicionum, et timorum, et irarum, atque rixarum.
+
+[Sidenote: II. Amavit spectacula tragica.]
+
+2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imaginibus miseriarum mearum,
+et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum spectat
+luctuosa atque tragica, quæ tamen pati ipse nollet? Et tamen pati vult ex
+eis dolorem spectator, et dolor ipse est voluptas ejus. Quid est, {28} nisi
+miserabilis insania*? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus
+affectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis
+compatitur, misericordia dici solet[33]. Sed qualis tandem misericordia in
+rebus fictis et scenicis? Non enim ad subveniendum provocatur auditor; sed
+tantum ad dolendum invitatur: et actori* earum imaginum amplius favet, cum
+amplius dolet. Et si calamitates illæ hominum vel antiquæ vel falsæ sic
+agantur, ut qui spectat non doleat; abscedit inde fastidiens et
+reprehendens: si autem doleat, manet intentus, et gaudens lacrymatur.
+
+3. Ergo amantur et dolores*? Certe omnis homo gaudere vult. An cum miserum
+neminem esse libeat, libet tamen esse misericordem; quod quia non sine
+dolore est, hac una causa amantur dolores? Et hoc de illa vena amicitiæ
+est. Sed quo vadit? quo fluit? Utquid decurrit in torrentem picis
+bullientis æstus* immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et
+vertitur per nutum proprium de coelesti serenitate detorta atque dejecta?
+Repudietur ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliquando.
+Sed cave immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meo, [Sidenote: Dan. 3, 52.
+Vulg.]_Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato in omnia
+sæcula_; cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed tunc in
+theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia, quamvis
+hæc imaginarie gererent* in ludo spectaculi. Cum autem sese amittebant,
+quasi misericors contristabar; et utrumque delectabat tamen. Nunc vero
+magis misereor gaudentem in flagitio, quam velut dura perpessum detrimento
+perniciosæ voluptatis, et amissione miseræ felicitatis. Hæc certe verior
+misericordia; sed non in ea delectat dolor*. Nam etsi approbatur officio
+charitatis qui dolet miserum; mallet tamen utique non esse quod doleret,
+qui germanitus misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod
+fieri non potest; potest et ille qui veraciter sinceriterque miseretur,
+cupere esse miseros ut misereatur. Nonnullus itaque dolor approbandus,
+nullus amandus est. Hoc enim tu, Domine Deus, qui animas amas, longe
+lateque purius quam nos, et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore
+sauciaris. [Sidenote: 2 Cor. 2, 16.]_Et ad hæc quis idoneus?_
+
+{29}
+
+4. At ego tunc miser dolere amabam, et quærebam ut esset quod dolerem,
+quando mihi in ærumna aliena, et falsa, et saltatoria, ea magis placebat
+actio histrionis, meque alliciebat vehementius, qua mihi lacrymæ
+excutiebantur. Quid autem mirum cum infelix pecus aberrans a grege tuo, et
+impatiens custodiæ tuæ turpi scabie foedarer? Et inde erant dolorum amores,
+non quibus altius penetrarer; non enim amabam talia perpeti, qualia
+spectare; sed quibus auditis et fictis, tanquam in superficie raderer: quos
+tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor, et tabes, et sanies horrida
+consequebatur. Talis vita mea, numquid vita erat, Deus meus?
+
+[Sidenote: III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.]
+
+5. Et circumvolabat super me fidelis a longe misericordia tua. In quantas
+iniquitates distabui, et sacrilegam curiositatem secutus sum, ut deserentem
+te, deduceret me ad ima infida, et circumventoria obsequia dæmoniorum,
+quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus flagellabas me! Ausus sum
+etiam in celebritate solemnitatum tuarum, intra parietes ecclesiæ tuæ
+concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis: unde me
+verberasti gravibus poenis; sed nihil ad culpam meam, o tu prægrandis
+misericordia mea, Deus meus, refugium meum a terribilibus nocentibus, in
+quibus vagatus sum præfidenti collo, ad longe recedendum a te, amans vias
+meas et non tuas, amans fugitivam libertatem.
+
+6. Habebant et illa studia quæ honesta vocabantur, ductum suum intuentem
+fora litigiosa, ut excellerem in eis, hoc laudabilior, quo fraudulentior.
+Tanta est cæcitas hominum de cæcitate etiam gloriantium. Et major jam eram
+in schola rhetoris; et gaudebam superbe, et tumebam typho; quanquam longe
+sedatior, Domine, tu scis, et remotus omnino ab eversionibus quas faciebant
+Eversores (hoc enim nomen scævum* et diabolicum, velut insigne urbanitatis
+est), inter quos vivebam pudore impudenti, quia talis non eram: et cum eis
+eram, et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper factis
+abhorrebam, hoc est ab eversionibus, quibus proterve insectabantur
+ignotorum verecundiam, quam perturbarent gratis illudendo atque inde
+pascendo malevolas lætitias suas. Nihil est illo actu similius actibus
+dæmoniorum[34]. Quid itaque verius {30} quam eversores vocarentur? Eversi
+plane prius ipsi atque perversi, deridentibus eos et seducentibus
+fallacibus occulte spiritibus, in eo ipso quo alios irridere amant et
+fallere.
+
+[Sidenote: IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem
+philosophiæ.]
+
+7. Inter hos ego, imbecilla tunc ætate discebam libros eloquentiæ, in qua
+eminere cupiebam fine damnabili et ventoso per gaudia vanitatis humanæ; et
+usitato jam discendi ordine perveneram in librum cujusdam Ciceronis, cujus
+linguam fere omnes mirantur, pectus non ita. Sed liber ille ipsius
+exhortationem continet ad philosophiam, et vocatur Hortensius. Ille vero
+liber mutavit affectum meum, et ad teipsum, Domine, mutavit preces meas, et
+vota ac desideria mea fecit alia. Viluit mihi repente omnis vana spes, et
+immortalitatem sapientiæ concupiscebam æstu cordis incredibili; et surgere
+coeperam ut ad te redirem. Non enim ad acuendam linguam, quod videbar emere
+maternis mercedibus, cum agerem annum ætatis undevigesimum, jam defuncto
+patre ante biennium: non ergo ad acuendam linguam referebam illum librum;
+neque mihi locutionem, sed quod loquebatur persuaserat.
+
+8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo ardebam revolare a terrenis ad te;
+et nesciebam quid ageres mecum! Apud te est enim sapientia. Amor autem
+sapientiæ nomen Græcum habet [Greek: philosophian], quo me accendebant illæ
+litteræ. Sunt qui _seducant per philosophiam_, magno et blando et honesto
+nomine colorantes et fucantes errores suos: et prope omnes qui ex illis et
+supra temporibus tales erant, notantur in eo libro et demonstrantur; et
+manifestatur ibi salutifera illa admonitio Spiritus tui per servum tuum
+bonum et pium: [Sidenote: Col. 2, 8. 9.]_Videte ne quis vos decipiat per
+philosophiam et inanem seductionem, secundum traditionem hominum, secundum
+elementa hujus mundi, et non secundum Christum; quia in ipso inhabitat
+omnis plenitudo divinitatis corporaliter._ Et ego illo tempore, scis tu,
+lumen cordis mei, quoniam nondum mihi hæc apostolica nota erant; hoc tamen
+solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam aut illam sectam, sed
+ipsam, quæcumque esset, sapientiam ut diligerem, et quærerem, et {31}
+assequerer, et tenerem atque amplexarer fortiter, excitabar sermone illo,
+et accendebar, et ardebam; et hoc solum me in tanta flagrantia
+refrangebat*, quod nomen Christi non erat ibi. Quoniam hoc nomen secundum
+misericordiam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in ipso
+adhuc lacte matris, tenerum cor meum præbiberat*, et alte retinebat; et
+quidquid sine hoc nomine fuisset, quamvis litteratum, et expolitum, et
+veridicum, non me totum rapiebat.
+
+[Sidenote: V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.]
+
+9. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem
+quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, neque nudatam
+pueris; sed incessu humilem, successu excelsam et velatam mysteriis: et non
+eram ego talis ut intrare in eam possem, aut inclinare cervicem ad ejus
+gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad illam
+Scripturam: sed visa est mihi indigna quam Tullianæ dignitati compararem.
+Tumor enim meus refugiebat modum ejus; et acies mea non penetrabat
+interiora ejus. Verumtamen illa erat quæ cresceret cum parvulis; sed ego
+dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar.
+
+[Sidenote: VI. A Manichæis quomodo captus.]
+
+10. Incidi itaque[35] in homines superbe delirantes, et carnales nimis et
+loquaces, in quorum ore laquei diaboli, et viscum confectum commixtione
+syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et Paracleti consolatoris
+nostri Spiritus sancti. Hæc nomina* non recedebant[36] de ore eorum, sed
+tenus sono* {32} et strepitu linguæ; et cæterum, cor inane veri. Et
+dicebant, Veritas, et veritas: et multum eam dicebant mihi, et [Sidenote: 1
+Joh. 2, 4.]_nusquam erat in eis_; sed falsa loquebantur, non de te tantum,
+qui vere Veritas es, sed etiam de istis elementis hujus mundi creatura tua,
+de quibus etiam vera dicentes philosophos transgredi debui præ amore tuo,
+mi Pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. O Veritas, Veritas,
+quam intime etiam tum medullæ animi mei suspirabant tibi, cum te illi
+sonarent mihi frequenter et multipliciter voce sola, et libris multis et
+ingentibus! Et illa erant fercula in quibus mihi esurienti te, inferebantur
+pro te sol et luna,[37] pulchra opera tua; sed tamen {33} opera tua, non
+tu, nec ipsa prima. Priora enim spiritualia opera tua, quam ista corporea,
+quamvis lucida et coelestia. At ego nec priora illa, sed teipsam, te,
+Veritas, in qua [Sidenote: Jac. 1, 17.]_non est commutatio nec momenti
+obumbratio_, esuriebam et sitiebam; et apponebantur adhuc mihi in illis
+ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare istum solem,
+saltem istis oculis verum, quam illa falsa animo decepto per oculos. Et
+tamen, quia te putabam, manducabam; non avide[38] quidem, quia nec sapiebas
+in ore meo sicuti es; neque enim tu eras figmenta illa inania; nec
+nutriebar eis, sed exhauriebar magis. Cibus in somnis simillimus est cibis
+vigilantium, quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim: at illa nec
+similia erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es; quia illa erant
+corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt vera corpora
+ista quæ videmus visu carneo, sive coelestia sive terrestria: cum pecudibus
+et volatilibus videmus hæc; et certiora sunt, quam cum imaginamur ea. Et
+rursus certius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur alia grandiora, et
+infinita, quæ omnino nulla sunt, qualibus ego tunc pascebar inanibus; et
+non pascebar. At tu, amor meus, in quem deficio ut fortis sim, nec ista
+corpora es quæ videmus, quanquam in coelo; nec ea es quæ non videmus ibi,
+quia tu ista condidisti, nec in summis tuis conditionibus habes*. Quanto
+ergo longe es a phantasmatibus illis meis, phantasmatibus corporum quæ
+omnino non sunt! quibus certiores sunt phantasiæ corporum eorum quæ sunt;
+et eis certiora corpora, quæ tamen non es: sed nec anima es, quæ vita est
+corporum. Ideo melior vita corporum certiorque quam corpora. Sed tu vita es
+animarum, vita vitarum, vivens te ipsa, et non mutaris, vita animæ meæ.
+
+{34}
+
+11. Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs te,
+exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. [Sidenote: Luc.
+15, 16.]Quanto enim meliores grammaticorum et poetarum fabellæ, quam illa
+decipula! Nam versus et carmen et Medea volans utiliores certe, quam
+quinque elementa[39] varie fucata, propter quinque antra tenebrarum, quæ
+omnino nulla sunt, et occidunt credentem. Nam versum et carmen etiam ad
+vera pulmenta* transfero. Volantem autem Medeam etsi cantabam, non
+asserebam; etsi cantari audiebam, non credebam: illa autem credidi. Væ, væ!
+quibus gradibus deductus sum [Sidenote: Prov. 9, 18.]_in profunda inferi_?
+Quippe laborans et æstuans inopia veri, cum te, Deus meus (tibi enim
+confiteor, qui me miseratus es et nondum confitentem), cum te non secundum
+intellectum mentis, quo me præstare voluisti belluis, sed secundum sensum
+carnis quærerem. Tu autem eras interior intimo meo, et superior summo
+meo[40]. Offendi illam* mulierem audacem, inopem prudentiæ, ænigma
+Salomonis, sedentem super sellam in foribus, et dicentem: [Sidenote: Prov.
+9, 13-17.]_Panes occultos libenter edite, et aquam dulcem furtivam bibite._
+Quæ me seduxit, quia invenit foris habitantem in oculo carnis meæ, et talia
+ruminantem apud me, qualia per illum* vorassem.
+
+[Sidenote: VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur.]
+
+12. Nesciebam enim aliud vere quod est; et quasi acutule movebar ut
+suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quærerent unde malum[41]? et
+utrum forma corporea Deus finiretur et {35} haberet capillos et ungues? et
+utrum justi existimandi essent qui haberent uxores multas simul, et
+occiderent homines, et sacrificarent de animalibus? Quibus rerum ignarus
+perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam mihi videbar; quia non
+noveram malum non esse nisi privationem boni[42], usque ad quod omnino non
+est. Quod unde viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo
+usque ad phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membra
+essent per longum et latum, nec cui esse moles esset: quia moles in parte
+minor est quam in toto suo; et si infinita sit, minor est in aliqua parte
+certo spatio definita, quam per infinitum; et non est tota ubique, sicut
+spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod essemus similes
+Deo et recte in Scriptura* diceremur [Sidenote: Gen. 1, 27.]_ad imaginem
+Dei_, prorsus ignorabam.
+
+13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine
+judicantem, sed ex lege rectissima* Dei omnipotentis, qua formarentur mores
+regionum et dierum pro regionibus et diebus; cum ipsa ubique ac semper
+esset, non alibi alia, nec alias aliter; secundum quam justi essent
+Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et illi omnes laudati ore
+Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, [Sidenote: 1 Cor. 4,
+3.]_judicantibus ex humano die_, et universos mores humani generis ex parte
+moris sui metientibus, tanquam si quis nescius in armamentis quid cui
+membro accommodatum sit, ocrea velit caput contegi, et galea calceari; et
+murmuret quod non apte conveniat: aut in uno die indicto a pomeridianis
+horis justitio, quisquam stomachetur non sibi concedi quid venale
+proponere, quia mane concessum est: aut in una domo videat aliquid tractari
+manibus a quoquam servo, quod facere non sinatur qui pocula ministrat: aut
+aliquid post præsepia fieri, quod ante mensam prohibeatur; et indignetur,
+cum sit unum habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem
+tribui. Sic sunt isti qui indignantur, cum audierint illo sæculo licuisse
+justis aliquid, quod isto non licet justis; et quia illis aliud præcepit
+Deus, istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem justitiæ utrique
+servierint: cum in uno homine, et in uno die, et in unis ædibus videant
+aliud alii membro congruere, et aliud jamdudum licuisse, post horam non
+licere; quiddam in illo angulo permitti aut juberi, quod in isto juste
+vetetur et {36} vindicetur. Numquid justitia varia est et mutabilis? Sed
+tempora quibus præsidet, non pariter eunt; tempora enim sunt. Homines autem
+quorum vita super terram brevis est, quia sensu non valent causas contexere
+sæculorum priorum, aliarumque gentium quas experti non sunt, cum his quas
+experti sunt; in uno autem corpore, vel die, vel domo, facile possunt
+videre quid cui membro, quibus momentis, quibus partibus personisve
+congruat: in illis offenduntur[43], his serviunt.
+
+14. Hæc ego tunc nesciebam, et non advertebam; et feriebant undique ista
+oculos meos, et non videbam. Et cantabam carmina, et non mihi licebat
+ponere pedem quemlibet ubilibet, sed in alio atque alio metro aliter atque
+aliter; et in uno aliquo versu, non omnibus locis eumdem pedem. Et ars ipsa
+qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul. Et non intuebar
+justitiam cui servirent boni et sancti homines, longe excellentius atque
+sublimius habere simul omnia quæ praecepit*, et nulla ex parte variari, et
+tamen variis temporibus non omnia simul, sed propria distribuentem ac
+præcipientem. Et reprehendebam cæcus pios patres; non solum sicut Deus
+juberet atque inspiraret utentes præsentibus, verum quoque sicut Deus
+revelaret futura prænuntiantes[44].
+
+[Sidenote: VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ
+facinora.]
+
+15. Numquid aliquando aut alicubi injustum est [Sidenote: Mat. 22,
+37-39.]_diligere Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et
+diligere proximum tanquam seipsum_? Itaque flagitia quæ sunt contra
+naturam, ubique ac semper detestanda atque punienda sunt, qualia
+Sodomitarum fuerunt. Quæ si omnes gentes facerent, eodem criminis reatu
+divina lege tenerentur, quæ non sic fecit homines ut se illo uterentur
+modo. Violatur quippe ipsa societas quæ cum Deo nobis esse debet, cum eadem
+natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate {37} polluitur. Quæ
+autem contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diversitate[45] vitanda
+sunt; ut pactum inter se civitatis aut gentis consuetudine vel lege
+firmatum, nulla civis aut peregrini libidine violetur. Turpis enim omnis
+pars est suo universo non congruens. Cum autem Deus aliquid contra morem
+aut pactum quorumlibet jubet, etsi nunquam ibi factum est, faciendum est:
+et si omissum, instaurandum; et si institutum non erat, instituendum est.
+Si enim regi licet in civitate cui regnat, jubere aliquid quod neque ante
+illum quisquam, nec ipse unquam jusserat; et non contra societatem
+civitatis ei obtemperatur, imo contra societatem non obtemperatur,
+(generale quippe pactum est societatis humanæ obedire regibus suis,) quanto
+magis Deo regnatori universæ creaturæ suæ, ad ea quæ jusserit, sine
+dubitatione serviendum est! Sicut enim in potestatibus societatis humanæ,
+major potestas minori ad obediendum præponitur; ita Deus omnibus.
+
+16. Item in facinoribus[46], ubi libido est nocendi, sive per contumeliam,
+sive per injuriam; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut inimico
+inimicus; vel adipiscendi alicujus extra commodi, sicut latro viatori; vel
+evitandi mali, sicut ei qui timetur; vel invidendo, sicut feliciori
+miserior; aut in aliquo prosperatus, ei quem sibi æquari timet aut æqualem
+dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores gladiatorum, aut
+irrisores, aut illusores quorumlibet: hæc sunt capita iniquitatis, quæ
+pullulant principandi et spectandi et sentiendi libidine[47], [Sidenote: 1
+Joh. 2, 16.]aut una, aut duabus earum, aut simul omnibus; et vivitur male
+adversus tria et septem[48], [Sidenote: Ps. 143, 9.]_psalterium decem
+chordarum_ {38} decalogum tuum, Deus altissime et dulcissime. Sed quæ
+flagitia in te qui non corrumperis? aut quæ adversus te facinora, cui
+noceri non potest? Sed hoc vindicas quod in se homines perpetrant, quia
+etiam cum in te peccant, impie faciunt in animas suas, [Sidenote: Ps. 26,
+12.]_et mentitur iniquitas sibi_, sive corrumpendo ac pervertendo naturam
+suam quam tu fecisti et ordinasti, vel immoderate utendo concessis rebus,
+vel in non concessa [Sidenote: Rom. 1.]_flagrando in eum usum qui est
+contra naturam_; aut rei tenentur, animo et verbis sævientes adversus te,
+et [Sidenote: Act. 9, 5.]_adversus stimulum calcitrantes_; aut cum
+disruptis limitibus humanæ societatis, lætantur audaces privatis
+conciliationibus aut diremptionibus, prout quidque delectaverit aut
+offenderit. Et ea fiunt cum tu derelinqueris, fons vitæ, qui es unus et
+verus creator et rector universitatis; et privata superbia diligitur in
+parte[49] unum falsum. Itaque pietate humili reditur in te, et purgas nos a
+consuetudine mala, et propitius es peccatis confitentium, et [Sidenote: Ps.
+101, 21.]_exaudis gemitus compeditorum_, et solvis a vinculis quæ nobis
+fecimus, si jam non erigamus adversus te cornua falsæ libertatis,
+[Sidenote: Ps. 74, 5, 6.]avaritia[50] plus habendi, et damno totum
+amittendi; amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum.
+
+[Sidenote: IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.]
+
+17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates, sunt peccata
+proficientium, quæ a bene judicantibus et vituperantur ex regula
+perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut {39} herba segetis. Et sunt
+quædam similia vel flagitio vel facinori, et non sunt peccata; quia nec te
+offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium: cum conciliantur
+aliqua in usum vitæ congrua tempori, et incertum est an libidine habendi;
+aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et incertum est an
+libidine nocendi. Multa itaque facta quæ hominibus improbanda viderentur,
+testimonio tuo approbata sunt; et multa laudata ab hominibus, te teste
+damnantur: cum sæpe se aliter habet species facti, et aliter facientis
+animus, atque articulus occulti[51] temporis. Cum vero aliquid tu repente
+inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti, quamvis
+causam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum sit
+aliquorum hominum societatis; quis dubitet esse faciendum[52], quando ea
+justa est societas hominum, quæ servit tibi? Sed beati qui te imperasse
+sciunt. Fiunt enim omnia a servientibus tibi, vel ad exhibendum quod ad
+præsens opus est, vel ad futura prænuntianda[53].
+
+[Sidenote: X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus.]
+
+18. Hæc ego nesciens, irridebam illos sanctos servos et Prophetas tuos. Et
+quid agebam cum irridebam eos[54], nisi ut irriderer abs te; sensim atque
+paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum[55] plorare cum
+decerpitur, et matrem {40} ejus arborem lacrymis lacteis? Quam tamen ficum
+si comedisset aliquis sanctus, alieno[56] sane, non suo scelere decerptam,
+misceret visceribus, et anhelaret de illa angelos, imo vero particulas[57]
+Dei, gemendo in oratione atque {41} ructando[58]: quæ particulæ summi et
+veri Dei ligatæ fuissent in illo pomo, nisi electi[59] sancti dente ac
+ventre solverentur. Et credidi miser magis esse misericordiam præstandam
+fructibus terræ, quam hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim
+esuriens[60] peteret, qui Manichæus non esset, quasi {42} capitali
+supplicio damnanda buccella videretur, si ei daretur.
+
+[Sidenote: XI. Planctus et somnium matris de filio.]
+
+19. Et [Sidenote: Ps. 143, 7.]_misisti manum tuam ex alto_, et de hac
+profunda caligine [Sidenote: Ps. 85, 13.]_eruisti animam meam_, cum pro me
+fleret ad te mater mea fidelis tua, amplius quam flent matres corporea
+funera. Videbat enim illa mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex
+te; et exaudisti eam, Domine. Exaudisti eam, nec despexisti lacrymas ejus,
+cum profluentes rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis
+ejus; exaudisti eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut
+vivere me concederet* et habere secum eamdem mensam in domo; quod nolle
+coeperat, aversans et detestans blasphemias erroris mei? Vidit enim stantem
+se in quadam regula lignea, et advenientem ad se juvenem splendidum,
+hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset moerens et moerore confecta:
+qui cum causas quæsisset ab ea moestitiæ suæ quotidianarumque lacrymarum,
+docendi, ut assolet, non discendi gratia, atque illa respondisset
+perditionem meam se plangere; jussisse illum quo secura esset, atque
+admonuisse ut attenderet et videret, ubi esset illa, ibi esse et me. Quod
+illa ubi attendit, vidit me juxta se in eadem regula stantem. Unde hoc,
+nisi quia erant aures tuæ ad cor ejus? O tu, bone omnipotens, qui sic curas
+unumquemque nostrum, tanquam solum cures; et sic omnes, tanquam singulos!
+
+20. Unde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad id
+trahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod eram;
+continuo sine aliqua hæsitatione, "Non, inquit: non enim mihi dictum est,
+Ubi ille, ibi et tu; sed, Ubi tu, ibi et ille." Confiteor tibi, Domine,
+recordationem meam quantum recolo, quod sæpe non tacui, amplius me isto per
+matrem vigilantem responso tuo, quod tam vicina interpretationis falsitate
+turbata non est, et tam cito vidit quod videndum fuit, quod ego certe,
+antequam dixisset, non {43} videram; etiam tum commotum fuisse, quam ipso
+somnio, quo feminæ piæ gaudium tanto post futurum, ad consolationem tunc
+præsentis sollicitudinis, tanto ante prædictum est. Nam novem ferme anni
+secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac tenebris falsitatis, cum
+sæpe surgere conarer, et gravius alliderer, volutatus sum: cum tamen illa
+vidua casta, pia et sobria, quales amas, jam quidem spe alacrior, sed fletu
+et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum de me
+plangere ad te; et [Sidenote: Ps. 87, 3.]_intrabant in conspectum tuum
+preces ejus_, et me tamen dimittebas adhuc volvi et involvi illa caligine.
+
+[Sidenote: XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo
+de ipsius conversione.]
+
+21. Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. Nam et multa
+prætereo, propter quod propero ad ea quæ me magis urgent confiteri tibi, et
+multa non memini. Dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quemdam
+episcopum nutritum in Ecclesia, et exercitatum in Libris tuis. Quem cum
+illa femina rogasset ut dignaretur mecum colloqui, et refellere errores
+meos, et dedocere me mala, ac docere bona (faciebat enim hoc, si quos forte
+idoneos invenisset); noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea.
+Respondit enim me adhuc esse indocilem, eo quod inflatus essem novitate
+hæresis illius, et nonnullis quæstiunculis[61] jam multos imperitos
+exagitassem, sicut illa indicaverat ei. "Sed sine, inquit, illum ibi, et
+tantum roga pro eo Dominum: ipse legendo reperiet quis ille sit error, et
+quanta impietas." Simul etiam narravit se quoque parvulum a seducta matre
+sua datum fuisse Manichæis, et omnes pene non legisse tantum, verum etiam
+scriptitasse libros eorum; sibique apparuisse, nullo contra disputante et
+convincente, quam esset illa secta fugienda; {44} itaque fugisse. Quæ cum
+ille dixisset, atque illa nollet acquiescere, sed instaret magis
+deprecando, et ubertim flendo, ut me videret, et mecum dissereret: ille jam
+substomachans tædio, "Vade, inquit, a me; ita vivas: fieri* non potest ut
+filius istarum lacrymarum pereat." Quod illa ita se accepisse, inter
+colloquia sua mecum sæpe recordabatur, ac si de coelo sonuisset.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{45}
+
+LIBER QUARTUS.
+
+    Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
+    secum in eumdem errorem pertraxisse; tum etiam consuluisse
+    mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
+    æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
+    memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia et
+    quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit. Mentionem
+    facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo sexto aut
+    vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio liberalium
+    artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis ferme vigesimo,
+    per sese intellexerit.
+
+[Sidenote: I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.]
+
+1. Per idem tempus annorum novem, ab undevigesimo anno ætatis meæ, usque ad
+duodetrigesimum, seducebamur et seducebamus, falsi atque fallentes in
+variis cupiditatibus; et palam per doctrinas quas liberales vocant, occulte
+autem falso nomine religionis. Hic superbi, ibi superstitiosi, ubique vani.
+Hac popularis gloriæ sectantes inanitatem, usque ad theatricos plausus, et
+contentiosa carmina*, et agonem coronarum fenearum, et spectaculorum nugas,
+et intemperantiam libidinum: illac autem purgari nos ab istis sordibus
+expetentes, cum eis qui appellarentur electi et sancti, afferremus escas,
+de quibus nobis in officina[62] aqualiculi sui fabricarent angelos et deos
+per quos liberaremur[63]; et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis,
+per me ac mecum deceptis. Irrideant me arrogantes, et nondum salubriter
+prostrati et {46} elisi a te, Deus meus; ego tamen confitear tibi dedecora
+mea in laude tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire præsenti memoria
+præteritos circuitus erroris mei, et [Sidenote: Ps. 49, 14.]_immolare tibi
+hostiam jubilationis_. Quid enim sum ego mihi sine te, nisi dux[64] in
+præceps? Aut quid sum cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum, aut fruens
+[Sidenote: Joh. 6, 27.]_te cibo qui non corrumpitur_? Et quis homo est
+quilibet homo, cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et potentes; nos
+autem [Sidenote: Ps. 73, 21.]_infirmi et inopes confiteamur tibi_.
+
+[Sidenote: II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui
+victoriam promittebat, contemnit.]
+
+2. Docebam in illis annis artem rhetoricam, et victoriosam loquacitatem
+victus cupiditate vendebam. Malebam tamen, Domine, tu scis, bonos habere
+discipulos, sicut appellantur boni: et eos sine dolo docebam dolos; non
+quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis.
+Et, Deus, vidisti de longinquo lapsantem in lubrico, et in multo fumo
+scintillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio [Sidenote: Is.
+42, 3. Mat. 12, 20. Ps. 4, 3.]_diligentibus vanitatem, et quærentibus
+mendacium_, socius eorum. In illis annis unam habebam, non eo quod
+legitimum vocatur, conjugio cognitam, sed quam indagaverat vagus ardor,
+inops prudentiæ; sed unam tamen, ei quoque servans tori fidem: in qua sane
+experirer exemplo meo, quid distaret inter conjugalis placiti modum quod
+foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles
+etiam contra votum nascitur, quamvis jam nata cogat se diligi.
+
+3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset,
+mandasse mihi nescio quem aruspicem, quid ei dare mercedis vellem ut
+vincerem; me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum
+respondisse, nec si corona illa esset immortaliter aurea, muscam pro
+victoria mea necari me sinere. Necaturus enim erat ille in sacrificiis suis
+animantia, et illis honoribus invitaturus mihi suffragatura dæmonia
+videbatur. Sed hoc quoque malum non ex tua castitate[65]* repudiavi, Deus
+cordis mei. Non enim amare te {47} noveram, qui nisi fulgores corporeos[66]
+cogitare non noveram. Talibus enim figmentis suspirans anima, nonne
+fornicatur abs te, et fidit in falsis[67], et _pascit ventos_? Sed
+videlicet sacrificari pro me nollem dæmonibus, quibus me illa superstitione
+ipse sacrificabam. Quid est enim aliud, [Sidenote: Hos. 12, 1.]_ventos
+pascere_, quam ipsos pascere; hoc est, errando eis esse voluptati atque
+derisui?
+
+[Sidenote: III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et
+rerum peritum revocatur.]
+
+4. Ideoque illos planos*, quos mathematicos vocant, plane consulere non
+desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium, et nullæ preces ad
+aliquem spiritum ob divinationem dirigerentur: quod tamen christiana et
+vera pietas consequenter repellit et damnat. Bonum est enim confiteri tibi,
+Domine, et dicere, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_Miserere mei; cura animam meam,
+quoniam peccavi tibi_; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua,
+sed meminisse dominicæ vocis, [Sidenote: Joh. 5, 14.]_Ecce sanus factus es;
+jam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat_. Quam totam illi
+salubritatem interficere conantur, cum dicunt: De coelo tibi est
+inevitabilis causa peccandi; et Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars.
+Scilicet, ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo;
+culpandus sit autem coeli ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic,
+nisi Deus noster, suavitas et origo justitiæ, qui [Sidenote: Mat. 16, 27.
+Rom. 2, 6.]_reddis unicuique secundum opera ejus_, et [Sidenote: Ps. 50,
+19.]_cor contritum et humiliatum non spernis_?
+
+inter lucem quod est Deus, et lucem quam fecit Deus, &c. (Aug. c. Faust.
+xxii. 8.) Alii Deum esse non posse, nisi corpus igneum putaverunt. Alii
+[Manichæi] candorem lucis immensæ per infinita spatia usquequaque
+porrectum, ex una tamen parte quasi nigro quodam cuneo fissum, duo adversa
+regna opinantes, et talia rebus constituentes principia, cum suis
+phantasmatis fabulati sunt. De verâ relig. §. 96. Sed nec iterum ideo tibi
+non videatur Deus quod sol, quia sol tamquam rota quædam est, non immensum
+lucis spatium; et dicas tibi, Ergo Deus infinitæ lucis est et immensæ: ut
+quasi tendas ipsum solem, et facias illum non habere finem, nec hac nec
+illac, nec sursum nec deorsum; et tamen lucem tibi immensam proponas Deum:
+nec hoc est Deus. Aug. Serm. iv. §. 5.]
+
+{48}
+
+5. Erat eo tempore vir sagax[68], medicæ artis peritissimus, atque in ea
+nobilissimus, qui proconsule* manu sua coronam illam agonisticam imposuerat
+non sano capiti meo, sed non ut medicus. Nam illius morbi tu sanator, qui
+[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_resistis superbis, humilibus autem das
+gratiam_. Numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi, aut destitisti
+mederi animæ meæ? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus sermonibus
+(erant enim sine verborum cultu vivacitate sententiarum jucundi et graves)
+assiduus et fixus inhærebam; ubi cognovit ex colloquio meo libris
+genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos abjicerem,
+neque curam et operam rebus utilibus necessariam, illi vanitati frustra
+impenderem: dicens ita se illam didicisse, ut ejus professionem primis
+annis ætatis suæ deferre voluisset, qua vitam degeret; et si Hippocratem
+intellexisset, et illas utique litteras potuisse intelligere*: et tamen non
+ob aliam causam se postea, illis relictis, medicinam assecutum, nisi quod
+eas falsissimas comperisset, et nollet vir gravis decipiendis hominibus
+victum quærere. "At tu, inquit, quo te in hominibus sustentas*, rhetoricam
+tenes; hanc autem fallaciam libero studio, non necessitate rei familiaris
+sectaris; quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecte
+discere elaboravi, quam ex ea sola vivere volui." A quo ego cum quæsissem
+quæ causa ergo faceret ut multa inde vera pronuntiarentur; respondit ille,
+ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum natura usquequaque diffusam. Si
+enim de paginis* poetæ cujuspiam longe aliud canentis atque intendentis,
+cum forte quis consulit, mirabiliter consonus negotio sæpe versus exiret;
+mirandum non esse dicebat, si ex anima humana, superiore aliquo instinctu,
+nesciente quid in se fieret, non arte sed sorte sonaret aliquid quod
+interrogantis rebus factisque concineret.
+
+6. Et hoc quidem ab illo vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse postea
+per meipsum quærerem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec ipse, nec
+charissimus meus Nebridius, adolescens valde bonus et valde castus[69]*,
+irridens totum illud divinationis genus, persuadere mihi potuerunt ut hæc
+abjicerem: quoniam me amplius ipsorum auctorum movebat auctoritas; et
+nullum certum quale quærebam {49} documentum adhuc inveneram, quo mihi sine
+ambiguitate appareret, quæ ab eis consultis vera dicerentur, forte vel
+sorte, non arte inspectorum siderum dici.
+
+[Sidenote: IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
+involverat; eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia
+sacramenti Baptismi.]
+
+7. In illis annis, quo primum tempore in municipio quo natus sum docere
+coeperam, comparaveram amicum societate studiorum nimis charum, coævum mihi
+et conflorentem flore adolescentiæ. Mecum puer creverat, et pariter in
+scholam ieramus, pariterque luseramus. Sed nondum erat sic amicus, quanquam
+ne tunc quidem sicuti est vera amicitia; quia non est vera, nisi cum eam tu
+agglutinas inter inhærentes tibi, [Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitate diffusa
+in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis_. Sed tamen
+dulcis erat nimis, cocta* fervore parilium studiorum. Nam et a fide vera,
+quam non germanitus et penitus adolescens tenebat, deflexeram ego eum in
+superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas plangebat me mater.
+Mecum jam errabat in animo homo ille, et non poterat anima mea sine illo.
+Et ecce tu imminens dorso fugitivorum tuorum, [Sidenote: Ps. 93, 1.]_Deus
+ultionum_ et fons misericordiarum simul, qui convertis* nos ad te miris
+modis; ecce abstulisti hominem de hac vita, cum vix explevisset annum in
+amicitia mea, suavi* mihi super omnes suavitates illius vitæ meæ.
+
+8. [Sidenote: Ps. 105, 2.]_Quis laudes tuas enumerat_ unus, in se uno quas
+expertus est? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam investigabilis
+[Sidenote: Ps. 35, 7.]_abyssus judiciorum tuorum_? Cum enim laboraret ille
+febribus, jacuit diu sine sensu in sudore letali. Et cum desperaretur,
+baptizatus est nesciens, me non curante, et præsumente id retinere potius
+animam ejus quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat.
+Longe autem aliter erat; nam recreatus est et salvus factus. Statimque ut
+primum cum eo loqui potui (potui autem mox ut ille potuit, quando non
+discedebam, et nimis pendebamus ex invicem), tentavi apud illum irridere,
+tanquam et illo irrisuro[70] mecum Baptismum quem {50} acceperat mente
+atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille
+ita me exhorruit ut inimicum, admonuitque mirabili et repentina libertate,
+ut si amicus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego autem
+stupefactus atque turbatus, distuli omnes motus meos, ut convalesceret
+prius, essetque idoneus viribus valetudinis cum quo agere possem quod
+vellem. Sed ille abreptus dementiæ meæ, ut apud te servaretur consolationi
+meæ, post paucos dies, me absente, repetitur febribus et defungitur.
+
+9. Quo dolore contenebratum est cor meum; et quidquid aspiciebam, mors
+erat. Et erat mihi patria supplicium, et paterna domus mira infelicitas; et
+quidquid cum illo communicaveram, sine illo in cruciatum immanem verterat.
+Expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur mihi; et oderam omnia,
+quia non haberent eum, nec mihi jam dicere poterant: Ecce veniet, sicut cum
+viveret, quando absens erat. Factus eram ipse mihi magna quæstio, et
+interrogabam [Sidenote: Ps. 41, 6.]_animam meam quare tristis esset_, et
+_quare conturbaret me_ valde; et nihil noverat respondere mihi. Et si
+dicebam, _Spera in Deum_; juste non obtemperabat: quia verior erat et
+melior homo quem charissimum amiserat, quam phantasma[71] in quod sperare
+jubebatur. Solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in
+deliciis animi mei.
+
+[Sidenote: V. Cur fletus dulcis miseris.]
+
+10. Et nunc, Domine, jam illa transierunt, et tempore lenitum est vulnus
+meum. Possumne audire abs te qui veritas es, et admovere aurem cordis mei
+ori tuo, ut dicas mihi cur fletus dulcis sit miseris? An tu, quamvis ubique
+adsis, longe abjecisti a te miseriam nostram? Et tu in te manes; nos autem
+in experimentis volvimur. Et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil
+residui de spe nostra fieret. Unde igitur suavis fructus de amaritudine
+vitæ carpitur, gemere et flere, et suspirare et conqueri? An hoc ibi* dulce
+est, quod speramus exaudire te? Recte istud in precibus, quia desiderium
+perveniendi habent. Numquid in dolore amissæ rei et luctu quo tunc
+operiebar? Neque enim sperabam reviviscere illum, aut {51} hoc petebam
+lacrymis; sed tantum dolebam et flebam. Miser enim eram, et amiseram
+gaudium meum. An et fletus res amara est, et præ fastidio rerum quibus
+prius fruebamur, et tunc dum ab eis abhorremus, delectat?
+
+[Sidenote: VI. Quantus ex amici morte dolor.]
+
+11. Quid autem ista loquor? Non enim tempus quærendi nunc est, sed
+confitendi tibi. Miser eram, et miser est omnis animus vinctus amicitia
+rerum mortalium; et dilaniatur cum eas amittit, et tunc sentit miseriam qua
+miser est et antequam amittat eas. Sic ego eram illo tempore, et flebam
+amarissime, et requiescebam in amaritudine. Ita miser eram, et habebam
+chariorem illo amico meo vitam ipsam miseram[72]. Nam quamvis eam mutare
+vellem, nollem tamen amittere magis quam illum. Et nescio an vellem vel pro
+illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui vellent pro
+invicem vel simul mori, quia morte pejus eis erat non simul vivere. Sed in
+me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat; et tædium vivendi
+erat in me gravissimum, et moriendi metus. Credo quo magis illum amabam, eo
+magis mortem, quæ mihi eum abstulerat, tanquam atrocissimam inimicam,
+oderam et timebam; et eam repente consumpturam omnes homines putabam, quia
+illum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus meus: ecce intus
+vide quia memini, spes mea, qui me mundas a talium affectionum immunditia,
+dirigens [Sidenote: Ps. 24, 15.]_oculos meos ad te_, et _evellens de laqueo
+pedes meos_. Mirabar enim cæteros mortales vivere, quia ille, quem quasi
+non moriturum dilexeram, mortuus erat; et me magis, quia illi alter eram,
+vivere illo mortuo mirabar. Bene quidam dixit de amico suo: "Dimidium animæ
+meæ[73]." Nam ego sensi animam meam et animam illius unam fuisse animam in
+duobus corporibus[74]: et ideo mihi horrori erat vita, quia nolebam
+dimidius vivere; et ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur quem
+multum amaveram[75].
+
+{52}
+
+[Sidenote: VII. Impatientia doloris mutat locum.]
+
+12. O dementiam nescientem diligere homines humaniter! o stultum hominem
+immoderate humana patientem, quod ego tunc eram! Itaque æstuabam,
+suspirabam, flebam, turbabar; nec requies erat, nec consilium. Portabam
+enim conscissam* et cruentam animam meam, impatientem a me portari; et ubi
+eam ponerem non inveniebam. Non in amoenis nemoribus, non in ludis atque
+cantibus, nec in suave olentibus locis, nec in conviviis apparatis, neque
+in voluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus
+acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux; et quidquid non erat quod ille
+erat, improbum et odiosum erat, præter gemitum et lacrymas. Nam in eis
+solis aliquantula requies. Ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat
+me grandis sarcina miseriæ. Ad te*, Domine, levanda erat et curanda,
+sciebam; sed nec volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid
+solidum et firmum, cum de te cogitabam. Non enim tu eras, sed vanum
+phantasma[76], et error meus erat Deus meus. Si conabar eam ibi ponere ut
+requiesceret, per inane labebatur, et iterum ruebat super me; et ego mihi
+remanseram infelix locus, ubi nec esse possem, nec inde recedere. Quo enim
+cor meum fugeret a corde meo? quo a me ipso fugerem? quo me non sequerer?
+Et tamen fugi de patria. Minus enim eum quærebant oculi mei, ubi videre non
+solebant; atque a Thagastensi oppido veni Carthaginem.
+
+[Sidenote: VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur.]
+
+13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur; per sensus nostros faciunt in
+animo mira opera. Ecce veniebant et præteribant de die in diem, et veniendo
+et prætereundo inserebant mihi species alias et alias memorias, et paulatim
+resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus cedebat dolor
+meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causæ tamen aliorum
+dolorum[77]. Nam unde me facillime et in intima dolor ille penetraverat,
+nisi quia [Sidenote: fors. Job 16, 14.]_fuderam in arenam animam meam_,
+diligendo moriturum ac si non moriturum? Maxime quippe me reparabant atque
+recreabant aliorum amicorum solatia, cum quibus amabam quod pro te amabam:
+et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cujus adulterina
+confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. Sed illa mihi
+fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. Alia erant quæ in
+eis {53} amplius capiebant animum: colloqui et corridere, et vicissim
+benevole obsequi; simul legere libros dulciloquos, simul nugari, et simul
+honestari; dissentire interdum sine odio, tanquam ipse homo secum, atque
+ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas; docere aliquid
+invicem, aut discere ab invicem; desiderare absentes cum molestia,
+suscipere venientes cum lætitia: his atque hujusmodi signis a corde
+amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos, et
+mille motus gratissimos, quasi fomitibus conflare animos, et ex pluribus
+unum facere.
+
+[Sidenote: IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.]
+
+14. Hoc est quod diligitur in amicis; et sic diligitur, ut rea sibi sit
+humana conscientia, si non amaverit redamantem, aut si amantem non
+redamaverit, nihil quærens ex ejus corpore præter indicia benevolentiæ.
+Hinc ille luctus, si quis moriatur; et tenebræ dolorum, et versa dulcedine
+in amaritudinem cor madidum, et ex amissa vita morientium mors viventium.
+Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te. Solus enim
+nullum charum amittit, cui omnes in illo chari sunt, qui non amittitur. Et
+quis est iste, nisi Deus noster, Deus qui [Sidenote: Gen. 2, 24.]_fecit
+coelum et terram_, et [Sidenote: Jer. 23, 24.]_implet ea_[78], quia
+implendo ea fecit ea? Te nemo amittit, nisi qui dimittit: et qui dimittit,
+quo it, aut quo fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit
+legem tuam in poena sua? Et [Sidenote: Ps. 118, 142.]_lex tua veritas_, et
+[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas tu_.
+
+[Sidenote: X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere.]
+
+15. [Sidenote: Ps. 79, 20.]_Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem
+tuam et salvi erimus._ Nam quoquoversum se verterit anima hominis, ad
+dolores[79] figitur alibi præterquam in te, tametsi figitur in pulchris
+extra te et extra se. Quæ tamen nulla essent nisi essent abs te, quæ
+oriuntur et occidunt, et oriendo quasi esse incipiunt, et crescunt ut
+perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non* omnia senescunt,
+et omnia intereunt. Ergo cum oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter
+crescunt ut sint, eo magis festinant ut non sint: sic est modus eorum.
+Tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, quæ non sunt omnes simul; sed
+decedendo ac succedendo agunt omnes universum, cujus partes sunt. Ecce sic
+peragitur et sermo noster per signa sonantia. Non enim erit totus sermo, si
+unum verbum non decedat cum sonuerit partes suas, ut succedat aliud. Laudet
+te ex illis anima mea, Deus creator omnium; sed non {54} in eis infigatur
+glutine amoris per sensus corporis. Eunt enim quo ibant, ut non sint*, et
+conscindunt eam desideriis pestilentiosis; quoniam ipsa esse vult, et
+requiescere amat in eis quæ amat[80]. In illis autem non est ubi: quia non
+stant, fugiunt; et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis ea comprehendit,
+vel cum præsto sunt? Tardus est enim sensus carnis, quoniam sensus carnis
+est, et ipse est modus ejus. Sufficit ad aliud ad quod factus est: ad illud
+autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab initio debito usque ad
+finem debitum. In verbo enim tuo per quod creantur, ibi audiunt: Hinc, et
+hucusque.
+
+[Sidenote: XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.]
+
+16. Noli esse vana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis, tumultu
+vanitatis tuæ. Audi et tu: Verbum ipsum clamat ut redeas; et ibi est locus
+quietis imperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat. Ecce
+illa discedunt, ut alia succedant, et omnibus suis partibus constet infima
+universitas. Numquid ego aliquo discedo? ait Verbum Dei. Ibi fige mansionem
+tuam; ibi commenda quidquid inde habes, anima mea, saltem fatigata
+fallaciis. Veritati commenda quidquid tibi est a veritate, et non perdes
+aliquid; et reflorescent putria tua, et [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanabuntur
+omnes languores tui_, et fluxa tua reformabuntur, et renovabuntur, et
+constringentur ad te: et non te deponent quo descendunt; sed stabunt tecum,
+et permanebunt ad semper stantem ac [Sidenote: 1 Pet. 1, 23.]_permanentem
+Deum_.
+
+17. Utquid perversa sequeris carnem tuam? Ipsa te sequatur conversa.
+Quidquid per illam sentis, in parte est; et ignoras totum cujus hæ partes
+sunt; et delectant te tamen. Sed si ad totum comprehendendum esset idoneus
+sensus carnis tuæ, ac non et ipse in parte universi accepisset pro poena
+tua justum modum, velles ut transiret quidquid existit in præsentia, ut
+magis tibi omnia[81] placerent. Nam et quod loquimur, per eumdem sensum
+carnis audis; et non vis utique stare syllabas, sed transvolare, ut aliæ
+veniant, et totum audias[82]. Ita, semper omnia quibus unum aliquid
+constat, et non simul sunt omnia ea quibus constat; plus delectant omnia
+quam singula, si possint sentiri omnia. Sed longe {55} his melior qui fecit
+omnia, et ipse est Deus noster; et non discedit, quia nec succeditur ei.
+
+[Sidenote: XII. Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum.]
+
+18. Si placent corpora, Deum ex illis lauda, et in artificem eorum retorque
+amorem[83]; ne in his quæ tibi placent, tu displiceas. Si placent animæ, in
+Deo amentur: quia et ipsæ mutabiles sunt, et in illo fixæ stabiliuntur;
+alioquin irent et perirent. In illo ergo amentur; et rape ad eum tecum quas
+potes, et dic eis: "Hunc amemus, hunc amemus; ipse fecit hæc, et non est
+longe. Non enim fecit atque abiit, sed ex illo in illo sunt[84]. Ecce ubi
+est*, ubi sapit veritas. Intimus cordi est; sed cor erravit ab eo.
+[Sidenote: Is. 46, 8.]_Redite, prævaricatores, ad cor_[85], et inhærete
+illi qui fecit vos. State cum eo, et stabitis: requiescite in eo, et quieti
+eritis. Quo itis in aspera? quo itis? Bonum quod amatis, ab illo[86] est:
+sed quantum est ad illum, bonum est et suave; sed amarum erit juste, quia
+injuste amatur deserto illo, quidquid ab illo est[87]. Quo vobis adhuc et
+adhuc ambulare vias difficiles et laboriosas? Non est requies ubi quæritis
+eam. Quærite quod quæritis: sed ibi non est ubi quæritis. Beatam vitam
+quæritis in regione mortis; non est illic. Quomodo enim beata vita, ubi nec
+vita?"
+
+19. "Et descendit huc ipsa Vita nostra, et tulit mortem nostram, et occidit
+eam de abundantia vitæ suæ: et tonuit clamans, ut redeamus hinc ad eum in
+illud secretum unde {56} processit ad nos, in ipsum primum virginalem
+uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne esset semper
+mortalis; et [Sidenote: Ps. 18, 6.]_inde velut sponsus procedens de thalamo
+suo, exsultavit ut gigas ad currendam viam_. Non enim tardavit, sed
+cucurrit; clamans dictis, factis, morte, vita, descensu, ascensu; clamans
+ut redeamus ad eum. Et discessit ab oculis, ut redeamus ad cor, et
+inveniamus eum. Abscessit enim, et ecce hic est. Noluit nobiscum diu esse,
+et non reliquit nos. Illuc enim abscessit, unde nunquam recessit, quia
+[Sidenote: Joh. 1, 10.]_mundus per eum factus est_; et _in hoc mundo erat_,
+et [Sidenote: 1 Tim. 1, 15.]_venit in hunc mundum peccatores salvos
+facere_; cui confitetur anima mea, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_et sanat eam*,
+quia peccavit illi_. [Sidenote: Ps. 4, 3.]_Filii hominum usquequo graves
+corde?_ Numquid et post descensum* vitæ non vultis ascendere et vivere? Sed
+quo ascenditis[88], quando _in alto estis_, et [Sidenote: Ps. 72,
+9.]_posuistis in coelum os vestrum_? Descendite, ut ascendatis[89], et
+ascendatis ad Deum. Cecidistis enim, ascendendo contra eum. Dic eis ista,
+ut plorent [Sidenote: Ps. 83, 7.]_in convalle plorationis_, et sic eos rape
+tecum ad Deum; quia de Spiritu ejus hæc dicis eis, si dicis ardens igne
+charitatis.
+
+[Sidenote: XIII. Amor unde proveniat.]
+
+20. Hæc tunc non noveram, et amabam pulchra inferiora, et ibam in
+profundum, et dicebam amicis meis: Num amamus aliquid, nisi pulchrum? Quid
+est ergo pulchrum? et quid est pulchritudo? Quid est quod nos allicit et
+conciliat rebus quas amamus? Nisi enim esset in eis decus et species, nullo
+modo nos ad se moverent. Et animadvertebam et videbam in ipsis corporibus
+aliud esse quasi totum, et ideo pulchrum; aliud autem quod ideo deceret,
+quoniam apte accommodaretur alicui, sicut pars corporis ad universum suum,
+aut calceamentum ad pedem, et similia. Et ista consideratio scaturivit in
+animo meo ex intimo corde meo; et scripsi {57} libros de Pulchro et Apto;
+puto, duos aut tres. Tu scis, Deus: nam excidit mihi. Non enim habemus eos;
+sed aberraverunt a nobis, nescio quomodo.
+
+[Sidenote: XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc
+amaverat.]
+
+21. Quid est autem quod me movit, Domine Deus meus, ut ad Hierium* Romanæ
+urbis oratorem scriberem illos libros, quem non noveram facie, sed amaveram
+hominem ex doctrinæ fama quæ illi clara erat, et quædam verba ejus
+audieram, et placuerant mihi? Sed magis quia placebat aliis, et efferebant
+eum laudibus, stupentes quod ex homine syro, docto prius Græcæ facundiæ,
+postea in Latina etiam dictor* mirabilis exstitisset, et esset
+scientissimus rerum ad studium sapientiæ pertinentium, mihi placebat.
+Laudatur homo, et amatur absens. Utrumnam ab ore laudantis intrat in cor
+audientis amor ille? Absit: sed ex amante alio accenditur alius. Hinc enim
+amatur qui laudatur, dum non fallaci corde laudatoris prædicari creditur;
+id est, cum amans eum laudat.
+
+22. Sic enim tunc amabam homines ex hominum judicio; non enim ex tuo, Deus
+meus, in quo nemo fallitur. Sed tamen, cur non sicut auriga nobilis, sicut
+venator studiis popularibus diffamatus; sed longe aliter et graviter, et
+ita quemadmodum et me laudari vellem? Non autem vellem ita laudari et amari
+me, ut histriones; quanquam eos et ipse laudarem et amarem: sed eligens
+latere, quam ita notus esse; et vel haberi odio, quam sic amari. Ubi
+distribuuntur ista pondera variorum et diversorum amorum in anima una? Quid
+est quod amo in alio, quod rursus, nisi odissem, non a me detestarer et
+repellerem, cum sit uterque nostrum homo? Non enim, sicut equus bonus
+amatur ab eo qui nollet hoc esse, etiam si posset; hoc et de histrione
+dicendum est, qui naturæ nostræ socius est. Ergone amo in homine quod odi
+esse, cum sim homo? Grande profundum est ipse homo, [Sidenote: Mat. 10,
+30.]_cujus_ etiam _capillos_ tu, Domine, _numeratos_ habes, et non
+minuuntur in te: et tamen capilli ejus magis numerabiles sunt, quam
+affectus ejus, et motus cordis ejus.
+
+23. At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic amabam, ut vellem me esse
+talem; et errabam typho, et [Sidenote: Eph. 4, 14.]_circumferebar omni
+vento_, et nimis occulte gubernabar abs te. Et unde scio, et unde certus
+confiteor tibi quod illum in amore laudantium magis amaveram, quam in rebus
+ipsis de quibus laudabatur? Quia si non laudatum vituperarent eum iidem
+{58} ipsi, et vituperando atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer
+in eum et non excitarer. Et certe res non aliæ forent, nec homo ipse alius;
+sed tantummodo alius affectus narrantium. Ecce ubi jacet anima infirma,
+nondum hærens soliditati veritatis. Sicut auræ linguarum flaverint a
+pectoribus opinantium; ita fertur et vertitur, torquetur ac retorquetur, et
+obnubilatur ei lumen, et non cernitur veritas. Et ecce est ante nos. Et
+magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi viro
+innotescerent. Quæ si probaret, flagrarem magis; si autem improbaret,
+sauciaretur cor vanum et inane soliditatis tuæ. Et tamen pulchrum illud
+atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo versabam, ob os
+contemplationis meæ*, et nullo collaudatore mirabar.
+
+[Sidenote: XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit
+capere spiritualia.]
+
+24. Sed tantæ rei cardinem in arte tua nondum videbam, Omnipotens,
+[Sidenote: Ps. 135, 4.]_qui facis mirabilia solus_: et ibat animus meus per
+formas corporeas; et "pulchrum," quod per seipsum, "aptum" autem, quod ad
+aliquid accommodatum, deceret, definiebam et distinguebam, et exemplis
+corporeis astruebam. Et converti me ad animi naturam; et non me sinebat
+falsa opinio quam de spiritualibus habebam, verum cernere. Et irruebat in
+oculos ipsa vis veri, et avertebam palpitantem mentem ab incorporea re ad
+lineamenta, et colores, et tumentes magnitudines. Et quia non poteram ea
+videre in animo, putabam me non posse videre animum meum. Et cum in virtute
+pacem amarem, in vitiositate autem odissem discordiam; in illa unitatem, in
+ista quamdam divisionem notabam. Inque illa unitate mens rationalis[90] et
+natura veritatis ac summi boni mihi esse videbatur: in ista vero divisione
+irrationabilis vitæ* nescio quam substantiam et naturam summi mali, quæ non
+solum esset substantia, sed omnino vita esset, et tamen abs te non esset,
+Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam monadem
+appellabam, tanquam sine ullo sexu[91] mentem*; hanc vero dyadem, iram in
+facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. Non enim
+noveram neque didiceram, nec ullam substantiam malum esse,
+
+{59} nec ipsam mentem nostram summum atque incommutabile bonum.
+
+25. Sicut enim facinora sunt, si vitiosus est ille animi motus, in quo est
+impetus, et se jactat insolenter ac turbide; et flagitia, si est immoderata
+illa animæ affectio, qua carnales hauriuntur voluptates: ita errores et
+falsæ opiniones vitam contaminant, si rationalis mens ipsa vitiosa est;
+qualis in me tunc erat, nesciente alio lumine illam illustrandam esse ut
+sit particeps veritatis, quia non est ipsa natura veritatis. Quoniam
+[Sidenote: Ps. 17, 29.]_tu illuminabis lucernam meam, Domine; Deus meus,
+illuminabis tenebras meas: et de plenitudine tua nos omnes accepimus.
+[Sidenote: Joh. 1, 16. 9.]Es enim tu lumen verum quod illuminat omnem
+hominem venientem in hunc mundum; [Sidenote: Jac. 1, 17.]quia in te non est
+transmutatio, nec momenti obumbratio._
+
+26. Sed ego conabar ad te, et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam
+[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_superbis resistis_. Quid autem
+superbius, quam ut assererem mira dementia me id esse naturaliter quod tu
+es[92]? Cum enim ego essem mutabilis, et eo mihi manifestum esset, quod
+ideo utique sapiens esse cupiebam, ut ex deteriore melior fierem; malebam
+tamen etiam te opinari mutabilem, quam me non hoc esse quod tu es. Itaque
+repellebar, et resistebas ventosæ cervici meæ: et imaginabar formas
+corporeas, et caro carnem[93] accusabam, et [Sidenote: Ps. 77,
+39.]_spiritus ambulans {60} nondum revertebar_ ad te; et ambulando
+ambulabam in ea quæ non sunt, neque in te, neque in me, neque in corpore;
+neque mihi creabantur a veritate tua, sed a mea vanitate fingebantur ex
+corpore: et dicebam parvulis fidelibus tuis, civibus meis, a quibus
+nesciens exsulabam, dicebam illis garrulus et ineptus, Cur ergo errat anima
+quam fecit Deus? Et mihi nolebam dici, Cur ergo errat Deus? Et contendebam
+magis incommutabilem tuam substantiam coactam errare, quam meam mutabilem
+sponte deviasse, et poena errare confitebar*.[94]
+
+27. Et eram ætate annorum fortasse viginti sex aut septem, cum illa
+volumina scripsi, volvens apud me corporalia figmenta, obstrepentia cordis
+mei auribus; quas intendebam, dulcis veritas, in interiorem melodiam tuam,
+cogitans de "pulchro et apto," et [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stare_ cupiens
+_et audire_ te, et _gaudio gaudere propter vocem sponsi_, et non poteram:
+quia vocibus erroris mei rapiebar foras, et pondere superbiæ meæ in ima
+decidebam. Non enim [Sidenote: Ps. 50, 10.]_dabas auditui meo gaudium et
+lætitiam_, aut _exsultabant ossa mea_, quæ _humiliata_ non erant.
+
+[Sidenote: XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
+intellexit.]
+
+28. Et quid mihi proderat quod annos natus ferme viginti, cum in manus meas
+venissent Aristotelica quædam, quas appellant decem Categorias, (quarum
+nomine, cum eas rhetor Carthaginensis magister meus buccis typho
+crepantibus commemoraret, et alii qui docti habebantur, tanquam in nescio
+quid magnum et divinum suspensus inhiabam,) legi eas solus et intellexi?
+Quas cum contulissem cum eis qui se dicebant vix eas, magistris
+eruditissimis, non loquentibus tantum, sed multa in pulvere depingentibus,
+intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam ego solus apud
+meipsum legens cognoveram. Et satis aperte mihi videbantur loquentes de
+substantiis, sicuti est homo; et quæ in illis essent, sicuti est {61}
+figura hominis, qualis sit; et statura, quot pedum sit; et cognatio, cujus
+frater sit; aut ubi sit constitutus; aut quando natus; aut stet, aut
+sedeat; aut calceatus vel armatus sit; aut aliquid faciat; aut patiatur
+aliquid: et quæcumque in his novem generibus, quorum exempli gratia quædam
+posui, vel in ipso substantiæ genere innumerabilia reperiuntur.
+
+29. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat? cum etiam te, Deus meus,
+mirabiliter simplicem atque incommutabilem, illis decem prædicamentis
+putans quidquid esset omnino comprehensum, sic intelligere conarer, quasi
+et tu subjectus esses magnitudini tuæ aut pulchritudini, ut illa essent in
+te quasi in subjecto, sicut in corpore; cum tua magnitudo et tua
+pulchritudo tu ipse sis, corpus autem non eo sit magnum et pulchrum quo
+corpus est; quia etsi minus magnum et minus pulchrum esset, nihilominus
+corpus esset. Falsitas enim erat quam de te cogitabam, non veritas; et
+figmenta miseriæ meæ, non firmamenta beatitudinis tuæ. Jusseras enim, et
+ita fiebat in me, ut terra [Sidenote: Gen. 3, 18. 19. vid.
+Sabatier.]_spinas et tribulos pareret mihi, et cum labore_ pervenirem ad
+_panem meum_.
+
+30. Et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales vocant,
+tunc nequissimus malarum cupiditatum servus per meipsum legi et intellexi,
+quoscumque legere potui? Et gaudebam in eis, et nesciebam unde esset
+quidquid ibi verum et certum esset. Dorsum enim habebam ad lumen, et ad ea
+quæ illuminantur, faciem: unde ipsa facies mea, qua illuminata cernebam,
+non illuminabatur. Quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de
+dimensionibus figurarum, et de musicis et de numeris, sine magna
+difficultate, nullo hominum tradente, intellexi, scis tu, Domine Deus meus;
+quia et celeritas intelligendi, et dispiciendi acumen*, donum tuum est: sed
+non inde sacrificabam tibi. Itaque mihi non ad usum, sed ad perniciem magis
+valebat, quia tam bonam [Sidenote: Ps. 58, 10.]_partem substantiæ meæ_
+sategi habere in potestate: et _fortitudinem meam_ non _ad te custodiebam_;
+sed [Sidenote: Luc. 15, 12. 13. 30.]_profectus_ sum abs te _in longinquam
+regionem_, ut _eam dissiparem in meretrices_ cupiditates*. Nam quid mihi
+proderat bona res, non utenti bene? Non enim sentiebam illas artes etiam ab
+studiosis et ingeniosis difficillime intelligi, nisi cum eis easdem conabar
+exponere; et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non
+tardius sequeretur. {62}
+
+31. Sed quid mihi hoc proderat, putanti quod tu, Domine Deus veritas,
+corpus esses lucidum et immensum, et ego frustum de illo corpore? Nimia
+perversitas! sed sic eram. Nec erubesco, Deus meus, confiteri tibi in me
+misericordias tuas, et invocare te, qui non erubui tunc profiteri hominibus
+blasphemias meas, et latrare adversum te. Quid ergo mihi tunc proderat
+ingenium per illas doctrinas agile, et nullo adminiculo humani magisterii
+tot nodosissimi libri enodati, cum deformiter et sacrilega turpitudine in
+doctrina pietatis errarem? Aut quid tantum oberat parvulis tuis longe
+tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido Ecclesiæ tuæ
+tuti plumescerent, et alas charitatis alimento sanæ fidei nutrirent? O
+Domine, Deus noster, [Sidenote: Ps. 62, 8. vid. Sabatier.]_in velamento
+alarum tuarum speremus_; et protege nos, et porta nos. [Sidenote: Is. 46,
+3. 4.]_Tu portabis_ et _parvulos, et usque ad canos tu portabis_: quoniam
+firmitas nostra quando tu es, tunc est firmitas; cum autem nostra est,
+infirmitas est. Vivit apud te semper bonum nostrum; et quia inde aversi
+sumus, perversi sumus. Revertamur jam, Domine, ut non evertamur; quia vivit
+apud te sine ullo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es: et non timebimus*
+ne non sit quo redeamus, quia nos inde ruimus; nobis autem absentibus non
+ruit domus nostra, æternitas tua.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{63}
+
+LIBER QUINTUS.
+
+    Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta Fausti
+    Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant,
+    propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi
+    rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret,
+    abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito Ambrosio
+    resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
+    Catholica denuo fieri decrevit.
+
+[Sidenote: I. Excitat mentem ad Deum laudandum.]
+
+1. Accipe sacrificium confessionum mearum de manu linguæ meæ, quam formasti
+et excitasti, ut confiteatur nomini tuo; [Sidenote: Ps. 34, 10.]_et sana
+omnia ossa mea, et dicant: Domine, quis similis tibi?_ Neque enim docet te
+quid in se agatur qui tibi confitetur; quia oculum tuum non excludit cor
+clausum, nec manum tuam repellit duritia hominum: sed solvis eam, cum
+voles, aut miserans aut vindicans; et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non est qui se
+abscondat a calore tuo_. Sed te laudet anima mea, ut amet te; et
+confiteatur tibi miserationes tuas, ut laudet te. Non cessat nec tacet
+laudes tuas universa creatura tua; nec spiritus omnis hominis per os
+conversum ad te, nec animalia nec corporalia per os considerantium ea; ut
+exsurgat in te a lassitudine anima nostra, innitens[95] eis quæ fecisti, et
+transiens ad te qui fecisti hæc mirabiliter: et ibi refectio et vera
+fortitudo.
+
+[Sidenote: II. Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
+converti.]
+
+2. Eant et fugiant a te inquieti et iniqui: et tu vides eos, et distinguis
+umbras; et ecce pulchra sunt cum eis omnia, et ipsi turpes sunt[96]. Et
+quid nocuerunt tibi[97]? aut in quo imperium tuum dehonestaverunt[98], a
+coelis usque in novissima justum {64} et integrum? [Sidenote: Ps. 138,
+7.]Quo enim fugerunt, cum fugerent a facie tua? aut ubi tu non invenis eos?
+Sed fugerunt, ut non viderent [Sidenote: Gen. 16, 14.]_te videntem se_,
+atque excæcati in te offenderent; quia [Sidenote: Sap. 11, 25. v. Sab.]_non
+deseris aliquid eorum quæ fecisti_; in te offenderent injusti, et juste
+vexarentur*; subtrahentes se lenitati tuæ, et offendentes in rectitudinem
+tuam, et cadentes in asperitatem suam*. Videlicet nesciunt quod ubique sis,
+quem nullus circumscribit locus, et solus es præsens, etiam iis qui longe
+fiunt a te. Convertantur ergo et quærant te, quia non sicut ipsi
+deseruerunt creatorem suum, ita et tu deseruisti creaturam tuam. Ipsi
+convertantur, et quærant te; et ecce ibi es in corde eorum, in corde
+confitentium tibi, et projicientium se in te, et plorantium in sinu tuo
+post vias suas difficiles: et tu facilis tergens lacrymas eorum; et magis
+plorant et gaudent in fletibus, quoniam tu, Domine, non aliquis homo _caro
+et sanguis_, sed tu, Domine, qui fecisti, reficis et consolaris eos. Et ubi
+ego eram, quando te quærebam? Et tu eras ante me; ego autem et a me
+discesseram, nec me inveniebam; quanto minus te!
+
+[Sidenote: III. De Fausto Manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per
+creaturas Creatorem non cognoverunt.]
+
+3. Proloquar in conspectu Dei mei annum illum undetrigesimum ætatis meæ.
+Jam venerat Carthaginem quidam Manichæorum episcopus, Faustus[99] nomine,
+magnus laqueus diaboli: et multi implicabantur in eo per illecebram
+suaviloquentiæ; quam ego tametsi laudabam, discernebam tamen a veritate
+rerum, quarum discendarum avidus eram; nec quali vasculo sermonis, sed quid
+mihi scientiæ comedendum apponeret nominatus apud eos ille Faustus,
+intuebar. Fama enim de illo prælocuta mihi erat quod esset honestarum
+omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus
+eruditus. Et quoniam multa philosophorum legeram, memoriæque mandata
+retinebam, ex eis quædam comparabam illis Manichæorum longis fabulis[100]:
+et mihi probabiliora ista videbantur, quæ dixerunt illi, [Sidenote: Sap.
+13, 9, vid. Sabat.]_qui tantum potuerunt valere, ut possent æstimare
+sæculum_, quanquam [Sidenote: Ps. 137, 6.]_ejus Dominum minime invenerint_.
+Quoniam [Sidenote: Ps. 33, 19. v. Sab.]_magnus es, Domine, et humilia
+respicis; excelsa autem a longe cognoscis_: nec _propinquas_ nisi _obtritis
+{65} corde_; nec inveniris a superbis, nec si illi curiosa peritia numerent
+stellas et arenam, et dimetiantur sidereas plagas, et vestigent vias
+astrorum.
+
+4. Mente enim sua quærunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis; et multa
+invenerunt, et prænuntiaverunt ante multos annos defectus luminarium solis
+et lunæ, quo die, qua hora, quanta ex parte futuri essent; et non eos
+fefellit numerus, et ita factum est ut prænuntiaverunt: et scripserunt
+regulas indagatas, et leguntur hodie, atque ex eis prænuntiatur quo anno et
+quo mense anni, et quo die mensis, et qua hora diei, et quota parte luminis
+sui defectura sit luna vel sol; et ita fiet ut prænuntiatur. Et mirantur
+hæc homines et stupent qui nesciunt ea, et exsultant atque extolluntur qui
+sciunt; et per impiam superbiam recedentes et deficientes a lumine tuo,
+tanto ante solis defectum futurum prævident, et in præsentia suum non
+vident. Non enim religiose quærunt unde habeant ingenium quo ista quærunt.
+Et invenientes quia tu fecisti eos, non ipsi dant tibi se ut serves quod
+fecisti, et quales se ipsi fecerant occidunt se tibi*, et trucidant
+exaltationes[101] suas sicut [Sidenote: Ps. 8, 8. 9.]_volatilia_ et
+curiositates[101] suas sicut _pisces maris_, quibus _perambulant_ secretas
+_semitas abyssi_, et luxurias[101] suas sicut _pecora campi_; ut tu,
+[Sidenote: Deut. 4, 24.]_Deus ignis edax_, consumas mortuas curas eorum
+recreans eos immortaliter.
+
+5. Sed non noverunt viam, [Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum_ tuum, _per quod
+fecisti_ ea quæ numerant, et ipsos qui numerant, et sensum quo cernunt quæ
+numerant, et mentem de qua numerant; et [Sidenote: Ps. 146, 5.]_sapientiæ
+tuæ non est numerus_. Ipse autem Unigenitus [Sidenote: 1 Cor. 1,
+30.]_factus est nobis sapientia, et justitia, et sanctificatio_; [Sidenote:
+Mat. 17, 27.]et numeratus est inter nos, et solvit tributum Cæsari. Non
+noverunt hanc viam[102], qua descendant ad illum a se, et per eum ascendant
+{66} ad eum. Non noverunt hanc viam, et putant se excelsos esse cum
+sideribus et lucidos; et ecce [Sidenote: Is. 14, 13. Rev. 12, 4.]_ruerunt
+in terram_, et [Sidenote: Rom. 1, 21.]_obscuratum est insipiens cor eorum_.
+Et multa vera de creatura dicunt, et Veritatem, creaturæ Artificem, non pie
+quærunt, et ideo non inveniunt: aut si inveniunt, [Sidenote:
+Ibid.]_cognoscentes Deum, non sicut Deum honorant, aut gratias agunt; sed
+evanescunt in cogitationibus suis, et dicunt se esse sapientes_, sibi
+tribuendo quæ tua sunt, ac per hoc student perversissima cæcitate etiam
+tibi tribuere quæ sua sunt, mendacia scilicet in te conferentes, qui
+veritas es, [Sidenote: ver. 23.]_et immutantes gloriam incorrupti Dei in
+similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum,
+et serpentum, [Sidenote: ver. 25.]et convertunt veritatem tuam in
+mendacium; et colunt, et serviunt creaturæ potius quam Creatori_.
+
+6. Multa tamen ab eis, ex ipsa creatura, vera dicta retinebam; et
+occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum, et visibiles
+attestationes siderum, et conferebam cum dictis Manichæi, quæ* de his rebus
+multa scripsit copiosissime delirans; et non mihi occurrebat ratio nec
+solstitiorum et æquinoctiorum, nec defectuum luminarium, nec quidquid tale
+in libris sæcularis sapientiæ didiceram. Ibi autem credere jubebar, et ad
+illas rationes numeris et oculis meis exploratas non occurrebat, et longe
+diversum erat.
+
+[Sidenote: IV. Sola Dei cognitio beat.]
+
+7. Numquid, Domine Deus veritatis, quisquis novit ista, jam placet tibi?
+Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus autem qui te
+scit, etiam si illa nesciat[103]. Qui vero et te et illa novit, non propter
+illa beatior, sed propter te solum beatus est, [Sidenote: Rom. 1, 21.]_si
+cognoscens te, sicut Deum glorificet, et gratias agat, et non evanescat in
+cogitationibus suis_. Sicut enim melior est qui novit possidere arborem, et
+de usu ejus tibi gratias agit, quamvis nesciat vel quot cubitis alta sit,
+vel quanta latitudine diffusa; quam ille qui eam metitur, et omnes ramos
+ejus numerat, et neque possidet eam, neque creatorem ejus novit aut
+diligit: sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi
+[Sidenote: 2 Cor. 6, 10.]_nihil habens, omnia possidet_, inhærendo tibi cui
+serviunt omnia, quamvis nec saltem septentrionum gyros noverit; dubitare
+stultum est quin utique melior {67} sit quam mensor coeli, et numerator
+siderum, et pensor elementorum, et negligens tui, qui [Sidenote: Sap. 11,
+21.]_omnia in mensura et numero et pondere disposuisti_.
+
+[Sidenote: V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris
+faciebat.]
+
+8. Sed tamen quis quærebat Manichæum nescio quem etiam ista scribere, sine
+quorum peritia pietas disci poterat? Dixisti enim homini, [Sidenote: Job
+28, 28 sec. LXX.]_Ecce pietas et sapientia_; quam ille ignorare posset,
+etiamsi ista perfecte nosset: ista vero quia non noverat impudentissime
+audens docere, prorsus illam nosse non posset. Vanitas est enim mundana
+ista etiam nota profiteri, pietas autem tibi confiteri. Unde ille devius,
+ad hoc* ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista vere
+didicissent, quis esset ejus sensus in cæteris quæ abditiora sunt,
+manifeste cognosceretur. Non enim parvi existimari se voluit, sed Spiritum
+sanctum consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate plenaria
+personaliter[104] in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum de coelo
+ac stellis, et de solis ac lunas motibus falsa dixisse deprehenderetur,
+quamvis ad doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus ejus
+sacrilegos fuisse satis emineret; cum ea non solum ignorata, sed etiam
+falsata, tam* vesana superbiæ vanitate diceret, ut ea tanquam divinæ
+personæ[105] tribuere sibi niteretur.
+
+9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem, illum aut illum, ista
+nescientem, et aliud pro alio sentientem, patienter intueor opinantem
+hominem; nec illi obesse video, cum de te, Domine creator omnium, non
+credat indigna, si forte situs et habitus creaturæ corporalis ignoret.
+Obest autem si hoc ad ipsam doctrinæ pietatis formam pertinere arbitretur,
+et {68} pertinacius affirmare audeat quod ignorat. Sed etiam talis
+infirmitas in fidei cunabulis a charitate matre sustinetur, donec assurgat
+novus homo [Sidenote: Eph. 4, 13. 14.]_in virum perfectum_, et
+_circumferri_ non possit _omni vento doctrinæ_. In illo autem qui doctor,
+qui auctor, qui dux et princeps eorum quibus illa suaderet, ita fieri ausus
+est, ut qui eum sequerentur, non quemlibet hominem, sed Spiritum tuum
+sanctum se sequi arbitrarentur; quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse
+convinceretur, non detestandam longeque abjiciendam esse judicaret? Sed
+tamen nondum liquido compereram utrum etiam secundum ejus verba,
+vicissitudines longiorum et breviorum dierum atque noctium, et ipsius
+noctis et diei, et deliquia luminum, et si quid ejusmodi in aliis libris
+legeram, posset exponi; ut, si forte posset, incertam quidem mihi fieret
+utrum ita se res haberet, an non ita; sed ad fidem meam illius
+auctoritatem, propter creditam sanctitatem, præponerem.
+
+[Sidenote: VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.]
+
+10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus audivi,
+nimis extento desiderio venturum exspectabam istum Faustum. Cæteri enim
+eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quæstionibus a me
+objectis deficiebant, illum mihi promittebant, cujus adventu collatoque
+colloquio facillime mihi hæc, et si qua forte majora quærerem, enodatissime
+expedirentur. Ergo ubi venit, expertus sum hominem gratum et jucundum
+verbis, et ea ipsa quæ illi solent dicere, multo suavius garrientem. Sed
+quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus ministrator? Jam
+rebus talibus satiatæ erant aures meæ: nec ideo mihi meliora videbantur,
+quia melius dicebantur; nec ideo vera quia diserta: nec ideo sapiens anima,
+quia vultus congruus et decorum eloquium. Illi autem qui eum mihi
+promittebant, non boni rerum existimatores erant; et ideo illis videbatur
+prudens et sapiens, quia delectabat eos loquens. Sensi autem aliud genus
+hominum etiam veritatem habere suspectam, et ei nolle acquiescere si compto
+atque uberi sermone promeretur. Me autem jam docueras, Deus meus, miris et
+occultis modis; et propterea credo quod tu me docueris, quoniam verum est,
+nec quisquam præter te alius est doctor veri, ubicumque et undecumque
+claruerit[106]. Jam ergo abs te didiceram, nec eo debere videri aliquid
+verum dici, quia eloquenter dicitur; nec {69} eo falsum, quia incomposite
+sonant signa labiorum: rursus, nec ideo verum, quia impolite enuntiatur;
+nec ideo falsum, quia splendidus sermo est: sed perinde esse sapientiam et
+stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles; verbis autem ornatis et
+inornatis, sicut vasis urbanis et rusticanis, utrosque cibos posse
+ministrari.
+
+11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspectaveram hominem,
+delectabatur quidem motu adfectuque disputantis, et verbis congruentibus,
+atque ad vestiendas sententias facile occurrentibus. Delectabar autem et
+cum multis, vel etiam præ multis laudabam ac efferebam; sed moleste habebam
+quod in coetu audientium non sinerer illi ingerere, et partiri cum eo curas
+quæstionum mearum, conferendo familiariter, et accipiendo ac reddendo
+sermonem. Quod ubi potui, et aures ejus cum familiaribus meis eoque*
+tempore occupare coepi, quo non dedeceret alternis disserere, et protuli
+quædam quæ me movebant; expertus sum prius hominem expertem liberalium
+disciplinarum, nisi grammaticæ, atque ejus ipsius usitato modo. Et quia
+legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecæ libros, et
+nonnulla poetarum, et suæ sectæ si qua volumina Latine atque composite
+conscripta erant, et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio; inde
+suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius magisque seductorium moderamine
+ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo, Domine Deus meus,
+arbiter conscientiæ meæ? [Sidenote: Ps. 49, 21.]Coram te cor meum et
+recordatio mea, qui me tunc agebas abdito secreto providentiæ tuæ, et
+inhonestos errores meos jam convertebas ante faciem meam, ut viderem et
+odissem.
+
+[Sidenote: VII. Alienatur a secta Manichæorum.]
+
+12. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum excellere
+putaveram, satis apparuit, desperare coepi posse eum mihi illa quæ me
+movebant aperire atque dissolvere; quorum quidem ignarus posset veritatem
+tenere pietatis, sed si manichæus non esset. Libri quippe eorum pleni sunt
+longissimis fabulis[107], de coelo et sideribus, et sole et luna: quæ mihi
+eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum rationibus, quas alibi ego
+legeram, utrum potius ita essent ut Manichæi libris continebantur, an certe
+vel par etiam inde ratio redderetur, subtiliter explicare posse jam non
+arbitrabar. {70} Quæ tamen ubi consideranda et discutienda protuli, modeste
+sane ille nec ausus est subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista non
+nosse, nec eum puduit confiteri. Non erat de talibus quales multos loquaces
+passus eram, conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero cor
+habebat, etsi non rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum. Non
+usquequaque imperitus erat imperitiæ suæ, et noluit se temere disputando in
+ea coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset reditus: etiam
+hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia confitentis
+animi, quam illa quæ nosse cupiebam: et eum in omnibus difficilioribus et
+subtilioribus quæstionibus talem inveniebam.
+
+13. Refracto itaque studio quod* intenderam in Manichæi litteras, magisque
+desperans de cæteris eorum doctoribus, quando in multis quæ me movebant,
+ita ille nominatus apparuit; coepi cum eo pro studio ejus agere vitam, quo
+ipse flagrabat in eas litteras, quas tunc jam rhetor Carthagini
+adolescentes docebam; et legere cum eo, sive quæ ille audita desideraret,
+sive quæ ipse tali ingenio apta existimarem. Cæterum conatus omnis meus,
+quo proficere in illa secta statueram, illo homine cognito prorsus
+intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed quasi melius quidquam non
+inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram, contentus interim esse
+decreveram, nisi aliquid forte quod magis eligendum esset eluceret. Ita
+ille Faustus, qui multis laqueus mortis exstitit, meum quo captus eram
+relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tuæ, Deus meus, in
+abdito providentiæ tuæ, non deserebant animam meam; et de sanguine cordis
+matris meæ, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro me sacrificabatur
+tibi; et [Sidenote: Joel 2, 26.]_egisti mecum miris modis_*. Tu illud
+egisti, Deus meus. Nam [Sidenote: Ps. 36, 23. Sabat.]_a Domino gressus
+hominis diriguntur; et viam ejus volet_. Aut quæ procuratio salutis, præter
+manum tuam, reficientem quæ fecisti?
+
+[Sidenote: VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.]
+
+14. Egisti ergo mecum ut mihi persuaderetur Romam pergere, et potius ibi
+docere quod docebam Carthagine. Et hoc unde mihi persuasum est*, non
+præteribo confiteri tibi; quoniam et in his altissimi tui recessus, et
+præsentissima in nos misericordia tua cogitanda et prædicanda est. Non ideo
+Romam pergere volui, quod majores quæstus, majorque mihi dignitas ab
+amicis, qui hoc suadebant, promittebatur; {71} quanquam et ista ducebant
+animum tunc meum: sed illa erat causa maxima et pene sola, quod audiebam
+quietius ibi studere adolescentes, et ordinatiore disciplinæ coercitione
+sedari, ne in ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve
+irruant; nec eos admitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud
+Carthaginem foeda est et intemperans licentia scholasticorum. Irrumpunt
+impudenter, et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque
+discipulis ad proficiendum instituerit. Multa injuriosa faciunt mira
+hebetudine, et punienda legibus, nisi consuetudo patrona sit; hoc
+miseriores eos ostendens, quo jam, quasi liceat, faciunt quod per tuam
+æternam legem nunquam licebit; et impune se facere arbitrantur, cum ipsa
+faciendi cæcitate puniantur, et incomparabiliter patiantur pejora, quam
+faciunt. Ergo quos mores, cum studerem, meos esse nolui*; eos, cum docerem,
+cogebar perpeti alienos: et ideo placebat ire ubi talia non fieri, omnes
+qui noverant, indicabant. Verum autem [Sidenote: Ps. 141, 6.]_tu_, _spes
+mea et portio mea in terra viventium_, ad mutandum terrarum locum pro
+salute animæ meæ, et Carthagini stimulos quibus inde avellerer, admovebas,
+et Romæ illecebras quibus attraherer, proponebas mihi per homines qui
+diligebant* vitam mortuam, hinc insana facientes, inde vana pollicentes; et
+ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et illorum et mea
+perversitate. Nam et qui perturbabant otium meum, foeda rabie cæci erant;
+et qui invitabant ad aliud, terram sapiebant. Ego autem qui detestabar hic
+veram miseriam, illic falsam felicitatem appetebam.
+
+15. Sed quare hinc abirem, et illuc irem, tu sciebas, Deus; nec indicabas
+mihi nec matri, quæ me profectum atrociter planxit, et usque ad mare secuta
+est. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ut aut revocaret, aut mecum
+pergeret; et finxi me amicum nolle deserere, donec vento facto navigaret.
+Et mentitus sum matri, et illi matri, et evasi: quia et hoc tu dimisisti
+mihi misericorditer, servans me ab aquis maris, plenum exsecrandis
+sordibus, usque ad aquam gratiæ tuæ, qua me abluto siccarentur flumina
+maternorum oculorum, quibus pro me quotidie tibi rigabat terram sub vultu
+suo. Et tamen recusanti sine me redire, vix persuasi ut in loco, qui
+proximus nostræ navi erat Memoria[108] beati Cypriani, maneret {72} ea
+nocte. Sed ea nocte clanculo ego profectus sum: illa autem non mansit*
+orando et flendo. Et quid a te petebat, Deus meus, tantis lacrymis, nisi ut
+navigare me non sineres? Sed tu alte consulens, et exaudiens cardinem
+desiderii ejus, non curasti quod tunc petebat, ut me faceres* quod semper
+petebat. Flavit ventus, et implevit vela nostra, et littus subtraxit
+aspectibus nostris: in quo mane illa insaniebat dolore, et querelis, ac
+gemitu implebat aures tuas contemnentis ista*; cum et me cupiditatibus meis
+raperes ad finiendas ipsas cupiditates, et illius carnale desiderium justo
+dolorum flagello vapularet. Amabat enim secum præsentiam meam more matrum,
+sed multis multo amplius; et nesciebat quid tu illi gaudiorum facturus
+esses de absentia mea. Nesciebat; ideo flebat et ejulabat, atque illis
+cruciatibus arguebatur in ea reliquiarium Evæ*, cum gemitu quærens quod cum
+gemitu pepererat. Et tamen post accusationem fallaciarum et crudelitatis
+meæ, conversa rursus ad deprecandum te pro me, abiit ad solita, et ego
+Romam.
+
+[Sidenote: IX. Febri correptus periculose laborat.]
+
+16. Et ecce excipior ibi flagello ægritudinis corporalis, et ibam ad
+inferos, portans omnia mala quæ commiseram et in te, et in me, et in alios,
+multa et gravia, super originalis peccati vinculum quo [Sidenote: 1 Cor.
+15, 22.]_omnes in Adam morimur_. Non enim quidquam eorum mihi donaveras in
+Christo; nec [Sidenote: Eph. 2, 14.]_solverat ille_ in cruce sua*
+_inimicitias_ quas tecum contraxeram peccatis meis. Quomodo enim eas
+solveret in cruce phantasmatis[109], {73} quod de illo credideram? Quam
+ergo falsa mihi videbatur mors carnis ejus, tam vera erat animæ meæ: et
+quam vera erat mors carnis ejus, tam falsa vita animæ meæ, quæ id non
+credebat. Et ingravescentibus febribus jam [Sidenote: Ps. 58, 9. Heb.]_ibam
+et peribam_. Quo enim irem, si tunc hinc abirem, nisi in ignem atque
+tormenta digna factis meis in veritate ordinis tui? Et illa hoc nesciebat,
+et tamen pro me orabat absens. Tu autem ubique præsens, ubi erat exaudiebas
+eam; et ubi eram miserebaris mei, ut recuperarem salutem corporis mei,
+adhuc insanus corde sacrilego. Neque enim desiderabam in illo tanto
+periculo baptismum tuum; et melior eram puer, quando illum de materna
+pietate flagitavi, sicut jam recordatus atque confessus[110] sum. Sed in
+dedecus meum creveram, et consilia medicinæ tuæ demens irridebam[111], qui
+me non sivisti talem bis mori. Quo vulnere si feriretur cor matris, nunquam
+sanaretur. Non enim satis eloquor quid erga me habebat animi, [Sidenote:
+Gal. 4, 19.]et quanto majore sollicitudine me parturiebat spiritu, quam
+carne pepererat.
+
+17. Non itaque video quomodo sanaretur, si mea talis illa mors
+transverberasset viscera dilectionis ejus. Et ubi essent tantæ preces et
+tam crebræ sine intermissione, nusquam nisi ad te? An vero tu, Deus
+misericordiarum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sperneres cor contritum et
+humiliatum_ viduæ castæ ac sobriæ, frequentantis eleemosynas, obsequentis
+atque servientis sanctis tuis, nullum diem prætermittentis oblationem ad
+altare tuum; bis in die, mane et vespere, ad ecclesiam tuam sine ulla
+intermissione venientis, non ad vanas fabulas et aniles loquacitates, sed
+ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam in suis orationibus. Hujusne
+tu lacrymas, quibus non a te aurum et argentum petebat, nec aliquod
+mutabile aut volubile bonum, sed salutem animæ filii sui; tu cujus munere
+talis erat, contemneres et repelleres ab auxilio tuo? Nequaquam, Domine.
+Imo vero aderas, et exaudiebas, et faciebas ordine quo prædestinaveras esse
+faciendum. Absit ut tu falleres eam in illis visionibus et responsis tuis,
+quæ jam commemoravi, et quæ non commemoravi[112], quæ illa fideli pectore
+tenebat; et semper orans, tanquam chirographa tua ingerebat tibi. Dignaris
+{74} enim, [Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam in sæculum misericordia tua_,
+eis quibus omnia debita dimittis, etiam promissionibus tuis debitor fieri.
+
+[Sidenote: X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.]
+
+18. Recreasti ergo me ab illa ægritudine, et salvum fecisti _filium ancillæ
+tuæ_, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem atque certiorem
+dares. Et jungebar etiam tunc Romæ falsis illis atque fallentibus sanctis:
+non enim tantum Auditoribus eorum, quorum e numero erat etiam is in cujus
+domo ægrotaveram et convalueram; sed eis etiam quos electos vocant. Adhuc
+enim mihi videbatur non esse nos qui peccamus, sed nescio quam aliam in
+nobis peccare naturam; et delectabat superbiam meam extra culpam esse; et
+cum aliquid mali fecissem, non confiteri me fecisse, ut [Sidenote: Ps. 40,
+5.]_sanares animam meam, quoniam peccabat tibi_; sed excusare eam amabam*,
+et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et ego non essem[113].
+Verum autem totum ego eram, et adversum me impietas mea me diviserat: et id
+erat peccatum insanabilius, quo me peccatorem non esse arbitrabar; et
+exsecrabilis iniquitas te, Deus omnipotens, te in me* ad perniciem meam,
+quam me a te ad salutem malle superari. Nondum ergo [Sidenote: Ps. 140, 3,
+4. Sabat.]_posueras custodiam ori meo, et ostium continentiæ circum labia
+mea, ut non declinaret cor meum in {75} verba maligna, ad excusandas
+excusationes in peccatis, cum hominibus operantibus iniquitatem; et_ ideo
+adhuc _combinabam cum electis eorum_*.
+
+19. Sed tamen jam desperans in ea falsa doctrina me posse proficere; eaque
+ipsa quibus si nihil melius reperirem, contentus esse decreveram, jam
+remissius negligentiusque retinebam. Etenim suborta est etiam mihi
+cogitatio, prudentiores cæteris fuisse illos philosophos, quos Academicos
+appellant, quod de omnibus dubitandum esse censuerant, nec aliquid veri ab
+homine comprehendi posse decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse
+videbantur, ut vulgo habentur[114], etiam illorum intentionem nondum
+intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem meum reprimere a nimia
+fiducia, quam sensi eum habere de rebus fabulosis, quibus Manichæi libri
+pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius utebar, quam cæterorum hominum
+qui in illa hæresi non fuissent. Nec eam defendebam pristina animositate;
+sed tamen familiaritas {76} eorum, plures enim eos Roma occultat, pigrius
+me[115] faciebat aliud quærere; præsertim desperantem in Ecclesia tua,
+Domine coeli et terræ, creator omnium visibilium et invisibilium, posse
+inveniri verum, unde me illi averterant: multumque mihi turpe videbatur,
+credere figuram te habere humanæ carnis, et membrorum nostrorum lineamentis
+corporalibus terminari. Et quoniam cum de Deo meo cogitare vellem, cogitare
+nisi moles corporum[116] non noveram, neque enim videbatur mihi esse
+quidquam quod tale non esset, ea maxima et prope sola causa erat
+inevitabilis erroris mei.
+
+20. Hinc enim et mali substantiam quamdam credebam esse talem, et habere
+suam molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram dicebant, sive
+tenuem atque subtilem, sicut est aeris corpus; quam malignam mentem[117]
+per illam terram repentem imaginantur. Et quia Deum bonum nullam malam
+naturam creasse, qualiscumque pietas me credere cogebat; constituebam ex
+adverso sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustius[118],
+bonam grandius. Et ex hoc initio pestilentioso me cætera sacrilegia
+sequebantur. Cum enim conaretur animus meus recurrere in catholicam fidem,
+repercutiebar, quia non erat catholica fides quam esse arbitrabar. Et magis
+pius mihi videbar, si te, Deus meus, cui confitentur ex me miserationes
+tuæ, vel ex cæteris partibus infinitum crederem, quamvis ex una qua tibi
+moles mali opponebatur, cogerer finitum fateri; quam si ex omnibus partibus
+in corporis humani forma te opinarer finiri. Et melius mihi videbar credere
+nullum malum te creasse; quod mihi nescienti non solum aliqua substantia,
+sed etiam corporea videbatur, qui et mentem cogitare non noveram, nisi eam
+subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur abs te*; quam
+credere abs te esse qualem putabam naturam mali. Ipsum quoque Salvatorem
+nostrum unigenitum tuum, tanquam de massa lucidissimæ molis tuæ[119]
+porrectum ad nostram salutem, ita putabam, {77} ut aliud de illo non
+crederem, nisi quod possem vanitate imaginari. Talem itaque naturam ejus
+nasci non posse de Maria virgine arbitrabar, nisi carni concerneretur.
+Concerni autem et non inquinari non videbam, quod mihi tale figurabam.
+Metuebam itaque credere in carne natum[120], ne credere cogerer ex carne
+inquinatum. Nunc spirituales tui blande et amanter ridebunt me, si has
+confessiones meas legerint: sed tamen talis eram.
+
+[Sidenote: XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.]
+
+21. Deinde quæ illi in Scripturis tuis reprehenderant*, defendi posse non
+existimabam: sed aliquando sane cupiebam, cum aliquo illorum librorum
+doctissimo conferre singula, et experiri quid inde sentiret. Jam enim
+Helpidii cujusdam adversus eosdem Manichæos coram loquentis et disserentis
+sermones, etiam apud Carthaginem movere me coeperant, cum talia de
+Scripturis proferret, quibus resisti facile non posset, et imbecilla mihi
+responsio videbatur istorum. Quam quidem non facile palam promebant, sed
+nobis secretius, cum dicerent scripturas Novi Testamenti falsatas[121]
+fuisse a nescio quibus, {78} qui Judæorum[122] legem inserere Christianæ
+fidei voluerunt, atque ipsi incorrupta[123] exemplaria nulla proferrent.
+Sed me maxime captum et offocatum quodammodo deprimebant corporalia
+cogitantem moles illæ, sub quibus anhelans in auram tuæ veritatis liquidam
+et simplicem respirare non poteram.
+
+[Sidenote: XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores.]
+
+22. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod veneram, ut docerem Romæ artem
+rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos
+innotescere coeperam; et ecce cognosco alia Romæ fieri, quæ non patiebar in
+Africa. Nam revera illas eversiones[124] a perditis adolescentibus ibi non
+fieri manifestatum est mihi. Sed "subito," inquiunt, "ne mercedem magistro
+reddant, conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad alium;"
+desertores fidei, et quibus præ pecuniæ charitate justitia vilis est.
+[Sidenote: Ps. 138, 22.]_Oderat_ etiam istos _cor meum_, quamvis non
+_perfecto odio_. Quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse,
+quam eo quod cuilibet illicita faciebant. Certe tamen turpes sunt tales, et
+_fornicantur abs te_, amando volatica ludibria temporum et lucrum luteum,
+quod cum apprehenditur, manum inquinat; et amplectendo mundum fugientem,
+contemnendo te manentem, et revocantem, et {79} ignoscentem redeunti ad te
+meretrici animæ humanæ. Et nunc tales odi pravos et distortos, quamvis eos
+corrigendos diligam, ut pecuniæ doctrinam ipsam, quam discunt, præferant,
+ei vero te Deum veritatem et ubertatem certi boni et pacem castissimam. Sed
+tunc eos magis pati nolebam malos propter me, quam fieri propter te bonos
+volebam.
+
+[Sidenote: XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio
+suscipitur.]
+
+23. Itaque posteaquam missum est a Mediolano Romam ad præfectum urbis, ut
+illi civitati rhetoricæ magister provideretur, impertita etiam evectione
+publica[125]; ego ipse ambivi per eosdem ipsos manichæis vanitatibus
+ebrios, quibus ut carerem, ibam, sed utrique nesciebamus, ut dictione
+proposita me probatum præfectus tunc Symmachus mitteret. Et veni Mediolanum
+ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terræ, pium cultorem tuum;
+cujus tunc eloquia strenue ministrabant adipem [Sidenote: Ps. 4, 8. 103,
+15.]_frumenti_ tui, et lætitiam _olei_, et sobriam _vini_ ebrietatem populo
+tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens, ut per eum ad te sciens ducerer.
+Suscepit me paterne ille homo Dei, et peregrinationem meam satis
+episcopaliter dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem non tanquam
+doctorem veri, quod in Ecclesia tua prorsus desperabam, sed tanquam hominem
+benignum in me. Et studiose audiebam disputantem in populo, non intentione
+qua debui, sed quasi explorans ejus facundiam; utrum conveniret famæ suæ,
+an major minorve proflueret, quam prædicabatur: et verbis ejus suspendebar
+intentus; rerum autem incuriosus et contemptor astabam; et delectabar
+suavitate sermonis, quanquam eruditioris, minus tamen hilarescentis atque
+mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi modum. Cæterum rerum
+ipsarum nulla comparatio: nam ille per manichæas fallacias aberrabat; iste
+autem saluberrime docebat salutem. Sed [Sidenote: Ps. 118, 115.]_longe est
+a peccatoribus salus_, qualis ego tunc aderam: et tamen propinquabam sensim
+et nesciens*.
+
+[Sidenote: XIV. Audito Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit.]
+
+24. Cum enim non satagerem discere quæ dicebat, sed tantum quemadmodum
+dicebat audire (ea mihi quippe jam {80} desperanti ad te viam patere
+homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul cum verbis
+quæ diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram.
+Et dum cor aperirem ad excipiendum* quam diserte diceret, pariter intrabat
+et quam vere diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse
+mihi jam coeperant videri; et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici
+adversus oppugnantes Manichæos putaveram, jam non impudenter asseri
+existimabam; maxime audito uno atque altero, et sæpius ænigmate soluto de
+Scriptis veteribus; ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar*
+spiritaliter. Itaque plerisque illorum librorum expositis locis, jam
+reprehendebam desperationem meam, illam duntaxat qua credideram Legem et
+Prophetas detestantibus atque irridentibus[126] resisti omnino non posse.
+Nec tamen jam ideo mihi catholicam viam tenendam esse sentiebam, quia et
+ipsa poterat habere doctos assertores suos qui copiose et non absurde
+objecta refellerent; nec ideo jam damnandum illud quod tenebam, quia
+defensionis partes æquabantur. Ita enim Catholica non mihi victa videbatur,
+ut nondum etiam victrix appareret.
+
+25. Tunc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus
+documentis Manichæos convincere falsitatis. Quod si possem spiritualem
+substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia solverentur et
+abjicerentur ex animo meo; sed non poteram. Verumtamen de ipso mundi hujus
+corpore, omnique natura quam sensus carnis attingeret, multa probabiliora
+plerosque sensisse philosophos, magis magisque considerans atque comparans,
+judicabam. Itaque Academicorum more, sicut existimantur[127], dubitans de
+omnibus atque inter omnia fluctuans, Manichæos quidem relinquendos esse
+decrevi: non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meæ in illa secta mihi
+permanendum esse, cui jam nonnullos philosophos præponebam; quibus tamen
+{81} philosophis, quod sine nomine salutari Christi essent, curationem
+languoris animæ meæ committere omnino recusabam. Statui ergo tamdiu esse
+catechumenus in catholica Ecclesia mihi a parentibus commendata, donec
+aliquid certi eluceret quo cursum dirigerem.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    Hanc vitæ partem summatim recenset Aug. in lib. de util. credendi (c.
+    8.) si forsan Honorato viam eandem inire persuadeat: quædam autem habet
+    illa narratio, quæ huic lucem affundant. "Edam tibi ut possum,
+    cujusmodi viam usus fuerim, cum eo animo quærerem veram religionem, quo
+    nunc exposui esse quærendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi, jam
+    cunctabundus atque hæsitans, quid mihi tenendum, quid dimittendum
+    esset: quæ mihi cunctatio in dies major oboriebatur, ex quo illum
+    hominem, cujus nobis adventus, ut nosti, ad explicanda omnia quæ nos
+    movebant, quasi de cælo promittebatur, audivi, eumque excepta quadam
+    eloquentiâ talem quales ceteros esse cognovi; rationem ipse mecum habui
+    magnamque deliberationem jam in Italia constitutus, non utrum manerem
+    in illa secta, in quam me incidisse poenitebat, sed quonam modo verum
+    inveniendum esset, in cujus amorem suspiria mea nulli melius quam tibi
+    nota sunt. Sæpe mihi videbatur non posse inveniri, magnique fluctus
+    cogitationum mearum in Academicorum suffragium ferebantur. Sæpe rursus
+    intuens quantum poteram, mentem humanam tam vivacem, tam sagacem, tam
+    perspicacem, non putabam latere veritatem, nisi quod in ea quærendi
+    modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua divina auctoritate esse
+    sumendum. Restabat quærere, quænam illa esset auctoritas; cum in tantis
+    dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. Occurrebat
+    igitur inexplicabilis silva, cui demum inseri multum pigebat; atque
+    inter hæc sine ulla requie, cupiditate reperiendi veri animus
+    agitabatur. Dissuebam me tamen magis magisque ab istis, quos jam
+    deserere proposueram. Restabat autem aliud nihil in tantis periculis,
+    quam ut divinam providentiam lacrymosis et miserabilibus vocibus, ut
+    opem mihi ferret, deprecarer. Atque id sedulo faciebam: et jam fere me
+    commoverant nonnulæ disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine
+    spe aliqua de ipsa vetere Testamento multa quærere cuperem, quæ, ut
+    scis, male nobis commendata exsecrabamur. Decreveramque tamdiu esse
+    catechumenus in Ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut
+    invenirem quod vellem, aut mihi persuaderem non esse quærendum.
+    Opportunissimum ergo me ac valde docilem tunc invenire posset, si
+    fuisset qui posset docere.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{82}
+
+LIBER SEXTUS.
+
+    Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+    Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
+    Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
+    falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
+    haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
+    melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
+    ad vitæ conversionem in dies accenditur.
+
+[Sidenote: I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus.]
+
+1. Spes mea a juventute mea, ubi mihi eras, et quo recesseras? An vero non
+tu feceras me, et discreveras me a quadrupedibus et volatilibus coeli?
+Sapientiorem me feceras, et [Sidenote: Is. 50, 10. Ps. 34, 6.] _ambulabam
+per tenebras et lubricum_, et quærebam te foris[128] a me, et non
+inveniebam Deum cordis mei; et veneram in profundum maris, et diffidebam et
+desperabam de inventione veri. Jam venerat ad me mater pietate fortis,
+terra marique me sequens, et in periculis omnibus de te secura. Nam et per
+marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi
+viatores, cum perturbantur, consolari solent; pollicens eis perventionem
+cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et invenit me
+periclitantem quidem graviter desperatione indagandæ veritatis. Sed tamen
+ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichæum, sed neque catholicum
+christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exsilivit lætitia; cum
+jam secura fieret ex ea parte miseriæ meæ, in qua me tanquam mortuum sed
+resuscitandum tibi flebat, et [Sidenote: Luc. 7, 14. 15.]_feretro_
+cogitationis _efferebat_, ut diceres filio viduæ: _Juvenis_, _tibo dico_,
+_surge_; et revivisceret et _inciperet loqui, et traderes illum matri suæ_.
+Nulla ergo turbulenta exsultatione trepidavit cor ejus, cum audisset ex
+tanta parte jam factum quod tibi quotidie plangebat ut fieret; veritatem me
+nondum adeptum, sed falsitati jam ereptum: imo vero quia certa erat, et
+quod restabat te daturum, qui totum {83} promiseras; placidissime et
+pectore pleno fiduciæ respondit mihi, credere se in Christo, quod priusquam
+de hac vita emigraret, me visura esset fidelem catholicum. Et hoc quidem
+mihi. Tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas densiores*, ut
+accelerares adjutorium tuum et illuminares tenebras meas; et studiosius ad
+Ecclesiam currere, et in Ambrosium* ora suspendi, [Sidenote: Joh. 4,
+14.]_ad fontem salientis aquæ in vitam æternam_. Diligebat autem illum
+virum [Sidenote: Gal. 4, 14.]_sicut angelum Dei_, quod per illum cognoverat
+me interim ad illam ancipitem fluctuationem jam esse perductum, per quam
+transiturum me ab ægritudine ad sanitatem, intercurrente arctiore
+periculo*, quasi per accessionem quam criticam medici vocant, certa
+præsumebat.
+
+[Sidenote: II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum.]
+
+2. Itaque cum ad Memorias[129] sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes
+et panem et merum attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc
+episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientur amplexa est, ut ipse
+mirarer* quam facile accusatrix potius consuetudinis suæ, quam disceptatrix
+illius prohibitionis effecta sit. Non enim obsidebat spiritum ejus
+vinolentia, eamque stimulabat in odium veri amor vini, sicut plerosque
+mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis, sicut ad potionem aquatam
+madidi nauseant. Sed illa cum attulisset canistrum cum solemnibus epulis
+prægustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum* pro suo
+palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat. Et
+si multæ essent, quæ illo modo videbantur {84} honorandæ, memoriæ
+defunctorum; idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat; quo jam
+non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo* cum suis præsentibus per
+sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quærebat, non voluptatem.
+Itaque ubi comperit a præclaro prædicatore atque antistite pietatis
+præceptum esse ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla
+occasio se ingurgitandi daretur ebriosis[130], et quia illa quasi
+parentalia superstitioni gentilium essent simillima; abstinuit se
+libentissime: et pro canistro pleno terrenis fructibus, plenum
+purgatioribus votis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat; ut et
+quod posset daret egentibus, et sic communicatio[131] Dominici corporis
+illic celebraretur, cujus passionis imitatione immolati et coronati sunt
+martyres. Sed tamen videtur mihi, Domine Deus meus, et ita est in conspectu
+tuo de hac re cor meum, non facile fortasse de hac amputanda consuetudine
+matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut
+Ambrosium diligebat, quem propter salutem meam maxime diligebat; eam vero
+ille propter ejus religiosissimam conversationem, qua in bonis operibus tam
+[Sidenote: Rom. 12, 11.]_fervens spiritu_ frequentabat ecclesiam: ita ut
+sæpe erumperet, cum me videret, in ejus prædicationem*, gratulans mihi quod
+talem matrem haberem; nesciens qualem illa me filium, qui dubitabam de
+illis omnibus, et inveniri posse _viam vitæ_ minime putabam.
+
+[Sidenote: III. Occupationes et studia Ambrosii.]
+
+3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires mihi; sed ad quærendum
+intentus, et ad disserendum inquietus erat animus meus. Ipsumque Ambrosium
+felicem quemdam hominem secundum sæculum opinabar, quem sic tantæ
+potestates honorarent; cælibatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur.
+Quid autem ille spei gereret, et adversus ipsius excellentiæ tentamenta
+quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adversis, et occultum os ejus
+quod erat in corde ejus, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret[132]; nec
+{85} conjicere noveram, nec expertus eram: nec ille sciebat æstus meos, nec
+foveam periculi mei. Non enim quærere ab eo poteram quod volebam, sicut
+volebam, secludentibus me ab ejus aure atque ore catervis negotiosorum
+hominum, quorum infirmitatibus serviebat. Cum quibus quando non erat, quod
+per exiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis,
+aut lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas, et cor
+intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant. Sæpe cum adessemus,
+non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem nuntiari mos erat;
+sic eum legentem vidimus tacite, et aliter nunquam: sedentesque in diuturno
+silentio (quis enim tam intento esse oneri auderet?) discedebamus, et
+conjectabamus eum parvo ipso tempore, quod reparandæ menti suæ
+nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum, nolle in aliud
+avocari; et cavere fortasse ne auditore suspenso et intento, si qua
+obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere necesse esset; aut de
+aliquibus difficilioribus disceptare quæstionibus, atque huic operi
+temporibus impensis, minus quam vellet voluminum evolveret: quanquam et
+causa servandæ vocis, quæ illi facillime obtundebatur, poterat esse justior
+tacite legendi. Quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille vir
+agebat.
+
+4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quæ cupiebam de tam
+sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset
+audiendum. Æstus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur,
+requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo [Sidenote: 2
+Tim. 2, 15.]_verbum veritatis recte tractantem_ omni die dominico audiebam;
+et magis magisque mihi confirmabatur omnes versutarum calumniarum nodos,
+quos illi deceptores nostri adversus divinos Libros innectebant, posse
+dissolvi. Ubi vero etiam comperi ad imaginem tuam hominem a te factum, a
+spiritualibus filiis tuis quos de matre Catholica per gratiam regenerasti,
+non sic {86} intelligi ut humani corporis forma te terminatum crederent
+atque cogitarent: quanquam quomodo se haberet spiritualis substantia, ne
+quidem tenuiter atque in ænigmate suspicabar; tamen gaudens erubui non me
+tot annos adversus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum
+figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et impius fueram, quod ea quæ
+debebam quærendo dicere* accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime,
+secretissime et præsentissime, cui membra non sunt alia majora et alia
+minora, sed ubique totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma
+ista corporea: tamen _fecisti hominem ad imaginem tuam_; et ecce ipse a
+capite usque ad pedes in loco est.
+
+[Sidenote: IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit.]
+
+5. Cum ergo nescirem quomodo hæc subsisteret imago tua, pulsans* proponerem
+quomodo credendum esset, non insultans opponerem quasi ita creditum esset:
+tanto igitur acrior cura rodebat intima mea quid certi retinerem, quanto me
+magis pudebat tam diu illusum et deceptum promissione certorum, puerili
+errore et animositate, tam multa incerta quasi certa garrisse. Quod enim
+falso essent, postea mihi claruit. Certum tamen erat quod incerta essent,
+et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum Catholicam tuam cæcis
+contentionibus accusarem, etsi nondum compertam vera docentem, non tamen ea
+docentem quæ graviter accusabam. Itaque confundebar, et convertebar: et
+gaudebam, Deus meus, quod Ecclesia* unica corpus Unici tui, in qua mihi
+nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas; neque hoc
+haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci
+quamvis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum
+figura contruderet.
+
+6. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non illo
+oculo mihi legenda proponerentur, quo antea videbantur absurda, cum
+arguebam tanquam ita sentientes sanctos tuos; verum autem non ita
+sentiebant: et tanquam regulam diligentissime commendaret, sæpe in
+popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium lætus audiebam, [Sidenote: 2
+Cor. 3, 6.]_Littera occidit; spiritus autem vivificat_: cum ea quæ ad
+litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento
+spiritualiter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret,
+quæ utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni
+assensione, timens præcipitium; et {87} suspendio magis necabar. Volebam
+enim eorum quæ non viderem ita me certum fieri, ut certus essem quod septem
+et tria decem sint. Neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem
+posse comprehendi; sed sicut hoc, ita cætera cupiebam, sive corporalia quæ
+coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de quibus cogitare nisi
+corporaliter nesciebam. Et sanari credendo poteram[133], ut purgatior acies
+mentis meæ dirigeretur aliquo modo in veritatem tuam semper manentem, et ex
+nullo deficientem. Sed sicut evenire assolet ut malum medicum expertus,
+etiam bono timeat se committere; ita erat valetudo animæ meæ, quæ utique
+nisi credendo sanari non poterat, et ne falsa crederet, curari recusabat;
+resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti, et sparsisti
+super morbos orbis terrarum, et tantam illis auctoritatem tribuisti.
+
+[Sidenote: V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.]
+
+7. Ex hoc tamen quoque jam præponens doctrinam catholicam, modestius ibi
+minimeque fallaciter sentiebam juberi ut crederetur quod non demonstrabatur
+(sive esset quid, sed cui forte non esset, sive nec quid esset[134]), quam
+illic temeraria pollicitatione scientiæ credulitatem irrideri; et postea
+tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant,
+credenda imperari[135]. Deinde paulatim tu, Domine, {88} manu mitissima et
+misericordissima pertractans et componens cor meum, consideranti quam
+innumerabilia crederem quæ non viderem*, neque cum gererentur adfuissem;
+sicut tam multa in historia gentium[136], tam multa de locis atque urbibus
+quæ non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus
+aliis atque aliis; quæ nisi crederentur, omnino in hac vita nihil
+ageremus[137]; postremo, quam inconcusse fixum {89} fide retinerem, de
+quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo
+credidissem: persuasisti mihi, non qui crederent Libris tuis, quos tanta in
+omnibus fere gentibus auctoritate fundasti[138]; sed qui non crederent esse
+culpandos, nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: Unde scis illos
+Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi
+ministratos? Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas
+calumniosarum quæstionum, per tam multa quæ legeram inter se confligentium
+philosophorum, extorquere mihi potuit ut aliquando non crederem, te esse
+quidquid esses quod ego nescirem; aut administrationem rerum humanarum ad
+te pertinere.
+
+8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; semper tamen
+credidi et esse te, et curam nostri gerere; etiamsi ignorabam vel quid
+sentiendum esset de substantia tua, vel quæ via duceret aut reduceret ad
+te. Ideoque cum essemus infirmi ad inveniendam liquida ratione veritatem,
+et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum Litterarum; jam credere
+coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi Scripturæ per
+omnes jam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi, et per ipsam
+te quæri voluisses. Jam enim absurditatem quæ me in illis Litteris solebat
+offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad
+sacramentorum altitudinem referebam: eoque mihi illa venerabilior et
+sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum
+esset in promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore
+servaret; verbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis
+præbens, et exercens intentionem eorum, qui non sunt leves corde: ut
+exciperet omnes populari sinu, et per angusta foramina paucos ad te
+trajiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis
+emineret, nec turbas gremio sanctæ humilitatis hauriret. Cogitabam hæc, et
+aderas mihi; suspirabam, et audiebas me: fluctuabam, et gubernabas me; ibam
+per viam sæculi latam, nec deserebas.
+
+{90}
+
+[Sidenote: VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis].
+
+9. Inhiabam honoribus, lucris, conjugio; et tu irridebas. Patiebar in eis
+cupiditatibus amarissimas difficultates, te propitio tanto magis, quanto
+minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Vide cor meum, Domine, qui
+voluisti ut hoc recordarer et confiterer tibi. Nunc tibi inhæreat anima
+mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera erat! et sensum
+vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur ad te qui es super
+omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur, et sanaretur. Quam
+ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem miseriam meam, die illo quo
+cum pararem recitare Imperatori laudes[139], quibus plura mentirer, et
+mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et
+cogitationum tabificarum febribus æstuaret; transiens per quemdam vicum
+Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem
+atque lætantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant,
+multos dolores insaniarum nostrarum; quia omnibus talibus conatibus
+nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens
+infelicitatis meæ sarcinam, et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud
+nisi ad securam lætitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam præcessisset,
+nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille pauculis et emendicatis
+nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam ærumnosis anfractibus et circuitibus
+ambiebam, ad lætitiam scilicet temporalis felicitatis. Non enim verum
+gaudium habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsius quærebam. Et
+certe ille lætabatur, ego anxius eram; securus ille, ego trepidus. Et si
+quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an metuere; responderem,
+Exsultare. Rursus si interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an
+qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque confectum eligerem: sed
+perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me præponere illi debebam,
+quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quærebam
+hominibus; non ut eos docerem, sed tantum ut placerem. Propterea et tu
+baculo disciplinæ tuæ [Sidenote: Ps. 41, 11. v. Sabat.]_confringebas ossa
+mea_.
+
+10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde {91} quis
+gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua
+gloria, Domine? Quas non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non erat,
+ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa
+nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram,
+et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde
+quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter distat ab illa
+vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe ille felicior
+erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscerarer;
+verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat vinum, ego mentiendo
+quærebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et sæpe
+advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et
+dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum,
+tædebat apprehendere, quia pene priusquam teneretur, avolabat.
+
+[Sidenote: VII. Alypium a Circensium insania convertit.]
+
+11. Congemiscebamus in iis qui simul amice vivebamus, et maxime ac
+familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar: quorum Alypius ex
+eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus,
+me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro docere coepi oppido,
+et postea Carthagini: et diligebat me multum, quod ei bonus et doctus
+viderer; et ego illum, propter magnam virtutis indolem, quæ in non magna
+ætate satis eminebat. Gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria
+fervent spectacula, absorbuerat eum in insaniam Circensium: sed cum in eo
+miserabiliter volveretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola
+uterer, nondum me audiebat ut magistrum, propter quamdam simultatem quæ
+inter me et patrem ejus erat exorta, et compereram quod circum
+exitiabiliter amaret, et graviter angebar, quod tantam spem perditurus, vel
+etiam perdidisse mihi videbatur. Sed monendi eum et aliqua coercitione
+revocandi nulla erat copia, vel amicitiæ benevolentia, vel jure magisterii.
+Putabam enim eum de me cum patre sentire; ille vero non sic erat. Itaque
+postposita in hac re patris voluntate, salutare me coeperat, veniens in
+auditorium meum, et audire aliquid atque abire.
+
+12. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne vanorum ludorum
+cæco et præcipiti studio tam bonum {92} interimeret ingenium. Verum autem,
+Domine, tu qui præsides gubernaculis omnium quæ creasti, non eum oblitus
+eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui; et ut aperte tibi
+tribueretur ejus correctio, per me quidem illam, sed nescientem operatus
+es. Nam quodam die cum sederem loco solito, et coram me adessent discipuli,
+venit, salutavit, sedit, atque in ea quæ agebantur animum intendit: et
+forte lectio in manibus erat, quam dum exponerem, et opportune mihi
+adhibenda videretur similitudo Circensium, quo illud quod insinuabam et
+jucundius et planius fieret, cum irrisione mordaci eorum quos illa
+captivasset insania; tu scis, Deus noster, quod tunc de Alypio ab illa
+peste sanando non cogitaverim. At ille in se rapuit, meque illud non nisi
+propter se dixisse credidit. Et quod alius acciperet ad succensendum mihi,
+accepit honestus adolescens ad succensendum sibi, et ad me ardentius
+diligendum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras Litteris tuis:
+[Sidenote: Prov. 9, 8.]_Corripe sapientem, et amabit te_. At ego illum jam
+non corripueram; sed utens tu omnibus, et scientibus et nescientibus,
+ordine quo nosti, et ille ordo justus est, [Sidenote: Is. 6, 6.]de corde et
+lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonæ adureres
+tabescentem, ac sanares. Taceat laudes tuas qui miserationes tuas non
+considerat, quæ tibi de medullis meis confitentur. Etenim ille post illa
+verba proripuit se ex fovea tam alta, qua libenter demergebatur, et cum
+miserabili voluptate* cæcabatur; et excussit animum forti temperantia, et
+resiluerunt omnes Circensium sordes ab eo, ampliusque illuc non accessit.
+Deinde patrem reluctantem evicit, ut me magistro uteretur: cessit ille
+atque concessit. Et audire me rursus incipiens, illa mecum superstitione
+involutus est, amans in Manichæis ostentationem[140] continentiæ, quam
+veram et germanam putabat. Erat autem illa vecors et seductoria, [Sidenote:
+Prov. 6, 26. Sabat.]_pretiosas animas captans_, nondum virtutis {93}
+altitudinem scientes tangere, et superficie decipi faciles, sed tamen
+adumbratæ simulatæque virtutis.
+
+[Sidenote: VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus
+antea abhorruerat.]
+
+13. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam viam, Romam
+præcesserat, ut jus disceret; et ibi gladiatorii spectaculi hiatu
+incredibili et incredibiliter abreptus est. Cum enim aversaretur et
+detestaretur talia, quidam ejus amici et condiscipuli, cum forte de prandio
+redeuntibus pervius esset*, recusantem vehementer et resistentem, familiari
+violentia duxerunt in amphitheatrum, crudelium et funestorum ludorum
+diebus, hæc dicentem: "Si corpus meum in illum locum trahitis, et ibi
+constituitis; numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis
+intendere? Adero itaque absens, ac sic et vos et illa superabo." Quibus
+auditis, illi nihilo secius eum adduxerunt secum, idipsum forte explorare
+cupientes, utrum posset efficere. Quo ubi ventum est, et sedibus quibus
+potuerunt locati sunt, fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille
+clausis foribus oculorum, interdixit animo ne in tanta mala procederet;
+atque utinam et aures obturavisset! Nam quodam pugnæ casu, cum clamor
+ingens totius populi vehementer eum pulsasset, curiositate victus, et quasi
+paratus quidquid illud esset, etiam visum contemnere et vincere, aperuit
+oculos; et percussus est graviore vulnere in anima, quam ille in corpore,
+quem cernere concupivit; ceciditque miserabilius quam ille quo cadente
+factus est clamor qui per ejus aures intravit, et reseravit ejus lumina, ut
+esset qua feriretur et dejiceretur audax adhuc potius quam fortis animus,
+et eo infirmior quo de se præsumpserat, qui debuit de te. Ut enim vidit
+illum sanguinem, immanitatem simul ebibit, et non se avertit, sed fixit
+aspectum; et hauriebat furias, et nesciebat, et delectabatur scelere
+certaminis, et cruenta voluptate inebriabatur. Et non erat jam ille qui
+venerat, sed unus de turba ad quam venerat, et verus eorum socius, a quibus
+adductus erat. Quid plura? Spectavit, clamavit, exarsit, abstulit inde
+secum insaniam qua stimularetur redire, non tantum cum illis a quibus prius
+abstractus est; sed etiam præ illis, et alios trahens. Et inde tamen manu
+validissima et misericordissima eruisti eum tu, et docuisti non sui habere,
+sed tui fiduciam; sed longe postea.
+
+[Sidenote: IX. Alypius ut fur apprehenditur]
+
+14. Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus memoria reponebatur.
+Nam et illud, quod cum adhuc studeret {94} jam me audiens apud Carthaginem,
+et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicuti exerceri
+scholastici solent, sivisti eum comprehendi ab æditimis fori tanquam furem.
+Non arbitror aliam ob causam te permisisse, Deus noster, nisi ut ille
+vir[141] tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in
+dignoscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate.
+Quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce
+adolescens quidam ex numero scholasticorum fur verus, securim clanculo
+apportans, illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos qui vico
+argentario desuper præminent, et præcidere plumbum coepit. Sono autem
+securis audito submurmuraverunt argentarii qui subter erant, et miserunt
+qui apprehenderent quem forte invenissent. Quorum vocibus auditis, relicto
+instrumento ille discessit, timens ne cum eo teneretur. Alypius autem qui
+non viderat intrantem, exeuntem sensit, et celeriter vidit abeuntem: et
+causam scire cupiens ingressus est locum, et inventam securim stans atque
+admirans considerabat. Cum ecce illi qui missi fuerant, reperiunt eum solum
+ferentem ferrum cujus sonitu exciti venerant: tenent, attrahunt;
+congregatis inquilinis fori, tanquam furem manifestum se comprehendisse
+gloriantur, et inde offerendus judici ducebatur.
+
+15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Domine, subvenisti innocentiæ
+cujus testis eras tu solus. Cum enim duceretur vel ad custodiam, vel ad
+supplicium, fit eis obviam quidam architectus cujus maxima erat cura
+publicarum fabricarum. Gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant
+in suspicionem venire ablatarum rerum quæ perissent de foro, ut quasi
+tandem ille cognosceret a quibus hæc fierent. Verum autem viderat homo sæpe
+Alypium in domo cujusdam senatoris {95} ad quem salutandum ventitabat:
+statimque cognitum manu apprehensa semovit a turbis, et tanti mali causam
+quærens, quid gestum esset audivit; omnesque tumultuantes qui aderant et
+minaciter frementes jussit venire secum. Et venerunt ad domum illius
+adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat ante ostium, et tam parvus
+erat ut nihil exinde domino suo metuens, facile posset totum indicare: cum
+eo quippe in foro fuit pedissequus. Quem posteaquam recoluit Alypius,
+architecto intimavit. At ille securim demonstravit puero, quærens ab eo
+cujus esset. Qui confestim, Nostra, inquit: deinde interrogatus aperuit
+cætera. Sic in illam domum translata causa, confusisque turbis quæ de illo
+triumphare jam coeperant, futurus dispensator[142] verbi tui, et multarum
+in Ecclesia tua causarum examinator, experientior instructiorque discessit.
+
+[Sidenote: X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.]
+
+16. Hunc ergo Romæ inveneram, et adhæsit mihi fortissimo vinculo, mecumque
+Mediolanum profectus est, ut nec me deseret, et de jure quod didicerat
+aliquid ageret, secundum votum magis parentum quam suum. Et ter* jam
+assederat mirabili continentia cæteris, cum ille magis miraretur eos qui
+aurum innocentiæ præponerent. Tentata est quoque ejus indoles, non solum
+illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo timoris. Romæ assidebat comiti
+largitionum Italicianarum*.[143] Erat eo tempore quidam potentissimus
+senator, cujus et beneficiis obstricti multi et terrori subditi erant.
+Voluit sibi licere nescio quid ex more potentiæ suæ, quod esset per leges
+illicitum; restitit Alypius: promissum est præmium; irrisit animo: prætentæ
+minæ; calcavit: mirantibus omnibus inusitatam animam, quæ hominem tantum,
+et innumerabilibus præstandi nocendique modis ingenti fama celebratum, vel
+amicum non optaret, vel non formidaret inimicum. Ipse {96} autem judex, cui
+consiliarius erat, quamvis et ipse fieri nollet, non tamen aperte
+recusabat: sed in istum causam transferens, ab eo se non permitti
+asserebat; quia et revera si ipse faceret, iste discederet. Hoc solo autem
+pene jam illectus erat studio litterario, ut pretiis prætorianis[144]
+codices sibi conficiendos curaret: sed consulta justitia deliberationem in
+melius vertit; utiliorem judicans æquitatem qua prohibebatur, quam
+potestatem qua sinebatur. Parvum est hoc; sed [Sidenote: Luc. 16,
+10-12.]_qui in parvo fidelis est, et in magno fidelis est_. Nec ullo modo
+erit inane, quod de tuæ Veritatis ore processit: _Si in injusto mammona
+fideles non fuistis; quod verum est, quis credet vobis? Et si in alieno
+fideles non fuistis; quod vestrum est, quis dabit vobis?_ Talis ille tunc
+inhærebat mihi, mecumque nutabat in consilio, quisnam esset tenendus vitæ
+modus.
+
+17. Nebridius etiam qui relicta patria vicina Carthagini, atque ipsa
+Carthagine ubi frequentissimus erat, relicto rure paterno optimo, relicta
+domo et non secutura matre, nullam ob aliam causam Mediolanum venerat, nisi
+ut mecum viveret in flagrantissimo studio[145] veritatis atque sapientiæ:
+pariter suspirabat, pariterque fluctuabat, beatæ vitæ inquisitor ardens, et
+quæstionum difficillimarum scrutator acerrimus. Et erant ora trium
+egentium, et inopiam suam sibimet invicem anhelantium, et [Sidenote: Ps.
+144, 15.]_a te exspectantium, ut dares eis escam in tempore opportuno_. Et
+in omni amaritudine quæ nostros sæculares actus de misericordia tua
+sequebatur, intuentibus nobis finem cur ea pateremur, occurrebant tenebræ;
+et aversabamur* gementes, et dicebamus: Quamdiu hæc? Et hoc crebro
+dicebamus; et dicentes non relinquebamus ea; quia non elucebat certum
+aliquid quod illis relictis apprehenderemus.
+
+[Sidenote: XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.]
+
+18. Et ego maxime mirabar, satagens et recolens, quam longum tempus esset
+ab undevigesimo anno ætatis meæ, quo fervere coeperam studio sapientiæ;
+disponens, ea inventa, relinquere omnes vanarum cupiditatum spes inanes et
+insanias mendaces: et ecce jam tricenariam ætatem gerebam, in eodem luto
+hæsitans aviditate fruendi præsentibus, fugientibus {97} et dissipantibus
+me, dum dico: Cras inveniam; ecce manifestum apparebit, et tenebo: ecce
+Faustus veniet, et exponet omnia. O magni viri Academici! nihil ad agendam
+vitam certi comprehendi potest. Imo quæramus diligentius, et non
+desperemus. Ecce jam non sunt absurda in Libris ecclesiasticis quæ absurda
+videbantur, et possunt aliter atque honeste intelligi. Figam pedes in eo
+gradu in quo puer a parentibus eram positus, donec inveniatur perspicua
+veritas. Sed ubi quæretur? quando quæretur? Non vacat Ambrosio, non vacat
+legere. Ubi ipsos codices quærimus? unde, aut quando comparamus? a quibus
+sumimus? Deputentur tempora, distribuantur horæ pro salute animæ. Magna
+spes oborta est: non docet catholica fides quod putabamus, et vani
+accusabamus; nefas habent docti ejus credere Deum figura humani corporis
+terminatum: et dubitamus pulsare quo aperiantur cætera? Antemeridianis
+horis* discipuli occupant: cæteris quid facimus? cur non id agimus? Sed
+quando salutamus amicos majores, quorum suffragiis opus habemus? quando
+præparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos, relaxando
+animo ab intentione curarum?
+
+19. Pereant omnia, et dimittamus hæc vana et inania: conferamus nos ad
+solam inquisitionem veritatis. Vita* misera est; mors incerta. Si subito
+obrepit, quomodo hinc exibimus? et ubi nobis discenda sunt quæ hic
+negleximus, ac* non potius hujus negligentiæ supplicia luenda? Quid, si
+mors ipsa omnem curam sensu amputabit et finiet? Ergo et hoc quærendum. Sed
+absit ut ita sit. Non vacat, non est inane quod tam eminens culmen
+auctoritatis christianæ fidei toto orbe diffunditur[146]. Nunquam tanta et
+talia pro nobis divinitus agerentur, si morte corporis etiam vita animæ
+consumeretur. Quid cunctamur igitur relicta spe sæculi, conferre nos totos
+ad quærendum Deum et vitam beatam? Sed exspecta: jucunda sunt etiam ista;
+habent non parvam dulcedinem suam: non {98} facile ab eis præcidenda est
+intentio, quia turpe est ad ea rursum redire. Ecce jam quantum est, ut
+impetretur aliquis honor? et quid amplius in his desiderandum? Suppetit
+amicorum majorum copia: ut nihil aliud, et multum festinemus, vel
+præsidatus dari potest; et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum
+nostrum gravet[147]; et ille erit modus cupiditatis. Multi magni viri et
+imitatione dignissimi, sapientiæ studio cum conjugibus dediti fuerunt.
+
+20. Cum hæc dicebam, et alternabant hi venti et impellebant huc atque illuc
+cor meum, transibant tempora, et tardabam converti ad Dominum, et
+differebam de die in diem vivere in te, et non differebam quotidie in
+memetipso mori. Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua; et ab ea
+fugiens, quærebam eam. Putabam enim me miserum fore nimis, si feminæ
+privarer amplexibus[148]; et medicinam misericordiæ tuæ ad eamdem
+infirmitatem sanandam non cogitabam, quia expertus non eram; et propriarum
+virium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam
+stultus essem ut nescirem, sicut scriptum est, _neminem posse esse
+continentem, nisi tu dederis_. Utique dares, si gemitu interno pulsarem
+aures tuas, et fide solida in te jactarem curam meam.
+
+[Sidenote: XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et
+coelibatu.]
+
+21. Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda, cantans* nullo modo nos
+posse securo otio simul in amore sapientiæ vivere, sicut jam diu
+desideraremus, si id fecissem. Erat enim ipse in ea re etiam tunc
+castissimus, ita ut mirum esset; quia vel experientiam concubitus ceperat
+in ingressu adolescentiæ suæ, sed non hæserat; magisque doluerat et
+spreverat, et deinde jam continentissime vivebat. Ego autem resistebam
+illi, exemplis eorum qui conjugati coluissent sapientiam, et promeruissent
+Deum, et habuissent fideliter ac dilexissent {99} amicos. A quorum ego
+quidem granditate animi longe aberam: et deligatus* morbo carnis mortifera
+suavitate, trahebam catenam meam, solvi timens, et quasi concusso vulnere
+repellens verba bene suadentis, tanquam manum solventis. Insuper etiam per
+me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens, et innectebat atque spargebat per
+linguam meam dulces laqueos in via ejus, quibus illi honesti et expediti
+pedes implicarentur.
+
+22. Cum enim me ille miraretur, quem non parvipenderet, ita hærere visco
+illius voluptatis, ut me affirmarem, quotiescumque inde inter nos
+quæreremus, cælibem vitam nullo modo posse degere; atque ita me defenderem,
+cum illum mirantem viderem, ut dicerem multum interesse inter illud quod
+ipse raptim et furtim expertus esset, quod pene jam ne meminisset quidem,
+atque ideo nulla molestia facile contemneret, et delectationes
+consuetudinis meæ, ad quas si accessisset honestum nomen matrimonii, non
+eum mirari oportere, cur ego illam vitam nequirem spernere: coeperat et
+ipse desiderare conjugium, nequaquam victus libidine talis voluptatis, sed
+curiositatis. Dicebat enim scire se cupere quidnam esset illud, sine quo
+vita mea quæ illi sic placebat, non mihi vita, sed poena videretur.
+Stupebat enim liber ab illo vinculo animus servitutem meam, et stupendo
+ibat in experiendi cupidinem, venturus in ipsam experientiam, atque inde
+fortasse lapsurus in eam quam stupebat servitutem; quoniam _sponsionem_
+volebat _facere cum morte_; et _qui amat periculum, incidit in illud_.
+Neutrum enim nostrum, si quod est conjugale decus in officio regendi
+matrimonii et suscipiendorum liberorum, ducebat, nisi tenuiter. Magna autem
+ex parte atque vehementer consuetudo satiandæ insatiabilis concupiscentiæ
+me captum excruciabat: illum autem admiratio capiendum trahebat. Sic
+eramus, donec tu, Altissime, non deserens humum nostram, miseratus miseros,
+subvenires miris et occultis modis.
+
+[Sidenote: XIII. Uxor quæritur Augustino.]
+
+23. Et instabatur impigre ut ducerem uxorem. Jam petebam, jam
+promittebatur, maxime matre dante operam, quo me jam conjugatum Baptismus
+salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari, et vota sua ac promissa
+tua in mea fide compleri animadvertebat. Cum sane et rogatu meo et
+desiderio suo, forti clamore cordis abs te deprecaretur quotidie, {100} ut
+ei per visum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo; nunquam voluisti.
+Et videbat quædam vana et phantastica, quo cogebat impetus de hac re
+satagentis humani spiritus; et narrabat mihi, non cum fiducia qua solebat,
+cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. Dicebat enim discernere se
+nescio quo sapore, quem verbis explicare non poterat, quid interesset inter
+revelantem te, et animam suam somniantem. Instabatur tamen, et puella
+petebatur, cujus ætas ferme biennio minus quam nubilis erat; et quia ea
+placebat, exspectabatur.
+
+[Sidenote: XIV. De vita communi agenda dum amicis deliberat.]
+
+24. Et multi amici agitaveramus animo, et colloquentes ac detestantes
+turbulentas humanæ vitæ molestias, pene jam firmaveramus remoti a turbis
+otiose vivere: id otium sic moliti, ut si quid habere possemus, conferremus
+in medium, unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus; ut per amicitiæ
+sinceritatem non esset aliud hujus et aliud illius; sed quod ex cunctis
+fieret unum, et universum singulorum esset, et omnia omnium: cum videremur
+nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate, essentque inter
+nos prædivites, Romanianus[149] maxime communiceps noster, quem tunc graves
+æstus negotiorum suorum ad comitatum attraxerant, ab ineunte ætate mihi
+familiarissimus; qui maxime instabat huic rei, et magnam in suadendo
+habebat auctoritatem, quod ampla res ejus multum cæteris anteibat: et
+placuerat nobis ut bini annui tanquam magistratus omnia necessaria
+curarent, cæteris quietis. Sed posteaquam coepit
+
+{101} cogitari utrum hoc mulierculæ sinerent, quas et alii nostrum jam
+habebant, et nos habere volebamus, totum illud placitum quod bene
+formabamus*, dissiluit in manibus, atque confractum et abjectum est. Inde
+ad suspiria et gemitus*, et gressus ad sequendas [Sidenote: Mat. 7,
+13.]_latas_ et tritas _vias_ sæculi, quoniam multæ cogitationes erant in
+corde nostro; [Sidenote: Ps. 32, 11.]_consilium autem tuum manet in
+æternum_. Ex quo consilio deridebas nostra, et tua præparabas, nobis
+[Sidenote: Ps. 144, 15. 16.]_daturus escam in opportunitate_, et _aperturus
+manum atque impleturus_ animas nostras _benedictione_.
+
+[Sidenote: XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit.]
+
+25. Interea mea peccata multiplicabantur, et avulsa* a latere meo tanquam
+impedimento conjugii, cum qua cubare solitus eram, cor ubi adhærebat,
+concisum et vulneratum mihi erat, et trahebat sanguinem. Et illa in Africam
+redierat, vovens tibi alium se virum nescituram, relicto apud me naturali
+ex illa filio meo. At ego infelix nec feminæ imitator, dilationis
+impatiens, tanquam post biennium accepturus eam quam petebam, quia non
+amator conjugii sed libidinis servus eram; procuravi aliam, non utique
+conjugem: quo tanquam sustentaretur et perduceretur vel integer vel auctior
+morbus animæ meæ, satellitio perdurantis consuetudinis, in regnum uxorium.
+Nec sanabatur vulnus illud meum quod prioris præcisione factum fuerat; sed
+post fervorem doloremque acerrimum putrescebat, et quasi frigidius, sed
+desperatius dolebat[150].
+
+[Sidenote: XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.]
+
+26. Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. Ego fiebam miserior, et
+tu propinquior. Aderat jam jamque dextera tua ereptura* me de coeno, et
+ablutura me; et ignorabam. Nec me revocabat a profundiore voluptatum
+carnalium gurgite, nisi metus mortis et futuri judicii tui, qui per varias
+quidem opiniones, nunquam tamen recessit de pectore meo. Et disputabam cum
+amicis meis Alypio et Nebridio de finibus bonorum et malorum, Epicurum
+accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem
+restare animæ vitam, et tractus meritorum, quod Epicurus {102} credere
+noluit. Et quærebam, si essemus immortales et in perpetua corporis
+voluptate sine ullo amissionis terrore viveremus, cur non essemus beati,
+aut quid aliud quæreremus? Nesciens idipsum ad magnam miseriam pertinere,
+quod ita demersus et cæcus cogitare non possem lumen honestatis et gratis
+amplectendæ pulchritudinis, quam non videt oculus carnis, et videtur ex
+intimo. Nec considerabam miser, ex qua vena mihi manaret, quod ista ipsa,
+foeda tamen, cum amicis dulciter conferebam; nec esse sine amicis poteram
+beatus, etiam secundum sensum quem tunc habebam in quantalibet affluentia
+carnalium voluptatum. Quos utique amicos gratis diligebam, vicissimque ab
+eis me diligi gratis sentiebam. O tortuosas vias! Væ animæ audaci quæ
+speravit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram! Versa et
+reversa in tergum, et in latera, et in ventrem; et dura sunt omnia: et tu
+solus requies[151]. Et ecce ades, et liberas a miserabilibus erroribus, et
+constituis nos in via tua, et consolaris, et dicis: Currite; ego feram, et
+ego perducam, et ibi ego feram*.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{103}
+
+LIBER SEPTIMUS.
+
+    Juventutis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
+    mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+    perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+    corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe
+    cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
+    erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur;
+    plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
+    Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
+    præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt.
+
+[Sidenote: I. Deum cogitat tamquam aliquid corporeum per infinita spatia
+diffusum.]
+
+1. Jam mortua erat adolescentia mea mala et nefanda, et ibam in juventutem,
+quanto ætate major, tanto vanitate turpior. Qui cogitare aliquid substantiæ
+nisi tale non poteram, quale per hos oculos videri solet; non te
+cogitabam*, Deus, in figura corporis humani: ex quo audire aliquid de
+sapientia coepi, semper hoc fugi; et gaudebam me hoc reperisse in fide
+spiritualis matris nostræ Catholicæ tuæ. Sed quid te aliud cogitarem non
+occurrebat; et conabar cogitare te homo, et talis homo, summum et solum et
+verum Deum! et te incorruptibilem, et inviolabilem, et incommutabilem,
+totis medullis credebam; quia, nesciens unde et quomodo, plane tamen
+videbam et certus eram, id quod corrumpi potest, deterius esse quam id quod
+non potest; et quod violari non potest, incunctanter præponebam violabili;
+et quod nullam patitur per mutationem, melius esse quam id quod mutari
+potest. Clamabat violenter cor meum adversus omnia phantasmata mea, et hoc
+uno ictu conabar abigere circumvolantem turbam immunditiæ ab acie meæ
+mentis; et vix dimota in ictu oculi ecce conglobata rursus aderat, et
+irruebat in aspectum meum, et obnubilabat eum: ut quamvis non forma humani
+corporis, corporeum tamen aliquid cogitare cogerer per spatia locorum, sive
+infusum mundo, sive etiam extra mundum per infinita diffusum, etiam ipsum
+incorruptibile et inviolabile et incommutabile, quod corruptibili et
+violabili et commutabili præponebam; quoniam quidquid {104} privabam
+spatiis talibus, nihil mihi esse videbatur: sed prorsus nihil, ne inane
+quidem; tanquam si corpus auferatur loco, et maneat locus omni corpore
+vacuatus, et terreno et humido et aereo et coelesti, sed tamen sit locus
+inanis tanquam spatiosum nihil.
+
+2. Ego itaque incrassatus corde, nec mihimet ipsi vel ipse conspicuus[152],
+quidquid non per aliquanta spatia tenderetur, vel diffunderetur, vel
+conglobaretur, vel tumeret, vel tale aliquid caperet, aut capere posset,
+nihil prorsus esse arbitrabar. Per quales enim formas ire solent oculi mei,
+per tales imagines ibat cor meum: nec videbam hanc eamdem intentionem, qua
+illas ipsas imagines formabam, non esse tale aliquid; quæ tamen ipsas non
+formaret, nisi esset aliquid magnum. Ita etiam te, vita vitæ meæ, grandem
+per infinita spatia undique cogitabam penetrare totam mundi molem, et extra
+eam quaquaversum per immensam sine termino; ut haberet te terra, haberet
+coelum, haberent omnia, et illa finirentur in te, tu autem nusquam. Sicut
+autem luci solis non obsisteret corpus, aeris hujus qui supra terram est,
+quominus per eum trajiceretur penetrans eum, non dirumpendo aut concidendo,
+sed implendo eum totum: sic tibi putabam non solum coeli et aeris et maris,
+sed etiam terræ corpus pervium, et ex omnibus maximis minimisque partibus
+penetrabile ad capiendam præsentiam tuam, occulta inspiratione intrinsecus
+et extrinsecus administrantem omnia quæ creasti. Ita suspicabar, quia
+cogitare aliud non poteram; nam falsum erat. Illo enim modo major pars
+terræ majorem tui partem haberet, et minorem minor: atque ita te plena
+essent omnia, ut amplius tui caperet elephanti corpus quam passeris, quo
+esset isto grandius, grandioremque occuparet locum; atque ita frustatim
+partibus mundi, magnis magnas, brevibus breves partes tuas præsentes
+faceres. Non es autem ita. Sed nondum iluminaveras tenebras meas.
+
+[Sidenote: II. Momentum quo Nebridius confutaret Manichæos.]
+
+3. Sat erat enim mihi, Domine, adversus illos deceptos deceptores, et
+loquaces mutos*, quoniam non ex eis sonabat verbum tuum: sat erat ergo
+illud quod jamdiu ab usque Carthagine a Nebridio proponi solebat, et omnes
+qui {105} audieramus concussi[153] sumus. Quid erat tibi factura nescio quæ
+gens tenebrarum, quam ex adversa mole solent opponere, si tu cum ea pugnare
+noluisses*? Si enim responderetur, aliquid fuisse nocituram, violabilis tu
+et corruptibilis fores. Si autem nihil ea nocere potuisse diceretur, nulla
+afferretur causa pugnandi; et ita pugnandi, ut quædam portio tua et membrum
+tuum, vel proles de ipsa substantia tua, misceretur adversis potestatibus
+et non a te creatis naturis, atque in tantum ab eis corrumperetur et
+commutaretur in deterius, ut a beatitudine in miseriam[154] verteretur, et
+indigeret auxilio quo erui purgarique posset: et hanc esse animam, cui tuus
+sermo, servienti liber, et contaminatæ purus, et corruptæ integer
+subveniret; sed et ipse corruptibilis, quia ex una eademque substantia.
+Itaque, si te, quidquid es, id est, substantiam tuam qua es,
+incorruptibilem dicerent; falsa esse illa omnia et exsecrabilia: si autem
+corruptibilem; idipsum jam falsum et prima voce abominandum. Sat erat ergo
+istud adversus eos omnimodo evomendos a pressura pectoris, quia non
+habebant qua exirent sine horribili sacrilegio cordis et linguæ, sentiendo
+de te ista et loquendo.
+
+[Sidenote: III. Liberum arbitrium causa peccati.]
+
+4. Sed et ego adhuc, quamvis incontaminabilem et inconvertibilem, et nulla
+ex parte mutabilem dicerem, firmeque sentirem Dominum nostrum Deum verum,
+qui fecisti non solum animas nostras, sed etiam corpora[155], nec tantum
+nostras animas et corpora, sed omnes et omnia; non tenebam explicatam* et
+enodatam causam mali: quæcumque tamen esset, sic eam quærendam videbam, ut
+non per illam constringerer Deum incommutabilem mutabilem credere, ne ipse
+fierem quod quærebam. Itaque securus eam quærebam, et certus non esse verum
+quod illi dicerent, quos toto animo fugiebam; quia videbam, quærendo unde
+malum, repletos malitia, qua opinarentur tuam potius substantiam male
+pati[154], quam suam male facere.
+
+{106}
+
+5. Et intendebam ut cernerem quod audiebam, liberum voluntatis arbitrium
+causam esse ut male faceremus, et rectum judicium tuum ut pateremur[156];
+et eam liquidam* cernere non valebam. Itaque aciem mentis de profundo
+educere conatus, mergebar iterum; et sæpe conatus, mergebar iterum atque
+iterum. Sublevabat enim me in lucem tuam quod tam sciebam me habere
+voluntatem, quam me vivere. Itaque cum aliquid vellem aut nollem, non alium
+quam me velle ac nolle certissimus eram; et ibi esse causam peccati mei jam
+jamque animadvertebam. Quod autem invitus facerem, pati me potius quam
+facere videbam; et id non culpam, sed poenam esse judicabam, qua me non
+injuste plecti, te justum cogitans, cito fatebar. Sed rursus dicebam: Quis
+fecit me? Nonne Deus meus, non tantum bonus, sed ipsum bonum? Unde igitur
+mihi male velle et bene nolle, ut esset cur juste poenas luerem? Quis in me
+hoc posuit, et inseruit mihi plantarium amaritudinis, cum totus fierem a
+dulcissimo Deo meo? Si diabolus auctor, unde ipse diabolus? Quod si et ipse
+perversa voluntate ex bono angelo diabolus factus est; unde et in ipso
+voluntas mala qua diabolus fieret, quando totus angelus a conditore optimo
+factus esset*? His cogitationibus deprimebar iterum et suffocabar: sed non
+usque ad illum infernum subducebar erroris, ubi nemo [Sidenote: Ps. 6,
+6.]_tibi confitetur_, dum tu potius mala pati, quam homo facere putatur.
+
+[Sidenote: IV. Deum incorruptibilem esse oportet.]
+
+6. Sic enim nitebar invenire cætera, ut jam inveneram melius esse
+incorruptibile, quam corruptibile; et ideo te, quidquid esses, esse
+incorruptibilem confitebar. Neque enim {107} ulla anima unquam potuit,
+poteritve cogitare aliquid quod sit te melius, qui summum et optimum bonum
+es. Cum autem verissime atque certissime incorruptibile corruptibili
+præponatur, sicut ego jam præponebam; poteram jam cogitatione aliquid
+attingere quod esset melius Deo meo, nisi tu esses incorruptibilis. Ubi
+igitur videbam incorruptibile corruptibili esse præferendum, ibi te quærere
+debebam, atque inde advertere ubi* sit malum, id est, unde sit ipsa
+corruptio, qua violari substantia tua nullo modo potest. Nullo enim prorsus
+modo violat corruptio Deum nostrum; nulla voluntate, nulla necessitate,
+nullo improviso casu; quoniam ipse est Deus, et quod sibi vult bonum est,
+et ipse est idem bonum: corrumpi autem non est bonum. Nec cogeris invitus
+ad aliquid, quia voluntas tua non est major quam potentia tua. Esset autem
+major, si te ipso tu ipse major esses: voluntas enim et potentia Dei, Deus
+ipse est. Et quid improvisum tibi qui nosti omnia, et nulla natura est,
+nisi quia nosti eam? Et utquid multa dicimus, cur non sit corruptibilis
+substantia quæ Deus est, quando si hoc esset, non esset Deus?
+
+[Sidenote: V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus.]
+
+7. Et quærebam unde malum, et male quærebam; et in ipsa inquisitione mea
+non videbam malum. Et constituebam in conspectu spiritus mei universam
+creaturam, quidquid in ea cernere possumus; sicuti est terra, et mare, et
+aer, et sidera, et arbores, et alia* mortalia; et quidquid in ea non
+videmus, sicut firmamentum coeli, insuper et omnes Angelos et cuncta
+spiritualia ejus; sed etiam ipsa, quasi corpora essent, locis et locis
+ordinavit imaginatio mea: et feci unam massam grandem distinctam generibus
+corporum creaturam tuam*; sive quæ re vera corpora erant, sive quæ ipse pro
+spiritibus finxeram: et eam feci grandem, non quantum erat, quod scire non
+poteram; sed quantum libuit, undiqueversum sane finitam. Te autem, Domine,
+ex omni parte ambientem et penetrantem eam, sed usquequaque infinitum:
+tanquam si mare esset ubique, et undique per immensa infinitum solum mare,
+et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam tamen; plena
+esset utique spongia illa ex omni sua parte ex immenso mari: sic creaturam
+tuam finitam, te infinito plenam putabam, et dicebam: Ecce Deus, et ecce
+quæ creavit Deus, et bonus Deus, atque his validissime longissimeque
+præstantior; sed tamen bonus bona creavit, et ecce quomodo {108} ambit
+atque implet ea. Ubi ergo malum, et unde, et qua huc irrepsit? Quæ radix
+ejus, et quod semen ejus? An omnino non est? Cur ergo timemus et cavemus
+quod non est? Aut si inaniter timemus, certe vel timor ipse malum est, quo
+incassum stimulatur et excruciatur cor: et tanto gravius malum, quanto non
+est quod timeamus, et timemus. Idcirco aut est malum quod timemus, aut hoc
+malum est quia timemus. Unde est igitur, quoniam Deus fecit hæc omnia,
+bonus bona? Majus quidem et summum bonum minora fecit bona, sed tamen et
+creans et creata bona sunt omnia. Unde est malum? An unde fecit ea*,
+materies aliqua mala erat, et formavit atque ordinavit eam, sed reliquit
+aliquid in illa, quod in bonum non converteret? Cur et hoc? An impotens
+erat totum vertere et commutare, ut nihil mali remaneret, cum sit
+omnipotens? Postremo, cur inde aliquid facere voluit, ac non potius eadem
+omnipotentia fecit ut nulla esset omnino? Aut vero existere poterat contra
+ejus voluntatem? Aut si æterna erat, cur tam diu per infinita retro spatia
+temporum, sic eam sivit esse, ac tanto post placuit aliquid ex ea facere?
+Aut jam si subito aliquid voluit agere, hoc potius ageret omnipotens, ut
+illa non esset, atque ipse solus esset totum, verum et summum et infinitum
+bonum. Aut si non erat bene ut non aliquid boni etiam fabricaretur*, et
+conderet qui bonus erat; illa sublata et ad nihilum redacta materia quæ
+mala erat, bonam ipse institueret unde omnia crearet. Non enim esset
+omnipotens, si condere non posset aliquid boni, nisi ea, quam non ipse
+condiderat, adjuvaretur materia. Talia volvebam pectore misero, ingravidato
+curis mordacissimis de timore mortis, et non inventa veritate: stabiliter
+tamen hærebat in corde meo, in catholica Ecclesia fides Christi tui Domini
+et Salvatoris nostri; in multis quidem adhuc informis, et præter doctrinæ
+normam fluitans*, sed tamen non eam relinquebat animus, imo in dies magis
+magisque imbibebat.
+
+[Sidenote: VI. Mathematicorum divinationes rejicit.]
+
+8. Jam etiam mathematicorum fallaces divinationes, et impia deliramenta
+rejeceram. Confiteantur etiam hinc tibi de intimis visceribus animæ meæ
+miserationes tuæ, Deus meus. Tu enim, tu omnino; nam quis alius a morte
+omnis erroris revocat nos, nisi vita quæ mori nescit, et sapientia mentes
+indigentes illuminans, nullo indigens lumine, qua mundus administratur
+usque ad arborum volatica folia? tu {109} procurasti pervicaciæ meæ, qua
+obluctatus sum Vindiciano acuto seni, et Nebridio adolescenti mirabilis
+animæ: illi vehementer affirmanti, huic cum dubitatione quidem aliqua, sed
+tamen crebro dicenti, non esse illam* artem futura prævidendi; conjecturas
+autem hominum habere sæpe vim sortis, et multa dicendo dici pleraque
+ventura, nescientibus eis qui dicerent, sed in ea non tacendo
+incurrentibus: procurasti ergo tu hominem amicum, non quidem segnem
+consultorem mathematicorum, nec eas litteras bene callentem; sed, ut dixi,
+consultorem curiosum, et tamen scientem aliquid quod a patre suo se audisse
+dicebat, quod* quantum valeret ad illius artis opinionem evertendam
+ignorabat. Is ergo vir nomine Firminus, liberaliter institutus et excultus
+eloquio, cum me tanquam charissimum, de quibusdam suis rebus, in quas
+sæcularis spes ejus intumuerat, consuleret quid mihi secundum suas, quas
+constellationes appellant, videretur; ego autem, qui jam de hac re in
+Nebridii sententiam flecti coeperam, non quidem abnuerem conjicere ac
+dicere quod nutanti occurrebat; sed tamen subjicerem, prope jam esse mihi
+persuasum ridicula illa esse et inania: tum ille mihi narravit patrem suum
+fuisse librorum talium curiosissimum, et habuisse amicum æque illa simulque
+sectantem; qui pari studio et collatione flatabant in eas nugas ignem
+cordis sui*, ita ut mutorum quoque animalium, si qua domi parerent,
+observarent momenta nascentium, atque ad ea coeli positionem notarent, unde
+illius quasi artis experimenta colligerent. Itaque dicebat audisse se a
+patre, quod cum eumdem Firminum* prægnans mater esset, etiam illius paterni
+amici famula quædam pariter utero grandescebat; quod latere non potuit
+dominum, qui etiam canum suarum partus examinatissima diligentia nosse
+curabat: atque ita factum esse ut cum iste conjugis, ille autem ancillæ
+dies et horas, minutioresque horarum articulos cautissima observatione
+numerarent, enixæ essent ambæ simul; ita ut easdem constellationes usque ad
+easdem minutias utrique nascenti facere cogerentur, iste filio, ille
+servulo. Nam cum mulieres parturire coepissent, indicaverunt sibi ambo quid
+sua cujusque domo ageretur, et paraverunt quos ad se invicem mitterent,
+simul ut natum quod parturiebatur esset cuique nuntiatum; quod tamen ut
+continuo nuntiaretur, tanquam in regno suo facile effecerant. Atque ita,
+qui ab alterutro missi sunt, tam {110} ex paribus domorum intervallis sibi
+obviam factos esse dicebat, ut aliam positionem siderum, aliasque
+particulas momentorum, neuter eorum notare sineretur: et tamen Firminus
+amplo apud suos loco natus, dealbatiores vias sæculi cursitabat, augebatur
+divitiis, sublimabatur honoribus; servus autem ille, conditionis jugo
+nullatenus relaxato, dominis serviebat, ipso indicante qui noverat eum.
+
+9. His itaque auditis et creditis, talis quippe narraverat, omnis illa
+reluctatio mea resoluta concidit: et primo Firminum ipsum conatus sum ab
+illa curiositate revocare, cum dicerem, constellationibus ejus inspectis,
+ut vera pronuntiarem*, debuisse me utique videre ibi parentes inter suos
+esse primarios, nobilem familiam propriæ civitatis, natales ingenuos,
+honestam educationem, liberalesque doctrinas. At si me ille servus ex
+eisdem constellationibus, quia et illius ipsæ essent, consuluisset, ut
+eidem quoque vera proferrem, debuisse me rursus ibi videre abjectissimam
+familiam, conditionem servilem, et cætera longe a prioribus aliena,
+longeque distantia. Unde autem fieret ut eadem inspiciens diversa dicerem,
+si vera dicerem; si autem eadem dicerem, falsa dicerem: inde certissime
+colligi*, ea quæ vera, consideratis constellationibus, dicerentur, non arte
+dici, sed sorte; quæ autem falsa, non artis imperitia, sed sortis mendacio.
+
+10. Hinc autem accepto aditu*, ipse mecum talia ruminando, ne quis eorumdem
+delirorum qui talem quæstum sequerentur, quos jam jamque invadere, atque
+irrisos refellere cupiebam, mihi ita resisteret, quasi aut Firminus mihi,
+aut illi pater falsa narraverit; intendi considerationem in eos qui gemini
+nascuntur: quorum plerique ita post invicem funduntur ex utero, ut parvum
+ipsum temporis intervallum, quantamlibet vim in rerum natura habere
+contendant, colligi tamen humana observatione non possit, litterisque
+omnino signari non valeat, quas mathematicus inspecturus est, ut vera
+pronuntiet. Et non erunt vera, quia easdem litteras inspiciens, eadem
+debuit dicere de Esau et de Jacob; sed non eadem utrique acciderunt. Falsa
+ergo diceret: aut si vera diceret, non eadem diceret, at eadem* inspiceret.
+Non ergo arte, sed sorte vera diceret. Tu enim, Domine, justissime
+moderator universitatis, consulentibus consultisque nescientibus occulto
+instinctu agis, ut dum quisque consulit, hoc audiat {111} quod eum oportet
+audire occultis meritis animarum, ex abysso justi judicii tui, cui non
+dicat homo: Quid est hoc? aut quid hoc? Non dicat, non dicat; homo est
+enim.
+
+[Sidenote: VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.]
+
+11. Jam itaque me, adjutor meus, illis vinculis solveras, et quærebam unde
+malum, et non erat exitus. Sed non sinebas me ullis fluctibus cogitationis
+auferri ab ea fide qua credebam et esse te, et esse incommutabilem
+substantiam tuam, et esse de hominibus curam et judicium tuum, et in
+Christo Filio tuo Domino nostro, atque* Scripturis sanctis quas Ecclesiæ
+tuæ catholicæ commendaret auctoritas, viam te posuisse salutis humanæ, ad
+eam vitam, quæ post hanc mortem futura est. His itaque salvis, atque
+inconcusse roboratis in animo meo, quærebam æstuans unde sit malum. Quæ
+illa tormenta parturientis cordis mei! qui gemitus, Deus meus! Et ibi erant
+aures tuæ, nesciente me. Et cum in silentio fortiter quærerem, magnæ voces
+erant ad misericordiam tuam, tacitæ contritiones animi mei. Tu sciebas quid
+patiebar, et nullus hominum. Quantum enim erat quod inde digerebatur per
+linguam meam in aures familiarissimorum meorum? Numquid totus tumultus
+animæ meæ, cui nec tempora, nec os meum sufficiebat, sonabat eis? Totum
+tamen ibat in auditum tuum, quod [Sidenote: Ps. 37, 9-11.]_rugiebam a
+gemitu cordis mei_, et _ante te erat desiderium meum, et lumen oculorum
+meorum non erat mecum_. Intus enim erat, ego autem foris. Nec in loco
+illud: at ego intendebam in ea quæ locis continentur, et non ibi inveniebam
+locum ad requiescendum; nec recipiebant* me ista ut dicerem, Sat est, et
+bene est; nec dimittebant redire, ubi mihi satis esset bene. Superior enim
+eram istis, te autem inferior; et tu gaudium verum mihi subdito tibi, et tu
+mihi subjeceras quæ infra me creasti. Et hoc erat rectum
+temperamentum[157], et media regio salutis meæ, ut manerem ad imaginem
+tuam, et tibi serviens dominarer corpori. Sed cum superbe contra te
+surgerem, [Sidenote: Job 15, 26.]_et currerem adversus Dominum in cervice
+crassa scuti mei_, etiam ista infima supra me facta sunt, et premebant, et
+nusquam erat laxamentum et {112} respiramentum. Ipsa occurrebant undique
+acervatim et conglobatim cernenti; cogitanti autem imagines corporum, ipsæ
+opponebantur redeunti, quasi diceretur: Quo is, indigne et sordide? Et hæc
+de vulnere meo creverant, quia [Sidenote: Ps. 88, 11]_humiliasti tanquam
+vulneratum_, _superbum_; et tumore meo separabar abs te[158], et nimis
+inflata facies claudebat oculos meos.
+
+[Sidenote: VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.]
+
+12. Tu vero, Domine, in æternum manes, et non in æternum irasceris nobis:
+quoniam miseratus es terram et cinerem, et placuit in conspectu tuo
+reformare deformia mea; et stimulis internis agitabas me, ut impatiens
+essem, donec mihi per interiorem aspectum certus esses. Et residebat tumor
+meus ex occulta manu medicinæ tuæ, aciesque conturbata et contenebrata
+mentis meæ, acri collyrio salubrium dolorum meorum de die in diem
+sanabatur.
+
+[Sidenote: IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non
+incarnati humilitatem invenit.]
+
+13. Et primo volens ostendere mihi quam [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 2,
+6.]_resistas superbis, humilibus autem des gratiam_, et quanta misericordia
+tua demonstrata sit hominibus via humilitatis, quod Verbum tuum caro factum
+est, et habitavit inter homines; procurasti mihi per quemdam hominem
+immanissimo typho turgidum, quosdam Platonicorum[159] libros ex Græca
+lingua in Latinam versos: et ibi legi, non quidem his verbis, sed hoc idem
+omnino multis et multiplicibus suaderi rationibus, quod [Sidenote: Joh. 1,
+1-5.]_in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat
+Verbum: hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt, et
+sine ipso factum est nihil: quod factum est in ipso, vita erat, et vita
+erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non
+comprehenderunt_. Et quia hominis anima quamvis _testimonium perhibeat de
+lumine, non est_ tamen ipsa _lumen_[160]; sed tamen Verbum Deus _est lumen
+{113} erum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum_. Et quia
+[Sidenote: Ver. 9-12.]_in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et
+mundus eum non cognovit_. Quia vero _in propria sua venit, et sui eum non
+receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei
+fieri, credentibus in nomine ejus_; non ibi legi.
+
+14. Item legi ibi quia Verbum Deus, [Sidenote: Ver. 13.]_non ex carne, non
+ex sanguine, non ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo
+natus est_[161]. Sed quia [Sidenote: Ver. 14.]_Verbum caro factum est, et
+habitavit in nobis_; non ibi legi. Indagavi quippe in illis litteris varie
+dictum, et multis modis, quod sit Filius _in forma Patris, non rapinam
+arbitratus esse æqualis Deo_, quia naturaliter idipsum est. Sed quia
+[Sidenote: Phil. 2, 6-11.]_semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in
+similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo; humiliavit se
+factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: propter quod et Deus
+illum exaltavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est super omne nomen,
+ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et
+infernorum; et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est
+Dei Patris_; non habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora, et supra
+omnia tempora incommutabiliter manet unigenitus Filius tuus coæternus tibi,
+et quia [Sidenote: Joh. 1, 16.]_de plenitudine ejus accipiunt_ animæ ut
+beatæ sint, et quia participatione manentis in se sapientiæ renovantur ut
+sapientes sint; est ibi. Quod autem [Sidenote: Rom. 5, 6.]_secundum tempus
+pro impiis mortuus est_; et [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio tuo unico non
+pepercisti, sed pro omnibus nobis tradidisti eum_; non est ibi. [Sidenote:
+Mat. 11, 25. 28. 29.]_Abscondisti enim hæc a sapientibus, et revelasti ea
+parvulis_; ut _venirent ad eum laborantes et onerati, et reficeret_ eos:
+_quoniam mitis est et humilis corde_, et [Sidenote: Ps. 24, 9. 18.]_dirigit
+mites in judicio, et docet mansuetos vias suas, videns humilitatem nostram,
+et laborem nostrum, et {114} dimittens omnia peccata nostra_. Qui autem
+cothurno tanquam doctrinæ sublimioris elati non audiunt dicentem,
+[Sidenote: Mat. 11, 29.]_Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et
+invenietis requiem animabus vestris_: etsi [Sidenote: Rom. 1, 21.
+22.]_cognoscunt Deum, non sicut Dominum glorificant aut gratias agunt; sed
+evanescunt in cogitationibus suis, et obscuratur insipiens cor eorum;
+dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt_.
+
+15. Et ideo legebam ibi [Sidenote: Ver. 23.]_immutatam_ etiam _gloriam
+incorruptionis tuæ in idola et varia simulacra, in similitudinem imaginis
+corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum_;
+[Sidenote: Gen. 25, 33. 34.]videlicet Ægyptium cibum[162] quo Esau perdidit
+primogenita sua: quoniam caput quadrupedis pro te honoravit populus
+primogenitus, [Sidenote: Act. 7, 39.]_conversus corde in Ægyptum_, _et_
+curvans imaginem tuam, animam suam ante [Sidenote: Ex. 32, 1-6. et Ps. 105,
+19. 20.]_imaginem vituli manducantis fenum_. Inveni hæc ibi, et non
+manducavi. Placuit enim tibi, Domine, auferre opprobrium diminutionis ab
+Jacob, ut [Sidenote: Rom. 9, 13.]_major serviret minori_; et vocasti Gentes
+in hæreditatem tuam. Et ego ad te veneram ex Gentibus, et intendi in aurum
+quod ab Ægypto voluisti[163] ut auferret populus tuus, quoniam tutum erat,
+ubicumque erat. [Sidenote: Ex. 3, 22; et 11, 2.]Et dixisti {115}
+Atheniensibus per Apostolum tuum, quod [Sidenote: Act. 17, 28.]_in te
+vivimus et movemur et sumus; sicut et quidam secundum eos dixerunt_: et
+utique inde erant illi libri. Et non attendi in idola Ægyptiorum, quibus de
+auro tuo ministrabant, qui [Sidenote: Rom. 1, 25.]_transmutaverunt
+veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturæ potius
+quam Creatori_.
+
+[Sidenote: X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.]
+
+16. Et inde admonitus redire ad memetipsum, intravi in intima mea, duce te;
+et potui, quoniam factus es adjutor meus. Intravi, et vidi qualicumque
+oculo animæ meæ, supra eundem oculum animæ meæ, supra mentem meam, lucem*
+incommutabilem; non hanc vulgarem et conspicuam omni carni[164]; nec quasi
+ex eodem genere grandior erat, tanquam si ista multo multoque clarius
+claresceret, totumque occuparet magnitudine. Non hoc illa erat; sed aliud,
+aliud valde ab istis omnibus. Nec ita erat supra mentem meam sicut oleum
+super aquam, nec sicut coelum super terram; sed superior, quia ipsa fecit
+me, et ego inferior, quia factus sum ab ea. Qui novit veritatem, novit eam;
+et qui novit eam, novit æternitatem. Charitas novit eam. O æterna veritas,
+et vera charitas, et chara æternitas[165]! tu es Deus meus; tibi suspiro
+die ac nocte. Et cum te primum cognovi, tu assumpsisti me, ut viderem esse
+quod viderem, et nondum me esse qui viderem. Et reverberasti infirmitatem
+aspectus mei, radians in me vehementer, et contremui amore et horrore; et
+inveni longe me esse a te in regione dissimilitudinis[166], tanquam audirem
+vocem tuam de excelso: Cibus sum grandium; cresce, et manducabis me. Nec tu
+me in te mutabis, sicut cibum carnis tuæ; sed tu mutaberis in me. Et
+cognovi quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro iniquitate erudisti hominem, et
+tabescere fecisti sicut araneam animam_ meam; et dixi: Numquid nihil est
+veritas, quoniam neque per finita, neque per infinita locorum spatia
+diffusa est? Et clamasti de longinquo: Imo vero, [Sidenote: Ex. 3, 14.]_Ego
+sum {116} qui sum_. Et audivi sicut auditur in corde, et non erat prorsus
+unde dubitarem; faciliusque dubitarem vivere me, quam non esse veritatem,
+[Sidenote: Rom. 1, 20.]_quæ per ea quæ facta sunt, intellecta
+conspicitur_*.
+
+[Sidenote: XI. Quomodo creaturæ sunt, et non sunt.]
+
+17. Et inspexi cætera infra te, et vidi nec omnino esse, nec omnino non
+esse: esse quidem, quoniam abs te sunt; non esse autem, quoniam id quod es
+non sunt. Id enim vere est, quod incommutabiliter[167] manet. [Sidenote:
+Ps. 72, 28.]_Mihi autem adhærere Deo bonum est_; quia si non manebo in
+illo, nec in me potero. Ille autem [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se manens
+innovat omnia_. Et [Sidenote: Ps. 15, 2.]_Deus meus es, quoniam bonorum
+meorum non eges_.
+
+[Sidenote: XII. Omnia bona, quæcumque sunt.]
+
+18. Et manifestum est mihi quoniam bona sunt quæ corrumpuntur, quae neque
+si summa bona essent, neque nisi bona essent, corrumpi possent: quia si
+summa bona essent, incorruptibilia essent; si autem nulla bona essent, quid
+in eis corrumperetur non esset. Nocet enim corruptio; et nisi bonum
+minueret, non noceret. Aut igitur nihil nocet corruptio, quod fieri non
+potest: aut, quod certissimum est, omnia quæ corrumpuntur, privantur bono.
+Si autem omni bono privabuntur, omnino non erunt. Si enim erunt, et
+corrumpi jam non poterunt, meliora erant, quia incorruptibiliter
+permanebunt. Et quid monstruosius quam ea dicere omni bono amisso facta
+meliora? Ergo si omni bono privabuntur, omnino nulla erunt: ergo quamdiu
+sunt, bona sunt: ergo quæcumque sunt, bona sunt. Malumque illud quod
+quærebam unde esset, non est substantia; quia si substantia esset, bonum
+esset. Aut enim esset incorruptibilis substantia, magnum utique bonum: aut
+substantia corruptibilis esset, quæ nisi bona esset, corrumpi non posset.
+Itaque vidi et manifestatum est mihi quia omnia bona tu fecisti, et prorsus
+nullæ substantiæ sunt quas tu non fecisti. Et quoniam non æqualia omnia
+fecisti, ideo sunt omnia[168]; quia singula bona {117} sunt, et simul omnia
+valde bona: quoniam [Sidenote: Gen. 1. et Eccli. 39, 21.]_fecit Deus noster
+omnia bona valde_.
+
+[Sidenote: XIII. Omnia condita laudant Deum.]
+
+19. Et tibi omnino non est malum, non solum tibi, sed nec universæ creaturæ
+tuæ; quia extra* non est aliquid quod irrumpat, et corrumpat ordinem quem
+imposuisti ei. In partibus autem ejus quædam, quibusdam quia non
+conveniunt, mala putantur: et eadem ipsa conveniunt aliis[169], et bona
+sunt, et in semetipsis bona sunt. Et omnia hæc quæ sibimet invicem non
+conveniunt, conveniunt inferiori parti rerum, quam terram dicimus; habentem
+coelum suum nubilosum atque ventosum congruum sibi. Et absit jam ut
+dicerem, Non essent ista*! quia etsi sola ista cernerem, desiderarem quidem
+meliora, sed jam etiam de solis istis laudare te deberem; quoniam laudandum
+te ostendunt [Sidenote: Ps. 148, 1-12.]_de terra dracones et omnes abyssi,
+ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, quæ faciunt verbum tuum,
+montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri; bestiæ et omnia
+pecora, reptilia et volatilia pennata; reges terræ et omnes populi,
+principes et omnes judices terræ; juvenes et virgines, seniores cum
+junioribus laudant nomen tuum_. Cum vero etiam _de coelis te laudent,
+laudent te_, Deus noster, _in excelsis omnes Angeli tui, omnes Virtutes
+tuæ, sol et luna, omnes stellæ et lumen, coeli coelorum et aquæ quæ super
+coelos sunt, laudent nomen tuum_: non jam desiderabam meliora, quia omnia
+cogitabam; et meliora quidem superiora quam inferiora, sed meliora omnia
+quam sola superiora, judicio saniore pendebam.
+
+[Sidenote: XIV. Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.]
+
+20. Non est sanitas eis quibus displicet aliquid creaturæ tuæ; sicut mihi
+non erat, cum displicerent multa quæ fecisti. Et quia non audebat anima mea
+ut ei displiceret Deus meus, nolebat esse tuum quidquid ei displicebat. Et
+inde ierat in opinionem duarum substantiarum, et non requiescebat, et
+aliena loquebatur. Et inde rediens fecerat sibi Deum per infinita spatia
+locorum omnium, et eum putaverat esse te; et eum collocaverat in corde suo,
+et facta erat rursus templum idoli sui abominandum tibi. Sed posteaquam
+fovisti caput nescientis, et clausisti [Sidenote: Ps. 118, 37.]_oculos meos
+ne viderent vanitatem_; cessavi de me paululum, et consopita est insania
+mea: et evigilavi in te, et vidi te infinitum aliter; et visus iste non a
+carne trahebatur.
+
+{118}
+
+[Sidenote: XV. Quomodo veritas es falsitas in creaturis.]
+
+21. Et respexi alia, et vidi tibi debere quia sunt, et in te cuncta finita:
+sed aliter, non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu veritate; et
+omnia vera sunt, inquantum sunt; nec quidquam est falsitas, nisi cum
+putatur esse quod non est. Et vidi quia non solum locis sua quæque suis
+conveniunt, sed etiam temporibus: et quia tu, qui solus æternus es, non
+post innumerabilia spatia temporum coepisti operari; quia omnia spatia
+temporum, et quæ præterierunt et quæ præteribunt, nec abirent nec venirent,
+nisi te operante et manente[170].
+
+[Sidenote: XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.]
+
+22. Et sensi expertus non esse mirum, quod palato non sano poena est panis,
+qui sano suavis est; et oculis ægris odiosa lux, quæ puris amabilis. Et
+justitia tua displicet iniquis; nedum vipera et vermiculus, quæ bona
+creasti, apta inferioribus creaturæ tuæ partibus: quibus et ipsi iniqui
+apti sunt, quanto dissimiliores sunt tibi; apti autem superioribus, quanto
+similiores fiunt tibi. Et quæsivi quid esset iniquitas, et non inveni
+substantiam: sed a summa substantia, te Deo, detortæ in infima* voluntatis
+perversitatem, [Sidenote: Eccli. 10, 10.]_projicientis intima sua_[171], et
+tumescentis foras.
+
+[Sidenote: XVII. Quæ retardent a cognitione divinorum.]
+
+23. Et mirabar quod jam te amabam, non pro te phantasma. Et non instabam*
+frui Deo meo, sed rapiebar ad te decore tuo, moxque diripiebar abs te
+pondere meo, et ruebam in ista cum gemitu: et pondus hoc, consuetudo
+carnalis. Sed mecum erat memoria tui, neque ullo modo dubitabam esse cui
+cohærerem, sed nondum me esse qui cohærerem: [Sidenote: Sap. 9,
+15.]_quoniam corpus quod corrumpitur, aggravat animam; et deprimit terrena
+inhabitatio sensum multa cogitantem_. Eramque certissimus quod [Sidenote:
+Rom. 1, 20.]_invisibilia tua, a constitutione mundi, per ea quæ facta sunt,
+intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque virtus et divinitas tua_.
+Quærens enim unde approbarem pulchritudinem corporum, sive coelestium, sive
+terrestrium; et quid mihi præsto esset integre de mutabilibus judicanti, et
+dicenti, Hoc ita esse debet, illud non ita: hoc ergo quærens unde
+judicarem, cum ita judicarem, inveneram incommutabilem et veram veritatis
+æternitatem, supra mentem meam commutabilem. Atque ita gradatim a
+corporibus ad {119} sentientem per corpus animam; atque inde ad ejus
+interiorem vim, cui sensus corporis exteriora nuntiaret, quousque possunt
+bestiæ: atque inde rursus ad ratiocinantem potentiam ad quam refertur
+judicandum quod sumitur a sensibus corporis. Quæ se quoque in me comperiens
+mutabilem, erexit se ad intelligentiam suam; et abduxit cogitationem a
+consuetudine, subtrahens se contradicentibus turbis phantasmatum[172], ut
+inveniret quo lumine aspergeretur[173], cum sine ulla dubitatione clamaret
+incommutabilem præferendum esse mutabili; unde nosset ipsum incommutabile,
+quod nisi aliquo modo nosset, nullo modo illud mutabili certa præponeret.
+Et pervenit* ad id quod est, in ictu trepidantis aspectus. Tunc vero
+_invisibilia tua, per ea quæ facta sunt, intellecta conspexi_; sed aciem
+figere non valui*: et repercussa infirmitate redditus solitis, non mecum
+ferebam nisi amantem memoriam, et quasi olfacta desiderantem quæ comedere
+nondum possem.
+
+[Sidenote: XVIII. Solus Christus via ad salutem.]
+
+24. Et quærebam viam comparandi roboris quod esset idoneum ad fruendum te;
+nec inveniebam, donec amplecterer [Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_mediatorem Dei
+et hominum, hominem Christum Jesum, [Sidenote: Rom. 9, 5.]qui est super
+omnia Deus benedictus in sæcula_, vocantem et dicentem, [Sidenote: Jo. 14,
+6.]_Ego sum via, et veritas, et vita_; et cibum, cui capiendo invalidus
+eram, miscentem carni; quoniam [Sidenote: Jo. 1, 14.]_Verbum caro factum
+est_, ut infantiæ nostræ lactesceret sapientia tua, per quam creasti omnia.
+Non enim tenebam Dominum meum Jesum, humilis humilem; nec cujus rei
+magistra esset ejus infirmitas noveram. Verbum enim tuum æterna veritas,
+superioribus creaturæ tuæ partibus supereminens, subditos[174] erigit ad
+seipsam: in inferioribus autem ædificavit sibi humilem domum de limo
+nostro, per quam subdendos deprimeret a seipsis, et ad se trajiceret,
+sanans tumorem, et nutriens amorem; ne {120} fiducia sui progrederentur
+longius, sed potius infirmarentur videntes ante pedes suos infirmam
+divinitatem ex participatione [Sidenote: Gen. 3. 21.]_tunicæ pelliceæ_[175]
+nostræ, et lassi prosternerentur in eam, illa autem surgens levaret eos.
+
+[Sidenote: XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.]
+
+25. Ego vero aliud putabam, tantumque sentiebam de Domino Christo meo,
+quantum de excellentis sapientiæ viro, cui nullus posset æquari; præsertim
+quia mirabiliter natus ex virgine, ad exemplum contemnendorum temporalium
+pro adipiscenda immortalitate, divina pro nobis cura tantam auctoritatem
+magisterii meruisse videbatur. Quid autem sacramenti haberet [Sidenote: Jo.
+1, 14.]VERBUM CARO FACTUM, ne suspicari quidem poteram. Tantum cognoveram
+ex his quæ de illo scripta traderentur, quia manducavit et bibit, dormivit,
+ambulavit, exhilaratus est, contristatus est, sermocinatus est; non hæsisse
+carnem illam Verbo tuo, nisi cum anima et mente humana. Novit hoc omnis qui
+novit incommutabilitatem Verbi tui, quam ego jam noveram, quantum poteram;
+nec omnino quidquam inde dubitabam. Etenim nunc movere membra corporis per
+voluntatem, nunc non movere; nunc aliquo affectu affici, nunc non affici;
+nunc proferre per signa sapientes sententias, nunc esse in silentio:
+propria sunt mutabilitatis animæ et mentis. Quæ si falsa de illo scripta
+essent, etiam omnia periclitarentur mendacio, neque in illis Litteris ulla
+fidei salus generi humano remaneret. Quia itaque vera scripta sunt, totum
+hominem[176] in Christo agnoscebam; non corpus tantum hominis, aut cura
+corpore sine mente animum*, sed ipsum hominem: non persona Veritatis, sed
+magna quadam naturæ humanæ excellentia, et perfectiore participatione
+sapientiæ præferri cæteris arbitrabar. Alypius autem Deum carne indutum ita
+putabat credi a Catholicis, ut præter Deum et carnem, non esset in Christo
+anima; mentemque hominis non existimabat in eo prædicari. Et quoniam bene
+persuasum tenebat, ea quæ de illo memoriæ mandata sunt, sine {121} vitali
+et rationali creatura non fieri, ad ipsam Christianam fidem pigrius
+movebatur. Sed postea hæreticorum Apollinaristarum[177] hunc errorem esse
+cognoscens, catholicæ fidei collætatus et contemperatus est. Ego autem
+aliquanto posterius didicisse me fateor, in eo quod _Verbum caro factum
+est_, quomodo catholica veritas a Photini[178] falsitate dirimatur.
+Improbatio quippe hæreticorum facit eminere quid Ecclesia tua sentiat, et
+quid habeat sana doctrina. [Sidenote: 1 Cor. 11, 19.]_Oportuit enim et
+hæreses esse, ut probati manifesti fierent inter infirmos._
+
+[Sidenote: XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.]
+
+26. Sed tunc lectis Platonicorum illis libris, posteaquam inde admonitus
+quærere incorpoream veritatem, _invisibilia tua, per ea quæ facta sunt,
+intellecta conspexi_; et repulsus sensi quid per tenebras animæ meæ
+contemplari non sinerer, certus esse te, et infinitum esse, nec tamen per
+locos finitos infinitosve diffundi; et vere te esse qui semper idem ipse
+esses[179], ex nulla parte nulloque motu aliter aut aliter; cætera vero ex
+te esse omnia, hoc solo firmissimo documento, quia sunt; certus quidem in
+istis eram, nimis tamen infirmus ad fruendum te. Garriebam plane quasi
+peritus, et nisi in Christo Salvatore nostro viam tuam quærerem, non
+peritus, sed periturus essem. Jam enim coeperam velle videri sapiens,
+plenus poena mea: et non flebam, insuper et [Sidenote: 1 Cor. 8,
+1.]_inflator scientia_. {122} Ubi enim erat illa [Sidenote: 1 Cor. 3,
+11.]_ædificans_ charitas a _fundamento_ humilitatis, _quod est Christus
+Jesus_? Aut quando illi libri docerent me eam? In quos me propterea,
+priusquam Scripturas tuas considerarem, credo voluisti incurrere, ut
+imprimeretur memoriæ meæ quomodo ex eis affectus essem: et cum postea in
+Libris tuis mansuefactus essem, et curantibus digitis tuis contrectarentur
+vulnera mea; discernerem atque distinguerem quid interesset inter
+præsumptionem et confessionem; inter videntes quo eundum sit nec videntes
+qua, et viam[180] ducentem ad beatificam patriam, non tantum cernendam, sed
+et habitandam. Nam si primo sanctis tuis Litteris informatus essem, et in
+earum familiaritate obdulcuisses mihi, et postea in illa volumina
+incidissem; fortasse aut abripuissent me a solidamento pietatis, aut si in
+affectu quem salubrem imbiberam perstitissem, putarem etiam ex illis libris
+eum posse concipi, si eos solos quisquam didicisset.
+
+[Sidenote: XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in
+Platonicis.]
+
+27. Itaque avidissime arripui venerabilem stilum Spiritus tui, et præ
+cæteris apostolum Paulum; et perierunt illæ quæstiones in quibus mihi
+aliquando visus est adversari sibi, et non congruere testimoniis Legis et
+Prophetarum textus sermonis ejus. Et apparuit mihi una facies eloquiorum
+castorum, et [Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultare cum tremore_ didici. Et
+coepi*, et inveni quidquid illac verum legeram, hac cum commendatione
+gratiæ tuæ[181] dici; ut qui videt, [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_non sic
+glorietur quasi non acceperit_, non solum id quod videt, sed etiam ut
+videat: (_quid enim habet quod non accepit?_) et ut te, qui es semper idem,
+non solum admoneatur ut videat, sed etiam sanetur ut teneat: et _qui de
+longinquo videre non potest_, viam tamen ambulet qua veniat, et videat, et
+teneat; quia etsi [Sidenote: Rom. 7, 22. 23.]_condelectetur homo legi Dei
+secundum interiorem hominem_, quid faciet de _alia lege in membris suis,
+repugnante legi mentis suæ, et se captivum ducente in lege peccati, quæ est
+in {123} membris ejus_? [Sidenote: Dan. 3, 27-32.]_Quoniam justus es_,
+Domine; nos autem _peccavimus, inique fecimus, impie gessimus_, et gravata
+est super nos manus tua, et juste _traditi sumus_ antiquo peccatori
+præposito mortis; quia persuasit voluntati nostræ similitudinem voluntatis
+suæ, qua [Sidenote: Joh. 8, 44.]_in veritate tua non stetit. Quid faciet
+miser homo? Quis eum liberabit de corpore mortis hujus_, nisi [Sidenote:
+Rom. 7, 24. 25.]_gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_, quem
+genuisti coæternum, et [Sidenote: Prov. 8, 22.]_creasti in principio viarum
+tuarum, [Sidenote: Joh. 14, 30.]in quo princeps hujus mundi non invenit_
+quidquam morte dignum, et occidit eum; et [Sidenote: Col. 2, 14.]_evacuatum
+est chirographum quod erat contrarium nobis_? Hoc illæ litteræ non habent.
+Non habent illæ paginæ vultum pietatis hujus, lacrymas confessionis,
+[Sidenote: Ps. 50, 19.]_sacrificium tuum, spiritum contribulatum, cor
+contritum et humiliatum_, populi salutem, [Sidenote: Apoc. 21, 2.]_sponsam
+civitatem, [Sidenote: 2 Cor. 5, 5.]arrham Spiritus sancti, poculum pretii_
+nostri. Nemo ibi cantat: [Sidenote: Ps. 61, 2. 3.]_Nonne Deo subdita erit
+anima mea? Ab ipso enim salutare meum. Etenim ipse est Deus meus et
+salutaris meus; susceptor meus, non movebor amplius._ Nemo ibi audit
+vocantem: [Sidenote: Mat. 11, 28. 29. 25.]_Venite ad me, omnes qui
+laboratis._ Dedignantur ab eo _discere quoniam mitis est et humilis corde_.
+_Abscondisti enim hæc a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea
+parvulis._ [Sidenote: Deut. 32, 49.]Et aliud est de silvestri cacumine
+videre patriam pacis, et iter ad eam non invenire, et frustra conari per
+invia, circum obsidentibus et insidiantibus fugitivis desertoribus, cum
+principe suo [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leone et dracone_: et aliud tenere
+viam illuc ducentem, curia* coelestis Imperatoris munitam, ubi non
+latrocinantur qui coelestem militiam deseruerunt; vitant enim eam sicut
+supplicium. Hæc mihi inviscerabantur miris modis, cum [Sidenote: 1 Cor. 15,
+9.]_minimum Apostolarum_ tuorum legerem[182], et consideraveram opera tua,
+et expaveram.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{125}
+
+LIBER OCTAVUS.
+
+    Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum
+    secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo
+    Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de
+    Antonio Æygptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano
+    didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
+    et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit;
+    lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
+    diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur.
+
+[Sidenote: I. Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit.]
+
+1. Deus meus, recorder in gratiarum actione tibi, et confitear
+misericordias tuas super me. Perfundantur ossa mea dilectione tua*, et
+dicant: [Sidenote: Ps. 34, 10.]_Domine, quis similis tibi? Dirupisti
+vincula mea, [Sidenote: Ps. 115, 17.]sacrificem tibi sacrificium laudis._
+Quomodo dirupisti ea, narrabo; et dicent omnes qui adorant te, cum audiunt
+hæc: Benedictus Dominus in coelo et in terra; magnum et mirabile nomen
+ejus. Inhæserant præcordiis meis verba tua, et [Sidenote: Job 1,
+10.]_undique circumvallabar abs te_. De vita tua æterna certus eram:
+quamvis eam [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in ænigmate et quasi per speculum
+videram_; dubitatio tamen omnis de incorruptibili substantia, quod ab illa
+esset omnis substantia, ablata mihi erat: nec certior de te, sed stabilior
+in te esse cupiebam. De mea vero temporali vita nutabant omnia, et
+[Sidenote: Ib. 5, 7.]_mundandum erat cor a fermento veteri_; et placebat
+via ipse Salvator, et ire per ejus angustias adhuc pigebat. Et immisisti in
+mentem meam, visumque est bonum in conspectu meo pergere ad Simplicianum
+qui mihi bonus apparebat servus tuus, et lucebat in eo gratia tua. Audieram
+etiam quod a juventute sua devotissime tibi viveret: jam vero tunc
+senuerat, et longa ætate in tam bono studio sectandæ viæ tuæ, multa
+expertus, multa edoctus mihi videbatur; et vere sic erat. Unde mihi ut
+proferret volebam, conferenti secum æstus meos, quis esset aptus modus sic
+affecto, ut ego eram, ad ambulandum in via tua. {126}
+
+2. Videbam enim plenam Ecclesiam; et alius sic ibat, alius autem sic. Mihi
+autem displicebat quod agebam in sæculo, et oneri mihi erat valde, non jam
+inflammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe honoris et pecuniæ, ad
+tolerandam illam servitutem tam gravem. Jam enim me illa non delectabant
+præ dulcedine tua et [Sidenote: Ps. 25, 8.]_decore domus tuæ quam dilexi_;
+sed adhuc tenaciter colligabar ex femina: nec me prohibebat Apostolus
+conjugari, quamvis exhortaretur ad melius, maxime volens omnes homines
+[Sidenote: 1 Cor. 7.]_sic_ esse _ut ipse erat_. Sed ego infirmior eligebam
+molliorem locum: et propter hoc unum volvebar in cæteris languidus, et
+tabescens curis marcidis, quod* et in aliis rebus quas nolebam pati,
+congruere cogebar vitæ conjugali, cui deditus obstringebar. Audieram ex ore
+Veritatis, esse [Sidenote: Mat. 19, 12.]_spadones qui seipsos absciderunt
+propter regnum coelorum_; sed, _Qui potest_, inquit, _capere, capiat_.
+[Sidenote: Sap. 13, 1.]_Vani sunt certe omnes homines quibus non inest Dei
+scientia; nec de his quæ videntur bona, potuerunt invenire eum qui est._ At
+ego jam non eram in illa vanitate: transcenderam eam; et contestante
+universa creatura tua[183], inveneram te creatorem nostrum, et Verbum tuum
+apud te Deum, tecumque* unum Deum, per quod creasti omnia. Et est aliud
+genus impiorum, qui _cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut
+gratias egerunt_. In hoc quoque incideram; et [Sidenote: Ps. 17,
+36.]_dextera tua suscepit me_, et inde ablatum posuisti ubi convalescerem,
+quia dixisti homini: [Sidenote: Job 28, 28.]_Ecce pietas est sapientia_;
+et, [Sidenote: Prov. 3, 7.]_Noli velle videre sapiens_; quoniam [Sidenote:
+Rom. 1. 21, 22.]_dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt_. Et
+[Sidenote: Mat. 13, 46.]_inveneram_ jam _bonam margaritam_; et _venditis
+omnibus quæ haberem, emenda_ erat, et dubitabam.
+
+[Sidenote: II. De Victorino rhetore converso.]
+
+3. Perrexi ergo ad Simplicianum[184], patrem in accipienda gratia* tua
+tunc[185] episcopi Ambrosii*, et quem vere ut patrem {127} diligebat.
+Narravi ei circuitus erroris mei. Ubi autem commemoravi legisse me quosdam
+libros Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romæ, quem
+Christianum defunctum esse audieram, in Latinam linguam transtulisset;
+gratulatus est mihi quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem,
+plena _fallaciarum_ et deceptionum [Sidenote: Col. 2, 8.]_secundum elementa
+hujus mundi_: in istis autem, omnibus modis insinuari Deum et ejus
+Verbum[186]. Deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem Christi, [Sidenote:
+Mat. 11, 25.]_sapientibus absconditam et revelatam parvulis_,
+Victorinum[187] ipsum recordatus est, quem, Romæ cum esset, familiarissime
+noverat: de quo ille mihi narravit quod non silebo. Habet enim magnam
+laudem gratiæ tuæ confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex, et
+omnium liberalium doctrinarum peritissimus, quique philosophorum tam multa
+legerat, et dijudicaverat*; doctor tot nobilium senatorum, qui etiam ob
+insigne præclari magisterii, quod cives hujus mundi eximium putant, statuam
+in Romano foro meruerat et acceperat; usque ad illam ætatem venerator
+idolorum, sacrorumque sacrilegorum particeps, quibus tunc tota fere Romana
+nobilitas inflata inspirabat populos jam et omnigenum deum monstra*, et
+Anubem latratorem, quæ aliquando "Contra Neptunum et Venerem, contraque
+Minervam" tela tenuerant[188], et a se victis jam Roma supplicabat[189];
+quæ ista senex Victorinus tot annos ore terricrepo defensitaverat: non
+erubuerit esse puer Christi tui, et infans fontis tui, subjecto collo ad
+humilitatis jugum, et edomita fronte ad crucis opprobrium.
+
+{128}
+
+4. O Domine, Domine, qui [Sidenote: Ps. 143, 5.]_inclinasti coelos, et
+descendisti; tetigisti montes, et fumigaverunt_: quibus modis te insinuasti
+illi pectori? Legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam Scripturam, omnesque
+Christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur; et
+dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "Noveris me
+Christianum jam esse." Et respondebat ille: "Non credam, nec deputabo te
+inter Christianos, nisi in ecclesia Christi videro." Ille autem irridebat
+dicens: "Ergo parietes faciunt Christianos?" Et hoc sæpe dicebat, jam se
+esse Christianum; et Simplicianus illud sæpe respondebat, et sæpe ab illo
+parietum irrisio repetebatur. Amicos enim suos reverebatur offendere
+superbos dæmonicolas, quorum ex culmine Babylonicæ dignitatis, quasi ex
+[Sidenote: Ps. 28, 5.]_cedris Libani_ quas nondum _contriverat_ Dominus,
+graviter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. [Sidenote: Mat. 10. 33.
+Luc. 9, 26.]Sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem, timuitque
+negari a Christo coram Angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus
+confiteri, reusque sibi magni criminis apparuit erubescendo de sacramentis
+humilitatis Verbi tui, et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum
+dæmoniorum, quæ imitator superbus acceperat; depuduit vanitati, et erubuit
+veritati, subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse narrabat: "Eamus
+in ecclesiam; Christianus volo fieri." At ille non se capiens lætitia,
+perrexit cum eo. Ubi autem imbutus est primis instructionum sacramentis,
+non multo post etiam nomen dedit, ut per Baptismum regeneraretur, mirante
+Roma, gaudente Ecclesia. Superbi [Sidenote: Ps. 111, 10.]_videbant, et
+irascebantur; dentibus suis stridebant, et tabescebant_: servo autem tuo*
+[Sidenote: Ps. 39, 5.]_Dominus_ Deus erat _spes ejus_, et _non respiciebat
+in vanitates et insanias mendaces_.
+
+5. Denique, ut ventum est ad horam profitendæ fidei, quæ verbis certis
+conceptis, retentisque memoriter, de loco eminentiore in conspectu populi
+fidelis Romæ reddi[190] solet ab eis qui {129} accessuri sunt ad gratiam
+tuam, oblatum esse dicebat Victorino a presbyteris ut secretius redderet,
+sicut nonnullis qui verecundia trepidaturi videbantur offerri mos erat;
+illum autem maluisse salutem suam in conspectu sanctæ multitudinis
+profiteri. Non enim erat salus quam docebat in rhetorica, et tamen eam
+publice professus erat. Quanto minus ergo vereri debuit mansuetum gregem
+tuum pronuntians verbum tuum, qui non verebatur in verbis suis turbas
+insanorum? Itaque ubi ascendit ut redderet, omnes sibimet invicem, quisque
+ut eum noverant, instrepuerunt nomen ejus strepitu gratulationis. Quis
+autem ibi non eum noverat? Et sonuit presso sonitu per ora cunctorum
+collætantium: Victorinus, Victorinus! Cito sonuerunt exsultatione, quia
+videbant eum; et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. Pronuntiavit
+ille fidem veracem præclara fiducia, et volebant omnes eum rapere intro in
+cor suum; et rapiebant amando et gaudendo: hæ rapientium manus erant.
+
+[Sidenote: III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum
+conversione.]
+
+6. Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute desperatæ
+animæ, et de majore periculo liberatæ, quam si spes ei semper affuisset,
+aut periculum minus fuisset? Etenim tu quoque, misericors Pater, plus
+gaudes [Sidenote: Luc. 15.]_de uno poenitente, quam de nonaginta novem
+justis, quibus non opus est poenitentia_. Et nos cum magna jucunditate
+audimus, cum audimus quam exsultantibus* pastoris humeris reportetur ovis
+quæ erraverat; et drachma referatur in thesauros tuos, collætantibus
+vicinis mulieri quæ invenit: et lacrymas excutit gaudium solemnitatis domus
+tuæ, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, _Quoniam mortuus erat, et
+revixit; perierat, et inventus est._ Gaudes quippe in nobis, et in Angelis
+tuis sancta charitate sanctis. Nam tu semper idem, {130} quia quæ non
+semper nec eodem modo sunt, eodem modo semper nosti omnia.
+
+7. Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inventis aut redditis
+rebus quas diligit, quam si eas semper habuisset? Contestantur enim et
+cætera, et plena sunt omnia testimoniis clamantibus, Ita est. Triumphat
+victor imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset; et quanto majus
+periculum fuit in prælio, tanto est gaudium majus in triumpho. Jactat
+tempestas navigantes, minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt:
+tranquillatur coelum et mare, et exsultant nimis, quoniam timuerunt nimis.
+Æger est charus, et vena ejus malum renuntiat; omnes qui eum salvum
+cupiunt, ægrotant simul animo: fit ei recte, et nondum ambulat pristinis
+viribus; et fit tale jam gaudium, quale non fuit cum antea salvus et fortis
+ambularet. Easque ipsas voluptates humanæ vitæ etiam non inopinatis et
+præter voluntatem irruentibus, sed institutis et voluptariis* molestiis
+homines acquirunt. Edendi et bibendi voluptas nulla est, nisi præcedat
+esuriendi et sitiendi molestia. Et ebriosi quædam salsiuscula comedunt, quo
+fiat molestus ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. Et
+institutum est ut jam pactæ sponsæ non tradantur statim, ne vilem habeat
+maritus datam, quam non suspiraverit sponsus dilatam.
+
+8. Hoc in turpi et exsecranda lætitia; hoc in ea quæ concessa et licita
+est; hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiæ: hoc in eo qui [Sidenote:
+Luc. 15, 32.]_mortuus erat, et revixit: perierat, et inventus est_. Ubique
+majus gaudium molestia majori præceditur. Quid est hoc, Domine Deus meus,
+cum tu æternum tibi tu ipse sis gaudium, et quædam de te circa te semper
+gaudeant[191]? Quid est quod hæc rerum pars alternat defectu et profectu,
+offensionibus et conciliationibus? An is est modus earum; et tantum dedisti
+eis, cum a summis coelorum usque ad ima terrarum, ab initio usque in finem
+sæculorum, ab angelo usque ad vermiculum, a motu primo usque ad extremum,
+omnia genera bonorum, et omnia justa opera tua, suis quæque sedibus
+locares, et suis quæque temporibus ageres? Heu mihi, quam excelsus es in
+excelsis, et quam profundus in profundis! et nusquam recedis, et vix
+redimus ad te.
+
+{131}
+
+[Sidenote: IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium.]
+
+9. Age, Domine, fac; excita, et revoca nos; accende, et rape; flagra,
+dulcesce: jam amemus, et curramus. Nonne multi ex profundiore tartaro
+cæcitatis quam Victorinus, redeunt ad te, et accedunt, et illuminantur
+recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te [Sidenote: Joh. 1,
+9. 12.]_potestatem ut filii tui fiant_? Sed si minus noti sunt populis,
+minus de illis gaudent etiam qui noverunt eos. Quando enim cum multis
+gaudetur, et in singulis uberius est gaudium, quia fervefaciunt se, et
+inflammantur ex alterutro. Deinde, quod multis noti, multis sunt
+auctoritati ad salutem, et multis præeunt secuturis. Ideoque multum de
+illis et qui eos præcesserunt lætantur, quia non de solis lætantur. Absit
+enim ut in tabernaculo tuo præ pauperibus accipiantur personæ divitum, aut
+præ ignobilibus nobiles: quando potius [Sidenote: 1 Cor. 1, 27.
+28.]_infirma mundi elegisti ut confunderes fortia; et ignobilia_ hujus
+_mundi elegisti et contemptibilia, et ea quæ non sunt, tanquam quæ* sint,
+ut ea quæ sunt evacuares_. Et tamen idem ipse [Sidenote: Id. 15,
+9.]_minimus Apostolorum_ tuorum, per cujus linguam tua ista verba sonuisti,
+cum Paulus proconsul, per ejus militiam debellata superbia, sub lene jugum
+Christi tui missus esset, regis magni provincialis effectus; [Sidenote:
+Act. 13, 7. l2.]ipse quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit, ob tam
+magnæ* insigne victoriæ[192]. Plus enim hostis vincitur in eo quem plus
+tenet, de quo plures tenet. Plus autem superbos tenet nomine nobilitatis,
+et de his plures nomine auctoritatis. Quanto igitur gratius cogitabatur*
+Victorini pectus, quod tanquam inexpugnabile receptaculum diabolus
+obtinuerat, Victorini lingua, quo telo grandi et acuto multos peremerat;
+tanto abundantius exsultare oportuit filios tuos, quia Rex noster
+[Sidenote: Mat. 12, 29.]_alligavit fortem_, et videbant _vasa ejus erepta
+mundari_, et aptari _in honorem_ tuum, et fieri [Sidenote: 2 Tim. 2,
+21.]_utilia Domino ad omne opus bonum_.
+
+[Sidenote: V. Quæ remorabantur eum a conversione.]
+
+10. Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narravit, exarsi
+ad imitandum: ad hoc enim et ille narraverat. Posteaquam vero et illud
+addidit, quod imperatoris Juliani {132} temporibus lege data prohibiti sunt
+Christiani docere litteraturam et oratoriam; quam legem ille amplexus,
+loquacem scholam deserere maluit, quam verbum tuum, quo [Sidenote: Sap. 10,
+21.]_linguas infantium facis disertas_: non mihi fortior quam felicior
+visus est, quia invenit occasionem vacandi tibi. Cui rei ego suspirabam
+ligatus, non ferro alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat
+inimicus, et inde mihi catenam fecerat, et constrinxerat me. Quippe ex
+voluntate perversa, facta est libido: et dum servitur libidini, facta est
+consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas.
+Quibus quasi ansulis sibimet innexis, unde catenam appellavi, tenebat me
+obstrictum dura servitus. Voluntas autem nova quæ mihi esse coeperat ut te
+gratis colerem, fruique te vellem, Deus, sola jucunditas certa, nondum erat
+idonea ad superandam priorem vetustate roboratam. Ita duæ voluntates meæ,
+una vetus, alia nova, illa carnalis, illa spiritualis, confligebant inter
+se, atque discordando dissipabant animam meam.
+
+11. Sic intelligebam, meipso experimento*, id quod legeram, quomodo
+[Sidenote: Gal. 5, 17.]_caro concupisceret adversus spiritum, et spiritus
+adversus carnem_. Ego quidem in utroque[193]; sed magis ego in eo quod in
+me approbabam, quam in eo quod in me improbabam. Ibi enim magis jam non
+ego; quia ex magna parte id patiebar invitus, quam faciebam volens*. Sed
+tamen consuetudo adversus me pugnacior ex me facta erat, quoniam volens,
+quo nollem, perveneram. Et quis jure contradiceret, cum peccantem justa
+poena sequeretur?[194] Et non erat jam illa excusatio*, qua videri mihi
+solebam propterea me nondum contempto sæculo servire tibi, quia incerta
+mihi esset perceptio veritatis: jam enim et ipsa certa erat. Ego autem
+adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam; et impedimentis omnibus sic
+timebam expediri, quemadmodum impediri timendum est.
+
+12. Ita sarcina sæculi, velut somno assolet, dulciter premebar; et
+cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci
+volentium, qui tamen superati soporis {133} altitudine remerguntur. Et
+sicut nemo est qui dormire semper velit, omniumque sano judicio vigilare
+præstat; differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum gravis torpor in
+membris est; eumque jam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi
+tempus advenerit: ita certum habebam esse melius tuæ charitati me dedere,
+quam meæ cupiditati cedere; sed illud placebat, et vincebat*; hoc libebat
+et vinciebat. Non enim erat quod tibi responderem dicenti mihi, [Sidenote:
+Eph. 5, 14.]_Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis; et illuminabit te
+Christus_: et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino quid
+responderem veritate convictus, nisi tantum verba lenta et somnolenta:
+Modo, ecce modo; sine paululum. Sed, Modo, et modo, non habebant modum; et,
+Sine paululum, in longum ibat. Frustra [Sidenote: Rom. 7,
+22-25.]_condelectabar legi tuæ secundum interiorem hominem, cum alia lex in
+membris meis repugnaret legi mentis meæ, et captivum me duceret in lege
+peccati, quæ in membris meis erat_. Lex enim peccati est violentia
+consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam invitus animus, eo merito quo
+in eam volens illabitur. _Miserum_ ergo _me quis liberaret de corpore
+mortis hujus, nisi gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_?
+
+[Sidenote: VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.]
+
+13. Et de vinculo quidem desiderii concubitus quo arctissimo tenebar, et
+sæcularium negotiorum servitute, quemadmodum me exemeris, narrabo, et
+confitebor nomini tuo, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_Domine, adjutor meus et
+redemptor meus_. Agebam solita, crescente anxietudine, et quotidie
+suspirabam tibi; frequentabam ecclesiam tuam, quantum vacabat ab eis
+negotiis sub quorum pondere gemebam*. Mecum erat Alypius otiosus ab opere
+jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum consilia
+venderet, sicut ego vendebam dicendi facultatem, si qua docendo præstari
+potest. Nebridius autem amicitiæ nostræ cesserat, ut omnium nostrum
+familiarissimo Verecundo, Mediolanensi et civi et grammatico subdoceret, et
+vehementer desideranti et familiaritatis jure flagitanti de numero nostro
+fidele adjutorium, quo indigebat nimis. Non itaque Nebridium cupiditas
+commodorum eo traxit: majora enim posset si vellet de litteris agere; sed
+officio benevolentiæ petitionem nostram contemnere noluit amicus
+dulcissimus et mitissimus. Agebat autem illud prudentissime, cavens
+innotescere personis secundum hoc sæculum majoribus, devitans {134} in eis
+omnem inquietudinem animi, quem volebat habere liberum et quam multis
+posset horis feriatum, ad quærendum aliquid, vel legendum vel audiendum de
+sapientia.
+
+14. Quodam igitur die, non recolo causam qua erat absens Nebridius, cum
+ecce ad nos domum venit ad me et Alypium Pontitianus* quidam civis noster
+inquantum Afer, præclare in palatio militans[195]: nescio quid a nobis
+volebat. Et consedimus ut colloqueremur; et forte supra mensam lusoriam quæ
+ante nos erat, attendit codicem, tulit, aperuit, invenit apostolum Paulum,
+inopinate sane: putaverat enim aliquid de libris quorum professio me
+conterebat. Tum vero arridens, meque intuens, gratulatorie miratus est quod
+eas et solas præ oculis meis Litteras repente comperisset. Christianus
+quippe et fidelis erat, et sæpe tibi Deo nostro prosternebatur in ecclesia
+crebris et diuturnis orationibus. Cui ego cum indicassem illis me
+Scripturis curam maximam impendere, ortus est sermo, ipso narrante, de
+Antonio[196] Ægyptio monacho, cujus nomen excellenter clarebat apud servos
+tuos; nos autem usque in illam horam latebat. Quod ille ubi comperit,
+immoratus est in eo sermone, insinuans tantum virum ignorantibus, et
+admirans eamdem nostram ignorantiam. Stupebamus autem audientes tam recenti
+memoria, et prope nostris temporibus testatissima mirabilia[197] tua in
+fide recta et catholica Ecclesia. Omnes mirabamur, et nos quia tam magna
+erant, et ille quia inaudita nobis erant.
+
+15. Inde sermo ejus devolutus est ad monasteriorum greges[198], {135} et
+mores suaveolentiæ tuæ, et ubera deserta eremi, quorum nos nihil sciebamus.
+Et erat monasterium Mediolani[199] plenum bonis fratribus, extra urbis
+moenia, sub Ambrosio nutritore; et non noveramus. Pertendebat ille et
+loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus. Unde et incidit ut diceret
+nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treveros,
+cum Imperator pomeridiano Circensium spectaculo teneretur, exisse
+deambulatum in hortos muris contiguos; atque illic ut forte combinati
+spatiabantur, unum secum seorsum, et alios duos itidem seorsum pariterque
+digressos: sed illos vagabundos irruisse in quamdam casam, ubi habitabant
+quidam servi tui, [Sidenote: Mat. 5, 3.]_spiritu pauperes, qualium est
+regnum coelorum_, et invenisse ibi codicem in quo scripta erat vita
+Antonii. Quam legere coepit unus eorum, et mirari, et accendi, et inter
+legendum meditari arripere talem vitam, et relicta militia[200] sæculari
+servire tibi: erant* autem ex eis quos dicunt Agentes[201] in rebus. Tunc
+subito repletus amore sancto et sobrio pudore, iratus sibi conjecit oculos
+in amicum, et ait illi: "Dic, quæso te, omnibus istis laboribus nostris quo
+ambimus pervenire? quid quærimus? cujus rei causa militamus? Majorne esse
+poterit spes nostra in palatio, quam ut amici Imperatoris simus? Et ibi
+quid non fragile, plenumque periculis? Et per quot pericula pervenitur ad
+grandius periculum? Et quando* istud erit? Amicus autem Dei, si voluero,
+ecce nunc fio." Dixit hoc, et turbidus parturitione novæ vitæ, reddidit
+oculos paginis; et legebat, et mutabatur intus ubi tu videbas, et exuebatur
+mundo mens ejus, ut mox apparuit. Namque dum legit, et volvit fluctus
+cordis sui, {136} infremuit aliquando et discrevit, decrevitque meliora;
+jamque tuus, ait amico suo: "Ego jam abrupi me ab illa spe nostra, et Deo
+servire statui; et hoc ex hac hora, in hoc loco aggredior. Te si piget
+imitari, noli adversari." Respondit ille, adhærere se socium* tantæ
+mercedis tantæque militiæ. Et ambo jam tui, ædificabant turrim sumptu
+idoneo [Sidenote: Luc. 14, 26-35.]_relinquendi omnia sua et sequendi te_.
+Tum Pontitianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant,
+quærentes eos devenerunt in eumdem locum, et invenientes admonuerunt ut
+redirent, quod jam* declinasset dies. At illi narrato placito et proposito
+suo, quoque modo in eis talis voluntas orta esset atque firmata, petiverunt
+ne sibi molesti essent, si adjungi recusarent. Isti autem nihilo mutati a
+pristinis, fleverunt se tamen, ut dicebat*, atque illis pie congratulati
+sunt, et commendaverunt se orationibus eorum, et trahentes cor in terra
+abierunt in palatium; illi autem affigentes cor coelo, manserunt in casa.
+Et habebant ambo sponsas: quæ posteaquam hoc audierunt, dicaverunt etiam
+ipsæ virginitatem tibi.
+
+[Sidenote: VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.]
+
+16. Narrabat hæc Pontitianus: tu autem, Domine, inter verba ejus
+retorquebas me ad meipsum, auferens me a dorso meo ubi me posueram, dum
+nollem me attendere; et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam
+turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. Et
+videbam, et horrebam; et quo a me fugerem non erat. Et si conabar avertere
+a me aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus opponebas mihi,
+et impingebas me in oculos meos, [Sidenote: Ps. 35, 3.]_ut invenirem
+iniquitatem meam et odissem_. Noveram eam, sed dissimulabam; et
+conhibebam[202]*, et obliviscebar.
+
+17. Tunc vero, quanto ardentius amabam illos de quibus audiebam salubres
+affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me
+comparatum eis oderam[203]. Quoniam multi mei anni mecum effluxerant, forte
+duodecim anni, ex quo ab undevicesimo anno ætatis meæ, lecto[204] Ciceronis
+Hortensio, excitatus eram studio sapientiæ; et differebam contempta
+felicitate terrena ad eam investigandam vacare, {137} cujus non inventio,
+sed vel sola inquisitio jam præponenda erat etiam inventis thesauris
+regnisque gentium, et ad nutum circumfluentibus corporis voluptatibus. At
+ego adolescens miser, valde miser, in exordio ipsius adolescentiæ etiam
+petieram a te castitatem, et dixeram: Da mihi castitatem et continentiam,
+sed noli modo. Timebam enim ne me cito exaudires, et cito sanares a morbo
+concupiscentiæ, quam malebam expleri quam exstingui. Et ieram per vias
+pravas superstitione sacrilega, non quidem certus in ea, sed quasi
+præponens eam cæteris*, quæ non pie quærebam, sed inimice oppugnabam.
+
+18. Et putaveram me propterea differre de die in diem contempta spe sæculi,
+te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid quo dirigerem cursum
+meum. Et venerat dies quo nudarer mihi, et increparet in me conscientia
+mea: Ubi es* lingua? Nempe tu dicebas propter incertum verum nolle te
+abjicere sarcinam vanitatis. Ecce jam certum est, et illa te adhuc premit,
+humerisque liberioribus pennas recipiunt, qui neque ita inquirendo attriti
+sunt, nec decennio et amplius ista meditati. Ita rodebar intus, et
+confundebar pudore horribili vehementer, cum Pontitianus talia loqueretur.
+Terminato autem sermone et causa qua venerat, abiit ille; et ego ad me. Quæ
+non in me dixi? Quibus sententiarum verberibus non flagellavi animam meam,
+ut sequeretur me conantem post te ire? Et renitebatur*; recusabat, et non
+se excusabat. Consumpta erant et convicta argumenta omnia: remanserat muta
+trepidatio; et quasi mortem reformidabat restringi a fluxu consuetudinis
+quo tabescebat in mortem.
+
+[Sidenote: VIII. In hortum secedit, quid ibi egerit.]
+
+19. Tum in illa grandi rixa interioris domus meæ, quam fortiter excitaveram
+cum anima mea in cubiculo nostro corde meo, tam vultu quam mente turbatus,
+invado Alypium. Exclamo: "Quid patimur? quid est hoc? quid audisti? Surgunt
+indocti et coelum rapiunt; et nos cum doctrinis nostris sine corde, ecce
+ubi volutamur in carne et sanguine! An quia præcesserunt, pudet sequi, et
+non pudet nec saltem sequi?" Dixi nescio quæ talia, et abripuit me ab illo
+æstus meus, cum taceret attonitus me intuens. Neque enim solita sonabam;
+plusque alloquebantur animum meum frons, genæ, oculi, color, modus vocis,
+quam verba quæ promebam. Hortulus quidam {138} erat hospitii nostri, quo
+nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat dominus domus.
+Illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo impediret ardentem litem
+quam mecum aggressus eram, donec exiret qua tu sciebas; ego autem non*: sed
+tantum insaniebam* salubriter, et moriebar vitaliter, gnarus quid mali
+essem, et ignarus quid boni post paululum futurus essem. Abscessi ergo in
+hortum, et Alypius pede post pedem*. Neque enim secretum meum non erat, ubi
+ille aderat: aut quando me sic affectum desereret? Sedimus, quantum
+potuimus remoti ab ædibus. Ego fremebam spiritu indignans indignatione
+turbulentissima, quod non irem in placitum et pactum tecum, Deus meus, in
+quod eundum esse _omnia ossa mea clamabant_, et in coelum tollebant
+laudibus: et non illuc ibatur navibus, aut quadrigis, aut pedibus, quantum
+saltem de domo in eum locum ieram, ubi sedebamus. Nam non solum ire, verum
+etiam pervenire illuc, nihil erat aliud quam velle ire, sed velle fortiter
+et integre; non semisauciam hac atque hac versare et jactare voluntatem,
+parte assurgentem cum alia parte cadente luctantem*.
+
+20. Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis æstibus, quæ
+aliquando volunt homines, et non valent, si aut ipsa membra non habeant,
+aut ea vel colligata vinculis, vel resoluta languore, vel quoquo modo
+impedita sint. Si vulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis
+amplexatus sum genu; quia volui, feci. Potui autem velle et non facere, si
+mobilitas membrorum non obsequeretur. Tam multa ergo feci, ubi non hoc erat
+velle quod posse: et non faciebam quod et incomparabili affectu amplius
+mihi placebat, et mox ut vellem, possem; quia mox ut vellem, utique vellem.
+Ibi enim facultas ea quæ voluntas, et ipsum velle jam facere erat; et tamen
+non fiebat: faciliusque obtemperabat corpus tenuissimæ voluntati animæ, ut
+ad nutum* membra moverentur, quam ipsa sibi anima ad voluntatem suam*
+magnam in sola voluntate perficiendam.
+
+[Sidenote: IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.]
+
+21. Unde hoc monstrum? et quare istuc? Luceat misericordia tua; et
+interrogem, si forte mihi respondere possint latebræ poenarum hominum, et
+tenebrosissimæ contritiones filiorum Adam. Unde hoc monstrum? et quare
+istud? Imperat animus corpori, et paret statim; imperat animus {139} sibi,
+et resistitur[205]. Imperat animus ut moveatur manus, et tanta est
+facilitas ut vix a servitio discernatur imperium: et animus animus est,
+manus autem corpus est. Imperat animus ut velit animus, nec alter est, nec
+facit tamen. Unde hoc monstrum? et quare istud? Imperat, inquam, ut velit,
+qui non imperaret nisi vellet, et non fit quod imperat. Sed non ex toto
+vult; non ergo ex toto imperat. Nam intantum imperat, inquantum vult, et
+intantum non fit quod imperat, inquantum non vult. Quoniam voluntas imperat
+ut sit voluntas, nec alia sed ipsa. Non itaque plena* imperat, ideo non est
+quod imperat. Nam si plena esset, nec imperaret ut esset, quia jam esset.
+Non igitur monstrum partim velle, partim nolle, sed ægritudo animi est,
+quia non totus assurgit, veritate sublevatus, consuetudine prægravatus. Et
+ideo sunt duæ voluntates, quia una earum tota non est, et hoc adest alteri
+quod deest alteri.
+
+[Sidenote: X. Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas
+contrarias naturas asseverant.]
+
+22. [Sidenote: Ps. 67, 3.]_Pereant a facie tua_, Deus, sicuti pereunt
+[Sidenote: Tit. 1, 10.]_vaniloqui et_ mentis _seductores_, qui cum duas
+voluntates in deliberando animadverterint, duas naturas duarum mentium esse
+asseverant, unam bonam, alteram malam. Ipsi vere* mali sunt, cum ista mala
+sentiunt, et iidem ipsi boni erunt si vera senserint, verisque
+consenserint, ut dicat eis Apostolus tuus: [Sidenote: Eph. 5, 8.]_Fuistis
+aliquando tenebræ; nunc autem lux in Domino._ Illi enim dum volunt esse
+lux, non in Domino, sed in seipsis, putando animæ naturam hoc esse quod
+Deus est[206], ita facti sunt densiores tenebræ; quoniam _longius a te
+recesserunt_ horrenda arrogantia, a _te_ vero [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumine
+illuminante omnem hominem venientem in hunc mundum_. Attendite quid
+dicatis, et erubescite, et [Sidenote: Ps. 33, 6.]_accedite ad eum et
+illuminamini, et vultus vestri non erubescent_. Ego cum deliberabam ut jam
+servirem Domino Deo meo, sicut diu disposueram, ego eram qui volebam, ego
+qui nolebam; ego, ego eram. Nec plene volebam, nec plene nolebam. Ideo
+mecum contendebam, et dissipabar a meipso. Et ipsa dissipatio me invito
+quidem fiebat, nec tamen ostendebat naturam mentis alienæ, sed poenam
+meæ*[207]. [Sidenote: Rom. 7, 17.]_Et ideo non jam ego operabar illam, sed
+quod {140} habitabat in me peccatum_ de supplicio liberioris peccati, quia
+eram filius Adam.
+
+23. Nam si tot sunt contrariæ naturæ, quot voluntates sibi resistunt; non
+jam duæ, sed plures erunt. Si deliberet quisquam utrum ad conventiculum
+eorum pergat, an ad theatrum; clamant isti: Ecce duæ naturæ: una bona hac
+ducit; altera mala illac reducit. Nam unde ista cunctatio sibimet
+adversantium voluntatum? Ego autem dico ambas malas, et quæ ad illos ducit,
+et quæ ad theatrum reducit. Sed non credunt nisi bonam esse qua itur ad
+eos. Quid si ergo quisquam nostrum deliberet, et secum altercantibus duabus
+voluntatibus fluctuet, utrum ad theatrum pergat, an ad ecclesiam nostram?
+nonne et isti quid respondeant fluctuabunt? Aut enim fatebuntur, quod
+nolunt, bona voluntate pergi in ecclesiam nostram, sicut in eam pergunt qui
+sacramentis ejus imbuti sunt atque detinentur: aut duas malas naturas, et
+duas malas mentes in uno homine confligere putabunt; et non erit verum quod
+solent dicere, unam bonam alteram malam: aut convertentur ad verum, et non
+negabunt, cum quisque deliberat, animam unam diversis voluntatibus æstuare.
+
+24. Jam ergo non dicant, cum duas voluntates in homine uno adversari sibi
+sentiunt, duas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et de
+duobus contrariis principiis contendere, unam bonam, alteram malam. Nam tu,
+Deus verax, improbas eos, et redarguis atque convincis eos, sicut in
+utraque mala voluntate, cum quisque deliberat utrum hominem veneno
+interimat an ferro; utrum fundum alienum illum, an illum invadat, quando
+utrumque non potest; utrum emat voluptatem luxuria, an pecuniam servet
+avaritia; utrum ad circum pergat, an ad theatrum, si uno die utrumque
+exhibeatur; addo etiam tertium, an ad furtum de domo aliena, si subest
+occasio; addo et quartum, an ad committendum adulterium, si et inde simul
+facultas aperitur, si omnia concurrant in unum articulum temporis,
+pariterque cupiantur omnia quæ simul agi nequeunt: discerpunt enim animum
+sibimet adversantibus quatuor voluntatibus, vel etiam pluribus in tanta
+copia rerum quæ appetuntur, nec tamen tantam multitudinem diversarum
+substantiarum solent dicere: ita et in bonis voluntatibus. Nam quæro ab eis
+utrum bonum sit delectari lectione Apostoli, et utrum bonum sit delectari
+psalmo {141} sobrio, et utrum bonum sit Evangelium disserere. Respondebunt
+ad singula: Bonum. Quid si ergo pariter delectent omnia simulque uno
+tempore? Nonne diversæ voluntates distendunt cor hominis, dum deliberatur
+quid potissimum arripiamus? Et omnes bonæ sunt, et certant secum, donec
+eligatur unum, quo feratur tota voluntas una, quæ in plures dividebatur.
+Ita etiam cum æternitas delectat superius, et temporalis boni voluptas
+retentat inferius, eadem anima est non tota voluntate illud aut hoc volens;
+et ideo discerpitur gravi molestia, dum illud veritate præponit, hoc
+familiaritate non ponit*.
+
+[Sidenote: XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.]
+
+25. Sic ægrotabam et excruciabar accusans memetipsum solito acerbius nimis,
+ac volvens et versans me in vinculo meo, donec abrumperetur totum quo jam
+exiguo tenebar, sed tenebar tamen. Et instabas tu in occultis meis, Domine,
+severa misericordia, flagella ingeminans timoris et pudoris, ne rursus
+cessarem, et non abrumperetur idipsum exiguum et tenue quod remanserat; et
+revalesceret iterum, et me robustius alligaret. Dicebam enim apud me intus:
+Ecce modo fiat, modo fiat. Et cum verbo jam ibam in placitum. Jam pene
+faciebam, et non faciebam: nec relabebar tamen in pristina, sed de proximo
+stabam, et respirabam. Et item conabar, et paulo minus ibi eram, et paulo
+minus jamjamque attingebam et tenebam; et non ibi eram, nec attingebam, nec
+tenebam, hæsitans mori morti, et vitæ vivere; plusque in me valebat
+deterius inolitum, quam melius insolitum: punctumque ipsum temporis quo
+aliud futurus eram, quanto propius admovebatur, tanto ampliorem incutiebat
+horrorem; sed non recutiebat retro, nec avertebat, sed suspendebat.
+
+26. Retinebant nugæ nugarum, et vanitates vanitatum* antiquæ amicæ meæ, et
+succutiebant vestem meam carneam, et submurmurabant: Dimittisne nos? et a
+momento isto non erimus tecum ultra in æternum? et a momento isto non tibi
+licebit hoc et illud ultra in æternum? Et quæ suggerebant in eo quod dixi,
+Hoc et illud? quæ suggerebant, Deus meus? Avertat ab anima servi tui
+misericordia tua! Quas sordes suggerebant! quæ dedecora! Et audiebam eas
+jam longe minus quam dimidius, non tanquam libere contradicentes eundo in
+obviam, sed veluti a dorso mussitantes, et discedentem quasi furtim
+vellicantes, ut respicerem. Retardabant {142} tamen cunctantem me abripere
+atque excutere ab eis et transilire quo vocabar, cum diceret mihi
+consuetudo violenta: Putasne sine istis poteris?
+
+27. Sed jam tepidissime hoc dicebat. Aperiebatur enim ab ea parte qua
+intenderam faciem, et quo transire trepidabam, casta dignitas continentiæ,
+serena et non dissolute hilaris, honeste blandiens* venirem neque
+dubitarem, et extendens ad me suscipiendum et amplectendum pias manus
+plenas gregibus bonorum exemplorum. Ibi tot pueri et puellæ; ibi juventus
+multa et omnis ætas, et graves viduæ, et virgines anus: et in omnibus ipsa
+continentia nequaquam sterilis; sed [Sidenote: Ps. 112, 9.]_fecunda mater
+filiorum_ gaudiorum de marito te, Domine. Et irridebat me irrisione
+hortatoria, quasi diceret: Tu non poteris quod isti, quod istæ*? An vero
+isti et istæ in seipsis possunt, ac non* in Domino Deo suo? Dominus Deus
+eorum me dedit eis. Quid in te stas, et non stas? Projice te in eum; noli
+metuere, non se subtrahet ut cadas: projice te securus, excipiet et sanabit
+te. Et erubescebam nimis, quia illarum nugarum murmura* adhuc audiebam, et
+cunctabundus pendebam. Et rursus illa, quasi diceret: Obsurdesce adversus
+immunda illa membra tua super terram, ut mortificentur [Sidenote: Ps. 118,
+85. vid. Sabat.]_Narrant tibi delectationes, sed non sicut lex Domini Dei
+tui_. Ista controversia in corde meo, non nisi de meipso adversus meipsum.
+At Alypius affixus lateri meo, inusitati motus mei exitum tacitus
+opperiebatur.
+
+[Sidenote: XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.]
+
+28. Ubi vero a fundo arcano alta consideratio contraxit et congressit totam
+miseriam meam in conspectum cordis mei, oborta est procella ingens, ferens
+ingentem imbrem lacrymarum. Et ut totum effunderem cum vocibus suis,
+surrexi ab Alypio: solitudo mihi ad negotium flendi aptior suggerebatur; et
+secessi remotius, quam ut posset mihi onerosa esse etiam ejus præsentia.
+Sic tunc eram, et ille sensit, nescio quid*; aliquid enim, puto, dixeram,
+in quo apparebat sonus vocis meæ jam fletu gravidus, et sic surrexeram.
+Mansit ergo ille ubi sedebamus, nimie stupens. Ego sub quadam fici arbore
+stravi me nescio quomodo, et dimisi habenas lacrymis, et proruperunt
+flumina oculorum meorum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]acceptabile sacrificium
+tuum. Et non quidem his verbis, sed in hac sententia multa dixi tibi:
+[Sidenote: Ps. 6, 4.]_Et tu, Domine, usquequo? [Sidenote: Ps. 78, 5.
+8.]Usquequo, Domine, irasceris in finem? Ne memor fueris {143} iniquitatum
+nostrarum antiquarum._ Sentiebam enim eis me teneri: jactabam voces
+miserabiles. Quamdiu? quamdiu, Cras et cras? Quare non modo? quare non hac
+hora finis turpitudinis meæ?
+
+29. Dicebam hæc, et flebam amarissima contritione cordis mei. Et ecce audio
+vocem de vicina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis, quasi pueri
+an puellæ, nescio: "Tolle, lege; tolle, lege." Statimque mutato vultu,
+intentissimus cogitare coepi utrumnam solerent pueri in aliquo genere
+ludendi cantitare tale aliquid; nec occurrebat omnino audivisse me uspiam.
+Repressoque impetu lacrymarum, surrexi, nihil aliud interpretans, nisi*
+divinitus mihi juberi ut aperirem codicem, et legerem quod primum caput
+invenissem. Audieram enim de Antonio quod ex* evangelica lectione[208], cui
+forte supervenerat, admonitus fuerit, tanquam sibi diceretur quod
+legebatur, [Sidenote: Mat. 19, 21.]_Vade, vende omnia quæ habes, et da
+pauperibus; et habebis thesaurum in coelis: et veni, sequere me;_ et tali
+oraculo confestim ad te esse conversum. Itaque concitus redii in eum locum
+ubi sedebat Alypius: ibi enim posueram codicem Apostoli, cum inde
+surrexeram. Arripui, aperui, et legi in silentio capitulum, quo primum
+conjecti sunt oculi mei: [Sidenote: Rom. 13, 13. 14.]_Non in
+comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in
+contentione et æmulatione: sed induite Dominum Jesum Christum, et carnis
+providentiam ne feceritis in concupiscentiis._[209] Nec ultra volui legere;
+nec opus erat. Statim quippe cum fine hujusce sententiæ quasi luce
+securitatis infusa cordi meo, omnes dubitationis tenebræ diffugerunt.
+
+30. Tum interjecto aut digito aut nescio quo alio signo, codicem clausi, et
+tranquillo jam vultu indicavi Alypio. At ille quid in se ageretur, quod ego
+nesciebam, sic indicavit. Petit videre quid legissem: ostendi; et attendit
+etiam ultra quam ego legeram, et ignorabam quid sequeretur. Sequebatur
+vero: [Sidenote: Ib. 14, 1.]_Infirmum autem in fide recipite*._ Quod ille
+ad {144} se retulit, mihique aperuit. Sed tali admonitione firmatus est,
+placitoque ac proposito bono et congruentissimo suis moribus, quibus a me
+in melius jam olim valde longeque distabat, sine ulla turbulenta
+cunctatione conjunctus est. Inde ad matrem ingredimur: indicamus; gaudet.
+Narramus quemadmodum gestum sit; exsultat et triumphat; et benedicebat
+tibi, [Sidenote: Eph. 3, 20.]_qui potens es ultra quam petimus aut
+intelligimus facere_, quia tanto amplius sibi a te concessum de me videbat,
+quam petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. Convertisti enim
+me ad te, ut nec uxorem quærerem, nec aliquam spem hujus sæculi, stans in
+ea regula fidei[210] in qua me ante tot annos ei revelaveras. [Sidenote:
+Ps. 29, 12.]_Et convertisti luctum ejus in gaudium_ multo uberius quam
+voluerat; et multo charius atque castius, quam de nepotibus carnis meæ
+requirebat.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{145}
+
+LIBER NONUS.
+
+    Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante
+    transactas vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit.
+    Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+    Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+    baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis
+    et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
+    quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56, Augustini 33.
+
+[Sidenote: I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.]
+
+1. [Sidenote: Ps. 115, 16. 17.]_O Domine, ego servus tuus; ego servus tuus,
+et filius ancillæ tuæ. Disrupisti vincula mea; tibi sacrificabo hostiam*
+laudis._ Laudet te cor meum et lingua mea, et [Sidenote: Ps. 34, 10.
+3.]_omnia ossa mea dicant: Domine, quis similis tibi?_ Dicant, et responde
+mihi, et _dic animæ meæ, Salus tua ego sum._ Quis ego, et qualis ego? Quid
+non mali aut facta mea*; aut, si non facta, dicta mea; aut, si non dicta,
+voluntas mea fuit? Tu autem, Domine, bonus et misericors, et dextera tua
+respiciens profunditatem mortis meæ, et a fundo cordis mei exhauriens
+abyssum corruptionis. Et hoc erat totum nolle quod volebam, et velle quod
+volebas*. Sed ubi erat tam annoso tempore, et de quo imo altoque secreto
+evocatum est in momento liberum arbitrium meum, quo subderem cervicem
+[Sidenote: Mat. 11, 30.]_leni jugo tuo,_ et humeros _levi sarcinæ tuæ,_
+Christe Jesu, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_adjutor meus et redemptor meus?_ Quam
+suave mihi subito factum est carere suavitatibus nugarum! et quas amittere
+metus fuerat, jam dimittere gaudium erat. Ejiciebas enim eas a me, vera tu
+et summa suavitas[211]: ejiciebas, et intrabas pro eis omni suavitate*
+dulcior, sed non carni et sanguini; omni luce clarior, sed omni secreto
+interior; omni honore sublimior, sed non sublimibus in se. Jam liber erat
+animus meus a curis mordacibus ambiendi, acquirendi, et volutandi atque
+scalpendi scabiem libidinum; et garriebam {146} tibi claritati meæ, et
+divitiis meis, et saluti meæ Domino Deo meo.
+
+[Sidenote: II. Deserere rhetorices professionem differt usque ad
+vindemiales ferias.]
+
+2. Et placuit mihi in conspectu tuo non tumultuose abripere, sed leniter
+subtrahere ministerium linguæ meæ nundinis loquacitatis*; ne ulterius pueri
+_meditantes_ non _legem tuam_, non pacem tuam, sed insanias mendaces, et
+bella forensia, mercarentur ex ore meo arma furori suo. Et opportune jam
+paucissimi dies supererant ad vindemiales ferias, et statui tolerare illos,
+ut solemniter abscederem et redemptus a te jam non redirem venalis.
+Consilium ergo nostrum erat coram te; coram hominibus autem, nisi nostris,
+non erat. Et convenerat inter nos ne passim cuiquam effunderetur; quanquam
+tu nobis [Sidenote: Ps. 83, 6. 7.]_a convalle plorationis ascendentibus_,
+et cantantibus canticum graduum, [Sidenote: Ps. 129, 3-5.]_dederas sagittas
+acutas_, et _carbones vastatores adversum linguam subdolam_[212], velut
+consulendo contradicentem, et, sicut cibum assolet, amando consumentem.
+
+3. Sagittaveras tu cor nostrum charitate tua, et gestabamus verba tua[212]
+transfixa visceribus; et exempla[212] servorum tuorum, quos de nigris
+lucidos, et de mortuis vivos feceras, congesta in sinum cogitationis nostræ
+urebant et absumebant gravem torporem, ne in ima vergeremus*; et
+accendebant nos valide, ut omnis ex _lingua subdola_ contradictionis flatus
+inflammare nos acrius posset, non exstinguere. Verumtamen quia propter
+_nomen tuum_, quod _sanctificasti_ per terras, etiam laudatores utique
+haberet votum et propositum nostrum, jactantiæ simile videbatur non
+opperiri tam proximum feriarum tempus, sed de publica professione atque
+ante oculos omnium sita ante discedere*; ut conversa in factum meum ora
+cunctorum intuentium, quam vicinum vindemialium diem prævenire voluerim,
+multa dicerent*, quod quasi appetissem magnus videri. {147} Et quo mihi
+erat istud, ut putaretur et disputaretur de animo meo, et [Sidenote: Rom.
+14, 16.]_blasphemaretur bonum nostrum?_
+
+4. Quin etiam, quod ipsa æstate litterario labori nimio pulmo meus[213]
+cedere coeperat, et difficulter trahere suspiria, doloribusque pectoris
+testari se saucium, vocemque clariorem productioremve recusare, primo
+perturbaverat me, quia magisterii illius sarcinam pene jam necessitate
+deponere cogebat, aut si curari et convalescere potuissem, certe
+intermittere*. Sed ubi plena voluntas [Sidenote: Ps. 45, 11.]_vacandi, et
+videndi quoniam tu es Dominus_, oborta mihi est atque firmata; nosti, Deus
+meus, etiam gaudere coepi, quod hæc quoque suberat non mendax excusatio,
+quæ offensionem hominum temperaret, qui propter liberos suos me liberum
+esse nunquam volebant. Plenus igitur tali gaudio tolerabam illud
+intervallum temporis, donec decurreret: nescio utrum vel viginti[214] dies
+erant, sed tamen fortiter tolerabantur; quia recesserat cupiditas quæ mecum
+solebat ferre grave negotium, et ego premendus remanseram, nisi patientia
+succederet. Peccasse me in hoc quisquam servorum tuorum fratrum meorum
+dixerit, quod jam pleno corde militia tua, passus me fuerim vel una hora
+sedere in cathedra mendacii. At ego non contendo. Sed tu, Domine
+misericordissime, nonne et hoc peccatum, cum cæteris horrendis et funereis,
+in aqua sancta ignovisti et remisisti mihi?
+
+[Sidenote: III. Verecundus concedit illi rus suum.]
+
+5. Macerabatur anxietudine Verecundus de isto nostro bono, quod propter
+vincula sua, quibus tenacissime tenebatur, deseri se nostro consortio
+videbat. Nondum christianus, conjuge fideli; ea ipsa tamen arctiore præ
+cæteris compede, ab itinere quod aggressi eramus, retardabatur: nec
+christianum esse alio {148} modo se velle dicebat, quam illo quo non
+poterat. Benigne sane obtulit, quamdiu ibi essemus, in re ejus essemus*.
+Retribues illi*, Domine, in [Sidenote: Luc. 14, 14.]_resurrectione
+justorum_, quia jam ipsam [Sidenote: Ps. 124, 3.]_sortem_ retribuisti ei.
+Quamvis enim absentibus nobis, cum Romæ jam essemus, corporali ægritudine
+correptus, et in ea christianus et fidelis factus, ex hac vita emigravit:
+ita misertus es non solum ejus, sed etiam nostri, ne cogitantes egregiam
+erga nos amici humanitatem, nec eum in grege tuo numerantes, dolore
+intolerabili cruciaremur. Gratias tibi, Deus noster, tui sumus; indicant
+hortationes et consolationes tuæ: fidelis promissor, reddis* Verecundo, pro
+rure illo ejus Cassiciaco, ubi ab æstu sæculi requievimus in te,
+amoenitatem sempiterne virentis paradisi tui, quoniam dimisisti ei peccata
+super terram, [Sidenote: Ps. 67, 16.]_in monte incaseato[215], monte tuo,
+monte uberi_.
+
+6. Angebatur ergo tunc ipse; Nebridius autem collætabatur. Quamvis enim et
+ipse nondum christianus in illam foveam perniciosissimi erroris inciderat,
+ut Veritatis Filii tui carnem phantasma[216] crederet; tamen inde emergens,
+sic sibi erat, nondum imbutus ullis Ecclesiæ tuæ sacramentis, sed
+inquisitor[217] ardentissimus veritatis. Quem non multo post conversionem
+nostram et regenerationem per Baptismum tuum, ipsum etiam fidelem
+catholicum castitate perfecta atque continentia tibi servientem in Africa
+apud suos, cum tota domus ejus per eum christiana facta esset, carne
+solvisti; et nunc ille vivit [Sidenote: Luc. 16, 22.]_in sinu Abraham_.
+Quidquid illud est quod illo significatur sinu[218], ibi Nebridius* vivit,
+dulcis amicus {149} meus, tuus autem, Domine, adoptivus ex liberto filius;
+ibi vivit. Nam quis alius tali animæ locus? Ibi vivit, unde me multa
+interrogabat homuncionem inexpertum. Jam non ponit aurem ad os meum, sed
+spirituale os ad fontem tuum; et bibit, quantum potest, sapientiam pro
+aviditate sua, sine fine felix. Nec eum sic arbitror inebriari ex ea, ut
+obliviscatur mei, cum tu, Domine, quem potat ille*, nostri sis memor. Sic
+ergo eramus, Verecundum consolantes tristem, salva amicitia, de tali
+conversione nostra*, et exhortantes ad fidem gradus sui, vitæ scilicet
+conjugalis; Nebridium autem opperientes quando sequeretur, quod de tam
+proximo poterat, et erat jam jamque facturus: cum ecce evoluti sunt dies
+illi tandem; nam longi et multi videbantur præ amore libertatis otiosæ ad
+cantandum de medullis omnibus, [Sidenote: Ps. 26, 8.]_Tibi dixit cor meum,
+Quæsivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram._
+
+[Sidenote: IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium.]
+
+7. Et venit dies* quo etiam actu solverer a professione rhetorica, unde jam
+cogitatu solutus eram. Et factum est. Eruisti linguam meam unde jam erueras
+cor meum; et benedicebam tibi gaudens profectus in villam cum meis
+omnibus[219]. Ibi quid egerim in litteris, jam quidem servientibus tibi,
+sed adhuc superbiæ scholam tanquam in pausatione anhelantibus*, testantur
+libri disputati[220] cum præsentibus, et cum ipso me solo[221] {150} coram
+te: quæ autem cum absente Nebridio[222], testantur epistolæ. Et quando mihi
+sufficiat tempus commemorandi omnia magna erga nos beneficia tua in illo
+tempore, præsertim ad alia majora properanti? Revocat enim me recordatio
+mea, et dulce mihi fit, Domine, confiteri tibi quibus internis me stimulis
+perdomueris, et quemadmodum me [Sidenote: Is. 40, 4. Luc. 3,
+45.]_complanaveris, humiliatis montibus et collibus_ cogitationum mearum,
+_et tortuosa_ mea _direxeris, et aspera lenieris_; quomodo ipsum etiam
+Alypium fratrem cordis mei subegeris nomini unigeniti tui Domini et
+Salvatoris nostri Jesu Christi, quod primo dedignabatur inseri litteris
+nostris. Magis enim eas volebat redolere gymnasiorum [Sidenote: Ps. 28,
+5.]_cedros_ quas jam _contrivit Dominus_, quam salubres herbas
+ecclesiasticas adversas serpentibus.
+
+[Sidenote: Quibus coelitus perfusos gratiis, et quam vivido pietatis sensu,
+dum Psalmos evolvit.]
+
+8. Quas tibi, Deus meus, voces dedi cum legerem Psalmos David, cantica
+fidelia, et sonos pietatis excludentes turgidum spiritum; rudis in germano
+amore tuo, catechumenus in villa cum catechumeno Alypio feriatus, matre
+adhærente nobis muliebri habitu, virili fide, anili securitate, materna
+charitate, christiana pietate! Quas tibi voces dabam in psalmis illis, et
+quomodo in te inflammabar ex eis, et accendebar eos recitare, si possem,
+toto orbe terrarum adversus typhum generis humani? Et tamen toto orbe
+cantantur, et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non est qui se abscondat a calore
+tuo_. Quam vehementi et acri dolore indignabar Manichæis; et miserabar eos
+rursus, quod illa sacramenta, illa medicamenta nescirent, et insani essent
+adversus antidotum quo sani esse potuissent! Vellem ut alicubi juxta essent
+tunc*, et me nesciente quod ibi essent intuerentur faciem meam, et audirent
+voces meas, quando legi quartum psalmum in illo tunc otio, quid de me
+fecerit ille psalmus. _Cum invocarem, exaudivit me Deus justitiæ meæ; in
+tribulatione dilatasti mihi. Miserere mei, Domine, et exaudi orationem
+meam._ Audirent ignorante me utrum audirent, ne me propter se illa dicere
+putarent quæ inter hæc verba dixerim. Quia et revera nec ea dicerem, nec
+sic ea dicerem, si me ab eis audiri viderique sentirem: nec, si dicerem,
+sic acciperent quomodo mecum et mihi coram te de familiari affectu animi
+mei.
+
+9. Inhorrui timendo, ibidemque inferbui sperando et {151} exsultando in tua
+misericordia, Pater. Et hæc omnia exibant per oculos meos et vocem meam,
+cum conversus ad nos spiritus tuus bonus ait nobis: [Sidenote: Ps. 4,
+3.]_Filii hominum, quousque graves corde? Utquid diligitis vanitatem, et
+quæritis mendacium?_ Dilexeram enim vanitatem, et quæsieram mendacium. Et
+tu, Domine, jam [Sidenote: Ver. 4.]_magnificaveras Sanctum tuum, suscitans
+eum a mortuis_, et [Sidenote: Eph. 1, 20.]_collocans ad dexteram tuam_,
+unde [Sidenote: Luc. 24, 49.][Sidenote: Joh. 14, 16. 17.][Sidenote: Act. 2,
+1-4.]_mitteret ex alto promissionem suam, Paracletum Spiritum veritatis_:
+et miserat eum jam, sed ego nesciebam. Miserat eum, quia jam magnificatus
+erat, resurgens a mortuis, et ascendens in coelum. Ante autem [Sidenote:
+Joh. 7, 39.]_Spiritus nondum erat datus, quia Jesus nondum erat
+clarificatus_. Et clamat propheta*: _Quousque graves corde? Utquid
+diligitis vanitatem, et quæritis mendacium? Et scitote quoniam Dominus
+magnificavit Sanctum suum._ Clamat, _quousque_; clamat, _scitote_: et ego
+tamdiu nesciens "vanitatem dilexi, et mendacium quæsivi;" et ideo audivi et
+contremui, quoniam talibus dicitur qualem me fuisse reminiscebar. In
+phantasmatibus* enim quæ pro veritate tenueram, vanitas erat et mendacium.
+Et insonui multa graviter ac fortiter in dolore recordationis meæ. Quæ
+utinam audissent qui adhuc usque "diligunt vanitatem et quærunt mendacium."
+Forte conturbarentur, et evomuissent illud; et exaudires eos cum clamarent
+ad te: quoniam vera morte carnis [Sidenote: Rom. 8, 34.]_mortuus est pro
+nobis, qui_ te _interpellat pro nobis_.
+
+10. Legebam: _Irascimini, et nolite peccare._ Et quomodo movebar, Deus
+meus, qui jam didiceram irasci mihi de præteritis, ut de cætero non
+peccarem? Et merito irasci, quia non alia natura gentis tenebrarum de me
+peccabat[223], sicut dicunt qui sibi non irascuntur, et [Sidenote: Rom. 2,
+5.]_thesaurizant sibi iram in die iræ et revelationis justi judicii tui_.
+Nec jam bona mea foris erant, nec oculis carneis in isto sole[224]
+quærebantur. Volentes enim gaudere forinsecus, facile evanescunt; et
+effunduntur in ea quæ videntur et temporalia[225] sunt, et imagines eorum
+{152} famelica[226] cogitatione lambunt. Et o si fatigentur inedia[227], et
+dicant: _Quis ostendet nobis bona?_ Et dicamus, et audiant: _Signatum est
+in nobis lumen vultus tui, Domine._ Non enim [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumen_
+nos sumus _quod illuminat omnem hominem_; sed illuminamur a te, ut qui
+[Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando tenebræ_, simus _lux in te_. O si
+viderent internum æternum*, quod ego quia gustaveram, frendebam, quoniam
+non eis poteram ostendere, si afferrent ad me cor in oculis suis foris a
+te, et dicerent: _Quis ostendet nobis bona?_ Ibi enim, ubi* mihi iratus
+eram intus in cubili, ut compunctus eram, ubi sacrificaveram mactans
+vetustatem meam, et inchoata meditatione renovationis meæ sperans in te,
+ibi mihi dulcescere coeperas, et [Sidenote: Ps. 4, 7.]_dederas lætitiam in
+corde meo_. Et exclamabam legens hæc foris, et agnoscens intus; nec volebam
+multiplicari[228] terrenis bonis, devorans tempora et devoratus
+temporibus*, cum haberem in æterna simplicitate[228] aliud [Sidenote: Ver.
+8.]_frumentum, et vinum, et oleum_.
+
+11. Et clamabam in consequenti versu clamore alto cordis mei: _O in pace! o
+in idipsum!_ o quid dixit; _Obdormiam et somnum capiam!_ Quoniam[229] quis
+resistet nobis cum fiet sermo qui scriptus est, [Sidenote: 1 Cor. 15,
+54.]_Absorpta est mors in victoriam?_ Et tu es _Idipsum_ valde _qui non
+mutaris_; et in te requies obliviscens {153} laborum omnium, quoniam nullus
+alius tecum, nec ad alia multa adipiscenda, quæ non sunt quod tu, sed _tu,
+Domine, singulariter in spe constituisti me_. Legebam, et ardebam; nec
+inveniebam quid facerem surdis mortuis, ex quibus fueram, pestis*, latrator
+amarus et cæcus adversus Litteras de melle coeli melleas, et de lumine tuo
+luminosas: et super inimicis* Scripturæ hujus tabescebam.
+
+[Sidenote: Acerrimo dolore dentium subito liberatur.]
+
+12. Quando recordabor* omnia dierum illorum feriatorum? Sed nec oblitus sum
+nec silebo flagelli tui asperitatem, et misericordiæ tuæ mirabilem
+celeritatem. Dolore dentium tunc excruciabas me; et cum in tantum
+ingravesceret ut non valerem loqui[230], ascendit in cor meum admonere
+omnes meos qui aderant, ut deprecarentur te pro me, Deum salutis omnimodæ.
+Et scripsi hoc in cera, et dedi ut eis legeretur. Mox ut genua supplici
+affectu fiximus, fugit dolor ille. Sed quis dolor? aut quomodo fugit?
+Expavi, fateor, Domine meus, Deus meus; nihil enim tale ab ineunte ætate
+expertus fueram. Et insinuati sunt mihi in profundo nutus tui; et gaudens
+in fide laudavi nomen tuum. Et ea fides me securum esse non sinebat de
+præteritis peccatis meis, quæ mihi per Baptismum tuum remissa nondum erant.
+
+[Sidenote: V. Ambrosium consulit quid legendum.]
+
+13. Renuntiavi, peractis vindemialibus, ut scholasticis suis Mediolanenses
+venditorem verborum alium providerent; quod et tibi ego servire delegissem,
+et illi professioni, præ difficultate spirandi ac dolore pectoris, non
+sufficerem. Et insinuavi per litteras antistiti tuo viro sancto Ambrosio
+pristinos errores meos, et præsens votum meum, ut moneret quid mihi
+potissimum de Libris tuis legendum esset, quo percipiendæ tantæ gratiæ
+paratior aptiorque fierem. At ille jussit Isaiam prophetam; credo, quod præ
+cæteris Evangelii[231] vocationisque Gentium sit prænuntiator apertior.
+Verumtamen ego primam hujus lectionem non intelligens, totumque talem
+arbitrans, distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio.
+
+{154}
+
+[Sidenote: VI. Mediolani baptizatur cum Alypin et Adeodato.]
+
+14. Inde ubi tempus advenit quo me nomen dare[232] oporteret relicto rure,
+Mediolanum remeavimus. Placuit et Alypio renasci in te mecum, jam induto
+humilitate Sacramentis tuis congrua, et fortissimo domitori corporis, usque
+ad Italicum solum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. Adjunximus
+etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. Tu bene
+feceras eum. Annorum erat ferme quindecim[233], et ingenio præveniebat
+multos graves et doctos viros. Munera tua tibi confiteor, Domine Deus meus,
+creator omnium, et multum potens formare* nostra deformia: nam ego in illo
+puero præter delictum non habebam. Quod enim enutriebatur a nobis in
+disciplina tua, tu inspiraveras nobis, nullus alius: munera tua tibi
+confiteor. Est liber noster qui inscribitur, de Magistro[234]: ipse ibi
+mecum loquitur. Tu scis illius esse sensa omnia quæ inseruntur ibi ex
+persona collocutoris mei, cum esset in annis sexdecim. Multa ejus alia
+mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat illud ingenium; et quis præter
+te talium miraculorum opifex? Cito de terra abstulisti vitam ejus; et
+securior eum recordor, non timens quidquam pueritiæ, nec adolescentiæ; nec
+omnino homini illi. Sociavimus eum coævum nobis in gratia tua, educandum in
+disciplina tua; et baptizati sumus[235] et fugit a {155} nobis sollicitudo
+vitæ præteritæ. Nec satiabar illis diebus dulcedine mirabili, considerare
+altitudinem consilii tui super salutem generis humani. Quantum flevi in
+hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesiæ tuæ vocibus commotus
+acriter! Voces illæ influebant auribus meis, et eliquabatur veritas in cor
+meum; et exæstuabat inde affectus pietatis*, et currebant lacrymæ, et bene
+mihi erat cum eis.
+
+[Sidenote: VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani.]
+
+15. Non longe coeperat Mediolanensis Ecclesia genus hoc consolationis et
+exhortationis celebrare, magno studio fratrum concinentium vocibus et
+cordibus. Nimirum annus erat, aut non multo amplius, cum Justina
+Valentiniani regis pueri mater hominem tuum Ambrosium persequeretur[236]
+hæresis suæ causa, qua* fuerat seducta ab Arianis. Excubabat pia plebs in
+ecclesia mori parata cum episcopo suo, servo tuo. Ibi mea mater, ancilla
+tua, sollicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat. Nos
+adhuc frigidi a calore Spiritus tui, excitabamur tamen civitate attonita
+atque turbata. Tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem
+orientalium partium, ne populus moeroris tædio contabesceret, institutum
+est; et ex illo in hodiernum retentum, multis jam ac pene omnibus gregibus
+tuis et per cætera orbis imitantibus*.
+
+[Sidenote: Inventio corporum SS. Protasii et Gervasii.]
+
+16. Tunc memorato antistiti tuo per visum aperuisti quo loco laterent
+martyrum corpora Protasii et Gervasii, quæ per tot annos incorrupta in
+thesauro secreti tui recondideras, unde opportune promeres ad coercendam
+rabiem femineam, sed regiam.[237] Cum enim propalata et effossa digno cum
+{156} honore transferrentur ad Ambrosianam basilicam, non solum quos
+immundi vexabant spiritus, confessis eisdem dæmonibus, sanabantur[238],
+verum etiam quidam plures annos cæcus[239], civis civitatique notissimus,
+cum populi tumultuante lætitia* causam quæsisset atque audisset, exsilivit,
+eoque se ut duceret, suum ducem rogavit. Quo perductus, impetravit admitti,
+ut sudario tangeret feretrum [Sidenote: Ps. 115, 15.]_pretiosæ in conspectu
+tuo mortis sanctorum tuorum_. Quod ubi fecit, atque admovit oculis,
+confestim aperti sunt. Inde fama discurrens, inde laudes tuæ ferventes,
+lucentes*, inde illius inimicæ animus etsi ad credendi sanitatem non
+applicatus*, a persequendi tamen furore compressus est. Gratias tibi, Deus
+meus. Unde et quo duxisti recordationem meam, ut hæc etiam confiterer tibi,
+quæ magna oblitus præterieram? Et tamen tunc cum ita fragraret [Sidenote:
+Cant 1, 3.]_odor unguentorum tuorum_, non _currebamus post te_. Ideo plus
+flebam inter cantica hymnorum tuorum, olim suspirans tibi, et tandem
+respirans*, quantum patet aura in domo fenea.
+
+[Sidenote: VIII. Evodii conversio. Ps. 67, 7.]
+
+17. Qui _habitare facis unanimes in domo_, consociasti nobis et Evodium
+juvenem ex nostro municipio. Qui cum agens in rebus[240] militaret; prior
+nobis ad te conversus est et {157} baptizatus, et relicta militia sæculari,
+accinctus in tua. [Sidenote: Matris obitus, ejusque a teneris
+educatio.]Simul eramus[241], simul habitaturi* placito sancto. Quærebamus
+quisnam locus nos utilius haberet servientes tibi: pariter remeabamus in
+Africam. Et cum apud Ostia Tiberina essemus, mater defuncta est. Multa
+prætereo, quia multum festino. Accipe confessiones meas et gratiarum
+actiones, Deus meus, de rebus innumerabilibus etiam in silentio. Sed non
+præteribo quidquid mihi anima parturit de illa famula tua, quæ me
+parturivit; et carne, ut in hanc temporalem; et corde, ut in æternam lucem
+nascerer*[242]. Non ejus, sed tua dicam dona in ea; neque enim seipsam
+fecerat, aut educaverat seipsam. Tu creasti eam, nec pater nec mater
+sciebat qualis ex eis fieret. Et erudivit eam in timore tuo virga Christi
+tui, regimen unici Filii tui in domo fideli, bono membro Ecclesiæ tuæ. Nec
+tantam erga suam disciplinam diligentiam matris prædicabat, quantam famulæ
+cujusdam decrepitæ, quæ patrem ejus infantem portaverat, sicut dorso
+grandiuscularum puellarum parvuli portari solent. Cujus rei gratia, et
+propter senectam ac mores optimos, in domo christiana satis a dominis
+honorabatur. Unde etiam curam filiarum dominicarum commissam* diligenter
+gerebat, et erat in eis coercendis, cum opus esset, sancta severitate
+vehemens, atque in docendis sobria prudentia. Nam eas, præter illas horas
+quibus ad mensam parentum moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent
+siti, nec aquam bibere sinebat, præcavens consuetudinem malam, et addens
+verbum sanum: "Modo aquam bibitis, quia in potestate vinum non habetis: cum
+autem ad maritos veneritis, factæ dominæ apothecarum et cellariorum, aqua
+sordebit; sed mos potandi permanebit*." Hac ratione præcipiendi et
+auctoritate imperandi, frenabat {158} aviditatem tenerioris ætatis; et
+ipsam puellarum sitim formabat ad honestum modum, ut jam nec liberet quod
+non deceret.
+
+18. Et surrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat, surrepserat
+ei vinolentia. Nam cum de more, tanquam puella sobria, juberetur a
+parentibus de cuppa vinum depromere, submisso poculo qua desuper patet,
+priusquam in lagunculam funderet merum, primoribus labris sorbebat exiguum,
+quia non poterat amplius, sensu recusante. Non enim ulla temulenta*
+cupidine faciebat hoc, sed quibusdam superfluentibus ætatis excessibus, qui
+ludicris motibus ebulliunt, et in puerilibus animis majorum pondere premi
+solent. Itaque ad illud modicum quotidiana modica addendo, quoniam qui
+[Sidenote: Eccli. 19, 1.]_modica spernit, paulatim decidit_, in eam
+consuetudinem lapsa erat, ut prope jam plenos mero caliculos inhianter
+hauriret. Ubi tunc sagax anus, et vehemens illa prohibitio? Numquid valebat
+aliquid adversus latentem morbum, nisi tua medicina, Domine, vigilaret
+super nos? Absente patre et matre et nutritoribus, tu præsens, qui creasti,
+qui vocas, qui etiam per præpositos* homines boni aliquid agis ad animarum
+salutem, quid tunc egisti, Deus meus? Unde curasti? unde sanasti? Nonne
+protulisti durum et acutum ex altera anima convicium, tanquam medicinale
+ferrum ex occultis provisionibus tuis, et uno ictu putredinem illam
+præcidisti? Ancilla enim cum qua solebat accedere ad cuppam, litigans cum
+domina minore, ut fit, sola cum sola, objecit hoc crimen, amarissima
+insultatione vocans meribibulam. Quo illa stimulo percussa respexit
+foeditatem suam, confestimque damnavit atque exuit. Sicut amici adulantes
+pervertunt, sic inimici litigantes plerumque corrigunt. Nec tu quod per eos
+agis, sed quod ipsi voluerunt, retribuis eis. Illa enim irata exagitare
+appetivit minorem dominam, non sanare: et ideo clanculo, aut quia ita eas
+invenerat locus et tempus litis, aut ne forte et ipsa periclitaretur quod
+tam sero prodidisset. At tu, Domine, rector coelitum*, et terrenorum, ad
+usus tuos contorquens profunda torrentis, fluxum sæculorum ordinate*
+turbulentum, etiam de alterius animæ insania[243] sanasti alteram; ne
+quisquam cum hoc adverterit, {159} potentiæ suæ tribuat, si verbo ejus
+alius corrigatur, quem vult corrigi.
+
+[Sidenote: IX. Laudabiles matris suæ mores prosequitur.]
+
+19. Educata itaque pudice ac sobrie, potiusque a te subdita parentibus,
+quam a parentibus tibi, ubi plenis annis nubilis facta est, tradita viro
+servivit veluti domino; et sategit eum lucrari tibi, loquens te illi
+moribus suis, quibus eam pulchram faciebas, et reverenter amabilem atque
+mirabilem viro. Ita autem toleravit cubilis injurias, ut nullam de hac re
+cum marito haberet unquam simultatem. Exspectabat enim misericordiam tuam
+super eum, ut in te credens castificaretur. Erat vero ille præterea, sicut
+benevolentia præcipuus, ita ira fervidus. Sed noverat hæc non resistere
+irato viro, non tantum facto, sed ne verbo quidem. Jam vero refractum et
+quietum cum opportunum videret, rationem facti sui reddebat, si forte ille
+inconsideratius commotus fuerat. Denique, cum matronæ multæ quarum viri
+mansuetiores erant, plagarum vestigia etiam dehonestata facie gererent,
+inter amica colloquia illæ arguebant maritorum vitam, hæc earum linguam,
+veluti per jocum graviter admonens, ex quo illas tabulas quæ matrimoniales
+vocantur, recitari audissent, tanquam instrumenta quibus ancillæ factæ
+essent, deputare debuisse; proinde memores conditionis superbire adversus
+dominos non oportere. Cumque mirarentur illæ, scientes quam ferocem
+conjugem sustineret, nunquam fuisse auditum, aut aliquo indicio claruisse,
+quod Patricius ceciderit uxorem, aut quod a se invicem vel unum diem
+domestica lite dissenserint, et causam familiariter quærerent; docebat illa
+institutum suum, quod supra memoravi. Quæ observabant, expertæ
+gratulabantur; quæ non observabant, subjectæ vexabantur.
+
+20. Socrum etiam suam primo susurris malarum ancillarum adversum se
+irritatam sic evicit obsequiis, perseverans tolerantia et mansuetudine, ut
+illa ultro filio suo medias linguas famularum proderet, quibus inter se et
+nurum pax domestica turbabatur, expeteretque vindictam. Itaque posteaquam
+ille, et matri obtemperans, et curans familiæ disciplinam, et concordiæ
+suorum consulens, proditas ad prodentis arbitrium verberibus coercuit,
+promisit illa talia de se præmia sperare debere, quæcumque de sua nuru
+sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur: nullaque jam audente,
+memorabili inter se benevolentiæ suavitate vixerunt. {160}
+
+21. Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cujus utero me creasti, Deus
+meus, misericordia mea, munus grande donaveras, quod inter dissidentes
+atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se præbebat pacificam,
+ut cum ab utraque multa de invicem audiret amarissima, qualia solet
+eructare turgens atque indigesta discordia quando præsenti amicæ de absente
+inimica per acida colloquia cruditas* exhalatur odiorum; nihil tamen alteri
+de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas valeret. Parvum hoc
+bonum mihi videretur, nisi turbas innumerabiles tristis experirer, nescio
+qua horrenda pestilentia peccatorum latissime pervagante, non solum
+iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quæ non dicta
+sunt addere; cum contra homini* humano parum esse debeat inimicitias
+hominum nec excitare nec augere male loquendo, nisi eas etiam exstinguere
+bene loquendo studuerit; qualis illa erat, docente te magistro intimo in
+schola pectoris.
+
+22. Denique etiam virum suum jam in extrema vita ejus temporali lucrata est
+tibi, nec in eo jam fideli planxit quod in nondum fideli toleraverat. Erat
+etiam serva servorum tuorum. Quisquis eorum noverat eam, multum in ea
+laudabat et honorabat et diligebat te; quia sentiebat præsentiam tuam in
+corde ejus, sanctæ conversationis fructibus testibus[244]. Fuerat enim
+[Sidenote: 1 Tim. 5, 9, 4. 10.]_unius viri uxor, mutuam vicem parentibus
+reddiderat, domum suam pie tractaverat, in operibus bonis testimonium
+habebat_. [Sidenote: Gal. 4, 19.]_Nutrierat_ filios, toties _eos
+parturiens_, quoties abs te deviare cernebat. Postremo nobis, Domine,
+omnibus, quia ex munere tuo sinis loqui servis tuis, qui ante dormitionem
+ejus in te jam consociati vivebamus percepta gratia Baptismi tui, ita curam
+gessit quasi omnes genuisset, ita servivit quasi ab omnibus genita fuisset.
+
+[Sidenote: X. Colloquium cum matre de regno coelorum.]
+
+23. Impendente autem die quo ex hac vita erat exitura, quem diem tu
+noveras, ignorantibus nobis; provenerat, ut credo, procurante te occultis
+tuis modis, ut ego et ipsa soli {161} staremus incumbentes ad quamdam
+fenestram, unde hortus intra domum quæ nos habebat prospectabatur, illic
+apud Ostia Tiberina, ubi remoti a turbis post longi itineris laborem
+instaurabamus nos navigationi: colloquebamur ergo soli valde dulciter; et
+[Sidenote: Phil. 3, 13.]_præterita obliviscentes, in ea quæ ante sunt
+extenti_, quærebamus inter nos apud præsentem Veritatem, quod tu es, qualis
+futura esset vita æterna sanctorum, [Sidenote: 1 Cor. 2, 9.]_quam nec
+oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit_. Sed
+inhiabamus ore cordis in superna fluenta fontis tui, [Sidenote: Ps. 35,
+10.]_fontis vitæ qui est apud te_; ut inde pro captu nostro aspersi, quoquo
+modo rem tantam cogitaremus.
+
+24. Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut carnalium sensuum delectatio
+quantalibet, in quantalibet luce corporea, præ illius vitæ jucunditate, non
+comparatione, sed ne commemoratione quidem digna videretur; erigentes nos
+ardentiore affectu _in idipsum_[245], perambulavimus gradatim cuncta
+corporalia, et ipsum coelum, unde sol et luna et stellæ lucent super
+terram. Et adhuc ascendebamus interius cogitando, et loquendo*, et mirando
+opera tua; et venimus in mentes nostras, et transcendimus[246] eas, ut
+attingeremus regionem ubertatis indeficientis, ubi [Sidenote: Ps. 79,
+2.]_pascis Israel_ in æternum veritatis pabulo, et ubi vita sapientia est,
+per quam fiunt omnia ista, et quæ fuerunt, et quæ futura sunt; et ipsa non
+fit, sed sic est ut fuit, et sic erit semper; quin potius fuisse, et
+futurum esse non est in ea, sed esse solum, quoniam æterna est: nam fuisse
+et futurum esse, non est æternum. Et dum loquimur et inhiamus illi,
+attigimus eam modice toto ictu cordis; et suspiravimus* et relinquimus ibi
+religatas [Sidenote: Rom. 8, 23.]_primitias spiritus_[247], et remeavimus
+ad strepitum oris nostri, ubi verbum et incipitur et finitur. Et quid
+simile Verbo tuo Domino nostro, [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se permanenti_
+sine vetustate, atque _innovanti omnia_?
+
+25. Dicebamus ergo: Si cui sileat tumultus carnis, sileant phantasiæ terræ
+et aquarum et aeris, sileant et poli, et ipsa sibi anima sileat, et
+transeat se non se cogitando, sileant {162} somnia et imaginariæ
+revelationes, omnis lingua et omne signum, et quidquid transeundo fit, si
+cui sileat omnino; quoniam si quis audiat*, dicunt hæc omnia, [Sidenote:
+Ps. 99, 3.]_Non ipsa nos fecimus_, sed _fecit nos_ qui _manet in æternum_:
+his dictis si jam taceant quoniam erexerunt aurem in eum qui fecit ea, et
+loquatur ipse solus, non per ea, sed per seipsum, ut audiamus verbum ejus,
+non per linguam carnis, neque per vocem angeli, [Sidenote: Ps. 76, 18.]nec
+per sonitum nubis, nec [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_per ænigma_
+similitudinis; sed ipsum quem in his amamus, ipsum sine his audiamus, sicut
+nunc extendimus nos, et rapida cogitatione attingimus* æternam Sapientiam
+super omnia manentem; si continuetur hoc, et subtrahantur aliæ visiones
+longe imparis generis, et hæc una rapiat et absorbeat et recondat in
+interiora gaudia spectatorem suum, ut talis sit sempiterna vita, quale fuit
+hoc momentum intelligentiæ, cui suspiravimus; nonne hoc est, [Sidenote:
+Mat. 25, 21.]_Intra in gaudium Domini tui?_ Et istud quando? An cum
+[Sidenote: 1 Cor. 15, 51]_omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur_?
+
+26. Dicebam talia*, et si non isto modo et his verbis, tamen, Domine, tu
+scis quod illo die, cum talia loqueremur, et mundus iste nobis inter verba
+vilesceret cum omnibus delectationibus suis, tunc ait illa: "Fili, quantum
+ad me attinet, nulla jam re delector in hac vita. Quid hic faciam adhuc, et
+cur hic sim nescio, jam consumpta spe hujus sæculi. Unum erat propter quod
+in hac vita aliquantum immorari cupiebam, ut te christianum catholicum
+viderem, priusquam morerer. Cumulatius hoc mihi Deus meus præstitit, ut te
+etiam, contempta felicitate terrena, servum ejus videam: quid hic facio?"
+
+[Sidenote: XI. De ecstasi et morte matris.]
+
+27. Ad hæc ei quid responderim, non satis recolo. Cum interea vix intra
+quinque dies, aut non multo amplius decubuit febribus. Et cum ægrotaret,
+quodam die defectum animæ passa est, et paululum subtracta a præsentibus.
+Nos concurrimus, sed cito reddita est sensui, et aspexit astantes, me et
+fratrem[248] meum, et ait nobis quasi quærenti similis: "Ubi eram?" Deinde
+nos intuens moerore attonitos: "Ponitis* hic, inquit, matrem vestram." Ego
+silebam, et fletum frenabam. Frater autem meus quiddam locutus est, quo eam
+non peregre, sed in patria defungi tanquam felicius optaret. Quo audito,
+illa vultu anxio reverberans eum oculis quod {163} talia saperet, atque
+inde me intuens: "Vide, ait, quid dicit." Et mox ambobus: "Ponite, inquit,
+hoc corpus ubicumque; nihil vos ejus cura conturbet: tantum illud vos rogo,
+ut ad Domini altare memineritis mei ubi ubi fueritis." Cumque hanc
+sententiam verbis quibus poterat explicasset, conticuit; et ingravescente
+morbo exercebatur.
+
+28. Ego vero cogitans dona tua, Deus invisibilis, quæ immittis in corda
+fidelium tuorum, et proveniunt inde fruges admirabiles; gaudebam et gratias
+tibi agebam, recolens quod noveram, quanta cura semper æstuasset de
+sepulcro quod sibi providerat et præparaverat juxta corpus viri sui. Quia
+enim valde concorditer vixerant, id etiam volebat, ut est animus humanus
+minus capax divinorum, adjungi ad illam felicitatem, et commemorari ab
+hominibus, concessum sibi esse post transmarinam peregrinationem, ut
+conjuncta terra amborum conjugum terra tegeretur. Quando autem ista
+inanitas plenitudine bonitatis tuæ coeperat in ejus corde non esse,
+nesciebam, et lætabar admirans quod sic mihi aperuisset*; quanquam et in
+illo sermone nostro ad fenestram cum dixit, "Jam quid hic facio?" non
+apparuit desiderare in patria mori. Audivi etiam postea, quod jam cum
+Ostiis essemus, cum quibusdam amicis meis materna fiducia colloquebatur
+quodam die de contemptu vitæ hujus et bono mortis, ubi ipse non aderam;
+illisque stupentibus virtutem feminæ, quam tu dederas ei, quærentibusque
+utrum non formidaret tam longe a sua civitate corpus relinquere: "Nihil,
+inquit, longe est Deo; neque timendum est ne ille non agnoscat in fine
+sæculi, unde me resuscitet." Ergo die nono ægritudinis suæ, quinquagesimo
+et sexto anno ætatis suæ, tricesimo et tertio ætatis meæ[249], anima illa
+religiosa et pia corpore soluta est.
+
+[Sidenote: XII. Quomodo luxerit mortem matris.]
+
+29. Premebam oculos ejus, et confluebat in præcordia mea moestitudo ingens,
+et transfluebat in lacrymas: ibidemque oculi mei violento animi imperio
+resorbebant fontem suum usque ad siccitatem, et in tali luctamine valde
+male mihi erat. Tum vero ubi efflavit extremum*, puer Adeodatus exclamavit
+in planctum, atque ab omnibus nobis coercitus tacuit. Hoc modo etiam meum
+quiddam puerile quod labebatur in fletus {164} juvenili voce cordis,
+coercebatur et tacebat. Neque enim decere arbitrabamur funus illud
+questibus lacrymosis gemitibusque celebrare*; quia his plerumque solet
+deplorari quædam miseria morientium, aut quasi omnimoda exstinctio. At illa
+nec misere moriebatur, nec omnino moriebatur. Hoc et documentis morum ejus,
+et fide non ficta, rationibusque certis tenebamus.
+
+30. Quid erat ergo quod intus mihi graviter dolebat, nisi ex consuetudine
+simul vivendi dulcissima et charissima repente disrupta vulnus recens?
+Gratulabar quidem testimonio ejus, quod in ea ipsa ultima ægritudine,
+obsequiis meis interblandiens, appellabat me pium, et commemorabat grandi
+dilectionis affectu nunquam se audisse ex ore meo jaculatum in se durum aut
+contumeliosum sonum*. Sed tamen quid tale, Deus meus, qui fecisti nos, quid
+comparabile habebat honor a me delatus illi, et servitus ab illa mihi?
+Quoniam itaque deserebar tam magno ejus solatio, sauciabatur anima*, et
+quasi dilaniabatur vita, quæ una facta erat ex mea et illius.
+
+31. Cohibito ergo a fletu illo puero, Psalterium arripuit Evodius, et
+cantare coepit psalmum[250]; cui respondebamus omnis domus: [Sidenote: Ps.
+100, 1.]_Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine._ Audito autem quid
+ageretur, convenerunt multi fratres ac religiosæ feminæ; et de more illis,
+quorum officium erat, funus curantibus, ego in parte ubi decenter poteram,
+cum eis qui me non deserendum esse censebant, quod erat tempori congruum
+disputabam; eoque fomento veritatis mitigabam cruciatum tibi notum, illis
+ignorantibus et intente audientibus, et sine sensu doloris me esse
+arbitrantibus. At ego in auribus tuis, ubi eorum nullus audiebat,
+increpabam mollitiem affectus mei, et constringebam fluxum moeroris:
+cedebatque mihi paululum; rursusque impetu suo ferebatur, non usque ad
+eruptionem lacrymarum, nec usque ad vultus mutationem, sed ego sciebam quid
+corde premerem. Et quia mihi vehementer displicebat tantum in me posse hæc
+humana, quæ ordine debito et sorte conditionis nostræ accidere necesse est,
+alio dolore dolebam dolorem meum, et duplici tristitia macerabar.
+
+{165}
+
+32. Cum ecce corpus elatum est*, imus[251], redimus sine lacrymis. Nam
+neque in eis precibus[252] quas tibi fudimus, cum offerretur pro ea
+sacrificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, priusquam
+deponeretur, sicut illic fieri solet, nec in eis ego precibus flevi: sed
+toto die graviter in occulto moestus eram, et mente turbata rogabam te, ut
+poteram, quo sanares dolorem meum, nec faciebas; credo, commendans memoriæ
+meæ, vel hoc uno documento, omnis consuetudinis vinculum, etiam adversus
+mentem quæ jam non fallaci verbo pascitur*. Visum etiam mihi est ut irem
+lavatum; quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Græci [Greek:
+balaneion] dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. Ecce et hoc confiteor
+misericordiæ tuæ, [Sidenote: Ps. 67, 6.]_Pater orphanorum_, quoniam lavi,
+et talis eram qualis priusquam lavissem. Neque enim exsudavit de corde meo
+moeroris amaritudo. Deinde dormivi et evigilavi, et non parva ex parte
+mitigatum inveni dolorem meum; atque ut eram in lecto meo solus, recordatus
+sum veridicos versus Ambrosii tui: tu es enim
+
+    Deus creator omnium,
+  Polique rector, vestiens
+  Diem decoro lumine,
+  Noctem sopore* gratiæ:
+    Artus solutos ut quies
+  Reddat laboris usui,
+  Mentesque fessas allevet,
+  Luctusque solvat anxios.
+
+33. Atque inde paulatim reducebam in pristinum sensum ancillam tuam,
+conversationemque ejus piam in te, et sancte* in nos blandam atque
+morigeram, qua subito destitutus sum; et libuit flere in conspectu tuo de
+illa et pro illa, de me et pro me. Et dimisi lacrymas quas continebam, ut
+effluerent quantum vellent, substernens eas cordi meo; et requievi in eis*,
+quoniam ibi erant aures tuæ, non cujusquam hominis superbe interpretantis
+ploratum meum. Et nunc, Domine, confiteor tibi in litteris. Legat qui
+volet, et interpretetur ut volet; et si peccatum invenerit, flevisse me
+matrem exigua parte horæ, {166} matrem oculis meis interim mortuam, quæ me
+multos annos fleverat ut oculis tuis viverem, non irrideat; sed potius, si
+est grandi charitate, pro peccatis meis fleat ipse ad te Patrem omnium
+fratrum Christi tui.
+
+[Sidenote: XIII. Orat pro matre defuncta.]
+
+34. Ego autem, jam sanato corde ab illo vulnere in quo poterat redargui
+carnalis affectus, fundo tibi, Deus noster, pro illa famula tua longe aliud
+lacrymarum genus, quod manat de concusso spiritu consideratione periculorum
+omnis animæ [Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_quæ in Adam moritur_. Quanquam illa
+_in Christo vivificata_, etiam nondum a carne resoluta, sic vixerit ut
+laudetur nomen tuum in fide moribusque ejus; non tamen audeo dicere, ex quo
+eam per Baptismum regenerasti, [Sidenote: Mat. 12, 3.]nullum verbum exisse
+ex ore ejus contra præceptum tuum. Et dictum est a Veritate Filio tuo:
+[Sidenote: Ib. 5, 23.]_Si quis dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennæ
+ignis._ Et væ etiam laudabili vitæ hominum, si, remota misericordia,
+discutias eam. Quia vero non exquiris delicta vehementer, fiducialiter
+speramus aliquem apud te locum*. Quisquis autem tibi enumerat vera merita
+sua, quid tibi enumerat nisi munera tua[253]? O si cognoscant se homines
+homines; et [Sidenote: 2 Cor. 10, 17.]_qui gloriatur, in Domino
+glorietur_*!
+
+35. Ego itaque, laus mea et vita mea, Deus cordis mei, sepositis paulisper
+bonis ejus actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis
+matris meæ deprecor te; exaudi me per Medicinam vulnerum nostrorum quæ
+pependit in ligno, et sedens ad dexteram tuam [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_interpellat te pro nobis_. Scio misericorditer operatam, et [Sidenote:
+Mat. 18, 36; 6, 12.]_ex corde dimisisse debita debitoribus suis_; _dimitte_
+illi et tu _debita sua_, si qua etiam contraxit per tot annos post aquam
+salutis. Dimitte, Domine, dimitte obsecro, [Sidenote: Ps. 142, 2.]_ne
+intres cum ea in judicium_. [Sidenote: Jac. 2, 13.]_Superexaltet
+misericordia judicio_, quoniam eloquia tua vera sunt, et promisisti
+[Sidenote: Mat. 5, 7.]_misericordiam misericordibus_: quod ut essent, tu
+dedisti eis, qui [Sidenote: Ex. 33, 19; Ro. 9, 15.]_misereberis cui
+misertus eris, et misericordiam præstabis cui misericors fueris_.
+
+36. Et credo quod* jam feceris quod te rogo, sed [Sidenote: Ps. 118,
+108.]_voluntaria oris mei approba, Domine_. Namque illa imminente die
+resolutionis suæ non cogitavit suum corpus sumptuose contegi, aut condiri
+aromatibus, aut monumentum electum concupivit aut curavit sepulcrum
+patrium; non ista mandavit {167} nobis: sed tantummodo memoriam sui ad
+altare tuum fieri desideravit, cui nullius diei prætermissione servierat;
+unde sciret dispensari victimam sanctam, qua [Sidenote: Col. 2,
+14.]_deletum est chirographum quod erat contrarium nobis_, qua _triumphatus
+est hostis_ computans delicta nostra, et quærens quid objiciat, et
+[Sidenote: Joh. 14, 30.]_nihil inveniens in illo_[254] in quo vincimus.
+Quis ei refundet innocentem sanguinem? Quis ei restituet pretium quo nos
+emit ut nos auferat ei*? Ad cujus pretii nostri sacramentum ligavit ancilla
+tua animam suam vinculo fidei. Nemo a protectione tua disrumpat eam. Non se
+interponat nec vi nec insidiis [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leo et draco_: neque
+enim respondebit illa nihil se debere, ne convincatur et obtineatur ab
+accusatore callido; sed respondebit dimissa debita sua ab eo, cui nemo
+reddet quod pro nobis non debens reddidit.
+
+37. Sit ergo in pace cum viro, ante quem nulli et post quem nulli nupta
+est; cui servivit [Sidenote: Luc. 8, 15.]_fructum_ tibi _afferens cum
+tolerantia_, ut eum quoque lucraretur tibi. Et inspira, Domine Deus meus*,
+inspira servis tuis fratribus meis, filiis tuis dominis meis, quibus et
+corde et voce et litteris servio, ut quotquot hæc legerint, meminerint ad
+altare tuum Monnicæ famulæ tuæ[255], cum Patricio quondam ejus conjuge, per
+quorum carnem introduxisti me in hanc vitam, quemadmodum, nescio.
+Meminerint cum affectu pio parentum meorum in hac luce transitoria, et
+fratrum meorum sub te patre in matre Catholica, et civium meorum in æterna
+Jerusalem, cui suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad reditum;
+ut quod a me illa poposcit extremum, uberius ei præstetur in multorum
+orationibus, per confessiones*, quam per orationes meas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{168}
+
+LIBER DECIMUS.
+
+    Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+    gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc
+    scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum
+    cognoscendum ineunda sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates
+    lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet,
+    Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in
+    sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis,
+    curiositatis et superbiæ; et quid circa unamquamque præscribat
+    temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore
+    disserit, cujus ope omnes animæ suæ languores sanatum iri confidit.
+
+[Sidenote: I. In Deo solo spes et gaudium.]
+
+1. Cognoscam te, cognitor meus, [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_cognoscam sicut
+et cognitus sum_. Virtus animæ meæ, intra in eam, et coapta tibi, ut habeas
+et possideas [Sidenote: Eph. 5, 27.]_sine macula et ruga_. Hæc est mea
+spes, [Sidenote: Ps. 115, 10.]_ideo loquor_; et in ea spe gaudeo, quando
+sanum* gaudeo. Cætera vero vitæ hujus tanto minus flenda, quanto magis
+fletur; et tanto magis flenda, quanto minus fletur in eis. Ecce enim
+[Sidenote: Ps. 50, 8.]_veritatem dilexisti_, quoniam [Sidenote: Joh. 3,
+21.]_qui facit eam, venit ad lucem_. Volo eam facere in corde meo coram te
+in confessione; in stilo autem meo coram multis testibus.
+
+[Sidenote: II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.]
+
+2. Et tibi quidem, Domine, [Sidenote: Heb. 4, 13.]_cujus oculis nuda est_
+[Sidenote: Ecclus. 42, 18.]abyssus humanæ conscientiæ, quid occultum esset
+in me, etiamsi nollem confiteri tibi? Te enim mihi absconderem, non me
+tibi. Nunc autem quod gemitus meus testis est displicere me mihi, tu
+refulges et places, et amaris et desideraris; ut erubescam de me, et
+abjiciam me atque eligam te, et nec tibi nec mihi placeam nisi de te. Tibi
+ergo, Domine, manifestus sum quicumque sim; et quo fructu tibi confitear,
+dixi. Neque enim* id ago verbis carnis et vocibus, sed verbis animæ et
+clamore cogitationis, quem novit auris tua. Cum enim malus sum, nihil est
+aliud confiteri tibi, quam displicere mihi; cum vero pius, nihil est aliud
+confiteri tibi, quam hoc non tribuere mihi: [Sidenote: Ps. 5, 13.]_quoniam
+tu, Domine, benedicis justum_, sed prius eum [Sidenote: Rom. 4,
+5.]_justificas impium_. Confessio itaque mea, Deus meus, in conspectu tuo
+tibi tacite fit, et non tacite. {169} Tacet enim strepitu, clamat affectu.
+Neque enim* dico recti aliquid hominibus, quod non a me tu prius audieris;
+aut etiam tu aliquid tale audis a me, quod non mihi tu prius dixeris.
+
+[Sidenote: III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis
+fuerit.]
+
+3. Quid mihi ergo est cum hominibus ut audiant confessiones meas, quasi
+ipsi [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanaturi_ sint _omnes languores meos_?
+Curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum ad corrigendam
+suam. Quid a me quærunt audire qui sim, qui nolunt a te audire qui sint? Et
+unde sciunt, cum a meipso de meipso audiunt, an verum dicam; quandoquidem
+[Sidenote: 1 Cor. 2, 11.]_nemo scit hominum quid agatur in homine, nisi
+spiritus hominis qui in ipso est_? Si autem a te audiant de seipsis, non
+poterunt dicere, Mentitur Dominus. Quid est enim a te audire de se, nisi
+cognoscere se? Quis porro cognoscit, et dicit, Falsum est, nisi ipse
+mentiatur? Sed quia [Sidenote: Ibid. 13, 7.]_charitas omnia credit_, inter
+eos utique quos connexos sibimet unum facit, ego quoque, Domine, etiam sic
+tibi confiteor, ut audiant homines, quibus demonstrare non possum an vera
+confitear; sed credunt mihi quorum mihi aures charitas aperit.
+
+4. Verumtamen tu, medice meus intime, quo fructu ista faciam, eliqua mihi.
+Nam confessiones præteritorum malorum meorum, quæ [Sidenote: Ps. 31,
+1.]_remisisti et texisti_ ut _beares me_ in te, mutans animam meam fide et
+Sacramento tuo, cum leguntur et audiuntur, excitant cor ne dormiat in
+desperatione et dicat, Non possum; sed evigilet in amore misericordiæ tuæ
+et dulcedine gratiæ tuæ, qua potens est omnis infirmus, qui sibi per ipsam
+fit conscius infirmitatis suæ. Et delectat bonos audire præterita mala
+eorum qui jam carent eis; nec ideo delectat quia mala sunt, sed quia
+fuerunt et non sunt. Quo itaque fructu Domine Deus meus cui quotidie
+confitetur conscientia mea, spe misericordiæ tuæ securior quam innocentia
+sua; quo fructu, quæso, etiam hominibus coram te confiteor per has litteras
+adhuc quis ego sim, non quis fuerim? Nam illum fructum vidi et commemoravi.
+Sed quis adhuc sim, ecce in ipso tempore confessionum mearum, et multi hoc
+nosse cupiunt qui me noverunt et non me noverunt, qui ex me vel de me
+aliquid audierunt; sed auris eorum non est ad cor meum, ubi ego sum
+quicumque sum. Volunt ergo audire confitentem me quid ipse intus sim, quo
+nec {170} oculum nec aurem nec mentem possunt intendere; credituri tamen
+volunt; numquid cognituri? Dicit enim eis charitas qua boni sunt non
+mentiri me de me confitentem, et ipsa in eis credit mihi.
+
+[Sidenote: IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.]
+
+5. Sed quo fructu id volunt? An congratulari mihi cupiunt cum audierint
+quantum accedam* munere tuo, et orare pro me cum audierint quantum retarder
+pondere meo? Indicabo me talibus. Non enim parvus est fructus, Domine Deus
+meus, ut [Sidenote: 2 Cor. 1, 11.]_a multis tibi gratiæ agantur de nobis_,
+et a multis rogeris pro nobis. Amet in me fraternus animus quod amandum
+doces, et doleat in me quod dolendum doces. Animus ille hoc faciat
+fraternus, non extraneus, non [Sidenote: Ps. 143, 8.]_filiorum alienorum,
+quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis_; sed
+fraternus ille qui cum approbat me, gaudet de me; cum autem improbat me,
+contristatur pro me: quia sive approbet sive improbet me, diligit me.
+Indicabo me talibus; respirent in bonis meis, suspirent in malis meis. Bona
+mea instituta tua sunt et dona tua; mala mea delicta mea sunt et
+judicia[256] tua. Respirent in illis, et suspirent in his; et hymnus et
+fletus ascendant in conspectum tuum de fraternis cordibus, [Sidenote: Apoc.
+8, 3.]_thuribulis tuis_. Tu autem, Domine, delectatus odore sancti templi
+tui, [Sidenote: Ps. 50, 1.]_miserere mei secundum magnam misericordiam
+tuam_, propter nomen tuum; et nequaquam deserens coepta tua, consumma
+imperfecta mea.
+
+6. Hic est fructus confessionum mearum, non qualis fuerim, sed qualis sim,
+ut hoc confitear* non tantum coram te secreta [Sidenote: Ps. 2,
+11.]_exsultatione cum tremore_ et secreto moerore cum spe; sed etiam in
+auribus credentium filiorum hominum, sociorum gaudii mei et consortium
+mortalitatis meæ, civium meorum et mecum peregrinorum, præcedentium et
+consequentium et comitum viæ meæ. Hi sunt servi tui fratres mei, quos
+filios tuos esse voluisti, dominos meos quibus jussisti ut serviam, si volo
+tecum de te vivere. Et hoc mihi Verbum tuum parum erat si loquendo
+præciperet, nisi et faciendo præiret. Et ego id ago factis et dictis, id
+ago _sub alis tuis_, nimis cum ingenti periculo, nisi quia sub alis tuis
+tibi subdita est anima mea, et infirmitas mea tibi nota est. Parvulus sum,
+sed vivit semper Pater meus, et idoneus est mihi tutor meus; idem {171}
+ipse est enim qui genuit me et tuetur me: et tu ipse es omnia bona mea, tu
+omnipotens qui mecum es, et priusquam tecum sim. Indicabo ergo talibus
+qualibus jubes ut serviam, non quis fuerim, sed quis jam sim, et quis adhuc
+sim; [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_sed neque meipsum dijudico_: sic itaque
+audiar.
+
+[Sidenote: V. Homo sese totium non novit.]
+
+7. [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_Tu_ enim, _Domine, dijudicas me_, quia etsi
+_nemo scit hominum quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso
+est_; tamen est aliquid hominis quod nec ipse scit spiritus hominis qui in
+ipso est; tu autem, Domine, scis ejus omnia qui fecisti eum. Ego vero
+quamvis præ tuo conspectu me despiciam, æstimem me _terram et cinerem_;
+tamen aliquid de te scio quod de me nescio. Et certe [Sidenote: Id. 13,
+12.]_videmus nunc per speculum in ænigmate_, nondum _facie ad faciem_: et
+ideo quamdiu [Sidenote: 2 Cor. 5, 6.]_peregrinor abs te_, mihi sum
+præsentior quam tibi, et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero
+quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio. Et spes
+est, [Sidenote: 1 Cor. 10, 13.]_quia fidelis es, qui nos non sinis tentari
+supra quam possumus ferre, sed facis cum tentatione etiam exitum ut
+possimus sustinere_. Confitear ergo quid de me sciam, confitear et quid de
+me nesciam. Quoniam et quod de me scio, te mihi lucente scio; et quod de me
+nescio, tamdiu nescio, donec [Sidenote: Is. 58, 10.]_fiant tenebræ meæ
+sicut meridies_ in vultu tuo.
+
+[Sidenote: VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus
+cognoscitur.]
+
+8. Non dubia sed certa conscientia, Domine, amo te. Percussisti cor meum
+verbo tuo, et amavi te. Sed et [Sidenote: Rom. 1, 20.]_coelum, et terra, et
+omnia quæ in eis_ sunt, ecce undique mihi dicunt ut te amem, nec cessant
+dicere omnibus [Sidenote: Ib. 9, 15.]_ut sint inexcusabiles_. Altius autem
+tu _misereberis cui misertus eris, et misericordiam præstabis cui
+misericors fueris_: alioquin coelum et terra surdis loquuntur laudes tuas.
+Quid autem amo, cum te amo? Non speciem corporis, nec decus temporis, non
+candorem lucis ecce* istis amicum oculis, non dulces melodias cantilenarum
+omnimodarum, non florum et unguentorum et aromatum suaveolentiam, non manna
+et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus. Non hæc amo, cum amo
+Deum meum; et tamen amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam odorem,
+et quemdam cibum, et quemdam amplexum, cum amo Deum meum, lucem, vocem,
+odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei; ubi fulget animæ meæ quod
+non capit locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non
+spargit flatus, et ubi sapit quod non minuit {172} edacitas, et ubi hæret
+quod non divellit satietas. Hoc est quod amo, cum Deum meum amo.
+
+9. Et quid est hoc? Interrogavi terram[257], et dixit, Non sum; et
+quæcumque in eadem sunt, idem confessa sunt. Interrogavi mare et abyssos,
+et reptilia animarum vivarum, et responderunt: Non sumus Deus tuus; quære
+super nos. Interrogavi auras flabiles, et inquit universus aer cum incolis
+suis: Fallitur Anaximenes; non sum Deus. Interrogavi coelum, solem, lunam,
+stellas; Neque nos sumus Deus quem quæris, inquiunt. Et dixi omnibus his
+quæ circumstant fores carnis meæ: Dixistis* mihi de Deo meo quod vos non
+estis, dicite mihi de illo aliquid. Et exclamaverunt voce magna: [Sidenote:
+Ps. 99, 3.]_Ipse fecit nos_: Interrogatio mea, intentio mea; et responsio
+eorum, species eorum[258]. Et direxi me ad me, et dixi mihi, Tu quis es? Et
+respondi, Homo. Et ecce corpus et anima in me mihi præsto sunt; unum
+exterius, et alterum interius. Quid horum est unde quærere debui Deum
+meum*? Jam quæsiveram per corpus a terra usque ad coelum, quousque potui
+mittere nuntios, radios oculorum meorum. Sed melius quod interius. Ei
+quippe renuntiabant omnes nuntii corporales præsidenti et judicanti de*
+responsionibus coeli et terræ et omnium quæ in eis sunt dicentium: Non
+sumus Deus, et _ipse fecit nos_. Homo interior cognovit hæc per exterioris
+ministerium: ego interior cognovi hæc; ego, ego animus per sensum corporis
+mei. Interrogavi mundi molem de Deo meo, et respondit mihi: Non ego sum,
+sed _ipse me fecit_.
+
+10. Nonne omnibus quibus integer sensus est, apparet hæc species? Cur non
+omnibus eadem loquitur? Animalia pusilla et magna vident eam, sed
+interrogare nequeunt: non enim præposita est in eis nuntiantibus sensibus
+judex ratio. Homines autem possunt interrogare, ut [Sidenote: Rom. 1,
+20.]_invisibilia Dei, per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciantur_*;
+sed amore subduntur eis, et subditi judicare non possunt. Nec respondent
+ista interrogantibus, nisi judicantibus; nec vocem suam mutant, id est
+speciem suam, si alius tantum videat, alius autem videns interroget, ut
+aliter illi appareat, aliter huic; sed eodem {173} modo utrique apparens,
+illi muta est, huic loquitur: imo vero omnibus loquitur; sed illi
+intelligunt qui ejus vocem acceptam foris intus cum veritate conferunt.
+Veritas enim dicit mihi: Non est Deus tuus coelum, et terra; neque omne
+corpus. Hoc dicit eorum natura videnti*: Moles est; moles minor est in
+parte quam in toto. Jam tu melior es; tibi dico, anima; quoniam tu vegetas
+molem corporis tui, præbens ei vitam; quod nullum corpus præstat corpori.
+Deus autem tuus etiam tibi vitæ vita est*.
+
+[Sidenote: VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.]
+
+11. Quid ergo amo, cum Deum meum amo? Quis est ille super caput animæ meæ?
+Per ipsam animam meam ascendam ad illum. Transibo vim meam, qua hæreo
+corpori, et vitaliter compagem ejus repleo. Non ea vi reperio Deum meum:
+nam reperiret [Sidenote: Ps. 31, 9.]_equus, et mulus, quibus non est
+intellectus_; quia* est eadem vis qua vivunt etiam eorum corpora. Est alia
+vis non solum qua vivifico, sed etiam qua sensifico carnem meam quam mihi
+fabricavit Dominus; jubens oculo ut non audiat, et auri ut non videat; sed
+illi per quem videam, huic per quam audiam: et propria singillatim cæteris
+sensibus sedibus suis et officiis suis; quæ diversa per eos ago unus ego
+animus*. Transibo et istam vim meam: nam et hanc habet equus, et mulus;
+sentiunt enim etiam ipsi per corpus.
+
+[Sidenote: VIII. Memoriæ vis.]
+
+12. Transibo ergo et istam vim naturæ meæ, gradibus ascendens ad eum qui
+fecit me: et venio in campos et lata prætoria memoriæ, ubi sunt thesauri
+innumerabilium imaginum de cujuscemodi* rebus sensis invectarum. Ibi
+reconditum est quidquid etiam cogitamus, vel augendo vel minuendo, vel
+utcumque variando ea quæ sensus attigerit; et si quid aliud commnendatum et
+repositum est, quod nondum absorbuit et sepelivit oblivio. Ibi quando sum,
+posco ut proferatur quidquid volo, et quædam statim prodeunt; quædam
+requiruntur diutius, et tanquam de abstrusioribus quibusdam receptaculis
+eruuntur; quædam catervatim se proruunt*, et dum aliud petitur et quæritur,
+prosiliunt in medium quasi dicentia, Ne forte nos sumus? Et abigo ea manu
+cordis a facie recordationis meæ, donec enubiletur quod* volo, atque in
+conspectum prodeat ex abditis. Alia faciliter atque imperturbata serie,
+sicut poscuntur suggerentur; et cedunt præcedentia consequentibus; et
+cedendo conduntur, iterum cum voluero processura. Quod totum fit, cum
+aliquid narro memoriter. {174}
+
+13. Ibi sunt omnia distincte generatimque servata, quæ suo quæque aditu
+ingesta sunt; sicut lux atque omnes colores formæque corporum per oculos;
+per aures autem omnia genera sonorum: omnesque odores per aditum narium;
+omnes sapores per oris aditum; a sensu autem totius corporis, quid durum,
+quid molle, quid calidum frigidumve, lene aut asperum, grave seu leve, sive
+extrinsecus sive intrinsecus corpori. Hæc omnia recipit recolenda cum opus
+est et retractanda grandis memoriæ recessus, et nescio qui secreti atque
+ineffabiles sinus ejus; quæ omnia suis quæque foribus intrant ad eam, et
+reponuntur in ea. Nec ipsa tamen intrant, sed rerum sensarum imagines illic
+præsto sunt cogitationi reminiscenti eas. Quæ quomodo fabricatæ sint quis
+dicit, cum appareat quibus sensibus raptæ sint interiusque reconditæ? Nam
+et in tenebris atque in silentio dum habito, in memoria mea* profero, si
+volo, colores; et discerno inter album et nigrum, et inter quos alios volo:
+nec incurrunt soni atque perturbant quod per oculos haustum considero, cum
+et ipsi ibi sint, et quasi seorsum repositi lateant. Nam et ipsos posco si
+placet, atque adsunt illico. Et quiescente lingua ac silente gutture canto
+quantum volo; imaginesque illæ colorum quæ nihilominus ibi sunt, non se
+interponunt neque interrumpunt, cum thesaurus alius retractatur qui
+influxit ab auribus. Ita cætera quæ per sensus cæteros ingesta atque
+congesta sunt, recordor prout libet: et auram liliorum discerno a violis,
+nihil olfaciens; et mel defruto, lene aspero, nihil tunc gustando neque
+contrectando, sed reminiscendo antepono.
+
+14. Intus hæc ago, in aula ingenti memoriæ meæ. Ibi enim mihi coelum et
+terra et mare præsto sunt, cum omnibus quæ in eis sentire potui, præter
+illa quæ oblitus sum. Ibi mihi et ipse occurro, meque recolo, quid, quando,
+et ubi egerim, quoque modo cum agerem affectus fuerim. Ibi sunt omnia quæ
+sive experta a me sive credita memini. Ex eadem copia etiam similitudines
+rerum vel expertarum, vel ex eis quas expertus sum creditarum, alias atque
+alias et ipse contexo præteritis; atque ex his etiam futuras actiones et
+eventa et spes, et hæc omnia rursus quasi præsentia meditor. "Faciam hoc
+aut* illud," dico apud me in ipso ingenti sinu animi mei pleno tot et
+tantarum rerum imaginibus; "et hoc {175} aut illud sequetur." "O si esset
+hoc aut illud!" "Avertat Deus hoc aut illud!" Dico apud me ista: et cum
+dico, præsto sunt imagines omnium quæ dico ex eodem thesauro memoriæ, nec
+omnino aliquid eorum dicerem si defuissent.
+
+15. Magna ista vis est memoriæ, magna nimis, Deus meus, penetrale amplum et
+infinitum. Quis ad fundum ejus pervenit? Et vis est hæc animi mei, atque ad
+meam naturam pertinet; nec ego ipse capio totum quod sum. Ergo animus ad
+habendum seipsum angustus est. Et ubi sit, quod sui non capit*? Numquid
+extra ipsum ac non in ipso? Quomodo ergo non capit? Multa mihi super hoc
+oboritur admiratio, stupor apprehendit me. Et eunt homines admirari alta
+montium, et ingentes fluctus maris, et latissimos lapsus fluminum, et
+Oceani ambitum, et gyros siderum, et relinquunt seipsos; nec mirantur, quod
+hæc omnia cum dicerem, non ea videbam oculis, nec tamen dicerem nisi montes
+et fluctus et flumina et sidera quæ vidi, et Oceanum quem credidi, intus in
+memoria mea viderem spatiis tam ingentibus quasi foris viderem: nec ea
+tamen videndo absorbui quando vidi oculis; nec ipsa sunt apud me, sed
+imagines eorum. Et novi quid ex quo sensu corporis impressum sit mihi.
+
+[Sidenote: IX. Memoria disciplinarum.]
+
+16. Sed non ea sola gestat immensa ista capacitas memoriæ meæ. Hic sunt et
+illa omnia quæ de doctrinis liberalibus percepta nondum exciderunt, quasi
+remota interiore loco, non loco*; nec eorum imagines, sed res ipsas gero.
+Nam quid sit litteratura, quid peritia disputandi, quot genera quæstionum,
+quidquid horum scio sic hic* est in memoria mea, ut non retenta imagine rem
+foris reliquerim, aut sonuerit et præterierit, sicut vox impressa per aures
+vestigio quo recoleretur*, quasi sonaret cum jam non sonaret; aut sicut
+odor dum transit et evanescit in ventos, olfactum afficit, unde trajicit in
+memoriam imaginem sui quam reminiscendo repetamus; aut sicut cibus qui
+certe in ventre jam non sapit, et tamen in memoria quasi sapit; aut sicut
+aliquid quod corpore tangendo sentitur, quod etiam separatum a nobis
+imaginatur memoria. Istæ quippe res non intromittuntur ad eam, sed earum
+solæ imagines mira celeritate capiuntur, et miris tanquam cellis
+reponuntur, et mirabiliter recordando proferuntur.
+
+[Sidenote: X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex
+ejus abditiore sinu eruuntur.]
+
+17. At vero cum audio tria genera esse quæstionum, an sit, quid sit, quale
+sit; sonorum quidem quibus hæc verba {176} confecta sunt imagines teneo, et
+eos per auras* cum strepitu transisse ac jam non esse scio. Res vero ipsas
+quæ illis significantur sonis neque ullo sensu corporis attigi, neque
+uspiam vidi præter animum meum, et in memoria recondidi non imagines earum,
+sed ipsas; quæ unde ad me intraverint, dicant si possunt*. Nam percurro
+januas omnes carnis meæ, nec invenio qua earum ingressæ sint. Quippe oculi
+dicunt: Si coloratæ sunt, nos eas nuntiavimus. Aures dicunt: Si sonuerunt,
+a nobis indicatæ sunt. Nares dicunt: Si oluerunt, per nos transierunt.
+Dicit etiam sensus gustandi: Si sapor non est, nihil me interroges. Tactus
+dicit: Si corpulentum non est, non contrectavi; si non contrectavi, non
+indicavi. Unde et qua hæc intraverunt in memoriam meam? Nescio quomodo; nam
+cum ea didici non credidi alieno cordi, sed in meo recognovi, et vera esse
+approbavi, et commendavi ei, tanquam reponens unde proferrem cum vellem.
+Ibi ergo erant et antequam ea didicissem, sed in memoria non erant. Ubi
+ergo, aut quare cum dicerentur agnovi, et dixi: Ita est, verum est; nisi
+quia jam erant in memoria, sed tam remota et retrusa quasi in caveis
+abditioribus, ut nisi admonente aliquo eruerentur, ea fortasse cogitare non
+possem?
+
+[Sidenote: XI. Quid sit discere.]
+
+18. Quocirca invenimus nihil esse aliud discere ista, quorum non per sensus
+haurimus imagines, sed sine imaginibus sicuti sunt per seipsa intus
+cernimus; nisi ea quæ passim atque indisposite memoria continebat,
+cogitando quasi colligere, atque animadvertendo curare, ut tanquam ad manum
+posita in ipsa memoria, ubi sparsa prius et neglecta latitabant, jam
+familiari intentioni facile occurrant. Et quam multa hujusmodi gestat
+memoria mea quæ jam inventa sunt, et sicut dixi, quasi ad manum posita, quæ
+didicisse et nosse dicimur! Quæ si modestis temporum intervallis recolere
+desivero, ita rursus demerguntur, et quasi in remotiora penetralia
+dilabuntur, ut denuo velut nova excogitanda sint indidem iterum* (neque
+enim est alia regio eorum), et cogenda rursus ut sciri possint, id est
+velut ex quadam dispersione colligenda, unde dictum est cogitare. Nam cogo
+et cogito, sic est ut ago et agito, facio et factito. Verumtamen sibi
+animus hoc verbum proprie vindicavit, ut non quod alibi, sed quod in animo
+colligitur, id est cogitur, cogitari proprie jam dicatur. {177}
+
+[Sidenote: XII. Rerum Mathematicarum memoria.]
+
+19. Item continet memoria numerorum dimensionumque rationes et leges
+innumerabiles, quarum nullam corporis sensus impressit; quia nec ipsæ
+coloratæ sunt, aut sonant, aut olent, aut gustatæ, aut contrectatæ sunt.
+Audivi sonos verborum quibus significantur cum de his disseritur; sed illi
+alii, istæ autem aliæ sunt: nam illi aliter Græce, aliter Latine sonant;
+istæ vero nec Græcæ nec Latinæ sunt, nec aliud eloquiorum genus. Vidi
+lineas fabrorum, vel etiam tenuissimas, sicut filum araneæ; sed illæ aliæ
+sunt, non sunt imagines earum quas mihi nuntiavit carnis oculus: novit eas
+quisquis sine ulla cogitatione qualiscumque corporis intus agnovit eas.
+Sensi etiam numeros omnibus corporis sensibus quos numeramus; sed illi alii
+sunt quibus numeramus, nec imagines istorum sunt, et ideo valde sunt.
+Rideat me ista dicentem qui non eos videt, et ego doleam ridentem me.
+
+[Sidenote: XIII. Memoria meminisse nos meminimus.]
+
+20. Hæc omnia memoria teneo, et quomodo ea didicerim memoria teneo. Multa
+etiam quæ adversus hæc falsissime disputantur audivi, et memoria teneo: quæ
+tametsi falsa sunt, tamen ea meminisse me non est falsum; et discrevisse me
+inter illa vera et hæc falsa quæ contradicuntur, et hoc memini; aliterque
+nunc video discernere me ista, aliter autem memini sæpe me discrevisse cum
+ea sæpe cogitarem. Ergo et intellexisse me sæpius ista memini; et quod nunc
+discerno et intelligo, recondo in memoria, ut postea me nunc intellexisse
+meminerim. Ergo et meminisse me memini; sicut postea quod hæc reminisci
+nunc potui si recordabor, utique per vim memoriæ recordabor.
+
+[Sidenote: XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti
+quomodo recordamur.]
+
+21. Affectiones quoque animi mei eadem memoria continet: non illo modo quo
+eas habet ipse animus cum patitur eas; sed alio multum diverso, sicut sese
+habet vis memoriæ. Nam et lætatum me fuisse reminiscor non lætus, et
+tristitiam meam præteritam recordor non tristis, et me aliquando timuisse
+recolo sine timore, et pristinæ cupiditatis sine cupiditate sum memor;
+aliquando et e contrario tristitiam meam transactam lætus reminiscor, et
+tristis lætitiam. Quod mirandum non est de corpore: aliud enim animus,
+aliud corpus. Itaque si præteritum dolorem corporis gaudens memini, non ita
+mirum est. Hic vero cum animus sit etiam ipsa memoria: nam et cum mandamus
+aliquid ut memoriter habeatur, dicimus, "Vide ut illud in animo habeas;" et
+cum obliviscimur, dicimus, "Non {178} fuit in animo;" et, "Elapsum est
+animo;" ipsam memoriam vocantes animum: cum ergo ita sit, quid est hoc quod
+cum tristitiam meam præteritam lætus memini, animus habet lætitiam, et
+memoria tristitiam; lætusque est animus ex eo quod inest ei lætitia,
+memoria vero ex eo quod inest ei tristitia, tristis non est? Num forte non
+pertinet ad animum? Quis hoc dixerit? Nimirum ergo memoria quasi venter est
+animi, lætitia vero atque tristitia quasi cibus dulcis et amarus: cum
+memoriæ commendantur quasi trajecta in ventrem recondi illic possunt,
+sapere non possunt. Ridiculum est hæc illis similia putare, nec tamen sunt
+omnimodo dissimilia.
+
+22. Sed ecce de memoria profero, cum dico quatuor esse perturbationes
+animi; cupiditatem, lætitiam, metum, tristitiam: et quidquid de his
+disputare potuero, dividendo singula per species sui cujusque generis et
+definiendo; ibi invenio quid dicam, atque inde profero: nec tamen ulla
+earum perturbatione perturbor, cum eas reminiscendo commemoro; et antequam
+recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde per
+recordationem potuere depromi. Forte ergo, sicut de ventre cibus ruminando,
+sic ista de memoria recordando proferuntur. Cur igitur in ore cogitationis
+non sentitur a disputante, hoc est a reminiscente, lætitiæ dulcedo vel
+amaritudo moestitiæ? An in hoc dissimile est, quod non undique simile est?
+Quis enim talia volens loqueretur, si quoties tristitiam metumve nominamus,
+toties moerere vel timere cogeremur? Et tamen non ea loqueremur, nisi in
+memoria nostra non tantum sonos nominum secundum imagines impressas a
+sensibus corporis*; sed etiam rerum ipsarum notiones inveniremus, quas
+nulla janua carnis accepimus, sed eas ipse animus per experientiam
+passionum suarum sentiens memoriæ commendavit, aut ipsa sibi hæc etiam non
+commendata retinuit.
+
+[Sidenote: XV. Etiam quæ absunt meminimus.]
+
+23. Sed utrum per imagines, an non, quis facile dixerit? Nomino quippe
+lapidem, nomino solem, cum res ipsæ non adsunt sensibus meis; in memoria
+sane mea præsto sunt imagines earum. Nomino dolorem corporis, nec mihi
+adest dum nihil dolet; nisi tamen adesset imago ejus in memoria mea,
+nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a voluptate discernerem.
+Nomino salutem corporis cum salvus sum corpore: adest mihi quidem res ipsa;
+verumtamen nisi et imago ejus inesset in memoria mea, nullo modo recordarer
+quid {179} hujus nominis significaret sonus. Nec ægrotantes agnoscerent
+salute nominata quid esset dictum; nisi eadem imago vi memoriæ teneretur,
+quamvis ipsa res abesset a corpore. Nomino numeros quibus numeramus, en
+adsunt in memoria mea non imagines eorum, sed ipsi. Nomino imaginem solis,
+et hæc adest in memoria mea: neque enim imaginem imaginis ejus, sed ipsam
+recolo; ipsa mihi reminiscenti præsto est. Nomino memoriam, et agnosco quod
+nomino. Et ubi agnosco, nisi in ipsa memoria? Num et ipsa per imaginem suam
+sibi adest, ac non per seipsam?
+
+[Sidenote: XVI. Et oblivionis memoria est.]
+
+24. Quid, cum oblivionem nomino, atque itidem agnosco quod nomino? unde
+agnoscerem nisi meminissem? Non eumdem sonum nominis dico, sed rem quam
+significat; quam si oblitus essem; quid ille valeret sonus, agnoscere
+utique non valerem. Ergo cum memoriam memini, per seipsam sibi præsto est
+ipsa memoria: cum vero memini oblivionem, et memoria præsto est et oblivio;
+memoria qua meminerim, oblivio quam meminerim. Sed quid est oblivio, nisi
+privatio memoriæ? Quomodo ergo adest ut eam meminerim, quando cum adest
+meminisse non possum? At si quod meminimus memoria retinemus; oblivionem
+autem nisi meminissemus, nequaquam possemus audito isto nomine, rem quæ
+illo significatur agnoscere; memoria retinetur oblivio. Adest ergo ne
+obliviscamur, quæ cum adest obliviscimur. An ex hoc intelligitur non per
+seipsam inesse memoriæ cum eam meminimus, sed per imaginem suam? quia si
+per seipsam præsto esset oblivio, non ut meminissemus, sed ut
+oblivisceremur efficeret. Et hoc quis tandem indagabit? quis comprehendet
+quomodo sit?
+
+25. [Sidenote: Gen. 3, 7.]Ego certe, Domine, laboro hic, et laboro in
+meipso: factus sum mihi terra difficultatis, et sudoris nimii. Neque enim
+nunc scrutamur plagas coeli, aut siderum intervalla dimetimur*, vel terræ
+libramenta quærimus: ego sum qui memini, ego animus. Non ita mirum, si a me
+longe est quidquid ego non sum. Quid autem propinquius meipso mihi? Et ecce
+memoriæ meæ vis non comprehenditur a me, cum ipsum me non dicam præter
+illam. Quid enim dicturus sum quando mihi certum est meminisse me
+oblivionem? An dicturus sum non esse in memoria mea quod memini? an
+dicturus sum ad hoc inesse oblivionem in memoria mea, ut {180} non
+obliviscar? Utrumque absurdissimum est. Quid illud tertium? quo pacto dicam
+imaginem oblivionis teneri memoria mea, non ipsam oblivionem, cum eam
+memini? Quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum imprimitur rei cujusque
+imago in memoria, prius necesse est ut adsit res ipsa unde illa imago
+possit imprimi? Sic enim Carthaginis memini, sic omnium locorum quibus
+interfui, sic facies hominum quas vidi, et cæterorum sensuum nuntiata, sic
+ipsius corporis salutem sive dolorem. Cum præsto essent ista, cepit ab eis
+imagines memoria quas intuerer præsentes, et retractarem animo cum illa et
+absentia reminiscerer. Si ergo per imaginem suam non per seipsam in memoria
+tenetur oblivio, ipsa utique aderat ut ejus imago caperetur. Cum autem
+adesset, quomodo imaginem suam in memoria conscribebat, quando id etiam
+quod jam notatum invenit, præsentia sua delet oblivio? Et tamen quocumque
+modo, licet sit modus iste incomprehensibilis et inexplicabilis, etiam
+ipsam oblivionem meminisse me certus sum, qua id quod meminerimus obruitur.
+
+[Sidenote: XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur
+Deus.]
+
+26. Magna vis est memoriæ, nescio quid horrendum, Deus meus, profunda et
+infinita multiplicitas; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. Quid ergo
+sum, Deus meus? quæ natura sum? Varia, multimoda vita, et immensa
+vehementer. Ecce in memoriæ meæ campis et antris et cavernis
+innumerabilibus, atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum
+generibus, sive per imagines, sicut omnium corporum; sive per præsentiam,
+sicut artium; sive per nescio quas notiones vel notationes, sicut
+affectionum animi, quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in
+animo sit quidquid est in memoria: per hæc omnia discurro et volito; hac
+illac penetro etiam quantum possum, et finis nusquam; tanta vis est memoriæ
+tanta vitæ vis est in homine vivente mortaliter! Quid igitur agam, tu vera
+mea vita Deus meus? Transibo et hanc vim meam quæ memoria vocatur, transibo
+eam ut pertendam ad te, dulce lumen. Quid dicis mihi? Ecce ego ascendens
+per animum meum ad te qui desuper mihi manes. Transibo et istam vim meam,
+quæ memoria vocatur, volens te attingere unde attingi potes, et inhærere
+tibi unde inhæreri* tibi potest. Habent enim memoriam et pecora et aves;
+alioquin non cubilia nidosve repeterent, non alia multa quibus assuescunt,
+neque enim et assuescere valerent ullis rebus nisi per {181} memoriam.
+Transibo ergo et memoriam, ut attingam eum qui separavit me a
+quadrupedibus, et volatilibus coeli sapientiorem me fecit. Transibo et
+memoriam; et ubi te inveniam, vere bona et secura suavitas? et ubi te
+inveniam? Si præter memoriam meam te invenio, immemor tui sum. Et quomodo
+jam inveniam te, si memor non sum tui?
+
+[Sidenote: XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria
+teneretur.]
+
+27. [Sidenote: Luc. 15, 8.]Perdiderat enim mulier drachmam, et quæsivit eam
+cum lucerna, et nisi memor ejus esset, non inveniret eam. Cum enim esset
+inventa, unde sciret utrum ipsa esset, si memor ejus non esset? Multa me
+memini perdita quæsisse atque invenisse. Inde istud scio, quia cum quærerem
+aliquid eorum, et diceretur mihi, Num forte hoc est, num forte illud?
+tamdiu dicebam, Non est, donec id offerretur quod quærebam. Cujus nisi
+memor essem, quidquid illud esset, etiam si mihi offerretur non invenirem,
+quia non agnoscerem. Et semper ita fit, cum aliquid perditum quærimus et
+invenimus. Verumtamen si forte aliquid ab oculis perit, non a memoria,
+veluti corpus quodlibet visibile, tenetur intus imago ejus, et quæritur
+donec reddatur aspectui*. Quod cum inventum fuerit, ex imagine quæ intus
+est recognoscitur. Nec invenisse nos dicimus quod perierat, si non
+agnoscimus; nec agnoscere possumus, si non meminimus: sed hoc perierat
+quidem oculis, memoria tenebatur.
+
+[Sidenote: XIX. Quid sit reminisci.]
+
+28. Quid cum ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit cum obliviscimur, et
+quærimus ut recordemur? Ubi tandem quærimus, nisi in ipsa memoria? Et ibi
+si aliud pro alio forte offeratur, respuimus, donec illud occurrat quod
+quærimus: et cum occurrerit, dicimus, Hoc est; quod non diceremus nisi
+agnosceremus, nec agnosceremus nisi meminissemus. Certe ergo obliti
+fueramus. An* non totum exciderat, sed ex parte qua tenebatur pars alia
+quærebatur; quia sentiebat se memoria non simul volvere quod simul solebat,
+et quasi detruncata consuetudine claudicans, reddi quod deerat flagitabat?
+Tanquam si homo notus sive conspiciatur oculis, sive cogitetur, et nomen
+ejus obliti requiramus, quidquid aliud occurrerit non connectitur: quia non
+cum illo cogitari consuevit, ideoque respuitur donec illud adsit, ubi simul
+assuefacta notitia non inæqualiter acquiescat. Et unde adest, nisi ex ipsa
+memoria? Nam et cum ab alio commoniti recognoscimus, inde adest. Non enim
+quasi novum credimus, sed recordantes {182} approbamus hoc esse quod dictum
+est. Si autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti reminiscimur. Neque
+enim omnimodo adhuc obliti sumus, quod vel oblitos nos esse meminimus. Hoc
+ergo nec amissum quærere poterimus, quod omnino obliti fuerimus.
+
+[Sidenote: XX. Ut beatudinem omnes appetant, oportet eam noverint.]
+
+29. Quomodo ergo te quæro, Domine? Cum enim te Deum meum quæro, vitam
+beatam quæro. Quæram te ut vivat anima mea. Vivit enim corpus meum de anima
+mea, et vivit* anima mea de te. Quomodo ergo quæro vitam beatam, quia non
+est mihi donec dicam, "Sat est," illic ubi oportet ut dicam? quomodo eam
+quæro? Utrum per recordationem, tanquam eam oblitus sim, oblitumque me esse
+adhuc teneam; an per appetitum discendi incognitam, sive quam nunquam
+scierim, sive quam sic oblitus fuerim ut me nec oblitum esse meminerim?
+Nonne ipsa est beata vita quam omnes volunt[259], et omnino qui nolit nemo
+est? Ubi noverunt eam, quod sic volunt eam? Ubi viderunt, ut amarent eam?
+Nimirum habemus eam nescio quomodo. Et est alius quidam modus, quo quisque
+cum habet eam, tunc beatus est; et sunt qui spe beati sunt. Inferiore modo
+isti habent eam, quam illi qui jam re ipsa beati sunt; sed tamen meliores
+quam illi qui nec re nec spe beati sunt. Qui tamen etiam ipsi nisi aliquo
+modo haberent eam, non ita vellent beati esse, quod eos velle certissimum
+est. Nescio quomodo noverunt eam, ideoque habent eam in nescio qua notitia,
+de qua satago utrum in memoria sit: quia si ibi est, jam beati fuimus
+aliquando; utrum singillatim omnes, an in illo homine qui primus peccavit,
+[Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_in quo_ et _omnes mortui sumus_, et de quo omnes
+cum miseria nati sumus, non quæro nunc; sed quæro utrum in memoria sit
+beata vita. Neque enim amaremus eam nisi nossemus Audimus nomen hoc, et
+omnes rem ipsam nos appetere fatemur; non enim sono delectamur. Nam hoc cum
+Latine audit Græcus, non delectatur, quia ignorat quid dictum sit; nos
+autem delectamur, sicut etiam ille si Græce hoc audierit; quoniam res ipsa
+nec Græca nec Latina est, cui adipiscendæ Græci Latinique inhiant,
+cæterarumque linguarum homines. Nota est igitur omnibus, qui una voce si
+interrogari possent, {183} utrum beati esse vellent, sine ulla dubitatione,
+velle responderent. Quod non fieret, nisi res ipsa cujus hoc nomen est,
+eorum memoria teneretur.
+
+[Sidenote: XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.]
+
+30. Numquid ita ut* meminit Carthaginem qui vidit? Non: vita enim beata non
+videtur oculis, quia non est corpus. Numquid sicut meminimus numeros? Non:
+hos enim qui habet in notitia, non adhuc quærit adipisci; vitam vero beatam
+habemus in notitia, ideoque amamus*, et tamen adipisci eam volumus ut beati
+simus. Numquid sicut meminimus eloquentiam? Non: quamvis enim* et hoc
+nomine audito recordentur ipsam rem qui etiam nondum sunt eloquentes,
+multique esse cupiant, unde apparet eam esse in eorum notitia; tamen per
+corporis sensus alios eloquentes animadverterunt et delectati sunt et hoc
+esse desiderant (quanquam nisi ex interiore notitia* non delectarentur,
+neque hoc esse vellent nisi delectarentur); beatam vero vitam nullo sensu
+corporis in aliis experimur. Numquid sicut meminimus gaudium? Fortasse ita.
+Nam gaudium meum etiam tristis memini, sicut vitam beatam miser: neque
+unquam corporis sensu gaudium meum vel vidi, vel audivi, vel odoratus sum,
+vel gustavi, vel tetigi; sed expertus sum in animo meo quando lætatus sum,
+et adhæsit ejus notitia memoriæ meæ, ut id reminisci valeam aliquando cum
+aspernatione, aliquando cum desiderio, pro earum rerum diversitate de
+quibus me gavisum esse memini. Nam et de turpibus gaudio quodam perfusus
+sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror; aliquando de bonis et
+honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non adsunt, et ideo tristis
+gaudium pristinum recolo.
+
+31. Ubi ergo et quando expertus sum vitam meam beatam ut recorder eam, et
+amem et desiderem? Nec ego tantum, aut cum paucis, sed beati prorsus omnes
+esse volumus. Quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa voluntate
+vellemus. Sed quid est hoc quid si quæratur a duobus, utrum militare
+velint, fieri possit ut alter eorum velle se, alter nolle respondeat: si
+autem ab eis quæratur, utrum esse beati velint, uterque se statim sine ulla
+dubitatione dicat optare; nec ob aliud velit ille militare, nec ob aliud
+iste nolit, nisi ut beati sint? Num* forte quoniam alius hinc, alius inde
+gaudet ita se omnes beatos esse velle consonant, quemadmodum consonarent,
+si hoc interrogarentur, se velle gaudere, atque {184} ipsum gaudium vitam
+beatam vocant? Quod etsi alius hinc, alius illinc assequitur, unum est
+tamen quo pervenire omnes nituntur, ut gaudeant. Quæ quoniam res est quam
+se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in memoria
+recognoscitur, quando beatæ vitæ nomen auditur.
+
+[Sidenote: XXII. Beata vita quæ, et ubi.]
+
+32. Absit, Domine, absit a corde servi tui, qui confitetur tibi; absit ut
+quocumque gaudio gaudeam, beatum me putem. Est enim [Sidenote: Is. 48,
+22.]_gaudium_ quod _non_ datur _impiis_, sed eis qui te gratis colunt,
+quorum gaudium tu ipse es. Et ipsa est beata vita gaudere ad te, de te,
+propter te; ipsa est, et non est altera[260]. Qui autem aliam putant esse,
+aliud sectantur gaudium, neque ipsum verum. Ab aliqua tamen imagine gaudii
+voluntas eorum non avertitur.
+
+[Sidenote: XXIII. Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi.]
+
+33. Non ergo certum est quod omnes esse beati volunt, quoniam qui non de te
+gaudere volunt, quæ sola vita beata est, non utique vitam beatam volunt. An
+omnes hoc volunt? Sed [Sidenote: Gal. 5, 17.]_quoniam caro concupiscit
+adversus spiritum, et spiritus adversus carnem ut non faciant quod volunt_,
+cadunt in id quod valent, eoque contenti sunt; quia illud quod non valent,
+non tantum volunt, quantum sat est ut valeant[261]. Nam quaero ab omnibus
+utrum malint de veritate quam de falsitate gaudere: tam non dubitant dicere
+de veritate se malle, quam non dubitant dicere beatos esse se velle. Beata
+quippe vita est gaudium de veritate. Hoc est enim gaudium de te qui
+[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas es_, Deus [Sidenote: Ps. 26, 1; 41,
+11.]_illuminatio mea, salus faciei meæ, Deus meus_. Hanc vitam beatam omnes
+volunt, hanc vitam quæ sola beata est omnes volunt, gaudium de veritate
+omnes volunt[262]. Multos expertus sum qui vellent fallere; qui autem
+falli, neminem. Ubi ergo noverunt hanc vitam beatam, nisi ubi noverunt
+etiam veritatem? Amant enim et ipsam, quia* falli nolunt. Et cum amant
+beatam vitam quod non est aliud quam de veritate gaudium, utique amant
+etiam veritatem; nec amarent nisi esset aliqua notitia ejus in memoria
+eorum. Cur ergo non de illa gaudent? cur non beati sunt? Quia fortius
+occupantur in aliis quæ potius eos faciunt miseros, quam illud beatos quod
+tenuiter meminerunt[263]. Adhuc enim modicum lumen {185} *est in hominibus;
+ambulent, [Sidenote: Joh. 12, 35.]_ambulent, ne eos tenebræ comprehendant_.
+
+34. Cur autem "veritas parit odium[264]," et inimicus eis factus est homo
+tuus verum prædicans, [Sidenote: Joh. 8, 40.]cum ametur beata vita, quæ non
+est nisi gaudium de veritate: nisi quia sic amatur veritas, ut quicumque
+aliud amant, hoc quod amant velint esse veritatem; et quia falli nolunt,
+nolunt convinci quod falsi sint? Itaque propter eam rem oderunt veritatem,
+quam pro veritate amant. [Sidenote: Joh. 5, 35.]Amant eam lucentem, oderunt
+eam redarguentem. Quia enim falli nolunt et fallere volunt, amant eam cum
+se ipsa indicat, et oderunt eam cum eos ipsos indicat*. Inde retribuet eis,
+ut qui se ab ea manifestari nolunt, et eos nolentes manifestet, et eis ipsa
+non sit manifesta. Sic sic etiam, sic animus humanus, etiam sic cæcus et
+languidus, turpis atque indecens latere vult; se autem ut lateat aliquid
+non vult. Contra illi redditur ut ipse non lateat veritatem, ipsum autem
+veritas lateat. Tamen etiam sic dum miser est, veris* mavult gaudere quam
+falsis. Beatus ergo erit, si nulla interpellante molestia, de ipsa, per
+quam vera sunt omnia, sola veritate gaudebit.
+
+[Sidenote: XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.]
+
+35. Ecce quantum spatiatus sum in memoria mea, quærens te, Domine, et non
+te inveni extra eam. Neque enim aliquid de te inveni quod non meminissem ex
+quo didici te. Nam ex quo didici te, non sum oblitus tui. Ubi enim inveni
+veritatem, ibi inveni Deum meum ipsam veritatem[265], quam, ex quo didici,
+non sum oblitus. Itaque ex quo te didici, manes in memoria mea, et illic te
+invenio, cum reminiscor tui et delector in te. Hæ sunt sanctæ deliciæ meæ,
+quas donasti mihi misericordia tua respiciens paupertatem meam.
+
+[Sidenote: XXV. In quo memoriæ gradu reperiatur Deus.]
+
+36. Sed ubi manes in memoria mea, Domine, ubi illic manes? quale cubile
+fabricasti* tibi? quale sanctuarium* ædificasti tibi? Tu dedisti hanc
+dignationem memoriæ meæ ut maneas in ea; sed in qua ejus parte maneas, hoc
+considero. Transcendi[266] enim partes ejus, quas habent et bestiæ, cum te
+recordarer, quia non ibi te inveniebam inter imagines rerum corporalium; et
+veni ad partes ejus, ubi commendavi {186} affectiones animi mei, nec* illic
+inveni te. Et intravi ad ipsius animi mei sedem, quæ illi est in memoria
+mea, quoniam sui quoque meminit animus, nec ibi tu eras: quia sicut non es
+imago corporalis, nec affectio viventis, qualis est cum lætamur,
+contristamur*, cupimus, metuimus, meminimus, obliviscimur, et quidquid
+hujusmodi est; ita nec ipse animus es, quia Dominus Deus animi tu es, et
+commutantur hæc omnia, tu autem incommutabilis manes super omnia, et
+dignatus es habitare in memoria mea ex quo te didici. Et quid quæro quo
+loco ejus habites, quasi vero loca ibi sint? Habitas certe in ea, quoniam
+tui memini ex quo te didici, et in ea te invenio cum recordor te.
+
+[Sidenote: XXVI. Ubi invenitur Deus.]
+
+37. Ubi ergo te inveni ut discerem te? Neque enim jam eras in memoria mea,
+priusquam te discerem. Ubi ergo inveni te ut discerem te, nisi in te supra
+me? Et nusquam locus, et recedimus, et accedimus[267], et nusquam locus.
+Veritas, ubique, præsides omnibus consulentibus te, simulque respondes
+omnibus etiam diversa consulentibus. Liquide tu respondes, sed non liquide
+omnes audiunt. Omnes unde volunt consulunt, sed non semper quod volunt
+audiunt. Optimus minister tuus est, qui non magis intuetur hoc a te audire
+quod ipse voluerit, sed potius hoc velle quod a te audierit.
+
+[Sidenote: XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchitrudo.]
+
+38. Sero te amavi, pulchritudo tam antiqua et tam nova! sero te amavi! Et
+ecce intus eras, et ego foris, et ibi te quærebam; et in ista formosa quæ
+fecisti, deformis irruebam[268]. Mecum eras, et tecum non eram. Ea me
+tenebant longe a te, quæ si in te non essent, non essent[269]. Vocasti, et
+clamasti, et rupisti surditatem meam. Coruscasti, splenduisti, et fugasti
+cæcitatem meam. Fragrasti*, et duxi spiritum, et anhelo tibi. Gustavi, et
+esurio, et sitio. Tetigisti me, et exarsi in pacem tuam.
+
+[Sidenote: XXVIII. Miseriæ hujus vitæ.]
+
+39. Cum inhæsero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor; et viva
+erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples, sublevas
+eum; quoniam tui plenus non sum, oneri mihi sum. Contendunt lætitiæ meæ
+flendæ cum lætandis moeroribus; et ex qua parte stet victoria nescio. Hei
+mihi! Domine, miserere mei. Contendunt {187} moerores mei mali cum gaudiis
+bonis, et ex qua parte stet victoria nescio. Hei mihi! Domine, miserere
+mei. Hei mihi! ecce vulnera mea non abscondo: medicus es, æger sum;
+misericors es, miser sum. Numquid non [Sidenote: Job 7, 1.]_tentatio est
+vita humana super terram_? Quis velit molestias et difficultates? Tolerari
+jubes ea*, non amari. Nemo quod tolerat amat, etsi tolerare amat. Quamvis
+enim gaudeat se tolerare, mavult tamen non esse quod toleret. Prospera in
+adversis desidero, adversa in prosperis timeo. Quis inter hæc medius locus,
+ubi non sit _humana vita tentatio_*? Væ prosperitatibus sæculi, semel et
+iterum, a timore adversitatis, et a corruptione lætitiæ! Væ adversitatibus
+sæculi, semel et iterum et tertio, a desiderio prosperitatis, et quia ipsa
+adversitas dura est, et ne frangat tolerantiam*! numquid non _tentatio_ est
+_vita humana super terram_ sine ullo interstitio?
+
+[Sidenote: XXIX. In Deo spes tota.]
+
+40. Et tota spes mea non nisi in magna valde misericordia tua. Da quod
+jubes, et jube quod vis[270]. Imperas nobis continentiam. [Sidenote: Sap.
+8, 21.]_Et cum scirem_, ait quidam, _quia nemo potest esse continens nisi
+Deus det: et hoc ipsum erat sapientiæ scire cujus esset hoc donum_. Per
+continentiam[271] quippe colligimur et redigimur in unum, a quo in multa
+defluximus. Minus enim te amat qui tecum aliquid amat quod non propter te
+amat[272]. O amor qui semper ardes et nunquam exstingueris! Charitas Deus
+meus, accende me. Continentiam jubes; da quod jubes, et jube quod vis.
+
+[Sidenote: XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.]
+
+41. Jubes certe ut contineam a [Sidenote: 1 Joh. 2, 16.]concupiscentia
+carnis, et {188} concupiscentia oculorum, et ambitione sæculi[273].
+Jussisti a concubitu; et de ipso conjugio melius aliquid monuisti quam
+concessisti. Et quoniam dedisti, factum est et antequam dispensator
+sacramenti tui fierem. Sed adhuc vivunt in memoria mea, de qua multa
+locutus sum, talium rerum imagines, quas ibi* consuetudo mea fixit; et
+occursantur mihi vigilanti quidem carentes viribus, in somnis autem non
+solum usque ad delectationem, sed etiam usque ad consensionem factumque
+simillimum. Et tantum valet imaginis illusio in anima mea et in carne mea,
+ut dormienti falsa visa persuadeant quod vigilanti vera non possunt.
+Numquid tunc ego non sum, Domine Deus meus? Et tamen tantum interest inter
+meipsum et meipsum; intra momentum quo hinc ad soporem transeo, vel huc
+inde retranseo! Ubi est tunc ratio, quæ talibus suggestionibus resistit
+vigilans? Et si res ipsæ ingerantur, inconcussa manet*. Numquid clauditur
+cum oculis? numquid sopitur cum sensibus corporis? Et unde sæpe etiam in
+somnis resistimus, nostrique propositi memores, atque in eo castissime
+permanentes, nullum talibus illecebris adhibemus assensum? Et tamen tantum
+interest, ut cum aliter accidit, evigilantes ad conscientiæ requiem
+redeamus; ipsaque distantia reperiamus nos non fecisse, quod tamen in nobis
+quoquo modo factum esse doleamus.
+
+42. Numquid non potens es* Deus omnipotens, sanare omnes languores animæ
+meæ, atque abundantiore gratia tua lascivos motus etiam mei soporis
+exstinguere? Augebis, Domine, magis magisque in me munera tua, ut anima mea
+sequatur me ad te, concupiscentiæ visco expedita, ut non sit rebellis sibi,
+atque ut in somnis etiam, non solum non perpetret istas corruptelarum
+turpitudines per imagines animales usque ad carnis fluxum, sed ne
+consentiat quidem. Nam ut nihil tale vel tantillum libeat*, quantulum
+possit nutu cohiberi, {189} etiam in casto dormientis affectu, non tantum
+in hac vita, sed etiam in hac ætate, non magnum est omnipotenti, qui
+[Sidenote: Eph. 3, 20.]_vales facere supra quam petimus et intelligimus_.
+Nunc tamen in quid* adhuc sim in hoc genere mali mei, dixi Domino bono meo
+[Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultans cum tremore_ in eo quod donasti mihi, et
+lugens in eo quod inconsummatus sum, sperans* perfecturum te in me
+misericordias tuas usque ad pacem plenariam, quam tecum habebunt interiora
+et exteriora mea, cum [Sidenote: 1 Cor. 15, 54.]_absorpta fuerit mors in
+victoriam_.
+
+[Sidenote: XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulæ.]
+
+43. Est alia [Sidenote: Mat. 6, 34.]_malitia diei_, quæ utinam _sufficiat_
+ei. Reficimus enim quotidianas ruinas corporis edendo et bibendo, priusquam
+[Sidenote: 1 Cor. 6, 13.]_escas et ventrem destruas_, cum occideris
+indigentiam meam* satietate mirifica, et [Sidenote: Ib. 15,
+54.]_corruptibile hoc indueris incorruptione_ sempiterna. Nunc autem suavis
+est mihi necessitas, et adversus istam suavitatem pugno ne capiar; et
+quotidianum bellum gero in jejuniis, sæpius [Sidenote: Ib. 9, 27.]_in
+servitutem redigens corpus_ meum; et dolores mei voluptate pelluntur. Nam
+fames et sitis quidam dolores sunt; urunt, et sicut febris, necant, nisi
+alimentorum medicina succurrat. Quæ quoniam præsto est, ex consolatione
+munerum tuorum, in quibus nostræ infirmitati terra et aqua et coelum
+serviunt, calamitas deliciæ vocantur*.
+
+44. Hoc me docuisti, ut quemadmodum medicamenta, sic alimenta sumpturus
+accedam. Sed dum ad quietem satietatis ex indigentiæ molestia transeo, in
+ipso transitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiæ. Ipse enim transitus
+voluptas est, et non est alius qua transeatur quo* transire cogit
+necessitas. Et cum salus sit causa edendi et bibendi, adjungit se tanquam
+pedissequa periculosa jucunditas; et plerumque præire conatur, ut ejus
+causa fiat quod salutis causa me facere vel dico, vel volo. Nec idem modus
+utriusque est: nam quod saluti satis est, delectationi parum est. Et sæpe
+incertum fit utrum adhuc necessaria corporis cura subsidium petat, an
+voluptaria cupiditatis fallacia ministerium suppetat. Ad hoc incertum
+hilarescit infelix anima, et in eo præparat excusationis patrocinium,
+gaudens non apparere quid satis sit moderationi valetudinis, ut obtentu
+salutis obumbret negotium voluptatis. His tentationibus quotidie conor
+resistere, et invoco dexteram tuam* et ad te refero æstus meos, quia
+consilium mihi de hac re nondum stat.
+
+45. Audio vocem jubentis Dei mei: [Sidenote: Luc. 21, 34.]_Non graventur
+corda {190} vestra in crapula et ebrietate_. Ebrietas longe est a me;
+misereberis, ne appropinquet mihi. Crapula[274] autem nonnunquam subrepit
+servo tuo; misereberis, ut longe fiat a me. [Sidenote: Sap. 8, 21.]_Nemo
+enim potest esse continens, nisi tu des._ Multa nobis orantibus tribuis; et
+quidquid boni antequam oraremus accepimus, a te accepimus; et ut hoc postea
+cognosceremus, antea* accepimus. Ebriosus nunquam fui, sed ebriosos a te
+factos sobrios ego novi. Ergo a te factum est ut hoc non essent qui nunquam
+fuerunt, a quo factum est ut hoc non semper essent qui fuerunt, a quo etiam
+factum est ut scirent utrique a quo factum est. Audivi aliam vocem tuam:
+[Sidenote: Ecc. 18, 30.]_Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate
+tua avertere._ Audivi et illam ex munere tuo quam multum amavi: [Sidenote:
+1 Cor. 8, 8.]_Neque si manducaverimus, abundabimus; neque si non
+manducaverimus, deerit nobis._ Hoc est dicere, Nec illa res me copiosum
+faciet, nec illa ærumnosum. Audivi et alteram: [Sidenote: Phil. 4,
+11-13.]_Ego enim didici in quibus sum sufficiens esse; et abundare novi, et
+penuriam pati novi. Omnia possum in eo qui me confortat._ Ecce miles
+castrorum coelestium, non pulvis quod nos* sumus. Sed memento, Domine, quia
+pulvis sumus, et de [Sidenote: Ps. 102, 14; et Gen. 3, 19.]_pulvere fecisti
+hominem_; et [Sidenote: Luc. 15, 24. 32.]_perierat, et inventus est_. _Nec_
+ille in se potuit, quia idem pulvis fuit, quem talia dicentem afflatu tuæ
+inspirationis adamavi: _Omnia possum_, inquit, _in eo qui me confortat_.
+Conforta me, ut possim. Da quod jubes, et jube quod vis[275]. Iste se
+accepisse confitetur, et [Sidenote: 1 Cor. 1, 30. 31.]_quod gloriatur, in
+Domino gloriatur_*. Audivi alium rogantem ut accipiat: [Sidenote: Ecc. 23,
+6.]_Aufer a me_, inquit, _concupiscentias ventris_. Unde apparet, sancte
+Deus meus, te dare, cum fit quod imperas fieri.
+
+46. Docuisti me, Pater bone, [Sidenote: Rom. 14, 20.]_Omnia munda mundis_;
+_sed malum_ esse [Sidenote: 1 Tim. 4, 4.]_homini qui per offensionem
+manducat_; et _omnem {191} creaturam tuam bonam esse, nihilque abjiciendum
+quod cum gratiarum actione percipitur_; et quia [Sidenote: 1 Cor. 8,
+8.]_esca nos non commendat Deo_; et ut [Sidenote: Col. 2, 16.]_nemo nos
+judicet in cibo aut in potu_; et ut [Sidenote: Rom. 14, 3.]_qui manducat
+non manducantem non spernat; et qui non manducat, manducantem non judicet_.
+Didici hæc; gratias tibi, laudes tibi Deo meo, magistro meo, pulsatori
+aurium mearum, illustratori cordis mei: eripe me ab omni tentatione. Non
+ego immunditiam obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis. [Sidenote: Gen.
+9, 2. 3.]Scio Noe omne carnis[276] genus quod cibo esset usui manducare
+permissum; [Sidenote: 3 Reg. 17, 6.]Eliam cibo carnis refectum; [Sidenote:
+Mat. 3, 4.]Joannem mirabili abstinentia præditum, animalibus, hoc est
+locustis, in escam cedentibus non fuisse pollutum. [Sidenote: Gen. 25,
+34.]Et scio Esau lenticulæ concupiscentia deceptum; et [Sidenote: 2 Reg.
+23, 15-17.]David propter aquæ desiderium a seipso reprehensum; et
+[Sidenote: Mat. 4, 3.]Regem nostrum non de carne, sed de pane esse
+tentatum. [Sidenote: Num. 11.]Ideoque et populus in eremo, non quia carnes
+desideravit, sed quia escæ desiderio adversus Dominum murmuravit, meruit
+improbari.
+
+47. In his ergo tentationibus positus, certo quotidie adversus
+concupiscentiam manducandi et bibendi: non enim est quod semel præcidere et
+ulterius non attingere decernam, sicut de concubitu potui. Itaque freni
+gutturis temperata relaxatione et constrictione tenendi sunt. Et quis est,
+Domine, qui non rapiatur aliquantulum extra metas necessitatis? Quisquis
+est, magnus est; magnificet nomen tuum. Ego autem non sum, quia peccator
+homo sum. Sed et ego magnifico nomen tuum; et [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_interpellat te pro peccatis meis_ qui [Sidenote: Joh. 16, 33.]_vicit
+sæculum_, numerans me inter [Sidenote: 1 Cor. 12, 22.]_infirma membra
+corporis_ sui, [Sidenote: Ps. 138, 16.]_quia et imperfectum ejus_[277]*
+_viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur_.
+
+[Sidenote: XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.]
+
+48. De illecebra odorum non satago nimis. Cum absunt, non requiro; cum
+adsunt, non respuo, paratus eis etiam semper carere. Ita mihi videor;
+fortasse* fallor. Sunt enim {192} et istæ plangendæ tenebræ, in quibus me
+latet facultas mea quæ in me est: ut animus meus de viribus suis ipse se
+interrogans non facile sibi credendum existimet; quia et quod inest,
+plerumque occultum est, nisi experientia manifestetur[278]. Et nemo securus
+esse debet in ista vita, quæ [Sidenote: Job 7, 1.]_tota tentatio_
+nominatur, utrum qui fieri potuit ex deteriore melior, non fiat etiam ex
+meliore deterior. Una spes, una fiducia, una firma promissio, misericordia
+tua.
+
+[Sidenote: XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.]
+
+49. Voluptates aurium tenacius me implicaverant et subjugaverant; sed
+resolvisti, et liberasti me. Nunc in sonis quos animant eloquia tua, cum
+suavi et artificiosa voce cantantur, fateor, aliquantulum acquiesco; non
+quidem ut hæream, sed ut surgam cum volo. Attamen cum ipsis sententiis
+quibus vivunt, ut admittantur ad me, quærunt in corde meo nonnullius
+dignitatis locum, et vix eis præbeo congruentem. Aliquando enim plus mihi
+videor honoris eis tribuere quam decet, dum ipsis sanctis dictis
+religiosius et ardentius sentio moveri animos nostros in flammam pietatis,
+cum ita cantantur, quam si non ita cantarentur; et omnes affectus spiritus
+nostri pro suavi diversitate* habere proprios modos in voce atque cantu,
+quorum nescio qua occulta familiaritate excitentur. Sed delectatio carnis
+meæ, cui mentem enervandam non oportet dari, sæpe me fallit, dum rationem
+sensus non ita comitatur ut patienter sit posterior; sed tantum quia
+propter illam meruit admitti, etiam præcurrere ac ducere conatur. Ita in
+his pecco non sentiens, et postea sentio.
+
+50. Aliquando autem hanc ipsam fallaciam immoderatius cavens, erro nimia
+severitate: sed valde interdum, ut melos omne cantilenarum suavium quibus
+Davidicum Psalterium frequentatur, ab auribus meis removeri velim, atque
+ipsius Ecclesiæ; tutiusque mihi videtur quod de Alexandrino episcopo
+Athanasio sæpe mihi dictum commemini, qui tam modico flexu vocis faciebat
+sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti vicinior esset quam canenti.
+Verumtamen, cum reminiscor lacrymas meas, quas fudi ad cantus Ecclesiæ tuæ
+in primordiis recuperatæ fidei meæ, et nunc ipso quod moveor*, non cantu,
+sed rebus quæ cantantur, cum liquida voce et {193} convenientissima
+modulatione cantantur, magnam instituti hujus utilitatem rursus agnosco.
+Ita fluctuo inter periculum voluptatis et experimentum salubritatis;
+magisque adducor, non quidem irretractabilem sententiam proferens, cantandi
+consuetudinem approbare in Ecclesia; ut per oblectamenta aurium infirmior
+animus in affectum pietatis assurgat. Tamen, cum mihi accidit ut me amplius
+cantus, quam res quæ canitur, moveat, poenaliter me peccare confiteor, et
+tunc mallem non audire cantantem. Ecco ubi sum; flete mecum, et pro me
+flete, qui aliquid boni vobiscum intus agitis unde facta procedunt. Nam qui
+non agitis, non vos hæc movent. Tu autem, Domine Deus meus, exaudi;
+respice, et vide*, et [Sidenote: Ps. 6, 3.]_miserere, et sana me_, in cujus
+oculis [Sidenote: Ps. 77, 10.]_mihi quæstio factus sum_, et _ipse est
+languor meus_.
+
+[Sidenote: XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.]
+
+51. Restat voluptas oculorum istorum carnis meæ, de qua loquor*
+confessiones quas audiant aures templi tui, aures fraternæ ac piæ, ut
+concludamus tentationes concupiscentiæ carnis, quæ me adhuc pulsant
+ingemiscentem, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_habitaculum meum, quod de coelo
+est, superindui cupientem_. Pulchras formas et varias, nitidos et amoenos
+colores amant oculi. Non teneant hæc animam meam: teneat eam Deus
+[Sidenote: Gen. 1, 31.]_qui fecit_ hæc, _bona_ quidem _valde_; sed ipse est
+bonum meum, non hæc. Et tangunt me vigilantem totis diebus, nec requies ab
+eis datur mihi, sicut datur a vocibus canoris, aliquando ab omnibus, in
+silentio. Ipsa enim regina colorum lux ista, perfundens cuncta quæ
+cernimus, ubiubi per diem fuero, multimodo allapsu blanditur mihi aliud
+agenti, et eam non advertenti. Insinuat autem se ita vehementer, ut si
+repente subtrahatur, cum desiderio requiratur: et si diu absit, contristat
+animum*.
+
+52. [Sidenote: Tob. 4.]O lux quam videbat Tobias, cum clausis oculis istis
+filium docebat vitæ viam, et ei præibat pede charitatis nusquam errans. Aut
+quam videbat Isaac prægravatis et opertis senectute carneis luminibus, cum
+filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit.
+[Sidenote: Gen. 27.]Aut quam videbat Jacob, cum et ipse præ grandi ætate
+captus oculis, in filiis præsignata futuri populi genera luminoso corde
+radiavit; et nepotibus suis ex Joseph divexas mystice manus, non sicut
+pater eorum foris corrigebat, [Sidenote: Gen. 48. 49.]sed sicut ipse intus
+discernebat, imposuit. Ipsa est lux, una est*, et unum omnes qui vident et
+amant eam. At ista corporalis de qua loquebar, illecebrosa {194} ac
+periculosa dulcedine condit vitam sæculi cæcis amatoribus. Qui autem et de
+ipsa laudare te norunt, "Deus[279] creator omnium," assumunt eam in hymno
+tuo; non absumuntur ab ea in somno suo: sic esse cupio. Resisto
+seductionibus oculorum, ne implicentur pedes mei, quibus ingredior viam
+tuam; et erigo ad te invisibiles oculos, ut tu [Sidenote: Ps. 24,
+15.]_evellas de laqueo pedes meos_. Tu subinde evellis eos, nam
+illaqueantur. Tu non cessas evellere, ego autem crebro hæreo in ubique
+sparsis insidiis: [Sidenote: Ps. 120, 4.]_quoniam non dormies, neque
+dormitabis, qui custodis Israel_.
+
+53. Quam innumerabilia, variis artibus et opificiis, in vestibus,
+calceamentis, vasis, et cujuscemodi fabricationibus*, picturis etiam,
+diversisque figmentis, atque his usum necessarium atque moderatum et piam
+significationem longe transgredientibus, addiderunt homines ad illecebras
+oculorum; foras sequentes quod faciunt, intus relinquentes a quo facti
+sunt, et exterminantes quod facti sunt! At ego, Deus meus, et decus meum,
+etiam hinc tibi dico hymnum, et sacrifico laudem sacrificatori meo*;
+quoniam pulchra trajecta per animas in manus artificiosas[280], ab illa
+pulchritudine veniunt, quæ super animas est, cui suspirat anima mea die ac
+nocte. Sed pulchritudinum exteriorum operatores et sectatores inde trahunt
+approbandi modum, non autem inde trahunt utendi[281] modum. Et ibi est, et
+non vident eum[282], ut non eant longius, et [Sidenote: Ps. 58,
+10.]_fortitudinem suam ad te custodiant_, nec eam spargant in deliciosas
+lassitudines. Ego autem hæc loquens atque discernens etiam istis pulchris
+gressum innecto; sed tu evellis, Domine, evellis tu, [Sidenote: Ps. 25,
+3.]_quoniam misericordia tua ante oculos meos est_. Nam* ego capior
+miserabiliter, et tu evellis misericorditer; aliquando non sentientem, quia
+suspensius incideram; aliquando cum dolore, quia jam inhæseram.
+
+[Sidenote: XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est
+curiositatis.]
+
+54. Huc accedit alia forma tentationis multiplicius periculosa. Præter*
+enim concupiscentiam carnis, quæ inest in delectatione omnium sensuum et
+voluptatum, cui servientes depereunt qui longe se faciunt a te, inest animæ
+per {195} eosdem sensus corporis quædam non se oblectandi in carne, sed
+experiendi per carnem vana et curiosa cupiditas, nomine cognitionis et
+scientiæ palliata. Quæ quoniam in appetitu noscendi est, oculi autem sunt
+ad cognoscendum* in sensibus principes, [Sidenote: 1 Joh. 2,
+16.]_concupiscentia oculorum_ eloquio divino appellata est. Ad oculos enim
+proprie videre pertinet. Utimur autem hoc verbo etiam in cæteris sensibus,
+cum eos ad cognoscendum intendimus. Neque enim dicimus, Audi quid rutilet;
+aut, olfac quam niteat; aut, gusta quam splendeat; aut, palpa quam fulgeat:
+videri enim dicuntur hæc omnia. Dicimus autem non solum, Vide quid luceat,
+quod soli oculi sentire possunt; sed etiam, Vide quid sonet; vide quid
+oleat; vide quid sapiat; vide quam durum sit. Ideoque generalis experientia
+sensuum concupiscentia, sicut dictum est, oculorum vocatur; quia videndi
+officium in quo primatum oculi tenent, etiam cæteri sensus sibi de
+similitudine usurpant, cum aliquid cognitionis explorant.
+
+55. Ex hoc autem evidentius discernitur quid voluptatis, quid curiositatis
+agatur per sensus: quod voluptas pulchra, canora, suavia, sapida, lenia
+sectatur; curiositas autem etiam his contraria tentandi causa, non ad
+subeundam molestiam, sed experiendi noscendique libidine*. Quid enim
+voluptatis habet videre in laniato cadavere quod exhorreas; et tamen sicubi
+jaceat, concurrunt ut contristentur, ut palleant. Timent etiam ne in somnis
+hoc videant; quasi quisquam eos vigilantes videre coegerit, aut
+pulchritudinis ulla fama persuaserit. Ita et in cæteris sensibus, quæ
+persequi longum est. Ex hoc morbo cupiditatis, in spectaculis exhibentur
+quæque miracula. Hinc ad perscrutanda naturæ (quæ præter nos est) operta
+proceditur*, quæ scire nihil prodest, et nihil aliud quam scire homines
+cupiunt[283]. Hinc etiam, si quid eodem perversæ scientiæ fine per artes
+magicas quæritur. Hinc etiam in ipsa religione Deus tentatur, cum signa et
+prodigia flagitantur, non ad aliquam salutem, sed ad solam experientiam
+desiderata.
+
+56. In hac tam immensa silva plena insidiarum et {196} periculorum, ecce
+multa* præciderim et a meo corde dispulerim, sicuti donasti me facere, Deus
+salutis meæ; attamen quando audeo dicere, cum circumquaque quotidianam
+vitam nostram tam multa hujus generis rerum circumstrepant; quando audeo
+dicere nulla re tali me intentum fieri ad spectandum, et vana cura
+capiendum? Sane me jam theatra non rapiunt, nec curo nosse transitus
+siderum, nec anima mea unquam responsa quæsivit umbrarum; omnia sacrilega
+sacramenta detestor. A te, Domine Deus meus, cui humilem[284] famulatum ac
+simplicem debeo, quantis mecum suggestionum machinationibus agit inimicus,
+ut signum aliquod petam! Sed obsecro te per Regem nostrum, et patriam
+Jerusalem simplicem, castam, ut quemadmodum a me longe est ista consensio,
+ita sit semper longe atque longius. Pro salute autem cujusquam cum te rogo,
+alius multum differens finis est intentionis meæ; et te facientem quod vis,
+das* mihi, et dabis libenter sequi.
+
+57. Verumtamen in quam multis minutissimis et contemptibilibus rebus
+curiositas quotidie nostra tentatur*; et quam sæpe labamur, quis enumerat?
+Quoties narrantes inania, primo quasi toleramus ne offendamus infirmos,
+deinde paulatim libenter advertimus! Canem currentem post leporem jam non
+specto, cum in circo fit: at vero in agro, si casu transeam, avertit me
+fortassis et ab aliqua magna cogitatione, atque ad se convertit illa
+venatio; non deviare cogens corpore jumenti, sed cordis inclinatione. Et
+nisi jam mihi demonstrata infirmitate mea, cito admoneas, aut ex ipsa
+visione per aliquam considerationem in te assurgere, aut totum contemnere
+atque transire, vanus hebesco. Quid cum me domi sedentem stellio muscas
+captans, vel aranea retibus suis irruentes implicans, sæpe intentum facit?
+Num quia parva sunt animalia, ideo non res eadem geritur? Pergo inde ad
+laudandum te, creatorem mirificum atque ordinatorem rerum omnium, sed non
+inde esse intentus incipio. Aliud est cito {197} surgere, aliud est non
+cadere. Et talibus vita mea plena est, et una spes mea magna valde
+misericordia tua. Cum enim hujuscemodi rerum conceptaculum* fit cor
+nostrum, et portat copiosæ vanitatis catervas, hinc et orationes nostræ
+sæpe interrumpuntur atque turbantur, et ante conspectum tuum dum ad aures
+tuas vocem cordis intendimus, nescio unde irruentibus nugatoriis
+cogitationibus res tanta præciditur. Numquid etiam hoc inter contemnenda
+deputabimus, aut aliquid nos reducet in spem, nisi tota misericordia tua*,
+quoniam coepisti mutare nos?
+
+[Sidenote: XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est
+superbiæ.]
+
+58. Et tu scis quanta ex parte mutaveris, qui me primitus sanas a libidine
+vindicandi me, ut _propitius_ fias etiam cæteris [Sidenote: Ps. 102,
+3-5.]_omnibus iniquitatibus meis, et sanes omnes languores meos, et redimas
+de corruptione vitam meam, et corones me in miseratione et misericordia, et
+saties in bonis desiderium meum_; quia* compressisti a timore tuo superbiam
+meam, et mansuefecisti jugo tuo cervicem meam. Et nunc porto illud, et
+[Sidenote: Mat. 11, 30.]_lene est_ mihi, quoniam sic promisisti et fecisti;
+et vere sic erat, et nesciebam, quando id subire metuebam.
+
+59. Sed numquid, Domine, qui solus sine typho dominaris, quia solus verus
+Dominus es qui non habes dominum; numquid hoc quoque tertium tentationis
+genus cessavit a me*, aut cessare in hac tota vita potest, timeri et amari
+velle ab hominibus, non propter aliud, sed ut inde sit gaudium, quod non
+est gaudium*? Misera vita est, et foeda jactantia. Hinc fit vel maxime non
+amare te, nec caste timere te. Ideoque tu [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4,
+6.]_superbis resistis, humilibus_ autem _das gratiam_; et intonas super
+ambitiones sæculi, et [Sidenote: Ps. 17, 8.]_contremunt fundamenta
+montium_. Itaque nobis, quoniam propter quædam humanæ societatis officia
+necessarium est amari et timeri ab hominibus, instat adversarius veræ
+beatitudinis nostræ, ubique spargens in laqueis, "Euge, euge:" ut dum avide
+colligimus, incaute capiamur, et a veritate tua gaudium nostrum deponamus,
+atque in hominum fallacia ponamus; libeatque nos amari et timeri, non
+propter te, sed pro te; atque isto modo sui similes factos secum habeat,
+non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii, qui statuit
+[Sidenote: Is. 14, 13-15.]_sedem suam ponere in aquilone_, ut te perversa
+et distorta via imitanti*, tenebrosi frigidique servirent. Nos autem,
+Domine, [Sidenote: Luc. 12, 32.]_pusillus grex_ tuus ecce sumus; tu nos
+posside. Prætende alas tuas, et fugiamus {198} sub eas. Gloria nostra tu
+esto; propter te amemur, et verbum tuum timeatur in nobis. Qui laudari vult
+ab hominibus vituperante te, non defendetur ab hominibus judicante te, nec
+eripietur damnante te. Cum autem non [Sidenote: Ps. 10, 3.]_peccator
+laudatur in desideriis animæ suæ_, nec _qui iniqua gerit benedicitur_, sed
+laudatur homo propter aliquod donum quod dedisti ei, at ille plus gaudet
+sibi laudari se, quam ipsum donum habere unde laudatur, etiam iste te
+vituperante laudatur: et melior jam ille qui laudavit, quam iste qui
+laudatus est. Illi enim placuit in homine donum Dei; huic amplius placuit
+donum hominis quam Dei.
+
+[Sidenote: XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.]
+
+60. Tentamur his tentationibus quotidie, Domine; sine cessatione tentamur.
+Quotidiana [Sidenote: Prov. 27, 21.]_fornax_ nostra est _humana lingua_.
+Imperas nobis et in hoc genere continentiam: da quod jubes, et jube quod
+vis. Tu nosti de hac re ad te gemitum cordis mei, et flumina oculorum
+meorum. Neque enim facile colligo quam sim ab ista peste mundatior, et
+multum timeo [Sidenote: Ps. 18, 13.]_occulta mea_, quæ norunt oculi tui,
+mei autem non. Est enim qualiscumque in aliis generibus tentationum mihi
+facultas explorandi me; in hoc pene nulla est. Nam et a voluptatibus
+carnis, et a curiositate supervacanea cognoscendi, video quantum assecutus
+sim posse refrenare animum meum, cum eis rebus careo, vel voluntate, vel
+cum absunt*[285]. Tunc enim me interrogo, quam magis minusve mihi molestum
+sit non habere. Divitiæ vero quæ ob hoc expetuntur, ut alicui trium istarum
+cupiditatum, vel duabus earum, vel omnibus serviant, si persentiscere non
+potest animus utrum eas habens contemnat, possunt et dimitti ut se probet.
+Laude vero ut careamus, atque in eo experiamur quid possumus, numquid male
+vivendum est, et tam perdite atque immaniter, ut nemo nos noverit qui non
+detestetur? Quæ major dementia dici aut cogitari potest? At si bonæ vitæ
+bonorumque operum comes et solet et debet esse laudatio, tam comitatum
+ejus, quam ipsam bonam vitam deseri non oportet. Non autem sentio sine quo
+esse aut æquo animo aut ægre possim, nisi cum abfuerit.
+
+{199}
+
+61. Quid igitur tibi in hoc genere tentationis, Domine, confiteor? quid,
+nisi delectari me laudibus; sed amplius ipsa veritate quam laudibus? Nam si
+mihi proponatur utrum malim furens, aut in omnibus rebus errans, ab omnibus
+hominibus laudari; an constans, et in veritate certissimus, ab omnibus
+vituperari; video quid eligam. Verumtamen nollem ut vel augeret mihi
+gaudium cujuslibet boni mei suffragatio oris alieni. Sed auget, fateor; non
+solum, sed et vituperatio minuit. Et cum ista miseria mea perturbor,
+subintrat mihi excusatio, quæ qualis sit, tu scis, Deus; nam me incertum
+facit. Quia enim nobis imperasti non tantum continentiam, id est, a quibus
+rebus amorem cohibeamus, verum etiam justitiam, id est, quo eum conferamus,
+nec te tantum voluisti a nobis, verum etiam proximum diligi, sæpe mihi
+videor de profectu aut spe proximi delectari, cum bene intelligentis laude
+delector; et rursus ejus malo contristari, cum eum audio vituperare quod
+aut ignorat, aut bonum est. Nam et contristor aliquando laudibus meis, cum
+vel ea laudantur in me, in quibus ipse mihi displiceo; vel etiam bona
+minora et levia pluris æstimantur quam æstimanda sunt. Sed rursus, unde
+scio an propterea sic afficior, quia nolo de meipso a me dissentire
+laudatorem meum; non quia illius utilitate moveor, sed quia eadem bona quæ
+mihi in me placent, jucundiora mihi sunt cum et alteri placent? Quodammodo
+enim non ego laudor, cum de me sententia mea non laudatur; quandoquidem aut
+illa laudantur quæ mihi displicent, aut illa amplius quæ mihi minus
+placent. Ergone de hoc incertus sum mei?
+
+62. Ecce in te, Veritas, video non me laudibus meis propter me, sed propter
+proximi utilitatem moveri oportere[286]. Et utrum ita sim* nescio. Minus
+mihi in hac re notus sum ipse quam tu*. Obsecro te, Deus meus, et meipsum
+mihi indica, ut confitear oraturis pro me fratribus meis quod in {200} me
+saucium comperero. Iterum me diligentius interrogem. Si utilitate proximi
+moveor in laudibus meis, cur minus moveor, si quisquam alius injuste
+vituperetur, quam si ego? cur ea contumelia magis mordeor quæ in me, quam
+quæ in alium eadem iniquitate coram me jacitur? An et hoc nescio? Etiamne
+id restat ut [Sidenote: Gal. 6, 3.]_ipse me seducam_, et verum non faciam
+coram te in corde et lingua mea? Insaniam istam, Domine, longe fac a me,
+[Sidenote: Ps. 140, 5.]_ne oleum peccatoris mihi sit os meum ad
+impinguandum caput meum_. [Sidenote: Ps. 108, 22.]_Egenus et pauper sum
+ego_, et melior in occulto gemitu displicens mihi, et quærens misericordiam
+tuam, donec reficiatur defectus meus, et perficiatur usque in pacem quam
+nescit arrogantis oculus.
+
+[Sidenote: XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.]
+
+63. Sermo autem ore procedens, et facta quæ innotescunt hominibus, habent
+tentationem periculosissimam ab amore laudis, qui ad privatam quamdam
+excellentiam contrahit emendicata suffragia; tentat* et cum a me in me
+arguitur, eo ipso quo arguitur; et sæpe de ipso vanæ gloriæ contemptu
+vanius gloriatur: ideoque non jam de ipso contemptu* gloriæ gloriatur; non
+enim eam contemnit, cum gloriatur.
+
+[Sidenote: XXXIX. Amoris proprii vis et natura.]
+
+64. Intus etiam intus est aliud in eodem genere tentationis malum
+inanescunt qui placent sibi de se, quamvis aliis vel non placeant*, vel
+displiceant, nec placere affectent cæteris. Sed sibi placentes multum tibi
+displicent, non tantum de non bonis quasi bonis, verum etiam de bonis tuis
+quasi suis[287]; aut etiam sicut de tuis, sed tanquam ex meritis suis; aut
+etiam sicut ex tua gratia*, non tamen socialiter gaudentes, sed aliis
+invidentes eam*. In his omnibus atque hujuscemodi periculis et laboribus,
+vides tremorem cordis mei; sed et vulnera mea magis subinde a te sanari,
+quam mihi non infligi sentio.
+
+[Sidenote: XL. Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit.]
+
+65. Ubi non mecum ambulasti, Veritas, docens quid caveam et quid appetam,
+cum ad te referrem inferiora visa mea quæ potui, teque consulerem? Lustravi
+mundum foris sensu quo potui, et attendi vitam corporis mei de me,
+sensusque ipsos meos. Inde ingressus sum in recessus memoriæ meæ,
+multiplices amplitudines plenas miris modis copiarum {201} innumerabilium;
+et consideravi, et expavi, et nihil eorum discernere potui sine te, et
+nihil eorum esse te inveni. Nec ego ipse inventor qui peragravi omnia, et
+distinguere et pro suis quæque dignitatibus æstimare conatus sum, excipiens
+alia nuntiantibus sensibus, et interrogans alia mecum commixta sentiens,
+ipsosque nuntios dignoscens atque dinumerans, jamque in memoriæ* latis
+opibus alia pertractans, alia recondens, alia eruens. Nec ego ipse cum hæc
+agerem, id est vis mea qua id agebam, nec ipsa eras tu, quia lux es tu
+permanens quam de omnibus consulebam an essent, quid essent, quanti
+pendenda essent: et audiebam docentem ac jubentem. Et sæpe istud facio; hoc
+me delectat, et ab actionibus necessitatis quantum relaxari possum, ad
+istam voluptatem refugio. Neque in his omnibus, quæ percurro consulens te,
+invenio tutum locum animæ meæ nisi in te, quo colligantur sparsa mea[288],
+nec a te quidquam recedat ex me. Et aliquando intromittis me in affectum
+multum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem, quæ si perficiatur
+in me, nescio quid erit quod vita ista non erit. Sed recido in hæc
+ærumnosis ponderibus, et resorbeor solitis, et teneor, et multum fleo, sed
+multum teneor. Tantum consuetudinis sarcina degravat*! Hic esse valeo, nec
+volo; illic volo, nec valeo; miser utrobique.
+
+[Sidenote: XLI. Triplex cupiditas.]
+
+66. Ideoque consideravi languores peccatorum meorum in cupiditate triplici;
+et dexteram tuam invocavi ad salutem meam. Vidi enim splendorem tuum corde
+saucio, et repercussusdixi: "Quis illuc potest? [Sidenote: Ps. 30,
+23.]_Projectus sum a facie oculorum tuorum._" Tu es Veritas super omnia
+præsidens: at ego per avaritiam[289] meam non amittere te volui, sed volui
+tecum possidere mendacium; sicut nemo vult ita falsum dicere, ut nesciat
+ipse quid verum sit. Itaque amisi te, quia non dignaris cum mendacio
+possideri.
+
+[Sidenote: XLII. Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores
+infeliciter recurrerunt.]
+
+67. Quem invenirem qui me reconciliaret tibi? Ambiendum* mihi fuit ad
+Angelos? Qua prece? quibus sacramentis? Multi conantes ad te redire, neque
+per seipsos valentes, sicut audio, tentaverunt hæc, et inciderunt in
+desiderium
+
+{202} curiosarum visionum, et digni habiti sunt illusionibus. Elati enim te
+quærebant doctrinæ fastu, exerentes potius quam tundentes pectora, et
+adduxerunt sibi per similitudinem cordis sui conspirantes et socias
+superbiæ suæ [Sidenote: Eph. 2, 2.]_potestates aeris hujus_, a quibus per
+potentias magicas deciperentur, quærentes mediatorem per quem purgarentur,
+et non erat. [Sidenote: 2 Cor. 11, 14.]_Diabolus_ enim erat _transfigurans
+se in Angelum lucis_. Et* multum illexit superbam carnem, quod carneo
+corpore ipse non esset. Erant enim illi mortales et peccatores; tu autem,
+Domine, cui reconciliari superbe quærebant, immortalis et sine peccato.
+[Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_Mediator_ autem _inter Deum et homines_, oportebat
+ut haberet aliquid simile Deo, aliquid simile hominibus: ne in utroque
+hominibus similis, longe esset a Deo; aut in utroque Deo similis, longe
+esset ab hominibus, atque ita mediator non esset. Fallax itaque ille
+mediator, quo per secreta judicia tua, superbia mereretur illudi, unum cum
+hominibus habet, id est peccatum; aliud videri vult habere cum Deo, ut quia
+carnis mortalitate[290] non tegitur, pro immortali se ostentet. Sed quia
+[Sidenote: Rom. 6, 20.]_stipendium peccati mors est_, hoc habet commune cum
+hominibus, unde simul damnetur in mortem.
+
+[Sidenote: XLIII. Christus verus mediator.]
+
+68. Verax autem mediator quem secreta tua misericordia demonstrasti
+humilibus, et misisti ut ejus exemplo etiam ipsam discerent humilitatem,
+_mediator ille Dei et hominum homo Christus Jesus_, inter mortales
+peccatores et immortalem justum apparuit; mortalis cum hominibus, justus
+cum Deo. Ut quoniam stipendium justitiæ vita et pax est, per justitiam
+conjunctam Deo evacuaret mortem justificatorum impiorum*, quam cum illis
+voluit habere communem. Hinc* demonstratus est antiquis sanctis, ut ita
+ipsi per fidem futuræ passionis ejus, sicut nos per fidem præteritiæ, salvi
+fierent. Inquantum enim homo, intantum mediator[291]; inquantum autem
+Verbum, non medius, quia æqualis Deo, et Deus apud Deum, et simul* unus
+Deus.
+
+69. Quomodo[292] nos amasti, Pater bone, qui [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio
+tuo unico {203} non pepercisti, sed pro nobis impiis tradidisti eum_!
+[Sidenote: Phil. 2, 6.]Quomodo nos amasti pro quibus ille, _non rapinam
+arbitratus esse æqualis tibi, factus est subditus usque ad mortem crucis_;
+unus ille [Sidenote: Ps. 87, 6-8.]_in mortuis liber, [Sidenote: Joh. 10,
+18.]potestatem habens ponendi animam suam, et potestatem habens iterum
+sumendi eam_[293]; pro nobis tibi victor et victima, et ideo victor quia
+victima; pro nobis tibi sacerdos et sacrificium, et ideo sacerdos quia
+sacrificium; faciens tibi nos de servis filios, de te nascendo, nobis
+serviendo! Merito mihi spes valida in illo est, quod [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_sanabis omnes languores meos_, per eum qui _sedet ad dexteram tuam et
+te interpellat pro nobis_; alioquin desperarem. Multi enim et magni sunt
+iidem languores mei, multi sunt et magni; sed amplior est medicina tua.
+Potuimus putare Verbum tuum remotum esse a conjunctione hominis, et
+desperare de nobis, nisi [Sidenote: Joh. 1, 14.]_caro fieret et habitaret
+in nobis_.
+
+70. Conterritus peccatis meis et mole miseriæ meæ, agitaveram* corde
+meditatusque fueram fugam in solitudinem; sed prohibuisti me, et
+confirmasti me, dicens: [Sidenote: 2 Cor. 5, 15.]_Ideo Christus pro omnibus
+mortuus est, ut qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis
+mortuus est_. Ecce, Domine, jacto in te curam meam ut vivam, et [Sidenote:
+Ps. 118, 18.]_considerabo mirabilia de lege tua_. Tu scis imperitiam meam
+et infirmitatem meam: doce me, et sana me. Ille tuus Unicus [Sidenote: Col.
+2, 3.]_in quo sunt omnes thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi_,
+redemit me sanguine suo. Non calumnientur mihi superbi: quoniam cogito
+pretium meum, et manduco, et bibo, et erogo; et _pauper_ cupio saturari ex
+eo, inter illos qui [Sidenote: Ps. 21, 27.]_edunt et saturantur_, et
+_laudant Deum qui requirunt eum_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    Hic ubi vitæ præteritæ enarrationem abrumpit Aug., haud inutile erit
+    adponere, quid hæreticis responderit, auctoritatem ejus in fidei
+    defensione elevantibus, propter ea, quæ nondum fidelis commiserit. Ii
+    vero præcipue fuerunt {204} Donatistæ. His præclare coram populo
+    respondit. (Serm. 3. in Ps. 36. §. 19) "Loquantur ergo adversus nos
+    quidquid volunt: nos diligemus illos et nolentes. Novimus enim,
+    Fratres, novimus linguas eorum; propter quas eis non irascamur,
+    patienter ferte nobiscum. Vident enim in caussa se nihil habere, et
+    linguas convertunt in nos; et incipiunt de nobis dicere mala, multa quæ
+    sciunt, multa quæ nesciunt. Quæ sciunt, præterita nostra sunt. Fuimus
+    enim aliquando, sicut dicit Apostolus, "stulti et increduli, et ad omne
+    opus bonum reprobi." In errore perverso desipientes et insanientes
+    fuimus, non negamus; et quantum præteritum nostrum non negamus, tanto
+    magis Deum qui nobis ignovit, laudamus. Quid ergo hæretice dimittis
+    caussam, et is ad hominem? Quid enim ego sum? Quid sum? Numquid
+    Catholica ego sum? Numquid hereditas Christi diffusa per gentes ego
+    sum? Sufficit mihi ut in ea sim. Vituperas mala mea præterita, quid
+    magnum facis? Severior sum ego in mala mea quam tu: quod tu
+    vituperasti, ego damnavi. Utinam velles imitari, ut et error tuus
+    fieret aliquando præteritus. Ista sunt mala præterita, quæ noverunt,
+    maxime in ista civitate. Hic enim male viximus, quod ego confiteor: et
+    quantum gaudeo de gratia Dei, tantum de meis præteritis quid
+    dicam--Doleo? Dolorem, si adhuc essem. Sed quid dicam? Gaudeo? Nec hoc
+    possum dicere: utinam enim numquam fuissem. Quidquid tamen fui, in
+    nomine Christi præteritum est. Quod autem modo reprehendunt, non
+    norunt. Sunt quæ adhuc in me reprehendant: sed tamen multum est ad
+    illos ut hæc noverint. Multa enim ago in cogitationibus meis, pugnans
+    adversus malas suggestiones meas, et habens conflictationem diuturnam,
+    et prope continuam cum tentationibus inimici subvertere me volentis.
+    Gemo ad Deum in infirmitate mea; et novit quid parturit cor meum, ille
+    qui novit partum meum. "Mihi autem minimum est, ut a vobis dijudicer,
+    aut ab humano die," ait Apostolus; "sed neque ego meipsum judico."
+    Melius enim me ego novi quam illi, sed melius Deus quam ego. Non ergo
+    vobis insultent de nobis, non, faciat Christus. Dicunt enim, Et qui
+    sunt? et unde sunt? malos hic illos novimus, ubi baptizati sunt? Si nos
+    bene noverunt, sciunt quia et navigavimus aliquando; sciunt quia et
+    peregrinati sumus; sciunt quia alii ivimus, et alii redivimus. Non hic
+    baptizati sumus; sed ubi baptizati sumus, Ecclesia est nota universo
+    orbi terrarum. Et multi fratres nostri sunt, qui et norunt quia
+    baptizati sumus, et nobiscum baptizati sunt. Facile est ergo hoc nosse,
+    si quis fratrum est inde sollicitus.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{205}
+
+LIBER UNDECIMUS.
+
+    Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia Divina
+    exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo laudaturus,
+    quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non nisi in
+    Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri Geneseos,
+    _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his disserens, occurrit
+    obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum et terram conderet;
+    et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea facere, cum antea non
+    fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de Tempore copiose et
+    accurate disserit.
+
+[Sidenote: I. Cur confitemur Deo scienti.]
+
+1. Numquid, Domine, cum tua sit æternitas, ignoras quæ tibi dico, aut ad
+tempus vides quod fit in tempore? Cur ergo tibi tot rerum narrationes
+digero? Non utique ut per me noveris eas, sed affectum meum excito in te,
+et eorum qui hæc legunt, ut dicamus omnes: [Sidenote: Ps. 95, 4.]_Magnus
+Dominus, et laudabilis valde._ Jam dixi, et dicam: amore amoris tui facio
+istud. Nam et oramus, et tamen Veritas ait: [Sidenote: Mat. 6, 8.]_Novit
+Pater vester quid vobis opus sit, priusquam petatis ab eo._ Affectum ergo
+nostrum patefacimus in te, confitendo tibi miserias nostras et
+misericordias tuas super nos, ut liberes nos omnino, quoniam coepisti, ut
+desinamus esse miseri in nobis, et beatificemur in te; quoniam vocasti nos
+ut simus [Sidenote: Mat. 5, 3-9.]_pauperes spiritu, et mites_, et
+_lugentes_, et _esurientes ac sitientes justitiam_, et _misericordes_, et
+_mundicordes_, et _pacifici_. Ecce narravi tibi multa quæ potui, et quæ
+volui; quoniam tu prior voluisti ut confiterer tibi Domino Deo meo,
+[Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam bonus es, quoniam in sæculum misericordia
+tua_.
+
+[Sidenote: II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.]
+
+2. Quando autem sufficio lingua calami enuntiare omnia hortamenta tua, et
+omnes terrores tuos, et consolationes, et gubernationes quibus me
+perduxisti prædicare verbum, et sacramentum tuum dispensare populo
+tuo[294]? Et si sufficio
+
+{206} hæc enuntiare ex ordine, caro mihi valent stillæ temporum. Et olim
+inardesco meditari in lege tua, et in ea tibi confiteri scientiam et
+imperitiam meam, primordia illuminationis tuæ, et reliquias tenebrarum
+mearum, quousque devoretur a fortitudine infirmitas. Et nolo in aliud horæ
+diffluant, quas invenio liberas a necessitatibus reficiendi corporis, et
+intentionis animi, et servitutis quam debemus hominibus, et quam non
+debemus[295] et tamen reddimus.
+
+3. Domine Deus meus, intende orationi meæ, et misericordia tua exaudiat
+desiderium meum; quoniam non mihi soli æstuat, sed usui vult esse fraternæ
+charitati: et vides in corde meo quia sic est. Sacrificem* tibi famulatum
+cogitationis et linguæ meæ; et da quod offeram tibi. [Sidenote: Ps. 85,
+1.]_Inops_ enim _et pauper sum_; [Sidenote: Rom. 10, 12.]_tu dives in omnes
+invocantes te_, qui securus curam nostri geris. _Circumcide_ ab omni
+temeritate omnique mendacio interiora et exteriora _labia mea_. Sint castæ
+deliciæ {207} meæ, Scripturæ tuæ; nec fallar in eis, nec fallam ex eis.
+Domine attende; et miserere, Domine Deus meus, lux cæcorum et virtus
+infirmorum, statimque lux videntium et virtus fortium; attende animam meam,
+et audi [Sidenote: Ps. 130, 1.]_clamantem de profundo_. Nam nisi adsint et
+in profundo aures tuæ, quo ibimus? quo clamabimus? [Sidenote: Ps. 73,
+16.]_Tuus est dies, et tua est nox_: ad nutum tuum momenta transvolant.
+Largire inde spatium meditationibus nostris in _abdita legis tuæ_, neque
+adversus pulsantes claudas eam. Neque enim frustra scribi voluisti tot
+paginarum opaca secreta[296]; aut non habent illæ [Sidenote: Ps. 28,
+9.]_silvæ cervos_[297] suos recipientes se in eas et resumentes, ambulantes
+et pascentes, recumbentes* et ruminantes[298]. O Domine, _perfice_ me, et
+_revela_ mihi _eas_. Ecce vox tua gaudium meum, vox tua super affluentiam
+voluptatum*. Da quod amo: amo enim; et hoc tu dedisti. Ne dona tua deseras,
+nec herbam tuam spernas sitientem. Confitear tibi quidquid invenero in
+Libris tuis; et _audiam vocem laudis_ et te bibam, et [Sidenote: Ps. 25,
+7.]_considerem mirabilia de lege tua_, ab usque [Sidenote: Ps. 118,
+18.]_principio in quo fecisti coelum et terram_, usque ad regnum tecum
+perpetuum sanctæ civitatis tuæ.
+
+4. Domine, miserere mei, et exaudi desiderium meum. Puto enim quod non sit
+de terra, non de auro et argento et de lapidibus, aut decoris vestibus, aut
+honoribus et potestatibus, aut voluptatibus carnis, neque de necessariis
+corpori et huic vitæ peregrinationis nostræ, quæ omnia nobis [Sidenote:
+Mat. 6, 33.]_apponuntur quærentibus regnum et justitiam tuam_. Vide, Domine
+Deus, meus, unde sit desiderium meum. [Sidenote: Ps. 118, 85.]_Narraverunt
+mihi injusti delectationes, sed non sicut lex tua, Domine._ Ecce unde est
+desiderium meum. Vide, Pater, aspice, et vide, et approba; et placeat in
+conspectu misericordiæ tuæ invenire me gratiam ante te, ut aperiantur
+pulsanti mihi interiora sermonum tuorum. Obsecro per Dominum nostrum Jesum
+Christum filium tuum, [Sidenote: Ps. 79, 18.]_virum dexteræ tuæ, filium
+hominis, quem confirmasti tibi_ mediatorem tuum et nostrum; per quem nos
+quæsisti {208} non quærentes te, quæsisti autem ut quæreremus te;
+[Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum tuum per quod fecisti omnia_, in quibus et
+me; Unicum tuum per quem vocasti in adoptionem populum credentium, in quo
+et me: per eum te obsecro [Sidenote: Rom. 8, 34.]_qui sedet ad dexteram
+tuam et te interpellat pro nobis, [Sidenote: Col. 2, 3.]in quo sunt omnes
+thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi_. Ipsos* quæro in Libris tuis.
+[Sidenote: Joh. 5, 46.]_Moyses de illo scripsit_: hoc ipse ait; hoc Veritas
+ait.
+
+[Sidenote: III. Quæ scripsit Moyses de creatione coeli et terræ,
+intelligere non potest nisi donante Deo.]
+
+5. Audiam et intelligam quomodo [Sidenote: Gen. 1, 1.]_in principio fecisti
+coelum et terram_. Scripsit hoc Moyses, scripsit et abiit, transivit hinc a
+te ad te*; neque nunc ante me est. Nam si esset, tenerem eum, et rogarem
+eum, et per te obsecrarem ut mihi ista panderet; et præberem aures corporis
+mei sonis erumpentibus ex ore ejus. Et si Hebræa voce loqueretur, frustra
+pulsaret sensum meum, nec inde mentem meam quidquam tangeret; si autem
+Latine, scirem quid diceret. Sed unde scirem an verum diceret? Quod si et
+hoc scirem, num ab illo scirem? Intus utique mihi, intus in domicilio
+cogitationis, nec Hebræa, nec Græca, nec Latina, nec barbara veritas, sine
+oris et linguæ organis, sine strepitu syllabarum diceret, Verum dicit: et
+ego statim certus confidenter illi homini tuo dicerem, Verum dicis. Cum
+ergo illum interrogare non possim, te, te quo plenus vera dixit, Veritas,
+rogo; te, Deus meus, rogo parce peccatis meis; et qui illi servo tuo
+dedisti hæc dicere da et mihi hæc intelligere.
+
+[Sidenote: IV. Creatura clamat creatorem Deum.]
+
+6. Ecce sunt coelum et terra: clamant quod facta sint; mutantur enim atque
+variantur. Quidquid autem factum non est et tamen est, non est in eo*
+quidquam quod ante non erat, quod est mutari atque variari[299]. Clamant
+etiam quod seipsa non fecerint: Ideo sumus, quia facta sumus; non ergo
+eramus antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est
+ipsa evidentia. Tu ergo, Domine, fecisti ea qui pulcher es, pulchra sunt
+enim; qui bonus es, bona sunt enim; qui es, sunt enim. Nec ita pulchra
+sunt, nec ita bona sunt nec ita sunt, sicut tu, conditor eorum; cui*
+comparata, nec pulchra sunt, nec bona sunt, nec sunt. Scimus hæc, gratias
+tibi. Et scientia nostra scientiæ tuæ comparata, ignorantia est.
+
+[Sidenote: V. Ex nihilo conditus mundus.]
+
+7. Quomodo autem _fecisti coelum et terram_*, et quae machina tam grandis
+operationis tuæ? Non enim sicut homo {209} artifex formans corpus de
+corpore, arbitratu animæ valentis imponere utcumque speciem quam cernit in
+semetipsa interno oculo[300]. Et unde hoc valeret, nisi quia tu fecisti
+eam? Et imponit speciem jam existenti et habenti ut esset; veluti terræ,
+aut lapidi, aut ligno, aut auro, aut id genus rerum cuilibet. Et unde ista
+essent, nisi tu instituisses ea? Tu fabro corpus, tu animum membris
+imperitantem fecisti; tu materiam unde facit aliquid; tu ingenium quo artem
+capiat, et videat intus quid faciat foris; tu sensum corporis quo
+interprete trajiciat ab animo ad materiam id quod facit, et renuntiet animo
+quid factum sit; ut ille intus consulat præsidentem sibi veritatem, an bene
+factum sit. Te laudant* hæc omnia creatorem omnium: sed tu quomodo facis
+ea? quomodo _fecisti_, Deus, _coelum et terram_? Non utique in coelo neque
+in terra _fecisti coelum et terram_; neque in aere aut in aquis, quoniam et
+hæc pertinent ad coelum et terram: neque in universo mundo fecisti
+universum mundum, quia non erat ubi fieret antequam fieret ut esset. Nec
+manu tenebas aliquid unde _faceres coelum et terram_; nam unde tibi hoc
+quod tu non feceras, unde aliquid faceres? Quid enim est, nisi quia tu es?
+Ergo [Sidenote: Ps. 32, 9. 6.]_dixisti, et facta sunt_, atque _in verbo
+tuo fecisti ea_.
+
+[Sidenote: VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.]
+
+8. Sed quomodo dixisti? Numquid illo modo quo facta est vox de nube,
+dicens: [Sidenote: Mat. 3, 17; et 17, 5.]_Hic est filius meus dilectus?_
+Illa enim vox acta atque transacta est, coepta et finita. Sonuerunt syllabæ
+atque transierunt, secunda post primam, tertia post secundam, atque inde ex
+ordine, donec ultima post cæteras, silentiumque post ultimam. Unde claret
+atque eminet, quod creaturæ motus expressit eam, serviens æternæ voluntati
+tuæ ipse temporalis. Et hæc ad tempus facta verba tua nuntiavit auris
+exterior menti prudenti, cujus auris interior posita est ad æternum Verbum
+tuum. At illa comparavit hæc verba temporaliter sonantia, cum æterno in
+silentio Verbo tuo, et dixit: "Aliud est, longe aliud est." Hæc longe infra
+me sunt; nec sunt, quia fugiunt et prætereunt: _Verbum autem Domini_* mei
+supra me _manet in æternum_. Si ergo verbis sonantibus et prætereuntibus
+dixisti ut _fieret coelum et terra_, atque ita _fecisti coelum et terram_,
+erat jam creatura corporalis ante coelum et terram, cujus motibus
+temporalibus temporaliter vox illa percurreret. Nullum autem corpus ante
+coelum et terram: {210} aut si erat, id certe sine transitoria voce
+feceras, unde transitoriam vocem faceres qua diceres ut _fieret coelum et
+terra_. Quidquid enim illud esset unde talis vox fieret, nisi abs te factum
+esset, omnino non esset. Ut ergo fieret corpus unde verba ista fierent, quo
+verbo a te dictum est?
+
+[Sidenote: VII. Verbum Dei coæternum Deo.]
+
+9. Vocas ergo nos ad intelligendum Verbum Deum apud te Deum, quod
+sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia: neque enim finitur
+quod dicebatur, et dicitur aliud ut possint dici omnia; sed simul ac
+sempiterne omnia[301]. Alioquin jam tempus et mutatio, et non vera
+æternitas, nec vera immortalitas. Hoc novi, Deus meus, et gratias ago.
+Novi, confiteor tibi, Domine; mecumque novit et benedicit te quisquis
+ingratus non est certæ veritati. Novimus, Domine, novimus; quoniam
+inquantum quidquid non est quod erat, et est quod non erat, intantum
+moritur et oritur. Non ergo quidquam Verbi* tui cedit atque succedit
+quoniam vere immortale atque æternum est. Et ideo Verbo tibi coæterno,
+simul et sempiterne* dicis omnia quæ dicis, et fit quidquid dicis ut fiat;
+nec aliter, quam dicendo, facis: nec tamen simul et sempiterna fiunt omnia
+quæ dicendo facis.
+
+[Sidenote: VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem
+veritatem.]
+
+10. Cur quæso, Domine Deus meus? Utcumque video; sed quomodo id eloquar
+nescio: nisi quia omne quod esse incipit et esse desinit, tunc esse incipit
+et tunc* desinit, quando debuisse incipere vel desinere in æterna ratione
+cognoscitur, ubi nec incipit aliquid nec desinit. Ipsum est Verbum tuum,
+quod et [Sidenote: Joh. 8, 25.]_Principium[302] est quia* et loquitur
+nobis_. Sic in Evangelio per carnem ait; et hoc insonuit foris auribus
+hominum, ut crederetur, et intus quæreretur, et inveniretur in æterna
+veritate, ubi omnes discipulos bonus et solus magister docet. Ibi audio
+vocem tuam, Domine, dicentis* mihi, quoniam ille loquitur nobis qui docet
+nos. Qui autem non docet nos, etiam si loquitur, non nobis loquitur. Quis
+porro nos docet, nisi stabilis veritas? Quia et per creaturam {211}
+mutabilem cum admonemur, ad veritatem stabilem ducimur; ubi* vere discimus
+cum [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stamus et audimus eum, et gaudio gaudemus
+propter vocem sponsi_, reddentes nos unde sumus. Et ideo Principium, quia
+nisi maneret, cum erraremus non esset quo rediremus[303]. Cum autem redimus
+ab errore, cognoscendo utique redimus; ut autem cognoscamus, docet nos,
+_quia Principium_ est, et _loquitur nobis_.
+
+[Sidenote: IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.]
+
+11. _In_ hoc _Principio, fecisti, Deus, coelum et terram_, in Verbo tuo, in
+Filio tuo, in Virtute tua, in Sapientia tua, in Veritate tua, miro modo
+dicens, et miro modo faciens. Quis comprehendet? quis enarrabit? Quid est
+illud quod interlucet mihi, et percutit cor meum sine læsione; et
+inhorresco, et inardesco? Inhorresco inquantum dissimilis ei sum; inardesco
+inquantum similis ei sum. Sapientia, sapientia* ipsa est, quæ interlucet
+mihi, discindens nubilum meum, quod me rursus cooperit deficientem ab ea,
+caligine atque aggere poenarum mearum; quoniam sic [Sidenote: Ps. 30,
+11.]_infirmatus est in egestate* vigor meus_, ut non sufferam bonum meum,
+donec tu, Domine, qui [Sidenote: Ps. 102, 3-5.]_propitius factus es omnibus
+iniquitatibus meis_, etiam _sanes omnes languores meos_; quia et _redimes
+de corruptione vitam meam, et coronabis me in miseratione et misericordia,
+et satiabis in bonis desiderium meum; quoniam renovabitur juventus mea
+sicut aquilæ_. _Spe enim salvi facti sumus_, et promissa tua [Sidenote:
+Rom. 8, 24. 25.]_per patientiam exspectamus_. Audiat te intus sermocinantem
+qui potest; ego fidenter ex oraculo tuo clamabo: [Sidenote: Ps. 103,
+24.]_Quam magnificata sunt opera tua Domine, omnia in Sapientia fecisti!_
+et illa _Principium_, et _in_ eo _Principio fecisti coelum et terram_.
+
+[Sidenote: X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram
+conderet.]
+
+12. Nonne ecce pleni sunt vetustatis suæ qui nobis dicunt: "Quid faciebat
+Deus antequam faceret coelum et terram?" "Si enim vacabat," inquiunt, "et
+non operabatur aliquid, non sic semper et deinceps, quemadmodum retro
+semper cessavit ab opere? Si enim ullus motus in Deo novus exstitit*, et
+voluntas nova ut creaturam conderet quam nunquam ante condiderat; quomodo
+iam vera æternitas, ubi oritur voluntas quæ non erat? Neque enim voluntas
+Dei creatura est, sed ante creaturam; quia non crearetur aliquid, nisi
+{212} creatoris voluntas præcederet. Ad ipsam ergo Dei substantiam pertinet
+voluntas ejus. Quod si exortum est aliquid in Dei substantia quod prius non
+erat; non veraciter dicitur æterna illa substantia: si autem voluntas Dei
+sempiterna erat ut esset creatura; cur non sempiterna et creatura?"
+
+[Sidenote: XI. Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora.]
+
+13. Qui hæc dicunt, nondum te intelligunt, o Sapientia Dei, lux mentium;
+nondum intelligunt, quomodo fiant quæ per te, atque in te fiunt: et
+conantur æterna sapere; sed adhuc in præteritis et futuris rerum motibus
+cor eorum volitat, et adhuc vanum est. Quis tenebit illud, et figet illud,
+ut paululum stet, et paululum rapiat splendorem semper stantis æternitatis,
+et comparet cum temporibus nunquam stantibus, et videat esse
+incomparabilem; et videat longum tempus, nisi ex multis prætereuntibus
+motibus, qui simul extendi non possunt, longum non fieri; non autem
+præterire* quidquam in æterno, sed totum esse præsens; nullum vero tempus
+totum esse præsens: et videat omne praeteritum propelli ex futuro, et omne
+futurum ex præterito consequi; et omne præteritum ac futurum ab eo quod
+semper est præsens, creari et excurrere? Quis tenebit cor hominis, ut stet,
+et videat quomodo stans dictet et futura et præterita tempora, nec futura
+nec præterita æternitas? Numquid manus mea valet hoc, aut manus oris mei
+per loquelas agit tam grandem rem?
+
+[Sidenote: XII. Deus fecerit ante mundi creationem.]
+
+14. Ecce respondeo dicenti, "Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et
+terram_?" respondeo non illud quod quidam respondisse perhibetur
+joculariter, eludens quæstionis violentiam: "Alta," inquit, "scrutantibus
+gehennas parabat." Aliud est videre, aliud* ridere; hæc non respondeo.
+Libentius enim responderim, "Nescio," quod nescio; quam illud unde
+irridetur qui alta interrogavit, et laudatur qui falsa respondit. Sed dico
+te, Deus noster, omnis creaturæ creatorem. Et si coeli et terræ nomine
+omnis creatura intelligitur; audenter dico, "Antequam _faceret Deus coelum
+et terram_, non faciebat aliquid: si enim faciebat, quid nisi creaturam
+faciebat?" Et utinam sic sciam, quidquid utiliter scire cupio, quemadmodum
+scio quod nulla fiebat creatura*, antequam fieret ulla creatura.
+
+15. At si cujusquam volatilis sensus vagatur per imagines retro temporum,
+et te Deum omnipotentem et omnicreantem {213} et omnitenentem, coeli et
+terræ artificem, ab opere tanto, antequam id faceres, per innumerabilia
+sæcula cessasse miratur; evigilet atque attendat, quia falsa miratur. Nam
+unde poterant innumerabilia sæcula præterire, quæ ipse non feceras, cum sis
+omnium sæculorum auctor et conditor? aut quæ tempora fuissent quæ abs te
+condita non essent[304]? aut quomodo præterirent, si nunquam fuissent? Cum
+ergo sis operator omnium temporum, si fuit aliquod tempus antequam _faceres
+coelum et terram_, cur dicitur quod ab opere cessabas? Idipsum enim tempus
+tu feceras, nec præterire potuerunt tempora antequam faceres tempora. Si
+autem ante coelum et terram nullum erat tempus, cur quæritur quid tunc
+faciebas? Non enim erat Tunc, ubi non erat tempus.
+
+[Sidenote: XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.]
+
+16. Nec tu tempore tempora præcedis, alioquin non omnia tempora præcederes.
+Sed præcedis omnia præterita celsitudine semper præsentis æternitatis; et
+superas omnia futura, quia illa futura sunt, et cum venerint, præterita
+erunt; [Sidenote: Ps. 110, 28.]_tu autem idem ipse es, et anni tui non
+deficiunt_. Anni tui nec eunt nec veniunt; isti enim nostri et eunt et
+veniunt, ut omnes veniant. Anni tui omnes simul stant, quoniam stant; nec
+euntes a venientibus excluduntur, quia non transeunt: isti autem nostri
+omnes erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies unus; et dies tuus non
+quotidie, sed hodie, quia hodiernus tuus non cedit crastino; neque enim
+succedit hesterno. Hodiernus tuus æternitas[305]; ideo coæternum genuisti,
+cui dixisti, [Sidenote: Ps. 2, 7; Heb. 5, 5.]_Ego hodie genui te._ Omnia
+tempora tu fecisti, et ante omnia tempora tu es; nec aliquo tempore non
+erat tempus.
+
+[Sidenote: XIV. Temporis differentiæ tres.]
+
+17. Nullo ergo tempore non feceras aliquid, quia ipsum tempus tu feceras.
+Et nulla tempora tibi coæterna sunt, quia tu permanes: at illa si
+permanerent, non essent tempora. Quid est enim tempus? Quis hoc facile
+breviterque explicaverit? Quis hoc, ad verbum de illo proferendum, vel
+cogitatione comprehenderit? Quid autem familiarius et notius in loquendo
+commemoramus quam tempus? Et intelligimus utique cum id loquimur,
+intelligimus etiam cum alio loquente id audimus. Quid est ergo tempus? Si
+nemo ex me quærat, scio; si quærenti explicare velim nescio: fidenter tamen
+{214} dico scire me, quod si nihil præteriret, non esset præteritum tempus;
+et si nihil adveniret, non esset futurum tempus; et si nihil esset, non
+esset præsens tempus. Duo ergo illa tempora, præteritum et futurum quomodo
+sunt, quando et præteritum jam non est, et futurum nondum est? Præsens
+autem si semper esset præsens, nec in præteritum transiret; jam non esset
+tempus, sed æternitas. Si ergo præsens, ut tempus sit, ideo fit quia in
+præteritum transit; quomodo et hoc esse dicimus, cui causa ut sit, illa est
+quia non erit; ut scilicet non vere dicamus tempus esse, nisi quia tendit
+non esse*?
+
+[Sidenote: XV. Mensura temporis in quo.]
+
+18. Et tamen dicimus longum tempus, et breve tempus; neque hoc nisi de
+præterito aut futuro dicimus. Præteritum tempus longum, verbi gratia,
+vocamus ante centum annos; futurum itidem longum, post centum annos. Breve
+autem præteritum, sicut puta, dicimus ante decem dies; et breve futurum,
+post decem dies. Sed quo pacto longum est aut breve, quod non est?
+Præteritum enim jam non est, et futurum nondum est. Non itaque dicamus,
+"Longum est;" sed dicamus de præterito, "Longum fuit," et de futuro,"
+Longum erit." Domine meus, lux mea, nonne et hic veritas tua deridebit
+hominem? Quod enim longum fuit præteritum tempus, cum jam esset præteritum
+longum fuit, an cum adhuc præsens esset? Tunc enim poterat esse longum,
+quando erat quod esset longum: præteritum vero jam non erat; unde nec
+longum esse poterat, quod omnino non erat. Non ergo dicamus, "Longum fuit
+præteritum tempus;" neque enim inveniemus quid fuerit longum, quando ex quo
+præteritum est, non est: sed dicamus, "Longum fuit illud præsens tempus;"
+quia cum præsens esset, longum erat. Nondum enim præterierat ut non esset,
+et ideo erat quod longum esse posset. Postea vero quam præteriit, simul et
+longum esse destitit, quod esse destitit.
+
+19. Videamus ergo, o anima humana, utrum præsens tempus possit esse longum;
+datum enim tibi est sentire moras atque metiri. Quid respondebis mihi? An
+centum anni præsentes longum tempus est? Vide prius utrum possint præsentes
+esse centum anni. Si enim primus eorum annus agitur, ipse præsens est;
+nonaginta vero et novem futuri sunt, et ideo nondum sunt: si autem secundus
+annus agitur; jam unus est {215} præteritus, alter præsens, cæteri futuri.
+Atque ita* mediorum quemlibet centenarii hujus numeri annum præsentem
+posuerimus; ante illum præteriti erunt, post illum futuri: quocirca centum
+anni præsentes esse non poterunt*. Vide saltem utrum qui agitur unus, ipse
+sit præsens. Et ejus enim si primus agitur mensis, futuri sunt cæteri; si
+secundus, jam et primus præteriit, et reliqui nondum sunt. Ergo nec annus
+qui agitur, totus est præsens; et si non totus est præsens, non est annus
+præsens. Duodecim enim menses annus est, quorum quilibet unus mensis qui
+agitur, ipse præsens est; cæteri autem, præteriti aut futuri. Quanquam
+neque mensis qui agitur, præsens est, sed unus dies: si primus, futuris
+cæteris; si novissimus, præteritis cæteris; si mediorum quilibet, inter
+præteritos et futuros.
+
+20. Ecce præsens tempus quod solum inveniebamus longum appellandum, vix ad
+unius diei spatium contractum est. Sed discutiamus etiam ipsum, quia nec
+unus dies totus est præsens. Nocturnis enim et diurnis horis omnibus
+viginti quatuor expletur, quarum prima cæteras futuras habet, novissima
+præteritas; aliqua vero interjectarum ante se præteritas, post se futuras.
+Et ipsa una hora fugitivis particulis agitur; quidquid ejus avolavit,
+præteritum est; quidquid ei* restat, futurum. Si quid intelligitur
+temporis, quod in nullas jam vel in minutissimas momentorum partes dividi
+possit, id solum est quod præsens dicatur. Quod tamen ita raptim a futuro
+in præteritum transvolat, ut nulla morula extendatur. Nam si extenditur,
+dividitur in præteritum et futurum: præsens autem nullum habet spatium. Ubi
+est ergo tempus quod longum dicamus? An futurum? Non quidem dicimus,
+"Longum est," quia nondum est quod longum sit; sed dicimus, "Longum erit."
+Quando igitur erit? Si enim et tunc cum adhuc futurum erit, non erit
+longum; quia quod sit longum, nondum erit: si autem tunc erit longum cum ex
+futuro, quod nondum est, esse jam coeperit, et præsens factum erit, ut
+possit esse quod longum sit; jam superioribus vocibus clamat præsens
+tempus, longum se esse non posse.
+
+[Sidenote: XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.]
+
+21. Et tamen, Domine, sentimus intervalla temporum, et comparamus sibimet,
+et dicimus alia longiora, et alia breviora. Metimur etiam quanto sit
+brevius aut longius illud tempus quam illud; et respondemus duplum esse hoc
+vel triplum, {216} illud autem simplum, aut tantum hoc esse quantum illud.
+Sed prætereuntia metimur tempora cum sentiendo metimur; præterita vero quæ
+jam non sunt, aut futura quæ nondum sunt, quis metiri potest? nisi forte
+audebit quis dicere metiri posse quod non est. Cum ergo præterit tempus,
+sentiri et metiri potest; cum autem præterierit, quoniam non est, non
+potest.
+
+[Sidenote: XVII. Ubi tempus præteritum et futurum.]
+
+22. Quæro, Pater, non affirmo: Deus meus, præside mihi et rege me. "Quisnam
+est qui dicat mihi non esse tria tempora, sicut pueri didicimus, puerosque
+docuimus, præteritum, præsens, et futurum; sed tantum præsens, quoniam illa
+duo non sunt? An et ipsa sunt, sed ex aliquo procedit occulto, cum ex
+futuro fit præsens; et in aliquod recedit occultum, cum ex præsenti fit
+præteritum? Nam ubi ea viderunt qui futura cecinerunt, si nondum sunt?
+Neque enim potest videri id quod non est. Et qui narrant præterita, non
+utique narrarent*, si animo illa non cernerent: quæ si nulla essent cerni
+omnino non possent. Sunt ergo et futura et præterita."
+
+[Sidenote: XVIII. Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia.]
+
+23. Sine me, Domine, amplius quærere; spes mea, non conturbetur intentio
+mea. Si enim sunt futura et præterita, volo scire ubi sint. Quod si nondum
+valeo, scio tamen ubicumque sunt, non ibi ea futura esse, aut præterita,
+sed præsentia. Nam si et ibi futura sunt, nondum ibi sunt; si et ibi
+præterita sunt, jam non ibi sunt. Ubicumque ergo sunt quæcumque sunt, non
+sunt nisi præsentia. Quanquam præterita cum vera narrantur, ex memoria
+proferuntur non res ipsæ quæ præterierunt, sed verba concepta ex imaginibus
+earum, quæ in animo velut vestigia per sensus prætereundo fixerunt.
+Pueritia quippe mea quæ jam non est, in tempore præterito est quod jam non
+est, imaginem vero ejus cum eam recolo et narro, in præsenti tempore
+intueor, quia est adhuc in memoria mea. Utrum similis causa sit etiam
+prædicendorum futurorum, ut rerum quæ nondum sunt, jam existentes
+præsentiantur imagines*; confiteor, Deus meus, nescio. Illud sane scio, nos
+plerumque præmeditari futuras actiones nostras, eamque præmeditationem esse
+præsentem, actionem autem quam præmeditamur nondum esse, quia futura est;
+quam cum aggressi fuerimus, et quod præmeditabamur agere coeperimus, tunc
+erit illa actio, quia tunc non futura sed præsens est*. {217}
+
+24. Quoquo modo se itaque habeat arcana præsensio futurorum, videri nisi
+quod est non potest. Quod autem jam est, non futurum sed præsens est. Cum
+ergo videri dicuntur futura, non ipsa quæ nondum sunt, id est quæ futura
+sunt, sed eorum causæ, vel signa forsitan videntur, quæ jam sunt; ideo non
+futura, sed præsentia sunt jam videntibus, ex quibus futura prædicantur
+animo concepta. Quæ rursus conceptiones jam sunt, et eas præsentes apud se
+intuentur qui illa prædicunt. Loquatur mihi aliquod exemplum tanta rerum
+numerositas. Intueor auroram, oriturum solem prænuntio: quod intueor,
+præsens est; quod prænuntio, futurum: non sol futurus qui jam est, sed
+ortus ejus qui nondum est: tamen etiam ortum ipsum nisi animo imaginarer,
+sicut modo cum id loquor, non eum possem prædicere. Sed nec illa aurora
+quam in coelo video, solis ortus est, quamvis eum præcedat; nec illa
+imaginatio in animo meo: quæ duo præsentia cernuntur, ut futurus ille ante
+dicatur. Futura ergo nondum sunt; et si nondum sunt, non sunt: et si non
+sunt, videri omnino non possunt; sed prædici possunt ex præsentibus, quæ
+jam sunt, et videntur.
+
+[Sidenote: XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.]
+
+25. Tu itaque, regnator creaturæ tuæ, quis est modus quo doces animas ea
+quæ futura sunt? docuisti enim Prophetas tuos. Quisnam ille modus est quo
+doces futura, cui futurum quidquam non est; vel potius de futuris doces
+præsentia? Nam quod non est, nec doceri utique potest. Nimis longe est
+modus iste ab acie mea; [Sidenote: Ps. 138, 6.]_invaluit ex me, non potero
+ad illum_; potero autem ex te, cum dederis tu, _dulce lumen_ occultorum*
+_oculorum meorum_.
+
+[Sidenote: XX. Differentiæ temporis quomodo nominandæ.]
+
+26. Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt, nec præterita. Nec
+proprie dicitur, Tempora sunt tria; præteritum, præsens et futurum: sed
+fortasse proprie diceretur, Tempora sunt tria; præsens de præteritis,
+præsens de præsentibus, præsens de futuris. Sunt enim hæc in anima tria
+quædam, et alibi ea non video; præsens de præteritis memoria, præsens de
+præsentibus contuitus, præsens de futuris exspectatio. Si hæc permittimur
+dicere, tria tempora video, fateorque* tria sunt. Dicatur etiam, Tempora
+sunt tria, præteritum, præsens et futurum; sicut abutitur consuetudo,
+dicatur: ecce non curo, nec resisto, nec reprehendo; dum tamen intelligatur
+quod dicitur, neque id quod futurum est, {218} esse jam, neque id quod
+præteritum est. Pauca sunt enim quæ proprie loquimur, plura non proprie;
+sed agnoscitur quid velimus.
+
+[Sidenote: XXI. Quomodo tempus liceat metiri.]
+
+27. Dixi ergo paulo ante, prætereuntia tempora metimur, ut possimus dicere
+duplum esse hoc temporis ad illud simplum, aut tantum hoc quantum illud, et
+si quid aliud de partibus temporum possumus renuntiare metiendo. Quocirca,
+ut dicebam, prætereuntia metimur tempora. Et si quis mihi dicat, "Unde
+scis?" respondeam, "Scio quia metimur, nec metiri quæ non sunt possumus, et
+non sunt præterita vel futura. Præsens vero tempus quomodo metimur, quando
+non habet spatium? Metitur ergo cum præterit, cum autem præterierit, non
+metitur*; quid enim metiatur, non erit. Sed unde et qua et quo præterit,
+cum metitur? Unde, nisi ex futuro? qua, nisi per præsens? quo, nisi in
+præteritum? Ex illo ergo quod nondum est, per illud quod spatio caret, in
+illud quod jam non est. Quid autem metimur, nisi tempus in aliquo spatio?
+Neque enim dicimus simpla, et dupla, et tripla, et æqualia, et si quid hoc
+modo in tempore dicimus, nisi spatia temporum. In quo ergo spatio metimur
+tempus præteriens? Utrum in futuro, unde præterit? Sed quod nondum est, non
+metimur. An in præsenti, qua præterit? Sed nullum spatium non metimur. An
+in præterito, quo præterit? Sed quod jam non est, non metimur.
+
+[Sidenote: XXII. Petit ænigmatis istius solutionem a Deo.]
+
+28. Exarsit animus meus nosse istud implicatissimum ænigma. Noli claudere,
+Domine Deus meus bone Pater, per Christum obsecro, noli claudere desiderio
+meo ista, et usitata et abdita, quominus in ea penetret, et dilucescant
+allucente misericordia tua, Domine. Quem percunctabor de his? et cui
+fructuosius confitebor* imperitiam meam, nisi tibi cui non sunt molesta
+studia mea, flammantia vehementer in Scripturas tuas? Da quod amo: amo
+enim, et hoc tu dedisti. Da, Pater, qui vere* [Sidenote: Mat. 7, 11.]_nosti
+data bona dare filiis tuis_. Da, quoniam suscepi cognoscere*, [Sidenote:
+Ps. 72, 16.]_et labor est ante me_, donec aperias. Per Christum obsecro, in
+nomine ejus Sancti sanctorum, nemo mihi obstrepat. Et [Sidenote: Ps. 115,
+1.]_ego credidi, propter quod et loquor_. Hæc est spes mea; ad hanc vivo*
+ut [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler delectationem Domini_. Ecce [Sidenote:
+Ps. 38, 6.]_veteres posuisti dies meos_, et transeunt; et quomodo, nescio.
+Et dicimus, Tempus et tempus, tempora et tempora; Quamdiu dixit hoc ille,
+quamdiu fecit hoc ille; {219} et, Quam longo tempore illud non vidi! et,
+Duplum temporis habet hæc syllaba ad illam simplam brevem. Dicimus hæc, et
+audimus hæc; et intelligimur, et intelligimus. Manifestissima et
+usitatissima sunt; et eadem rursus nimis latent, et nova est inventio
+eorum.
+
+[Sidenote: XXIII. Quid sit tempus.]
+
+29. Audivi a quodam homine docto, quod solis et lunæ ac siderum motus, ipsa
+sint tempora; et nil annui*. Cur enim non potius omnium corporum motus sint
+tempora? An vero si cessarent coeli lumina, et moveretur rota figuli, non
+esset tempus quo metiremur eos gyros, et diceremus aut æqualibus morulis
+agi; aut si alias tardius, alias velocius moveretur, alios magis diuturnos
+esse, alios minus? Aut cum hoc diceremus, non et nos in tempore loqueremur,
+aut essent in verbis nostris aliæ longæ syllabæ, aliæ breves, nisi quia
+illæ longiore tempore sonuissent, istæ breviore? Deus, dona hominibus
+videre in parvo communes notitias rerum parvarum atque magnarum. [Sidenote:
+Gen. 1, 14.]_Sunt et sidera et luminaria coeli in signis, et in temporibus,
+et in annis, et in diebus_: sunt vero; sed nec ego dixerim circuitum illius
+ligneolæ* rotæ diem esse, nec tamen ideo tempus non esse ille dixerit.
+
+30. Ego scire cupio vim naturamque temporis, quo metimur corporum motus, et
+dicimus illum motum, verbi gratia, tempore duplo esse diuturniorem quam
+istum. Nam quæro, quoniam dies dicitur, non tantum mora solis super terram,
+secundum quod aliud est dies, aliud nox, sed etiam totius* ejus circuitus
+ab oriente usque ad orientem, secundum quod dicimus, 'Tot dies
+transierunt;' cum suis enim noctibus dicuntur tot dies, nec extra
+reputantur spatia noctium: quoniam ergo dies expletur motu solis, atque
+circuitu ab oriente usque ad orientem; quæro utrum motus ipse sit dies, an
+mora ipsa quanta peragitur, an utrumque. Si enim primum dies esset; dies
+ergo esset etiamsi tanto spatio temporis sol cursum illum peregisset,
+quantum est horæ unius. Si secundum; non ergo esset dies, si ab ortu solis
+usque in ortum alterum, tam brevis mora esset quam est horæ unius; sed
+vicies et quater circumiret sol ut expleret diem. Si utrumque; nec ille
+appellaretur dies, si horæ spatio sol totum suum gyrum circumiret; nec
+ille*, si sole cessante tantum temporis præteriret, quanto peragere sol
+totum ambitum de mane in mane assolet. Non itaque nunc quæram, quid sit
+illud quod vocatur dies, sed {220} quid sit tempus quo metientes solis
+circuitum, diceremus eum dimidio spatio temporis peractum minus quam solet,
+si tanto spatio temporis peractus esset, quanto peraguntur horæ duodecim;
+et utrumque tempus comparantes diceremus illud simplum, hoc duplum, etiamsi
+aliquando illo simplo, aliquando isto duplo sol ab oriente usque ad
+orientem circumiret. Nemo ergo mihi dicat coelestium corporum motus esse
+tempora: quia et cujusdam voto cum sol stetisset; [Sidenote: Jos. 10,
+13.]ut victoriosum* prælium perageret, sol stabat, sed tempus ibat. Per
+suum quippe spatium temporis, quod ei sufficeret, illa pugna gesta atque
+finita est. Video igitur tempus quamdam esse distentionem. Sed video, an
+videre mihi videor? Tu demonstrabis, Lux, Veritas.
+
+[Sidenote: XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.]
+
+31. Jubes ut approbem si quis dicat tempus esse motum corporis? Non jubes.
+Nam corpus nullum, nisi in tempore, moveri audio: tu dicis. Ipsum autem
+corporis motum tempus esse non audio: non tu dicis. Cum enim movetur
+corpus, tempore metior quamdiu moveatur, ex quo moveri incipit donec
+desinat. Et si non vidi ex quo coepit, et perseverat moveri, ut non videam
+cum desinit; non valeo metiri, nisi forte ex quo videre incipio donec
+desinam. Quod si diu video, tantummodo longum tempus esse renuntio, non
+autem quantum sit; quia et quantum cum* dicimus, collatione dicimus; velut,
+'Tantum hoc, quantum illud;' aut, 'Duplum hoc ad illud' et si quid aliud
+isto modo. Si autem notare potuerimus locorum spatia, unde et quo veniat
+corpus quod movetur, vel partes ejus, si tanquam in torno movetur, possumus
+dicere quantum sit temporis, ex quo ab illo loco usque ad illum locum motus
+corporis vel partis ejus effectus est. Cum itaque aliud sit motus corporis,
+aliud quo metimur quamdiu sit; quis non sentiat quid horum potius tempus
+dicendum sit? Nam si et* varie corpus aliquando movetur, aliquando stat;
+non solum motum ejus, sed etiam statum tempore metimur; et dicimus, 'Tantum
+stetit, quantum motum est;' aut, 'Duplo vel triplo stetit, ad id quod motum
+est;' et si quid aliud nostra dimensio sive comprehenderit sive
+existimaverit, ut dici solet, plus minus. Non est ergo tempus corporis
+motus.
+
+[Sidenote: XXV. Rursus Deum interpellat.]
+
+32. Et confiteor tibi, Domine, adhuc ignorare me quid sit tempus; et rursus
+confiteor tibi, Domine, scire me in tempore {221} ista dicere, et diu me
+jam loqui de tempore, atque id* ipsum diu non esse diu nisi mora temporis.
+Quomodo igitur hoc scio, quando quid sit tempus nescio? An forte nescio
+quemadmodum dicam quod scio? Hei mihi qui nescio saltem quid nesciam! Ecce,
+Deus meus, coram te, quia non mentior; sicut loquor, ita est cor meum. Tu
+illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus, [Sidenote: Ps. 17,
+25.]_illuminabis tenebras meas_.
+
+[Sidenote: XXVI. Quomodo tempus metimur.]
+
+33. Nonne tibi confitetur anima mea confessione veridica metiri me tempora?
+Itane, Deus meus, metior, et quid metiar nescio? Metior motum corporis
+tempore; item* ipsum tempus non metior? An vero corporis motum metirer
+quamdiu sit, et quamdiu hinc illuc perveniat, nisi tempus in quo movetur
+metirer? Ipsum ergo tempus unde metior? An tempore breviore metimur
+longius, sicut spatio cubiti spatium transtri? Sic enim videmur spatio
+brevis syllabæ metiri spatium longæ syllabæ, atque id duplum dicere. Ita
+metimur spatia carminum spatiis versuum, et spatia versuum spatiis pedum,
+et spatia pedum spatiis syllabarum, et spatia longarum spatiis brevium: non
+in paginis (nam eo modo loca metimur, non tempora), sed cum voces
+pronuntiando transeunt, et dicimus, 'Longum carmen est, nam tot versibus
+contexitur; longi versus, nam tot pedibus constant; longi pedes, nam tot
+syllabis tenduntur; longa syllaba est, nam dupla est ad brevem.' Sed neque
+ita comprehenditur certa mensura temporis; quandoquidem fieri potest, ut
+ampliori spatio temporis personet versus brevior si productius
+pronuntietur, quam longior si correptius. Ita carmen, ita pes, ita syllaba.
+Inde mihi visum est, nihil esse aliud tempus quam distentionem: sed cujus
+rei, nescio; et mirum si non ipsius animi. Quid enim metior, obsecro, Deus
+meus, et dico aut indefinite, 'Longius est hoc tempus quam illud;' aut
+etiam definite, 'Duplum est hoc ad illud*?' Tempus metior, scio: sed non
+metior futurum, quia nondum est; non metior præsens, quia nullo spatio
+tenditur; non metior præteritum, quia jam non est. Quid ergo metior? An
+prætereuntia tempora, non præterita? sic enim dixeram.
+
+[Sidenote: XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.]
+
+34. Insiste, anime meus, et attende fortiter: Deus adjutor noster;
+[Sidenote: Ps. 99, 3.]_ipse fecit nos, et non ipsi nos_. Attende ubi
+albescit veritas. Ecce puta*, vox corporis incipit sonare, et sonat, et
+adhuc sonat, et ecce desinit; jamque silentium est, et vox {222} illa
+præterita est, et non est jam vox. Futura erat antequam sonaret, et non
+poterat metiri, quia nondum erat, et nunc non potest, quia jam non est.
+Tunc ergo poterat cum sonabat, quia tunc erat quæ metiri posset. Sed et
+tunc non stabat; ibat enim et præteribat. An ideo magis poterat? Præteriens
+enim tendebatur in aliquod spatium temporis quo metiri posset, quoniam
+præsens nullum habet spatium. Si ergo tunc poterat, ecce puta, altera
+coepit sonare, et adhuc sonat, continuato tenore* sine ulla distinctione:
+metiamur eam dum sonat; cum enim sonare cessaverit, jam præterita erit, et
+non erit quæ possit metiri; metiamur plane, et dicamus quanta sit. Sed
+adhuc sonat, nec metiri potest nisi ab initio sui quo sonare coepit, usque
+ad finem quo desinit. Ipsum quippe intervallum metimur ab aliquo initio
+usque ad aliquem finem. Quapropter vox quae nondum finita est, metiri non
+potest, ut dicatur quam longa vel brevis sit; nec dici aut æqualis alicui,
+aut ad aliquam simpla vel dupla, vel quid aliud. Cum autem finita fuerit,
+jam non erit. Quo pacto igitur metiri poterit? Et metimur tamen tempora;
+nec ea quæ nondum sunt, nec ea quæ jam non sunt, nec ea quæ nulla mora
+extenduntur, nec ea quæ terminos non habent: nec futura ergo nec præterita,
+nec præsentia, nec prætereuntia tempora metimur; et metimur tamen tempora.
+
+35. "Deus creator omnium;" versus iste octo syllabarum, brevibus et longis
+alternat syllabis. Quatuor itaque breves; prima, tertia, quinta, septima,
+simplæ sunt ad quatuor longas; secundam, quartam, sextam, octavam. Hæ
+singulæ ad illas singulas duplum habent temporis; pronuntio*, renuntio, et
+ita est quantum sentitur sensu manifesto. Quantum sensus manifestus est,
+brevi syllaba longam metior, eamque sentio habere bis tantum. Sed cum
+altera post alteram sonat, si prior brevis, longa posterior, quomodo tenebo
+brevem, et quomodo eam longæ metiens applicabo, ut inveniam quod bis tantum
+habeat; quandoquidem longa sonare non incipit, nisi brevis sonare
+destiterit? Ipsamque longam num præsentem metior, quando nisi finitam non
+metior? Ejus autem finitio, præteritio est. Quid ergo est quod metiar? Ubi
+est, qua* metior, brevis? ubi est longa quam metior? Ambæ sonuerunt,
+avolaverunt, præterierunt, jam non sunt; et ego metior, fidenterque
+respondeo, quantum exercitato sensu fiditur, illam {223} simplam esse,
+illam duplam, in spatio scilicet temporis. Neque hoc possum, nisi quia
+præterierunt et finitæ sunt. Non ergo ipsas quæ jam non sunt, sed aliquid
+in memoria mea metior quod infixum manet.
+
+36. In te, anime meus, tempora metior; noli mihi obstrepere: quod est, Noli
+tibi obstrepere turbis affectionum tuarum. In te, inquam, tempora metior;
+affectionem quam res prætereuntes in te faciunt, et cum illæ præterierint
+manet, ipsam metior præsentem, non eas* quæ præterierunt ut fieret: ipsam
+metior, cum tempora metior. Ergo aut ipsa sunt tempora, aut non tempora
+metior. Quid cum metimur silentia, et dicimus illud silentium tantum
+tenuisse temporis, quantum illa vox tenuit? Nonne cogitationem tendimus ad
+mensuram vocis, quasi sonaret, ut aliquid de intervallis silentiorum in
+spatio temporis renuntiare possimus? Nam et voce atque ore cessante,
+peragimus cogitando carmina, et versus et quemque sermonem, motionumque
+dimensiones quaslibet, et de spatiis temporum, quantum illud ad illud sit
+renuntiamus, non aliter ac si ea sonando diceremus. Si voluerit aliquis
+edere longiusculam vocem, et constituerit præmeditando quam longa futura
+sit; egit utique iste spatium temporis in silentio, memoriæque commendans
+coepit edere illam vocem quæ sonat, donec ad propositum terminum
+perducatur: imo sonuit et sonabit; nam quod ejus jam peractum est, utique
+sonuit; quod autem restat, sonabit: atque ita peragitur, dum præsens
+intentio futurum in præteritum trajicit, diminutione futuri crescente
+præterito, donec consumptione* futuri sit totum præteritum.
+
+[Sidenote: XXVIII. Animo metimur tempora.]
+
+37. Sed quomodo minuitur aut consumitur futurum, quod nondum est? aut
+quomodo crescit præteritum quod jam non est, nisi quia in animo qui illud
+agit tria sunt? Nam et exspectat et attendit et meminit, ut id quod
+exspectat, per id quod attendit, transeat in id quod meminerit. Quis igitur
+negat futura nondum esse? Sed tamen jam est in animo exspectatio futurorum.
+Et quis negat præterita jam non esse? Sed tamen adhuc est in animo memoria
+præteritorum. Et quis negat præsens tempus carere spatio, quia in puncto
+præterit? Sed tamen perdurat attentio per quam pergat* abesse quod aderit.
+Non igitur longum tempus futurum quod non est, sed longum futurum longa
+exspectatio futuri est; {224} neque longum præteritum tempus quod non est,
+sed longum præteritum longa memoria præteriti est.
+
+38. Dicturus sum canticum quod novi: antequam incipiam, in totum
+exspectatio mea tenditur; cum autem coepero, quantum ex illo* in præteritum
+decerpsero, tenditur in memoria mea: atque distenditur vita hujus actionis
+mea; in memoriam, propter quod dixi; et in exspectationem, propter quod
+dicturus sum: præsens tamen adest attentio mea, per quam trajiciatur quod
+erat futurum ut fiat præteritum. Quod quanto magis agitur et agitur, tanto
+breviata exspectatione prolongatur memoria; donec tota exspectatio
+consumatur, cum tota illa actio finita transierit in memoriam. Et quod in
+toto cantico, hoc in singulis particulis ejus fit, atque in singulis
+syllabis ejus; hoc in actione longiore, cujus forte particula est illud
+canticum; hoc in tota vita hominis, cujus partes sunt omnes actiones
+hominis; hoc in toto sæculo filiorum hominum, cujus partes sunt omnes vitæ
+hominum.
+
+[Sidenote: XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.]
+
+39. Sed quoniam [Sidenote: Ps. 62, 4.]_melior est misericordia tua super
+vitas_, ecce distentio est vita mea, et _me suscepit dextera tua_ in Domino
+meo mediatore Filio hominis inter te unum et nos multos, in multis per
+multa, _ut_ per eum _apprehendam in quo et apprehensus sum_, et a veteribus
+diebus colligar sequens unum[306] _præterita oblitus_; non in ea quæ futura
+et transitura sunt, sed _in ea quæ ante sunt_, non distentus, sed
+_extentus_*, non secundum distentionem, sed secundum intentionem [Sidenote:
+Phil. 3, 13. 14.]_sequor ad palmam supernæ vocationis_; ubi [Sidenote: Ps.
+25, 7.]_audiam vocem laudis_ tuæ, et [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler
+delectationem_ tuam, nec venientem, nec prætereuntem. Nunc vero anni mei in
+gemitibus. Et tu solatium meum, Domine, pater meus æternus es: at ego in
+tempora dissilui*, quorum ordinem nescio; et tumultuosis varietatibus
+dilaniantur cogitationes meæ, intima viscera animæ meæ, donec in te
+confluam purgatus et liquidus igne amoris tui.
+
+[Sidenote: XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi
+creationem.]
+
+40. Et stabo atque solidabor in te, in forma mea, veritate tua; nec patiar
+quæstiones hominum, qui poenali morbo plus sitiunt quam capiunt, et dicunt,
+"Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et terram_? Aut quid ei venit
+in mentem ut aliquid faceret, cum antea nunquam aliquid fecerit?" Da illis,
+Domine, bene cogitare quid dicant, et invenire quia non {225} dicitur,
+"Nunquam," ubi non est tempus. Quod* ergo dicitur, "nunquam fecisse," quid
+aliud dicitur nisi "nullo tempore fecisse?" Videant itaque nullum tempus
+esse posse sine creatura[307], et desinant istam _vanitatem loqui_.
+_Extendantur_ etiam _in ea quæ ante sunt_, et intelligant te ante omnia
+tempora æternum creatorem omnium temporum, neque ulla tempora tibi esse
+coæterna, nec ullam creaturam, etiam si est aliqua supra tempora.
+
+[Sidenote: XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.]
+
+41. Domine Deus meus, quis ille sinus est alti secreti tui, et quam longe
+inde me projecerunt consequentia delictorum meorum? Sana oculos meos, et*
+congaudeam luci tuæ. Certe si est tam grandi scientia et præscientia
+pollens animus, cui cuncta præterita et futura ita nota sint, sicut mihi
+unum canticum notissimum; nimium mirabilis est animus iste, atque ad
+horrorem stupendus: quippe quem ita non lateat quidquid peractum, et
+quidquid reliquum sæculorum est; quemadmodum me non latet cantantem illud
+canticum, quid et quantum ejus abierit ab exordio, quid et quantum restet
+ad finem. Sed absit ut tu conditor universitatis, conditor animarum et
+corporum, absit ut ita noveris omnia futura et præterita. Longe tu, longe
+mirabilius, longeque secretius. Neque enim sicut nota cantantis notumve
+canticum audientis, exspectatione vocum futurarum et memoria præteritarum
+variatur affectus, sensusque distenditur; ita tibi aliquid accidit
+incommutabiliter æterno, hoc est, vere æterno creatori mentium[308]. Sicut
+ergo nosti in principio coelum et terram sine varietate notitiæ tuæ, ita
+_fecisti in principio coelum et terram_ sine distentione* actionis tuæ. Qui
+intelligit, confiteatur tibi; et qui non intelligit, confiteatur tibi. O
+quam excelsus es, et humiles corde sunt domus tua! [Sidenote: Ps. 145,
+8.]_Tu_ enim _erigis elisos_, et non cadunt quorum celsitudo tu es.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{226}
+
+LIBER DUODECIMUS.
+
+    Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio
+    fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet
+    creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quæ faciem Dei semper
+    contemplatur; _terræ_ autem vocabulo informem materiam, ex qua rerum
+    corporearum species fuerunt posthac formatæ. Verum alias interpretandi
+    rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturæ divinæ
+    profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
+    omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
+    confitetur.
+
+[Sidenote: I. Difficilis inquisitio veri.]
+
+1. Multa satagit cor meum, Domine, in hac inopia vitæ meæ, pulsatum verbis
+sanctæ Scripturæ tuæ: et ideo plerumque in sermone copiosa est egestas
+humanæ intelligentiæ; quia plus loquitur inquisitio quam inventio, et
+longior est petitio quam impetratio, et operosior est manus pulsans quam
+sumens. Tenemus promissum; quis corrumpet illud? [Sidenote: Rom. 8, 31.]_Si
+Deus pro nobis, quis contra nos? [Sidenote: Mat. 7, 7. 8.]Petite, et
+accipietis; quærite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim
+qui petit accipit, et quærens invenit, et pulsanti aperietur._ Promissa tua
+sunt; et quis falli timeat, cum promittit Veritas?
+
+[Sidenote: II. De duplici coelo et terra.]
+
+2. Confitetur altitudini tuæ humilitas linguæ meæ, quoniam _tu fecisti
+coelum et terram_; hoc coelum quod video, terramque quam calco, unde est
+hæc terra quam porto, tu fecisti. Sed ubi est coelum coeli, Domine, de quo
+audivimus in voce Psalmi: [Sidenote: Ps. 113, 16.]_Coelum coeli Domino;
+terram autem dedit filiis hominum?_ Ubi est coelum quod non cernimus, cui
+terra est hoc omne quod cernimus? Hoc enim totum corporeum, non ubique
+totum ita accepit* speciem pulchram in novissimis, cujus* fundus est terra
+nostra; sed ad illud coelum coeli, etiam terræ nostræ coelum terra est. Et
+hoc utrumque magnum corpus non absurde terra est, ad illud nescio quale
+coelum quod Domino est, non filiis hominum.
+
+[Sidenote: III. Quid tenebræ super faciem abyssi.]
+
+3. Et nimirum hæc _terra erat invisibilis et incomposita_, et nescio quæ
+profunditas abyssi super quam non erat lux; quia nulla species erat illi;
+unde jussisti ut scriberetur, quod {227} [Sidenote: Gen. 1, 2.]_tenebræ
+erant super abyssum_; quid aliud quam lucis absentia? Ubi enim lux esset,
+si esset, nisi superesset eminendo et illustrando? Ubi ergo lux nondum
+erat, quid erat adesse tenebras, nisi abesse lucem? Super itaque erant
+tenebræ, quia super lux aberat; sicut sonus ubi non est, silentium est. Et
+quid est esse ibi silentium, nisi sonum ibi non esse? Nonne tu, Domine,
+docuisti hanc* animam quæ tibi confitetur? Nonne tu, Domine, docuisti me,
+quod priusquam istam informem materiam formares atque distingueres, non
+erat aliquid; non color, non figura, non corpus, non spiritus? Non tamen
+omnino nihil: erat quædam informitas sine ulla specie.
+
+[Sidenote: IV. Quid terra invisibilis et incomposita.]
+
+4. Quid ergo vocaretur, quo etiam sensu tardioribus utcumque insinuaretur,
+nisi usitato aliquo vocabulo? Quid autem in omnibus mundi partibus reperiri
+potest propinquius informitati omnimodæ, quam terra et abyssus? Minus enim
+speciosa sunt, pro suo gradu infimo, quam cætera superiora perlucida et
+luculenta omnia. Cur ergo non accipiam informitatem materiæ, quam sine
+specie feceras, unde speciosum mundum faceres, ita commode hominibus
+intimatam, ut appellaretur _terra invisibilis et incomposita_?
+
+[Sidenote: V. Cur sic apellata videtur materia informis.]
+
+5. Ut cum in ea* quærit cogitatio quid sensus attingat, et dicit sibi, "Non
+est intelligibilis forma sicut vita, sicut justitia, quia materies est
+corporum; neque sensibilis, quoniam quod* videatur et quod sentiatur in
+invisibili et incomposita non est:" dum sibi hæc dicit humana cogitatio,
+conetur eam vel nosse ignorando, vel ignorare noscendo.
+
+[Sidenote: VI. Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid
+modo.]
+
+6. Ego vero, Domine, si totum confitear* tibi ore meo et calamo meo,
+quidquid de ista materia docuisti me, cujus antea nomen audiens et non
+intelligens, narrantibus mihi eis[309] qui non intelligerent, eam cum
+speciebus innumeris et variis cogitabam; et ideo non eam cogitabam: foedas
+et horribiles formas perturbatis ordinibus volvebat animus, sed formas
+tamen; et informe appellabam, non quod careret forma, sed quod talem
+haberet, ut, si appareret, insolitum et incongruum aversaretur sensus meus,
+et conturbaretur infirmitas hominis. Verum autem* illud quod cogitabam, non
+privatione omnis formæ, sed comparatione formosiorum erat informe: et
+suadebat vera ratio, ut omnis formæ qualescumque reliquias omnino {228}
+detraherem, si vellem prorsus informe cogitare; et non poteram. Citius enim
+non esse censebam, quod omni forma privaretur, quam cogitabam quiddam inter
+formatum et nihil, nec formatum nec nihil, informe prope nihil*. Et
+cessavit mens mea interrogare hinc spiritum meum plenum imaginibus
+formatorum corporum, et eas pro arbitrio mutantem atque variantem; et
+intendi in ipsa corpora, eorumque mutabilitatem altius inspexi, qua
+desinunt esse quod fuerant, et incipiunt esse quod non erant; eumdemque
+transitum de forma in formam per informe quiddam fieri suspicatus sum, non
+per omnino nihil: sed nosse cupiebam, non suspicari. Et si totum tibi
+confiteatur vox et stilus meus, quidquid de ista quæstione enodasti mihi,
+quis legentium capere durabit? Nec ideo tamen cessabit cor meum tibi dare
+honorem et canticum laudis de his quæ dictare non sufficit. Mutabilitas
+enim rerum mutabilium ipsa capax est formarum omnium in quas mutantur res
+mutabiles. Et hæc quid est? Numquid animus? numquid corpus? numquid species
+animi vel corporis? Si dici posset, "Nihil aliquid," et, "Est non est*,"
+hoc eam dicerem; et tamen jam utcumque erat, ut species caperet istas
+visibiles et compositas.
+
+[Sidenote: VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id
+est informem materiam.]
+
+7. Et unde utcumque erat, nisi esset abs te, a quo sunt omnia
+inquantumcumque sunt? Sed tanto a te longius, quanto dissimilius; neque
+enim locis. Itaque tu, Domine, qui non es alias aliud* et alias aliter, sed
+idipsum[310] et idipsum et idipsum, [Sidenote: Isa. 6, 3.]_Sanctus,
+Sanctus, Sanctus, Dominus Deus omnipotens_; in Principio quod est de[311]
+te, in Sapientia tua quæ nata est de substantia tua, fecisti aliquid et de
+nihilo. Fecisti enim coelum et terram; non de te; nam esset æquale
+Unigenito tuo, ac per hoc et tibi; et nullo modo justum esset, ut æquale
+tibi esset, quod de te non esset. Et aliud præter te non erat unde faceres
+ea, Deus una Trinitas, et trina Unitas: et ideo de nihilo* fecisti coelum
+et terram, magnum quiddam et parvum quiddam; quoniam omnipotens et bonus es
+ad facienda omnia bona, magnum coelum et parvam terram. Tu eras, et aliud
+nihil unde fecisti coelum et terram, duo quædam; unum prope te, alterum
+prope nihil: unum, quo superior tu esses; alterum, quo inferius nihil
+esset.
+
+{229}
+
+[Sidenote: VIII. Materia informis ex nihilo: ex hac omnia visibilia.]
+
+8. Sed illud coelum coeli tibi, Domine; [Sidenote: Ps. 113, 15.]_terra
+autem quam dedisti filiis hominum_ cernendam atque tangendam, non erat
+talis* qualem nunc cernimus et tangimus. Invisibilis enim erat et
+incomposita, et abyssus erat super quam non erat lux; aut*, [Sidenote: Gen.
+1, 2.]_Tenebræ erant super abyssum_, id est, magis quam in abysso. Ista
+quippe abyssus aquarum jam visibilium etiam in profundis suis habet speciei
+suæ lucem utcumque sensibilem piscibus, et repentibus in suo fundo
+animantibus: illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino
+informe erat; jam tamen erat quod formari poterat. Tu enim, Domine, fecisti
+mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde
+faceres magna quæ miramur filii hominum. Valde enim mirabile hoc coelum
+corporeum, quod firmamentum inter aquam et aquam secundo die post
+conditionem lucis dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 6. 7.]_Fiat; et sic est
+factum._ Quod firmamentum vocasti coelum; sed coelum terræ hujus et maris
+quæ fecisti tertio die, dando speciem visibilem informi materiæ quam
+fecisti ante omnem diem. Jam enim feceras et coelum ante omnem diem, sed
+coelum coeli hujus; quia _in principio feceras coelum et terram_. Terra
+autem ipsa quam feceras, informis materies erat, quia _invisibilis erat et
+incomposita, et tenebræ super abyssum_*: de qua terra invisibili et
+incomposita, de qua informitate, de quo pene nihilo faceres hæc omnia
+quibus iste mutabilis mundus constat, et non constat, in quo ipsa
+mutabilitas apparet in qua sentiri et dinumerari possunt tempora; quia
+rerum mutationibus fiunt tempora dum variantur et vertuntur species, quarum
+materies prædicta est terra invisibilis.
+
+[Sidenote: IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in
+principio coelum et terram.]
+
+9. Ideoque Spiritus doctor famuli tui, cum te commemorat fecisse _in
+principio coelum et terram_, tacet de temporibus, silet de diebus. Nimirum
+enim coelum coeli quod in principio fecisti, creatura est aliqua
+intellectualis; quanquam nequaquam tibi Trinitati coæterna, particeps tamen
+æternitatis tuæ, valde mutabilitatem suam præ dulcedine felicissimæ
+contemplationis tuæ cohibet, et sine ullo lapsu ex quo facta est inhærendo
+tibi, excedit omnem volubilem vicissitudinem temporum. Ista vero
+informitas, _terra* invisibilis et incomposita_, nec ipsa in diebus
+numerata est. Ubi enim nulla species, nullus ordo; nec venit quidquam, nec
+præterit: et ubi hoc non fit; non sunt utique dies, nec vicissitudo
+spatiorum temporalium. {230}
+
+[Sidenote: X. A Deo cupit edoceri.]
+
+10. O lumen Veritas, lumen cordis mei, non tenebræ meæ loquantur mihi.
+Defluxi ad ista et obscuratus sum; sed hinc etiam, hinc adamavi te. Erravi
+et recordatus sum tui. Audivi vocem tuam post me ut redirem, et vix audivi
+propter tumultus impacatorum[312]*. Et nunc ecce redeo æstuans et anhelans
+ad fontem tuum. Nemo me prohibeat; hunc bibam, et tunc vivam. Non ego vita
+mea sim, male vixi ex me, mors mihi fui; et in te revivisco*. Tu me
+alloquere, tu mihi sermocinare. Credidi Libris tuis, et verba eorum arcana
+valde.
+
+[Sidenote: XI. Quid a Deo didicerit.]
+
+11. Jam dixisti mihi, Domine, voce forti in aurem* interiorem, quia tu
+æternus es, [Sidenote: 1 Tim. 6, 16.]_solus habeas immortalitatem_[313];
+quoniam ex nulla specie motuve mutaris, nec temporibus variatur voluntas
+tua; quia non est immortalis voluntas, quæ alia et alia est. Hoc in
+conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea
+manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. Item dixisti mihi, Domine,
+voce forti in aurem interiorem, quod omnes naturas atque substantias quæ
+non sunt quod tu es, et tamen sunt, tu fecisti; et hoc solum a te non est,
+quod non est; motusque voluntatis a te, qui es, ad id quod minus est, quia
+talis motus delictum atque peccatum est[314]; et quod nullius peccatum aut
+tibi nocet, aut perturbat ordinem imperii tui vel in primo vel in imo[315].
+Hoc in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te,
+atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
+
+12. Item dixisti mihi voce forti in aurem interiorem, quod nec illa
+creatura tibi coæterna est, cujus voluptas* tu solus es, teque
+perseverantissima castitate[316] hauriens, mutabilitatem suam nusquam et
+nunquam exserit[317], et te sibi semper præsente, ad quem toto affectu se
+tenet, non habens futurum quod {231} exspectet, nec in præteritum
+trajiciens[318] quod meminerit, nulla vice variatur, nec in tempora ulla
+distenditur. O beata, si qua ista est, inhærendo beatitudini tuæ; beata
+sempiterno inhabitatore te, atque illustratore suo! Nec invenio quid
+libentius appellandum existimem _Coelum coeli Domino_, quam domum tuam,
+contemplantem delectationem tuam sine ullo defectu egrediendi in aliud;
+mentem puram, concordissime unam stabilimento pacis sanctorum
+spirituum[319], civium civitatis tuæ in coelestibus super ista coelestia.
+
+13. Unde intelligat anima cujus peregrinatio* longinqua facta est, si jam
+[Sidenote: Ps. 41, 3. 4. 11.]_sitit tibi_; si jam _factæ sunt ei lacrymæ
+suæ panis, dum dicitur ei per singulos dies, Ubi est Deus tuus_? si jam
+[Sidenote: Ps. 26, 4.]_petit a te unam et hanc requirit, ut inhabitet in
+domo tua per omnes dies vitæ suæ_: (Et quæ vita ejus nisi tu? et qui dies
+tui nisi æternitas tua, sicut [Sidenote: Ps. 101, 28.]_anni tui_ qui _non
+deficiunt_, quia _idem ipse es_?) hinc ergo intelligat anima quæ potest,
+quam longe super omnia tempora sis æternus; quando tua domus quæ
+peregrinata non est, quamvis non sit tibi coæterna, tamen indesinenter et
+indeficienter tibi cohærendo nullam patitur vicissitudinem temporum. Hoc in
+conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in
+hac manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
+
+14. Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum atque
+infimarum. Et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis sui cum suis
+phantasmatibus vagatur et volvitur; quis nisi talis dicet mihi, quod
+diminuta atque consumpta omni specie, si sola remaneat informitas, per quam
+de specie in speciem res mutabatur et vertebatur, possit exhibere vices
+temporum? Omnino enim non potest, quia sine varietate motionum non sunt
+tempora: et nulla varietas, ubi nulla species.
+
+[Sidenote: XII. Creatura duplex carens tempore.]
+
+15. Quibus consideratis quantum donas, Deus meus, quantum me ad pulsandum
+excitas, quantumque pulsanti aperis; duo reperio quæ fecisti carentia
+temporibus, cum tibi neutrum coæternum sit. Unum, quod ita formatum est, ut
+sine ullo defectu contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, quamvis
+mutabile tamen non mutatum, tua æternitate atque incommutabilitate
+perfruatur: alterum, quod ita informe erat, ut ex qua forma, in quam formam
+vel motionis vel stationis {232} mutaretur, quo tempori subderetur, non
+haberet. Sed hoc ut informe esset non reliquisti, quoniam fecisti ante
+omnem diem, _in principio coelum et terram_, hæc duo quæ dicebam. _Terra
+autem invisibilis erat et incomposita, et tenebræ super abyssum._ Quibus
+verbis insinuatur informitas, ut gradatim excipiantur, qui omnimodam
+speciei privationem nec tamen ad nihil perventionem cogitare non possunt,
+unde fieret alterum coelum, et terra visibilis atque composita, et aqua
+speciosa, et quidquid deinceps in constitutione hujus mundi non sine diebus
+factum commemoratur; quia talia sunt ut in eis agantur vicissitudines
+temporum, propter ordinatas commutationes motionum atque formarum[320].
+
+[Sidenote: XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in
+principio fecit Deus coelum et terram.]
+
+16. Hoc interim sentio Deus meus, cum audio loquentem Scripturam tuam,
+[Sidenote: Gen. 1, 1.]_In principio fecit Deus coelum et terram: terra
+autem erat invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super abyssum_,
+neque commemorantem quoto* die feceris hæc. Sic interim sentio, propter
+illud coelum coeli, coelum intellectuale, ubi est intellectus nosse simul,
+non _ex parte_, non [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in ænigmate_, non _per
+speculum_; sed ex toto, in manifestatione*, _facie ad faciem_: non modo
+hoc, modo illud; sed quod dictum est, nosse simul sine ulla vicissitudine
+temporum: et propter _invisibilem atque incompositam terram_ sine ulla
+vicissitudine temporum, quæ solet habere modo hoc et modo illud; quia ubi
+nulla species, nusquam est hoc et illud. Propter duo hæc primitus formatum
+et penitus informe; illud, coelum, sed _coelum coeli_; hoc vero, terram,
+sed _terram invisibilem et incompositam_: propter duo hæc interim sentio
+sine commemoratione dierum dicere Scripturam tuam, _In principio fecit Deus
+coelum et terram_. Statim quippe subjecit quam terram dixerit. Et quod
+secundo die commemoratur factum firmamentum, et vocatum coelum; insinuat de
+quo coelo prius sine diebus sermo locutus sit.
+
+[Sidenote: XIV. Scripturæ profunditas.]
+
+17. Mira profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies
+blandiens parvulis: sed mira profunditas, Deus meus, mira profunditas!
+Horror est intendere in eam; horror honoris, et tremor amoris. [Sidenote:
+Ps. 138, 22.]_Odi hostes[321] ejus_ {233} vehementer. O si _occidas_ eos
+de* _gladio bis acuto_, et non sint hostes ejus! Sic enim amo eos occidi
+sibi, ut vivant tibi. Ecce autem alii non reprehensores, sed laudatores
+libri Geneseos: "Non," inquiunt, "hoc voluit in his verbis intelligi
+Spiritus Dei, qui per Moysen famulum ejus ista conscripsit; non hoc voluit
+intelligi quod tu dicis, sed aliud quod nos dicimus." Quibus ego, te
+arbitro, Deus, omnium nostrum*, ita respondeo.
+
+[Sidenote: XV. Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit
+Augustinus, non possunt oblucutores negare.]
+
+18. "Num dicetis falsa esse, quæ mihi Veritas voce forti in aurem
+interiorem dicit de vera æternitate Creatoris, quod nequaquam ejus
+substantia per tempora varietur, nec ejus voluntas extra ejus substantiam
+sit? Unde non eum modo velle hoc, modo velle illud; sed semel et simul et
+semper velle omnia quæ vult; non iterum et iterum, neque nunc ista nunc
+illa, nec velle postea quod nolebat, aut nolle quod volebat prius: quia
+talis voluntas mutabilis est, et omne mutabile æternum non est; Deus autem
+noster æternus est. Item quod mihi dicit* in aurem interiorem, exspectatio
+rerum venturarum fit contuitus cum venerint; idemque contuitus fit memoria
+cum præterierint: omnis porro intentio quæ ita variatur, mutabilis est; et
+omne mutabile æternum non est: Deus autem noster æternus est." Hæc colligo
+atque conjungo et invenio Deum meum, Deum æternum, non aliqua nova
+voluntate condidisse creaturam, nec scientiam ejus transitorium aliquid
+pati.
+
+19. "Quid ergo dicetis, contradictores? An falsa sunt ista?" "Non,"
+inquiunt. "Quid illud? num falsum est omnem naturam formatam materiamve
+formabilem non esse, nisi ab illo qui summe bonus est, quia summe est?"
+"Neque hoc negamus," inquiunt. "Quid igitur? an illud negatis, sublimem
+quamdam esse creaturam tam casto amore cohærentem Deo vero et vere æterno,
+ut quamvis ei coæterna non sit, in nullam tamen temporum varietatem et
+vicissitudinem ab illo se resolvat et defluat, sed in ejus solius
+veracissima {234} contemplatione requiescat?" Quoniam tu, Deus, diligenti
+te quantum præcipis, ostendis ei te et sufficis ei; et ideo non declinat a
+te, nec ad se[322]. Hæc est domus[323] Dei non terrena, neque ulla coelesti
+mole corporea, sed spiritualis et particeps æternitatis tuæ, quia sine labe
+in æternum*. [Sidenote: Ps. 148, 6.]_Statuisti enim eam in sæculum et in
+sæculum sæculi; præceptum posuisti et non præteribit_. Nec tamen tibi Deo
+coæterna, quoniam non sine initio; facta est enim.
+
+20. Nam etsi non invenimus tempus ante illam, [Sidenote: Eccli. 1,
+4.]_prior quippe omnium creata est sapientia_; nec utique illa Sapientia
+tibi, Deus noster, Patri suo plane coæterna et æqualis et _per quam creata
+sunt omnia_, et in quo _Principio fecisti coelum et terram_; sed profecto
+sapientia quæ creata est, intellectualis natura scilicet, quæ
+contemplatione luminis lumen est: dicitur enim et ipsa, quamvis creata,
+sapientia. Sed quantum interest inter lumen quod illuminat et quod
+illuminatur[324], tantum inter sapientiam quæ creat et istam quæ creata
+est; sicut inter justitiam justificantem et justitiam quæ justificatione
+facta est. Nam et nos dicti sumus justitia tua. Ait enim quidam servus
+tuus, [Sidenote: 2 Cor. 5, 21.]_ut nos simus justitia Dei in ipso_. Ergo
+quia prior omnium creata est quædam sapientia quæ creata est, mens
+rationalis et intellectualis castæ civitatis tuæ, [Sidenote: Gal. 4,
+26.]_matris nostræ quæ sursum est, et libera est_, et _æterna in coelis_;
+(quibus coelis, nisi qui [Sidenote: Ps. 148, 4.]_te laudant coeli
+coelorum_; quia hoc est et coelum coeli Domino?) etsi non invenimus tempus
+ante illam, quia et creaturam temporis antecedit, quæ prior omnium creata
+est; ante illam tamen est ipsius Creatoris æternitas, a quo facta sumpsit
+exordium, (quamvis non temporis quoniam* nondum erat tempus,) ipsius tamen
+conditionis suæ.
+
+21. Unde ita est abs te Deo nostro, ut aliud sit plane quam tu, et non
+idipsum[325]. Quoniam etsi non solum ante illam, sed nec in illa invenimus
+tempus, quia est idonea faciem tuam {235} semper videre nec uspiam
+deflectitur ab ea, quo fit ut nulla mutatione varietur; inest ei tamen ipsa
+mutabilitas unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi
+cohærens, tanquam semper meridies luceret et ferveret ex te. O [Sidenote:
+Ps. 25, 8.]_domus_ luminosa et speciosa, _dilexi decorem tuum, et locum
+habitationis gloriæ_ Domini mei fabricatoris et possessoris tui! Tibi
+suspiret* peregrinatio mea; et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in
+te, quia fecit et me. [Sidenote: Ps. 118, 176.]_Erravi sicut ovis perdita_;
+sed [Sidenote: Luc. 15, 5.]_in humeris pastoris mei_, structoris tui, spero
+me _reportari_ tibi.
+
+22. Quid dicitis mihi quos alloquebar contradictores, qui tamen et Moysen
+pium famulum Dei, et libros ejus oracula sancti Spiritus creditis? Estne
+ista _domus_ Dei, non quidem Deo coæterna, sed tamen secundum modum suum
+_æterna in coelis_, ubi vices temporum frustra quæritis, quia non
+invenietis? supergreditur enim omnem distentionem, et omne spatium ætatis
+volubile, cui semper [Sidenote: Ps. 62, 28.]_inhærere Deo bonum est_.
+"Est," inquiunt. Quid igitur ex iis quæ clamavit cor meum ad Deum meum, cum
+_audiret_ interius _vocem laudis ejus_, quid tandem falsum esse
+contenditis? An quia erat informis materies, ubi propter nullam formam
+nullus ordo erat; ubi autem nullus ordo erat, nulla esse vicissitudo
+temporum poterat; et tamen hoc pene nihil, inquantum non omnino nihil erat,
+ab illo utique erat a quo est quidquid est, quod utcumque aliquid est? "Hoc
+quoque," aiunt, "non negamus."
+
+[Sidenote: XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati
+divinæ.]
+
+23. Cum his enim volo coram te aliquid colloqui, Deus meus, qui hæc omnia,
+quæ intus in mente mea non tacet veritas tua, vera esse concedunt*. Nam qui
+hæc negant, latrent quantum volunt et obstrepant sibi; persuadere conabor
+ut quiescant, et viam præbeant ad se verbo tuo: quod 1. si noluerint et
+repulerint me; obsecro, Deus meus, [Sidenote: Ps. 27, 1.]_ne_ tu _sileas a
+me_. Tu loquere in corde meo veraciter; solus enim sic loqueris; et
+dimittam eos foris sufflantes in pulverem, et excitantes terram in oculos
+suos; et _intrem in cubile meum_, et cantem tibi amatoria, gemens
+inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea, et recordans Jerusalem,
+extento in eam sursum corde, Jerusalem patriam meam, _Jerusalem matrem_
+meam, teque super eam regnatorem, illustratorem, patrem, tutorem, maritum,
+castas et fortes delicias, et solidum gaudium, et omnia bona ineffabilia
+simul omnia; quia unum {236} summum et verum bonum: et non avertar, donec
+in ejus pacem matris charissimæ, ubi sunt _primitiæ spiritus_[326] mei,
+unde mihi ista certa sunt, colligas totum quod sum, a dispersione[327] et
+deformitate hac, et conformes atque confirmes in æternum, Deus meus,
+misericordia mea. Cum his autem qui cuncta illa quæ vera sunt, falsa esse
+non dicunt, honorantes et in culmine sequendæ auctoritatis nobiscum
+constituentes illam per sanctum Moysen editam sanctam Scripturam tuam, et
+tamen nobis aliquid contradicunt, ita loquor: Tu esto, Deus noster, arbiter
+inter confessiones meas et contradictiones eorum.
+
+[Sidenote: XVII. Ut coeli et terræ nominibus aliud et aliud intelligi
+potest.]
+
+24. Dicunt enim: "Quamvis vera sint hæc, non ea tamen duo Moyses
+intuebatur, cum revelante spiritu diceret: [Sidenote: Gen. 1. 1.]_In
+principio fecit Deus coelum et terram._ Non coeli nomine spiritualem vel
+intellectualem illam creaturam, semper faciem Dei contemplantem
+significavit; nec terræ nomine informem materiam." "Quid igitur?" "Quod nos
+dicimus," inquiunt, "hoc ille vir sensit, hoc verbis istis elocutus est."
+"Quid est illud?" "Nomine," aiunt, "coeli et terræ, totum istum visibilem
+mundum prius universaliter et breviter significare voluit, ut postea
+digereret dierum enumeratione, quasi articulatim, universa quæ sancto
+Spiritui placuit sic enuntiare. Tales quippe homines erant rudis ille atque
+carnalis populus cui loquebatur, ut eis opera Dei non nisi sola visibilia
+commendanda judicaret. _Terram_ vero _invisibilem et incompositam_,
+tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per illos dies facta
+atque disposita esse cuncta ista visibilia quæ nota sunt omnibus, non
+incongruenter informem istam materiam intelligendam esse consentiunt."
+
+25. Quid si dicat alius, "eamdem informitatem, confusionemque materiæ,
+_coeli et terræ_ nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus iste visibilis
+cum omnibus naturis quæ in eo manifestissime apparent, qui _coeli et terræ_
+nomine sæpe appellari solet, conditus atque perfectus est?" Quid si dicat
+et alius, "_coelum et terram_ quidem invisibilem visibilemque naturam non
+indecenter appellatam; ac per hoc universam creaturam quam _fecit_ in
+Sapientia, id est _in Principio, Deus_, hujuscemodi duobus vocabulis esse
+comprehensam: {237} verumtamen quia non de ipsa substantia Dei, sed ex
+nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt idipsum quod Deus, et inest quædam
+mutabilitas omnibus, sive maneant, sicut æterna domus Dei; sive mutentur,
+sicut anima hominis et corpus; communem omnium rerum invisibilium
+visibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem, unde fieret
+coelum et terra, id est invisibilis atque visibilis jam utraque formata
+creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur _Terra invisibilis
+et incomposita_, et, _Tenebræ super abyssum_: ea distinctione, ut _terra
+invisibilis et incomposita_ intelligatur materies corporalis ante
+qualitatem formæ; _tenebræ_ autem _super abyssum_, spiritualis materies
+ante cohibitionem quasi fluentis immoderationis et ante illuminationem
+Sapientiæ?"
+
+26. Est adhuc quod dicat si quis alius velit, "non scilicet jam perfectas
+atque formatas invisibiles visibilesque naturas, _coeli et terræ_ nomine
+significari cum legitur, _In principio fecit Deus coelum et terram_; sed
+ipsam adhuc informem inchoationem rerum formabilem creabilemque materiam
+his nominibus appellatam, quod in ea jam essent ista confusa, nondum
+qualitatibus formisque distincta, quæ nunc jam digesta suis ordinibus
+vocantur _coelum et terra_; illa spiritualis, hæc corporalis creatura."
+
+[Sidenote: XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.]
+
+27. Quibus omnibus auditis et consideratis, nolo verbis contendere;
+[Sidenote: 2 Tim. 2, 14.]_ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem
+audientium_. Ad ædificationem autem [Sidenote: 1 Tim. 1, 8. 5.]_bona est
+lex, si quis ea legitime utatur; quia finis ejus est charitas de corde
+puro, et conscientia bona, et fide non ficta_. Et novit magister noster
+_in_ quibus [Sidenote: Matt. 22, 40.]_duobus præceptis totam Legem
+Prophetasque suspenderit_. Quæ mihi ardenter confitenti, Deus meus, lumen
+oculorum meorum in occulto, quid mihi obest, cum diversa in his verbis
+intelligi possint, quæ tamen vera sint, quid, inquam, mihi, obest, si aliud
+ego sensero, quam sensit alius eum sensisse qui scripsit? Omnes quidem qui
+legimus, nitimur hoc indagare atque comprehendere, quod voluit ille quem
+legimus. Et cum eum veridicum credimus, nihil quod falsum esse vel novimus
+vel putamus, audemus eum existimare dixisse. Dum ergo quisque conatur id
+sentire in Scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit; quid
+mali est si hoc sentiat, quod tu, lux omnium veridicarum {238} mentium,
+ostendis verum esse, etiamsi non hoc sensit ille quem legit; cum et ille
+verum, nec tamen hoc senserit?
+
+[Sidenote: XIX. Quæ liquido vera.]
+
+28. Verum est enim, Domine, fecisse te coelum et terram; et verum est esse
+Principium [Sidenote: Ps. 103, 24.]_Sapientiam_ tuam _in qua fecisti
+omnia_. Item verum est, quod mundus iste visibilis habet magnas partes suas
+coelum et terram, brevi complexione factarum omnium conditarumque
+naturarum. Et verum est, quod omne mutabile insinuat notitiæ nostræ quamdam
+informitatem, qua formam capit, vel qua mutatur et vertitur. Verum est,
+nulla tempora perpeti quod ita cohæret formæ incommutabili, ut quamvis sit
+mutabile, non mutetur. Verum est, informitatem, quæ prope* nihil est, vices
+temporum habere non posse. Verum est, quod unde fit aliquid, potest quodam
+genere locutionis habere jam nomen ejus rei quæ inde fit; unde potuit
+vocari coelum et terra quælibet informitas unde factum est coelum et terra.
+Verum est, omnium formatorum nihil esse informi vicinius quam terram et
+abyssum. Verum est, quod non solum creatum atque formatum, sed etiam
+quidquid creabile atque formabile est, tu fecisti ex quo sunt omnia. Verum
+est, omne quod ex informi formatur, prius esse informe, deinde formatum.
+
+[Sidenote: XX. _In principio creavit_ &c. varie intellectum.]
+
+29. Ex his omnibus veris, de quibus non dubitant quorum interiori oculo
+talia videre donasti, et qui Moysen famulum tuum in Spiritu veritatis
+locutum esse immobiliter credunt; ex his ergo omnibus aliud sibi tollit qui
+dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id est, "In Verbo suo
+sibi coæterno fecit Deus intelligibilem atque sensibilem, vel spiritualem
+corporalemque creaturam." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum
+et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus universam istam
+molem corporei mundi hujus, cum omnibus quas continet manifestis notisque
+naturis." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id
+est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus informem materiam[328] creaturæ
+spiritualis et corporalis." Aliud qui dicit: _In {239} principio fecit Deus
+coelum et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus informem
+materiam creaturæ corporalis ubi confusum adhuc erat coelum et terra, quæ
+nunc jam distincta atque formata in istius mundi mole sentimus." Aliud qui
+dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id est, "In ipso exordio
+faciendi atque operandi, fecit Deus informem materiam confuse habentem
+coelum et terram; unde formata nunc eminent et apparent, cum omnibus quæ in
+eis sunt."
+
+[Sidenote: XXI. Terra erat invisibilis &c. varie intellectum.]
+
+30. Item quod attinet ad intellectum verborum sequentium, ex illis omnibus
+veris, aliud sibi tollit qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebræ erant super abyssum_, id est, "Corporale* illud
+quod fecit Deus, adhuc materies erat corporearum rerum informis, sine
+ordine, sine luce." Aliud qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebræ erant super abyssum_, id est, "Hoc totum quod
+coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat,
+unde fieret coelum corporeum et terra corporea, cum omnibus quæ in eis sunt
+corporeis sensibus nota." Aliud qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebræ erant super abyssum_, id est, "Hoc totum quod
+coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat,
+unde fieret coelum intelligibile quod alibi dicitur coelum coeli;
+[Sidenote: Ps. 113, 16.]et terra, scilicet omnis natura corporea, sub quo
+nomine intelligatur etiam hoc coelum corporeum; id est unde fieret omnis
+invisibilis visibilisque creatura." Aliud qui dicit: _Terra autem erat
+invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super abyssum_; "non illam
+informitatem nomine _coeli et terræ_ Scriptura appellavit; sed jam erat,
+inquit, ipsa informitas quam terram invisibilem et incompositam
+tenebrosamque abyssum nominavit, de qua coelum et terram Deum fecisse
+prædixerat, spiritualem scilicet, corporalemque creaturam." Aliud qui
+dicit: _Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super
+abyssum_, id est, "Informitas quædam jam materies erat, unde _coelum et
+terram Deum fecisse_ Scriptura prædixit; totam scilicet corpoream mundi
+molem, in duas maximas partes, superiorem atque inferiorem {240}
+distributam, cum omnibus, quæ in eis sunt, usitatis notisque creaturis."
+
+[Sidenote: XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis,
+nihil repugnat.]
+
+31. Cum enim duabus istis extremis sententiis resistere quisquam ita
+tentaverit: "Si non vultis* hanc informitatem materiæ coeli et terræ nomine
+appellatam videri; erat ergo aliquid quod non fecerat Deus, unde coelum et
+terram faceret; neque enim Scriptura narravit quod istam materiem Deus
+fecerit, nisi intelligamus* eam coeli et terræ, aut solius terræ vocabulo
+significatam cum diceretur, _In principio fecit Deus coelum et terram_; ut
+id quod sequitur, _Terra autem erat invisibilis et incomposita_, quamvis
+informem materiam sic placuerit appellare, non tamen intelligamus nisi eam
+quam fecit Deus in eo quod præscriptum* est, _fecit Deus coelum et
+terram_." Respondebunt assertores duarum istarum sententiarum quas extremas
+posuimus, aut illius, aut illius, cum hæc audierint, et dicent: "Informem
+quidem istam materiam non negamus a Deo* factam, Deo a quo sunt omnia bona
+valde: quia sicut dicimus amplius bonum esse quod creatum atque formatum
+est, ita fatemur minus bonum esse quod factum est creabile atque formabile,
+sed tamen bonum: non autem commemorasse Scripturam, quod hanc informitatem
+fecerit Deus, sicut alia multa non commemoravit, [Sidenote: Isa. 6, 2; et
+37, 16.]ut Cherubim et Seraphim, et quæ Apostolus distincte ait, [Sidenote:
+Col. 1, 16.]_Sedes, Dominationes, Principatus, Potestates_, quæ tamen omnia
+Deum fecisse manifestum est. Aut si* eo quod dictum est, _fecit coelum et
+terram_, comprehensa sunt omnia; quid de aquis dicimus, super quas
+ferebatur Spiritus Dei? Si enim, terra nominata, simul intelliguntur;
+quomodo jam terræ nomine materies informis accipitur, quando tam speciosas
+aquas videmus? Aut si ita accipitur; cur ex eadem informitate scriptum est,
+factum firmamentum et vocatum coelum, neque scriptum est factas esse aquas?
+Non enim adhuc informes sunt et invisæ, quas ita decora specie fluere
+cernimus. Aut si tunc acceperunt istam speciem cum dixit Deus, [Sidenote:
+Gen. 1, 9.]_Congregetur aqua quæ est sub firmamento_, ut congregatio sit
+ipsa formatio; quid respondebitur de aquis quæ super firmamentum sunt? quia
+neque informes tam honorabilem sedem accipere meruissent, nec scriptum est
+qua voce formatæ sint. Unde si aliquid Genesis tacuit Deum fecisse, quod
+tamen Deum fecisse nec sana fides, nec certus ambigit intellectus; nec ideo
+ulla sobria doctrina dicere {241} audebit istas aquas coæternas Deo, quia
+in libro Geneseos commemoratas quidem audimus*, ubi autem factæ sint non
+invenimus: cur non informem quoque illam materiem, quam Scriptura hæc
+terram invisibilem et incompositam, tenebrosamque abyssum appellat, docente
+veritate intelligamus ex* Deo factam esse de nihilo, ideoque illi non esse
+coæternam, quamvis ubi facta sit, omiserit enuntiare ista narratio?"
+
+[Sidenote: XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.]
+
+32. His ergo auditis atque perspectis pro captu infirmitatis meæ, quam tibi
+confiteor scienti Deo meo, duo video dissensionum genera oboriri posse, cum
+aliquid a nuntiis veracibus per signa enuntiatur: unum si de veritate
+rerum, alterum si de ipsius qui enuntiat voluntate dissensio est. Aliter
+enim quærimus de creaturæ conditione quid verum sit; aliter autem quid in
+his verbis Moyses, egregius domesticus fidei tuæ, intelligere lectorem
+auditoremque voluerit. In illo primo genere discedant a me omnes, qui ea
+quæ falsa sunt, se scire arbitrantur. In hoc item altero discedant a me
+omnes qui ea quæ falsa sunt, Moysen dixisse arbitrantur. Conjungar autem
+illis, Domine, in te, et delecter cum eis in te, qui veritate tua pascuntur
+in latitudine charitatis; et accedamus simul ad verba Libri tui, et
+quæramus in eis voluntatem tuam per voluntatem famuli tui, cujus calamo
+dispensasti ea.
+
+[Sidenote: XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud
+sensisse Moysen.]
+
+33. Sed quis nostrum sic inveniet eam inter tam multa vera*, quæ in illis
+verbis aliter atque aliter intellectis occurrunt quærentibus; ut tam
+fidenter dicat hoc sensisse Moysen, atque hoc in illa narratione voluisse
+intelligi, quam fidenter dicit hoc verum esse, sive ille hoc senserit sive
+aliud? Ecce enim, Deus meus, ego servus tuus qui vovi tibi sacrificium
+confessionis in his litteris, et oro ut ex misericordia tua _reddam tibi
+vota mea_; ecce ego quam fidenter dico in tuo Verbo incommutabili omnia te
+fecisse, invisibilia et visibilia, numquid tam fidenter dico non aliud quam
+hoc attendisse Moysen cum scriberet: _In principio fecit Deus coelum et
+terram?_ Quia non sicut in tua veritate hoc certum video, ita in ejus mente
+video id eum cogitasse cum hæc scriberet. Potuit enim cogitare in ipso
+faciendi exordio, cum diceret, _In principio_: potuit et coelum et terram
+hoc loco, nullam jam formatam perfectamque naturam sive spiritualem sive
+corporalem, sed utramque inchoatam et adhuc informem velle intelligi. Video
+quippe vere potuisse dici, quidquid horum {242} diceretur; sed quid horum
+in his verbis ille cogitaverit, non ita video: quamvis sive aliquid* horum,
+sive quid aliud quod a me commemoratum non est, tantus vir ille mente
+conspexerit, cum hæc verba promeret, verum eum vidisse apteque id
+enuntiasse non dubitem.
+
+[Sidenote: XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere
+rejiciunt.]
+
+34. Nemo jam mihi molestus sit dicendo mihi: Non hoc sensit Moyses quod tu
+dicis, sed hoc sensit quod ego dico. Si enim mihi diceret: "Unde scis hoc
+sensisse Moysen quod de his verbis ejus eloqueris?" æquo animo ferre
+deberem et responderem fortasse quæ superius respondi, vel aliquanto
+uberius, si esset durior. Cum vero dicit: "Non hoc ille sensit quod tu
+dicis, sed quod ego dico;" neque tamen negat, quod uterque nostrum dicit,
+utrumque verum esse; o vita pauperum Deus meus, in cujus sinu non est
+contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter[329] tales feram
+qui non mihi hoc dicunt, quia divini sunt, et in corde famuli tui viderunt
+quod dicunt; sed quia superbi sunt: nec noverunt Moysi sententiam, sed
+amant suam; non quia vera est, sed quia sua est. Alioquin[330] et aliam
+veram pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt, quando verum dicunt; non
+quia ipsorum est, sed quia verum est; et ideo jam nec ipsorum est, quia
+verum est. Si autem ideo ament illud quia verum est, jam et ipsorum est, et
+meum est; quoniam in commune omnium est veritatis* amatorum. Illud autem
+quod contendunt non hoc sensisse Moysen quod ego dico, sed quod ipsi
+dicunt; nolo, non amo: quia etsi ita est, tamen ista temeritas non scientiæ
+sed audaciæ est; nec visus, sed typhus eam peperit. Ideoque, Domine,
+tremenda sunt judicia tua; quoniam veritas tua nec mea est, nec illius aut
+illius, sed omnium nostrum quos ad ejus communionem publice vocas,
+terribiliter admonens nos, ut eam nolimus habere privatam, ne privemur ea.
+Nam quisquis id quod tu omnibus ad fruendum proponis, sibi proprie
+vindicat, {243} et suum vult esse quod omnium est; a communi propellitur ad
+sua, hoc est, a veritate ad mendacium. [Sidenote: Joh. 8, 44.]_Qui enim
+loquitur mendacium, de suo loquitur._
+
+35. Attende, judex optime, Deus ipsa veritas, attende quid dicam
+contradictori huic, attende; coram te enim dico, et coram fratribus meis,
+qui [Sidenote: 1 Tim. 1, 8.]_legitime utuntur Lege usque ad finem
+charitatis_; attende, et vide quid ei dicam, si placet tibi. Hanc enim
+vocem huic refero fraternam et pacificam: "Si ambo videmus verum esse quod
+dicis, et ambo videmus verum esse quod dico; ubi, quæso, id videmus? Nec
+ego utique in te, nec tu in me; sed ambo in ipsa, quæ supra mentes nostras
+est, incommutabili Veritate. Cum ergo de ipsa Domini Dei nostri luce non
+contendamus; cur de proximi cogitatione contendimus, quam sic videre non
+possumus ut videtur incommutabilis Veritas; quando si ipse Moyses
+apparuisset nobis atque dixisset, 'Hoc cogitavi;' nec sic eam videremus,
+sed crederemus? Non itaque [Sidenote: 1 Cor. 4, 6.]_supra quam scriptum
+est, unus pro altero infletur adversus alterum. [Sidenote: Deut. 6, 5; Mat.
+22, 37.]Diligamus Dominum Deum nostrum ex toto corde, et ex tota anima, et
+ex tota mente nostra, et proximum nostrum sicut nosmetipsos_. Propter quæ
+duo præcepta charitatis sensisse Moysen, quidquid in illis Libris sensit,
+nisi crediderimus, mendacem faciemus Deum, cum de animo conservi, aliter
+quam ille docuit opinamur. Jam vide quam stultum sit in tanta copia
+verissimarum sententiarum, quæ de illis verbis erui possunt temere
+affirmare, quam earum Moyses, potissimum senserit; et perniciosis
+contentionibus ipsam offendere charitatem, propter quam dixit omnia, cujus
+dicta conamur exponere."
+
+[Sidenote: XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.]
+
+36. Et tamen ego, Deus meus, celsitudo humilitatis meæ, et requies laboris
+mei, qui audis confessiones meas, et _dimittis peccata mea_; quoniam tu
+mihi præcipis ut _diligam proximum meum sicut meipsum_, non possum minus
+credere de Moyse fidelissimo famulo tuo, quam mihi optarem ac desiderarem
+abs te dari muneris, si tempore illo natus essem quo ille, eoque loco me
+constituisses, ut per servitutem cordis ac linguæ meæ, Litteræ illæ
+dispensarentur, quæ tanto post essent omnibus gentibus profuturæ, et per
+universum orbem tanto auctoritatis culmine omnium falsarum superbarumque
+doctrinarum verba superaturæ. Vellem quippe, si tunc ego {244} essem
+Moyses, (ex eadem namque massa omnes venimus; et [Sidenote: Ps. 8, 5.]_quid
+est homo, nisi quia memor es ejus_?) vellem ergo, si tunc ego essem quod
+ille, et mihi abs te Geneseos liber scribendus injungeretur, talem mihi
+eloquendi facultatem dari, et eum texendi sermonis modum, ut neque illi qui
+nondum queunt intelligere quemadmodum creat Deus, tanquam excedentia vires
+suas dicta recusarent; et illi qui hoc jam possunt, in quamlibet veram
+sententiam cogitando venissent, eam non prætermissam in paucis verbis tui
+famuli reperirent; et si alius aliam vidisset in luce veritatis, nec ipsa
+in eisdem verbis intelligenda deesset.
+
+[Sidenote: XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.]
+
+37. Sicut enim fons in parvo loco uberior est, pluribusque rivis in
+ampliora spatia fluxum ministrat, quam quilibet eorum rivorum, qui per
+multa locorum ab eodem fonte deducitur; ita narratio dispensatoris tui
+sermocinaturis pluribus profutura, parvo sermonis modulo scatet fluenta
+liquidæ veritatis: unde sibi quisque verum quod de his rebus potest, hic
+illud, ille illud, per longiores loquelarum anfractus trahat. Alii enim cum
+hæc verba legunt vel audiunt, cogitant Deum quasi hominem, aut quasi
+aliquam molem immensa præditam potestate, novo quodam et repentino placito,
+extra seipsam tanquam locis distantibus _fecisse coelum et terram_, duo
+magna corpora supra et infra, quibus omnia continerentur. Et cum audiunt,
+_Dixit Deus, Fiat illud, et factum est_ illud; cogitant verba coepta et
+finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum transitum statim
+existere* quod jussum est ut existeret: et si quid forte aliud hoc modo ex
+familiaritate carnis opinantur. In quibus adhuc parvulis animalibus, dum
+isto humillimo genere verborum, tanquam materno sinu, eorum gestatur
+infirmitas, salubriter ædificatur fides, qua certum habeant et teneant Deum
+fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili varietate circumspicit.
+Quorum si quispiam quasi vilitatem dictorum aspernatus, extra nutritorias
+cunas superba imbecillitate se extenderit, heu! cadet miser. *Domine Deus,
+miserere, ne implumem pullum conculcent qui transeunt viam; et mitte
+angelum tuum, qui eum reponat in nido, ut vivat donec volet.
+
+[Sidenote: XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.]
+
+38. Alii vero quibus hæc verba non jam nidus, sed opaca fruteta sunt,
+vident in eis latentes fructus, et volitant lætantes, et garriunt
+scrutantes, et carpunt eos. Vident enim, cum hæc {245} verba legunt vel
+audiunt, tua, Deus, æterna et stabili permansione cuncta præterita et
+futura tempora superari; nec tamen quidquam esse temporalis creaturæ, quod
+tu non feceris: cujus voluntas quia id est quod tu, nullo modo mutata, vel,
+quæ antea non fuisset, exorta voluntate fecisti omnia: non de te
+similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem informem,
+quæ formaretur per similitudinem tuam, recurrens in te unum pro captu
+ordinato, quantum cuique rerum in suo genere datum est: et* fierent omnia
+bona valde, sive maneant circa te, sive gradatim remotiori distantia per
+tempora et locos pulchras variationes* faciant aut patiantur. Vident hæc,
+et gaudent in luce veritatis tuæ, quantulum hic valent.
+
+39. Et alius eorum intendit in id quod dictum est, _In principio fecit
+Deus_, et respicit Sapientiam _Principium, quia et loquitur ipsa nobis_.
+Alius itidem intendit in eadem verba, et principium intelligit exordium
+rerum conditarum; et sic accipit, _In principio fecit_, ac si diceretur,
+Primo fecit. Atque in eis qui intelligunt, _In principio_, quod in
+Sapientia fecisti coelum et terram; alius eorum ipsum coelum et terram,
+creabilem materiam coeli et terræ sic esse credit cognominatam; alius jam
+formatas distinctasque naturas; alius unam formatam, eamdemque spiritualem
+coeli nomine, aliam informem corporalis materiæ, terræ nomine. Qui autem
+intelligunt in nominibus coeli et terræ, adhuc informem materiem, de qua
+formaretur coelum et terra, nec ipsi uno modo id intelligunt: sed alius
+unde consummaretur intelligibilis sensibilisqne creatura; alius tantum unde
+sensibilis moles ista corporea, sinu grandi continens perspicuas
+promptasque naturas. Nec illi uno modo qui jam dispositas digestasque
+creaturas _coelum et terram_ vocari hoc loco credunt; sed alius invisibilem
+atque visibilem: alius solam visibilem in qua luminosum coelum suspicimus,
+et terram caliginosam, quæque in eis sunt.
+
+[Sidenote: XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.]
+
+40. At ille qui non aliter accipit, _In principio fecit_, quam si
+diceretur, "Primo fecit;" non habet quomodo veraciter intelligat coelum et
+terram, nisi materiem coeli et terræ intelligat, videlicet universæ, id est
+intelligibilis corporalisque creaturæ*. Si enim jam formatam velit
+universam, recte ab eo quæri poterit, "Si hoc primo fecit Deus, quid
+fecerit deinceps:" et post universitatem non inveniet: ac per hoc {246}
+audiet invitus, "Quomodo illud primo, si postea nihil?" Cum vero dicit
+primo informem, deinde formatam, non est absurdus; si modo est idoneus
+discernere, quid præcedat æternitate, quid tempore, quid electione, quid
+origine. Æternitate, sicut Deus omnia; tempore, sicut flos fructum;
+electione, sicut fructus florem; origine, sicut sonus cantum. In his
+quatuor primum et ultimum quæ commemoravi, difficillime intelliguntur; duo
+media facillime. Namque rara visio est et nimis ardua conspicere, Domine,
+æternitatem tuam incommutabiliter mutabilia facientem, ac per hoc priorem.
+Quis deinde sic acutum* cernat animo, ut sine labore magno dignoscere
+valeat, quomodo sit prior sonus quam cantus, ideo quia cantus est formatus
+sonus, et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem quod non
+est, non potest? Sic est prior materies, quam id quod ex ea fit[331]: non
+ideo prior quia ipsa efficit, cum potius fiat; nec prior intervallo
+temporis. Neque enim priore tempore sonos edimus informes sine cantu, et
+eos posteriore tempore in formam cantici coaptamus aut fingimus; sicut
+ligna quibus arca, vel argentum quo vasculum fabricatur. Tales quippe
+materiæ, tempore etiam præcedunt formas rerum quæ fiunt ex eis: at in cantu
+non ita est. Cum enim cantatur, auditur sonus ejus; non prius informiter
+sonat, et deinde formatur in cantum. Quod enim primo utrumque sonuerit,
+præterit; nec ex eo quidquam reperies quod resumptum arte componas: et ideo
+cantus in sono suo vertitur; qui sonus ejus, materies ejus est. Idem quippe
+formatur ut cantus sit; et ideo, sicut dicebam, prior materies sonandi quam
+forma cantandi: non per faciendi potentiam prior*; neque enim sonus est
+cantandi artifex, sed cantanti animæ subjacet ex corpore, de quo cantum
+faciat. Nec tempore prior; simul enim cum cantu editur. Nec prior
+electione; non enim potior sonus quam cantus, quandoquidem cantus est non
+tantum sonus, verum etiam speciosus sonus. Sed prior est origine; quia non
+cantus formatur ut sonus sit, {247} sed sonus formatur ut cantus sit. Hoc
+exemplo, qui potest intelligat materiam rerum primo factam, et appellatam
+_coelum et terram_, quia inde facta sunt coelum et terra: nec tempore primo
+factam; quia formæ rerum exserunt tempora[332], illa autem erat informis;
+jamque in temporibus simul animadvertitur. nec tamen de illa narrari*
+aliquid potest, nisi velut tempore prior sit; cum pendatur extremior, quia
+profecto meliora sunt formata quam informia, et præcedatur* æternitate
+Creatoris, ut esset de nihilo, unde aliquid fieret.
+
+[Sidenote: XXX. Tractatores Scripturæ diversa sentientes concordent invicem
+charitate et studio veritatis.]
+
+41. In hac diversitate sententiarum verarum concordiam pariat ipsa Veritas;
+et Deus noster misereatur nostri, ut _legitime Lege utamur, præcepti fine,
+pura charitate_: ac per hoc si quis quærit ex me, quid horum Moyses tuus
+ille famulus senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. Si tibi
+non confiteor, nescio; et scio tamen illas veras esse sententias, exceptis
+carnalibus de quibus quantum existimavi locutus sum: quos tamen bonæ spei
+parvulos hæc verba Libri tui non territant, alta humiliter, et pauca
+copiose. Sed omnes quos in eis verbis vera cernere ac dicere fateor,
+diligamus nos invicem, pariterque diligamus te Deum nostrum fontem
+veritatis, si non vana, sed ipsam sitimus; eumdemque famulum tuum Scripturæ
+hujus dispensatorem, Spiritu tuo plenum, ita honoremus, ut hoc eum te
+revelante cum hæc scriberet attendisse credamus, quod in eis maxime et luce
+veritatis, et fruge utilitatis excellit.
+
+[Sidenote: XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in
+ipsius verbis inveniri.]
+
+42. Ita cum alius dixerit, "Hoc sensit quod ego;" et alius, "Imo illud quod
+ego;" religiosius me arbitror dicere, "Cur non utrumque potius, si utrumque
+verum est?" Et si quid tertium, et si quid quartum, et si quid omnino aliud
+verum quispiam in his verbis videt; cur non illa omnia vidisse credatur,
+per quem Deus unus sacras Litteras vera et diversa visuris multorum
+sensibus temperavit? Ego certe, quod intrepidus de meo corde pronuntio, si
+ad culmen auctoritatis aliquid scriberem; sic mallem scribere, ut quod veri
+quisque de his rebus capere posset, mea verba resonarent, quam ut {248}
+veram sententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem cæteras, quarum
+falsitas me non posset offendere. Nolo itaque, Deus meus, tam præceps esse,
+ut hoc illum virum de te meruisse non credam. Sensit ille omnino in his
+verbis, atque cogitavit cum ea scriberet, quidquid hic veri potuimus
+invenire, et quidquid nos non potuimus, aut nondum possumus, et tamen in
+eis inveniri potest.
+
+[Sidenote: XXXII. Veri Scripturæ sensus a Spiritu Sancto revelantur.]
+
+43. Postremo, Domine qui Deus es, et non caro et sanguis; si quid homo
+minus vidit*, numquid et [Sidenote: Ps. 142, 10.]_Spiritum tuum bonum_ qui
+_deducet me in terram rectam_, latere potuit, quidquid eras in eis verbis
+tu ipse revelaturus legentibus posteris, etsiamsi ille per quem dicta sunt,
+unam fortassis ex multis veris sententiam cogitavit? Quod si ita est, sit
+igitur illa quam cogitavit cæteris excelsior*. Nobis autem, Domine, aut
+ipsam demonstra, aut quam placet alteram veram; ut sive nobis hoc quod
+etiam illi homini tuo, sive aliud ex eorumdem verborum occasione
+patefacias, tu tamen pascas nos, non error illudat[333]. Ecce, Domine Deus
+meus, quam multa de paucis verbis, quam multa, oro te, scripsimus! Quæ
+nostræ vires, quæ tempora omnibus Libris tuis ad istum modum sufficient*?
+Sine me itaque brevius in eis confiteri tibi, et eligere unum aliquid quod
+tu inspiraveris verum, certum et bonum, etiamsi multa occurrerint, ubi
+multa occurrere poterunt; ea fide confessionis meæ, ut si hoc dixero quod
+sensit minister tuus, recte atque optime; id enim conari me oportet: quod
+si assecutus non fuero, id tamen dicam quod mihi per ejus verba tua Veritas
+dicere voluerit, quæ illi quoque dixit quod voluit.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{249}
+
+LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+    Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+    creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+    quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
+    sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
+    ejus in nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi
+    Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum
+    ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare
+    voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa.
+
+[Sidenote: I. Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit.]
+
+1. Invoco te, Deus meus, misericordia mea, qui fecisti me, et oblitum tui
+non oblitus es. Invoco te in animam meam[334], quam præparas ad capiendum
+te ex desiderio quod inspiras ei: nunc invocantem te ne deseras, qui
+priusquam invocarem prævenisti et institisti crebrescens multimodis
+vocibus, ut audirem de longinquo et converterer, et vocantem me invocarem
+te. Tu enim, Domine, delevisti omnia mala merita mea, ne retribueres
+manibus meis in quibus a te defeci; et prævenisti omnia bona merita mea, ut
+retribueres manibus tuis quibus me fecisti; quia et priusquam essem, tu
+eras; nec eram cui præstares ut essem; et tamen ecce sum ex bonitate tua
+præveniente totum hoc quod me fecisti, et unde me fecisti. Neque enim
+eguisti[335] me, aut ego tale bonum sum quo tu adjuveris, Dominus meus et
+Deus meus; non ut tibi sic serviam quasi ne fatigeris in agendo, aut ne
+minor sit potestas tua carens obsequio meo; neque ut sic te colam quasi
+terram, ut sis incultus si non te colam; sed ut serviam tibi et colam te,
+ut de te mihi bene sit[336], a quo mihi est ut sim cui bene sit.
+
+[Sidenote: II. Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.]
+
+2. Ex plenitudine quippe bonitatis tuæ creatura tua subsistit, ut bonum
+quod tibi nihil prodesset, ne* de te æquale tibi esset, tamen quia ex te
+fieri potuit, non deesset. Quid {250} enim te promeruit _coelum et terra_,
+quæ _fecisti in Principio_? Dicant quid te promeruerunt spiritualis
+corporalisque natura*, quas fecisti in Sapientia tua, ut inde penderent
+etiam inchoata et informia quæque in genere suo, vel spirituali vel
+corporali, euntia in immoderationem, et in longinquam dissimilitudinem
+tuam; spirituale informe præstantius, quam si formatum corpus esset;
+corporale autem informe præstantius, quam si omnino nihil esset: atque ita
+penderent in tuo Verbo informia, nisi per idem Verbum revocarentur ad
+unitatem tuam, et formarentur, et essent ab uno te summo bono universa bona
+valde. Quid te promeruerunt* ut essent saltem informia, quæ neque hoc
+essent, nisi ex te?
+
+3. Quid te promeruit materies corporalis, ut esset saltem [Sidenote: Gen.
+1, 1.]_invisibilis et incomposita_? quia neque hoc esset, nisi quia fecisti
+eam; ideoque te, quia non erat, promereri ut esset non poterat. Aut quid te
+promeruit inchoatio creaturæ spiritualis, ut saltem tenebrosa
+fluitaret[337] similis abysso, tui dissimilis, nisi per idem Verbum
+converteretur ad idem a quo facta est, atque ab eo illuminata lux fieret,
+quamvis non æqualiter, tamen conformis formæ æquali tibi? Sicut enim
+corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, alioquin deforme esse non
+posset: ita etiam creato spiritui non id est vivere, quod sapienter vivere;
+alioquin incommutabiliter saperet. [Sidenote: Ps. 72, 18.]_Bonum_ autem
+illi _est hærere tibi semper_[338], ne quod adeptus est conversione,
+aversione lumen amittat, et relabatur in vitam tenebrosæ abysso similem.
+Nam et nos qui secundum animam creatura spiritualis sumus, aversi a te
+nostro lumine, in ea vita [Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando tenebræ_,
+et in reliquiis obscuritatis nostræ laboramus, donec simus [Sidenote: Ps.
+35, 7.]_justitia tua_ in Unico tuo _sicut montes Dei_: nam _judicia tua_
+fuimus, _sicut multa abyssus_[339].
+
+{251}
+
+[Sidenote: III. Ex Dei gratia omnia.]
+
+4. Quod autem in primis conditionibus dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 3.]_Fiat
+lux et facta est lux_; non incongruenter hoc intelligo in creatura
+spirituali; quia erat jam qualiscumque vita quam illuminares. Sed sicut non
+te promeruerat, ut esset talis vita quæ illuminari posset; ita nec cum jam
+esset, promeruit te ut illuminaretur. Neque enim ejus informitas placeret
+tibi, si non lux fieret, non existendo, sed intuendo illuminantem lucem
+eique hærendo*; ut et quod utcumque[340] vivit, et quod beate vivit, non
+deberet nisi gratiæ tuæ, conversa per commutationem meliorem ad id quod
+neque in melius neque in deterius mutari potest; quod tu solus es, quia
+solus simpliciter es, cui non est aliud vivere, aliud beate vivere, quia
+tua beatitudo[341] tu es.
+
+[Sidenote: IV. Deus non eget rebus conditis.]
+
+5. Quid ergo tibi deesset ad bonum quod tu tibi es, etiamsi ista vel omnino
+nulla essent, vel informia remanerent, quæ non ex indigentia fecisti, sed
+ex plenitudine bonitatis tuæ, cohibens atque convertens ad formam, non ut
+tanquam tuum gaudium compleatur ex eis? Perfecto enim tibi displicet eorum
+imperfectio, ut ex te perficiantur et tibi placeant; non autem imperfecto,
+tanquam et tu eorum perfectione perficiendus sis. _Spiritus_ enim tuus
+bonus _superferebatur super aquas_; non ferebatur ab eis tanquam in eis
+requiesceret. _In_ quibus enim _requiescere_ dicitur _Spiritus tuus_ bonus,
+hos in se requiescere facit. Sed superferebatur incorruptibilis et
+incommutabilis voluntas tua, ipsa in se sibi sufficiens, super eam quam
+feceras vitam; cui non hoc est vivere quod beate vivere, quia vivit etiam
+fluitans in obscuritate sua; cui restat converti ad {252} eum a quo facta
+est, et magis magisque vivere apud [Sidenote: Ps. 35, 10.]_fontem vitæ, et
+in lumine ejus videre lumen_, et perfici, et illustrari, et beari.
+
+[Sidenote: V. Trinitas, qui Deus est, ex primis verbis Geneseos
+intelligitur.]
+
+6. Ecce apparet mihi in ænigmate Trinitas, quod es Deus meus; quoniam tu,
+Pater, in _Principio_ sapientiæ nostræ* quod est tua Sapientia de te nata,
+æqualis tibi et coæterna, id est in Filio tuo, _fecisti coelum et terram_.
+Et multa diximus de _coelo coeli_, et de terra invisibili et incomposita,
+et de abysso tenebrosa, secundum spiritualis informitatis vagabunda
+deliquia, nisi converteretur ad eum a quo erat qualiscumque vita, et
+illuminatione fieret speciosa vita, et esset coelum coeli ejus, quod inter
+aquam et aquam postea factum est; et tenebam jam Patrem in Dei nomine, qui
+fecit hæc, et Filium in Principii[342] nomine, in quo fecit hæc; et
+Trinitatem credens Deum meum, sicuti credebam, quærebam in eloquiis sanctis
+ejus, et ecce _Spiritus_ tuus _superferebatur super aquas_. Ecce Trinitas
+Deus meus, Pater et Filius et Spiritus sanctus, creator universæ creaturæ.
+
+[Sidenote: VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.]
+
+7. Sed quæ causa fuerat, o lumen veridicum! tibi admoveo cor meum; ne me
+vana doceat, discute tenebras ejus, et dic mihi, obsecro te per matrem
+charitatem; obsecro te, dic mihi quæ causa fuerat, ut post nominatum
+coelum, et terram invisibilem et incompositam, et tenebras super abyssum,
+tum demum Scriptura tua nominaret Spiritum tuum[343]? An quia oportebat sic
+eum insinuari, ut diceretur superferri; et non posset hoc dici, nisi prius
+illud commemoraretur cui superferri Spiritus tuus posset intelligi? Nec
+Patri enim nec Filio superferebatur; nec superferri recte diceretur, si
+nulli rei superferretur. Prius ergo dicendum erat cui superferretur, et
+deinde ille quem non oportebat aliter commemorari, nisi ut superferri
+diceretur. Cur ergo aliter eum insinuari non oportebat, nisi ut superferri
+diceretur?
+
+[Sidenote: VII. Effectus Spiritus sancti.]
+
+8. Jam hinc sequatur qui potest intellectu Apostolum tuum dicentem, quia
+[Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitas_ tua _diffusa est in cordibus nostris per
+Spiritum sanctum, qui datus est nobis_; et [Sidenote: 1 Cor. 12, 1. 31.]_de
+spiritualibus docentem_ et _demonstrantem supereminentem viam charitatis_,
+et [Sidenote: Eph. 3, 14-19.]_flectentem genua pro nobis ad te, ut
+cognoscamus {253} supereminentem scientiam charitatis Christi_. Ideoque ab
+initio supereminens superferebatur super aquas. Cui dicam? quomodo dicam de
+pondere cupiditatis in abruptam abyssum, et de sublevatione charitatis per
+Spiritum tuum, qui superferebatur super aquas? Cui dicam? quomodo dicam*?
+Neque enim loca sunt quibus mergimur et emergimus. Quid similius et quid
+dissimilius? Affectus sunt, amores sunt; immunditia spiritus nostri
+defluens inferius amore curarum, et sanctitas tui attollens nos superius
+amore securitatis[344], ut sursum cor habeamus ad te, ubi Spiritus tuus
+superfertur super aquas, et veniamus ad supereminentem requiem, cum
+[Sidenote: Ps. 123, 5.]_pertransierit anima nostra aquas quæ sunt sine
+substantia_[345].
+
+[Sidenote: VIII. Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit
+quidquid Deo minus est.]
+
+9. Defluxit angelus, defluxit anima hominis, et indicaverunt abyssum
+universæ spiritualis* creaturæ in profundo tenebroso, nisi dixisses ab
+initio, _Fiat lux_, et facta esset lux, et inhæreret tibi omnis obediens
+intelligentia coelestis civitatis tuæ, et requiesceret in Spiritu tuo, qui
+superfertur incommutabiliter super omne mutabile. Alioquin et ipsum coelum
+coeli tenebrosa abyssus esset in se; _nunc antem lux est in Domino_. Nam et
+in ipsa misera inquietudine defluentium spirituum et indicantium tenebras
+suas nudatas veste luminis tui, satis ostendis quam magnam rationalem
+creaturam feceris, cui nullo modo sufficit ad beatam requiem quidquid te
+minus est[346], ac per hoc nec ipsa sibi. Tu enim, [Sidenote: Ps. 17,
+29.]_Deus noster, illuminabis tenebras nostras_: ex te oriuntur
+_vestimenta_ nostra, et [Sidenote: Ps. 138, 12.]_tenebræ nostræ sicut
+meridies erunt_. Da mihi te, Deus meus, redde mihi te: en amo*; et, si
+parum est, amem validius. Non possum metiri ut sciam quantum desit mihi
+amoris ad id quod sat est, ut currat vita mea in amplexus tuos, [Sidenote:
+Ps. 30, 21.]nec avertatur donec abscondatur* in abscondito vultus tui[347].
+Hoc {254} tantum scio, quia male mihi est præter te, non solum extra me,
+sed et in meipso; et omnis mihi copia quæ Deus meus non est, egestas est.
+
+[Sidenote: IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.]
+
+10. Numquid aut Pater aut Filius non superferebatur super aquas? Si tanquam
+loco sicut corpus, nec Spiritus sanctus: si autem incommutabilis
+divinitatis eminentia super omne mutabile, et Pater et Filius et Spiritus
+sanctus superferebatur super aquas. Cur ergo tantum de Spiritu tuo dictum
+est hoc? cur de illo tantum dictum est? Quasi locus ibi esset, qui non est
+locus, de quo solo dictum est quod sit donum tuum[348]. In dono tuo
+requiescimus; ibi te fruimur. Requies nostra, locus noster. Amor illuc
+attollit nos, et Spiritus tuus bonus [Sidenote: Ps. 9, 15.]_exaltat_
+humilitatem nostram [Sidenote: Luc. 2, 14.]_de portis mortis_. In bona
+voluntate pax nobis est. Corpus pondere suo nititur ad locum suum. Pondus
+non ad ima tantum est, sed ad locum suum. Ignis sursum tendit, deorsum
+lapis. Ponderibus suis aguntur*, loca sua petunt. Oleum infra aquam fusum,
+super aquam attollitur; aqua super oleum fusa, infra oleum demergitur;
+ponderibus suis aguntur, loca sua petunt. Minus ordinata, inquieta sunt;
+ordinantur, et quiescunt. Pondus meum amor meus; eo feror quocumque
+feror[349]. Dono tuo accendimur, et sursum ferimur. Inardescimus et imus.
+Ascendimus [Sidenote: Ps. 83, 6.]_ascensiones in corde_, et cantamus
+canticum graduum. Igne tuo, igne tuo bono inardescimus et imus; quoniam
+sursum imus [Sidenote: Ps. 121, 6. 1.]_ad pacem Jerusalem_, quoniam
+_jucundatus sum in his qui dixerunt mihi*, In domum Domini ibimus_. Ibi nos
+collocavit voluntas bona, ut nihil velimus aliud quam permanere illic in
+æternum.
+
+[Sidenote: X. Ex dono Dei omnia.]
+
+11. Beata creatura quæ non novit aliud, cum esset ipsa aliud, nisi dono tuo
+quod superfertur super omne mutabile, mox ut facta est, attolleretur nullo
+intervallo temporis in ea vocatione qua dixisti, [Sidenote: Gen. 1,
+3.]_Fiat lux, et fieret lux_*. In nobis enim {255} distinguitur tempore,
+quod [Sidenote: Eph. 5, 8.]_tenebræ fuimus, et lux efficimur_: in illa vero
+dictum est quid esset, nisi illuminaretur; et ita dictum est, quasi prius
+fuerit fluxa et tenebrosa; ut appareret causa qua factum est ut aliter
+esset, id est, ut ad lumen indeficiens conversa lux esset. Qui potest,
+intelligat*; a te petat. Utquid mihi molestus est, quasi ego [Sidenote:
+Joh. 1, 9.]_illuminem_ ullum _hominem venientem in hunc mundum_?
+
+[Sidenote: XI. Symbola Trinitatis in homine.]
+
+12. Trinitatem omnipotentem quis intelligit? Et quis non loquitur eam, si
+tamen eam? Rara anima quæ dum de illa loquitur, scit, quod loquitur*. Et
+contendunt et dimicant, et nemo sine pace videt istam visionem. Vellem ut
+hæc tria cogitarent homines in seipsis[350]. Longe aliud sunt ista tria
+{256} quam illa Trinitas: sed dico ubi se exerceant et ibi probent, et
+sentiant quam longe sunt*. Dico autem hæc tria: esse, nosse, velle. Sum
+enim, et novi, et volo: sum sciens, et volens; et scio esse me, et velle;
+et volo esse, et scire. In his igitur tribus quam sit inseparabilis vita,
+et una vita, et una mens, et una essentia, quam denique inseparabilis
+distinctio, et tamen distinctio, videat qui potest. Certe coram se est;
+attendat in se, et videat, et dicat mihi. Sed cum invenerit in his aliquid
+et dixerit, non jam se putet invenisse illud quod supra ista est
+incommutabile, quod est incommutabiliter, et scit incommutabiliter, et vult
+incommutabiliter: et utrum propter tria hæc et ibi Trinitas, an in singulis
+hæc tria, ut* terna singulorum sint; an utrumque miris modis simpliciter et
+multipliciter, infinito in se sibi fine, quo est, et sibi notum est, et
+sibi sufficit, incommutabiliter idipsum, copiosa unitatis magnitudine; quis
+facile cogitaverit? quis ullo modo dixerit? quis quolibet modo temere
+pronuntiaverit?
+
+[Sidenote: XII. Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat.]
+
+13. Procede in confessione, fides mea; dic Domino Deo tuo: _Sancte, Sancte,
+Sancte, Domine Deus_ meus, in nomine tuo baptizati sumus, _Pater et Fili et
+Spiritus sancte; in nomine tuo baptizamus, Pater et Fili et Spiritus
+sancte_; quia et apud nos in Christo suo* _fecit Deus coelum et terram_,
+spirituales et carnales Ecclesiæ suæ[351]; et _terra_ nostra antequam
+acciperet formam doctrinæ, _invisibilis erat et incomposita_, et ignorantiæ
+tenebris tegebamur; quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro iniquitate erudisti
+hominem_, et [Sidenote: Ps. 35, 7.]_judicia tua sicut multa abyssus_. Sed
+quia [Sidenote: Gen. 1, 2.]_Spiritus_ tuus _superferebatur super aquam_,
+non reliquit miseriam nostram misericordia tua, et dixisti: [Sidenote: Mat.
+3, 12.]_Fiat lux. Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum_.
+{257} _Poeitenitam agite, Fiat lux_. Et quoniam [Sidenote: Ps. 41,
+7.]_conturbata erat ad nos ipsos anima nostra, commemorati sumus tui,
+Domine, de terra Jordanis, et de monte_[352] æquali tibi, sed _parvo_
+propter nos; et displicuerunt nobis tenebræ nostræ, conversi sumus ad te,
+_et facta est lux_. Et ecce [Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando
+tenebræ; nunc autem lux in Domino_.
+
+[Sidenote: XIII. Renovatio hominis dum hic vivit, nondum perfecta.]
+
+14. Et tamen adhuc [Sidenote: 2 Cor. 5, 7.]_per fidem, nondum per speciem_.
+[Sidenote: Rom. 8, 24.]_Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quæ videtur,
+non est spes._ Adhuc [Sidenote: Ps. 41, 8.]_abyssus abyssum invocat_, sed
+jam _in voce* cataractarum tuarum_[353]. Adhuc et ille qui dicit,
+[Sidenote: 1 Cor. 3, 1.]_Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed
+quasi carnalibus_, etiam ipse nondum [Sidenote: Phil. 3, 13.]_se arbitratur
+comprehendisse; et quæ retro oblitus, in ea quæ ante sunt, extenditur_, et
+_ingemiscit gravatus_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 4.]_sitit anima ejus ad Deum
+vivum, quemadmodum cervus ad fontes aquarum_, et dicit: [Sidenote: Ps. 41,
+2. 3.]_Quando veniam? habitaculum suum quod de coelo est, superindui
+cupiens_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_invocat_ inferiorem _abyssum_,
+dicens: [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari huic sæculo, sed
+reformamini in novitate mentis vestræ_; et, [Sidenote: 1 Cor. 14,
+20.]_Nolite pueri effici mentibus*, sed malitia parvuli estote, ut mentibus
+perfecti sitis_; et, [Sidenote: Gal. 3, 1.]_O stulti Galatæ, quis vos
+fascinavit?_ Sed jam non in voce sua; [Sidenote: Act. 2, 2.]in tua enim qui
+misisti Spiritum tuum de excelsis, per eum qui [Sidenote: Ps. 67,
+19.]_ascendit in altum, [Sidenote: Mal. 3, 10.]et aperuit cataractas
+donorum_ suorum, ut [Sidenote: Ps. 45, 5.]_fluminis impetus lætificaret
+civitatem_ tuam. Illi enim suspirat [Sidenote: Rom. 8, 23.][Sidenote: Joh.
+3, 29.]_sponsi amicus, habens_ jam _spiritus primitias_ penes eum, sed
+adhuc _in semetipso ingemiscens, adoptionem exspectans redemptionem
+corporis sui_: illi suspirat, membrum est enim sponsæ; et illi zelat,
+_amicus_ est enim _sponsi_; illi zelat non sibi, quia _in voce cataractarum
+{258} tuarum_, non in voce sua [Sidenote: Ps. 41, 8.]_invocat_ alteram
+_abyssum_, cui zelans [Sidenote: 2 Cor. 11, 3.]_timet, ne sicut serpens
+Evam decepit astutia sua, sic et eorum sensus corrumpantur a castitate, quæ
+est in_ sponso nostro Unico tuo. Quæ est illa speciei lux? Cum [Sidenote: 1
+Joh. 3, 2.]_videbimus eum sicuti est_, et transierint [Sidenote: Ps. 41,
+4.]_lacrymæ quæ mihi factæ sunt panis die ac nocte, dum dicitur mihi
+quotidie, Ubi est Deus tuus?_
+
+[Sidenote: XIV. Fide et spe corroboramur.]
+
+15. Et ego dico: Deus meus, ubi es? Ecce ubi es*. Respiro in te paululum,
+cum [Sidenote: Ps. 41, 5.]_effundo super me animam meam in voce
+exsultationis et confessionis, soni festivitatem celebrantis_. Et adhuc
+_tristis est_, quia relabitur et fit _abyssus_; vel potius, sentit adhuc se
+esse _abyssum_. Dicit ei fides mea quam accendisti in nocte ante pedes
+meos: _Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? [Sidenote: Ps.
+42, 5. 6.]Spera in Domino; [Sidenote: Ps. 118, 105.]lucerna pedibus tuis
+verbum ejus._ [Sidenote: Rom. 8, 10.]_Spera_ et persevera, donec transeat
+nox mater iniquorum, donec transeat [Sidenote: Cant. 2, 17.]_ira_ Domini,
+cujus [Sidenote: Ps. 29, 13.]_filii_ et _nos fuimus_ aliquando _tenebræ_,
+quarum residua trahimus in [Sidenote: Ps. 5, 5.]_corpore propter peccatum
+mortuo, donec aspiret dies et removeantur umbræ. [Sidenote: Ps. 42,
+5.]Spera in Domino: mane[354] astabo*, et contemplabor; semper confitebor
+illi. Mane astabo, et videbo salutare vultus mei, [Sidenote: Rom. 8,
+11.]Deum meum qui vivificabit et mortalia corpora nostra, propter Spiritum
+qui habitat in nobis_; quia super interius nostrum _tenebrosum et fluidum
+misericorditer superferebatur_. Unde et in hac peregrinatione [Sidenote: 2
+Cor. 1, 22.]_pignus_ accepimus, ut [Sidenote: Eph. 5, 8.]_jam simus lux_,
+dum adhuc [Sidenote: Rom. 8, 24.]_spe salvi facti sumus, [Sidenote: 1
+Thess. 5, 5.]et filii lucis, et filii diei, non filii noctis neque
+tenebrarum_, quod tamen _fuimus_. _Inter_ quos et nos in isto adhuc incerto
+humanæ notitiæ, tu solus _dividis_, qui _probas corda_ nostra, et
+[Sidenote: Gen. 1, 5.]_vocas lucem diem, et tenebras noctem_. Quis enim nos
+discernit, nisi tu? [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_quid autem habemus quod non
+accepimus a te, [Sidenote: Rom. 9, 21.]ex eadem massa vasa in honorem, ex
+qua sunt et alia facta in contumeliam?_
+
+[Sidenote: XV. Explanat ver. 6. cap. 1. Gen. _Fiat firmamentum_ &c. Quid
+firmamentum, quid superiores aquæ.]
+
+16. Aut quis, nisi tu, Deus noster, fecisti nobis [Sidenote: Is. 24,
+4.]_firmamentum_ auctoritatis super nos in Scriptura tua divina? [Sidenote:
+Ps. 103, 2.]_Coelum_ enim _plicabitur ut liber_, et nunc _sicut pellis
+extenditur_ super nos. Sublimioris enim auctoritatis est tua divina
+Scriptura, {259} cum jam obierunt istam mortem illi mortales, per quos eam
+dispensasti nobis. Et tu scis, Domine, tu scis quemadmodum pellibus
+indueris homines, cum peccato mortales fierent[355]. Unde [Sidenote: Gen.
+3, 21.]_sicut pellem extendisti firmamentum_ Libri tui, concordes utique
+sermones tuos, quos per mortalium ministerium superposuisti nobis. Namque
+ipsa eorum morte, _solidamentum_[356] auctoritatis in eloquiis tuis per eos
+editis sublimiter _extenditur_ super omnia quæ subter sunt; quod cum hic
+viverent, non ita sublimiter extentum erat. Nondum _sicut pellem coelum
+extenderas_, nondum mortis eorum famam usquequaque dilataveras[357].
+
+17. _Videamus_, Domine, _coelos, opera digitorum tuorum_; disserena oculis
+nostris nubilum quo subtexisti eos. Ibi est [Sidenote: Ps. 18,
+8.]_testimonium_ tuum, _sapientiam præstans parvulis. [Sidenote: Ps. 8,
+4.]Perfice_, Deus meus, _laudem_ tuam _ex ore infantium et lactentium_.
+Neque enim novimus alios libros ita destruentes superbiam, ita [Sidenote:
+Ver. 3.]_destruentes inimicum et defensorem_, resistentem reconciliationi
+tuæ defendendo peccata sua[358]. Non novi, Domine, non novi alia tam casta
+eloquia, quæ sic mihi persuaderent confessionem, et lenirent cervicem meam
+jugo tuo, et invitarent colere te gratis. Intelligam ea, Pater bone; da
+mihi hæc subterposito, quia subterpositis solidasti ea.
+
+18. Sunt aliæ _aquæ super_ hoc _firmamentum_, credo, immortales, et a
+terrena corruptione secretæ. Laudent nomen tuum, laudent te supercoelestes
+populi Angelorum tuorum, qui non opus habent suspicere* firmamentum hoc, et
+legendo cognoscere verbum tuum[359]. [Sidenote: Mat. 18, 10.]_Vident_ enim
+_faciem_ tuam _semper_, {260} et ibi legunt sine syllabis temporum, quid
+velit æterna voluntas tua. Legunt, eligunt et diligunt; semper legunt, et
+nunquam præterit quod legunt. Eligendo enim et diligendo legunt ipsam
+incommutabilitatem consilii tui. Non clauditur codex eorum, nec _plicatur_
+liber eorum; quia tu ipse illis hoc es, et es in æternum: quia super hoc
+firmamentum ordinasti eos, quod* firmasti super infirmitatem inferiorum
+populorum, ubi suspicerent et cognoscerent misericordiam tuam, temporaliter
+enuntiantem te, qui fecisti tempora. [Sidenote: Ps. 35, 6.]_In coelo_ enim,
+_Domine, misericordia tua, et veritas tua usque ad nubes_. Transeunt nubes,
+coelum autem manet. Transeunt prædicatores verbi tui ex hac vita in aliam
+vitam; Scriptura vero tua usque in finem sæculi super populos extenditur.
+Sed et [Sidenote: Mat. 24, 35.]_coelum et terra transibunt; sermones autem_
+tui _non transibunt_: quoniam et _pellis plicabitur_, et _fenum_ super quod
+extendebatur, cum claritate sua præteriet; [Sidenote: Isa. 40, 6.]_verbum
+autem_ tuum _manet in æternum_; quod [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_nunc in
+ænigmate_ nubium et _per speculum_ coeli, non [Sidenote: 1 Joh. 3,
+2.]_sicuti est_, apparet nobis; quia et _nos_ quamvis Filio tuo dilecti
+simus, [Sidenote: Cant. 2, 9. Vers. Vet.]_nondum apparuit quod erimus.
+Attendit per retia_ carnis, et blanditus est, et inflammavit, et [Sidenote:
+Cant. 1, 6.]_cucurrimus post odorem_ ejus. Sed [Sidenote: 1 Joh. 3, 2.]_cum
+apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus cum sicuti est_: sicuti
+est, Domine, videre nostrum, quod nondum est nobis*.
+
+[Sidenote: XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.]
+
+19. Nam sicut omnino tu es, tu scis solus, qui es incommutabiliter, et scis
+incommutabiliter, et vis incommutabiliter. Et essentia tua scit et vult
+incommutabiliter, et scientia tua est et vult incommutabiliter, et voluntas
+tua est et scit incommutabiliter. Nec videtur justum esse coram te, ut
+quemadmodum se scit lumen incommutabile, ita sciatur ab illuminato
+commutabili. Ideoque [Sidenote: Ps. 142, 6.]_anima mea tanquam terra sine
+aqua tibi_; quia sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se
+non potest. Sic enim [Sidenote: Ps. 35, 10.]_apud te fons vitæ_, quomodo
+_in lumine tuo videbimus lumen_.
+
+[Sidenote: XVII. In ver. 9: _Congregentur aquæ_ &c. Quid mare, quid arida.
+Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ &c.]
+
+20. Quis congregavit amaricantes[360] in societatem unam? {261} Idem namque
+illis finis est temporalis et terrenæ felicitatis, propter quam faciunt
+omnia; quamvis innumerabili varietate curarum fluctuent. Quis, Domine, nisi
+tu qui dixisti ut [Sidenote: Ps. 94, 5.]_congregarentur aquæ in
+congregationem unam, et appareret arida, sitiens tibi_? Quoniam _tuum est_
+et _mare_, et [Sidenote: Ps. 62, 2.]_tu fecisti illud, et aridam terram
+manus tuæ formaverunt_; neque enim amaritudo voluntatum, sed _congregatio
+aquarum_ vocatur mare. Tu enim coerces etiam malas cupiditates animarum, et
+figis limites _quousque_ progredi sinantur, [Sidenote: Job 38, 10.
+11.]_atque* ut in se comminuantur fluctus earum_; atque ita facis mare
+ordine imperii tui super omnia[361].
+
+21. At animas _sitientes tibi_, et _apparentes_ tibi, alio fine distinctas
+a societate maris, occulto et dulci fonte irrigas, ut et _terra det fructum
+suum_[362]: et dat fructum suum*, et, te jubente Domino Deo suo, germinat
+anima nostra opera misericordiæ _secundum genus_; diligens proximum in
+subsidiis necessitatum carnalium, _habens in se semen secundum
+similitudinem_; quoniam ex nostra infirmitate compatimur ad subveniendum
+indigentibus, similiter opitulantes quemadmodum nobis vellemus opem ferri,
+si eodem modo indigeremus; non tantum in facilibus, tanquam in _herba
+seminali_, sed etiam in protectione adjutorii, forti robore, sicut _lignum
+fructiferum_; id est, beneficum* ad eripiendum eum qui injuriam patitur, de
+manu potentis, et præbendo protectionis umbraculum valido robore justi
+judicii.
+
+[Sidenote: XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quæ luminaria
+dividentia inter diem et noctem.]
+
+22. Ita Domine, ita, oro te, _oriatur_, sicuti facis, sicuti das
+hilaritatem et facultatem, [Sidenote: Ps. 84, 12.]_oriatur de terra
+veritas, et justitia de coelo respiciat_, et _fiant in firmamento
+luminaria_. _Frangamus esurienti panem nostrum, et egenum sine tecto
+inducamus in domum nostram; nudum vestiamus, et domesticos seminis nostri
+non {262} despiciamus_. Quibus in terra natis fructibus, _vide quia bonum
+est_; et [Sidenote: Isa. 58, 7. 8.]_erumpat_ temporanea _lux nostra_, et de
+ista inferiori fruge actionis in delicias contemplationis verbum vitæ
+superius obtinentes, appareamus [Sidenote: Phil. 2, 15.]_sicut luminaria in
+mundo_, cohærentes _firmamento_ Scripturæ tuæ. Ibi enim nobiscum disputas,
+ut _dividamus_ inter intelligibilia et sensibilia, tanquam _inter diem et
+noctem_, vel inter animas, alias intelligibilibus, alias sensibilibus
+deditas; ut jam non tu solus in abdito dijudicationis tuæ, sicut antequam
+fieret firmamentum, _dividas inter lucem et tenebras_, sed etiam
+spirituales tui in eodem firmamento positi atque distincti, manifestata per
+orbem gratia tua _luceant super terram, et dividant inter diem et noctem,
+et significent tempora_: quia [Sidenote: Rom. 13, 1.]_vetera transierunt,
+et* ecce facta sunt nova_; et [Sidenote: 2 Cor. 5, 17.]_quia propior est
+nostra salus, quam cum credidimus_; et quia _nox præcessit, dies autem
+appropinquavit_; et quia [Sidenote: Ps. 64, 2.]_benedicis coronam anni_
+tui, [Sidenote: Mat. 9, 38.]_mittens benignitatis* operarios in messem_
+tuam, in qua seminanda _alii laboraverunt, mittens_ etiam in aliam
+sementem, cujus [Sidenote: Joh. 4, 38.]_messis in fine est_. Ita das vota
+optanti*, et benedicis annos justi; [Sidenote: Mat. 13, 39.]_tu autem idem
+ipse es, et_ in [Sidenote: Ps. 101, 28.]_annis tuis_ qui _non deficiunt_,
+horreum præparas annis transeuntibus. Æterno quippe consilio, propriis
+temporibus bona coelestia das super terram.
+
+23. Quoniam [Sidenote: 1 Cor. 12, 7-11.]_quidem alii datur per Spiritum
+sermo sapientiæ_[363], tanquam _luminare majus_, propter eos qui perspicuæ
+veritatis luce delectantur, tanquam in principio diei; _alii autem sermo
+scientiæ secundum eumdem Spiritum_, tanquam _luminare minus; alii fides,
+alii donatio curationum, alii operationes {263} virtutum, alii prophetia,
+alii dijudicatio spirituum, alteri genera linguarum_; et hæc omnia tanquam
+_stellæ_. _Omnia enim hæc operatur unus atque idem Spiritus, dividens
+propria unicuique prout vult_, et faciens apparere sidera in
+_manifestatione ad utilitatem_. [Sidenote: 1 Cor. 13, 2.]_Sermo_ autem
+_scientiæ_ qua continentur _omnia sacramenta_, quæ variantur
+temporibus[364] tanquam luna, et cæteræ notitiæ donorum quæ deinceps
+tanquam stellæ commemorata sunt, quantum differunt ab illo candore
+sapientiæ quo gaudet prædictus dies, tantum in principia* noctis sunt[365].
+His enim sunt necessaria, quibus ille prudentissimus servus tuus [Sidenote:
+1 Cor. 3, 1.]_non potuit loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus_,
+ille qui [Sidenote: 1 Cor. 2, 6.]_sapientiam loquitur inter perfectos_.
+[Sidenote: v. 14.]_Animalis autem homo tanquam parvulus in Christo,
+[Sidenote: Id. 3, 2.]lactisque potator_, donec roboretur ad solidum cibum,
+et aciem firmet ad solis aspectum, non habeat desertam noctem suam, sed
+luce lunæ stellarumque contentus sit. Hæc nobiscum disputas, sapientissime
+Deus noster, in Libro tuo firmamento tuo; ut discernamus omnia
+contemplatione mirabili, quamvis adhuc _in signis, et in temporibus, et in
+diebus, et in annis_.
+
+[Sidenote: XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc.]
+
+24. Sed prius [Sidenote: Is. 1, 16.]_lavamini, mundi estote; auferte
+nequitiam_ ab animis vestris, atque a _conspectu oculorum meorum_, ut
+_appareat arida_. _Discite bonum facere, judicate pupillo, et justificate
+viduam_; ut _germinet terra herbam pabuli et lignum fructiferum_; et
+_venite, disputemus, dicit Dominus_, ut _fiant luminaria in firmamento
+coeli, et luceant super terram_. Quærebat dives ille a _magistro bono, quid
+faceret ut vitam æternam consequeretur_: dicat ei _magister bonus_, quem
+putabat hominem, et nihil amplius; bonus est autem, quia Deus est: dicat
+ei, ut _si vult venire ad vitam, servet mandata_; separet a se amaritudinem
+malitiæ atque nequitiæ; _non occidat, non moechetur, non furetur, non
+falsum testimonium dicat_; ut _appareat arida_, et _germinet_ honorem
+patris et matris, et dilectionem proximi. _Feci_, inquit, _hæc omnia_.
+{264} Unde ergo tantæ spinæ, si terra fructifera est? Vade, exstirpa
+silvosa dumeta avaritiæ; _vende quæ possides_, et implere frugibus _dando
+pauperibus, et habebis thesaurum in coelis_, et _sequere Dominum si vis
+esse perfectus_, eis sociatus inter quos _loquitur sapientiam ille_ qui
+novit quid distribuat diei et nocti, ut noris et tu, ut _fiant_ et tibi
+_luminaria in firmamento coeli_; quod non fiet, nisi fuerit [Sidenote: Mat.
+6, 21.]_illic cor tuum_; quod item non fiet, nisi fuerit _illic thesaurus
+tuus_, sicut audisti a _magistro bono_. Sed [Sidenote: Mat. 19,
+16-22.]_contristata est_ terra sterilis[366], _et spinæ offocaverunt
+verbum_.
+
+25. [Sidenote: 1 Pet. 2, 9.]_Vos autem genus electum, infirma mundi, qui
+dimisistis omnia ut sequeremini Dominum_; ite post eum, et [Sidenote: Mat.
+10, 28.]_confundite fortia_: ite post eum, [Sidenote: 1 Cor. 1, 7.
+8.]_speciosi pedes_, et _lucete in firmamento_; ut [Sidenote: Is. 52,
+7.]_coeli enarrent gloriam ejus, dividentes inter lucem_ perfectorum sed
+nondum sicut Angelorum, _et tenebras_ parvulorum sed non despectorum*:
+lucete super omnem terram; et [Sidenote: Ps. 18, 2.]_dies_ sole candens
+_eructet diei verbum sapientiæ_, et _nox_ luna lucens _annuntiet nocti
+verbum scientiæ_. Luna et stellæ nocti lucent; sed nox non obscurat eas,
+quoniam ipsæ illuminant eam pro modulo ejus. Ecce enim tanquam Deo dicente,
+_Fiant luminaria in firmamento coeli, factus est subito de coelo sonus,
+quasi decurrens spiritus* vehemens, et visæ sunt linguæ divisæ quasi ignis,
+[Sidenote: Act. 2, 2. 3.]qui et insedit super unumquemque illorum_; et
+[Sidenote: Mat. 5, 14.]_facta sunt luminaria in firmamento coeli, verbum
+vitæ_ habentia. Ubique discurrite, ignes sancti, ignes decori. [Sidenote: 1
+John 1, 1.]_Vos_ enim _estis lumen mundi_, nec estis _sub modio_. Exaltatus
+est cui adhæsistis, et exaltavit vos. Discurrite, et innotescite omnibus
+gentibus.
+
+[Sidenote: XX. In ver. 20: _Producant aquæ_ &c. Quæ reptilia, quæ
+volatilia.]
+
+26. Concipiat et mare, et pariat opera vestra, et _producant aquæ reptilia
+animarum vivarum_. [Sidenote: Jer. 15, 19.]_Separantes_ enim _pretiosum a
+vili_, facti estis os Dei, per quos* diceret: _Producant aquæ_, non animam
+vivam quam terra producit, sed _reptilia animarum vivarum, et volatilia
+volantia super terram_. Repserunt enim Sacramenta tua, Deus, per opera
+sanctorum tuorum inter medios fluctus tentationum sæculi, ad imbuendas
+gentes in* nomine tuo, in baptismo tuo. Et inter hæc facta sunt magnalia
+mirabilia tanquam _ceti grandes_, et voces nuntiorum tuorum _volitantes
+super terram juxta firmamentum_ Libri tui, {265} præposito illo sibi ad
+auctoritatem, sub quo volitarent quocumque irent. _Neque_ enim [Sidenote:
+Ps. 18, 4. 5.]_sunt loquelæ neque sermones, quorum non audiantur voces
+eorum_, quando _in omnem terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terræ
+verba eorum_; quoniam tu, Domine, _benedicendo multiplicasti_ hæc.
+
+27. Numquid mentior, aut mixtione misceo, neque distinguo lucidas
+cognitiones harum rerum in firmamento coeli, et opera corporalia in undoso
+mari, et sub firmamento coeli? Quarum enim rerum notitiæ sunt solidæ, et
+terminatæ sine incrementis generationum, tanquam lumina _sapientiæ et
+scientiæ_, earumdem rerum sunt operationes corporales multæ ac variæ; et
+aliud ex alio crescendo multiplicantur in benedictione tua, Deus, qui
+consolatus es fastidia sensuum mortalium, ut in cognitione animi res una
+multis modis per corporis motiones figuretur atque dicatur[367]. Aquæ
+produxerunt hæc; sed in verbo tuo. Necessitates alienatorum ab æternitate
+veritatis tuæ populorum produxerunt hæc, sed in Evangelio tuo; quoniam ipsæ
+aquæ ista ejecerunt, quarum amarus languor fuit causa ut in tuo verbo ista
+procederent.
+
+28. Et pulchra sunt omnia faciente te, et ecce tu inenarrabiliter pulchrior
+qui fecisti omnia: a quo* si non esset lapsus Adam, non diffunderetur ex
+utero ejus salsugo maris, genus humanum profunde curiosum, et procellose
+tumidum, et instabiliter fluidum; atque ita non opus esset ut in _aquis
+multis_ corporaliter et sensibiliter operarentur dispensatores tui mystica
+facta et dicta. Sic enim mihi nunc occurrerunt reptilia et volatilia,
+quibus imbuti et initiati homines corporalibus sacramentis subditi, non
+ultra proficerent, nisi spiritualiter vivesceret anima gradu alio, et post
+initii verbum in consummationem respiceret.
+
+[Sidenote: XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam &c._]
+
+29. Ac per hoc in verbo tuo non maris profunditas, sed ab aquarum
+amaritudine terra discreta ejecit*, non reptilia animarum vivarum et
+volatilia, sed animam vivam. Neque enim jam opus habet Baptismo quo
+gentibus opus est, sicut opus habebat cum aquis tegeretur; non enim
+[Sidenote: Joh. 3, 5.]_intratur_ aliter _in regnum coelorum_ ex illo quo
+instituisti ut sic intretur: nec {266} magnalia mirabilium quærit quibus
+fiat fides; neque enim [Sidenote: Joh. 4, 48.]_nisi signa et prodigia
+viderit, non credit_, cum jam distincta sit terra fidelis ab aquis maris
+infidelitate amaris; et [Sidenote: 1 Cor. 14, 22.]_linguæ in signo* sunt
+non fidelibus, sed infidelibus_. Nec isto igitur genere _volatili_, quod
+verbo tuo _produxerunt aquæ_, opus habet [Sidenote: Ps. 135, 6.]_terra_
+quam _fundasti super aquas_[368]. Immitte in eam verbum tuum per nuntios
+tuos. Opera enim eorum narramus, sed tu es qui operaris in eis, ut*
+operentur animam vivam. Terra producit eam, quia terra causa est ut hæc
+agant in ea; sicut mare fuit causa ut agerent _reptilia animarum vivarum_,
+et _volatilia sub firmamento coeli_, quibus jam terra non indiget;
+[Sidenote: Luc. 24, 43.]quamvis piscem[369] manducet levatum de profundo in
+ea [Sidenote: Ps. 22, 5.]_mensa_ quam _parasti in conspectu credentium_;
+ideo enim de profundo levatus est ut alat aridam. Et aves, marina
+progenies, sed tamen super terram multiplicantur. Primarum enim vocum
+evangelizantium infidelitas hominum causa exstitit; sed et fideles
+exhortantur, et benedicuntur ab eis* multipliciter de die in diem. At vero
+anima viva de terra sumit* exordium, quia non prodest nisi jam fidelibus
+continere se ab amore hujus sæculi, ut anima eorum tibi viva quæ [Sidenote:
+1 Tim. 5, 6.]_mortua_ erat _in deliciis vivens_, deliciis, Domine,
+mortiferis; nam tu puri cordis vitales deliciæ.
+
+30. Operentur ergo jam in terra ministri tui, non sicut in aquis
+infidelitatis, annuntiando et loquendo per miracula et sacramenta et voces
+mysticas, ubi intenta* sit ignorantia mater admirationis in timore
+occultorum signorum; talis enim est introitus ad fidem filiis Adam oblitis
+tui, dum [Sidenote: Gen. 3, 8.]_se abscondunt a facie_ tua et fiunt
+abyssus: sed operentur etiam sicut in arida discreta a gurgitibus abyssi;
+et sint forma fidelibus, vivendo coram eis, et excitando ad imitationem.
+Sic enim non tantum ad audiendum, sed etiam ad faciendum audiunt:
+[Sidenote: Ps. 68, 33.]_Quærite Dominum, et vivet anima vestra_, ut
+_producat terra animam viventem_. [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari
+huic sæculo_, {267} continete vos ab eo. Evitando vivit anima, quæ
+appetendo moritur. Continete vos ab immani feritate superbiæ, ab inerti
+voluptate luxuriæ, et a [Sidenote: 1 Tim. 6, 20.]_fallaci nomine scientiæ_;
+ut sint bestiæ mansuetæ, et pecora edomita, et innoxii serpentes. Motus
+enim animæ sunt isti in allegoria: sed fastus elationis, et delectatio
+libidinis, et venenum curiositatis, motus sunt animæ mortuæ; quia non ita
+moritur, ut omni motu careat, quoniam [Sidenote: Jer. 2, 13.]_discedendo a
+fonte vitæ_ moritur[370], atque ita suscipitur a prætereunte sæculo, et
+[Sidenote: Rom. 12, 2.]_conformatur ei_.
+
+31. Verbum autem tuum, Deus, _fons vitæ_ æternæ est, et non præterit:
+ideoque in verbo tuo cohibetur ille discessus, dum dicitur nobis, _Nolite
+conformari huic sæculo_; ut _producat terra_, in _fonte vitæ, animam
+viventem_, in verbo tuo per [Sidenote: 1 Cor. 11, 1.]Evangelistas tuos
+animam continentem, imitando imitatores Christi tui. Hoc est enim _secundum
+genus_, quoniam æmulatio viri ab amico est: [Sidenote: Gal. 4,
+12.]_Estote_, inquit, _sicut ego; quia et ego sicut vos_. Ita erunt in
+anima viva* _bestiæ bonæ_ in mansuetudine actionis. Mandasti enim, dicens:
+[Sidenote: Eccl. 3, 19.]_In mansuetudine opera tua perfice, et ab omni
+homine diligeris._ Et [Sidenote: 1 Cor. 8, 8.]_pecora bona, neque si
+manducaverint, abundantia; neque si non manducaverint, egentia_: et
+_serpentes_ boni, non perniciosi ad nocendum, sed [Sidenote: Mat. 10,
+16.]_astuti_ ad cavendum; et tantum explorantes temporalem naturam, quantum
+sufficit, ut [Sidenote: Rom. 1, 20.]_per ea quæ facta sunt, intellecta
+conspiciatur æternitas_. Serviunt enim rationi hæc animalia[371], cum a
+progressu mortifero cohibita vivunt et _bona sunt_.
+
+{268}
+
+[Sidenote: XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ &c. Renovatio
+mentis.]
+
+32. Ecce enim, Domine Deus noster, creator noster, cum cohibitæ fuerint
+affectiones ab _amore sæculi_, quibus moriebamur male vivendo, et coeperit
+esse _anima vivens_ bene vivendo, completumque fuerit verbum tuum, quod per
+Apostolum tuum dixisti, _Nolite conformari huic sæculo_; consequitur et
+illud quod adjunxisti statim et dixisti, _Sed reformamini in novitate
+mentis vestræ_: non jam _secundum genus_, tanquam imitantes præcedentem
+proximum, et* ex hominis melioris auctoritate viventes, (neque enim
+dixisti, "Fiat homo secundum genus;" sed, [Sidenote: Gen. 1, 26.]_Faciamus
+hominem ad imaginem et similitudinem nostram_; ut nos _probemus quæ sit
+voluntas_ tua. Ad hoc enim [Sidenote: 1 Cor. 4, 15.]_dispensator_ ille tuus
+_generans per Evangelium filios_, ne semper parvulos haberet quos lacte
+nutriret, et tanquam nutrix foveret: [Sidenote: 1 Thess. 2,
+7.]_Reformamini_, inquit, _in novitate mentis vestræ [Sidenote: Rom. 12,
+2.]ad probandum vos* quæ sit voluntas Dei, quod bonum et beneplacitum et
+perfectum_. Ideoque non dicis, Fiat homo; sed, _Faciamus hominem._ Nec
+dicis, Secundum genus; sed, _Ad imaginem et similitudinem nostram._ Mente
+quippe renovatus, et conspiciens intellectam veritatem tuam, homine
+[Sidenote: Jer. 31, 34. Heb. 8, 11.]_demonstratore_ non indiget, ut suum
+genus imitetur; sed te _demonstrante probat_ ipse _quæ sit voluntas_ tua,
+_quod bonum et beneplacitum et perfectum_: et doces eum* jam capacem videre
+Trinitatem unitatis, et unitatem Trinitatis[372]. Ideoque pluraliter dicto,
+_Faciamus hominem_, singulariter tamen infertur, [Sidenote: Gen. 1, 27.]_Et
+fecit Deus hominem_; et pluraliter dicto, _Ad imaginem nostram_,
+singulariter infertur, _ad imaginem Dei_. Ita homo [Sidenote: Col. 3,
+10.]_renovatur in agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_:
+et [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_spiritualis_ effectus _judicat omnia_, quæ
+utique judicanda sunt; _ipse autem a nemine judicatur_.
+
+[Sidenote: XXIII. In eumdem versiculum: _Et præscit piscibus maris_ &c. De
+quibus christianus judicet.]
+
+33. Quod autem _judicat omnia_, hoc est quod _habet potestatem piscium
+maris, et volatilium coeli, et_ omnium _pecorum_ et ferarum, _et omnis
+terræ, et omnium repentium quæ repunt super terram_. Hoc enim agit per
+mentis intellectum, per quem [Sidenote: 1 Cor. 2, 14.]_percipit quæ sunt
+Spiritus Dei_. Alioquin _homo in honore {269} positus, non intellexit;
+[Sidenote: Ps. 48, 13.]comparatus est jumentis insensatis, et similis
+factus est illis_. Ergo in Ecclesia tua, Deus noster, secundum gratiam tuam
+quam dedisti ei, quoniam [Sidenote: Eph. 2, 10.]_tuum sumus figmentum,
+creati in operibus bonis_, non solum qui spiritualiter præsunt, sed etiam
+hi* qui spiritualiter subduntur eis qui præsunt ([Sidenote: Gen. 1,
+27.]_Masculum enim et feminam fecisti hominem_ hoc modo in gratia tua
+spirituali, ubi secundum sexum corporis [Sidenote: Gal. 3, 28.]_non est
+masculus et femina_; quia _nec Judæus, neque Græcus, nec servus, neque
+liber_): _spirituales_ ergo, sive qui præsunt, sive qui obtemperant,
+spiritualiter [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_judicant_: non de cognitionibus
+spiritualibus, quæ _lucent in firmamento_ (non enim oportet de tam sublimi
+auctoritate judicare); neque enim* de ipso Libro tuo, etiamsi quid ibi non
+lucet; quoniam submittimus ei nostrum intellectum, certumque habemus etiam
+quod clausum est aspectibus nostris, recte veraciterque dictum esse. Sic
+enim homo, licet jam [Sidenote: Col. 3, 10.]_spiritualis_ et _renovatus in
+agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_; [Sidenote: Jac. 4,
+11.]_factor_ tamen _legis_ debet esse, non _judex_. Neque de illa
+distinctione judicat, spiritualium videlicet atque carnalium hominum, qui
+tuis, Deus noster, oculis noti sunt, et nullis adhuc nobis apparuerunt
+operibus, ut [Sidenote: Mat. 7, 20.]_ex fructibus eorum cognoscamus eos_:
+sed tu, Domine, jam scis eos et divisisti et [Sidenote: Ps. 49,
+2.]_vocasti_ in occulto, antequam fieret firmamentum. Neque de turbidis
+hujus sæculi populis quanquam* [Sidenote: 1 Cor. 5, 12.]_spiritualis_ homo
+_judicat_. _Quid enim_ ei _de his qui foris sunt judicare_, ignoranti quis
+inde venturus sit in dulcedinem gratiæ tuæ, et quis in perpetua impietatis
+amaritudine remansurus?
+
+34. Ideoque _homo_ quem _fecisti ad imaginem_ tuam, non accepit potestatem
+_luminarium coeli_, neque ipsius occulti coeli, neque _diei et noctis_, quæ
+ante coeli constitutionem vocasti, neque _congregationis aquarum quod est
+mare_; sed accepit _potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et
+omnium pecorum, et omnis terræ, et omnium repentium quæ repunt super
+terram_. Judicat enim; et approbat quod recte, improbat autem quod perperam
+invenerit; sive in ea solemnitate sacramentorum quibus initiantur, quos
+pervestigat in _aquis multis_ misericordia tua; sive in ea qua ille
+_piscis_[373] exhibetur, quem levatum de profundo terra pia comedit; sive
+in verborum signis vocibusque subjectis auctoritati Libri tui {270} tanquam
+_sub firmamento_ volitantibus, interpretando, exponendo, disserendo,
+disputando, benedicendo atque invocando te, ore erumpentibus atque
+sonantibus signis, ut respondeat populus, Amen. Quibus omnibus vocibus
+corporaliter enuntiandis, causa est _abyssus_ sæculi, et cæcitas carnis,
+qua* cogitata non possunt videri, ut opus sit instrepere in auribus: ita
+quamvis _multiplicentur volatilia super terram_, ex aquis tamen originem
+ducunt. _Judicat_ etiam _spiritualis_, approbando quod rectum, improbando
+autem quod perperam invenerit in operibus moribusque fidelium, eleemosynis
+tanquam terra _fructifera_, et de _anima viva_ mansuefactis affectionibus,
+in castitate, in jejuniis, in cogitationibus piis, de his quæ per sensum
+corporis percipiuntur. De his enim _judicare_ nunc dicitur, in quibus et
+potestatem corrigendi habet.
+
+[Sidenote: XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens, Crescite_, &c.]
+
+35. Sed quid est hoc, et quale mysterium est? Ecce _benedicis homines_, o
+Domine, _ut crescant et multiplicentur, et impleant terram_. Nihilne nobis
+ex hoc innuis ut intelligamus aliquid? Cur non ita benedixeris _lucem_ quam
+_vocasti diem_, nec _firmamentum coeli_, nec _luminaria_, nec _sidera_, nec
+_terram_, nec _mare_? Dicerem te, Deus noster qui nos _ad imaginem_ tuam
+_creasti_, dicerem te hoc donum benedictionis homini proprie voluisse
+largiri; nisi hoc modo benedixisses et pisces et cetos ut _crescerent, et
+multiplicarentur, et implerent aquas maris, et volatilia multiplicarentur
+super terram_. Item dicerem ad ea rerum genera pertinere benedictionem
+hanc, quæ gignendo ex semetipsis propagantur; si eam reperirem in arbustis,
+et frutetis et in pecoribus terræ. Nunc autem nec herbis et lignis dictum
+est, nec bestiis et serpentibus, _Crescite et multiplicamini_; cum hæc
+quoque omnia, sicut pisces et aves et homines gignendo augeantur, genusque
+custodiant.
+
+36. Quid igitur dicam, lumen meum Veritas? "quia vacat hoc, quia inaniter
+ita dictum est?" Nequaquam, Pater pietatis; absit ut hoc dicat servus Verbi
+tui. Et si ego non intelligo quid hoc eloquio significes, utantur eo melius
+meliores, id est intelligentiores quam ego sum, unicuique quantum sapere
+dedisti, Deus meus. Placeat autem et confessio mea coram oculis tuis, qua
+tibi confiteor credere me, Domine, non incassum te ita locutum, neque
+silebo quod mihi lectionis hujus occasio suggerit. Verum est enim, nec
+video quid impediat ita me sentire dicta figurata librorum tuorum. Novi
+enim {271} multipliciter significari per corpus, quod uno modo mente
+intelligitur; et multipliciter mente intelligi, quod uno modo per corpus
+significatur. Ecce simplex dilectio Dei et proximi, quam multiplicibus
+sacramentis, et innumerabilibus linguis, et in unaquaque lingua
+innumerabilibus locutionum modis, corporaliter enuntiatur! ita _crescunt et
+multiplicantur_ fetus aquarum. Attende iterum quisquis hæc legis; ecce quod
+uno modo Scriptura effert*, et vox personat, [Sidenote: Gen. 1, 1.]_In
+principio fecit Deus coelum et terram_; nonne multipliciter intelligitur,
+non errorum fallacia, sed verarum intelligentiarum generibus? ita _crescunt
+et multiplicantur_ fetus hominum.
+
+37. Itaque si naturas ipsas rerum non allegorice sed proprie cogitemus; ad
+omnia quæ de seminibus gignuntur, convenit verbum, _Crescite et
+multiplicamini_. Si autem figurate posita ista tractemus, quod potius
+arbitror intendisse Scripturam, quæ utique non supervacue solis aquatilium
+et hominum fetibus istam benedictionem attribuit; invenimus quidem
+multitudines et in creaturis spiritualibus atque corporalibus, tanquam in
+_coelo_ et in _terra_; et in animis justis et iniquis, tanquam in _luce_ et
+_tenebris_; et in sanctis auctoribus, per quos lex ministrata est, tanquam
+in _firmamento_ quod solidatum est _inter aquam et aquam_; et in societate
+amaricantium populorum, tanquam in _mari_; et in studio animarum piarum,
+tanquam in _arida_; et in operibus misericordiæ secundum præsentem vitam,
+tanquam in _herbis seminalibus et lignis fructiferis_; et in _spiritualibus
+donis manifestatis ad utilitatem_, sicut in _luminaribus coeli_; et in
+affectionibus* formatis ad temperantiam, tanquam in _anima viva_. In his
+omnibus nanciscimur multitudines, et ubertates, et incrementa: sed quod ita
+_crescat et multiplicetur_, ut una res multis modis enuntietur, et una
+enuntiatio multis modis intelligatur, non invenimus, nisi in signis
+corporaliter editis, et rebus intelligibiliter excogitatis. Signa
+corporaliter edita, generationes aquarum propter necessarias causas
+carnalis profunditatis; res autem intelligibiliter excogitatas,
+generationes humanas propter rationis fecunditatem intelligimus. Et ideo
+credimus utrique eorum* generi dictum esse abs te, Domine, _Crescite et
+multiplicamini_. In hac enim benedictione, concessam nobis a te potestatem
+ac facultatem accipio, et multis modis enuntiare quod uno modo intellectum
+tenuerimus, et multis {272} modis intelligere, quod obscure uno modo
+enuntiatum legerimus. Sic implentur aquæ maris, quæ non moventur nisi
+variis* significationibus: sic et fetibus humanis impletur et terra; cujus
+ariditas apparet in studio, et dominatur ei ratio.
+
+[Sidenote: XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis omnem herbam ... in escam_,
+&c.]
+
+38. Volo etiam dicere, Domine Deus meus, quod me consequens tua Scriptura
+commonet; et dicam, nec verebor. Verum enim dicam, te mihi inspirante, quod
+ex eis verbis voluisti ut dicerem. Neque enim alio præter te inspirante
+credo me verum dicere, cum tu [Sidenote: Rom. 3, 4.]_sis veritas, omnis
+autem homo mendax_. Et ideo qui [Sidenote: Joh. 8, 44.]_loquitur mendacium,
+de suo loquitur_. Ergo ut verum loquar, de tuo loquar*. Ecce dedisti nobis
+_in escam omne fenum sativum, seminans semen quod est super omnem terram,
+et omne lignum quod habet in se fructum seminis sativi_. Nec nobis solis,
+sed _et omnibus avibus coeli, et bestiis terræ_, atque serpentibus*;
+piscibus autem et cetis magnis non dedisti hæc. Dicebamus enim eis terræ
+fructibus significari, et in allegoria figurari opera misericordiæ, quæ
+hujus vitæ necessitatibus exhibentur ex terra fructifera. Talis terra erat
+pius [Sidenote: 2 Tim. 1, 16.] _Onesiphorus_, cujus _domui dedisti
+misericordiam, quia frequenter_ Paulum tuum _refrigeravit, et catenam ejus
+non erubuit_. Hoc fecerunt et fratres, et tali fruge fructificaverunt, qui
+[Sidenote: 2 Cor. 11, 9.]_quod_ ei _deerat, suppleverunt ex Macedonia_.
+Quomodo autem dolet quædam ligna, quæ fructum ei debitum non dederunt, ubi
+ait: [Sidenote: 2 Tim. 4, 16.]_In prima mea defensione nemo mihi adfuit,
+sed omnes me dereliquerunt: non illis imputetur!_ Ista enim debentur eis
+qui ministrant doctrinam rationalem per intelligentias divinorum
+mysteriorum; et ita eis debentur, tanquam _hominibus_. Debentur eis autem
+sicut _animæ vivæ_, præbentibus se ad imitandum in omni continentia. Item
+debentur eis tanquam _volatilibus_, propter benedictiones eorum quæ
+_multiplicantur super terram_, quoniam [Sidenote: Ps. 18, 5.]_in omnem
+terram exivit sonus eorum_.
+
+[Sidenote: XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.]
+
+39. Pascuntur autem his escis qui lætantur eis; nec illi lætantur eis
+[Sidenote: Phil. 3, 19.]_quorum Deus venter est_. Neque enim in illis qui
+præbent ista, ea quæ dant, fructus est; sed quo animo dant. Itaque ille qui
+Deo serviebat, non [Sidenote: Rom. 16, 18.]_suo ventri_, video plane unde
+gaudeat; video, et congratulor ei valde. _Acceperat_ enim a Philippensibus,
+quæ _per Epaphroditum_ miserant; sed tamen unde gaudeat, video. Unde autem
+gaudet, inde pascitur, quia in veritate loquens, _Gavisus sum_, inquit,
+{273} _magnifice in Domino, quia tandem aliquando repullulastis sapere pro
+me, in quo et sapiebatis; tædium autem habuistis_. Isti ergo diuturno tædio
+marcuerant, et quasi exaruerant ab isto fructu boni operis; et gaudet eis
+quia _repullularunt_, non sibi quia ejus indigentiæ subvenerunt. Ideo
+secutus ait: [Sidenote: Phil. 4, 10-13.]_Non quod desit aliquid dico; ego
+enim didici, in quibus sum sufficiens esse. Scio et minus habere, scio et
+abundare; in omnibus et in omnia imbutus sum; et satiari, et esurire, et
+abundare, et penuriam pati: omnia possum in eo qui me confortat_.
+
+40. Unde ergo* gaudes, o Paule magne? Unde gaudes, unde pasceris, homo
+_renovate in agnitionem Dei secundum imaginem ejus qui creavit te_, et
+_anima viva_ tanta continentia, et lingua [Sidenote: 1 Cor. 14,
+2.]_volatilis, loquens mysteria_? Talibus quippe animantibus ista esca
+debetur. Quid est quod te pascit? Lætitia. Quod sequitur audiamus.
+_Verumtamen_, inquit, _bene fecistis, communicantes tribulationi meæ_. Hinc
+gaudet, hinc pascitur, quia illi benefecerunt, non quia ejus angustia
+relaxata est, qui dicit tibi, _In tribulatione dilatasti mihi_: quia et
+[Sidenote: Ps. 4, 2.]_abundare et penuriam pati[374] novit in te qui
+confortas_ eum. _Scitis enim_, inquit, [Sidenote: Phil. 4, 14, 16.]_et vos,
+Philippenses, quoniam in principio Evangelii, cum ex Macedonia sum
+profectus, nulla mihi Ecclesia communicavit in ratione dati et accepti,
+nisi vos soli; quia et Thessalonicam, et semel et iterum, usibus meis
+misistis_. Ad hæc bona opera eos redisse nunc gaudet, et _repullulasse_
+lætatur tanquam revirescente fertilitate agri.
+
+41. Numquid propter usus suos, quia dixit, _Usibus meis misistis_? numquid
+propterea gaudet? Non propterea. Et hoc unde scimus? Quoniam ipse sequitur
+dicens: [Sidenote: Phil. 4, 17.]_Non quia quæro datum, sed requiro
+fructum_*. Didicit a te, Deus meus, inter datum et fructum discernere.
+Datum est res ipsa quam dat, qui impertitur hæc necessaria; veluti est
+nummus, cibus, potus, vestimentum, tectum, adjutorium. Fructus autem, bona
+et recta voluntas datoris est. Non enim ait _Magister bonus, Qui susceperit
+prophetam_, tantum, sed addidit, _in nomine prophetæ_: neque ait tantum,
+_Qui susceperit justum_; sed addidit, _in nomine justi_. Ita quippe ille
+_mercedem {274} prophetæ_, iste _mercedem justi accipiet_. Nec solum ait,
+[Sidenote: Mat. 10, 41. 42.]_Qui calicem aquæ frigidæ potum dederit uni ex
+minimis meis_; sed addidit, _tantum in nomine discipuli_. Et sic adjunxit:
+_Amen dico vobis, non perdet mercedem suam_. Datum est, _suscipere
+prophetam, suscipere justum, porrigere calicem aquæ frigidæ_ discipulo;
+fructus autem, _in nomine prophetæ, in nomine justi, in nomine discipuli_
+hoc facere. [Sidenote: 3 Reg. 17.]Fructu pascitur Elias a vidua sciente
+quod hominem Dei pasceret, et propter hoc pasceret: per corvum autem dato
+pascebatur. Nec interior Elias, sed exterior pascebatur, qui posset etiam
+talis cibi egestate corrumpi.
+
+[Sidenote: XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.]
+
+42. Ideoque dicam quod verum est coram te, Domine: cum homines idiotæ atque
+infideles, quibus initiandis atque lucrandis necessaria sunt sacramenta
+initiorum, et magnalia miraculorum, quæ nomine _piscium_ et _cetorum_
+significari credimus*, suscipiunt corporaliter reficiendos, aut in aliquo
+usu præsentis vitæ adjuvandos pueros tuos, cum id quare faciendum sit, et
+quo pertineat ignorent; nec illi istos pascunt, nec isti ab illis
+pascuntur: quia nec illi hæc sancta et recta voluntate operantur; nec isti
+eorum datis, ubi fructum nondum vident, lætantur. Inde quippe animus
+pascitur, unde lætatur. Et ideo pisces et ceti non vescuntur escis, quas
+non germinat nisi jam terra ab amaritudine marinorum fluctuum distincta
+atque discreta.
+
+[Sidenote: XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona
+valde_ &c.]
+
+43. Et vidisti, Deus, omnia quæ fecisti, et _ecce bona valde_; quia et nos
+videmus* ea, et _ecce omnia bona valde_. In singulis generibus operum
+tuorum, cum dixisses ut fierent et facta essent, illud atque illud*
+_vidisti quia bonum est_. Septies numeravi scriptum esse _te vidisse quia
+bonum est quod fecisti_: et hoc octavum est, quia _vidisti omnia quæ
+fecisti; et ecce_ non solum bona, sed etiam _valde bona_ tanquam simul
+omnia. Nam singula tantum _bona_ erant; simul autem _omnia_ et _bona_, et
+_valde_. Hoc dicunt* etiam pulchra quæque corpora; quia longe multo
+pulchrius est corpus quod ex membris pulchris omnibus constat, quam ipsa
+membra singula quorum ordinatissimo conventu completur universum, quamvis
+et illa etiam singillatim pulchra sint[375].
+
+{275}
+
+[Sidenote: XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse
+opera sua.]
+
+44. Et attendi ut invenirem, utrum septies vel octies videris quia bona
+sunt opera tua, cum tibi placuerunt; et in tua visione non inveni tempora,
+per quæ intelligerem quod toties videris quæ fecisti, et dixi: "O Domine,
+nonne ista Scriptura tua vera est, quoniam tu verax et veritas edidisti*
+eam? Cur ergo tu mihi dicis non esse in tua visione tempora; et ista
+Scriptura tua mihi dicit, per singulos dies ea quæ fecisti te _vidisse quia
+bona sunt_; et cum ea numerarem, inveni quoties?" Ad hæc tu dicis mihi,
+quoniam tu es Deus meus, et dicis voce forti in aure interiore servo tuo,
+perrumpens meam surditatem, et clamans: "O homo, nempe quod Scriptura mea
+dicit, ego dico. Et tamen illa temporaliter dicit, Verbo autem meo tempus
+non accidit, quia æquali mecum æternitate consistit. Sic ea quæ vos per
+Spiritum meum videtis, ego video; sicut ea quæ vos per Spiritum meum
+dicitis, ego dico. Atque ita, cum vos temporaliter ea videatis, non ego
+temporaliter video; quemadmodum, cum vos temporaliter ea dicatis, non ego
+temporaliter dico."
+
+[Sidenote: XXX. Manichæorum deliria.]
+
+45. Et audivi, Domine Deus meus, et elinxi stillam dulcedinis ex tua
+veritate, et intellexi quoniam sunt quidam[376] quibus displicent opera
+tua; et multa eorum dicunt te fecisse necessitate compulsum, sicut fabricas
+coelorum et compositiones siderum: et hæc non de tuo[377], sed jam fuisse
+alibi creata et aliunde, quæ tu contraheres et compaginares atque
+contexeres, cum de hostibus victis[378] mundana moenia molireris, ut ea
+{276} constructione devincti*, adversus te iterum rebellare non possent.
+Alia vero nec fecisse te, nec omnino compegisse, sicut omnes carnes et
+minutissima quæque animantia, et quidquid radicibus terram tenet: sed
+hostilem mentem naturamque aliam, non abs te conditam, tibique contrariam,
+in inferioribus mundi locis ista gignere atque formare. Insani dicunt hæc,
+quoniam non per Spiritum tuum vident opera tua, nec te cognoscunt in eis.
+
+[Sidenote: XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.]
+
+46. Qui autem per Spiritum tuum vident ea, tu vides in eis. Ergo cum vident
+quia bona sunt, tu vides quia bona sunt: et quæcumque propter te placent,
+tu in eis places*; et quæ per Spiritum tuum placent nobis, tibi placent in
+nobis. [Sidenote: 1 Cor. 2, 11. 12.]_Quis enim scit hominum quæ sunt
+hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? sic et quæ Dei sunt nemo
+scit, nisi Spiritus Dei. Nos autem_, inquit, _non spiritum hujus mundi
+accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quæ a Deo donata sunt
+nobis_. Et admoneor ut dicam: "Certe _nemo scit quæ Dei sunt, nisi Spiritus
+Dei_. Quomodo ergo scimus et nos quæ a Deo donata sunt nobis?" Respondetur
+mihi quoniam quæ per ejus Spiritum scimus, etiam sic _nemo scit, nisi
+Spiritus Dei_. Sicut enim recte dictum est, [Sidenote: Mat. 10, 20.]_Non
+enim vos estis qui loquimini_, eis qui in Dei Spiritu loquerentur; sic
+recte dicitur, 'Non vos estis qui scitis,' eis qui in Dei Spiritu sciunt.
+Nihilominus igitur recte dicitur, 'Non vos estis qui videtis,' eis qui in
+Spiritu Dei vident: ita quidquid in Spiritu Dei _vident quia bonum est_,
+non ipsi, sed Deus _videt quia bonum est_. Aliud ergo est, ut putet quisque
+malum esse quod bonum est, quales supradicti sunt; aliud, ut quod bonum
+est, _videat_ homo _quia bonum est_; (sicut multis tua creatura placet
+_quia bona est_, quibus tamen non tu places in ea, unde frui magis ipsa
+quam te volunt;) aliud autem, ut cum aliquid _videt_ homo _quia bonum est,
+Deus_ in illo _videat quia bonum est_; ut scilicet ille ametur in eo quod
+fecit[379], qui non amaretur {277} nisi per Spiritum* quem dedit;
+[Sidenote: Rom. 5, 5.]_quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris
+per Spiritum sanctum qui datus est nobis_, per quem _videmus quia bonum
+est_ quidquid aliquo modo est: ab illo enim est, qui non aliquo modo est,
+sed quod est, est*.
+
+[Sidenote: XXXII. Compendio enarrat opera Dei.]
+
+47. Gratias tibi, Domine. Videmus _coelum et terram_, sive corporalem
+partem superiorem atque inferiorem, sive spiritualem corporalemque
+creaturam; atque in ornatu* harum partium quibus constat vel universa mundi
+moles, vel universa omnino creatura, videmus _lucem factam, divisamque a
+tenebris_. Videmus _firmamentum coeli_: sive inter spirituales aquas
+superiores et corporales inferiores[380], primarium corpus mundi; sive hoc
+spatium aeris, quia et hoc vocatur coelum, per quod vagantur volatilia
+coeli inter aquas quæ vaporaliter eis superferuntur, et serenis etiam
+noctibus rorant, et has quæ in terris graves fluitant. Videmus
+_congregratarum aquarum_ speciem per campos maris; et _aridam terram_, vel
+nudatam, vel formatam ut esset visibilis et composita, herbarum quoque
+atque arborum materiem. Videmus _luminaria_ fulgere desuper; _solem_
+sufficere _diei, lunam et stellas_ consolari _noctem_ atque his omnibus
+notari et significari _tempora_. Videmus humidam usquequaque naturam,
+piscibus et belluis et alitibus fecundatam, quod aeris corpulentia, quæ
+volatus avium portat, aquarum exhalatione concrescit[381]. Videmus terrenis
+animalibus faciem terræ decorari; hominemque ad _imaginem et similitudinem
+tuam_ cunctis irrationabilibus animantibus, ipsa tua _imagine ac
+similitudine_, hoc est rationis et intelligentiæ virtute, præponi. Et
+quemadmodum in ejus anima aliud est quod consulendo dominatur, aliud quod
+subditur ut obtemperet; sic viro factam esse etiam corporaliter feminam,
+quæ haberet quidem in mente rationalis intelligentiæ parem naturam; sexu
+tamen corporis ita masculino sexui subjiceretur, quemadmodum subjicitur
+appetitus actionis ad concipiendam[382]* de ratione mentis recte agendi
+solertiam. Videmus hæc et singula bona, et omnia bona valde.
+
+{278}
+
+[Sidenote: XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.]
+
+48. Laudent te opera tua, ut amemus te; et amemus te*, ut laudent te opera
+tua, quæ habent initium et finem ex tempore, ortum et occasum, profectum et
+defectum, speciem et privationem. Habent ergo consequentia mane et
+vesperam, partim latenter, partim evidenter. De nihilo enim a te, non de te
+facta sunt, non de aliqua non tua*, vel quæ antea fuerit, sed de concreata,
+id est simul a te creata materia; quia ejus informitatem sine ulla temporis
+interpositione formasti. Nam cum aliud sit coeli et terræ materies, aliud
+coeli et terræ species; materiem quidem de omnino nihilo, mundi autem
+speciem de informi materia, simul tamen utrumque fecisti, ut materiam
+forma, nulla moræ intercapedine, sequeretur.
+
+[Sidenote: XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.]
+
+49. Inspeximus etiam propter quorum figurationem ista vel tali ordine
+fieri, vel tali ordine scribi voluisti, et vidimus quia _bona sunt_
+singula, et _omnia bona valde_, in Verbo tuo, in Unico tuo; _coelum et
+terram_, caput et corpus Ecclesiæ, in prædestinatione ante omnia tempora,
+sine mane et vespera. Ubi autem coepisti prædestinata temporaliter exsequi,
+ut occulta manifestares, et incomposita nostra componeres; quoniam super
+nos erant peccata nostra, et in profundum tenebrosum abieramus abs te, et
+_Spiritus tuus_ bonus _superferebatur_ ad subveniendum nobis _in tempore
+opportuno_: et justificasti impios, et _distinxisti_ eos ab iniquis; et
+solidasti auctoritatem Libri tui inter superiores qui tibi dociles essent,
+et inferiores qui eis subderentur; et _congregasti_ societatem infidelium
+in _unam_ conspirationem, ut apparerent studia fidelium, et tibi opera
+misericordiæ parerent, distribuentes etiam pauperibus terrenas facultates
+ad acquirenda coelestia. Et inde accendisti quædam _luminaria in
+firmamento_, verbum vitæ habentes sanctos tuos, et spiritualibus donis
+prælata sublimi auctoritate fulgentes: et inde ad imbuendas infideles
+gentes, Sacramenta et miracula visibilia, vocesque verborum _secundum
+firmamentum_ Libri tui, quibus etiam fideles _benedicerentur_, ex materia
+corporali produxisti: et deinde fidelium animam vivam per affectus
+ordinatos continentiæ vigore formasti*; atque inde tibi soli mentem
+subditam, et nullius {279} auctoritatis humanæ ad imitandum indigentem,
+renovasti _ad imaginem et similitudinem_ tuam: præstantique intellectui
+rationabilem actionem, tanquam viro feminam, subdidisti; omnibusque tuis
+ministeriis[383] perficiendos fideles in hac vita necessariis, ab eisdem
+fidelibus ad usus temporales, fructuosa in futurum opera præberi voluisti.
+Haec omnia videmus, et _bona sunt valde_, quoniam tu ea _vides_ in nobis,
+_qui Spiritum_, quo ea videremus, et in eis te amaremus, _dedisti_ nobis.
+
+[Sidenote: XXXV. Optat pacem.]
+
+50. Domine Deus, pacem[384] da nobis (omnia enim præstitisti nobis); pacem
+quietis, pacem sabbati, sabbati sine vespera*. Omnis quippe iste ordo
+pulcherrimus rerum valde bonarum modis suis peractis transiturus est; et
+_mane_ quippe in eis _factum est, et vespera_.
+
+[Sidenote: XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.]
+
+51. _Dies_ autem _septimus_ sine vespera est, nec habet occasum, quia
+_sanctificasti eum_ ad permansionem sempiternam; ut id quod tu post _opera
+tua bona valde_, quamvis ea quietus feceris, _requievisti septimo die_, hoc
+præloquatur nobis vox Libri tui, quod et nos post opera nostra, ideo bona
+valde quia tu nobis ea donasti, sabbato vitæ æternæ requiescamus in te.
+
+[Sidenote: XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.]
+
+52. Etiam tunc enim sic requiesces in nobis, quemadmodum nunc operaris in
+nobis; et ita erit illa requies tua per nos, quemadmodum sunt ista opera
+tua per nos[385]. Tu autem, Domine, semper operaris, et semper requiescis.
+Nec vides ad tempus*, nec moveris ad tempus, nec quiescis ad tempus; et
+tamen facis et visiones temporales, et ipsa tempora, et quietem ex tempore.
+
+[Sidenote: XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.]
+
+53. Nos itaque ista quæ fecisti videmus, quia sunt: tu autem quia vides ea,
+sunt. Et nos foris videmus quia sunt, et intus quia _bona sunt_: tu autem
+ibi vidisti facta, ubi vidisti facienda. Et nos alio tempore moti sumus ad
+benefaciendum, posteaquam concepit de Spiritu tuo cor nostrum; priore {280}
+autem tempore ad male faciendum movebamur deserentes te: tu vero, Deus une
+bone, nunquam cessasti benefacere. Et sunt quædam bona opera nostra ex
+munere quidem tuo, sed non sempiterna; post illa nos requieturos in tua
+grandi sanctificatione speramus: tu autem bonum nullo indigens bono, semper
+quietus es; quoniam tua quies tu ipse es. Et hoc intelligere quis hominum
+dabit homini? quis angelus angelo? quis angelus homini? A te petatur, in te
+quæratur, ad te pulsetur: [Sidenote: Mat. 7, 8.]sic, sic accipietur, sic
+invenietur, sic aperietur. Amen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{281}
+
+AUGUSTINIANI ANNALES,
+
+SIVE
+
+COMPENDIOSA S. AUGUSTINI VITA
+
+CUM SUIS ANNORUM NOTIS.
+
+       *       *       *       *       *
+
+PRÆCIPUA FACTA.
+
+    Ann.
+    Ær. vulg.
+
+    354. Augustinus Thagastæ nascitur, Patricio patre, matre Monnica, die
+    decima tertia Novembris; et paulo post catechumenis ascribitur.
+
+    370. Sextum decimum ætatis annum agens, studiis intermissis, ex otio in
+    luxuriam incidit. Mox Carthagine studens rhetoricæ, libidinosi amoris
+    laqueo irretitur.
+
+    371. Patricius moritur, et Augustinus patre orbatus alitur Carthagine
+    sumptibus matris et ope Romaniani.
+
+    372. Cum secundum Carthagine annum degeret, filium Adeodatum ex
+    concubina suscipit.
+
+    374. In Manichæorum hæresim labitur, et complures ex familiaribus suis
+    in eam pellicit: casum ejus deflet Monnica, et reditum sperat.
+
+    376. Aliquandiu Thagastæ grammaticam docet: sed mox redit Carthaginem,
+    et ibi rhetoricam profitetur. Cum illi theatrici carminis certamen
+    inire placuisset, palmam tulit.
+
+    379. Astrologiæ nimium tribuens, paulatim ab ea avocatur. De Pulchro et
+    Apto libros scribit.
+
+    383. Manichæorum errores et imbecillitatem comperit, sed incidit in
+    Academicorum dubia. Romam proficiscitur: ibi rhetoricam docet.
+
+    385. Mediolani artem oratoriam profitetur: Ambrosii auditor, ab
+    erroribus paulatim resipiscit; at libidinis jugum excutere non ad huc
+    valet.
+
+    386. Plurimum proficit ex apostoli Pauli lectione; et tandem coelesti
+    voce percussus convertitur. Magisterii onus cum abjecisset, adversus
+    Academicos scribit.
+
+    387. Mediolani Baptismum, ministrante Ambrosio, suscipit cum filio suo
+    Adeodato. Monnicæ ad Ostia Tiberina obitus.
+
+    388. Augustinus in Africam redit. Adeodatus optimæ indolis et mirabilis
+    ingenii puer, morte immatura præripitur.
+
+    389. Augustinus presbyter Hipponensis ordinatur ab episcopo illius
+    Ecclesiæ Valerio.
+
+    392. Adversus Manichæos scribit.
+
+    394. Donatistas refellit.
+
+    395. Hipponensis episcopus, Valerii coadjutor, anno exeunte ordinatur.
+
+    396. Valerii Hipponensis episcopi obitus.
+
+    397. Augustinus Confessiones suas scribit. Arianos, de Trinitate
+    tractans, refellit.
+
+    398. Concilium Carthaginense IV, in quo adest Augustinus.
+
+    402. Petiliani Donatistæ epistolam confutat.
+
+    405. Cæciliani præsidium implorat adversus Hipponensium Donatistarum
+    immanitatem.
+
+    408. De urbis Romæ obsidione scribit.
+
+    411. Collatio Carthagine habita inter episcopos Catholicos et
+    Donatistas, in qua Augustinus eminet. Pelagianos errores nascentes
+    oppugnat.
+
+    413. Ad scribendum suum opus de Civitate Dei animum appellit.
+
+    417. De gestis Palæstinæ synodi circa Pelagium scribit.
+
+    420. Priscillianistas impugnat.
+
+    424. Semipelagianos confutat.
+
+    426. Heraclium presbyterum sibi successorem designat.
+
+    428. Libros Retractationum scribit.
+
+    429. Epistolis Prosperi et Hilarii respondet.
+
+    430. Vandalis urbem Hipponensem obsidentibus, tertio obsidionis mense
+    migravit ad Dominum die vigesima octava mensis Augusti.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{282}
+
+SYLLABUS CODICUM
+
+AD QUOS IN EDIT. NOVISSIMA PARISIENSI RECOGNITI SUNT CONFESSIONUM LIBRI,
+
+NECNON VARIANTES LECTIONES.
+
+       *       *       *       *       *
+
+MANUSCRIPTI CODICES.
+
+Confessionum libri prodeunt hic de novo emendati ad veteres codices optimæ
+notæ Fossatensem, Thuaneum, Corbeiensem, Germanensem, Benignianum, qui ante
+annos 700 vel 800 scripti videntur:
+
+Insuper, ad alios codices inferioris ætatis, aut nobis qui non omnes
+propriis oculis exploravimus incompertæ, scilicet ad Theodericensem,
+Albinensem, Lyranum, Valinensem, Regium, Vedastinum, Vaticanum, unum e
+bibliotheca RR. PP. Prædicatorum Paris. via Jacobæa, ex Sorbonica duos, ex
+Victorina tres, ex bibliotheca RR. PP. Augustinianorum majoris conventus
+Paris. quatuor:
+
+Denique, ad Variantes Lectiones Lovaniensium cura ex quinque manuscriptis
+collectas; necnon ad quatuor manuscriptos Anglicanos, scilicet unum ex
+Bodleiana bibliotheca, duos ex Collegio Mertonensi, et unum ex Archiva
+Laudina. [Hos, cum parum accurate collati fuerint, denuo contulimus.]
+
+       *       *       *       *       *
+
+EDITI CODICES.
+
+Confessionum Libris emendandis adhibiti sunt editi codices antiquiores et
+castigatiores:
+
+    Am. Id est, liber excusus Basileæ per Joannem de Amerbach, anno Domini
+    1489.
+
+    Bad. Quem Jodocus Badius per Joannem Parvum Parisiis excudi curavit,
+    anno 1502.
+
+    Er. Desiderii Erasmi cura castigatus, et Frobeniano prelo editus
+    Basileæ, anno 1529.
+
+    Lov. Liber qui juxta recognitionum Theologorum Lovaniensium, ex
+    Plantiniana typographia prodiit Antuerpiæ, anno 1577.
+
+    Arn. Editio quæ D. Antonii Arnaldi doctoris Sorbonici studio ad
+    duodecim manuscriptos recognita prodiit Parisiis, anno 1649.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Præter editiones modo allatas quibus solum usi fuerant RR. PP. Benedictini,
+Editioni recenti Parisiensi accurandæ adhibiti sunt castigatiores libri,
+tum veteres tum recentiores:
+
+    Lugd. Editio Lugdunensis, anni 1561.
+
+    Ven. Editio Veneta, anni 1584.
+
+    Somm. Editio H. Sommalii e Societate Jesu. Coloniæ Agrippinæ, anno
+    l629.
+
+    Lov. Editio posterior Theologorum Lovaniensium. Antuerpiæ, apud
+    Engelbertum Gymnicum, anno 1662.
+
+    Dub. Editio quæ D. Dubois cura prodiit Parisiis ex typis Joannis
+    Baptistæ Coignard, anno 1687.
+
+    Benedict. Editio Benedictina, excusa denuo Antuerpiæ, anno 1700.
+
+    Mart. Editio Dom. J. Martin Benedictini e Congregatione S. Mauri,
+    recognita ad antiquam editionem Ulimmerii necnon ad duodecim
+    manuscriptos. Parisiis, anno 1741.
+
+    Flor. Fr. Archangeli a Præsentatione sacerdotis, professi Carmelitæ
+    excalceati, Theologiæ et Scripturæ sanctæ Lectoris, recognita ad multas
+    editiones, necnon ad tredecim Etruriæ manuscriptos. Florentiæ, anno
+    1757.
+
+    Rond. L. St. Rondet studio collata cum sexdecim manuscriptis, necnon
+    cum præcedentibus editionibus. Parisiis, 1776.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{283}
+
+LECTIONES VARIANTES.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    _Relatis in textum, ex Benedictinorum consilio, nonnullis Variantibus
+    Lectionibus quæ illos præterierant, prius ab ipsis usurpatam lectionem
+    sub oculos hic ponimus uncis inclusam_ [ ].
+
+    _Si quas lectiones, iis quas in textum receperant, Benedictini, curis
+    posterioribus, prætulerunt, lectionem priorem uncis inclusam, (post ed.
+    ult. Paris.) exhibuimus; si qua editor ille Paris. editionem
+    Benedictinam emendavit, vel nos edit. Parisiensem immutavimus,
+    lectionem priorem cum verbis_ ed. B., ed. P., _subjecimus_.
+
+      Ed. Oxon.
+
+  SIGNORUM INTERPRETATIO.
+
+  Cdd. codices.
+  Mss. manuscripti.
+  Edd. editi.
+  Reg. Regius manuscriptus.
+  Vatic. Vaticanus manuscriptus.
+  Theoderic. Theodericensis ms.
+
+Et sic de cæteris manuscriptis codicibus designandis.
+
+  Codd. Oxonienses.
+
+  A. Cod. Coll. Æn. Nas.
+  B. Cod. Coll. Merton. N. 3. 10. Art.
+  C. Ejusd. N. 1. 1. Art.
+  D. Cod. Biblioth. Bodl. Bod. 185.
+  E. Ejusd. Laud. 137.
+
+Ubi vero hi Codices cum textu recepto conveniunt, id notare haud necesse
+duximus.
+
+Cæterum hic illic signa illa usitata usurpavimus, =, si ve. omissum sit, +,
+si textui additum sit.
+
+       *       *       *       *       *
+
+P. 1. l. 5. resistis.--Somm. Lov. quinque Mss. apud Mart. laudati, necnon
+Rond. cum tribus Mss. _superbis_, _Deus_, _resistis_. [bene]
+
+l. 9. et scire.--_et si scire_ ABCD.
+
+l. 11. = te Germ. 2. ap. Mart. ABC. habet D manu post.
+
+2. inferis.--Theoderic. Ms. _ego sum inferi_, non intoleranter. Alii
+plerique, _ego jam inferi_, librariorum lapsu, ut videtur. E.--Rond. cum
+uno codice: _non enim ego sum in inferis._ _non enim ego sum jam in inf._
+ABC _sum jam inferi_ D.
+
+ut quoquam--_ut a quoquam_ 2 Mss. ap. Mart. Lov. ABDE.
+
+dissiparis.--Antiquiores edd. scilicet a Jodoco Badio Ascensio, a Joanne
+Amerbachio, et a Desiderio Erasmo, cum tribus Mss. _dispergeris_.
+
+l. 12. tui = _tua_ 3 Mss &c. ap. Mart. ABCDE.
+
+qui.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. [Ed. B. _quæ._ c. ABCE _quo_ D.]
+
+3. amisisti.--Somm. Flor. et Rond. _amittis_.
+
+diximus.--Somm. Rond. cum uno Ms. _dicimus_.
+
+est.--In antiquis edd. Bad. Am. et Er. necnon in uno e Mss. additur,
+_miseria_.
+
+4. Sine.--Somm. et Rond. cum novem Mss. necnon duo apud Mart. Mss. _Sine
+me._ BE. D manu post.
+
+mortalem.--Ita Mss. ferme omnes, et editio per Antonium Arnaldum doctorem
+Sorbonicum adornata, ubi verbum, _nescio_, refertur ad superiorem
+sententiam, _unde venerim huc_, qua se Augustinus significat circa animæ
+originem fluctuare. At Bad. Am. et Er. habent: _in istam dico mortalem
+vitam: mortalem dicam vitam, an mortem vitalem nescio_: quam lectionem
+Lovanienses ad trium Mss. fidem sic mutarunt: _in istam dicam mortalem
+vitam, an mortem vitalem, nescio_.
+
+quo.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _ex qua et in qua_. Verius porro in Mss. et
+in editione Antonii Arn. pro designando utroque parente, _ex quo et in
+qua_.
+
+eis.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. cum quatuor Mss. [Ed. B. _quod ex eis
+non._ ABCDE.]
+
+5. tibi.--Somm. Lov. Rond. ex aliquot Mss. et 4 Mss. ap. Mart. _quærentem
+te, qui de hoc, quod novi, laudari te._
+
+deficiunt.--Lov. _an anni tui_. Abest tamen _an_, a nostris Mss. et ab
+aliis plerisque edd.--Insuper, Somm. et Rond. cum sex Mss. 1 ap. Mart., E.
+_deficient_.
+
+ult. intelligat.--_intelligit_ 3 Mss. ap. Mart. {284}
+
+6. me.--Lov. et Arn. _Quis mihi commemorat_. Bad. Am. et Er. _Quis mecum
+commemorat_. E. Sed vera lectio est quam Mss. ope restituimus, juxta quem
+loquendi modum in libro de Magistro, cap. 1, dicit Augustinus: "Duas jam
+loquendi causas constituo; aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios
+vel nosmetipsos." [mihi in memoriam revocat; quo sensu apud Aug. c. acc. p.
+conjungitur. Erasm.]
+
+purgat.--_purgabat_. Angl. Mss. (ABCD) (E. _purgat_)--Sic etiam Rond. cum
+octo Mss.
+
+cum.--Ita in Mss. et recte. Vult nimirum Augustinus posse vel ex eo
+probari, quod illa, quæ in infantibus benigne tolerantur, mala sint, quia
+in ætate provectioribus tolerari æquo animo non possunt. Mendose ergo
+legitur in edd. _Quod licet probes, tamen ferre_.
+
+7. qua me vixisse.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. et Rond. cum decem Mss.
+necnon tres apud Mart. Mss. et ACDE. _de qua_ B. et paulo post, _qua vivo_
+ABCDE...._qua vixi_. CDE. [Ed. P. _quam me vixisse--quam vivo--quam vixi_
+AB.]
+
+si et.--Omittitur, _si et_, in editione Lovaniensi. _sed etsi_ B.
+
+memoria.--Lov. _prensabam memoria_. Bad. Am. Er. et Arn. cum nonnullis Mss.
+_pensabam memoria_. ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. _præstabam_. Melior visa est
+lectio Mss. Corb. Fossat. et aliorum optimæ notæ, qui habent, _præsonabam_.
+
+8. deridens.--Nonnulli e Mss. _diligens eos_. E. _irridens_ ABCD. Paulo
+post vero Bad. Am. et Er. _acerbissime infligunt_.
+
+9. approbet.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum
+duobus Mss. [Ed. B. _approbat._ ABCDE.]
+
+aut.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _haud_.
+
+§. 16. l. 2. ordinator.--In editionibus Am. Er. et Lov. legebatur, _tantum
+non ordinator_. DE. Erratum: quod emendant edd. Bad. et Arn. et Mss. plures
+ac potiores, a quibus abest negatio. vid. sup. not. 13. p. 9.
+
+spectacula.--Lov. _per oculos periculosa micante in spectacula_. E. Alii
+edd. _per oculos emicante_.--Tamen cum Lov. concordant Er. Lugd. Ven. et
+Sommalius, et 1 MS. ap. Mart. _magis magisque periculose_ ABCD (inserto
+tamen in D man. post. _per oculos_ ante _periculose_).
+
+10. stomachi.--Sic reperimus in melioribus Mss. Apud Arn. vero et nonnullos
+Mss. _pressus stomacho_. Denique Bad. Am. Er. et Lov. _pressus stomachi
+dolore_. E.
+
+sunt.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. cum sex Mss. necnon sex
+alii Mss. apud Mart. hic et superius, _sint_. CE. _quasi laxata sint loca
+peccandi, annon laxata sunt_? AD et ut videtur B.
+
+vult.--Abest, _quod vult_, a Mss. optimis. ABCD (sed in marg. D adscribitur
+ante _faciat_).
+
+sanarer.--Somm. Dub. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum quatuor aliis, _ut
+cito sanarer_. [Mss. _quinque_ citat Mart.; habent autem _et ut_.]
+
+eos.--Ita legit Arn. nec aliter ferunt plerique Mss. sed varia labes huic
+loco illata est in edd. e quibus Am. Er. et Lov. sic habent, _et tibi tam
+eos_. Bad. porro, _et territa per eos_. E. Alii, particula interposita, _et
+terram magis per eos_: quam tamen particulam non ineleganter interdum
+subintelligendam relinquit Augustinus.
+
+referrem.--In Ms. Lyrensi, _referretur_.
+
+11. eram.--Mss. frequentes, et ABCD [_quia caro eram_. E. et ed. P.]
+
+terra.--Am. Er. et Lov. _e terra_.
+
+P. 12. l. 1. putantur.--_putabantur_ 5 Mss. ap. Mart. et Somm. D man. post.
+
+difficultas.--Ita Mss. præstantiores. At Lov. et Arn. _difficulter_,
+_difficultas_.--Somm. Mart. cum quinque Mss. et Rond. cum tribus aliis:
+_difficulter_. _Difficultas_. Ulim. et ABCD _difficultas omnino,
+difficultas_. E _difficultas omnino ediscendæ_.
+
+13. possem.--Mss. aliquot cum Arn. _et quia non esset nisi_. DE. _quæ non
+esset_ ABC. Alii nonnulli _et quæ non nosset nisi_.
+
+a te.--Rond. cum septem Mss. _rece seramus a te_. E.
+
+§. 24. pen. sed quæ et in rebus. = _quæ_ 6 Mss. ap. Mart. ABCD. = _et_
+quoque E.
+
+14. putarentur.--Apud. Lov. _ne flagitia putarentur_. Non integre.
+
+§. 26. l. 23. appellare _ad_ aliquem 3 Mss. ap. Mart. ABCDE.
+
+§. 27. l. 4. _decoris_ pro _dedecoris_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+15. eruis.--Am. Er. et Lov. _Et non eruis_. E. Sed melius longe Bad. Arn.
+et Mss. præcipui, _Et nunc eruis_.
+
+Nam.--Mss. tres Angl. _Nam ivi_. ABCD. 4 Mss. ap. Mart. longe _eram_.
+
+tenebroso.--Apud Lov. additur, _cesseram_. Am. et Er. _recesseram_. In Ms.
+Alb. habetur, _in affectu eram tenebroso_. Apud Bad. vero. Arn. et cæteros
+fere omnes Mss. generalior effertur sententia absque addito, ut
+intelligamus longe a Deo esse illos qui sunt in affectu tenebroso.
+
+16. alteri.--Rond. cum quatuor Mss. hic interponit _non_. BC.
+
+hominibus.--Lov. _inter homines_ D sup. ras. _inter homines hominibus_ ABC.
+Patet legendum esse cum Mss. _inter hominibus_ K. 1^{ma}. man.; vel sine
+aspiratione, _inter omines_: quod Augustinus in exemplum affert locutionis
+incongruæ et cavendæ.
+
+vanæ Rond. cum octo Mss. quibus accedunt duo Mss. laudati a Mart. E.
+[_vana_ ed. P. c. ABCD] mox _deprehenderam_ 4 Mss. {285} ap. Mart. et
+_succedentibus hæc ipsa omnino_ 7 Mss. ap. Mart. Mor. ABCDE.
+
+vivebam.--Sic Mss. cum edd. plerisque, ubi Lov. c. 5 Mss. ap. Mart. habet,
+_et jam tunc videbam_--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. _et jam tunc
+vivebam_. E. _etiam tunc et vivebam_ ABCD.
+
+17. cæteris.--Bad. Am. Er. et Lov. _cæteras. meas atque cæteras_ E.
+Castigatum est ex Arn. et Mss. _cæteris_. Quippe hoc loco fatetur
+Augustinus se in eo peccasse, quod voluptates, sublimitates, veritates, non
+in Deo; sed in seipso et creaturis aliis quæreret.
+
+18. colligens.--Tres Mss. Angl. _colligas_. ABCD.
+
+inferis.--Lov. cum antiquioribus edd. _satiari in inferis_. Expunximus,
+_in_, juxta Mss. et Arn.
+
+luminosus.--In libris editis ab Henrico Sommalio Societatis Jesu, et a
+Thoma Blasio, legitur: _limosus limes_. In codice Corb. _liminosus_.
+Utrobique corrupte: illic enim deflet Augutstinus quod sese intra honestæ
+amicitiæ limites haud continuerit; adeoque legendum cum Mss. et aliis edd.
+_luminosus limes_.
+
+Obsurdueram.--In Lov. Somm. et Blas. _Obsordueram_. DE. Substituimus
+_obsurdueram_ aliorum codicum auctoritate, necnon exigente vocabulo,
+_stridore_, quod ad aures refertur.
+
+19. modularetur. sic Mss. primæ notæ, et prope omnes; quam lectionem parum
+abfuit ut præeligeremus. ABCDE. [_moderaretur_ ed. P.]
+
+nostræ.--In Mss. optimis. [_mortalitatis nostræ._ ABCDE. c. ed. P.]
+
+libidinis.--Lov. Somm. et Blas. _accepit in me luxuria sceptrum, e totas
+manus ei dedi vesania libidinis._ In aliis plerisque codicibus habetur in
+recto, _vesania_; et abest vox, _luxuria_.
+
+20. l. 10. de quam profundo.--_de quo_ 5 Mss. ap. Mart. ABCD.
+
+meum.--Somm. et Rond. _quis enim hominum non extollebat laudibus tunc
+patrem meum? tunc hominum_ ABD.
+
+inclinatæ.--Ms. Lyrensis: _perversus atque inclinatus_. mox _voluptatis_
+ABCD.
+
+21. l. 8. quanto magis turpes = _magis_ ABCD.
+
+22. justitiæ.--Mss. frequentiores: _nisi penuria et fastidio justitiæ_.
+ABCDE.
+
+l. 15. malitia. Foeda erat. _foederata_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+dedecore.--Somm. et Rond. _de decore_, duabus vocibus. Tres Mss. apud Mart.
+_non decus aliquod, sed dedecus appetens_.
+
+23. et.--Somm. et Rond. hic addunt, _opibus_. E.
+
+ego.--Somm. Dub. Mart. Rond. _ergo_. Alii edd. _quid ergo eo_.
+
+erat.--Er. Lugd. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _erant_.
+
+iniquitatem.--Lov. _sola iniquitate_. DE. At alii cdd. melius, _solam
+iniquitatem_.
+
+fruens.--Angl. duo _furens_. [E. _tantum_] Alii, _fruens_.
+
+ibi.--In Mss. quatuor et Arn. _mihi_.
+
+24. a quo?--Somm. Lov. Flor. Rond. om. _potest_. [_a quo potest_? ABCDE. c.
+ed. P.]
+
+sua.--Ita in Mss. et antiquioribus edd. cum in Lov. et Arn. legatur, _opera
+tua malis inimica sunt_. E. Contra mentem Augustini, qui, nisi fallimur,
+probare intendit nihil Dei innocentiæ derogari poena malis irrogata; quia
+si quid patiuntur nocumenti, totum in ipsa eorum opera refundi debet.
+
+§. 14. l. 4. etiam sic te imitando = _te_ ABCD.
+
+25. reorum. sic Codices plerique, cum Ulim. et E. Maluimus, uti pauciores
+habent, _consortium reorum_. ABCD. Hoc enim verbo S. Augustinus peccati
+illius sui gravitatem amplificat, sicuti deinceps facit, se et _consciorum
+animorum confricatione_ accensum, et _consortio simul peccantium_
+delectatum fuisse accusans. [_reorum_ ed. P.]
+
+26. occurrit.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _occurrerit_.
+
+27. amabam.--Lov. et 4 Mss. ap. Mart. _et amari amabam_; moxque, _amans
+amari_. At Bad. Am. Er. Arn. et Ulim. cum Mss. pro, _amari_, habent,
+_amare_, utroque loco, et melius.
+
+l. 4. _quid_ pro _quod_ ABCDE.
+
+libidinis.--Am. Er. et Lov. _de tartarea libidine_. At Bad. Arn. et Mss.
+_de tartaro libidinis_.
+
+28. insania.--Septem Mss. _mirabilis insania._ E.
+
+actori.--Am. Er. et Lov. _auctori._ ABD. _auditori_ C.
+
+dolores.--Theologi Lovanienses legunt: _lacrymæ ergo amantur et dolores_.
+Abest vox, _lacrymæ_, a Mss. et edd. plerisque. _lacrymæ_ loco _lacrymatur_
+habet E. _lacryma_ D. _lacrymat_ AB.
+
+æstus.--Rond. ex tribus Mss. et totidem ap. Mart. _in æstus._
+
+§ 3. l. 9. amentur--_amantur_ ABCD.
+
+l. 13. congaudebam.--_bat_ ABCD. sed puncto forsan notatur, et mox
+_contristabatur_.
+
+antep. lateque--_alteque_ 5 Mss. ap. Mart. ABCDE.
+
+gererent.--Er. Lugd. Lov. Somm. Mart. cum 1 Ms. Rond. _gererentur._
+
+dolor.--Bad. Am. Er. et Lov. _delectatur cor_, cum 5 Mss. ap. Mart. Nostram
+vero lectionem præferunt Mss. et Arn.
+
+29. §. 5. l. 2. sacrilegam curiositatem _sacrilega curiositate_ ABCDE.
+{286}
+
+scævum.--Sic juxta vetustos cdd. scribendum hic, _scævum_, id est,
+sinistrum: non, _sævum_, uti scribitur apud Er. et Lov.
+
+30. §. 7. l. 4. _quendam Ciceronis_ minus recte ex edit. Lips. pro _quendam
+cujusdam Ciceronis_ quod habent ABCDE. cum ed. P.
+
+l. 11. surgeret _jam_ coeperam ABCDE.
+
+31. refrangebat.--Sic Mss. prope omnes cum Bad. neque secus Am. et Er. nisi
+quod scribunt, _refringebat_. At Lov. et Arn. habent, _et hoc solo in me
+tanta flagrantia refrigebat_.
+
+præbiberat.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et sex Mss. apud Mart. _pie
+biberat_. ABCDE.
+
+§. 9. l. 2. ut viderem--_et videre_, 4 Mss. ap. Mart. et ABCD.
+
+nomina.--Lov. _Hæc enim omnia non. hæc omnia_ E.
+
+sono.--Quatuor Mss. _tenui sono_. ABCD (sed in D sup. emendatur _sono
+tenus_) E. Alii _tenus sono_.
+
+§. 10. l. 1. = _et_ ABCDE.
+
+32. l. 1. et cæterum = _et_ ABCDE.
+
+33. habes.--Er. _abes_. B.
+
+34. pulmenta.--Sic Mss. cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. _elementa_. Angl.
+quatuor, _bulmenta_. [minus recte, habent enim omnes _pulmenta_.]
+
+illam.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. c. 2 Mss. Flor. et Rond. _in
+illam_. ABCE. D man. 2^{da}.
+
+illum.--Er. Ven. _illam_. et 3 Mss. ap. Mart. D man. 2^{da}.
+
+35. l. 3. quibus rerum ignarus.--_rebus_ ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. Ulim. et
+Arn.
+
+Scriptura.--Sic Mss. Angl.--Sic etiam editio Am. duo Mss. Flor. necnon
+editio Florentina. 3 Mss. ap. Mart. [_et si recte in Scripturis
+diceremur_.]
+
+rectissima.--Quatuor Mss. _lectissima_. AC. D 1^{ma}. man.
+
+l. ult. juste--_juxta_ 2 Mss. ap. Mart.
+
+36. l. 1. Numquid.--_Et numq._ ABCD.
+
+l. 8. his--_hic_ ABCDE.
+
+præcepit.--Apud Lov. additur, _Deus_. D. man. 2^{da}. Lips. Sed ea vox
+abest a Mss. et plerisque edd. quia quæ hic laudatur Justitia, non est alia
+ab ipso Deo, qui præcepit.
+
+37. l. 4. = _est_ ABCDE.
+
+38. l. 3. Tu + _Domine_ derelinqueris ABCD.
+
+l. 4. quia--_qui_ ABCDE et Germ. 1 ap. Mart.
+
+42. l. 1. videretur _videbatur_ ABCD.
+
+concederet.--In editis Bad. Am. Er. et Lov. _me secum crederet_. Sed
+legendum cum Mss. potioribus, _me concederet_; vel cum Arn. _me secum
+concederet_.--Editio Florentina censet omnino legendum, _me secum
+crederet_: quod probare nititur auctoritate tum edd. supra memoratarum, tum
+Sommalii, tum undecim Mss. Etruriæ: cujus tamen rationibus non convincimur.
+_Ut vivere me secum crederet et haberet_ (_habere_ E) _mecum_ ABCDE. et 5
+Mss. melioris notæ ap. Mart.
+
+44. fieri.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et Rond. _fieri enim_. E.
+
+45. carmina.--Bad. Am. Er. et Lov. _certamina_.
+
+46. §. 3. l. 6. = _me_ ABCDE _sinerem_ E.
+
+castitate.--Bad. Am. et Er. substituunt, _charitate_.
+
+47. planos.--In quibusdam editionibus, _planetarios_. Ita in ipsa editione
+Lovaniensium per typographorum oscitantiam; quandoquidem in suis
+Castigationibus aiunt rectius videri sibi legendum, _planos_, id est
+impostores, quo nomine appellatos olim fuisse Mathematicos palam est. Hoc
+porro nomen alias adhibet Augustinus, ut libro tertio contra Academicos,
+cap. 15.
+
+48. l. 1. medicæ artis.--_medicinæ_ ABCDE. 4 Mss. ap. Mart.
+
+proconsule.--Er. Lugd. Ven. Benedict. _pro consule_, duobus verbis. Lov.
+_proconsul e manu sua_. ACD. _proconsul manu_ G. 2. ap. Mart. E.
+
+l. 13. illam.--_illa_ ABCDE et 6 Mss. ap. Mart.
+
+intelligere.--Sic legendum cum Mss. Angl. ABCDE.--Quibus suffragantur sex
+Mss. Flor. necnon Mart. cum tribus Mss. et Rond. cum quatuor aliis Mss.
+[_potuisset intelligere_.]
+
+sustentas.--Lov. et Rond. _sustentes_.
+
+paginis.--Apud Am. Er. et Lov. _de Paganis_; quibus perperam suffragantur
+aliquot Mss. E.
+
+castus.--Mart. cum tribus Mss. melioris notæ [_cautus_ ABCDE c. ed. Par.]
+
+49. cocta.--2 Mss. ap. Mart. et Lov. E. Mss. plures _coacta_, et melius
+nostra opinione dicitur _coacta_, id est coagmentata amicitia, quam
+_cocta_. licet hanc vocem Lovanienses prætulerint.--Quinque Mss. apud Mart.
+citati et D man. 2^{da}. habent, _coacto fervore_ [_coacta_ ABCD c. Ed.
+Par.] mox = _ego_ ABCDE.
+
+convertis.--In Editis Am. Er. et Lov. _Simulque convertens_. Paulo post,
+apud Lov. legere est, _super omnes civitates_; pro, _suavitates_.
+
+suavi.--Er. Lugd. Ven. Lov. _suavis_. E.
+
+50. §. 9. l. 4. expetebant--_spectabant_ ABC. _expectabant_ G. 1. DE. _sp.
+enim_ ABE. = _mihi_ ABCDE et pro _quia, quod_ ABCDE. G. 2. ap. Mart. _quæ_
+G. 1. _quando_ 4 Mss. ap. Mart.
+
+51. l. 3. = _tunc_ ABCDE.
+
+l. 7. tunc--_nunc_ AC. D man. 1^{ore}. _non_ B.
+
+l. 8. _Sic enim ego eram_ ABD. _ego enim_ E. {287}
+
+ibi.--Am. Er. Lov. et Somm. _An hoc tibi_. D. man. 2^{da}, ut videtur.
+
+52. conscissam.--Quinque Mss. _concisam_, et ABCDE.
+
+Ad te.--Ita magno consensu Mss. paucis exceptis qui habent, vel _a te_ vel
+cum edd. _miseriæ quæ a te_. D man. 2^{da}, _quæ ad te_.
+
+53. §. 14. l. 3. ex ejus corpore--_ex eis_ ABC. D man. 1^{ore}.
+
+antep. quo fugit--_a quo_ ABCD.
+
+et non.--Sequimur Mss. In edd. porro sublata negatione legitur, _etenim
+omnia senescunt_.
+
+54. sint.--Mss. tres: _Eunt enim quo? ut non sint._
+
+§. 16. pen. descendunt--_discedunt_ 3 Mss. ap. Mart.
+
+§. 17. l. 3. hæ--_hæc_ ABCD.
+
+55. ubi est.--In codice Sorbonico, et 2 Mss. ap. Mart. _Ecce ibi est, ubi
+sapit veritas._
+
+eam--Lov. Arn. Mart. cum quinque Mss. necnon Rond. cum quatuor Mss. _ut
+sanet eam_. [e Vulg.] D man. 2^{da}.
+
+l. 7 ab inf. illi alter--_ille_ ABCDE, 2 G. et Ulim. ap. Mart. _ille et
+alter_ 2 Mss. ap. Mart.
+
+56. descensum.--Benignianus codex optimæ notæ, _discessum_.
+
+l. 5 ab inf. corporibus--_corporalibus_ ABCD.
+
+57. Hierium.--Sic scribitur in editione Lov. et in Mss. plerisque. At in
+Bad. Am. Er. Arn. et quatuor Mss. _Icherium_.
+
+l. 5 ab inf. meæ--_suæ_ AB. C man. post. D. et 6 Mss. ap. Mart.
+
+dictor.--In edd., E et 6 Mss. ap. Mart. _doctor_. In duobus Mss. Lov.
+_dictator_: corrupte scilicet pro, _dictor_; quam vocem nostrorum codicum
+auctoritate restituere visum est.
+
+58. meæ.--Arn. cum editione Moreti, an. 1650 sic habet: _animo versabam et
+ostentationem contemplationis meæ_. Mss. sex: _modos contempl._
+
+vitæ.--Mss. Angl. cum nostris habent: _divisione irrationabilis_ (ABCD)
+_vitæ_; sive, _irrationalis_. E. Apud Lov. _rationalis_; mendose, ut patet.
+
+mentem.--Mss. quinque non deterioris notæ et ABCDE habent _sine ullo sensu
+mentem_, pro, _sine ullo sexu_.
+
+59. §. 25. antep. accepimus--_accipimus_ ABD et 3 Mss. ap. Mart.
+
+60. confitebar.--Edd. _pene errare confitebar_, manifesto lapsu. ABCDE.
+_plane_ 1 Ms. ap. Mart.
+
+61. acumen.--In antiquioribus editionibus, _discendi_. Lov. et Arn.
+_disputandi_. At in Mss. pluribus, _dispiciendi acumen_, quæ germana lectio
+visa est.
+
+cupiditates.--Lov. cum antiquioribus editionibus, _meretricias
+cupiditates_. At Mss. cum Arn. _meretrices_: quod vocabulum usurpavit
+Augustinus ab eo loco Evangelii, ad quem alludit.
+
+62. timebimus.--Somm. Ulim. Lov. Arn. Moret. Mart. cum septem Mss. necnon
+Rond. cum tredecim Mss. ABCDE [_timemus_ ed. P.]
+
+64. vexarentur.--Ita codices plerique, et elegantius videtur quam si rupto
+periodi nexu nova incipiat sententia hoc modo: _In te offenderunt injusti
+ut juste vexarentur_, uti habent nonnulli Mss. cum Arn. _ut et_ &c. ABCD.
+_offenderent--et_ E.
+
+suam.--Substituimus, _suam_ ex Mss. melioris notæ, loco _tuam_, quod in
+codicibus vulgatis, et in Mss. nonnullis reperitur.
+
+§. 3. l. 4. suaviloquentiæ--_suavis eloq._ ABCD.
+
+l. 5. quam ego + _jam_ ABCD.
+
+65. tibi.--Arn. et Mss. duo, _occidant se tibi_; moxque, _trucident_. Alii
+plerique codices comprobant alteram lectionem, quæ paululum obscura est
+propter distantiam particulæ negantis referendæ etiam ad verba, _occidunt_,
+et _trucidant_.
+
+66. quæ.--Somm. Dub. Mart. c. 1 Ms. et Rond. Lips. _qui._ E.
+
+§. 6. pen. ad illas rationes--exploratas. _ad illa ratio_ B. _explorata_
+ABC. _ad illas rationales_ ACD man. 1^{ore}.
+
+§. 7. l. 5. sicut Deum--_sicut Te_ ABCD man. 1^{ore}.
+
+67. hoc.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. _ad hæc. adhuc_ ABC _hoc_ sup. lin. D.
+
+§. 8. l. 7. existimari se. _se_ (_sese_ C.) _æstimari_ ABCD _æstimari se_
+Mart. cum 2 G. et Arn.
+
+tam.--Arn. et Moret. D man. post. _falsa tam_ ABD man. 1^{ore}. Mart. (c. 5
+Mss. et Ulim.) Rond. _falsata_ C. Rhythmus "non solum ignorata, sed etiam
+falsata" Aug. sapit [_falsa tam vesana superbiæ_. ed. P.]
+
+69. eoque.--Er. Lugd. Ven. Lov. _eo quoque_. ABCD.
+
+antep. quas--_quos_ ABCD 4 Mss. ap. Mart. Ulim. Mor.
+
+70. quod.--Rond. _quo_ ABCD. 1 Ms. ap. Mart. Mor.
+
+modis.--Ulim. Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum undecim Mss.
+_miris et occultis modis_. E. et D. sup. lin.
+
+est.--Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. Mart. Flor. et Rond. _sit_.
+
+71. nolui.--Codex Sorb. _meos esse volui_. Consentit Gallica versio Arn.
+sed alii cdd. etiam Arn. in Latino textu, habent _nolui_. Et reipsa cum in
+schola rhetoris studeret Augustinus, fuit longe sedatior, ut ait supra,
+lib. iii. c. 3.
+
+diligebant.--Somm. Dub. Arn. Mart. (c. 5 Mss.) Mor. et Rond. _diligent_ A
+[_diligunt_, BCDE c. ed. P.] {288}
+
+72. non mansit. Sic Mss. magno consensu. E. Verior forsitan lectio est, qua
+filium mater significatur suis fletibus ac precibus prosecuta. = _non_ ABCD
+et 3 Mss. ap. Mart. et Arn. [_remansit_ ed. Par.]
+
+me faceres.--ita Mss. et Arn. ABCDE. [_ut in me_ ed. Par.]
+
+ista.--Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. c. 4 Mss. Arn. Mor. Flor. Rond.
+_contemnentes ista_.
+
+Evæ.--Sic restituimus ex veterrimo codice Corb. et 2 Mss. ap. Mart., nam
+peccatum est in aliis plerisque Mss. qui habent, _arguebatur in ea
+reliquiarum Evæ_. BCDE. Quos sequuntur Bad. Am. et Er. _reliquum_ A. Alii
+vero dum locum emaculatum cupiunt, substituunt, _rea_, pro, _in ea_, Mss.
+certe refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitiatus fuerit locus ab
+iis quibus insolens et ignota erat vox, _reliquiarium_. In qua librarii
+rursum peccarunt libro 1 Quæstionum in Genesim, quæstione 148, ubi codices
+veriores præferunt, "enutrire vestrum reliquiarium," juxta LXX. [Greek:
+kataleipsin], non, _reliquias_, aut, _reliquiarum_, ut alii.--Præterea,
+codici Corbeiensi suffragantur duo manuscripti Florentini optimæ notæ.
+
+§. 16. l. 2. ibam + _jam_ ad inferos ABCDE Mart. cum 5 Mss. et Ulim. Arn.
+Mor. &c.
+
+sua.--Sic legendum cum Mss. cum Bad. et Arn. non ut Am. Er. et Lov. _in
+carne_; tametsi hoc habeat locus Apostoli ad quem alludit Augustinus. Nam
+hic dicere maluit, _nec solverat ille in cruce_; quia sui recordabatur
+erroris quo antea cum Manichæis non crucem, sed carnem Christi negaverat.
+
+73. l. 9. recuperarem--_reciperem_ ABCD. = _mei_ ABCD.
+
+§. 17. l. 7. bis in die--_bis die_ ABCDE.
+
+l. 12. mutabile ABC. quod tamen glossam sapit. E. sed fors. sup. ras. et 2
+Mss. ap. Mart. [_nutabile_ D. c. ed. P.]
+
+amabam.--Ita 3 edd. vetusti ap. Mart. ubi Lovanienses habent, _peccavi
+tibi_; _sed excusare me amabam_.--Somm. Mart. et Rond. _peccabam_. _me
+amabam_ habent ABCDE.
+
+in me.--Lov. Mor. et antiquæ editiones, (cum 3 Mss. ap. Mart. E et A. sup.
+lin. _in_ in orat. serie) _te a me_. Melius vero Mss. et Arn. _te in me_,
+juxta Manichæorum errorem, qui Dei portionem in homine cum natura mali
+depugnare credebant.
+
+75. l. 1. maligna.--_mala_ AC G. 1. ap. Mart. _mea_ B.
+
+eorum.--Alludit ad versiculum 4 Psal. 140, et sequitur hic et alias
+lectionem quamdam LXX, quæ habet, [Greek: sunduasô] _combinabo_: quapropter
+scribimus cum antiquioribus codicibus _combinabam_, E in textu, corr. in
+marg. pro quo in aliis est, _convivebam_, aut, _combibebam convivabar_,
+_communicabam_. ACD. _cabo_. B. _combinabar_ Moret.
+
+76. diffunderetur abs te--cdd. Regiomont. Bertin. 2 edit. Ulim. Bad. Arn.
+Lov. Er. ABCD ed. Par.]
+
+77. reprehenderant.--Mart. cum 1 Ms. et Rond. _reprehendebant_.
+
+79. §. 23. l. 4. per eosdem ipsos--_eos ipsos_ ABC 2 Germ. ap. Mart. qui
+habent _Manichæis_.
+
+nesciens.--Sic Mss. Angl. cum nostris. At Am. Er. Lov. _et nescivi_. Somm.
+Blas. Mor. et 2 Mss. ap. Mart. _et nesciebam_.
+
+80. excipiendum.--Lov. _decipiendum_.
+
+occidebar spiritaliter. Itaque. Somm. et Rond. ABCDE. [_occidebar.
+Spiritaliter itaque--expositis_ ed. Par.]
+
+§. 25. l. 7. multa probabiliora--_multo_ ACDE 3 Mss. ap. Mart. et Mor.
+
+83. densiores.--In codice Alb. additur, _fundere_.
+
+Ambrosium.--Ita potiores Mss. At edd. _currerem, et in Ambrosii_. ABCDE et
+G. 2. ap. Mart.
+
+periculo.--Er. Lugd. Ven. et Lov. _acriore periculo_.
+
+mirarer.--Sic potiores Mss. et Am. Er. Arn. At Bad. et Lov. et 4 Mss. ap.
+Mart. _miraretur_.
+
+pocillum.--Am. et Er. _potillum_.
+
+84. tepidissimo. E. _quod ... aquatissimum ... tepidissimum_ Somm. Arn.
+Dub. Flor. et Rond. B. _quod jam non solum aquatissimo_. ACD. 4 Mss. ap.
+Mart. et Blas.
+
+l. 7. = _se_ ABCDE.
+
+prædicationem.--Lov. Somm. Blas. et 5 Mss. ap. Mart. habent: _in ejus
+prædicatione_. CE.
+
+85. l. 18. disceptare--_dissertare_ ABCDE.
+
+86. dicere.--sic omnes fere Mss. D. Lips. (altera tamen lectione subjecta)
+[_discere_ 2 Mss. ap. Mart. et edd. ABCE. ed. Par.]
+
+pulsans.--Sic legendum cum Mss. et Somm. Arn. non quemadmodum Lov. et editi
+cæteri habent, _pulsansque_.
+
+Ecclesia.--Post vocem, _Ecclesia_, additur in edd. et E. _tua_, quæ vox
+abest a Mss.
+
+87. l. 2. viderem--_videram_ ABCD.
+
+l. 3. sint--_sunt_ ABCD.
+
+88. viderem.--Mart. cum 1 Ms. _videram_. ABCD.
+
+l. ult. inconcusse--_inconcussa_ Somm. Arn. Mor. Mart. c. 3 Mss.
+
+90. l. 5. ab inf. quo--_quod_ ABCDE.
+
+91. l. 3. = _illud_ ABCDE.
+
+92. voluptate.--Tres Mss. Angl. _cum mira voluptate_. ABCDE.
+
+93. esset.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. E _obvius esset_. E. Somm. et Rond.
+_per viam obvius esset. pervium esset_ ABCD.
+
+l. 5. mea--_ea_ ABCE _eo_ D [male]. {289}
+
+§. 11. l. 3. ortus erat. _erat_ ortus ABCD. _eram ortus_ E Lips.
+
+l. 7. Magnam. _magnæ_ ABCD et 1 Ms. ap. Mart.
+
+92. l. 17. = _jam_ ABCDE.
+
+l. 22. visum contemnere. _visu_ ABCD. 4 Mss. ap. Mart. Som.
+
+94. §. 14. l. ult. judici. _judiciis_ ABCD. (E. manu 1^ma. _judicibus_ e
+corr.) 6 Mss. ap. Mart.
+
+§. 15. pen. tandem [Symbol: Dagger] _jam_ ille ABCDE. 7 Mss. ap. Mart. Arn.
+Moret.
+
+95. ter.--Bad. Am. Er. Blas. _Et ibi_. Lov. Somm. Mor. et 4 Mss. ap. Mart.
+_Et inter hæc_. At Mss. plures potioresque cum Arn. habent, _Et ter jam
+assertion_. Prætulimus; nam Alypius tertium functus assessoris munere
+dicitur etiam postea lib. 8. c. 6. "Mecum erat Alypius," inquit Augustinus,
+"otiosus ab opere jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans
+quibus iterum consilia venderet."
+
+Italicianarum.--Apud Lov. Arn. Mor. 5 Mss. ap. Mart. et BC _Italicarum_. At
+in vetustis edd. _Italicianarum_, uti scribitur etiam in Notitia dignitatum
+Imperii, et ab iis qui de Comite largitionibus in Italia faciendis præfecto
+agunt. sic ADE.
+
+aversabamur.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Dub. Mart. c. 3 Mss. Flor.
+et Rond. [Ed. B. _adversabamur_.]
+
+97. l. 10. quærimus, sumimus,--_quæremus_, _sumemus_ ABCD. et E manu post.
+_sumemus comparabimus_.
+
+horis.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. _antemeridianas horas_.
+
+vita misera. ABCD. [vita _hæc_ misera E. cum ed. P.]
+
+_ac_ non. ABCDE. et 4 Mss. ap. Mart. [_an_ non ed. Par.]
+
+98. cantans.--Arn. Flor. et sex Mss. apud Mart. ABCDE. [_causans._ ed.
+Par.] et paulo post, Somm. Rond. et tres Mss. apud Mart. Mor. et Lov. ad
+marg. _desideraveramus_, pro _desideraremus_.
+
+99. deligatus.--Lov. Blas. cum aliquot Mss. _delicatus_. E sup. ras. Somm.
+Arn. _delectatus_. Stant vero pro nostra lectione melioris notæ Mss. ABCD.
+
+§. 22. l. 18. incidit.--_incidet_ ABCD.
+
+100. l. 5. demonstrabas. ABCDE Mart. c. 4 Mss. Arn. et Mor. [_demonstrares_
+ed. P.]
+
+101. formabamus.--In antiquioribus editionibus et nonnullis Mss.
+_firmabamus_. Flor. _pene firmaveramus_.
+
+gemitus.--Codex Alb. et antiquiores edd. _Inde ad suspiria et gemitus
+convertebamur, et gressus_ E. _regressus_ Mart. c. 2 Mss.
+
+avulsa.--_evulsa_ ABC.
+
+ereptura. ABCDE. [ed. P. _raptura_] mox _ablatura_ ABCDE.
+
+102. l. 8. quod ista ipsa, foeda tamen. _quod tanta ipsa, foeda_ (_foeda
+ipsa_ 2 Mss.) _tamen_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+feram.--In Lyrensi codice, _et ego ibi liberabo_.
+
+103. cogitabam.--Bad. Am. et Er. _non tamen te cogitabam_.
+
+104. illos deceptos deceptores et loquaces mutos. ABCD. _et deceptores_. E.
+[_deceptos illos et deceptores_ ed. P.] Am. Er. _loquaces mutos, et_ (=
+_et_ Ulim.) _ob hoc mutos, quoniam_.
+
+105. noluisses.--Legitur, _voluisses_, apud Bad. Am. Er. Somm. et Blas. et
+5 Mss. ap. Mart. E.
+
+explicatam ABCDE et G. l. ap. Mart. [_explicitam_ ed. p.]
+
+106. liquidam.--Sic Mss. Angl. [ABCD] et nostri prope omnes. Germ. l. ap.
+Mart. Et paulo post, _non alium quam me_.--Hanc eamdem habent lectionem
+Arn. Mart. Flor. et Rond. cum aliquot aliis Mss. [_eam liquide cernere_...
+(sic E) _non aliud quam me_ (E).]
+
+factus esset.--Omittitur, _bonus_, in Mss. Benign. Theoderic. et aliquot
+aliis. ABCD [_bonus_ ed. P.]
+
+107. ubi. ABCDE cum ed. Ben. _unde_ Som. Arn. Mor. Mart. [cum 3 Mss. neque
+tamen antiquiss.] [_unde_ ed. P.]
+
+alia ABCD [_animalia_ E. c. ed. P.]
+
+tuam.--Quatuor Mss. _creaturarum tuarum_. mox _quæ_ + _re vera_ corpora
+erant ABCD et Mart. c. 6 Mss. Arn. Mor. [_quæ vera corpora_ ed. P.]
+
+l. 7. ab inf. per immensa = _spatia_ ABCDE. [_spatia_ ed. P.]
+
+108. ea.--Ita Mss. cum Bad. et Arn. At Am. Er. Lov. et 3 Mss. ap. Mart.
+mutata interpunctione habent: _Aut unde fecit ea? Materies aliqua mala
+erat._ mox _totum_ ABCD. [_totam_ E. c. ed. P.] et _omnipotens_ ABCDE
+[_omnia potens_ ed. P.]
+
+fabricaretur.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _fabricaret_.
+
+fluitans.--Bad. Am. Er. Lov. _fluctuans_. 4 Mss. ap. Mart. et E.
+
+109. illam.--Sic in Mss. et ABCDE. Lips. [_ullam_ ed. P.]
+
+quod.--Sic ex Mss. Angl. et Mart. c. 7 Mss. Ulim. Lov. Arn. [_dicebat_,
+_quantum valeret_.]
+
+sui.--In edd. plerisque: _et collatione flagrabant in eas nugas igne cordis
+sui_. E. _flagitabant meas_ A _in eas_ BCD. Castigavit Arn. _flabant
+ignem_: nos ex Mss. restituimus _flatabant_; quo in verbo, quia minime
+familiare erat, lapsi sunt librarii et locum corruperunt. Id porro usurpat
+Arnobius adversus Gentes, lib. 2, circa medium: "Quid mimulos, histriones,
+cantores tuba, tibia, calamoque flatantes?"
+
+Firminum.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _de eodem Firmino_. {290}
+
+110. pronuntiarem.--Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. _prænuntiarem_.
+
+colligi.--Sic legendum juxta Mss. Angl. ABCD et 2 Germ. ap. Mart.
+[_dicerem? Inde certissime collegi ea quæ vera._ (sic E.)]
+
+aditu.--Bad. Am. Er. cum 5 Mss. et 1 ap. Mart. _auditu_.
+
+at eadem.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum 5 Mss. _ad_ AD _aut_ BCE. _aut si_ 1
+Ms. ap. Mart. _diceret si eadem_. Er. Lugd. Lov. et Ven. [_etiamsi_ ed. P.]
+
+111. l. 2. aut quid ABCDE [_ut quid_ ed. P.] atque Scripturis ABCDE [_in
+Script._ ed. P.]
+
+recipiebant.--Codex Benign. _rapiebant_.
+
+112. §. 12. pen. meorum ABCDE [om. ed. P.]
+
+l. ult. Verbum Deus. ABCD. [_Verbum Dei Deus_ ed. P.]
+
+115. lucem--Hic in edd. additur, _Domini_, qua voce carent Mss.
+
+116. conspicitur.--Mss. magno consensu ferunt, _conspiciuntur_.
+
+§. 18. l. 4. quid ABCDE [_quod_ ed. P.]
+
+117. extra.--Legebatur in Lov. et antiquioribus editionibus, et 4 Mss. ap.
+Mart. _quia extra te non est aliquid_, C. At Arn. expunxit, _te_, quæ vox
+abest a potioribus Mss. et abesse debet, cum sensus sit, nihil esse extra
+universam creaturam, quod ad perturbandum ordinem a Deo constitutum
+irrumpat.
+
+ista.--Sic Mss. melioris notæ cum Arn. ubi Somm. Mor. et 3 Mss. ap. Mart.
+habent _ut dicerem non esse nisi ista_: cæteri porro edd. Ulim. et 1 Ms.
+ap. Mart. _ut dicerem non esse ista_.
+
+118. §. 22. l. 1. Et sensi expertus ABCDE. [_et expertus sum_ ed. P.]
+
+infima.--Sic Bad. Am. Ulim. et Er. sicque Mss. Angl. et plures e nostris
+Mss. et 4 ap. Mart. At Arn. et Mss. aliquot, _detortæ in infimam_, Supple,
+_substantiam_. Lov. _detortam in infimam_. [_detortæ in infimam voluntatis
+perversitatem_.] _projicientis in intima_ ABCDE.
+
+instabam--Am. et Er. cum Mss. quatuor, et ABCD [_stabam_ E. c. ed. Par.]
+mox _diripiebar_ ABCDE 3 Mss. ap. Mart. Ulim. Arn. Mor. [_derip._ ed. P.]
+
+119. l. 2. _nuntiaret_ ABCDE et om. _et_ ante _quousque_ ABCD.
+[_adnuntiaret et_ ed. P.]
+
+pervenit.--Egregium huncce locum reparant codices Mss. Nam in vulgatis
+corrupte legebatur: _et perveniret_, E.
+
+lin. ead. _certa_ ABCDE et Mart. c. 2 Germ. [_certo_ ed. P.]
+
+evalui.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. _valui_ ADE. C man. 1^{ore}.
+
+120. animum.--Er. Lugd. Ven. Rond. _animam_. E.
+
+122. coepi.--Dub. Mart. et Rond. _cepi_.
+
+123. curia.--In editis, _cura_, ABCDE et 4 Mss. ap. Mart. At in Ms. Benign.
+longe melius, _curia coelestis Imperatoris_.
+
+125. tua.--Bad. Am. Er. cum codice Alb. _delectatione tua_ E.
+
+l. 6. _audiunt_ ABCDE. et aliquot edd. [_audient_ Mart. c. 3 Mss. Arn. Mor.
+ed. P.]
+
+126. quod.--Mart. tribus suffragantibus Mss. _quo_.
+
+tecumque unum Deum.--Omitti poterant isthæc verba, _cum Spiritu sancto_,
+quæ absunt a pluribus et potioribus Mss. (ed. B.) om. ABCD. Ea igitur
+omisimus; hic enim de Deitate Filii agitur, non de Sacrosancta Trinitate
+fit confessio. Vocc. uncinis includit Lips.--Ed. Ox. [_tecumque cum Spiritu
+Sancto unum Deum_ E cum ed. P.]
+
+127. l. 11. de quo ille ABCD. et Mart. c. G. 2. [_deque illo_ ed. P.]
+
+dilucidaverat.--Mss. non addunt, _et dilucidaverat_. (ed. B.) absunt ab
+ABCD. ea ergo omisimus. uncinis includit Lips. [habet ed. P.] mox _in_ Rom.
+foro. = _in_ ABCDE.
+
+monstra.--Mirum quantum hic varient codices. Ex vetustioribus et
+castigatioribus, codices Fossat. Benign. Corb. 1 Germ. etc. pro,
+_populusque etiam_, habent, _popilios jam_. (_pompilios jam_ E.) Alii
+quinque cum Bad. Am. Er. Somm. Blas. _populi usiam_. Victor. et Germ. 2
+&c., _populique jam_. Nonnulli, _populi etiam_. Lov. _populusque etiam_.
+Nos ex ipso Benedictinorum consilio, tres Mss. Angl. secuti sumus, quorum
+lectio cæteris eo loco exhibitis longe præstat. Porro conjunctio _et_,
+addita est ante _omnigenum_, quia in omnibus Mss. reperitur. [_Romana
+nobilitas inflata spirabat populusque etiam et omnigenum deum monstra_.]
+_Populos_ tamen, non _populo_ cum ed. P., habent ABCD; id ergo restituimus,
+præsertim cum in plerisque lectionis depravationibus adhuc supersit litera
+_s_. (Ed. Ox.)
+
+mox _quæ ista_ ABCD [_iste_ ed. P.]
+
+128. Christi videro = _te_ ABCD. [habet ed. P.]
+
+tuo.--Rond. cum paucis Mss. _suo_.
+
+129. quam exsultantibus pastoris. Sic in Mss. (et Arn.) præter Valinensem
+qui habet, _quam exsultantibus Angelis pastoris_: et melius. (ed. B.) om.
+_Angelis_ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. et edd. plur. quæ habent _quam
+exsultantibus pastoris_. omisimus ergo; fit enim allusio ad Luc. 15, 5. ubi
+de Pastoris gaudio narratur, vc. autem _Angelis_ inseruerunt quibus
+constructio durior visa est. (uncinis includit Lips.) ed. Ox. [_Angelis_
+ed. P.]
+
+130. l. 1. quia ABCD. [_qui ea_ E. c. ed. P.]
+
+voluptariis ABCD. [_voluntariis_ E. c. ed. P.]
+
+131. l. 2. jam amemus et curramus. ABCDE. [_amemus curramus_ ed. P.] {291}
+
+tanquam quæ sunt. ABCDE. 1 Ms. ap. Mart. Mor. [ = _quæ_ ed. P.]
+
+magnæ. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Mor.--Lov. _magnum_.
+
+cogitabatur.--Mss. octo habent, _cogebatur_, non inepte ad significandam
+vim diabolo illatam. Sequimur vulgatorum lectionem in Mss. etiam bene
+multis repertam; et vero potest habere eumdem sensum.
+
+132. experimento.--Sic Er. Somm. Arn. Mart. et Flor. cum non paucis Mss.
+ADE. Apud Lugd. Ven. et Lov. _meo ipso_. C. _in eo ipso_ B. [_in me ipso_.
+ed. B.]
+
+volens.--Lov. Mor. _quod faciebam volens_. Sed legendum, _quam_, uti habent
+alii codices; et supplendum, _magis_, quam particulam reticere amat
+Augustinus.
+
+excusatio.--Bad. Am. Er. Lov. _ulla excusatio_.
+
+133. vincebat.--In 5 Mss. _et non vincebat_. Sed verior aliorum codicum
+lectio sine negatione. Id nempe _vincebat_, quod saniore judicio mentis
+præferebatur, tametsi infirmioris adhuc voluntatis affectu non eligeretur.
+Unde mox ait: _Non erat omnino quod responderem veritate convictus._
+
+gemebam.--Lov. et 1 Ms. ap. Mart. man. 2^{da}. _degebam_.
+
+134. Pontitianus.--Sic in Mss. At in codicibus editis scribitur,
+_Potitianus_.
+
+135. erant.--Am. Er. Lov. Somm. _erat_.
+
+quando.--In plerisque edd. _Et quamdiu_. At in melioribus Mss. et Arn. _Et
+quando_. Malumus: ut antithesis servetur; quia in sequenti membro dicitur,
+_ecce nunc fio_.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond. ABCDE _istud_,
+non _istuc_. [_istuc_ ed. P.]
+
+136. socium.--Sic Mss. At Lov. _socio_.
+
+jam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. Mor. [ = _jam_ ed. P.]
+
+dicebat.--Somm. et Germ. 2. _decebat_.
+
+conhibebam.--Lovanienses in quatuor suis Mss. legebant, _convivebam_. Nos
+in nostris reperimus _conhibebam_. Nempe suam iniquitatem secum habebat,
+convivebat, et tamen obliviscebatur.--Editio Florentina, _cohibebam_. (ed.
+P.) Sic ABCDE. Ea vero vel vera lectio est, vel ambigua licet, orthographia
+tantum a vera differt; vid. sup. p. 136. n. q. Eadem fere habet, quam
+serius vidi, not. Bened. ad Ps. 81.
+
+"_Connivistis_ Er. _connibuistis_, et infra loco _conniverunt_ habet
+_conhibuerunt_; atque ita veteres libri, in quibus pro verbo _conniveo_
+constanter scriptum est _conhibeo_." ed. Ox. [_connivebam_ ed. P.]
+
+137. cæteris.--Er. cum uno Ms. _certis_.
+
+es.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. ABCD. [_est_ ed. P.]
+
+renitebatur.--Mss. Angl. ABCDE. _retinebatur_. Alii, _renitebatur_. pen.
+alloquebantur ABCD. [_loquebantur_.]
+
+138. non.--Er. Lugd. Ven. _non sciebam_.
+
+insaniebam.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Mor. Mart. Flor. et Rond.
+[_insanibam_. Ed. B.]
+
+pedem.--Sic legendum juxta Mss. [_pedem post pedem_.]
+
+luctantem.--Codex Corb. _parte assurgentem; cum alia parte alibi jacente
+cadentem, luctantem_. Angl. duo, _parte assurgentem cum alia_.
+ABCD.--Lectionem codicis Corb. prætulit editio Florentina; lectioni Mss.
+Angl. duo Mss. Flor. et 3 ap. Mart. et Arn. suffragantur. Er. Lugd. Ven.
+_partem assurgentem_. Hæc autem lectio, sicut et _parte assurgente_, quam
+habent E. Somm. Mor. Ben. inde profluxit quod librarii constructionem parum
+perspexerunt, ideoque verba proxime sequentia secum concordari voluerunt,
+quod in Mss. sæpissime accidit. ed. Ox. [_parte assurgente_ ed. P.]
+
+nutum = _mentis_ ABCDE. [_nutum mentis_ ed. P.]
+
+suam.--Lov. Somm. Blas. _ad voluptatem suam_; corrupte, nam de perficienda
+voluntate loquitur Augustinus. Et vero in Mss. nullo fere excepto, in
+antiquioribus editionibus et Arn. habetur, _ad voluntatem suam_.
+
+ult. paret ABCD. [_paretur_ ed. P.]
+
+139. non itaque plena.--_itaque_ ADCDE _plene_ ABCD [non _utique_ plena.
+ed. P.]
+
+vere.--_vero_ ABCDE.
+
+pænam meæ--_poenæ_ ABCD.
+
+141. ponit.--Ms. Corb. Germ. 1. et aliquot alii, _non punit_.
+
+vanitatum.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum
+Mss. non paucis. [_vanitantium_. E cum ed. B.]
+
+142. blandiens venirem ABCD [_ut ven._ E cum ed. P.]
+
+istæ.--Er. Lugd. Somm. Lov. Rond. _quod isti et istæ_. (_et quod istæ_ E.)
+
+non.--Mart. cum quatuor Mss. _an non_. _Seipsis_ pro _semetipsis_ ABCDE.
+
+murmura ABCDE. [_murmur_ ed. P.]
+
+et ille sensit nescio quid. Aliquid enim.--Lov. Er. Lugd. Ven. Somm. et
+Rond. [_et ille sensit; nescio quid enim_ ed. P.]
+
+143. nihil aliud interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut--_divinitus
+mihi juberi nisi ut_ ABCDE.
+
+ex = ex ABCD.
+
+carnis providentiam. _prudentiam_. E.
+
+_recipite_.--Lov. _assumite_. Alii cdd. _recipite_.
+
+145. hostiam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. [_sacrificium_ ed. P.]
+
+mea.--Sic Mss. et Arn. At Lov. _Quid non mali ego? An facta mea_. In aliis
+etiam edd. habetur, _ego_; sed, _an_, mutatur in, _aut_. {292}
+
+volebas.--Sic prope omnes Edd. et Mss. Attamen Arn. habet _nolebas_.
+[_nolebas._]
+
+suavitate ABCD. [_voluptate_ ed. P.]
+
+146. loquacitatis.--In codice Benigniano _mundanis loquacitatibus_.
+
+vergeremus.--Mss. duo, _mergeremur_. 4 ap. Mart. _vergeremur_.
+
+discedere.--Mart. _si ita discederem_: hæc verba _si ita_, cum Ms. Germ.
+uno; verbum autem _discederem_, cum duobus Germ. et quatuor aliis Mss.
+
+dicerent.--Quatuor Mss. apud Mart. _multi dicerent_.
+
+147. intermittere. _intermitterem_ ABCDE.
+
+148. in re ejus essemus. sic Mss. nullo fere excepto. ADE (abest a C) [B
+cum ed. P. _rure_.]
+
+illi.--Quatuor Mss. apud Mart. _Retribue illi_.
+
+reddis ABCDE [_reddes_ ed. P.]
+
+Nebridius = meus ABCD [habet ed. P.]
+
+149. ille.--In duobus Mss. _a quo potatur ille_.
+
+nostra.--Lov. cum antiquioribus edd. et 1 Ms. ap. Mart. _conversatione
+nostra._ ABCD.
+
+dies quo. ACD. [_dies in quo_. ed. P.] mox _Et factum est. Eruisti_ ABCD.
+[est, et eruisti ed. P.]
+
+anhelantibus.--Somm. _Sed adhuc in superbiæ scholam, tanquam in pausationem
+anhelantibus_. Arn. et Mss. nostram præferunt lectionem. Nempe ad illud
+Augustinus alludit quod accidit fugientibus, qui cum primum pausant,
+aliquandiu anhelant.
+
+150. l. 8. quomodo ABCD. [_quoque modo_ E. cum ed. P.]
+
+tunc.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _essent tunc, ignorante me utrum
+audirent, et me nesciente quod ibi essent_. sic ABCDE. ordine tamen
+paullulum immutato, _ignorante me utrum audirent tunc_.
+
+151. clamat propheta.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _clamat_
+ABCDE. _propheta_ ABCD. Editio Florentina, _et clamabat propheta_.
+[_clamabat prophetia._ ed. P.]
+
+phantasmatibus.--Bad. cum duobus Mss. et 5 ap. Mart. _phantasiis_. Mendose:
+nam Augustinus in hujus operis libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quæ
+sunt, phantasmata vero eorum quæ omnino non sunt corporum imagines; quas
+ipse Manichæis olim adhærens, pro veritate amplexabatur.--Cum Er. Lugd.
+Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. legendum existimavimus,
+_phantasmatibus_. ABCD. sed mox _quas_ pro _quæ_ ACDE. [E cum ed. B.
+_phantasmatis_.]
+
+152. æternum.--In edd. _O si viderent internum lumen æternum!_ In codice
+Corb. et Germ. _O si viderent in te internum lumen æternum!_ Visum est
+sequi alios optimæ notæ Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui
+cæteris omissis verbis præferunt, _O si viderent internum, æternum!_--His
+Mss. adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit Lips.)
+
+ubi.--Lov. Somm. _Ibi enim, ibi mihi._ At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn.
+_Ibi enim, ubi mihi._--Ita etiam sex Mss. Florentini.
+
+temporibus.--Ita Mss. quo loco edd. habent, _temporalibus_.--Habent etiam
+_temporalibus_ sex manuscripti citati in editione Florentina quæ sic etiam
+legit. _temporalia_ E cum 1 Ms. ap. Mart. _temporalibus_ cum 5 ib.
+
+153. pestis.--Mart. cum uno Ms. et Rond. _præ istis_. Tres Mss. apud Mart.
+_prius_.
+
+inimicis.--Am. Er. et Lov. _et super inimicis scripturis Scripturæ hujus_.
+At Mss. Bad. et Arn. carent voce, _scripturis_. _inimicos_ ABCD.
+
+recordabor.--Sic Dub. cum tribus optimæ notæ Mss. Sic etiam Mart. cum
+duobus, et Rond. cum octo Mss. [_recordabar_ ed. B. et incipit caput
+duodecimum ad hæc verba: _Sed nec oblitus_.]
+
+154. formare.--In Mss. pluribus et potioribus; _multum potens formare_;
+ACDE (abest hæc clausula a B.) et paulo post, _præter delictum non habebam_
+ACDE. [_reformare--nihil habebam_ ed. P.] mox _nutriebatur_ ABCDE
+_respiraveras_ ACD.
+
+155. pietatis.--Lov. _et ex ea æstuabat affectus pietatis_.
+
+qua.--Sex Mss. apud Mart. _quæ fuerat seducta_ C. Sic Rond. cum duobus
+aliis Mss. _quia_ E.
+
+imitantibus.--Somm. Mart. _per cæteras partes imitantibus_. Rond. _per
+cæteras orbis partes_.
+
+156. lætitiæ.--Aliquot Mss. _lætitia_.--Hanc alteram lectionem sequitur
+editio Florentina, cum uno e suis manuscriptis. _tumultuante lætitia_
+ABCDE.
+
+lucentes.--Somm. et Rond. _inde laudes tuæ ferventer lucentes_.
+
+applicatus.--Sic ABCDE cum ed. Ben. minus recte ergo "trium Mss. Angl.
+auctoritate" _ampliatus_ legendum censuerunt Ben.; pro qua lectione unum
+tantum Ms. affert Mart. Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.--Er.
+Lugd. Ven. Lov. Somm. _applicitus_.
+
+respirans.--In tribus Mss. _et tantum respirans_ ABCD. paullo ante _Ideo_
+pro _Et ideo_ ABCDE. [Et ideo ed. P.]
+
+157. habitaturi.--Sic habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov.
+_habitabamus_.--Paulo post, Somm. et Rond. _in placito_.
+
+nascerer.--Sic legendum cum Mss.--Quam sequimur lectionem, scilicet
+_nascerer_, amplexus erat Rond. ex octo {293} manuscriptorum auctoritate.
+Mart. cum G. 1, et quibusdam aliis [_renascerer_.]
+
+commissam = _sibi_ ABCDE [habet ed. P.]
+
+permanebit ABCD. [_prævalebit_ E c. ed. P.]
+
+158. temulenta.--Lyrensis codex, _temulentiæ_.
+
+præpositos.--Antonius Arn. suspicatur legendum esse, _per perversos_; vel,
+_per præposteros homines_.
+
+coelitum.--In Ms. Benigniano, _coeli tui. coelestium_ ABCD.
+
+ordinate.--Potiores Mss. et ABCDE. [_ordinans_ ed. P.]
+
+159. l. 13. refractum et quietum ABCDE. [_refracto et quieto_ ed. P.]
+
+§. 20. l. 2. evicit ABCD. [_vicit_ E c. ed. P.]
+
+160. cruditas.--Apud Bad. Am. Er. et plures Mss. _crudelitas_. E.
+
+homini.--Sic legendum videtur juxta melioris notæ cdd. In edd. porro
+legebatur, _animo humano_ ABCDE. utrumque habet G. 1. ap. Mart.
+
+161. loquendo.--Lov. cum 1 Ms. ap. Mart. _loquendo te_. Abest _te_, a
+manuscriptis.
+
+suspiravimus.--Ms. Corb. _susum spiravimus_.
+
+162. si quis audiat. _si qui audiant_ ABCD.
+
+attingimus.--Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss. apud Mart. citati, et ABCDE.
+[_attigimus_ ed. P.]
+
+talia.--Mart. cum quatuor Mss. _dicebamus talia_.
+
+ponitis ABCDE. [_ponetis_ ed. P.]
+
+pen. peregre. _in peregre_ ABCD.
+
+163. aperuisset.--Sic Arn. et aliquot ex præcipuis Mss. At Bad. Am. Er.
+Lov. _apparuisset_.--Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum undecim, et
+Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE.
+
+extremum.--Mss. plerique omittunt verbum, _spiritum_ ABCD. [_spiritum_ ed.
+P.]
+
+164. l. 1. tacebat. _tacuit_ CE.
+
+celebrare.--1 Ms. apud Mart. et Rond. _celebrari_.
+
+sonum.--Lov. aliæque edit. _sermonem_. ABCDE.
+
+anima. = _mea_ ABCD. [habet ed. P.]
+
+165. est.--Apud Rond. hæc verba, _cum ecce corpus elatum est_, concludunt
+periodum præcedentem.
+
+pascitur.--Tres Mss. Angl. _pascitur, difficile posse vitare. Visum etiam_
+ABCD.
+
+soporis.--Multi edd. Ita etiam Flor. Lov. Som. Arn. Mor. necnon Mart. et
+Rond. uterque cum sex Mss. ABDE _sopore gratiæ_ C. [_sopora_ ed. P. Lips.
+et sic quidem haud dubie in carmine Ambrosii legendum, et _sopora_ pro
+verbo habendum est, alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum
+immutatur versus cum Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud
+dirigatur. ed. Ox.]
+
+sancte.--Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss. _sanctam_.
+
+requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD. [E cum ed. P.
+_requievit_.]
+
+166. §. 34. l. 8. Baptismum + _tuum_ BC.
+
+l. 9. ex ore ABDE _de_ C. [_ab_ ed. P.]
+
+locum.--Absunt a Mss. prope omnibus isthæc verba, _invenire indulgentiæ_ et
+ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.) Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et
+Benedictinorum lectioni suffragatur editio Florentina et E. [_indulgentiæ
+apud te locum invenire_. ed. P.]
+
+glorietur.--Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum antiquioribus cdd. _O si
+cognoscant se omnes_ [ = _omnes_ ABCD.] _homines, et qui gloriantur_,
+[_atur_ E.] _in Domino glorientur_, [_etur_ E.] ABCDE.--Editio Veneta sic
+habet: _et qui gloriantur, in Domino glorientur_.
+
+§. 35. l. 6. scio + _eam_ ABCD.
+
+l. 10. judicio ABCD. [_judicium_ E. et ed. P. e Vulg.]
+
+§. 36. l. 1. _quod_ BCDE _quem_ A [non habet ed. P.]
+
+lin. autem seq. namque = _illa_ ABCD.
+
+167. ei.--Arn. cum aliquot Mss. _offerat_, E sed melius Bad. Am. Er. Lov.
+cum pluribus Mss. _auferat ei_, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem
+videtur.
+
+Domine Deus meus.--Editio Veneta, ABCE et 1^{ma}. manu D. [_Domine meus,
+Deus meus_, ed. P.]
+
+confessiones.--In edd. pluribus, et 5 Mss. ap. Mart. _tam per confessiones_
+BCE. Abest, _tam_, a Mss. quos magis probamus. AD.
+
+168. sanum.--Somm. et sex Mss. apud Mart. citati, _sane_.
+
+neque enim id ago--_neque ego id_ ABCD.
+
+169. enim.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest _enim_.]
+
+§. 4. l. 11. Domine + _Deus_ meus ABCDE [ = _Deus_ ed. P.]
+
+170. accedam = _ad te_ ABCD [_quantum ad te accedam_ E c. ed. P.]
+
+confitear.--Isthæc verba, _non qualis fuerim, sed qualis sim ut hoc
+confitear_, desunt in ed. B. et in aliquot edd. ac Mss. sed habentur in
+utrisque potioribus.
+
+171. ecce.--Editio Veneta, _etiam. non candorem_ ABCD [_nec_ E c. ed. Par.]
+_amica oculis_ ABCD.
+
+172. dixistis. _dicite_ utroque loco ABCDE.
+
+Deum meum? Jam = _quem_ ABCD [_meum quem jam_ E c. ed. P.]
+
+de responsionibus = _singulis_ ABCDE [_de singulis respons._ ed. P.]
+
+§. 9. pen. sensum ABCD [_sensus_ E c. ed. P.]
+
+conspiciantur.--Quinque Mss. apud Mart. _conspiciant_. {294}
+
+173. videnti. _videns_ [_vide en_ E] _moles enim_ [ = E] _minor est_ ABCDE.
+
+est.--Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov. _etiam tibi vita est_.--Hanc alteram
+lectionem editiones Ven. et Lugd. secutæ sunt.
+
+quia. _et_ ABCDE et ante _equus_ = _et_ [_et equus_, ed. P.]
+
+animus.--Editio Veneta, _unus ego animus_. _ago ego unus_ ABCD.
+
+§. 12. l. 2. fecit me _cum ea_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+cujuscemodi.--Er. Ven. et Lugd. _de hujuscemodi_. E.
+
+proruunt.--Editio Veneta, _se promunt_.
+
+quod.--Er. Ven. Lugd. _illud quod_. E.
+
+174. mea.--Bertinensis Ms. apud Mart. _in memoriam meam_.
+
+175. capit.--Lovanienses: _ut ubi sit, quid sit, non capiat_.--Er. Ven.
+Lugd. _ut ubi sit, quid_ [_quod_ E] _sui non capiat_. _capit_ D] 3 Mss. ap.
+Mart. _ut ibi sit quod sui non capiat_. C. Mart. cum aliis _angustus est ut
+ibi sit quod sui non capit?_ AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. _numquid extra
+ipsum? annon in ipso est?_ At vero Somm. et Rond. _annon in ipso?_ omisso
+_est_.
+
+loco.--Lov. _loca_.--Sic etiam Ven. et Lugd. ABCD.
+
+hic ABCD [_sic est_ om. _hic_ E. c. ed. P.]
+
+recoleretur.--Sex Mss. apud Mart. _recolitur_. mox _vanescit_ ABCD.
+
+176. auras.--Sic Arn. et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. _per aures_ ABCDE.--Sic
+etiam editiones Ven. et Lugd.
+
+possunt.--Er. Ven. Lugd. _dicam si possum_. ABCD.
+
+iterum.--Ita meliores Mss. et sic legendum esse probat quod sequitur,
+_neque enim est alia regio eorum_, ex qua scilicet cogi possint. Quare
+emendandi editi codices qui habent, _et in idem_ (ABCDE) vel, _et ibidem_.
+
+177. §. 20. l. 1. quomodo. _quo modo_ 1 Ms. ap. Mart.
+
+§. 21. l. 7. + _et_ e ABCDE [om. _et_ ed. P.]
+
+ult. non fuit = _non_ 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am.
+
+178. corporis.--sic in Mss. et Flor. BCD. E. in marg. _assensibus_ A [in
+prius editis, _impressas sensibus corporis_ et ed. P.] mox _accipimus_
+ABCD.
+
+179. l. 4. en ABCDE [_et_ ed. P.]
+
+dimetimur ABCDE [_dem._ ed. P.]
+
+§. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E. [_occurrit_ ed.
+P.]
+
+180. inhæreri. Mart. cum 1 Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. _inhæreri_ bis
+habent ABCD et _potest_ ABCDE. [_inhærere_ ed. P.]
+
+An.--Mart. cum 1 Ms. _fueramus; ac non ... flagitabat_. Alias, _nam_.
+
+181. l. 2. separavit. _segregavit_ ABCD.
+
+aspectui. _adspectus_ ABCD _conspectui_ E mox _et_ pro _sed_ ABCD.
+
+182. vivit. _vivat_ ABCD.
+
+183. ita ut = _ut_ ABCD.
+
+amamus = _eam_ et _adhuc_ ABCD [_amamus eam et tamen adhuc_ ed. P.]
+
+enim + et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus Mss. ap. Mart. [ = _et_ ed. P.]
+
+notitia.--Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov. habent, _in exteriore
+notitia_. E.
+
+§. 31. l. 6. fieri possit.--_posset_ Somm. Arn. Mart. cum Mss. Flor. Rond.
+ABCDE [_posset_ ed. P.]
+
+§. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss. et
+ABCDE omittunt statim ante hæc verba, _fieri possit ut_ [sensu id omnino
+postulante].
+
+num--Iidem et Lips. [_nam_ ed. P.]
+
+184. quia. _qui_ ABCD.
+
+185. indicat.--Lov. _judicat_.
+
+veris mavult. _verissimis vult_ ABCD _veris|ma[ =]vult_ [sic E.]
+
+fabricasti = _illic_ ABCD [_illic tibi_ E cum ed. P.]
+
+sanctuarium.--In aliquot Mss. _sacrarium_.
+
+186. nec illic. _et nec illic_ ABCD.
+
+contristamur. _cum tristamur_ ABCDE.
+
+Fragrasti. B. E 2 manu.--Er. Lugd. Flor. _Flagrasti_. ACD.
+
+§. 39, l. 1. ex omni me + _omnino_ Mart. c. 4 Mss. et Somm.
+
+187. ea ABCDE [_eas_ ed. P.]
+
+tentatio.--Bad. Am. Er. et Lov. _humanæ vitæ tentatio_. 1 Ms. ap. Mart. et
+E. Ita etiam Somm. necnon septem Mss. citati in editione Florentina.
+
+et ne frangat tolerantiam.--Bad. et plures e vetustioribus Mss. ABCDE nisi
+quod D habet _tolerantia_ [_naufragat_ tolerantia ed. P.]
+
+188. ibi. _sibi_ ABD.
+
+manet.--Septem Mss. Recte, referendo ad rationem.--Somm. et Rond. _Ubi est
+tunc ratio qua vigilans animus, talibus  ... inconcussus manet?_ Hanc
+lectionem in melioribus codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et
+præferendam censet. Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod
+fortasse ex typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD;
+eam ergo prætulimus; et lectio quidem _maneo_ glossam sapit. [_inconcussus
+manco_ E. cum ed. P.]
+
+non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc lectionem, cum antithesin melius
+servet, prætulimus. _non es omnipotens, Deus, sanare_ A [_potens est manus
+tua_ cum ed. P.]
+
+libeat.--Rond. cum undecim Mss. _tantulum libeat_. ABCDE.
+
+189. in quid BC. _inquit_ AD [_quid_ ed. P.]
+
+sperans.--Rond. juxta sex Mss. _et sperans_. E.
+
+meam = ABCD. mox _incorruptionem_ {295} _sempiternam_ ABCDE e Vulg. et _in
+servitute_ ABCD.
+
+vocantur.--Am. Er. et Lov. _calamitates deliciæ vocantur_. At Mss. plerique
+et Arn. _calamitas_.--Somm. Rond. cum quatuor Mss. _calamitates_.
+
+quo.--In omnibus editis ante Arn. legebatur, _quam quo transire_. Expunctum
+est, _quam_, auctoritate Mss. et sensu exigente.--Paulo ante, Somm. et
+Rond. cum duobus Mss. _alias qua transcatur. quo_ E. _qui_ A.
+
+dexteram tuam = _ad salutem meam_ ABCD [habet E c. ed. P.]
+
+190. _antea_ ABCD recte procul dubio, quum _postea_ paullo ante concinne
+respondeat. [_a te_ E cum ed. P.]
+
+nos = ABCD.
+
+gloriatur.--Quinque Mss. citati apud Mart. _ut quod gloriatur in Domino
+glorietur. glorietur_ AE.
+
+l. ult. offensionem. _offendiculum_ e Vulg. ABCD.
+
+191. ejus.--Bad. Am. Er. et Lov. _imperfectum meum_. Sed Mss. cum Arn.
+_imperfectum ejus_, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum
+interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23.
+
+fortasse. _forsitan_ ABCDE.
+
+192. suavi diversitate. E. "Gislen. _pro sonorum diversitate_; optime Ulim.
+_pro suavi diversitate_" Mart. quod prætulimus, quippe quod, compendiose
+scriptum, lectioni vulgatæ facile occasionem præbuerit. (ed. Ox.) Rond. c.
+uno Ms. _pro sua div._ [ABCD cum ed. P. _pro sui div._] mox _excitantur_
+ABCD.
+
+moveor.--Editio Moreti, apud Rond. _et nunc ipse commoveor. ipsum
+commoveor_ (_veo_ E.) ABCDE.
+
+193. vide.--Somm. Mor. et Rond. _respice, et exaudi; vide_.
+
+loquor.--Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss. [_loquar_ ed. P.]
+
+animum.--Somm. et Rond. cum duobus Mss. _contristet animum_. E.
+
+§. 52. l. 4, 5. benedicere. _benediceret_ 2 Germ. ap. Mart. ABCD. mox pro
+_grandi ætate, granditate_ ABD _grandævitate_ C.
+
+est.--Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss. hic addunt, _et alia non est_.
+E.
+
+194. fabricationibus.--Lov. _hujuscemodi fabricationibus_. Sed Mss. habent
+_cujuscemodi_: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro,
+_qualibuscumque_; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n. 12.
+
+meo.--Mss. et edd. plures, _sanctificatori meo_. Pauci vero,
+_sacrificatori_.
+
+§. 53. l. 15. spargant + _inde_ ABCD.
+
+nam ego ABCDE [_nam et ego_ ed. P.]
+
+præter enim ABCDE [_pr. eam en._ ed. P.]
+
+195. cognoscendum. _noscendum_ ABCD.
+
+libidine. _libidinem_ ABCDE _ad experiendi--libidinem_ Somm. Moret. et 2
+Mss. ap. Mart. qui eam probat.
+
+proceditur.--Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. _ad perscrutanda
+naturæ secreta, quæ præter nos est operata, proceditur_.
+
+196. multa.--Lov. _ecce quam multa. tam_ E.
+
+das. _da_ ABCD.
+
+tentatur.--Mart. cum sex, et Rond. cum quatuor Mss. _tentetur_.
+
+§. 57. l. 13. sedentem--muscas. _sedente--muscam_ ABCD mox _implicat_ A.
+
+197. conceptaculum.--Rond. _receptaculum_. Præterea, sic pergit Ulim. Rond.
+juxta 4 Mss. citatos apud Mart. _sit cor nostrum, et portet copiosæ
+vanitatis catervas_. mox l. 6. _voce_ ABCDE.
+
+tua.--Mss. nonnulli cum Arn. _nisi nota misericordia tua_. Alias, _nisi
+tota_.
+
+quia.--Somm. et Rond. juxta novem Mss. et ABCDE. [_qui_ ed. P.]
+
+me.--Mart. cum sex Mss. _cessabit a me_.
+
+gaudium.--In Somm. necnon in Rond. qui novem Mss. nititur auctoritate, et
+in ADE incipit periodus ab his verbis, _sed numquid_; et ad illa, _quod non
+est gaudium_? concluditur. mox pro ambitiones, _nem_ A _one_ BCD. [_potest?
+Timeri_ &c. _misera vita est_. ed. P.]
+
+imitanti.--Sic legimus in Ms. Fossat. C. At in aliis plerisque habetur
+_imitandi_, aut, _imitati_ (ABDE) aut _imitantes_, minus bene, ut
+arbitramur.
+
+198. l. 6. donum, _bonum_ ABCD.
+
+§. 59. ult. hominis quam Dei. _in hominibus quam in Deo_ E. Initio autem c.
+37. præmittunt ABCD. _In aliis te precamur_, mox l. 5. gemitus cordis ABCD.
+
+absunt.--Somm. _vel voluntate cum adsunt, vel necessitate cum desunt_.
+Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen ultimo loco habet, _absunt_.
+paullo ante, pro _quantum assecutus,--quantis_ BCD.
+
+199. sim ABCD et E _sit_ puncto notatum [_sit_ ed. P.]
+
+tu.--Lov. _quam tibi_. ABCD. Sed melius antiquiores edd. et Mss. _quam tu_.
+E. Hic nimirum id confitetur quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum
+præsentior quam tibi: et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero
+quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam,
+nescio."--Lovaniensium lectioni suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss.
+
+200. §. 63. l. 3. qui ad.--_quia privatam quandam excellentiam contrahit_
+(_contrahunt_ B) ABCD.
+
+tentat.--Am. Er. et Lov. _contrahere emendicata suffragia tentat; et cum a
+me_. Somm. _contrahit, et emendicata suffragia tentat; et cum a me_.
+Prætulimus lectionem Mss. quæ etiam est Bad. et Arn. Mox post _sæpe_ om.
+_homo_ plures Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.] {296}
+
+contemptu.--Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap. Mart. _de ipso vanæ gloriæ
+contemptu_. Abest, _vanæ_, a mss. quorum etiam nonnulli verba sequentia sic
+interpungunt: _Non enim eam contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus est
+aliud._ ABDE. Omisimus ergo _vanæ_, atque ita esse interpungendum
+censuimus. ed. Ox. [_contemptu vanæ gloriæ--cum gloriatur intus. Etiam
+intus_ ed. P.]
+
+placeant.--Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5 Mss. ap. Mart. absque
+negatione, _vel placeant_. E.
+
+gratia.--Edd. plerique locum huncce ita interpolatum habent: _aut etiam
+sicut ex tua gratia, sed non sua merita, non tamen_. (_sicut ex tua gratia
+merita_ E.) Removimus hæc verba, _sed non sua merita_, quia iis carent Mss.
+
+eam ABCDE [_ea_ ed. P.] et pen. _sed_ + _et_ iid.
+
+201. memoriæ.--Lov. _memoria_. mox pro _latis_, _lætis_ AD.
+
+degravat.--In Mss. omnibus, nullo fere excepto. _Tantum consuetudinis
+sarcina digna est._ Ita etiam Bad. ABCDE.
+
+Ambiendum.--Sic Mss. excepto Lyrensi qui habet _Abeundum_. et 3, ap. Mart.
+qui habent _An abeundum_? Arn. _An ambiendum_? At Bad. Am. Er. Lov. _An
+eundum_. E.
+
+202. et multum. _at_ AD _ad_ BC.
+
+§. 68. l. 3. mediator ille = _ille_ ABCD utpote qui a loco SS. absit; unde
+mox "_qui_ (BC) non rapinam arbitratus _est_ esse." ABCD.
+
+impiorum.--Benign. Ms. _justificandorum impiorum_. Corb. Ms. et 4 ap. Mart.
+_justificatorum piorum_. Utraque lectio conjectura est scribæ, qui textum
+haud intellexit. ed. Ox.
+
+Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis Mss. ABCD. [_Hic_ E cum ed.
+P.]
+
+simul unus Deus.--Mss. plerique non habent verba, _cum Spiritu sancto_.
+ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. ad p. 126. uncinis includit Lips. [E. cum
+ed. P. _simul cum Sp. S._]
+
+203. agitaveram corde ABCD. _in corde_ sed _in_ puncto notato, E. [_in
+corde_ ed. P.]
+
+pen. Deum ABCDE [_Dominum_ ed. P.]
+
+ult. requirunt. _requirent_ ABCD.
+
+205. l. 4. eas ABCDE [_ea_ ed. P.]
+
+206. Sacrificem.--Lov. _quia sic est, ut sacrificem_.--Sic etiam Er. Ven.
+Somm. et quinque Mss. citati apud Martin. E.
+
+207. recumbentes.--Sic Arn. et duodecim Mss. At Lov. _recubantes_.
+
+voluptatum.--Codex Corb. _superaffluentia_ Bad. Am. cum quatuor Mss.
+_superfluentium voluptatum_. mox pro _sitientem_, _sentientem_ ABCD. mox §.
+4. l. 1. _et_ ante _exaudi_, _de_ ante _lapidibus_, _Domine_ ante _Deus_
+om. ABCD. et pro _sicut_, _ita ut_ habent. _delectationes_ + _suas_ 5 Mss.
+ap. Mart. et E.
+
+208. ipsos.--Sic antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, _ipsum
+quæro_. sic 2 Mss. ap. Mart. et E.
+
+te.--Deest in edd. _a te_ quæ voces in Mss. prope omnibus inveniuntur.
+Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in Lips. uncinis inclusi sunt.
+
+mox l. 14. _te te_ ABCD. [_te_ ed. P.]
+
+in eo = ABCD.
+
+cui comparata _quo_ (_cui_ E) _comparato_ ABCDE.
+
+terram.--Apud Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5: _In principio fecit Deus
+coelum et terram. Quomodo_. Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed
+absunt a Mss. et ab editione Arnaldina.
+
+209. l. 8. quo artem capiat et videat. _capit ut videat_ Germ. ap. Mart.
+_capit_ ABCD.
+
+laudant. _laudent_ ABCD.
+
+Domini. _Dei_ ABCD = _mei_ E.
+
+210. Verbi tui. _Verbo tuo_ ABCD.
+
+sempiterne.--Nonnulli e Mss. _simul et sempiterno dicis_. (D. cum textu sed
+sup. ras.) Mox etiam plures potioresque cum Arn. habent, _et simul et
+sempiterna fiunt_.--Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, _et simul et
+sempiterna_. Somm. Flor. _simul et sempiterna_: omissa ante _simul_
+particula _et_. ABCDE [_sempiterna_ ed. P.]
+
+tunc desinit ABCDE. [_esse desinit_ ed. P.]
+
+_quia_.--Habent edd. _qui et loquitur_. At Mss. _quia et loquitur_, juxta
+Græcum: [Greek: hoti kai lalô humin]. Sic legisse Augustinum intelligitur
+aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan. etc.
+
+dicentis.--Ben. Mart. ABCDE.--_dicentem_ Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et
+Rond. cum tribus Mss. [_dicentem_ ed. P.]
+
+211. ubi.--Sic Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [_ibi_ man.
+2^{da}. E. c. ed. Ben.]
+
+sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum ed. P.]
+
+egestate. _paupertate_ cum Vulg. ABCD.
+
+exstitit. _existit_ ABCD.
+
+212. præterire. _præteriri_ ABCD. mox _dictet et futura_ ABCD. _dicit et_ 2
+Mss. ap. Mart. [_dictet futura_ ed. P.]
+
+aliud ridere. _aliud est_ ACD.
+
+creatura.--Benignianus codex, _quod nullam faciebat creaturam_.
+
+213. §. 16. l. 6. isti enim nostri ABCDE. [_autem_ ed. P.] mox = _et_ ante
+_eunt_ ABD.
+
+214. esse.--Lov. _tendit ad non esse_ B. Abest particula, _ad_, a Mss. quæ
+et alias ab Augustino non adhibetur post verbum _tendit_, ut lib. 4 hujus
+operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse."
+
+§. 19. l. 1. utrum præsens.--_utrum et_ Arn. Mor. Mart. c. 1 Ms.
+
+215. ita mediorum ABCD. [_ita si_ E. c. ed. P.]
+
+poterunt. _potuerunt_ ABCD. {297}
+
+ei ABCDE. [_ejus_ ed. P.]
+
+216. narrarent ABCD. [_vera narrarent_ E. c. ed. P.]
+
+imagines.--Edd. plerique _præsententur imagines_ 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. et
+paulo post, _præsentia futurorum_, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem Mss.
+quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus.
+
+est.--BC. Er. Ven. Lugd. _erit_. ADE.
+
+217. occultorum = ABCD.
+
+fateorque. _fateor quia_ BD. _quod_ AC.
+
+218. metitur.--Edd. aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.)
+_metimur ergo cum præterit ... non metimur_ (A); _quid enim metiatur_.
+(_metiamur_ E.) Male. mox _metimur_ A. et in fin. cap. _metitur_ BC. et D.
+sup. ras.
+
+confitebor. _confitear_ ABCD.
+
+vere. _vera_ AD.
+
+cognoscere.--Bad. Am. Er. Lov. Som. _cognoscere te_. 5 Mss. ap. Mart. et E.
+Expungendum est, _te_, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo,
+cognoscendo loquitur Augustinus.
+
+vivo.--Lov. _ad hanc inhio_: recte, nisi alii refragarentur et edd. et Mss.
+qui magno consensu ferunt, _ad hanc vivo. et propter hanc vivo_ E. _ad hunc
+vivo_ AC.
+
+219. annui.--Sic legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel
+cum Arn. _et non annui_. Ubi Germ. codex habet, _et non abnui_. Lov. vero
+cum aliquot Mss. _et non anni_ ABCDE. Er. _et anni_. Denique Bad. et Am.
+_et non animi_.--Editio Veneta: _tempora, et anni; non annui_.
+
+ligneolæ.--Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.) _circuitum illius, aut definite
+duplum ligneolæ rotæ_.--Er. Ven. Lugd. _igneolæ_.
+
+totius.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap.
+Mart. _totus_. E manu post.
+
+ille.--Er. Ven. Lugd. _illa._ mox _quantum_ ABCDE.
+
+220. victoriosum.--Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. _ut victor
+Josue_ Bert. et E.
+
+cum. = ABCD.
+
+si et. ABDE. [_etsi_ ed. P.] mox _motus_ ABCD.
+
+221. _id_ ipsum A. _ad_ ipsum E. [_ipsum_ ed. P.] mox _moram_ pro _mora_
+ABDE.
+
+item. _idem_ BC.
+
+illud? Tempus metior. _tempus illud? Metior_, AD. _illud tempus. Metior_
+BC.
+
+puta. _puto_ ABCD.
+
+222. tenore. _tempore_ ABCD.
+
+l. 17. ad aliquam. _aliqua_ ABCD.
+
+pronuntio, renuntio. _pronuntio et_ ABCDE.
+
+Ipsamque longam num--? ABCD. [Ipsam _quoque_ longum _non_ E. c. ed. P.]
+
+qua.--Lov. et antiquiores editiones, _quam metior_. (ABC. et mox _qua_
+ACD.) Sed melius Arn. cum Mss. _qua_: statim quippe dixerat Augustinus
+brevi syllaba longam se metiri.
+
+223. eas. _ea_ ABCD.
+
+consumptione. _consummatione_ ABCD.
+
+pergat.--2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In prius edd. _peragat abesse quod
+aderit_. Bert. et E.--Quidam legendum putant; _pergat adesse quod aberit_;
+quam lectionem Mart. et Rond. in textum receperunt. _pergat ad esse_
+[_adesse_ Mor.] _quod aderit_. ABCD.
+
+224. illo.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E.
+[_illa_. ed. P.]
+
+extentus.--Sic Mss. At edd. _intentus_. E.
+
+dissilui.--Mss. Benign. Corb. et alii non deteriores, _dissolui_.
+
+225. Qui. [_quod_ ex err. typoth.]--Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn.
+Mor. et Rond. cum octo Mss. ABCDE. [_Quod_ ed. P.] mox _dicit_ ABCD.
+
+et. _ut_ ABCD.
+
+distentione.--In vulgatis, et aliquot Mss. _sine distinctione_. E. At in
+Mss. pluribus et melioris notæ habetur, _sine distentione_, (E. in marg.)
+consequentius porro ad illud quod præcedit: _Neque enim sicut nota
+cantantis ... variatur affectus sensusque distenditur_.
+
+226. accepit. _cepit_ ABCDE.
+
+cujus.--Er. Lugd. Ven. Lov. _cui_.
+
+227. hanc. _hæc_ ABCE.
+
+§. 4. l. 6. luculenta. _lucentia_ ABCD.
+
+ea.--Ita in Mss. et concinnius quam si legas ut in vulgatis, _Et cum in ea_
+ABCDE.--Somm. utraque particula omissa, sic incipit: _Cum in ea_.
+
+quod. quod, _quid, quid_. ABCDE.
+
+confitear.--In Mss. omnibus habetur, _si totum confitear_: cujus
+propositionis sensus ex istis completur verbis, _quis legentium capere
+durabit_?
+
+autem.--Mart. ex uno Ms. _Verumtamen_: sic etiam unus apud Rond.
+manuscriptus.
+
+228. nihil.--Sequimur Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov.
+et Arn. habent, _quiddam inter formam et nihil_, [ABCD.] _nec_. [_et_ A.]
+At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: _quam cogitabam quiddam
+informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil_. E.
+
+est.--Sic Mss., paucis exceptis. _esse_ A. At Lov. cum antiquioribus
+editionibus: _nihil aliquid est, et non est, hoc eam dicerem_. E. _si dici
+posset, aliquid et est, et non est_. Ulim.
+
+aliud.--Editi, _alibi aliud_. E.
+
+de nihilo. bis ABCD.
+
+229. talis. _alias_ ABCD.
+
+aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis edd. _sed tenebræ erant.
+et_ e Gen. ABCD.
+
+abyssum.--In prius vulgatis, _et tenebræ_ {298} _erant super abyssum_ A.
+Sed abest, _erant_, a Mss. BCDE.
+
+terra.--Lov. cum aliis edd. _informitas terræ invisibilis_ ABCDE. _et
+incompositæ_ ABCD.
+
+230. l. 1. O Lumen Veritas ABCDE. [_O Veritas_ ed. P.]
+
+impacatorum.--Lov. et Arn. _propter tumultus peccatorum_. Sed melius Bad.
+Am. et Er. _impacatorum_. Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine
+designati videntur Manichæi, Scripturarum sacrarum inimici.
+
+revivisco.--Sic habetur in prius edd. _hunc bibam, et tunc vivam; nam non
+ego vita mea. Si male vixi, ex me mors mihi_ [_mihi mors_ E.] _fui, et in
+te revivisco_. E _tunc_ pro _hinc_, et _et_ ante _in te_, restituimus cum
+ABCDE [_hinc_ et = _et_ ed. P.]
+
+in aurem interiorem. _in aure interiore_ ubique ABCD.
+
+voluptas.--Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex. et ABCDE [_voluntas_ ed. P.]
+
+231. peregrinatio.--Lov. et Arn. _Unde intelligat anima quantum
+peregrinatione_. Prætulimus lectionem Bad. Am. et Er. quæ ex pluribus Mss.
+comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthæc verba, _unde intelligat
+anima_, ad illa referuntur, _quam longe super omnia tempora sis æternus_.
+
+§. 14. l. ult. nulla. _nullæ_ ABCD.
+
+232. quoto, _quo_ ABCD. et man. 1^{ore}. E.
+
+manifestatione.--Lov. et 2 Mss. ap. Mart. _in manifesta facie_.
+
+233. de.--Somm. Rond. et Lips. omittunt præpositionem _de_. E.
+
+nostrum.--ABCDE. Rond. _te arbitro, Deus omnium nostrum_. [_nostrorum_ ed.
+P.]
+
+dicit.--Sic legendum juxta Mss. Angl. [_dicitur._]
+
+234. æternum.--Arn. cum Mss. quatuor, _sine labe stat in æternum_. _in
+æternum stat_ E. mox = _Deo_ ABCD.
+
+quoniam ABCD [_quia_ ed. P.]
+
+235. suspiret. _suspirat_ ABCD.
+
+concedunt. _contendunt_ ABCD.
+
+238. prope.--Lov. _proprie_.
+
+239. Corporale.--Ita plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som.
+Blas. cum quinque Mss. habent, _id est, Incorporale_. Lov. _id est,
+Corporabile_.
+
+240. vultis.--Somm. et Germ. 1. _quisquam ita tentaverit, si non vult
+istam_. Mart. c. 2 Mss. _si non vult hanc_.
+
+intelligamus.--In omnibus fere libris legitur, _nisi ut intelligamus_;
+(ABCDE.) librariorum lapsu, qui forte mutarunt _aut_, in, _ut_. Hanc porro
+particulam removimus juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet
+Lips.]
+
+præscriptum. _scriptum_ ACDE et paullo ante, = _Deus_ ABCD.
+
+a Deo. _ab eo_. ABCD.
+
+aut si eo ABCDE. [_in eo_ ed. P.]
+
+241. audimus.--Rond. cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [_audivimus_
+ed. P.]
+
+ex Deo ABDE. _e_ C. [_a Deo_ ed. P.]
+
+vera.--Lov. _sic inveniet eam inter tam multa verba_. E.--Sic quoque
+Sommalius. _Inveniet_ legit etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [_invenit_ ed.
+P.]
+
+242. l. 2. sive quid aliud ABCD. [_aliud aliquid_ E. c. ed. P.]
+
+veritatis. _veritas_ ABCD.
+
+244. existere. ed. Ben. ABCDE. _existeret_ Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart.
+cum quatuor Mss. et Rond. cum sex Mss. [_existeret_ ed. P.]
+
+Domine ABCD. [_et Dom._ E. c. ed. P.]
+
+245. et fierent.--_et ut fierent_ ABCD.
+
+variationes.--Ita Lov. Sed alii libri editi et scripti habent,
+_narrationes_ (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano, qui pro ea voce substituit,
+_rationes_.
+
+creaturæ.--_naturæ_ ABCD.
+
+246. acutum.--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati
+apud Mart. _sic acuto cernat animo_. ABCD.
+
+prior.--Edd. _perficiendi potentia_ (BC.) _prior_; refragantibus Mss.
+quorum lectionem amplectimur.
+
+247. narrari.--Legendum videtur, _variari_: vult enim Augustinus quod sicut
+sonus origine præcedit cantum qui ex eo formatur; ita materia _velut
+tempore_, id est origine præcedere debet, ut aliquid de illa _variari_
+possit.
+
+præcedatur.--Sic Mss. et Arn. At Bad. habet, _præcedantur_; "5 Mss. &c."
+ap. Mart. _præceduntur_. alii edd. _præcedunt_ E.
+
+248. vidit. "Ita 2 Germ. c. omn. fere Mss.; aliquot editi _videt_." Mart.
+[_videt_ ed. P.]
+
+excelsior.--Plerique editi, _excellentior_.
+
+sufficient.--Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart. cum quatuor Mss. et ABCDE.
+_sufficiant_.
+
+249. l. 1, 2. Invoco. _Invocem_ ABD.
+
+ne. ABCD. [_nec_ ed. P.]
+
+250. natura.--Somm. et quinque Mss. apud Mart. _spirituales corporalesque
+naturæ_.
+
+promeruerunt.--Somm. Dub. Mart. et Rond. cum quatuor Mss. ABCDE.
+[_promeruerant_. ed. P.]
+
+251. hærendo ABCDE. [_cohærendo_ ed. P.] mox _quodcumque_ pro _quod
+utcumque_ ABCD.
+
+252. nostræ.--Insignem huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in
+excusis erat, detractis verbis istis, _sapientiæ nostræ_.
+
+253. dicam.--Mss. non habent hoc loco, _Mergimur et emergimus_.--Neque
+Somm. {299} neque Flor. habent hæc verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis
+includit Lips.]
+
+spiritualis.--Ita Mss. At editiones, excepta Arnaldina, præferunt,
+_sprituales_. E. Non bene: intendit quippe Augustinus abyssum
+intellectualis omnis creaturæ ipso Angeli et hominis lapsu fuisse
+indicatam.
+
+amo.--Sic in Mss.--Sic etiam Am. Er. et ed. Florentin. ABCD. Lips. [_redde
+te mihi: te enim amo_ E. c. ed. P.]
+
+abscondatur.--Lov. _donec abscondar_. Sed verius editiones aliæ cum Mss.
+_abscondatur_. Subintellige, _vita mea_.
+
+254. aguntur. _coguntur_ hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox _super_
+pro _supra_ bis ex ABCDE.
+
+_mihi_.--In prius excusis, _quæ dixerunt mihi_. Sed alludit Augustinus ad
+Psal. 121, ver. 1, in quo legere solet, _qui dixerunt_; et sic habent hic
+Mss.
+
+lux.--Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent, _facta est_; (E.)
+et paulo post, _quo tenebræ fuimus_. E.
+
+255. intelligat; a te petat. Sic Mss. omissis verbis, _et qui non potest_,
+ABCD _et a te_ E. uncinis inclusa habet Lips. [_et qui non potest_ ed. P.]
+
+dum...quod loquitur.--Somm. Lov. Dub. Mart. c. 4 Mss. Rond. _sciat quid
+loquatur, dum_ ABCD. _quod_ ABCDE [_cum_--_quid_ ed. P.]
+
+256. l. c. et ibi probent. ABCD [_et probent_ E. c. ed. P.]
+
+sunt.--Er. et Lov. _quam longe aliud sunt_. Sed abest _aliud_ a Mss. necnon
+ab edd. Bad. Am. Somm. et Arn. Mox pro _nosse_, _scire_ BC. pro _novi_,
+_scio_ ABCD. et post _velle_, _ut sim_ ABCD.
+
+ut.--Lov. _aut terna_. Sed clarius aliæ editiones cum Mss. _ut terna_. Mox
+enim sequitur, _an utrumque_; quo significatur duo jam esse proposita:
+unum, _an propter tria hæc ibi Trinitas_; alterum porro, _an in singulis
+hæc tria_, ita _ut terna singulorum sint_. Quanquam apud Am. et Er. sic
+post hæc legitur: _an utrorumque miris modis simpliciter et multipliciter
+infinito insensibili sine quo est_. Ita quoque apud Bad. nisi quod habetur,
+_fine_; non, _sine_.
+
+suo.--Somm. Moret. et Rond. _in Christo Filio suo_. Mart. c. Germ. et 2
+aliis _in Filio suo_.
+
+257. l. 4. conversi ABCD. [_et conversi_ E. c. ed. P.]
+
+sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ. et 4 aliis et Rond. ABCD
+_non_ manu priore E, post^e. _jam_. Er. Lugd. _Sed jam non in voce_. [_sed
+in voce_ ed. P.]
+
+_mentibus_.--Mss. aliquot ex vetustis, et ABCD. _effici sensibus_.--Paulo
+post etiam Somm. et Rond. _ut sensibus perfecti sitis_. ABCD. paullo ante,
+_sensus_ pro _mentis_ etiam E., sed ibi solus.
+
+258. l. 3. eorum sensus corrumpantur,--_sensus corporum_ ABCD.
+
+es.--Apud Lov. omittitur, _Ecce ubi es_.
+
+astabo.--Editi cum nonnullis Mss., _Mane astabo tibi_. ABDE. At abest
+_tibi_ a verioribus codicibus. C. mox _unde et in_ ABCD [_unde in_ E. c.
+ed. P.}
+
+259. suspicere.--Lov. cum antiquioribus editionibus _suscipere_; (B.) et
+paulo post: _susciperent et cognoscerent misericordiam tuam_. Sed liquet
+meliorem esse Mss. lectionem, quam in textu damus. mox _agnoscere_ ABCD.
+
+260. quod.--Lov. _quos_, in textu; et ad marginem, _quod_: hoc præferre
+visum est, maxime cum legatur in edd. aliis et Mss.
+
+nobis.--In vulgatis, _quod nondum est, da nobis_. At in Mss. non habetur,
+_da_, nisi forte in aliquo e recentioribus. [5 ap. Mart.]
+
+261. atque.--Ita Bad. Am. Er. cum Mss. undecim. At Lov. et Arn. _progredi
+sinantur aquæ, ut in se comminuantur_.
+
+suum.--Bad. Am. Er. et Lov. omittunt, _et dat fructum suum_.--Alii etiam
+cdd. id omittunt, et uno periodo sequentes, habent paulo post, _germinet_.
+
+beneficum.--Sic legendum, juxta quatuor Mss. Angl. (ABCDE.)--Hanc lectionem
+omnino sequendam affirmat Mart. et illam tuetur auctoritate unius Ms. Hanc
+quoque usurpat editio Florentina, illique lectioni adstipulantur tres Mss.
+citati apud Rond. Præterea, cum fuerit bis excusus ille tomus primus BB. in
+prius edito legitur _beneficium_; in edito posterius, _beneficum_, licet
+suam superiorem notam Patres BB. servaverint, in qua lectio _beneficum_
+referenda in textum declaratur.
+
+262. et ecce ABCD. (sicut plures e PP. ap. Sabat.) Lips. [om. _et_ ed. P.]
+
+benignitatis operarios.--Quatuor Mss. Angl. (ABCD. abest ab E.) Vocem scil.
+_benignitatis_. e loco Psalmi prox. cit. _annum benignitatis tuæ_ hic haud
+dubie inseruit ipse Aug. Ed. Ox. [_mitteus operarios_ ed. P.]
+
+optanti.--Lov. _vitam optanti_, et paulo post, _ortum præparas_: contra
+quam habent cæteri codices, quos utroque loco sequimur.
+
+263. principia.--Mss. melioris notæ, _in principia_, id est in luminaria
+noctis: quæ lectio videretur præferenda, nisi paulo supra haberetur, _in
+principio_ diei; forte pro _in principium diei_, juxta librum 1 de Genesi
+contra Manichæos, cap. 14. [ed. B.] _principia_ CDE. quod omnino
+præferendum videtur, quum cdd. auctoritate firmetur; lectio vero
+_principio_ e manu emendatrice facile profluxerit, [_principio_ AB. c. ed.
+P.]
+
+264. despectorum.--Am. Er. et novem Mss. _desperatorum_. E.
+
+quasi decurrens spiritus vehemens. ABCD et sic Aug. de Unit. Eccl. T. 9.
+col. 356. c. a Sabat. allegat.--_ferretur flatus_ {300} _v._ a librariis,
+utpote usitatior, illata est; habent etiam _ferretur_ BC; duplicem
+lectionem AD. _decurrens spiritus vehemens ferretur flatus vehemens._
+[_ferr. flat. veh._ ed. P.]
+
+per quos. _quod_ ABCD et E man. post.
+
+_in_ nomine tuo ABCDE [_nom. tuo_ ed. P.]
+
+265. §. 27. l. 2. cognitiones. _cogitationes_ ABCD et E man. 1^{ore}.
+
+l. 7. multiplicantur ABCDE [_multiplicatur_ ed. P.]
+
+a quo. _qua_ (sc. pulchritudine) ABCD.
+
+ejecit.--Lov. Ulim. Mart. c. 3. Mss. Arn. Mor. et Rond. _ejicit_.
+
+266. signo.--Somm. et Rond. cum quinque Mss. _in signum_. ABCD.
+
+ut operentur. _et operantur_ ABCD.
+
+eis.--Lov. _benedicunt eis_. Sed legendum cum edd. aliis et Mss.
+_benedicuntur ab eis_: quæ lectio perperam correcta est propter verbum,
+_exhortantur_, quod putarunt active usurpari.
+
+sumit.--Arn. et Mart. cum sex Mss. ABCD. [_sumpsit_ E. c. ed. P.]
+
+intenta. _attenta_ ABCD.
+
+267. viva.--Plures Mss. _in animam vivam_. ABCD.
+
+268. et. ABCDE. [_nec_ ed. P.]
+
+_vos._--In edd. deest _vos_. quam vocem restituere placuit ex Mss. quia
+locum illum sic referre solet Augustinus.
+
+eum.--Bad. Am. Er. et Arn. _facis jam capacem_. Sic etiam duo e Mss.; mox
+_vel unitatem_ ABCD.
+
+269. neque enim de. ACDE [_neque de_ B. c. ed. P.] mox _in agnitione Dei_
+ABCDE [--_onem_ ed. P.]
+
+quanquam.--Ita plerique Mss. cum Arn. At aliæ editiones habent, _tanquam_:
+Mss. tres, ap. Mart. _quemquam_; mox "de _his_ qui" pro _iis_ ABCD. cum
+vers. Vet. cont. Vulg.
+
+270. qua.--Lov. aliæque editiones, excepta Arn. _quæ_ (E): male, uti ex
+Mss. et ex sermonis serie intelligitur, et paullo ante _renuntiandis_ pro
+_enuntiandis_ ABCD.
+
+271. effert. _offert_ ACDE.
+
+affectionibus. 2 Germ. ap. Mart. ABCDE [_affectibus_ ed. P.]
+
+eorum. ABCDE [_horum_ ed. P.]
+
+272. non moventur nisi variis. sic Dub. Mart. et Rond. cum undecim Mss.
+BCD. [_nisi a variis._ AE. c. ed. P.]
+
+loquar. _loquor_ BCDE.
+
+serpentibus. repentibus ABCD.
+
+273. gaudes.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex, et Rond. cum undecim Mss. ABCD
+expungunt verba, _in omnibus_. Non male. [_in omnibus gaudes_ ed. P.]
+
+_fructum._--Bad. Am. Er. et Lov. addunt, _abundantem_. (E.) Sed hac voce
+carent Mss. et Arn.
+
+didicit ABCDE [_didici_ ed. P.]
+
+274. credimus. _credidimus_ ABCD. mox pro
+
+pertineat. _pertineant_ ABCD et pro
+
+animus. _anima_ ABCD.
+
+videmus.--In Mss.--Sic quoque legunt Mart. c. 5 Mss. Flor. et Rond. cum
+aliquot Mss. et ABCD. [_vidimus_ ed. P.] mox = _omnia_ ABCD.
+
+illud.--Lov. _illud atque aliud vidisti_.
+
+dicunt.--Ita Mss. plerique cum Arn. At Lov. aliæque editiones, _Hoc modo
+dicuntur etiam_.
+
+275. edidisti. _dedisti._ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart.
+
+§. 44. pen. dicatis. _dicitis_ ABCD.
+
+276. devincti.--Sic legendum juxta Mss. Anglicanos. [BCD tantum.]--Hanc
+lectionem habet Mart. [ex iisd. Mss.] necnon Rond. cum tribus Mss.
+[_devicti_ AE. c. text. Ben. et Lips.]
+
+places.--Bad. Am. Er. Lov. _complaces_.
+
+277. Spiritum quem dedit ABCDE [_Sanctum_ ed. P.]
+
+est.--Quinque Mss. apud Mart. _sed est est_. punctis notatur _quod_ man.
+post. in E.
+
+ornatu.--Tres Mss. apud Mart. _in ornatum_.
+
+concipiendam. _concupiscendam_ BCE _concupiendam_ AD. vid. p. 277. not. d.
+
+278. te.--Angl. Mss. _et amemur a te_. [ABCD tantum.]
+
+tua.--Ita Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. _non de te aliqua, non de tua,
+vel quæ antea fuerit._ ita E, sed = _te_.
+
+§. 49. l. 14. in unam conspirationem. _in una conspiratione_ ABCD et E man.
+post.
+
+l. 15. et tibi + _ut_ ABCDE.
+
+formasti.--Codex Benignianus, _firmasti_.
+
+279. vespera.--Sic legendum liquet cum Albinensi codice; non ut alii
+plerique editi et scripti habent, _pacem sine vespera_. ABCDE.
+
+tempus.--Hic editiones, excepta Arnaldina, interponunt, _nec operaris ad
+tempus_; (E.) quæ verba absunt a plerisque codicibus manuscriptis. ABCD.
+
+280. l. 3. bona opera. = _bona_ ABCD.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{301}
+
+INDEX CAPITUM
+
+(EX EDIT. BENED.)
+
+       *       *       *       *       *
+
+  LIBER PRIMUS.
+
+  I. Deum vult laudare ab ipso excitatus.                              p. 1
+
+  II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.                    2
+
+  III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.          id.
+
+  IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.                      id.
+
+  V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.                              3
+
+  VI. Infantiam suam describit; laudat Dei providentiam et æternitatem.   4
+
+  VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.                                  6
+
+  VIII. Unde puer loqui didicerit.                                        7
+
+  IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.         8
+
+  X. Amore lusus et spectaculorum avocatur a litterarum studio.           9
+
+  XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio differt.
+                                                                        id.
+
+  XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.              10
+
+  XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.                        11
+
+  XIV. Litteras Græcas oderat.                                           12
+
+  XV. Precatio ad Deum.                                                  13
+
+  XVI. Improbat modum juventutis erudiendæ.                             id.
+
+  XVII. Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re litteraria.  14
+
+  XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non divinorum
+         præceptorum.                                                    15
+
+  XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt.                   16
+
+  XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis Deo gratias agit.             id.
+
+  LIBER SECUNDUS.
+
+  I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit.                               18
+
+  II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso consumptum.   19
+
+  III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum proposito.      20
+
+  IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.                                  21
+
+  V. Neminem peccare sine causa.                                         22
+
+  VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse vera et
+      perfecta.                                                          23
+
+  VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a multis
+       servatus sit.                                                     25
+
+  VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.                    id.
+
+  IX. Contagiosa res sodales mali.                                       26
+
+  X. In Deo omne bonum.                                                 id.
+
+  LIBER TERTIUS.
+
+  I. Amore quem venabatur capitur.                                       27
+
+  II. Amavit spectacula tragica.                                        id.
+
+  III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.                29
+
+  IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem philosophiæ.       30
+
+  V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.              31
+
+  VI. A Manichæis quomodo captus.                                       id.
+
+  VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur.                   34
+
+  VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ
+        facinora.                                                        36
+
+  IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.         38
+
+  X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus.                                39
+
+  XI. Planctus et somnium matris de filio.                               42
+
+  XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo de
+       ipsius conversione.                                               43
+
+  LIBER QUARTUS.
+
+  I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.                                 45
+
+  II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam
+      promittebat, contemnit.                                            46
+
+  III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et rerum
+       peritum revocatur.                                                47
+
+  IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
+  {302}
+      involverat;eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis
+      efficacia sacramenti Baptismi.                                     49
+
+  V. Cur fletus dulcis miseris.                                          50
+
+  VI. Quantus ex amici morte dolor.                                      51
+
+  VII. Impatientia doloris mutat locum.                                  52
+
+  VIII. Tempus et amicorum colloquia doloris edentur.                   id.
+
+  IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.                        53
+
+  X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere.             id.
+
+  XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.                 54
+
+  XII. Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum.        55
+
+  XIII. Amor unde proveniat.                                             56
+
+  XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc amaverat.    57
+
+  XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit capere
+      spiritualia.                                                       58
+
+  XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
+       intellexit.                                                       60
+
+  LIBER QUINTUS.
+
+  I. Excitat mentem ad Deum laudandum.                                   63
+
+  II. Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
+      converti.                                                         id.
+
+  III. De Fausto manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per
+       creaturas Creatorem non cognoverunt.                              64
+
+  IV. Sola Dei cognitio beat.                                            66
+
+  V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris
+     faciebat.                                                           67
+
+  VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.             68
+
+  VII. Alienatur a secta Manichæorum.                                    69
+
+  VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.                    70
+
+  IX. Febri correptus periculose laborat.                                72
+
+  X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.                         74
+
+  XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.                     77
+
+  XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores.                           78
+
+  XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio suscipitur. 79
+
+  XIV. Audito Ambrosio, paulatim ab erroribus resipiscit.               id.
+
+  LIBER SEXTUS.
+
+  I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus.                            82
+
+  II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum.                           83
+
+  III. Occupationes et studia Ambrosii.                                  84
+
+  IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit.                86
+
+  V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.                 87
+
+  VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis.         90
+
+  VII. Alypium a Circensium insania convertit.                           91
+
+  VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea
+        abhorruerat.                                                     93
+
+  IX. Alypius ut fur apprehenditur.                                     id.
+
+  X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.                          95
+
+  XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.                   96
+
+  XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et cælibatu.  98
+
+  XIII. Uxor quæritur Augustino.                                         99
+
+  XIV. De vita communi agenda cum amicis deliberat.                     100
+
+  XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit.                     101
+
+  XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.                        id.
+
+  LIBER SEPTIMUS.
+
+  I. Deum cogitat tanquam aliquid corporeum per infinita spatia
+     diffusum.                                                          102
+
+  II. Momentum quo Nebridius confutarat Manichæos.                      104
+
+  III. Liberum arbitrium causa peccati.                                 105
+
+  IV. Deum incorruptibilem esse oportet.                                106
+
+  V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus.                       107
+
+  VI. Mathematicorum divinationes rejicit.                              108
+
+  VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.                       111
+
+  VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.               112
+
+  IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non incarnati
+      humilitatem invenit.                                              id.
+
+  X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.                          115
+
+  XI. Quomodo creaturæ sunt, et non sunt.                               116
+
+  XII. Omnia bona, quæcumque sunt.                                      id.
+
+  XIII. Omnia condita laudant Deum.                                     117
+
+  XIV. Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.          id.
+
+  XV. Quomodo veritas et falsitas in creaturis.                         118
+
+  XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.                            id.
+  {303}
+
+  XVII. Quæ retardent a cognitione divinorum.                           id.
+
+  XVIII. Solus Christus via ad salutem.                                 119
+
+  XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.                           120
+
+  XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.            121
+
+  XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis.     122
+
+  LIBER OCTAVUS.
+
+  I. Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit.        125
+
+  II. De Victorino rhetore converso.                                    126
+
+  III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione.     129
+
+  IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium.                  131
+
+  V. Quæ remorabantur eum a conversione.                                id.
+
+  VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.                                 133
+
+  VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.                               136
+
+  VIII. In hortum secedit; quid ibi egerit.                             137
+
+  IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.                   138
+
+  X. Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas
+     contrarias naturas asseverant.                                     139
+
+  XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.                            141
+
+  XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.                          142
+
+  LIBER NONUS.
+
+  I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.                     145
+
+  II. Deserere rhetorices professione differt usque ad vindemiales
+      ferias.                                                           146
+
+  III. Verecundus concedit illi rus suum.                               147
+
+  IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium. Quibus
+      coelitus perfusus gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum
+      Psalmos evolvit. Acerrimo dolore dentium subito liberatur.        149
+
+  V. Ambrosium consulit quid legendum.                                  153
+
+  VI. Mediolani baptizatur cum Alypio et Adeodato.                      154
+
+  VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani. Inventio corporum
+       SS. Protasii et Gervasii.                                        155
+
+  VIII. Evodii conversio. Matris obitus, ejusque a teneris educatio.    156
+
+  IX. Laudabiles matris suæ mores prosequitur.                          159
+
+  X. Colloquium cum matre de regno coelorum.                            160
+
+  XI. De ecstasi et morte matris.                                       162
+
+  XII. Quomodo luxerit mortem matris. Sacrificium pro defunctis.        163
+
+  XIII. Orat pro matre defuncta.                                        166
+
+  LIBER DECIMUS.
+
+  I. In Deo solo spes et gaudium.                                       168
+
+  II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.                168
+
+  III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit.      169
+
+  IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.                 170
+
+  V. Homo sese totum non novit.                                         171
+
+  VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus
+      cognoscitur.                                                      id.
+
+  VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.               173
+
+  VIII. Memoriæ vis.                                                    id.
+
+  IX.  Memoria disciplinarum.                                           175
+
+  X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus
+     abditiore sinu eruuntur.                                           id.
+
+  XI. Quid sit discere.                                                 176
+
+  XII. Rerum Mathematicarum memoria.                                    177
+
+  XIII. Memoria meminisse nos meminimus.                                id.
+
+  XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti quomodo
+       recordamur.                                                      id.
+
+  XV. Etiam quæ absunt meminimus.                                       178
+
+  XVI. Et oblivionis memoria est.                                       179
+
+  XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus.  180
+
+  XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria teneretur.    181
+
+  XIX. Quid sit reminisci.                                              id.
+
+  XX. Ut beatitudinem omnes appetant, oportet eam noverint.             182
+
+  XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.                           183
+
+  XXII. Beata vita quæ, et ubi.                                         184
+
+  XXIII. Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi.                   id.
+
+  XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.               185
+
+  XXV. In quo memoriæ gradu reperiatur Deus.                            185
+
+  XXVI. Ubi invenitur Deus.                                             186
+
+  XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchritudo.                        id.
+
+  XXVIII. Miseriæ hujus vitæ.                                           id.
+
+  XXIX. In Deo spes tota.                                               187
+
+  XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.        id.
+
+  XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulæ.                                189
+  {304}
+
+  XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.                              191
+
+  XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.                             192
+
+  XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.                            193
+
+  XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est
+        curiositatis.                                                   194
+
+  XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiæ.   197
+
+  XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.                                  198
+
+  XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.                          200
+
+  XXXIX. Amoris proprii vis et natura.                                  id.
+
+  XL. Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit.                    id.
+
+  XLI. Triplex cupiditas.                                               201
+
+  XLII. Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores
+        infeliciter recurrerunt.                                        id.
+
+  XLIII. Christus verus mediator.                                       202
+
+  LIBER UNDECIMUS.
+
+  I. Cur confitemur Deo scienti.                                        205
+
+  II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.                id.
+
+  III. Quæ scripsit Moyses de creatione coeli et terræ, intelligere
+       non potest nisi donante Deo.                                     208
+
+  IV. Creatura clamat creatorem Deum.                                   208
+
+  V. Ex nihilo conditus mundus.                                         id.
+
+  VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.                             209
+
+  VII. Verbum Dei coæternum Deo.                                        210
+
+  VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem.    id.
+
+  IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.                                211
+
+  X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram
+     conderet.                                                          id.
+
+  XI. Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora.           212
+
+  XII. Quid Deus fecerit ante mundi creationem.                         id.
+
+  XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.            213
+
+  XIV. Temporis differentiæ tres.                                       id.
+
+  XV. Mensura temporis in quo.                                          214
+
+  XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.                        215
+
+  XVII. Ubi tempus præteritum et futurum.                               216
+
+  XVIII. Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia.            id.
+
+  XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.                          217
+
+  XX. Differentiæ temporis quomodo nominandæ.                           217
+
+  XXI. Quomodo tempus liceat metiri.                                    218
+
+  XXII. Petit ænigmatis istius solutionem a Deo.                        218
+
+  XXIII. Quid sit tempus.                                               219
+
+  XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.                          220
+
+  XXV. Rursus Deum interpellat.                                         id.
+
+  XXVI. Quomodo tempus metimur.                                         221
+
+  XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.                     id.
+
+  XXVIII. Animo metimur tempora.                                        223
+
+  XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.               224
+
+  XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi
+       creationem.                                                      id.
+
+  XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.                       225
+
+  LIBER DUODECIMUS.
+
+  I. Difficilis inquisito veri.                                         226
+
+  II. De duplici coelo et terra.                                        id.
+
+  III. Quid tenebræ super faciem abyssi.                                id.
+
+  IV. Quid terra invisibilis et incomposita.                            227
+
+  V. Cur sic appellata videtur materia informis.                        id.
+
+  VI. Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid modo.   id.
+
+  VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id est
+       informem materiam.                                               228
+
+  VIII. Materia informis ex nihilo; ex hac omnia visibilia.             229
+
+  IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio
+      coelum et terram.                                                 id.
+
+  X. A Deo cupit edoceri.                                               230
+
+  XI. Quid a Deo didicerit.                                             id.
+
+  XII. Creatura duplex carens tempore.                                  231
+
+  XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in
+        principio fecit Deus coelum et terram.                          232
+
+  XIV. Scripturæ profunditas.                                           id.
+
+  XV. Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus,
+      non possunt oblocutores negare.                                   233
+
+  XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinæ.    235
+
+  XVII. Ut coeli et terræ nominibus aliud et aliud intelligi potest.    236
+
+  XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.                             237
+
+  XIX. Quæ liquido vera.                                                238
+
+  XX. _In principio creavit_ etc. varie intellectum.                    id.
+  {305}
+
+  XXI. _Terra erat invisibilis_ etc. varie intellectum.                 239
+
+  XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil
+        repugnat.                                                       240
+
+  XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.          241
+
+  XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud
+        sensisse Moysen.                                                id.
+
+  XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere
+       rejiciunt.                                                       242
+
+  XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.                                    243
+
+  XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.             244
+
+  XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.                  id.
+
+  XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.                               245
+
+  XXX. Tractatores Scripturæ diversa sentientes, concordent invicem
+       charitate et studio veritatis.                                   247
+
+  XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius
+        verbis inveniri.                                                247
+
+  XXXII. Veri Scripturæ sensus a Spiritu sancto revelantur.             248
+
+  LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+  I. Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit.                249
+
+  II. Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.              id.
+
+  III. Ex Dei gratia omnia.                                             251
+
+  IV. Deus non eget rebus conditis.                                     id.
+
+  V. Trinitas qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur.     252
+
+  VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.                   id.
+
+  VII. Effectus Spiritus sancti.                                        id.
+
+  VIII. Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit quidquid
+        Deo minus est.                                                  253
+
+  IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.            254
+
+  X. Ex dono Dei omnia.                                                 id.
+
+  XI. Symbola Trinitatis in homine.                                     255
+
+  XII. Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat.                   256
+
+  XIII. Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta.                257
+
+  XIV. Fide et spe corroboramur.                                        258
+
+  XV. Explanat ver. 6. cap. 1 Gen. _Fiat firmamentum_ etc. Quid
+      firmamentum, quid superiores aquæ.                                id.
+
+  XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.                            260
+
+  XVII. In ver. 9: _Congregentur aquæ_, Quid mare, quid arida.
+        Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ etc.                       id.
+
+  XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quæ luminaria dividentia
+         inter diem et noctem.                                          261
+
+  XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc.                263
+
+  XX. In ver. 20: _Producant aquæ_ etc. Quæ reptilia, quæ volatilia.    264
+
+  XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam_ etc.                   265
+
+  XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ etc. Renovatio
+        mentis.                                                         268
+
+  XXIII. In eumdem versiculum: _Et præsit piscibus maris_ etc. De
+         quibus christianus judicet.                                    id.
+
+  XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens_, _Crescite_ etc.     270
+
+  XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis amnem herbam .... in escam_ etc.    272
+
+  XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.          id.
+
+  XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.                         274
+
+  XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona
+          valde_ etc.                                                   id.
+
+  XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse
+        opera sua.                                                      275
+
+  XXX. Manichæorum deliria.                                             id.
+
+  XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.                            276
+
+  XXXII. Compendio enarrat opera Dei.                                   277
+
+  XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.                    278
+
+  XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.                  id.
+
+  XXXV. Optat pacem.                                                    279
+
+  XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.                      id.
+
+  XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.                                id.
+
+  XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.                       280
+
+EXPLICIT INDEX CAPITUM.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{307}
+
+INDEX.
+
+                              A.
+
+Abrahæ sinus, 148, et n.
+
+Abstinentia. Non immunditia obsonii timenda est, sed immunditia
+    cupiditatis, 191.
+
+Abyssus humanæ conscientia nuda est oculis Dei, 168.
+
+Academici pro Scepticis male habiti, 75, et n. 80.
+
+Accessio critica medicis vocatur, 83.
+
+ADEODATUS Augustini filius de peccato, 154. Ætatis anno fere xv. cum ipso
+    baptizatur, ib. Aug^o. horrori est illius ingenium, ib. Sensa ipsius
+    sunt omnia quæ ex alterius collocutoris persona inseruntur in Aug^i.
+    lib. _de Magistro_ edito Romæ cum esset in annis xvi. ib. præmatura
+    morte rapitur, ib.
+
+Adulantes amici pervertunt; inimici litigantes plerumque corrigunt, 158.
+
+Ægyptius cibus, 114, et n.
+
+Æneis cit. 11, 12, 14, 127.
+
+Æneam venisse Carthaginem non est verum, 12.
+
+Aerem deum esse credit Anaximenes, 172.
+
+Æternitas Dei æternitas semper stans, 212. Æternum internum, 152.
+
+Affectus. In Affectu tenebroso est longe a Dei vultu, 15, 228.
+
+Agentes in rebus duo, cognita Antonii vita, nuntium sæculo remitttunt, 135.
+
+Agriculturam nefas esse censebant Manichæi, 40, et n.
+
+Alimentum sola salutis causa sumendum, 189. Aug. a Deo edoctus ut
+    quemadmodum medicamenta sic alimenta sumpturus accedat, ib.
+
+Altare. Ex eo dispensatur Victima Sancta, 167. Ad id fieri memoriam sui
+    desiderat Monnica in extremis, 163.
+
+ALYPIUS Thagaste oriundus, 91. Parentibus primatibus municipalibus, ib.
+    Natu minor Aug^o. ib. A minore ætate magnam virtutis indolem præ se
+    ferebat, ib. Augustino amicissimus a primis annis, ib. ab eoque frater
+    cordis sui dictus, 150. et ejusdem Thagaste et Carthagine in Rhetorica
+    auditor, ib. Carthagine spectaculis deditus, ib. a Circensium insania
+    revocatur objurgatione Augustini, 92. ut fur apprehenditur, 94. sed mox
+    liberatur, 95. Manichæorum superstitione cum Aug^o. involvitur, 92.
+    Romam venit ante Aug. ut jus discat, 93. Spectaculis gladiatoriis
+    incaute capitur, ib. Mediolanum cum Aug^o. proficiscitur, 65.
+    Assessoris munere tertium fungitur, ib. 133. Dum assidet Comiti
+    largitionum Italicianarum, ejus integritas a potentissimo senatore et
+    pollicitationibus et minis tentatur, ib. Continentissime vivit, 98.
+    Aug^m. ab uxore ducenda prohibet, quo simul sapientiæ libere vacent,
+    ib. Disputat cum ipso de finibus bonorum et malorum, 101. Putat credi a
+    Catholicis non esse in Christo animam et mentem hominis, ideoque ad
+    fidem pigre movetur: At postea errorem hunc Apollinaristarum esse
+    intelligens, Catholicæ fidei contemperatus est, 121. Aug^i. ad Deum
+    conversi proposito bono sese adjungit, 144. Secedit cum illo in agrum
+    Cassiciacum, Catechumenus cum Catechumeno, 150. Illic cum eo disputat
+    "_de ordine, contra Academicos_" et _de vita beata_, 149, n. Christi
+    nomen literariis illis lucubrationibus inseri dedignatur, sed postea
+    resipiscit, 150. Remeat Mediolanum nomen inter baptizandos cum
+    Augustino daturus, 154. Fortissimus domitor corporis, Italicum solum
+    glaciale nudo pede obterit insolito ausu, ib. Baptizatur, ib. Fit
+    tandem Episcopus Thagastensis, 95, n.
+
+Ambitiosorum miseria, 90.
+
+AMBROSIUS episcopus Mediolanensis laudatur, 79. Coelibatus ejus,
+    occupationes et studia, 84, 85. Omni die Dominica verbum Dei tractat ad
+    populum, 85. Ad veteris Legis interpretationem quasi regulam
+    commendans, sæpe inter concionandum dicebat, "Littera occidit, Spiritus
+    autem vivificat," 86. Benigne excipit Aug^m. qui studiose ipsum
+    concionantem audit, 79. Diligitur a Monnica perinde atque Angelus Dei,
+    83. Aug^o. consulenti quid potissimum de Scripturis legere debeat, quo
+    sese ad baptismum comparet, Isaiam præscribit, 153. Persecutionem a
+    Justina Valentiniani regis matre Ariana patitur, 155, et n.
+{308}
+Excubat plebs in Ecclesia mori parata cum Episcopo, ib. Corpora SS.
+    Protasii et Gervasii divinitus detegit, ib. Synaxes ad memorias
+    Martyrum prohibet, 83.
+
+Ambrosiana basilica, 156. Ambrosiani versus, 165.
+
+Amicitia dulcis est propter unitatem de multis animis, 22. Non est vera
+    nisi eam Deus adglutinet inter in hærentes Ipsi, 49. Malorum amicitia
+    inimica, 26. Miser est omnis animus vinctus amicitia rerum mortalium,
+    51.
+
+Amicus est beatus qui amat Deum, et amicum in Deo, et inimicum propter
+    Deum, 50. Solus nullum carum amittit, cui omnes in illo cari sunt, qui
+    non amittitur, ib. Bene Horatius dixit de amico suo, "_Dimidium animæ
+    meæ_," 51.
+
+Amicus Aug^i. quidam carissimus, quem in Manichæorum hæresin deflexerat,
+    febri correptus et pene exanimis nesciens baptizatur. (49.) Mox
+    recreatus, mirum in modum animo mutato, Aug^m. Baptismum ex more
+    (Manichæorum sc.) irridentem exhorret et reprehendit, 50.
+
+Amor ex amore laudantium accenditur, 57. pondus est, quo animus fertur
+    quocumque fertur, 254. Nihil amamus nisi pulchrum, 56.
+
+Amor Dei. Non amaretur Deus nisi per Spiritum sanctum, 252, 277. Deus amari
+    se jubet ab homine, et nisi faciat, minatur ingentes miserias, 3. Omnia
+    nobis dicunt ut Deum amemus, nec cessant dicere omnibus, ut sint
+    inexcusabiles, 171. Non possumus metiri, ut sciamus quantum desit nobis
+    amoris ad id quod sat est, 253. Minus Deum amat, qui cum Deo aliquid
+    amat, quod non propter Deum amat, 187. Ibi est locus quietis
+    imperturbabilis ubi non deseritur amor si ipse non deserat, 54.
+
+Amor sui improbus. Sibi placentes, multum Deo displicent, 200.
+
+Amor proximi. Si placent animæ, in Deo amentur, et ad eum rapiantur, 55.
+
+Amor mundi. Amore subduntur homines creaturis, et subditi judicare non
+    possunt, 172. Amari et timeri velle ab hominibus non propter Deum,
+    misera vita est et foeda jactantia, 197.
+
+Amphitheatrum ludorum gladiatoriorum, 93.
+
+Anaximenes aerem Deum esse credit, 172.
+
+Angeli natura mutabiles, 230, 234, n. 235, 106.
+
+Angeli beati dicuntur Coelum coeli, 231, Domus Dei, ib. 234. Sapientia
+    creata, 234. Curia coelestis Imperatoris, 123. coelestis militia, ib.
+    Non sunt coæterni Deo, nec tamen passi vicissitudinem temporum, 230.
+    Nunquam sunt peregrinati, sed ita formati ut sine ullo defectu
+    contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, æternitate et
+    incommutabilitate Dei perfruantur, 231. Angelorum codex, 260.
+
+Anima sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se non
+    potest, 260.
+
+Animæ mortuæ motus tres, fastus elationis, delectatio libidinis, venenum
+    curiositatis, 267. Ea vitando vivit anima, quæ appetendo moritur, ib.
+
+Animus ad capiendum se ipsum angustus est, 175.
+
+Animus imperat corpori, et paretur statim: imperat sibi, et resistitur,
+    139. Ægritudo hæc animi est, quia non totus assurgit veritate
+    sublevatus, consuetudine prægravatus, ib. Animi perturbationes quatuor,
+    178. Inde animus pascitur unde lætatur, 274.
+
+Anni Dei omnes simul stant, 5. Anni Dei unus dies, 5.
+
+ANTONIUS Ægyptius monachus, 134. et n. Ad Deum conversus audita evangelica
+    voce. (S. Matt 19, 21.) "_Vade, vende_," 143. Ex ejus vitæ lectione
+    convertuntur duo Aulici, 135.
+
+Anubis, 127.
+
+Apollinaristarum error de Christo, 121. et n.
+
+Apostoli Luminaria mundi, ignes sancti, et decori, 264.
+
+Appetitus et metus, facinorum causæ, 23.
+
+Aptum et pulchrum, quid, 58.
+
+'Aquæ super firmamentum' nomine angeli intellecti, 259. Cur solus Spiritus
+    sanctus, non vero Pater et Filius, feratur super aquas, 254.
+
+Aristotelis decem Categoriæ, 60.
+
+Astrologorum vanæ divinationes, 47, 48, 108, 109.
+
+ATHANASIUS Alexandrinus episcopus, qualem in psalmis cantum probaverit,
+    192.
+
+Avaritia, 38, n.
+
+Auditores Manichæorum, 31. n. 41, n. 45, n. 74.
+
+AUGUSTINUS.
+
+    _Ortus ejus Infantia et Pueritia._
+
+    Natus est Thagaste municipio Africæ, 49, 52, 20. idibus Novembribus,
+    149, n. Parentes ejus Patricius et Monnica, 167. Infantia, 4-7.
+    Pueritia, 7-17. Ab utero matris in Christianâ religione fuit educatus,
+    9, 31. {309} signatus signo crucis, ib. et sacramento salis initiatus,
+    ib. et n. positusque a parentibus in Catechumenorum gradu, 81, 97.
+    Stomachi pressu repente correptus, pene moriturus baptismum pie
+    instanterque flagitat, 10, 73. reparata valetudine baptismus differtur,
+    ib.
+
+    Datur in scholam ut discat litteras, 8. puer coepit Deum rogare, ne in
+    Schola vapularet, ib. qualem Dei notionem tunc habuerit, ib. satis pro
+    ætate ingeniosus, ib. at amore lusus et spectatulorum avocatur a
+    litterarum studio, 9. victoriæ in certaminibus amans, ib, 11, 16.
+    curiosus, ib. refugit litterarum rudimenta, ubi legere scribere et
+    numerare discitur, 10, 11, 12. Latinas litteras, quas inter blandimenta
+    nutricum didicerat (12.) adamat, Græcas odit, 11. quippe difficiles,
+    12. Poeseos amantissimus, ib. 14. Ob progressum in litteris "_Bonæ spei
+    puer_" appellatur, 14. Ipsi in Scholis sese exercenti acclamatur præ
+    multis coætaneis et conlectoribus, 15. Litteraturæ atque Oratoriæ
+    percipiendæ caussa peregrinatur in vicina urbe Madauris, 20.
+
+    _Adolescentia, æt. an._ xvi. 18 sqq.
+
+    An. æt. xvi in paterna domo, intermissis ex necessitate domestica
+    studiis, transigit, genio ac libidinibus indulgens, 20. Inter coetaneos
+    minoris dedecoris pudet, 21, 29.
+
+    Matris monitus pro muliebribus habet, 21. Numquam tamen in matrem
+    contumeliosus aut verbo durus, 164. Quo consilio parens uterque uxorem
+    ei dare nolebat, 21.
+
+    Furtum nocturnum committit, 22.
+
+    _Æt. an._ xvii-xxix. 27-81. 30.
+
+    Studiorum caussa Carthaginem mittitur æt. an. xvii. 27, 30. Sub id
+    tempus orbatur patre, ib.
+
+    Prosequitur studia, matre et Romaniano (100, n.) sumtus
+    suppeditantibus, 30. Studia ejus ad fora litigiosa tendebant, 29.
+
+    In schola rhetoris major est, ib. A moribus protervis condiscipulorum
+    qui Eversores dicebantur, abhorret, 71, 29. pudore tamen impudenti,
+    quod talis non esset, ib.
+
+    Amore capitur, 27. theatricis spectaculis, ib.
+
+    In celebritate sollemnitatum sacrarum intra ecclesiæ parietes grave
+    quoddam facinus admittit, 29. Ob quod a Deo graviter verberatur, ib.
+
+    Concubinam fovet, servatque ei thori fidem, 46. filium ex ipsa
+    suscepit, 46. Adeodatum nomine, 154. (_Vide_ Adeodatus.) Adolescens
+    potebat a Deo castitatem, sed cito exaudiri nolebat, 137.
+
+    An. Æt. xix. Ciceronis Hortensio ad sapientiæ studium incenditur, 30.
+    cum tamen ibi Christi nomen requireret, (81, 31.) in Sanctas Scripturas
+    animum intendit, 31. Has negligit ut indignas quas Tullianæ dignitati
+    comparet, ib.
+
+    Categorias Aristotelis, et Liberalium artium libros annos natus ferme,
+    xx. per sese intellexit, 60, 61, 62.
+
+    In Manichæorum hæresin incidit, 31. in ea per novennium sc. ab an. æt.
+    xix ad xxviii persistit, 45, 43, 60, 31, n. Inducit alios in eumdem
+    errorem, 45, 49, 92, 100, n.
+
+    Ejus interim errores de Deo, 35, 59, 62. de Christo, 72, et n. de
+    rationali et irrationali natura, 58. de terræ fructibus, 39, 40. de
+    veteri Lege, 35. de sanctis Patribus, ib. 39. de natura mali, 35, 58.
+    de peccati caussa, 106, 74, n. in cujus inquisitione torquetur, 35,
+    107, 111.
+
+    Convictum filii sui refugit Monnica detestans blasphemias ejus, 42. at
+    de futura ejus resipiscentia per somnium, (42.) perque episcopi
+    cujusdam responsum, (44.) admonita, mensa domoque rursus excipit, 42.
+    matris somnium alio detorquens, cita ejus responsione magis quam ipso
+    somnio commovetur, ib.
+
+    Rhetoricam docet, 46. primum Thagastæ, 46, 52, 49. tum Carthagine, 52.
+    quo impatientia doloris ex amici cujusdam sui morte, (50.) migraverat,
+    ib.
+
+    Aruspicem sibi palmam in litterario certamine promittentem detestatur,
+    46. At consulere solet Mathematicos, 47. a quibus avocare ipsum frustra
+    nititur Vindicianus senex, 48. et Nebridius, ib. Sed istud divinationis
+    genus vanum esse demum intelligit audita narratione Firmini, 109. et
+    prorsus rejicit, 108.
+
+    Libros _de Pulchro et Apto_ duos aut tres scribit, 57. cir. ann. æt.
+    xxvi, aut xxvii, 60. quos Hierio Romanæ urbis oratori nuncupat, 57.
+
+    Movetur Helpidii disputatione contra Manichæos apud Carthaginem, 77,
+    necnon Nebridii contra eosdem argumento, 105.
+
+    Cir. an. æt. xxix. a Manichæis alienari incipit, comperta Fausti
+    imperitia, 69, 70, 75. non tamen omnino recedit, 75. Nondum enim
+    intelligens quæ sit fides Catholica, 76. desperat in Ecclesia posse
+    inveniri verum, 79, 76. et ad philosophiam Scepticam propensus est, 75,
+    80, 81, n. {310}
+
+    Pertæsus licentiæ scholarium Carthaginensium Romam navigat, 70, 71.
+    invita et decepta matre, 71, 72.
+
+    Romæ febri correptus in domo cujusdam Manichæi, (74.) periculose
+    laborat, 72. non jam ut antea, (10.) Baptismum flagitat, sed demens
+    irridet, 73. Convalescit, 74.
+
+    Familiariter versatur cum Manichæis tam Electis quam Auditoribus, ib.
+
+    Rhetoricam ibi docet, 78.
+
+    Mediolanum mittitur a Symmacho urbis præfecto Rhetoricæ docendæ caussa,
+    79.
+
+    Benigne excipitur ab Ambrosio, ib. cujus amore capitur, ib. et facundia
+    delectatur, ib. Audita unius atque alterius loci Scripturæ tractatione,
+    cognoscit fidem Catholicam defendi posse contra Manichæos, 80, 85. Quos
+    demum relinquendos decernit, ib. Sed adhuc de omnibus dubitans,
+    Catechumenus in Ecclesia catholica esse statuit, donec aliquid certi
+    eluceat, 81.
+
+    _Æt. an._ xxx. 96.
+
+    Aug. nec Manichæus est, nec Catholicus, 82. Ecclesiæ doctrinam magis,
+    magisque intelligit, concionante Ambrosio, 86. Necessitatem fidei, et
+    Scripturarum auctoritatem agnoscit, 87-89.
+
+    Inhiat adhuc honoribus, lucris, conjugio, 90.
+
+    Ambitionis et cupiditatum vanitatem edocetur, viso mendico præ vino
+    jocante et lætante, ib.
+
+    Panegyrim conscribit in laudem Imperatoris, ib. forte Valentiniani
+    minoris, ib. n.
+
+    Anxius est de vitæ ratione ineunda, 97. Conversionem de die in diem
+    differt, 98.
+
+    Eum ab ineundo conjugio revocare conatur Alypius, 98. uxor ei quæritur,
+    99. quo conjugatus baptizetur, ib. Concubina in Africam redire
+    permissa, aliam ipse procurat, 101.
+
+    A gurgite carnalium voluptatum metu mortis et futuri judicii
+    revocabatur, qui metus ab ejus pectore nunquam recessit, 101.
+
+    De vita communi agenda, cum amicis deliberat, 100. ejus ratio, ib.
+    consilium abjicitur, 101.
+
+    _Æt. an._ xxxi. 103.
+
+    Ignorantiæ tenebris involutus errat adhuc circa Dei naturam, 103. Verum
+    contemplatione gradatim assurgens pervenit demum ad ID QUOD EST; sed
+    figere aciem non valet, 119. Credit in Christum stabili fide, sed
+    informi, 111, 108, et erronea, ib. cum Photinianis quippe fere
+    consentiens, 121.
+
+    Platonicorum librorum lectione ad inveniendam veritatem adjuvatur, 112,
+    122. Ex quibus peritior quidem, sed inflatior evadit, 121.
+
+    Transit ad Scripturam S. maximeque ad Apostolum Paulum, ib. cujus
+    lectione mirum in modum proficit, 123.
+
+    _Æt. an._ xxxii. 136.
+
+    Displicet agere in sæculo, 126. Amore tamen feminæ detinetur, ib. Vis
+    malæ consuetudinis in eum, 132. Ligatus non ferro alieno, sed sua
+    ferrea voluntate, ib.
+
+    Simplicianum adit, 126. movetur et angitur audita ab ipso conversione
+    Victorini, 131. et vita Antonii, narrante Pontitiano, 134, 143. necnon
+    conversione duorum 'Agentium in rebus,' 136.
+
+    Secedit in hortum, sequente ipsum Alypio, 138. Spiritus et carnis in eo
+    luctamina, 141. Nec plene volebat, nec plene nolebat converti, ideo
+    secum contendebat, 139. Plus in eo valebat deterius inolitum, quam
+    melius insolitum, 141.
+
+    Ab Alypio paululum secedit, et sub ficu se sternens, vim lachrymarum
+    profundit, ac Dei misericordiam deprecatur, 142. Vocis admonitu legit
+    Apostolum, (Rom. 13, 13. 14.) et totus convertitur, 143. Indicat matri,
+    144. Cælibem vitam amplectitur, abjecta omni spe sæculi, ib.
+
+    Deserere professionem rhetorices usque ad vindemiales ferias differt,
+    146. quam paucissimorum dierum dilationem excusat, ib. quamquam haud
+    culpa vacasse non diffitetur, 147.
+
+    Munus docendi tandem deserit, 149. cogente quidem dolore pectoris, 147.
+    sed magis alliciente desiderio vacandi Deo, ib. et n.
+
+    Feriarum vindemialium tempore (i.e. cir. fin. mensis Aug. vel init.
+    Sept. A.D. 386.) in Verecundi villam Cassiciacum secedit cum suis, 149.
+
+    Ambrosium per litteras consulit quid potissimum de Scripturis sibi
+    legendum sit, ut ad baptismum se digne comparet, 153. Isaiam legere
+    jubetur, ib.
+
+    Libros aliquot ibi conscribit, et ad Nebridium epistolas, 149, 150.
+
+    _Æt. an._ xxxiii.
+
+    Recitatione psalmorum vehementer afficitur, Catechumenus in villa cum
+    Catechumeno Alypio feriatus, 150.
+
+    Psalmum quartum meditatur adversus Manichæos pie excandescens, 150 sqq.
+
+    Dolore dentium acerrimo cruciatur, 153. Orat cum suis et dolor fugit,
+    ib. {311}
+
+    Mediolanum revertitur nomen daturus inter baptizandos, 164.
+
+    Baptizatur (ab Ambrosio, 154, n.) cum Alypio et Adeodato, ib. Gaudium
+    spiritale post baptismum, fugiente omni sollicitudine anteactæ vitæ,
+    155. Lachrymæ ejus et motus pietatis ad hymnos et cantica Ecclesiæ, ib.
+
+    Reditum in Africam cum suis suscipit, 157.
+
+    Apud Ostia Tiberina cum matre colloquitur de vita æterna, atque in ejus
+    contemplationem ambo rapiuntur, 161 sq. Vilescit mundus cum
+    delectationibus suis, ib.
+
+    Hinc elapsis vix quinque diebus matre orbatur, 165. Mortem ejus luget,
+    ib. sq. Funus pro sollemni more celebratum prosequitur absque
+    lachrymis, 165. Orat pro ejus salute, 166 sq. 165.
+
+    _Æt. an._ xxxiv.
+
+    Librum "_de Magistro_" cum Adeodato annos xvi nato componit, 154.
+
+    _Æt. an._ xlvi. _&c._
+
+    Libros _Confessionum_ A.D. circiter CCCC. edit. jampridem episcopus. 1,
+    n.
+
+    Mores ejus per id tempus, quo libros _Confessionum_ scribit, quinam
+    sint, 169 sqq. Amor ejus in Deum vehemens, 171 sq. Deliciæ ipsius
+    occupari Dei memoria, 165. Spes ejus nonnisi in magna valde
+    misericordia Dei, 187. Ut se habet ad tentationes libidinis carnalis,
+    188 sq. Ad tentationes gulæ, 189 sq. Ebriosus nunquam fuit, 190. Ut se
+    gerit ad odorum, illecebras, 191 sq. Ad voluptates aurium, 192 sq. Ad
+    illecebras oculorum, 193 sq. Ut se habet ad secundum tentationis genus,
+    quod est curiositatis, 194 sqq. Incitatur a diabolo ut signum aliquod a
+    Deo petat, 196. Item quomodo se gerit ad tertium genus, superbiæ, 197.
+    ad humanas laudes, 198.
+
+    Ab actionibus necessitatis quantum relaxari potest, ad Dei
+    contemplationem refugit, 201. Secessum in solitudinem aliquando animo
+    agitans prohibetur a Deo, ut non sibi soli, sed aliis vivat, 203. Castæ
+    ejus deliciæ Scripturæ divinæ, 206. Si quid tempus liberum habet, in
+    illis totum impendit, ib.
+
+Aulæ favor res fragilis, 135. Aulici per multa pericula perveniunt ad
+    grandius periculum. ib.
+
+Aurium voluptas, 192.
+
+Aurum ex Ægypto ab Israelitis ablatum veritatem adumbrat, 114, et n.
+
+                              B.
+
+Balneum ideo dictum quia anxietatem pellit ex animo, 165.
+
+Baptismus, dicitur sacramentum salutare; mundatio, sanatio, 10. aqua
+    gratiæ, 71. salutis, 166. Dei gratia, 126. medicina, 73. vid. et 147,
+    153, 155. Male differtur Augustino, 10. et pluribus aliis, quo securius
+    interim peccarent, ib.
+
+Baptismus in nomine sanctæ Trinitatis datur, 256. Homo spiritalis judicare
+    potest de sollemnitate sacramentorum; sive baptismi, sive mysterii in
+    quo ille piscis (id est Christus) exhibetur, 269. Fidei professio de
+    loco eminentiori coram fidelibus memoriter fieri Romæ consueverat a
+    baptizandis, 128, n.
+
+Baptismi effectus, 154, 169, 50. Sine eo non intratur in regnum coelorum,
+    265. Augustini amicus, nesciens baptizatus, mirum in modum animo
+    mutatus est, 50. Baptismum Manichæi pro nihilo habuerunt, 49, n. Post
+    baptismum, major et periculosior est delictorum reatus, 18. Baptizati
+    audiebant fideles, 20, 160, 134.
+
+Barbarismi vel solæcismi magis homines pudet quam vitii, 15.
+
+Beatitudo est gaudium de veritate, 184. Est gaudere de Deo, ad Deum,
+    propter Deum, 184. Est inhærere Deo, 186, 66, 231. Est Deus ipse, 184,
+    253. In hoc mundo non reperitur, 55.
+
+Beatitudinem omnes appetunt, 184, 182. Multi eam adipisci non tantum
+    volunt, quantum sat est ut valeant, 184.
+
+Benedictio hominibus, avibus, et piscibus tantum a Deo impertita, quare,
+    270.
+
+Bona sunt omnia, 116. licet comparatione Dei non sint bona, 208. Deus bonus
+    omnia bona fecit, ib. Bona nostra instituta et dona Dei sunt; mala vero
+    nostra, delicta nostra sunt et judicia Dei, 170, et n. Nil prodest bona
+    res non utenti bene, 61.
+
+                              C.
+
+Cæcitas hominum de cæcitate gloriantium, 29. Cæcitates poenales spargit
+    Deus super illicitas cupiditates, 16.
+
+'Cæli et terræ' nomine intelligitur omnis creatura, 212. Spiritales et
+    carnales Ecclesiæ, 256. Cælum cæli est cælum quod non cernimus, 226.
+    Angeli, 228 sq. Cælum indocti rapiunt, 137.
+
+Cantus est sonus speciosus, 246. Cantus ecclesiasticus instituitur
+    Mediolani a S. Ambrosio, 155. Ejus melodiæ utilitas magna, 193, ib. Ea
+    mirum in modum afficitur Aug^s. 192. Delectatio carnis etiam in divino
+    cantu cavenda, ib. Peccatur cum cantus amplius delectat quam res, ib.
+    193.
+{312}
+
+Caritatis sublevatione et Spiritu sanctitatis emergunt homines, merguntur
+    pondere cupiditatis et terrenis affectibus, 253. Ad caritatem pertinent
+    omnia quæ scripsit Moyses, 243.
+
+Carthaginensium scholarium foeda et intemperans licentia, 71.
+
+"Cassiciacum," Rus Verecundi, ubi parabat se Augustinus ad baptismum
+    suscipiendum, 148.
+
+Castitas est Dei donum, 98. Castus dormientis affectus, 189.
+
+Catechumeni, 9, n. 20, 81, 49, n. 128, 150, 154, et n. &c.
+
+Categoriæ decem Aristotelis, 60.
+
+Catilina haud gratis malus, 23.
+
+Certitudo non eadem in omnibus quærenda est, 87.
+
+CHRISTI nomen, Augustino ab infantia inditum, quam salutare fuerit, 81, 31,
+    86.
+
+CHRISTI de adventu in carne ad nos, 119.
+
+CHRISTUS verax est _mediator_, mortalis cum hominibus, justus cum Deo, 202.
+    In quantum homo, in tantum mediator; in quantum autem Verbum, non
+    medius,  quia æqualis Deo, ib. Christus unica ad salutem via, 119.
+    Sanguis ejus pretium nostrum quod bibebat et erogabat Aug. 203. Non
+    aliquis ei refundet innocentem sanguinem, non ei restituet pretium, quo
+    nos emit, ut nos auferat ei, 167.
+
+CHRISTUS _victor_ et _victima_, _sacerdos_ et _sacrificium_, 203. Ex altari
+    dispensatur victima sancta, qua deletum est '_chirographum quod erat
+    contrarium nobis_,' 167.
+
+CHRISTUS vere Magister bonus, quia Deus, 210. Verbum Dei parum erat si
+    loquendo præciperet, nisi et faciendo præiret, 170.
+
+CHRISTUS dictis, factis, morte, vita, descensu, adscensu, clamat ut
+    redeamus ad cor, et inveniamus eum, 56. Infirmitas Christi magistra
+    humilitatis, 119, 202. Antiqui sancti per fidem futuræ passionis
+    Christi salvi facti sunt, ib.
+
+Christiani temporibus Juliani lege data prohibiti sunt docere litteraturam
+    et oratoriam, 132.
+
+Ciborum neccesitas calamitas est, et deliciæ vocantur, 189. Alimenta
+    sumenda tamquam medicamenta, ib. Quod saluti satis est delectationi
+    parum est, ib. In cibo insidiatur laqueus concupiscentiæ, et adjungit
+    sese, tamquam pedissequa, periculosa jucunditas, ib. Magnus ille est
+    qui in cibo non rapitur aliquantulum extra metas necessitatis, 191. De
+    ciborum abstinentia non gloriandum, 190. Non immunditia obsonii
+    timenda, sed cupiditatis, 191. Noë omne carnis genus, quod cibo esset
+    usui, manducare permissum, ib. Joannes locustis in escam cedentibus non
+    fuit pollutus, ib. Cibi non polluunt, ib. Cibus Ægyptius, 114, ib.
+    Animus inde pascitur unde lætatur, 274.
+
+Ciceronis linguam omnes mirantur, pectus non ita, 30. Hortensius Ciceronis,
+    ib. Judicium ejus de Homeri figmentis, (Tusc. Disp. i. c. 26.) 13.
+
+Cogitari proprie dicitur quod in animo colligitur, id est cogitur, 176.
+
+Cognitio Dei. Sensu corporeo non cognoscitur, 173. Non invenitur a superbis
+    etiam doctis, 65, 66. Creaturæ ducunt ad cognitionem Dei, 172, 63, et
+    n. Infelix homo qui scit alia et Deum nescit; beatus autem qui Deum
+    scit, etsi alia nesciat, 66.
+
+Cognitio sui. Homo sibi ipsi incognitus, 175, 171.
+
+Colimus Deum non sic quasi terram, 249.
+
+Comes largitionum Italicianarum, 95.
+
+'Competentes.' Nomen Catechumenis datum, cum ad percipiendum Baptismum sua
+    nomina jam professi fuerant, 154, n.
+
+Confiteri Deo quid sit, 168. Cur confitemur Deo omnia scienti, 205, 168,
+    18, 63. Magni fructus hujuscemodi confessionum, ib. 168 sqq. Nihil
+    propius auribus Dei quam cor confitens et vita ex fide, 20.
+
+CONFESSIONUM libri scripti circa an. CCCC. 1, n.
+
+Conscientiæ abyssus nuda oculis Dei, 168. Conscientiæ legem ne ipsa quidem
+    delet iniquitas, 21.
+
+Consortium simul peccantium delectat, 26.
+
+Consulentibus consultisque nescientibus occulto instinctu agit Deus, ut dum
+    quisque consulit, hoc audiat quod oportet eum audire occultis meritis
+    animarum, 111. Amicorum secularium lingua piis velut consulendo
+    contradicit, et sicut cibum assolet, amando consumit, 146.
+
+Consuetudinis violentia, 132, 13, 188. Est velut catena, 132. Fit
+    necessitas dum ei non resistitur, ib. Gradus varii quibus ad eam
+    necessitatem devenitur, ib. Consuetudinis sarcina degravat, 201.
+    Consuetudo humana non excusat quod per Legem Dei æternam non licet, 71.
+
+Continentia est donum Dei et datur petenti, 98. Continentiam Deus jubet et
+    dat, 187. Per continentiam colligimur ad unum Deum a quo in multa
+    defluximus, 187. Continentiæ casta dignitas, serena, non dissolute
+    hilaris, 142. Continentia non est sterilis, sed fecunda de Domino Deo
+    marito, ib.
+
+Contritiones cordis vox magna ad Dei misericordiam, 111.
+{313}
+
+Conversio ad Deum. In conversione peccatorum Deus et Angeli magis gaudent,
+    129. In conversione nobilium quare plus lætandum, 131.
+
+Copia omnis quæ Deus non est, egestas est, 254.
+
+Cor figendum in Deo æterno ut stet, 212, 65. Cordis puri vitales deliciæ
+    Deus, 266. Cor volitans in præteritis et futuris rerum motibus adhuc
+    vanum est, 212. Cor clausum non excludit oculum Dei, 63. Cordis hominum
+    duritia manum Dei non repellit, ib.
+
+Corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, 250.
+
+Creatio coeli et terræ, 226. Ejus allegorica expositio, 278. Varie
+    intelligitur quod Scriptura dicit de Creatione rerum, 236 sq. Quomodo
+    respondendum quærenti 'Quid faciebat Deus ante coeli et terræ
+    creationem'? 212. Ex nihilo Deus fecit omnia, 209, 278.
+
+Creatura duplex carens tempore, 231.
+
+Creaturarum per gradus ascenditur ad Dei cognitionem, 172, 119, 161, 63.
+    clamant "_Ipse fecit nos_;" clamor earum est species earum, 172, 208.
+
+Creaturas omnes bonas esse adversus Manichæos, 117, 118.
+
+Credere. Catholica doctrina quædam credi jubet, quæ non demonstrantur, 87.
+
+Critica medicis, quæ aliis accessio dicitur, 83.
+
+Cunæ nutritoriæ, 214.
+
+Cupiditas triplex, voluptatis, dominationis, et cognitionis, 187, et
+    n.-201. Merguntur homines pondere cupiditatis et terrenis affectibus,
+    et emergunt caritatis sublevatione et spiritu sanctitatis, 253.
+
+Curiositas libera, magis ad discendum potest quam meticulosa neccesitas,
+    13.
+
+Curiositatis de vitio, 194 sqq. Quare concupiscentia oculorum designetur,
+    195. Homines curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum
+    ad corrigendam suam, 169.
+
+Cursus publicus, 79, n.
+
+Cypriani martyris Memoria non procul a mari, 71.
+
+                              D.
+
+Dæmonibus non uno modo sacrificatur a peccatoribus, 15.
+
+Dæmones, tanquam redeundi ad Deum mediatores, infeliciter coluerunt
+    nonnulli, 202.
+
+Danæ, 14.
+
+Debitor fit promissionibus suis Deus, 74.
+
+Decalogus, 'psalterium decem chordarum,' 37, et n.
+
+Defectus solis et lunæ a philosophis accurate prænuntiati, 65.
+
+Defunctorum corpore memoria ad altare fieri solita, 167. Quod pro se
+    postulat Monnica, 163. Pro patre suo Patricio, et matre Monnica
+    defunctis, vult orari ad altare Aug. 167. ac ipsemet orat, ib.
+    Sacrificium pro defunctis offerri solitum, posito juxta sepulchrum
+    cadavere, 165.
+
+Demonstratio non in omnibus postulanda, 87.
+
+DEUS Una Trinitas, et Trina Unitas, 228.
+
+DEUS _essentia sua_ idipsum est summe esse et summe vivere, 5. Incorporeus
+    est, 115, 61, 35.
+
+DEI _unitas_, omnium modus, 7.
+
+DEI attributa summatim describuntur, 2, 3, 5, et n. Sunt inexplicabilia, 3.
+    Non est quo ab eo omnimodo recedatur, omne enim peccatum eum perverse
+    imitatur, 24.
+
+DEI hodiernus dies _æternitas_ est, 213, 5. Superat omnia futura, ib.
+    Præcedit omnia præterita, ib. Nescit tempora, ib. Deus ante omne quod
+    vel ante dici potest, 5, 213. Semper vivit et nihil moritur in eo, 4.
+
+DEUS _bonum_ nullo indigens bono, 280, 249. Sua beatitudo ipse est, 251. Ex
+    plenitudine bonitatis ejus subsistit creatura, 249. Apud Deum vivit
+    semper bonum nostrum, et quia inde aversi sumus, perversi sumus, 62.
+    Ipse puri cordis vitales deliciæ, 266. Neminem deserit nisi deseratur,
+    54, 53.
+
+DEI _cognitio_. Fit sine variatione notitiæ, 225. Solus Deus novit sicut
+    omnino est, 260.
+
+DEUS _creator_ fecit coelum et terram sine distentione actionis suæ, 225.
+    creatorem Deum esse omnis naturæ indicant vel peccantes perverse
+    imitando, 24. Non nova voluntate creavit mundum, 233. Descriptio
+    compendiaria operum Dei, 277.
+
+DEUS _immensus_, ubique est, 64. Ubique totus et nusquam locorum, 86, 2. In
+    interiori nostro quærendus, 115, 34, 173. Falsa de immensitate Dei
+    imaginatio Aug^i. adhuc Manichæi, 107, 104. Dei præsentia in rebus
+    caussa est cur sint, 2. Iniqui præsentiam Dei non effugiunt, 64.
+
+DEUS _immutabilis_, 8. In eo nullus novus motus, 211, 233. Scit et vult
+    immutabiliter, 260, 256. Non est alias aliud, nec alias aliter, sed
+    idipsum et
+{314}
+idipsum, 228. Apud eum rerum omnium instabilium stant caussæ immutabiles,
+    et mutabilium immutabiles manent origines, et irrationabilium et
+    temporalium sempiternæ vivunt rationes, 5.
+
+DEUS _incomprehensibilis_, 2. Quid sit invocare Deum, 1, 2.
+
+DEI _misericordia_ etiam sanctis necessaria, 25. Deus est dulcis pater
+    donans munera, dulcior condonans peccata, 15. percutit ut sanet, et
+    occidit nos ne moriamur, 19.
+
+DEUS _peccatorum ordinator_, 9, et n.
+
+DEI _potentia et Dei voluntas_ Deus ipse est, 107. Deus nullum habet
+    dominum, 197. Sine typho dominatur, ib.
+
+DEUS _promissionibus_ suis fit debitor, 74.
+
+DEI _providentia_ omnibus bene utitur, etiam errore hominum, 11. nequitia
+    peccatorum, 158. Sic curat unumquemque nostrum tanquam solum curet, et
+    sic omnes, tamquam singulos, 42.
+
+DEI _pulcritudo_. Ab ea omnis pulcritudo, 194. sua pulchritudo et sua
+    magnitudo Deus ipse est, 61.
+
+DEUS semper _quietus_, sua quies ipse est, 280. Semper operatur et semper
+    quiescit, 279. Animæ nulla quies nisi in Deo, 55. Quærenti quid
+    faciebat Deus ante coelum et terram, quid responsi reddatur, 212.
+
+DEUS misericorditer _sævit_, amaritudine aspergens illicitas jocunditates,
+    19, 13, 27. Infatigabili lege spargit poenales cæcitates super
+    illicitas cupiditates, 16. Peccator a Deo leni et bono fugiens, in Deum
+    justum et severum incurrit, 64, 53.
+
+DEI _scientia_. Scientia nostra scientiæ Dei comparata, ignorantia est,
+    208.
+
+DEUS est _Veritas æterna_, quæ grandium est cibus, 115. Veritas super omnia
+    præsidens, 201. cum mendacio Deus non possidetur, ib.
+
+DEUS _summa vita est_. Ipsi esse et vivere non aliud atque aliud est, 5.
+    Est vita animarum et vita vitarum, 33, 173.
+
+DEI _voluntas_ et Dei _potentia_ Deus ipse est, 107, 212. Non est creatura,
+    211. Semel simul et semper vult omnia quæ vult, 233. Non nova voluntate
+    Deus creavit mundum, 211. Optimus minister Dei est, qui non magis
+    intuetur hoc a Deo audire quod ipse voluerit, sed potius hoc velle quod
+    a Deo audierit, 186.
+
+Didonis mortem se flevisse defiet Aug. 11.
+
+Dies nunc dicitur mora solis super terram, nunc mora totius circuitus ejus
+    ab oriente ad orientem, 219.
+
+Dignationem sumere, 83.
+
+Dilectio. _Vide_ Amor.
+
+Discere, quid, 176, 8. Ad discendas linguas majorem vim habet libera
+    curiositas, quam meticulosa necessitas, 13. Quæ in rebus vanis sæpe
+    discunt pueri, in rebus non vanis tutius disci possunt, ib.
+
+Discordiæ quomodo sedandæ, 160. maxime inter virum et uxorem, 159.
+
+Divinationes Mathematicorum fallaces, 47, 48, 109.
+
+Divitiæ dicuntur copiosa inopia, 11. Omnis copia quæ Deus non est egestas
+    est, 254.
+
+Dolor animi tempore lenitur, 52. nonnullus approbandus, nullus amandus, 28.
+    non potest esse nisi in naturis bonis, 101, n. Animis nonnisi dolores
+    extra Deum, 52, 53.
+
+                              E.
+
+Ecclesia figurata est per mundi creationem, 256. Parvuli in nido Ecclesiæ
+    plumescunt et alas caritatis alimento sanæ fidei nutriunt, 62.
+    Improbatio hæreticorum facit eminere quid sentiat Ecclesia, 121.
+    Ecclesia Manichæorum ex Auditoribus et Electis constabat, 41, n.
+
+Ecclesiam, bis in die, mane et vespere Monnica assidue veniebat, 73.
+
+Electi Manichæorum, 41, et n. 40, n. 45, et n. 74, et n.
+
+Epicurus post mortem restare animæ vitam, et tractus meritorum credere
+    noluit, 101.
+
+Epulæ et synaxes ad Memorias Martyrum, 83.
+
+Equulei et ungulæ, 8.
+
+Esau Ægyptio cibo vendidit primogenita, 114, et n.
+
+Est vere id quod incommutabiliter manet, 116. Omnia vera sunt, in quantum
+    sunt, 115. A Deo sunt omnia inquantumcunque sunt, 228.
+
+Evæ reliquiarium, 72.
+
+Evangelici ministri debent esse forma fidelibus vivendo, 266.
+
+Eucharistia dicitur Communicatio Dominici corporis, 84. Victima sancta, quæ
+    ex altari dispensatur, 167. Pretii nostri sacramentum, ib. Pretium
+    nostrum, quod, "_manduco et bibo et erogo_," ait Aug. 203. Ad Memorias
+    Martyrum celebrari solita, 84, 83, n.
+
+Evodius patria Thagastensis, 156. Agens in rebus militans convertitur ad
+    Deum, et ante Aug^m. baptizatur, ib. Aug^o. se socium in sancto
+    proposito adjungit, et cum eo redit in Africam,
+{315}
+157. Psalmum cantat in obitu Monnicæ, 164.
+
+Evectio publica, 79, et n.
+
+Eversores, 29, et n. 71, 78.
+
+                              F.
+
+Facinorum causæ appetitus et metus, 23.
+
+Falsitas non est quidquam, sed dicitur cum res putatur esse quod non est,
+    118.
+
+Faustus Manichæorum episcopus eloquens imprimis, 64, et n. 68. sed parum
+    doctus, 69. Multis laqueus mortis, 70, 64. Aug^o. salutis occasio est,
+    70.
+
+Feminæ ad virum subjectio, 277, et n.
+
+Feriæ vindemiales, 146.
+
+Fidei medicamenta manibus Dei confecta, 87. Sine fide nihil omnino in hac
+    vita ageretur, 85. Ut nos per fidem passionis Christi præteritæ, ita
+    antiqui sancti per fidem ejusdem passionis futuræ salvi facti sunt,
+    302.
+
+Fidei professio in conspectu Ecclesiæ reddi solita, 128, et n.
+
+Fidelis in Ecclesia, 20, 134, n. 168, 147.
+
+Filius ille minor, 15, 129.
+
+Filios inter diei et filios noctis dividit solus Deus, 262. Filius Dei
+    dicitur Verbum, Principium, Sapientia, Veritas, Virtus Dei, 211. Lumen
+    verum, _Vide_, Christus et Verbum.
+
+Firminus vir liberaliter institutus, 109. quam narrat Mathematicorum
+    divinationem, ib.
+
+Flagitium a Facinore distinguitur, 37, n. 59.
+
+Flagitia, quæ contra naturam sunt, ubique ac semper detestanda; quæ contra
+    mores hominum, pro morum diversitate vitanda, 36.
+
+Fletus cur dulcis miseris, 50.
+
+Frater Augustini Navigius, 162.
+
+Furtum est contra naturæ legem, 21. nullus enim fur furem æquo animo
+    patitur, ib.
+
+                              G.
+
+Gaudere ad Deum, de Deo, propter Deum, ipsa est beata vita et non est
+    altera, 184.
+
+Gaudium majus molestia majori præceditur, 130. Est gaudium quod non datur
+    impiis, sed eis qui Deum gratis colunt, quorum gaudium Deus ipse est,
+    184. Beata vita est gaudium de veritate, 184.
+
+Geminorum constellatio discussa, 110.
+
+Genese[Greek: ô]s initium explicatur in tribus postremis libris
+    "_Confessionum_," 205 sqq.
+
+Genethliacorum libris deditus Aug. monetur a Vindiciano ut eos abjiceret,
+    48.
+
+Gervasii et Protasii martyrum corpora deteguntur, 155.
+
+Gestus sunt tanquam verba naturalia omnium gentium, 7.
+
+Gloria ignominiosa honores sæculares, 11. Sæpe homo de ipso vanæ gloriæ
+    contemtu vanius gloriatur, 200.
+
+Grammaticæ leges studiose observantur, negliguntur præcepta Dei, 16.
+
+Grammaticarum scholarum liminibus appensa vela quid significent, 12.
+
+Gratiæ deputandum quidquid mali non fecimus, 26. Gratia potens est omnis
+    infirmus, qui per ipsam fit conscius infirmitatis suæ, 169.
+
+Gulæ tentatio, 189.
+
+                              H.
+
+Hæreses esse permittit Deus, ut emineat quid Ecclesia Dei sentiat, et quid
+    habeat sana doctrina, 121. Prosunt Ecclesiæ, et quomodo, ib.
+
+Hæretici. Non cum iis disceptandum, sed pro iis orandum, 43.
+
+Haruspicem contemnit Aug^o. qui victoriam suis sacramentis in theatrici
+    carminis certamine promittebat, 46. Haruspices sacrificia dæmoni
+    offerebant, ib.
+
+Helpidius apud Carthaginem contra Manichæos disputat, 77.
+
+Hierius Romanæ urbis orator doctus, 57. Huic nuncupati ab Aug^o. libri "_de
+    Pulcro et Apto_," ib.
+
+Homerus poeta dulcissime vanus: hujus lectio Aug^o. puero amora, 12. Multa
+    finxit, hominibus flagitiosis divina tribuendo, ne flagitia flagitia
+    putarentur, et ut quisquis ea fecisset, non homines perditos, sed
+    cælestes deos videretur imitatus, 14. Quid in ejus figmenta Tullius
+    animadvertit, 13.
+
+Hominem fecit Deus, non tamen in eo peccatum, 6.
+
+Hominis creatio allogorice exponitur, 268. Ad Dei imaginem est factus, ib.
+
+Homo spiritalis non judicat de sacra Scriptura, etiamsi aliquid ibi non
+    luceat, 269. De his judicare dicitur, in quibus habet potestatem
+    corrigendi, 270. Homo sine Deo nihil sibi est nisi Dux in præceps, 46.
+    Homo grande profundum, cujus capilli magis numerabiles sunt quam
+    affectus, 57. Est aliquid hominis, quod nec ipse scit spiritus hominis,
+    qui in ipso est,
+{316}
+171. Debet reformari vivendo secundum voluntatem Dei, 268. Homo gerit in se
+    symbolum Trinitatis, scilicet esse, nosse, velle, 255, et n. Homines
+    unde amantur, 53, diligendi humaniter, 52.
+
+Hora fugitivis particulis agitatur, 216. Non est præsens tota, ib.
+
+Horatii Carm. laudat Aug. 51.
+
+Hortensius Ciceronis excitavit Augustinum ad ardorem philosophiæ, 30, 136.
+
+Humiles corde domus Dei excelsi, 225, 119.
+
+Humilitas necessaria ut adscendamus ad Deum, 56, 65. Humilitatis signum in
+    statura pueritiæ a Christo probatum, 16.
+
+Hymni et Psalmi, sub Ambrosio episcopo in ecclesia Mediolansi ut
+    canerentur, institutum, 156.
+
+Hippocrates, 48.
+
+                              I.
+
+Jacobi et Esavi constellationes, 110. Jacob filiis Joseph benedicens, 193.
+
+Illusiones nocturnæ, involuntariæ licet, nihilominus poenitendæ, 188.
+    Perfecta illarum cessatio munus Dei, 189.
+
+Imitatio perversa Dei in peccatis, 23, 24.
+
+Inane, quid, 104. Qui differat a nihilo, ib.
+
+Incarnatio Verbi, qua infantiæ nostræ lactescit Sapientia Dei, 119. Totum
+    hominem suscepit, 120. Apollinaristarum error, non esse in Christo
+    animam aut mentem hominis, 121.
+
+Incolumitatis suæ cura homini innata, vestigium est secretissimæ unitatis
+    ex qua est, 17.
+
+Ignorantia mater admirationis, 266.
+
+Infantia peccatis obnoxia, 6, 7.
+
+Infantilium membrorum imbecillitas innocens est non animus infantium, 6.
+
+Inimicitias hominum nec excitare nec augere, parum est homini humano, nisi
+    eas etiam exstinguere studuerit, 160. Horrendum malum inimicis iratis
+    inimicorum iratorum dicta prodere, ib.
+
+Iniqui apti sunt inferioribus creaturæ partibus, quo dissimiliores Deo,
+    apti autem superioribus fiunt, quo ei similiores, 118.
+
+Iniquitas non est substantia, sed perversitas voluntatis detortæ a summa
+    substantia in infimam, 118. Iniquitatis capita pullulant principandi et
+    sectandi et sentiendi libidine, 37.
+
+Inordinatus animus omnis, Dei jussu, sua sibi poena est, 11.
+
+Intelligendi celeritas et dispiciendi acumen est donum Dei, 61.
+
+Invitus nemo bene facit, etiam si bonum est quod facit, 10.
+
+Invocare Deum quid sit, 2. et n.
+
+Johannis Baptistæ mirabilis abstinentia, 191.
+
+Josue voto sol stabat, sed tempus ibat, 220.
+
+Isaac filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit,
+    193.
+
+Isaiam legere jussus Augustinus quo sese ad baptismum præpararet, 153.
+
+Julianus Imperator lege data prohibet Christianos litteras docere, 132.
+
+Juno, 14.
+
+Jupiter tonans et adulterans cur a Poetis fictus, 14.
+
+Justina Valentiniani minoris mater ab Arianis seducta persequitur
+    Ambrosium, 155.
+
+Justitia vera interior non ex consuetudine judicat sed ex lege Dei, 35. Nec
+    varia nec mutabilis ipsa est, sed tempora quibus præsidet, 36.
+
+Juventutis erudiendæ modus improbatur, 15.
+
+                              L.
+
+Latina lingua in Africa vulgaris ætate Augustini, 12.
+
+Laudat Deum universa creatura, 63, 209.
+
+Laudari qui vult ab hominibus vituperante Deo, non defendetur ab hominibus
+    Deo judicante, nec eripietur Deo damnante, 198. Laudibus hominum moveri
+    debemus non propter nos sed propter proximum, 199.
+
+Laudari etiam de Dei dono periculosum, 198. Laudatio comes bonæ vitæ, ib.
+    Non male vivendum est ne laudemur, ib. 147.
+
+Lex temporalis etiam a Deo data, 35. Legis factor homo debet esse non
+    judex, 269. Lex peccati est violentia consuetudinis, 133.
+
+Lex conscientiæ, 21.
+
+Libera voluntas caussa peccati, 106, 59, n. 60, n. quod Manichæi negabant,
+    ib.
+
+Libido triplex, 187-201. Violatur societas quæ cum Deo nobis esse debet,
+    cum natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate polluitur,
+    36. Libidine obcæcatur animus, 21. Ex voluntate perversa libido, ex
+    libidine consuetudo, ex consuetudine necessitas, 132.
+
+Lignum crucis, 13, et n.
+
+Litterarum primarum magistri, 11.
+
+Longe a Dei vultu, in affectu tenebroso, 16. In regione dissimilitudinis,
+    116.
+
+Loqui unde puer discat, 7. Pauca sunt quæ proprie loquimur, 218.
+{317}
+
+Lucta spiritus cum carne, 141, 137.
+
+Ludi Circenses, 91, 135.
+
+Luminaria dividentia inter noctem et diem allegorice, 262, sq.
+
+Lux regina colorum, 193. Lux æterna et incommutabilis, Deus, 260, 115.
+
+                              M.
+
+Madaura Africæ urbs, Thagastæ vicina. Aug. eo peregrinatur litteratura et
+    oratoriæ percipiendæ gratiæ, 20.
+
+Magicæ artes ex curiositatis vitio, 195, 202.
+
+Magister non est qui docet hominem scientiam, nisi Deus, 68.
+
+Magistri penulati, 13.
+
+Malum non est nisi privatio boni, 116, 35. Non est substantia, ib. 52.
+    Malum bifariam dictum culpa et poena, 106. Malum poena juste a Deo
+    infligitur, ib.
+
+Mandatorum observatio ex Dei dono, 187.
+
+Manichæos plures Roma occultabat, 76.
+
+Manichæus hæresiarcha errores suos litteris mandavit, 66. ejus libri pleni
+    fabulis, 69, 75. Multa de astris imperitissime continebant, 66, 67.
+    Spiritum sanctum auctoritate plenaria personaliter in se esse dicebat,
+    67, et n.
+
+Manichæorum hæresis asserebat Deum esse corporum molem (quæ maxima et prope
+    sola causa erroris fuit), 76, 62, 39, n. 34, 47, n. 78. Malum quoque
+    substantiam quandam, et molem tetram et deformem; sive crassam, quam
+    terram, sive tenuem atque subtilem, quam mentem malignam per terram
+    repentem, designabant, 76, 58, 74, n. 139. Has duas moles (Dei sc. et
+    mali) ex adverso sibi constuebant, utramque quidem infinitam, sed malam
+    angustius, bonam grandius, 76. Animas tam hominum quam pecorum de Dei
+    esse substantia aiebant, et omnino partes Dei, 59, et n. 139.
+    Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed substantiæ malæ
+    naturæ (carnis sc.) tribuebant, 59, n. 74, et n. 105, 106, 117, 151.
+    duasque naturas inter se confligere in homine dicebant quando caro in
+    Spiritum concupiscit, 139, 140. A Deo cælos fabricatos, non tamen de
+    suo sed ex alibi et aliunde creatis, 276. Carnes vero, et minutissima
+    animalia, et quidquid radicibus terræ inhæret, a mala mente gigni et
+    formari, 276, 69, n. Herbas omnes atque arbores sentire, et læsas
+    dolere dicebant, 39, et n. quippe quæ particulas Dei prælio captas a
+    gente tenebrarum, 105. (mala sc. natura) in se colligatas haberent, 40.
+    quas quidem particulas 'Electorum sanctorum,' dente ac ventre liberari,
+    41. Christum porro credebant tanquam de massa lucidissimæ molis Dei
+    porrectum ad nostram salutem, 76. neque vere in carne natum de Maria
+    virgine, 77, 72. sed tantummodo in carnis phantasmate; in quo eum
+    dicebant crucifixum, 72, et n. 76. Laudatos in Vet. Test. Patriarchas
+    vituperabant, 35, 36, et n. Nov. Test. Scripturas falsatas esse
+    dicebant, quum tamen ipsi incorrupta exemplaria nulla proferrent, 77,
+    et n. In hanc hæresin prolapsus Aug. in ea per novennium volutatur, ab
+    an. æt. xix usq. ad xxviii. 45, 43, 31, n.
+
+Mare quid, 260. Mari comparatur genus humanum, vitio primi hominis profunde
+    curiosum, procellose tumidum, et instabiliter fluidum, 265. Altera
+    maris allegorica expositio, 260.
+
+Martyrum Memoriæ, Oratoria, 71, et n. 83. in iis non Martyribus, sed Deo
+    Martyrum sacrificabant Christiani, vid. et 83, n.
+
+Materia informis non est omnino nihil, 227. sed medium quid inter formatum
+    et nihil, 228 sq. Conetur humana mens eam vel nosse ignorando, vel
+    ignorare noscendo, 227. facta est ex nihilo, et ex hac omnia, 228 sq.
+
+Mathematicorum divinationes, 47, 48, 109.
+
+Matrimonii in officio regendi, et suscipiendorum liberorum conjugale decus,
+    99. Tabulæ matrimoniales, 159.
+
+Medea volans, 34.
+
+Mediator, oportebat ut haberet aliquid Deo simile, et aliquid simile
+    hominibus. Christus verax mediator, diabolus mediator fallax, 202.
+
+Melodiæ utilitas in ecclesiastico cantu, 193. hac potius quam rebus allici
+    peccatum est, 192.
+
+Memoriæ vis, 173, 180. Memoriam habent pecora et aves, ib.
+
+Memoriæ martyrum, 83, 71. Ad eas Dominici corporis communicatio celebrari
+    solita, 84. Epulas illuc afferri vetat Ambrosius, 83.
+
+Memoria Cypriani martyris non procul a mari, 71.
+
+Mensura temporis, 223.
+
+Merita vera hominum non sunt nisi Dei munera, 166, et n. 249, 157.
+
+Metus et appetitus facinorum causæ, 23.
+
+Minister Dei optimus quis, 186. Ministris Ecclesiæ subsidia corporis
+    debentur, 272.
+
+Miracula facta in translatione corporum
+{318}
+SS. Gervasii et Protasii, 155. Deus tentatur cum miracula flagitantur non
+    ad salutem, sed ad experientiam, 195.
+
+Misericordia, 28, et n. qualis sit vera, ib.
+
+Misericordia Dei. Væ etiam laudabili vitæ, si Deus remota misericordia eam
+    discutiat, 166. Magnæ sunt voces ad misericordiam Dei, tacitæ
+    contritiones animi, 111.
+
+Modestia. Pulchrior est temperantia animi inscitiam suam confitentis quam
+    scientia rerum, 70.
+
+Molestias vitæ tolerare jubet Deus, non amare, 187, 28.
+
+Monasterium Mediolani plenum bonis fratribus, extra urbis moenia, sub
+    Ambrosio nutritore, 135. Monasteriorum greges in Ægypto, 134, et n.
+
+MONNICA.
+
+    Monnica Patricii conjux, mater Aug^i. 167. quem et carne ut in hanc
+    lucem temporalem, et corde ut in æternam lucem nasceretur, parturivit,
+    157. educata fuit pudice ac sobrie, 159. in domo fideli, bono membro
+    Ecclesiæ Christianæ, ib. Non tam suæ matris, quam decrepitæ cujusdam
+    famulæ cura ad honestatem instituebatur, ib. immo disciplina et
+    regimine Christi, eam in Dei timore jam tum erudientis, ib. Per
+    Christum subdita parentibus, potius quam per parentes subdita Christo
+    fuit, ib. Amore vini paulatim capta, sanatur insultatione ancillæ cum
+    ea litigantis, 158, 83.
+
+    Patricio (cui soli nupta fuit, 167.) in matrimonium tradita, servivit
+    ei veluti Domino, 159, 10. satagens eum Deo lucrari, 159. Ut sese
+    gerebat in virum a fide ac moribus ipsius longe alienum, ib. In socrum
+    adversus se irritatam malarum ancillarum susurris, ib. Erga matronas de
+    maritis suis querelam moventes, ib. Erga dissidentes et discordes inter
+    se anima, 160. Erga servos Dei, ib. Erga parentes, domumque suam, ib.
+
+    Nutrivit filios, 162. toties eos parturiens, quoties a Deo deviare
+    cernebat, ib. Aug^m. spiritu parturivit majori sollicitudine, quam
+    carne pepererat, 73, 10. Hunc a primis annis in Catechumenorum gradu
+    constituit, 9, 31. Cumque adhuc puer in repentino mortis periculo
+    versaretur, curabat festinabunda ut sacramentis salutaribus initiaretur
+    et ablueretur, 10. Eo tamen recreato, baptismum differendum duxit, ib.
+
+    Aug^o. an. æt. xvi agente, Deus jam inchoaverat in ea templum suum et
+    exordium sanctæ habitationis suæ, 20. Ex quo in Christo regenerata
+    fuit, vitam fide et moribus præcipuam egit, 166. Aug^m. ut a
+    fornicatione maximeque ab adulterio abhorreret cum ingenti
+    sollicitudine admonebat; uxorem tamen dare nolebat, quo consilio, 21.
+    Virum suum sub ipsius vitæ finem ad Christi fidem adducit, 160. Quo
+    viduata sumtus nihilominus (Romaniani ope, 100, n.) procurat Aug^o.
+    tunc apud Carthaginem Rhetoricæ studenti, 30. Hunc interea in
+    Manichæorum hæresin prolapsum luget, horis omnibus orationum suarum de
+    eo ad Deum indesinenter plangit, 43. ejusque convictum aversatur, 42.
+    De futura ejus resipiscentia admonita per somnium, (ib.) perque
+    responsum episcopi (43.) cujusdam, fieri non posse asserentis, "_ut
+    filius istarum lachrymarum pereat_," (44.) mensa domoque rursus
+    excipit, 42.
+
+    Frequentabat eleemosynas, vidua casta et sobria, 73, 83. Obsequens et
+    serviens sanctis, nullum diem prætermittebat oblationem ad altare Dei,
+    ib. Bis in die, mane et vespere ad Ecclesiam venire solita, ut oraret
+    vel verbum Dei audiret, ib.
+
+    Aug^m. Romam ipsa invita et falsa navigantem lachrymis prosequitur, 72.
+    pro eo Deum rursus deprecatur, ib. Paulo post conscensa nave, per
+    marina discrimina nautas consolatur, de felici perventione divinitus
+    certior facta, 82. Mediolanum veniens Aug^m. audito Ambrosio jam
+    abalienatum a Manichæis reperit, ib. De ejus futuro matrimonio
+    revelationem a Deo expetit, sed frustra, 100. Ambrosium diligit ut
+    Angelum Dei, 83. Ille in ejus laudem, viso Aug^o. sæpe erumpebat,
+    gratulans ipsi quod talem matrem haberet, 84. Apud Mediolanum vetanti
+    Ambrosio, epulas ad Memorias Martyrum adferri, morem gerit
+    libentissime, ib. Excubante Mediolanensi plebe in Ecclesia, vigiliarum
+    primas tenet, 155. orationibus vivit, ib.
+
+    Gaudium ejus de Aug^i. conversione, 144. Secedit cum illo in agrum
+    Cassiciacum, 150. Aug^m. suscepto baptismate remeantem in Africam
+    comitatur, 157. quocum apud Ostia Tiberina paullo ante obitum suum
+    colloquitur de vita æterna, 161. Rapiuntur ambo in æternæ sapientiæ
+    contemplationem, ib. Nulla jam re se delectari in hac vita profitetur,
+    162. Unum fuisse propter quod hic aliquantum immorari cupiebat, ut
+    Aug^m. Christianum Catholicum videret ante obitum, ib. Post dies cir.
+    v. decumbit febribus, ib. de sepultura {319} corporis sui extra
+    patriam, tandem nihil curat; sed tantum ut ejus ad Domini altare
+    meminerint filii, ubi ubi fuerint, 163, 167. Alia ejus insignis
+    sententia, 163. die ix ægritudinis, an. lvi æt. suæ, xxxiii æt. Aug^i.
+    migrat ex hac vita, ib. Ejus funus, 164 sq. Sacrificium pretii nostri
+    pro ea offertur, jam juxta sepulchrum posito cadavere, priusquam
+    deponatur, ut illic fieri solebat, 165. Ejus elogium, 159 sqq. 164 sq.
+
+Moris humani flumen vix superandum, 13, et n.
+
+Mores hominum. Quæ contra mores hominum sunt flagitia pro morum diversitate
+    vitanda sunt, 37.
+
+Mors sibi ipse est qui male vivit, 230. Moritur qui Deum non videt, 3.
+    Mortalitas testimonium peccati, 1.
+
+Mortui, _vide_ Defuncti.
+
+Mulier quæ perdiderat drachmam, 129, 181. Ænigma Salomonis de muliere
+    sedente super cellam in foribus, 34.
+
+Mutantur coelum et terræ. Coelum et terra clamant quod facta sint quia
+    mutantur, 208.
+
+                              N.
+
+Navigius Aug^i. frater morti Monnicæ et ejus funeri interfuit, 162, et n.
+
+NEBRIDIUS patria Carthagini vicina, 96. Aug^o. carissimus, adolescens valde
+    bonus et valde castus, 48. mirabilis animæ, 109. mitissimus, 133.
+    Aug^m. ab astrologis consulendis revocare nititur, 48, 109. Argumentum
+    ipsius clarum contra Manichæos, 105. Mediolanum venit non ob aliud nisi
+    ut cum Aug. in sapientiæ studio vivat, 96. Beatæ vitæ inquisitor
+    ardens, ib. Sub Verecundo Mediolanensi grammatico docet, 133. Errans
+    aliquando circa Incarnationis mysterium, postea fit Catholicus, 148.
+    Deo servit in perfecta castitate apud suos in Africa, ib. Tota domus
+    ejus per eum fit Christiana, ib. Moritur haud multo post Aug^i.
+    baptismum, ib. vivit in sinu Abrahæ, ib. Epistolæ ad Nebridium, 150.
+
+Necessitas consuetudine inducta, 132.
+
+Nobilium conversio majoris lætitiæ caussa est Ecclesiæ, 131. Nobilitatis
+    nomine superbos plus tenet diabolus, ib.
+
+Nomen dare ad Baptismum, 154, et n.
+
+Nubes prædicatores, coelum Scriptura, 260.
+
+Nugæ majorum vocantur negotia, 8.
+
+                              O.
+
+Obedire regibus generale pactum est societatis humanæ, 37.
+
+Oblatio altaris, 73.
+
+Oblivionis memoria est, 179.
+
+Oculi sensuum principes, 195. Oculorum voluptas, 193.
+
+Odium in proximum cor gravius vastat, 15.
+
+Opera Dei compendio narrantur, 277. Opera nostra bona ideo bona sunt quia
+    Deus ea nobis donat, 166, et n. 157, 249.
+
+Oratio pro mortuis ad altare, 163, 165, 167.
+
+Oratoria i. q. Memoriæ, 71, n.
+
+Ordinare aliud, aliud creare, 9, n.
+
+Orestes et Pylades, 51.
+
+Otium malum, 20.
+
+Ovidius in Trist. innuitur, 61.
+
+                              P.
+
+_Paracletus_, 31.
+
+Pars turpis est, quæ suo universo non congruit, 37.
+
+_Patres S._ Vet. Testam. a Manichæorum cavillationibus vindicat Aug. 35,
+    36, 37, 39, et nn.
+
+Patricius Aug. pater, tenuis municeps Thagastensis, 20. Animosior quam
+    opulentior, ultra vires rei familiaris filio impendebat, quidquid etiam
+    longe peregrinanti studiorum caussa opus erat, 20. Quamvis ira
+    fervidus, nunquam cecidit Monnicam uxorem, 159. Fit Catechumenus Aug^o,
+    an. fere xvi agente, 20. annoq. post, (30.) moritur fidelis, 160. Ejus
+    mores, 159. Pro eo orari ad altare vult Augustinus, 167.
+
+PAULUS Apostolus unde dictus Paulus, 131, et n. Miles castrorum coelestium,
+    190. Ejus lingua volatilis, loquens mysteria, 273. Illum præ ceteris
+    legit Aug. 122.
+
+Paulus proconsul, per baptismum fit Regis Magni provincialis, 131.
+
+Peccata ante baptismum vulgo parvi pendebant, 10. post baptismum delictorum
+    reatus major et periculosior, ib.
+
+Peccatum nihil est, 25. Admittituendum immoderata in hæc infima
+    inclinatione, summa bona deseruntur, 22, 230, et n. Dum non in Deo, sed
+    in seipso et aliis creaturis voluptates, sublimitates, veritates homo
+    quærit, 17. Peccatum omne, perversa Dei imitatio, 23, 24.
+
+Peccati caussa Deus non est, 205. peccatorum ordinator, tantum non creator,
+    9, et n. Peccatum non committitur sine caussa, 22. Peccandi quædam est
+    necessitas, 132. Quomodo in eam descendatur, ib.
+{320}
+Peccatum dæmoni est sacrificium, 15.
+
+Peccati poenæ: Obcæcatio, ib. Inquietudo animi, 63. Poena sua sibi est
+    omnis inordinatus animus, 11, 241, n. Peccator Deum fugere non potest:
+    sed invenit ubique Dei legem in poena sua, 53.
+
+    Animæ peccatrices Dei imperii ordinem non perturbant, 118, 63, et n.
+    Peccatum Deo non nocet, 230, 63. nec nocere potest, 63, 38.
+
+Peccatorum apud Deum confessio, spem excitat, 171.
+
+Peccati lex est violentia consuetudinis, 133.
+
+Peccatorum duæ origines, 3, n.
+
+Peccata alia contra naturam, alia contra mores, alia contra præcepta, 37,
+    et n. Peccata proficientium, 38.
+
+_Pelliceæ tunicæ_ mortalitatem significant, 120, et n. 259.
+
+Penulati magistri, 13.
+
+Perturbationes animi quatuor sunt, cupiditas, lætitia, metus et tristitia,
+    178.
+
+Petiliani malitia in Augustinum, 44, n.
+
+Phantasmata. Luctæ animæ cum phantasmatibus præclara descriptio, 32.
+
+Philosophiæ laus et defensio, in Hortensio Ciceronis, 30. Quomodo ad
+    philosophiam accensus fuit Augustinus, ib.
+
+Philosophi præ superbia Creatorem per creaturas non invenerunt, 66, 65.
+
+Photinus, ejus falsitas, 121, et n. 72, n.
+
+Picturæ lascivæ, 14.
+
+Piis idem probatur, quod Deo placet, 276.
+
+'Piscis de profundo levatus' manducatur in mensa parata in conspectu
+    credentium, 266, et n. 269. Quid per 'pisces et cetos' significatur,
+    274, 65, n.
+
+Plani Mathematici, pietatis expertes, 47. et veritatis, 48, 108.
+
+Platonicorum in libris quædam Aug. legit consentanea doctrinæ Christianæ de
+    divinitate Verbi æterni, nihil tamen de Incarnati humilitate, 112, 113.
+    In iis etiam non invenit quod in sacris litteris reperit, nempe viam
+    salutis, et doctrinam humilitatis, ib.
+
+Poeseos vanitates noxiæ, 13, 14.
+
+Pontitianus Afer, in palatio militans, Christianus et valde pius, 134.
+    Narrat Aug^o. Antonii Monachi vitam, 135, 143. et duorum Agentium in
+    rebus conversionem, 135.
+
+Prædicatores Evangelii nubes dicuntur, 260. Ipsis debentur necessaria, et
+    quomodo, 272. Quomodo possunt gaudere de datis sibi beneficiis, ib.
+    Transeunt ex hac vita in aliam vitam, scriptura vero sancta permanet,
+    260.
+
+Præsidatus, i. e. Præsidis munus, 98.
+
+Prætorianum pretium, 96, et n.
+
+"Preces pro mortuis" dogmati Eccl. Rom. de Purgatorio adversari quinam
+    ostenderint, 165, n.
+
+Principium. Quomodo intelligatur illud Geneseos, "_in principio Deus
+    creavit, &c._" 210 sqq.
+
+Prius aliquid dicitur æternitate, tempore, electione, origine, 246.
+
+Psalmorum cantus toto Christiano orbe celebris, 150, 156. Quando inductus
+    Mediolani, 155. Cantantur Psalmi in funere defunctorum, 164. in
+    Ecclesia, 192. De hocce cantu quid Athanasius senserit, 192. quid
+    Augustinus, 193. Psalmi litteræ de melle coeli melleæ, 153. Explicatio
+    Psalmi iv '_Cum invocarem_,' 150-152. Psalmorum vis et utilitas, 155,
+    150, 164, n.
+
+Psalterium decem chordarum, decalogus, 37.
+
+Puellæ instituendæ modus, 157 sq.
+
+Pueri in rebus non vanis instituendi, 13.
+
+Pueritiæ vitia ad succedentes ætates transeunt, 6, 16.
+
+Pulchritudo quid, et in quo consistat, 56. Pulchritudines exteriores a Dei
+    pulchritudine veniunt, 194.
+
+Pulchrum definitur, 58. _De Pulchro et Apto_ duo aut tres libros scribit
+    Aug. 57.
+
+Pylades et Orestes, 51.
+
+                              Q.
+
+Quærere. Veritatem qui non pie quærunt, non inveniunt, 66.
+
+Quæstionum tria genera, an sit, quid sit, quale sit, 175.
+
+Quies frustra quæritur in creaturis fugacibus, 53, 54, 55. In Deo solo
+    habetur, 1, 24. Ibi est locus quietis imperturbabilis, ubi non
+    deseritur amor, si ipse non deserat, 54. Fecit nos Deus ad se, et
+    inquietum est cor nostrum, donec in Deo requiescat, 1. Ostendit Deus
+    quam magnam creaturam rationalem fecerit, cui nullo modo sufficit ad
+    beatam requiem quidquid ipso minus est, 253. Ignavia quasi quietem
+    appetit, quæ vero quies certa præter Dominum? 24. Quies est apud Deum
+    valde, et vita imperturbabilis, 26. _Vid._ Requies.
+
+                              R.
+
+Rapere. Quomodo rapiat hominem Deus, 186, 118.
+
+Regeneratio per Baptismum, 128, 166, 148.
+
+Reliquiarium Evæ, 72.
+{321}
+
+Reminiscentia quid, 181.
+
+Requies animæ solus est Deus, 102. Quomodo Deus requiescet in nobis sabbato
+    æternæ vitæ, 279. In iis requiescere dicitur Spiritus Sanctus, quos in
+    se requiescere facit, 251. _Vid._ Quies.
+
+Restituere pretium quo Christus nos emit, nemo valet, ut nos ei auferat,
+    167.
+
+Rex nova præcepta imponere potest subditis, 37.
+
+Rhetorica dicitur victoriosa loquacitas, 46. illam docet Aug. 46. Thagaste,
+    46, 52, 49. Carthagine, 52. Romæ, 70, 78. Mediolani, 79. illius
+    professionem deserit, 149.
+
+Romana nobilitas idololatriæ dedita, 127.
+
+Romani scholastici magistros fraudare soliti, 78.
+
+Romanianus Thagastensis. Alypii cognatus, Aug. ab ineunte ætate
+    familiarissimus, 100, n. cui ad peregrina studia pergenti sumtum
+    suppeditavit, ib. res ejus ampla, ib. Mediolanum ad Comitatum
+    Imperatoris ob negotia venire compulsus est, docente ibi Augustino, ib.
+    Vitæ communi agendæ multus instat, ib.
+
+Romæ Manichæi plures secreto habitabant, 76. verbis conceptis, retentisque
+    memoriter, reddi solebat fidei confessio, ab iis qui accessuri erant ad
+    gratiam Baptismi, 128, 9. offerri solebat pro mortuis sacrificium
+    pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, 165.
+
+                              S.
+
+Sacerdos Christus et sacrificium, victor et victima, 203.
+
+Sacramenta. Cur iis egeamus, 265. Sacramenta Christi per totum orbem
+    pervaserunt opera servorum Dei, 264. Deus in eorum ministris operatur,
+    266. Sacramenta initiorum, 274, 10, 9, n. Homo spiritalis judicat
+    desollemnitate Sacramentorum quibus initiamur et Eucharistiæ, 269.
+    Sacramenta Novi Test. dant salutem, sacramenta Vet. Test. promiserunt
+    Salvatorem, 263, n. Vox "Sacramentum" per se positum, fere valet
+    mysterium, 89, 120, 128, 142, 150, 196, 201.
+
+Sacramentum salis, 9, et n.
+
+Sacramentum corporis Christi. Piscis de profundo levatus manducatur in
+    mensa parata in conspectu credentium, 266.
+
+Sacrificium pretii nostri, pro mortuis offerri solitum posito juxta
+    sepulchrum cadavere, 165. Sacrificium cogitationis et linguæ, 206.
+
+Sæculo non oportet conformari, sed imitari imitatores Christi, 267.
+
+Sal in ecclesiis Occidentalibus Catechumenis gustandum, qua mente, datum,
+    91, n. Sale est conditus, Aug. ab utero matris suæ, 9.
+
+Sallustius de Bell. Cat. 23.
+
+Salutis via in Christo et Scripturis sanctis, 119 sq.
+
+Sancti antiqui in Christum passurum crediderunt, 202. Vivunt in sinu Abrahæ
+    nostri memores, 149. Eorum corda sunt thuribula Dei, 170. Sanctorum
+    Memoriæ, 83, 71.
+
+'Sancti' Manichæorum, 45.
+
+Sapientia est 'luminare majus firmamenti,' 262.
+
+Scholasticorum apud Carthaginem licentia, 71. Romani erant modestiores, 78.
+    qui magistrum tamen sæpe fraudabant, ib.
+
+Scientia est 'luminare minus,' sapientia 'luminare majus,' 262.
+
+Scientia nostra scientiæ Dei comparata ignorantia est, 208.
+
+Scire--Deum qui scit, etiamsi alia nesciat, beatus, 66. _Vid._ Cognitio.
+
+Scriptura Sacra est venerabilis stilus Spiritus Dei, 122. In ea Deus ipse
+    loquitur, 248. Ejus divina auctoritas, 236, 89, 265. mira profunditas,
+    232, 31. et simplicitas, 89, 31. quæ magistra est humilitatis, ib.
+    Aug^i. sunt castæ deliciæ, 206. omnibus sæculi deliciis suaviores, 207.
+    Scripturæ summa est veritas, magnaque præ litteris profanis
+    excellentia, 243.
+
+    Variæ ejus interpretationes simul possunt esse veræ, 247, 248, 237. nec
+    obest aliter quam alii senserint, sentire, modo vera sint quæ
+    existimamus, ib. 244. Dissensionum duo genera in Scripturis
+    interpretandis, 241, n. quis sensus habendus sit excellentior, 248.
+    regulæ in ejus interpretatione adhibendæ, 248, n.
+
+    De ea nemo judicare debet, 269. Laus ejus et dignitas, 89, 31.
+    Scrutanda est cum honore famulorum Dei qui eam dispensarunt, 247. In
+    Ecclesiis legebatur, 73.
+
+Securus nemo esse debet in hac vita, quæ tota tentatio est, 192.
+
+Sensus externi dicuntur fores carnis, 172. januæ, 176. sunt nuntii per quos
+    homo interior cognoscit, 172, 119. Sensuum delectatio, æternæ vitæ
+    jucunditati comparata, ne commemoratione quidem digna est, 161.
+
+Serpentes boni, i. e. non perniciosi ad nocendum, sed astuti ad cavendum,
+    267.
+{322}
+
+Severus, Ianius Mediolanensis, cui cum cæcitas incidisset, tacto feretro
+    Protasii et Gervasii martyrum, sudarioque inde oculis admoto, visum
+    recepit, 156, et n.
+
+Simplicianus, Mediolanensis ecclesiæ presbyter, 125. tandem episcopus, 126,
+    n. ubi pl. de eo. Pater spiritalis Ambrosii, 126. Consulitur ab
+    Augustino, ib. Victorinum, ut publice profiteatur fidem, instigat, 128.
+
+Societas justa est, quæ Deo servit, 39. Sodales mali malum grassans, 25,
+    26, 21. Societatis humanæ generale pactum est obedire regibus suis, 37.
+
+Solitudo poenitentiæ aptissima, 203, 142.
+
+Soni discrimen a cantu, 246.
+
+Spectaculorum vanitas, 27, 91, 9. magno in honore, sub Aug^i. tempora, 9.
+
+SPIRITUS SANCTUS dicitur Dei Donum, Munus, Ignis, Amor, Caritas, Pax,
+    Gratia, Requies nostra, Locus noster, 254. Dicitur ea facere in nobis
+    quæ per eum facimus, 276. Solus superferri super aquas, quare, 254.
+    Spiritus Sancti dona sideribus comparantur, 263.
+
+Spiritus beati, domus Dei, 231. Coelum coeli dicuntur, ib.
+
+Stellæ solatia noctis sunt, 277.
+
+Superbia, quomodo ab illa tentemur, 197. Superbia receditur a Deo, 64, 65,
+    112, et n. 118, n.
+
+Superbus suam amat sententiam defendere, non quia vera est, sed quia sua
+    est, 242. Ejus casus unde, ib. a superbis Deus non invenitur, quamvis
+    peritis, 65.
+
+Superiores seu Prælati, quomodo gerere se debent, dum amantur, timentur,
+    laudantur, ne in superbiæ vitium cadant, 197. Timeri velle ab hominibus
+    non propter Deum, foeda jactantia est, 197.
+
+Surditas cordis ex tumultu vanitatis, 54.
+
+Symbolum Apostolicum Catechumenis memoria tenendum tradebatur, 128, n. ab
+    iis publice coram fidelibus recitabatur, ib. Romæ vero de loco
+    eminentiore, ib. literis id mandare prohibitum, ib.
+
+Symmachus Præfectus Romæ, 79. Aug^m. Mediolanum mittit profitendæ
+    rhetorices gratia, ib.
+
+Synaxes in Africa ad memorias Martyrum, 83. Quare vetat illas fieri
+    Ambrosius, ib. vid. 84, n.
+
+                              T.
+
+Temperantia animi suam inscitiam confitentis pulchrior est quam scientia
+    rerum, 70.
+
+Temporalium amor, nonnisi suavitate æternorum expugnatur, 13, n. 145.
+
+Tempus quid sit, difficilis quæstio, 213. implicatissimum ænigma, 218.
+    Solis, lunæ, et siderum motus non sunt tempora, 219.
+
+Tempus non est corporis motus, 220. Sed quo metimur motum corporum, 220.
+    Est distentio, ib. 221. sed cujus rei? num animi, ib. Temporis mensura,
+    223. Quomodo tempus liceat metiri, 218. Tempus præteritum, præsens, et
+    futurum, 217. Tria proprie non sunt, ib. Differentiæ temporis quomodo
+    nominandæ, ib. Præteritum tempus, et futurum quomodo sit longum aut
+    breve, 223. Nullum tempus sine creatura, 212, 225, et n.
+
+Tenebræ quid, 227. 'Tenebræ super abyssum,' ib. 237. Tenebrarum antra
+    quinque, 34. Tenebrarum gens ap. Manichæos, 74, n. 105.
+
+Tentationum tria genera, 188, n. 198, 201. quomodo adversus ea pugnaverit
+    Aug. sc. voluptatem, (187-194.) curiositatem, (194-197.) superbiam,
+    (197-201.) Quibus tentationibus resistere valemus, quibusve non
+    valemus, nescimus, 171. maxime, donec tentemur, 192, et n. 198, et n.
+
+Terentius poeta. In ejus Eun. iii. 5. invehitur Aug. 14. Cit. et 185.
+
+Thagastense municipium Aug. patria, 20. ubi is docere coepit, 49.
+
+Tobias cæcus filio suo caritatis pede præibat, 193.
+
+Treveri, 135.
+
+Trinitatis mysterium in Genesi insinuatur, 252, 268. Symbola Trinitatis in
+    homine, 255, et n.
+
+_Tunicæ pelliceæ_ mortalitatem significant, 120, et n. 259.
+
+                              V.
+
+Vela grammaticarum scholarum liminibus appensa quid significent, 12.
+
+Ventos pascere, id est dæmones, est, ferrando eis esse voluptati et
+    derisui, 47.
+
+Verbum Deus apud Deum, sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia,
+    210. Ipsum est principium et magister quo intus docemur omnem
+    veritatem, ib. Verbum Dei in se permanet sine vetustate et innovat
+    omnia, 161. fons est vitæ æternæ, 267.
+
+Verecundus Mediolanensis civis et grammaticus, Aug^o. ejusque sociis
+    familiarissimus, 133. Nebridium adjutorem in docendi officio flagitat,
+    ib. Aug^o. de sæculo fugienti cum sociis concedit rus
+{323}
+suum Cassiciacum, 148. Fit Christianus in extrema ægritudine, ib. Moritur
+    agente Romæ Aug^o. ib.
+
+Veritas. Mentes nostræ non de veritate, sed secundum ipsam de cæteris
+    judicant, 118. Veritas quæ æterna est et omnibus præminet, ipse Deus
+    est, 243. Æterna veritas grandium cibus, qui non mutatur in eum a quo
+    sumitur, sed e contra, 115. Beata vita nihil est aliud quam gaudium de
+    veritate, 184.
+
+Veritas communis est omnium, 242. Qui vult habere veritatem privatam,
+    timeat ne ea privetur, ib. Cur 'veritas odium parit,' 185.
+
+Veritatem homines amant lucentem, oderunt redarguentem, ib.
+
+Verum quando dicitur, inspirante Deo dicitur, 272. Deus solus est doctor
+    veri, 168, ib.
+
+Victorinus rhetor urbis Romæ, Latine vertit libros quosdam Platonicorum,
+    127. Statuam in Romano foro meruit, ib. Legit S. Scripturam et libros
+    Christianorum, 128. ac publice, a Simpliciano instigatus, profitetur
+    fidem, 129. Scholam deserit ob legem Juliani, qua vetitum est
+    Christianis docere litteras et oratoriam, 131. judicium Hieronymi et
+    Gennadii de ejus scriptis, 127, n.
+
+Videre. Aliter Deus, aliter homo videt creata, 279.
+
+Vindemiales feriæ, 146.
+
+Vindicianus senex medicus, 48, 109. proconsul coronam agonisticam Aug^o.
+    imposuerat, ib. quem ab Astrologorum næniis frustra revocare satagit,
+    ib.
+
+Vindictæ aviditas unde oriatur, 22.
+
+Virgilius poeta, 11, 12, 14.
+
+Visiones et responsa Monnicæ data, 42, 43, 73, 82, 100.
+
+Vitæ hujus miseria, 186.
+
+Ungulæ et Equulei, 8.
+
+Unus. Nihil est esse, quam unum esse, 17, n. Unitas Dei omnium modus, 7,
+    250. Unitatem in quantum quinque adipiscitur intantum est, 17, n.
+    Universum ex partibus pulchris constans, pulchrius longe est quam ipsæ
+    partes, 274. idque vi unitatis, 274, n.
+
+Voluntates duæ contrariæ nonnumquam in homine, 132.
+
+Voluntas vetus carnalis et nova spiritalis in Aug^o. ib. Voluntas fortis et
+    integra, voluntas semi-saucia, voluntas parte assurgens, et cum alia
+    parte cadente luctans, 138.
+
+Voluptas carnis. Ab ea continentiam Deus jubet et dat, 187. Aug^i. pugna ne
+    voluptatibus sensuum capiatur, ib. et sqq.
+
+Uti. Non prodest bona res non utenti bene, 61.
+
+Uxor prudens et Christiana describitur, 159 sqq. Uxor viro propter Deum
+    serviens, Deo servit, 10.
+
+FINIS.
+
+       *       *       *       *       *
+
+EXCUDEBAT W. BAXTER, OXONII.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{324}
+
+ERRATA.
+
+  P. 6. _pro_ Job 25, 4. _leg._ 14, 4. e vers. vet.
+
+  30. _pro_  librum quendam Ciceronis _leg._ quendam _cujusdam_ Cic.
+
+  106. lin. 9. _pro_ aut _leg._ ac
+      §. 5. antep. _pro_ infernum illum _leg._ illum infernum
+
+  109. antep. _pro_ adnuntiatum _leg._ nuntiatum
+
+  135. not. l. 1. _pro_ igna _leg._ signa
+
+  146. _pro_ Ps. 119. _leg._ Ps. 129.
+
+  156. not. f. l. 2. _pro_ sanctus _leg._ sanatus
+
+  178. §. 22. 4 ab inf. _pro_ e sensibus _leg._ a sensibus
+
+  204. not. col. 1. l. 7. ab inf. _pro_ damnari _leg._ damnavi
+
+  217. _pro_ Ps. 128. _leg._ Ps. 138.
+
+  231. §. 14. l. 2. _pro_ infirmarum _leg._ infimarum
+
+  234. lin. 8. _pro_ sine initio facta _leg._ sine initio; facta
+      §. 21. l. 2. _pro_ illum _leg._ illam
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+NOTES
+
+[1] De Hæresibus c. Comm. L. Danæi, 8vo. Oxon. 1631, et cum Vincentii
+Lirinensis Commonitorio, Cantabr. 1687, 12mo.
+
+[2] Vid. inf. p. 183.
+
+[3] Indicem rerum itidem ex Indice Benedictino excerpsit Clericus junior
+optimæque spei J. A. Ashworth, A.B. Ædis Christi Capellanus, ita tamen ut
+sanum ubique judicium exercuerit, pauca quædam, minus recte posita,
+correxerit, alia etiam de suo addiderit.
+
+[4] Gen. 1, 1.
+
+[5] Scripti anno circiter 400.
+
+[6] Tam magnum quippe bonum est natura rationalis ut nullum sit bonum quo
+beata sit nisi Deus. Aug. de Nat. boni, c. 7.
+
+[7] Invocas quidquid amas: invocas quidquid in te vocas: invocas quidquid
+vis ut veniat ad te. Aug. in Psal. 85.
+
+[8] c. Manichæos, vid, l. vii. c. 1. §. 2. et c. 5.
+
+[9] Omnis homo qui spiritum suum sequitur superbus est, Aug. in Ps. 141, 4.
+cum anima seipsa delectatur superba est; quia se pro summo habet, cum
+superior sit Deus. Idem. ep. 55. §. 18. Versio vetus habet "montes" quos de
+superbis exponit Aug. ad Ps. 96, 5. 143, 5. cf. ad Ps. 45, 4. 35, 7. Tract.
+i. 3. in Joann. De Vers. vid. Sabatier. Bibl. Lat. ad loc.
+
+[10] Duæ sunt enim origines peccatorum; una spontaneâ cogitatione, alia
+persuasione alterius; quo pertinere arbitror quod propheta dicit, Ab
+occultis meis munda me, Domine, et ab _alienis_ parce servo tuo. Aug. de
+Lib. Arb. l. iii. c. 10.
+
+[11] Sic intelligamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine qualitate
+bonum; sine quantitate magnum; sine indigentia creatorem; sine situ
+præsidentem; sine habitu omnia continentem; sine loco ubique totum; sine
+tempore sempiternum; sine ullâ sui mutatione mutabilia facientem, nihilque
+patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire
+quid sit, pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de eo sentire quod non
+sit. Aug. de Trinit. l. v. c. 1.
+
+[12] Multi clamant in tribulatione, et non exaudiuntur; sed ad salutem,
+_non ad insipientiam_. Clamavit Paulus et auferretur ab eo stimulus carnis,
+et non est exauditus ut auferretur, et dictum est ei: _Sufficit tibi gratia
+mea, nam virtus in infirmitate perficitur_. Ergo non est exauditus; sed non
+ad insipientiam, sed ad sapientiam. Aug. ad. loc.
+
+[13] In Ps. 7. v. fin. Non dixit Fiant tenebræ et factæ sunt tenebræ; et
+tamen ipsas ordinavit.--Aliud fecit et ordinavit; aliud autem non fecit,
+sed tamen etiam hoc ordinavit. Jam vero tenebris significari peccata &c. De
+Civ. Dei, l. ii. c 17. Deus sicut naturarum bonarum optimus Creator, ita
+malarum voluntatum justissimus ordinator. c. 20. sola lux placuit Creatori:
+tenebræ autem angelicæ etsi fuerant ordinandæ, non tamen fuerant
+approbandæ. c. 21. nec mala voluntas, quia naturæ ordinem servare noluit,
+ideo justi Dei leges omnia bene ordinantis effugit. De Prædestin. Sanctor.
+c. 16. Est in malorum potestate peccare. Ut autem peccando hoc vel hoc illa
+malitia faciant, non est in eorum potestate sed Dei dividentis tenebras, et
+ordinantis eas.
+
+[14] Ut enim causa omnium morborum curaretur, id est superbia, descendit et
+humilis factus est Filius Dei.... Superbia quippe facit voluntatem suam;
+humilitas facit voluntatem Dei. Aug. tractat. 24. in Joann.
+
+[15] In ecclesiis scilicet Occidentalibus sal Catechumenis gustandum
+dederunt, quo animum incorruptum, sincerum, et sapientem, declararent,
+qualis Christianorum esse deceret. vid. Liturgias Eccl. Occ. ap. Assem.
+Codex Liturg. t. i. Aug. de Catechizandis rudib. c. 26. Concil. Carthag. i.
+can. 5.
+
+[16] Subjugemus nobis hanc _foeminam_ si viri sumus:--sequamur Christum
+caput nostrum, ut et nos sequatur cui caput sumus. Aug. de vera relig. c.
+41. vid. inf. l. xiii. c. 32.
+
+[17] Recedere ab illo simplici et singulari bono, in istam multitudinem
+voluptatum, in amorem sæculi corruptionemque terrenam, fornicari est a Deo.
+Aug. Serm. 142. c. 2.
+
+[18] Æneid. vi. 456.
+
+[19] Æneid. ii.
+
+[20] Non enim expugnatur in nobis temporalium amor nisi aliqua suavitate
+æternorum. Aug. de Musica, l. vi. c. 16.
+
+[21] Quare crucifixus est? Quia lignum tibi humilitatis ejus necessarium
+erat. Superbia enim tumueras, et longe ab illa patria projectus eras; et
+fluctibus hujus sæculi interrupta est via, et qua transeatur ad patriam non
+est, nisi ligno porteris. Ipse factus est via, et hoc per mare;--tu, qui
+quomodo ipse ambulare in mari non potes, navi portare, ligno portare: crede
+in crucifixum et poteris pervenire. Aug. in Joan. tract. ii. §. 4.
+
+[22] Cicero, Tuscul. i. c. 26.
+
+[23] In Eunucho, act. iii. scen. 5. cf. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 7 sqq.
+
+[24] Æneid. i. 36-75.
+
+[25] Nihil est esse, quam unum esse. Itaque in quantum quidque unitatem
+adipiscitur, in tantum est. Unitatis est enim operatio convenientia et
+concordia, quâ sunt, in quantum sunt. Nam simplicia per se sunt, quia una
+sunt; quæ autem non sunt simplicia, concordia partium imitantur unitatem,
+et in tantum sunt, in quantum assequuntur. Aug. de moribus Manich. c. 6.
+
+[26] Ut enim in circulo quantumvis amplo unum est medium quo cuncta
+convergunt, quod centrum geometræ vocant, et quamvis totius ambitus partes
+innumerabiliter secari queant, nihil tamen est præter illud unum, quo
+cætera pariliter dimetiantur, et quod omnibus quasi quodam æqualitatis jure
+dominetur. Hinc vero in quamlibet partem si egredi velis, eo amittuntur
+omnia, quo in plurima pergitur. Sic animus à seipso fusus, immensitate
+quadam diverberatur, et verâ mendicitate conteritur, cum eum natura sua
+cogit, ubique unum quærere, et multitudo non sinit. Aug. l. i. de Ordine,
+c. 2. vide inf. l. ix. c. 4. §. 10. et xii. c. 16. sub fin.
+
+[27] Fingis enim est, facis, formas, plasmas--Formas, inquit, dolorem in
+peccato, i.e. de dolore præceptum nobis facis, ut ipse dolor præceptum sit
+nobis. Quomodo nobis dolor est præceptum? Quando te flagellat qui pro te
+mortuus est. Qui et istos filios sic voluisti exercere et erudire, sic
+voluisti eis præcepta dare, ut non essent sine timore, ne amarent aliquid
+aliud, et obliviscerentur te verum bonum suum. S. Aug. ad loc.
+
+[28] Animum enim peccati arguimus, cum eum convincimus superioribus
+desertis ad fruendum inferiora præponere. Aug. de Lib. Arb. l. 3. c. 1.
+
+[29] Sallust. de Bell. Catil. c. 9.
+
+[30] Post hanc autem dispensationem justum veniet judicium; de quo ita
+dicit, ut intelligamus unicuique homini supplicium fieri de peccato suo, et
+ejus iniquitatem in poenam converti; ne putemus illam tranquillitatem et
+ineffabile lumen Dei de se proferre unde peccata puniantur, sed ipsa
+peccata sic ordinare, ut quæ fuerunt delectamenta homini peccanti sint
+instrumenta Domino punienti. Aug. in Ps. 7, 15.
+
+[31] Nam et animæ in ipsis peccatis suis nonnisi quamdam similitudinem Dei,
+superbâ et præposterâ, et ut ita dicam servili libertate sectantur. Aug. de
+Trin. l. xi. c. 5. Ipsum etiam Deum Patrem peccantes imitantur impia
+superbia, justi pia liberalitate c. Secundin. Manich. c. 10.
+
+[32] Noli modicum diligere, quasi a quo tibi modicum dimissum est: sed
+potius multum dilige à quo tibi multum tributum est. Si enim diligit, cui
+donatum est ne redderet; quanto magis debet diligere, cui donatum est ut
+haberet? Nam et quisquis ab initio pudicus permanet, ab illo regitur; et
+quisquis ex impudico pudicus fit, ab illo corrigitur; et quisquis usque in
+finem impudicus est, ab illo deseritur. Aug. de Sancta Virginitat. c. 42.
+
+[33] Quippe ex eo misericordia dicitur quod _miserum_ faciat _cor_,
+dolentis alieno malo. Aug. de Morib. Eccles. c. 27.
+
+[34] Quid enim est detestabilius, et quod magis thesaurizet iram in die
+iræ, et revelationis justi judicii Dei, quam de malo alterius malâ diaboli
+similitudine lætari? Aug. de Catechiz. rud. c. 11. Et hoc fecit per infima
+ministeria, quibus id agere voluptatis est, quos exterminatores et angelos
+iracundiæ, divinæ Scripturæ nominant, quamvis ipsi nesciant quid de se
+agatur boni. His similes sunt homines, qui gaudent miseriis alienis, et
+risus sibi ac ludicra spectacula exhibent, vel exhiberi volunt
+"eversionibus" et erroribus aliorum. De Vera Relig. c. 40. Quis "eversori"
+minari saltem audebat? [quo tempore Donatistæ valuerunt] Ep. (ad Bonifac.)
+185. c. 4. vid. et inf. l. v. c. 12.
+
+[35] Nosti, Honorate, non aliam ob causam nos in tales homines incidisse,
+nisi quod se dicebant terribili auctoritate separatâ, merâ et simplici
+ratione eos qui se audire vellent introductores ad Deum, et errore omni
+liberaturos. Quid enim me aliud cogebat, annos fere novem, spretâ religione
+quæ mihi puerulo à parentibus insita erat, homines illos sequi ac
+diligenter audire, nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante
+rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidem nisi prius
+discussâ et enodatâ veritate? Quis non his pollicitationibus illiceretur,
+præsertim adolescentis animus, cupidus veri, etiam nonnullorum in schola
+doctorum hominum disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc
+invenerunt, spernentem scilicet quasi aniles fabulas, et ab eis promissum
+apertum et sincerum verum tenere atque haurire cupientem? Sed quæ rursum
+ratio revocabat ne apud eos penitus hærerem, ut me in illo gradu quem
+vocant _Auditorum_ tenerem, ut hujus mundi spem et negotia non dimitterem,
+nisi quod ipsos quoque animadvertebam plus in refellendis aliis disertos et
+copiosos esse, quam in suis probandis firmos et certos manere? Aug. de
+Utilitate Credendi. Prooem.
+
+[36] Pro exemplo sit salutatio, qua orditur "Epist. Fundamenti," etsi
+paullo post in alia omnia abeat. "Pax Dei invisibilis et veritatis notitia
+sit cum fratribus suis et carissimis, qui mandatis coelestibus credunt
+pariter ac deserviunt: sed et dextera luminis tueatur et eripiat vos ab
+omni incursione maligna et a laqueo mundi: pietas vero Sancti Spiritus
+intima vestri pectoris adaperiat, ut ipsis oculis videatis animas vestras."
+Aug. de Actis cum Fel. Manich. i. 16. Tum vero confessio Fausti famosissima
+ap. Aug. c. Faust. xx. 1. "Nos Patris quidem Dei omnipotentis et Christi
+Filii ejus, et Spiritus Sancti, unum idemque sub Triplici appellatione
+colimus numen, sed Patrem quidem ipsum lucem incolere summam ac
+principalem, quam Paulus alias inaccessibilem vocat: Filium vero in hac
+secunda ac visibili luce consistere, qui quoniam sit et ipse geminus, (ut
+eum Apostolus novit, Christum dicens esse Dei virtutem et Dei sapientiam)
+virtutem quidem ejus in sole habitare credimus, sapientiam vero in luna:
+nec non et Spiritus Sancti, qui est majestas tertia, aeris hunc omnem
+ambitum sedem fatemur ac diversorium, cujus ex viribus ac spiritali
+profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Jesum, qui est vita
+ac salus hominum, omni suspensus ex ligno." Similiter Secundinus (Ep. ad
+Aug.) "Habeo et ago gratias ineffabili ac Sacratissimæ Majestati, ejusque
+primogenito omnium luminum regi Jesu Christo, habeo gratias et supplex
+sancto refero Spiritui." Denique Fortunatus, (Disp. i. §. 3.) allatis
+pluribus S. Scripturæ locis "His rebus credimus, et hæc est ratio fidei
+nostræ, et pro viribus animi nostri mandatis ejus obtemperare, unam fidem
+sectantes hujus Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti." "His
+obscoenissimis pannis," justa indignatione ait Aug. teterrimis quibusdam
+allatis, "conamini assuere ineffabilem Trinitatem, dicentes Patrem in
+secreto quodam lumine habitare, Filii autem in sole virtutem, in luna
+sapientiam; Spiritum vero sanctum in aere." c. Faust. l. xx. c. 7. Foede
+scilicet Manichæi, cum terrena omnia saperent, Nomina hæc figmentis suis
+obtenderunt, forsan quia se Christianos esse sibi ipsis persuadere
+voluerunt, cum nihil eorum systemati inesset, quod his veritatibus, vel
+locis S. Scripturæ, quos adduxerint vel e longinquo responderet. Spiritui
+Sancto præsertim, ne omnino prætereatur, sedes in aere assignatur; quare
+vero memoretur, nulla alia causa in promptu est, cum de muneribus ejus
+ullis omnino sileatur.
+
+[37] [Greek: Houtoi ton hêlion kai tên selênên theous onomazousi, pote men
+auton apokalountis Christon. pote de ploia legontes einai tas tôn
+teleutôntôn psuchas apo tês hulês metagonta pros to phôs. houtô gar phêsi
+kata meros tês ponêras apallattesthai kraseôs. Kai tên selênên de mênoeidê
+kai dichotomon genesthai tôi kenousthai. kai tas phôtoeideis psuchas apo
+men tês hulês lambanein, apotithesthai de eis to phôs. kai houtô kata
+brachu tês ponêras to phôs apallattesthai kraseôs]. Theodoret. Hær. Fab. i.
+27. Vos si spiritalis atque intelligibilis boni caritate ac non corporalium
+phantasmatum cupiditate arderetis, ut cito dicam quod de vobis notissimum
+est, solem istum corporeum non pro divina substantia, et pro sapientiæ luce
+coleretis. Aug. c. Faust. l. v. fin. Non norunt isti lucem nisi quem
+carneis oculis vident. Et ideo istum solem--isti sic colunt, ut particulam
+dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. de Gen. c. Man. l. i. c. 3.
+Carnalis vestra cogitatio adeo a locis corporalibus non recedit, ut solem
+illum visibilem ac per hoc corporeum, qui contineri nisi corporali loco non
+potest, et Deum et partem Dei esse dicatis. c. Secundin. Manich. c. 20.
+Primo solem navim quandam esse dicitis; deinde cum omnium oculis rotundus
+effulgeat, vos eum triangulum esse perhibetis, i.e. per quandam triangulam
+coeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. Ita fit ut--nescio
+quam navim per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam
+cogitatis, adoretis. c. Faust. l. xx. c. 6. Quidquid vero undique purgatur
+luminis, per quasdam naves, quas esse lunam et solem volunt, regno Dei,
+tamquam propriis sedibus, reddi. Quas itidem naves de substantia Dei pura
+perhibent fabricatas.--Naves autem illas, id est, duo coeli luminaria ita
+distinguunt, ut lunam dicant factam ex bona aqua, solem vero ex igne bono.
+c. Hæres. Repleri lunam dicunt, sicut repletur navis, ex fugitivâ Dei
+parte, quam commixtam principibus tenebrarum et eorum sordibus inquinatam
+credere--non dubitant. Hinc ergo impleri lunam, cum eadem pars Dei magnis
+laboribus ab inquinamento purgata, de toto mundo atque omnibus cloacis
+fugiens redditur Deo lugenti dum redeat: repleri vero per mensem dimidium,
+et alio dimidio in solem refundi, velut in aliam navem. Ep. 55. c. 4. cf.
+etiam locum ex Aug. c. Faust. allatum p. 32. not. d.
+
+[38] Superstitio quædam puerilis me ab ipsâ (veri) inquisitione deterrebat,
+et ubi factus erectior illam caliginem dispuli, mihique persuasi docentibus
+potius quam jubentibus esse credendum, incidi in homines quibus lux ista
+quæ oculis cernitur inter summa et divina colenda videretur. Non
+assentiebar, sed putabam eos magnum aliquid tegere illis involucris, quod
+essent aliquando aperturi. Aug. in proeloquio libri de Vitâ beatâ.
+
+[39] Juxta unam verò partem ac latus illustris illius ac sanctæ terræ erat
+tenebrarum terra profunda et immensa magnitudine, in qua habitabant ignea
+corpora, genera scilicet pestifera. Hic infinitæ tenebræ, ex eadem manantes
+natura inæstimabiles cum propriis fetibus, ultra quas erant aquæ cænosæ ac
+turbidæ cum suis inhabitatoribus, quarum interius venti horribiles ac
+vehementes cum suo principe et genitoribus. Rursum regio ignea et
+corruptibilis cum suis ducibus et nationibus. Pari more introrsum gens
+caliginis ac fumi plena, in qua morabatur immanis princeps omnium et dux,
+habens circa se innumerabiles principes, quorum omnium ipse erat mens atque
+origo: hæque fuerunt naturæ quinque terræ pestiferæ. Manich. ap. Aug. c.
+Ep. Manichæi, c. 15. Quinque antra gentis tenebrarum cum suis habitatoribus
+in quibus Manichæi phantasmata veritatis sibi nomen ausa sunt usurpare (ib.
+c. 18.) novimus tenebras, aquas, ventos, ignem, fumum, novimus etiam
+animalia, serpentia, natantia, volantia quadrupedia, bipedia, (ib. c. 31.)
+Quinque elementa quæ genuerunt principes proprios, genti tribuunt
+tenebrarum; eaque elementa his nominibus nuncupant, fumum, tenebras, ignem,
+aquam, ventum. In fumo nata animalia bipedia, unde homines ducere originem
+censent, in tenebris serpentia, in igne quadrupedia, in aquis natalia, in
+vento volatilia. de Hæres. c. 46.
+
+[40] Vid. L. vii. c. 10. L. x. c. 7.
+
+[41] EUOD. Dic mihi unde male faciamus? AUG. Eam quæstionem moves, quæ me
+admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in hæreticos impulit
+atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis
+inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam
+impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quærendi libertatem
+respirare non possem. Aug. de Lib. Arbit. l. i. c. 2.
+
+[42] Vid. L. vii. c. 12 et 16.
+
+[43] In hoc enim sensibili mundo vehementer considerandum est, quid sit
+tempus et locus; ut quod delectat in parte, sive loci sive temporis,
+intelligatur tamen multo esse melius totum, cujus illa pars est: et rursus
+quod offendit in parte, perspicuum sit homini docto, non ob aliud
+offendere, nisi quia non videtur totum, cui pars illa mirabiliter congruit.
+Aug. de Ordine, b. ii. c. 19.
+
+[44] Qua in re hoc primum dico, illorum hominum non tantum linguam verum
+etiam vitam fuisse propheticam; totumque illud regnum gentis Hebræorum
+magnum quemdam, quia et Magni Cujusdam, fuisse prophetam. Quocirca quod ad
+eos quidem adtinet, qui illic erant _eruditi corde in sapientiâ_ Dei, [Ps.
+89, 12. Vulg.] non solum in iis quæ dicebant, sed etiam in iis quæ
+faciebant; quod autem ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in
+iis quæ in illis vel de illis divinitus fiebant, prophetia venturi Christi
+et Ecclesiæ perscrutanda est. Omnia enim illa, sicut dicit Apostolus, (1
+Cor. 10. 6.) _figuræ nostræ fuerunt_. S. Aug. c. Faust. l. xxii. c. 24.
+"Scimus autem, sicut vocibus, ita et rebus prophetarum, tam dictis quam et
+factis prædicatur resurrectio." Tertull. de Resurr. Carn. c. 28.
+
+[45] Quando enim mos erat, crimen non erat; et nunc propterea crimen est,
+quia mos non est: alia enim sunt peccata contra naturam, alia contra mores,
+alia contra præcepta. Aug. contra Faust. l. xxii. c. 47. Quæ cum ita sint,
+hæreticis quidem, sive Manichæis, sive quicumque alii patribus veteris
+Testamenti de pluribus calumniantur uxoribus, satis superque responsum est;
+si tamen capiunt non esse peccatum quod neque contra naturam committitur,
+quia non lasciviendi sed gignendi causâ illis foeminis utebantur, neque
+contra morem, quia illis temporibus ea factitabantur, neque contra
+præceptum, quia nullâ lege prohibebantur. August. de Bono Conjugali, c. 25.
+
+[46] Quod agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum, et corpus suum,
+Flagitium vocatur. Quod autem agit, ut alteri noceat, Facinus dicitur. Et
+hæc duo sunt genera omnium peccatorum: sed flagitia priora sunt. Quæ cum
+exinaniverint animum, et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora
+prosilitur, quo removeantur impedimenta flagitiorum, aut adjumenta
+quærantur. Aug. de Doctr. Christian. L. iii. §. 16.
+
+[47] Hæc enim tria genera vitiorum, id est, voluptas carnis et superbia et
+curiositas omnia peccata concludunt. Aug. in Ps. 8. vid. L. x. c. 30 sqq.
+
+[48] Decalogus enim legis decem præcepta habet, quæ sic sunt distributa, ut
+tria pertineant ad Deum, septem pertineant ad homines.--Ad primum præceptum
+tres chordæ pertinent, quia Deus est Trinitas. Ad alterum verò præceptum,
+id est, ad dilectionem proximi, septem chordæ: quomodo vivatur inter
+homines.--Hæc jungamus illis tribus ad dilectionem Dei pertinentibus, si in
+psalterio decem chordarum volumus cantare canticum novum.--Ut autem cantet
+canticum novum, sit novus homo.--Si dilectione facitis, canticum novum
+cantatis: si timore facitis, facitis tamen, portatis quidem psalterium, sed
+nondum cantatis: si autem nec hoc facitis, projicitis ipsum psalterium.
+Melius est vel portare, quàm projicere: sed rursus, melius cum voluptate
+cantare, quàm cum onere portare. Aug. Serm. 9. de x Chordis, c. 5, 6, 7.
+
+[49] Honor hominis verus est imago ac similitudo Dei, quæ non custoditur
+nisi ad ipsum, a quo imprimitur. Tanto magis itaque inhæretur Deo, quanto
+minus diligitur proprium. Aug. de Trin. xii. 11.
+
+[50] Cave putes quidquam potuisse verius dici quam id quod dictum est,
+_Radicem omnium malorum esse avaritiam_ (1 Tim. 6, 10.) h.e. plus velle
+quam sat est. Tantum autem sat est, quantum sibi exigit naturæ in suo
+genere conservandæ modus. Avaritia enim--non in solo argento vel in
+nummis--sed in omnibus rebus quæ immoderate cupiuntur intelligenda est,
+ubicunque omnino plus vult quisque quam sat est. de Lib. Arb. l. iii. §.
+48. Hoc est quod persuasum est [Adamo et Evæ] ut suam potestatem nimis
+amarent, et, cum Deo pares esse vellent, illa medietate, per quam Deo
+subjecti erant, et corpora subjecta habebant,--male uterentur, i.e. contra
+legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent; dum id quod non
+acceperant, usurpare voluerunt. Aug. de Gen. c. Man. l. ii. §. 22.
+
+[51] Tantum porro opportunitatis affert ad aliquid agendum seu non agendum
+temporum secreta distinctio, ut nunc melius faciat qui nec unam duxerit,
+nisi se continere non possit. Tunc autem, etiam plures inculpabiliter
+ducebant et qui facilius continere possent, nisi aliud pietas illo tempore
+postularet. August. de Bono Conjugali, c. 15.
+
+[52] c. Faust. l. xxii. c. 71. Quid ergo jam de exspoliatis Ægyptiis
+Faustus objicit, nesciens quid loquatur? Quod faciendo Moyses usque adeo
+non peccavit, ut non faciendo peccaret. Deus enim jusserat qui utique novit
+non solùm secundùm facta, verùm etiam secundùm cor hominis, quid
+unusquisque, vel per quem perpeti debeat.--Divinis imperiis cedendum
+obtemperando, non resistendum est disputando.--Nec licuit Moysen aliter
+quàm Deus dixerat facere, ut penes Dominum esset consilium jubendi, penes
+famulum autem obsequium peragendi. de Civ. Dei, l. i. c. 26. Sicut de
+Samsone aliud nobis fas non est credere [sc. eum divinitus jussum mortem
+sibi intulisse]. Cum autem Deus jubet, seque jubere sine ullis ambagibus
+intimat, quis obedientiam in crimen vocet, quis obsequium pietatis accuset?
+
+[53] Vid. sup. ad §. 14. not. 44.
+
+[54] Quia ergo illi obscuritatem Scripturarum irriserunt, quæ propterea
+clausæ erant, ut pulsantes exercerentur, non ut parvulis negarentur,
+humiliati sunt usque ad terram, ut cogitare amplius non possent, quam quod
+per terram percipitur. Per terram quid dico? Per carnem. Ut incorporalem
+Deum sentire non possent, et quidquid de Deo cogitarent, nonnisi
+corporaliter cogitarent. Aug. in Ps. 146. §. 13.
+
+[55] [Greek: Panta nomizousin empsucha, kai to pur. kai to hudôr kai ton
+aera, kai ta spermata. ou dê charin hoi kaloumenoi teleioi par' autois,
+oute arton klôsin oute lachanon temnousin, alla kai tois tauta drôsin hôs
+miaiphonois prophanôs eparôntai. esthiousi de homôs ta temnomena kai ta
+klômena]. Theod. Hær. Fab. i. 26. [Greek: Kat' autôn tên kallistên
+hairesin, ho nous kat' autous estin ta onta panta] Alex. Lyc. §. 24.
+[Greek: Echein de en tôi kosmôi tôn duo toutôn archôn tas hupostaseis, kai
+tên men mian archên pepoiêkenai to sôma. tên de psuchên einai tês heteras.
+autên de einai tên psuchên tên en anthrôpois kai en panti zôôi kai
+peteinôi, kai herpetôi, kai knôdalôi ou monon alla kai en tois phutois tên
+tês zôês ikmada, kinêsin einai psuchês phaskôn, hên kai en tois anthrôpois
+huparchousan legei]. Tyrbo de Manete ap. Epiph. Hær. 66. §. 8. Herbas enim
+atque arbores sic putant vivere, ut vitam quæ illis inest, et sentire
+credant, et dolere cum læduntur: nec aliquid inde sine cruciatu earum
+quemquam posse vellere aut carpere. Propter quod, agrum etiam spinis
+purgare, nefas habent. (Aug. de Hær.) Dicitis dolorem sentire fructum, cum
+de arbore carpitur, sentire cum conciditur, cum teritur, cum coquitur, cum
+manditur. c. Faust. vi. 4. Expedire dicunt homini foeneratorem esse quam
+agricolam. Qui enim in usuram, inquiunt, dat pecuniam, non lædit crucem
+luminis: qui autem agricola est, multum lædit crucem luminis. Quæris quam
+crucem luminis? Membra, inquiunt, illa Dei, quæ capta sunt in illo prælio,
+mixta sunt universo mundo, et sunt in arboribus, in herbis, in pomis, in
+fructibus. Dei membra vexat, qui terram sulco discindit: Dei membra vexat,
+qui herbam de terra vellit: Dei membra vexat qui pomum carpit de arbore.
+Aug. in Ps. 140. §. 12. Quid obsit arbori, non dico si pomum inde foliumve
+decerpas, (quod quidem apud vos, si quis non imprudentia, sed sciens
+fecerit, signaculi corruptor sine ulla dubitatione damnabitur,) sed omnino
+si eam radicitus eruas? Anima namque illa quam rationalem inesse arboribus
+arbitramini, arbore excisa vinculo solvitur; vos enim hoc dicitis.
+Revolutionem hominis in arborem, notum est vos, id est, auctorem ipsum
+vestrum pro ingenti poena, non tamen pro summa, solere minitari.--Illas
+perhibetis et audire voces nostras, verba intelligere, et corpora motusque
+corporum intueri, cogitationes denique ipsas perspicere. De Mor. Man. l.
+ii. §. 55. Impietas rusticana plane, magisque lignea quam sunt ipsæ arbores
+quibus patrocinium præbet, quæ dolere vitem quando uva decerpitur, et non
+solum sentire ista cum cæduntur, sed etiam videre atque audire credit. Aug.
+de Quant. Animæ, §. 71.
+
+[56] [Greek: Hotan mellôsin esthiein artôn, proseuchontai prôton houtô
+legontes pros ton arton; oute se egô etherisa, oute êlesa, oute ethlipsa
+se. oute eis klibanon ebalon, alla allos epoiêse tauta, kai ênenke moi, egô
+anaitiôs ephagon. kai hotan kath' heauton eipêi tauta, legei tôi
+katêchoumenôi êuzamên huper sou kai houtôs aphistatai ekeinos]. Tyrbo ap.
+Epiph. Hær. 66. §. 28. Acta Archelai. §. 9. Unde agriculturam, quæ omnium
+artium est innocentissima, tamquam plurium homicidiorum ream dementer
+accusant: itaque ipsi Electi, nihil in agris operantes, nec poma carpentes,
+nec saltem folia ulla vellentes, exspectant hæc afferri usibus suis ab
+Auditoribus suis, viventes de tot ac tantis secundùm suam vanitatem
+homicidiis alienis. (de Hær.) Vos cessantes expectatis quis Auditorum
+vestrorum propter vos pascendos cultello vel falcicula armatus in hortum
+prosiliat, homicida cucurbitarum, quarum vobis offerat, mirum dictu, viva
+cadavera.--Eas cum decerpsit vester Auditor, reus factus est, vestra
+indulgentia liberandus. c. Faust. vi. 4.
+
+[57] Ipsam partem naturæ Dei dicunt ubique permixtam in cælis, in terris,
+sub terris, in omnibus corporibus, siccis et humidis, in omnibus carnibus,
+in omnibus seminibus arborum, herbarum, hominum, animalium: non potentia
+divinitatis sine ullo nexu incoinquinabiliter, inviolabiliter,
+incorruptibiliter omnibus rebus administrandis regendisque præsentem, quod
+nos de Deo dicimus; sed ligatam, oppressam, pollutam, quam solvi, liberari,
+purgarique dicunt, non solum per discursum solis et lunæ, et virtutes
+lucis, verum etiam per Electos suos. Per Electos autem suos purgari dicunt
+eamdem ipsam commixtam partem ac naturam Dei, manducando scilicet et
+bibendo: quia eam in alimentis omnibus dicunt ligatam teneri; quæ cum ab
+Electis, velut sanctis, in refectionem corporis manducando et bibendo
+assumuntur, per eorum sanctitatem solvi, signari et liberari. Aug. de Nat.
+boni c. Man. c. 44. Ipsam verò boni à malo purgationem ac liberationem, non
+solùm per totum mundum et de omnibus ejus elementis virtutes Dei facere
+dicunt, verum etiam Electos suos per alimenta quæ sumunt. Et eis quippe
+alimentis, sicut universo mundo, Dei substantiam perhibent esse commixtam:
+quam purgari putant in Electis suis eo genere vitæ, quo vivunt Electi
+Manichæorum, velut sanctius et excellentius Auditoribus suis. Nam his
+duabus professionibus, hoc est Electorum et Auditorum, ecclesiam suam
+constare voluerunt. In ceteris autem hominibus, etiam in ipsis Auditoribus
+suis, hanc partem bonæ divinæque substantiæ quæ mixta et colligata in escis
+et potibus detinetur, maximeque in eis qui generant filios, artius et
+inquinatiùs colligari putant. (de Hær.) Cibi qui de frugibus et pomis
+parantur, si ad sanctos, id est, ad Manichæos veniant, per eorum castitatem
+et orationes et psalmos quidquid in eis est luculentum et divinum purgatur,
+id est, ex omni parte perficitur, ut ad regna propria sine ulla sordium
+difficultate referatur. de mor. Manich. ii. 15. Nos, inquiunt, quia fide
+Manichæi illuminati sumus, orationibus et psalmis nostris, qui Electi
+sumus, purgamus inde vitam quæ est in illo pane, et mittimus illam ad
+thesauros cælorum. Tales sunt Electi, ut non sint salvandi a Deo, sed
+salvatores Dei. Et ipse est Christus, dicunt, crucifixus in toto mundo. Ego
+in Evangelio Salvatorem acceperam Christum, vos autem estis in libris
+vestris salvatores Christi. Aug. in Ps. l. c.
+
+[58] Quod ea, quæ vobis quasi purganda offeruntur ad epulas, nefas putatis,
+si quis alius præter Electos ad cibandum tetigerit, quantæ turpitudinis et
+aliquando sceleris plenum est? Siquidem sæpe tam multa dantur, ut consumi
+facile a paucis non possint. Et quoniam sacrilegium putatur, vel aliis
+dare, quod redundat, vel certe abjicere, in magnas contrudimini cruditates,
+totum, quod datum est, quasi purgare cupientes. Jam vero distenti, et prope
+crepantes, eos, qui sub vestra disciplina sunt, pueros ad devoranda reliqua
+crudeli dominatione compellitis, ita ut cuidam sit Romæ objectum, quod
+miseros parvulos cogendo ad vescendum tali superstitione necaverit. Quod
+non crederem, nisi scirem, quantum nefas esse arbitremini, vel aliis hæc
+dare, qui Electi non sunt, vel certe projicienda curare. Unde illa vescendi
+necessitas restat quæ ad, turpissimam crudelitatem pæne quotidie, aliquando
+tamen potest et usque ad homicidium pervenire. Aug. de mor. Manich. c. 15.
+cf. c. 13. Si autem occiduntur cum decerpuntur, quomodo eis inest vita, cui
+purgandæ atque recreandæ manducando atque ructando vos asseritis subvenire.
+c. Faust. vi. 4. Ista sacrilega deliramenta vos cogunt, non solum in cælo
+atque in omnibus stellis, sed etiam in terra, atque in omnibus quæ
+nascuntur in ea, confixum atque concretum Christum dicere non jam
+Salvatorem vestrum, sed a vobis salvandum, cum ea manducatis atque
+ructatis. ib. ii. 5. cf. v. 10. &c.
+
+[59] Nostis Fratres, quod non est prætermittendum, quasi justos,
+eminentiores, in se tenentes velut primum gradum justitiæ, Electos vocari
+apud Manichæos. Electi quidem Dei sunt omnes sancti, et habemus hoc in
+Scripturis: sed usurparunt sibi illud nomen, et quasi familiarius sibi
+applicaverunt, ut tamquam proprie jam Electi appellentur. Aug. in Ps. 140.
+§. 10. Auditores qui appellantur apud eos, et carnibus vescuntur, et agros
+colunt, et si voluerint, uxores habent, quorum nihil faciunt qui vocantur
+Electi. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Auditores vocantur, quod videlicet tanquam
+meliora et majora præcepta observare non possint, quæ observantur ab eis
+quos Electorum nomine discernendos et honorandos putant. (Aug. c. litt.
+Petilian. iii. 17.) Auditoribus vestris, quos tanquam distinctos a genere
+sacerdotum dixisti, secundum veniam hæc [carnes] edenda conceditis. (c.
+Faust. xxx. 5.) His duabus professionibus, hoc est, Electorum et Auditorum,
+ecclesiam suam constare voluerunt. de Hæres. [Greek: hoi kaloumenoi teleioi
+par' autois]. Theodoret l. c.
+
+[60] Hinc est, quod mendicanti homini, qui Manichæus non sit, panem, vel
+aliquid frugum, vel aquam ipsam, quæ omnibus vilis est, dari prohibetis, ne
+membrum Dei, quod his rebus admixtum est, suis peccatis sordidatum a reditu
+impediat. Aug. de Mor. Manich. c. 15. Quæ cum ita sint, etiam panem
+mendicanti dare prohibetis; censetis tamen propter misericordiam vel potius
+propter invidiam nummos dari. Quid hic prius arguam, crudelitatem an
+vecordiam? Ib. c. 16. Panem mendicanti non porrigit: quæris, quare? Ne
+vitam quæ est in pane, quam dicunt membrum Dei, substantiam divinam,
+mendicus ille accipiat, et liget eam in carne. Ergo buccella ne detur
+mendico, et ploret in buccella membrum Dei, mendicus fame moriturus est?
+Falsa misericordia in buccellam, facit verum homicidium in hominem. Aug. in
+Ps. 140. §. 11. [Greek: Para Manichaiois eleos ouk estin, alla kai echthron
+esti, par' autois, to eleein penêta]. Athanasius Hist. de Arian. ad Monach.
+c. 61. [Greek: Tên de eis tous penêtas ginomenên diaballousi
+philanthrôpian, tês hulês einai legontes therapeian]. Theodoret. Hær. Fab.
+l. 26.
+
+[61] Sed me duo quædam maxime, quæ incautam illam ætatem facile capiunt,
+per admirabiles adtrivere circuitus, quorum est unum familiaritas, nescio
+quomodo repens quadam imagine bonitatis, tamquam sinuosum aliquod vinculum
+multipliciter collo involutum. Alterum quod quædam noxia victoria pene mihi
+semper in disputationibus proveniebat disserenti cum Christianis imperitis,
+sed tamen fidem suam certatim, ut quisque posset, defendere molientibus.
+Quo successu creberrimo gliscebat adolescentis animositas, et impetu suo in
+pervicaciæ magnum malum imprudenter vergebat. Quod altercandi genus quia
+post eorum auditionem aggressus eram, quidquid meo vel qualicumque ingenio
+vel aliis lectionibus poteram, solis illis libentissime tribuebam. Ita ex
+illorum sermonibus ardor in certamina, ex certaminum proventu amor in illos
+quotidie movebatur. Ex quo accidebat, at quidquid dicerent, miris quibusdam
+modis, non quia sciebam, sed quia optabam verum esse, pro vero approbarem.
+Ita factum est, ut quamvis pedetentim atque caute, tamen diu sequerer
+homines nitidam stipulam viventi animæ præferentes. [vid. sup. §. 18. not.
+60.] Aug. de duab. anim. c. Manich. §. 11. "Visum est huc ascribere
+Augustini locum ex lib. 3. contra Litteras Petiliani Donatistæ, c. 17: 'Me
+etiam presbyterum fuisse Manichæorum, vel falsus vel fallens mirabili
+temeritate contendat. Verba tertii libri Confessionum mearum, quæ per
+seipsa, et de multis ante et postea dictis, manifestissima sunt legentibus,
+sub quo ei videtur intellectu proponat atque arguat.' Quænam vero sint
+verba illa, quæ suo avulsa loco proterve interpretabatur Petilianus, nobis
+incompertum est; forte an ista capitis sexti: 'Nam versum et carmen etiam
+ad vera pulmenta transfero.' Quippe amatoria maleficia mulieri data
+exprobrabat Augustino, ut videre est in ejusdem libri contra Petiliani
+Litteras capite 16." [ed. Ben.] Atqui id nihil omnino fuisset ad rem, neque
+enim de his agitur, sed de presbyteratu, quo Aug. inter Manichæos functum
+esse contendit. Verba porro e cap. 6. allata, calumniæ in c. 16. e
+Petiliano excerptæ apprime respondent; sunt enim "eulogiæ panis simpliciter
+et hilariter datæ" quales iste "ridiculo nomine venenosæ turpitudinis ac
+furoris infamavit;" "pulmentum" enim "cibus delicatus et suavis dictus est
+a pulpa." J. de Janua ap. Du Cange. Calumniæ vero de presbyteratu ab his
+omnino diversæ sunt, et loco diverso allatæ. Mihi vero nihil dubium est,
+quin verba ab initio Lib. 4ti. arripuerit Petilianus, "illac autem purgari
+nos ab istis sordibus expetentes cum eis qui appellarentur electi et
+sancti" et seorsim sumpta eo detorserit, ut Augustinum inter "electos" unde
+presbyteri selecti sunt, versatum fuisse contenderet. Forsan etiam
+"electos" et "presbyteros" inter se confudit. Quod vero hanc calumniam
+refutet ea ipsa sententia unde arrepta sit, nullam habet difficultatem, imo
+optime convenit cum iis, quæ ait Aug. "verba quæ _per se ipsa_
+manifestissima sunt legentibus." Quippe cum eum inter "Electos" non
+annumeratum fuisse hæc ipsa verba innuant, eo tamen, posteriore parte
+abscissa, detorqueri possint ut id ipsum affirmare videantur. Jam vero loco
+"Verba _tertii_ libri," in MSS. omnibus "_quarta_ libri" legi, ex edit.
+Bened. ad loc. serius didici, quod rem extra controversiam ponit. Exstat
+tamen alius locus, qui eodem facilius detorqueri posset, L. v. §. 18.
+
+[62] Officinam aqualiculi vestri, ubi Deum vestrum illo prælio confractum,
+reformare possetis. c. Faust. vi. 4.
+
+[63] Suis Auditoribus ideo hæc (homicidia vid. sup. l. iii. p. 39. not. 55)
+arbitrantur ignosci, quia præbent inde alimenta Electis suis; ut divina
+illa substantia in eorum ventre purgata, impetret eis veniam, quorum
+traditur oblatione purganda. Animas Auditorum suorum in Electos revolvi
+arbitrantur, aut feliciore compendio in escas Electorum suorum, ut jam inde
+purgatæ in nulla corpora revertantur. Ceteras autem animas et in pecora
+redire putant, et in omnia quæ radicibus fixa sunt atque aluntur in terra.
+(de Hær.) Poma ipsi non decerpitis, herbamque non vellitis, sed tamen ab
+auditoribus vestris decerpi et evelli atque afferri vobis jubetis, non ut
+iis qui afferunt tantum, set ut iis etiam quæ afferuntur, prodesse
+possitis. Aug. de mor. Manich. l. ii. §. 57. vid. sup. l. iii. c. 10. not.
+56. p. 40. Auditores, ante Electos genua figunt, ut eis manus supplicibus
+imponantur non a solis presbyteris vel episcopis aut diaconibus eorum, sed
+a quibuslibet Electis. Aug. Ep. 236. ad Deuter.
+
+[64] Nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus Deus potest. Aug.
+de Gen. c. Manich. ii. 15.
+
+[65] Ille est vere castus, qui Deum attendit, et ad ipsum solum se tenet.
+Aug. de vita beata, §. 18. Si Deum quæreret, castus esset, quia legitimum
+maritum anima Deum habet. Quisquis a Deo præter Deum aliquid quærit, non
+caste Deum quærit. Si uxor amet maritum quia dives est, non est casta. Non
+enim maritum amat sed aurum mariti. Serm. 137. de verb. Ev. Joan. c. 10.
+Qui aliud præmium petit a Deo, et propterea vult servire Deo; carius facit
+quod vult accipere, quam ipsum a quo vult accipere. Quid ergo, nullum
+præmium Dei? Nullum, præter ipsum. Præmium Dei, ipse Deus est. Hoc amat,
+hoc diligit: si aliud dilexerit, not erit castus amor. Recedis ab igne
+immortali, frigesces, corrumperis. Noli recedere, corruptio tua erit,
+fornicatio tua erit. Aug. in Ps. 72. §. 32. Timoris casti nomine ea
+voluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, et non
+sollicitudine infirmitatis, ne forte peccemus, sed tranquillitate caritatis
+cavere peccatum. De Civ. Dei, xiv. c. 9. §. 5.
+
+[66] Volentes intelligere Deum, usque ad lucis istius visibilis
+cogitationem venerunt, ultra ire non potuerunt: et tales campos lucis
+fecerunt in regno Dei, qualem videbant hunc solem, quasi fructum lucis
+illius. Aug. in Ps. 146. §. 13. Quia non distinguunt [Manichæi
+
+[67] Quis diligit quod ignorat? Et quid est Deum scire nisi eum conspicere
+firmeque percipere? Nimirum autem cavendum est, ne credens animus id quod
+non videt, fingat sibi aliquid quod non est, et speret diligatque quod
+falsum est. Quod si sit, non erit caritas de corde puro et conscientia bona
+et fide non ficta. De Trin. viii. §. 6.
+
+[68] Scilicet, Vindicianus ex nomine postea designatus lib. 7. cap. 6. et
+ab Augustino laudatus in Epist. 138. ad Marcellinum, n. 3. (Ben.)
+
+[69] Vid. sup. §. 3. not. 65.
+
+[70] Baptismum enim Manichæi, (qualis tunc temporis erat Aug.) pro nihilo
+habuerunt; et ideo forsan inter alia, hoc tum insigne miraculum edidit
+Deus, quo eum, cui munera tanta in Ecclesia sua destinabat, ad meliorem
+mentem revocaret. "Manichæi lavacrum regenerationis, id est, aquam ipsam,
+dicunt esse superfluam, nec prodesse aliquid, profano corde
+contendunt.--Manichæi visibile destruunt elementum, Pelagiani autem etiam
+invisibile Sacramentum." Aug. c. 2. Epp. Pelag. l. ii. c. 2. "Quid eis
+[Pelagianis] prodest, baptismum omnibus ætatibus necessarium confiteri,
+quod Manichæi dicunt in omni ætate superfluum." ib. iv. 4. "Non illic [apud
+Manichæos] ita appellari catechumenos, tanquam Baptismus quandoque eis
+debeatur." c. litt. Petil. iii. 17. "Baptismum in aqua nihil cuiquam
+perhibent salutis afferre: nec quemquam eorum quos decipiunt, baptizandum
+putant." de Hæres. Num vero alium quendam ritum pro arbitrio suo
+excogitârint, qui Baptismi vices suppleret, nihil ad hanc rem pertinet:
+loca tamen quæ ad eum adstruendum afferunt, nihil probant. Etenim loco de
+mor. Eccl. Cath. c. 35. de Catholicis haud dubie agitur; Felix autem (Actt.
+c. Fel. Manich. i. 19.) e ritu Catholico hæresin suam propugnare studet, e
+concessis argumentum ducens. Eodem argumento sed tantum "ad hominem"
+utuntur Faustus l. xxiv. c. 1. et ipse Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op.
+Imp. iii. 187.
+
+[71] Sup. L. iii. §. 10 et 12. inf. §. 12.
+
+[72] Si quis dixerit, Non esse, quam miserum me esse mallem: respondebo,
+Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita
+cum miser nolis esse, esse vis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es
+volens, ut quod invitus es auferatur. Volens enim es, et miser invitus es.
+Aug. de lib. Arb. iii. §. 18.
+
+[73] Horat. Carm. lib. i. od. 3.
+
+[74] Qui duo corporibus, mentibus unus erant. Ovid. Trist. l. iv. Eleg. iv.
+72.
+
+[75] Retract. lib. ii. c. 6. In quarto libro, cum de amici morte animi mei
+miseriam confiterer, dicens quod anima nostra una quodammodo facta fuerat
+ex duabus. "Et ideo," inquam, "forte mori metuebam, ne totus ille
+moreretur, quem multum amaveram:" (c. 6.) quæ mihi quasi declamatio levis,
+quam gravis confessio videtur; quamvis utcumque temperata sit hæc ineptia
+in eo quod additum est, "forte."
+
+[76] Vid. sup. §. 9.
+
+[77] Sup. L. i. c. 1. inf. c. 10 et 12. §. 18. et vi. 16.
+
+[78] Sup. i. 2 et 3.
+
+[79] Sup. §. 13.
+
+[80] In hac vita homines magnis laboribus requiem quærunt et securitatem,
+sed pravis cupiditatibus non inveniunt. Volunt enim requiescere in rebus
+inquietis et non permanentibus: et quia illæ tempore subtrahuntur et
+transeunt, timoribus et doloribus eos agitant, nec quietos esse permittunt.
+Aug. de Cat. Rud. §. 24.
+
+[81] Vid. inf. ad L. xiii. c. 28.
+
+[82] Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris sed de
+omnibus pulcher est. Aug. de Gen. c. Manich. i. 21.
+
+[83] Quoquo te verteris, vestigiis quibusdam quæ operibus suis impressit
+loquitur tibi, et te in exteriora labentem ipsis exteriorum formis intro
+revocat.--Væ qui derelinquunt te ducem, et oberrant in vestigiis tuis; qui
+nutus tuos pro te amant, et obliviscuntur quid innuas, O suavissima lux
+purgatæ mentis sapientia: non enim cessas innuere nobis quæ et quanta sis,
+et nutus tui sunt omne creaturarum decus. Aug. de Lib. Arb. l. ii. c. 16.
+
+[84] Hoc bonum non longe positum est ab unoquoque nostrum, in illo enim
+vivimus, movemur, et sumus. Sed dilectione standum est ad illud, et
+inhærendum illi, ut præsente perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse
+possemus. Aug. de Trin. l. viii. §. 5, 6. Pudeat cum alia non amentur nisi
+quia bona sunt, eis inhærendo non amare bonum ipsum unde bona sunt. Ib. c.
+3.
+
+[85] Quia homines appetentes ea quæ foris sunt, etiam a se ipsis exsules
+facti sunt, data est etiam conscripta lex, non quia in cordibus scripta non
+erat; sed quia tu fugitivus eras cordis tui, ab illo qui ubique est
+comprehenderis, et ad te ipsum intro revocaris. Propterea scripta lex quid
+clamat eis qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis? _Redite,
+prævaricatores, ad cor._--Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri facere.
+Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit nosse lex
+intima in ipso tuo corde conscripta. Aug. in Ps. 57. §. 1.
+
+[86] Deficitur non ad mala, sed male; id est, non ad malas naturas, sed
+ideo male, quia contra ordinem naturarum, ab eo qui summe est, ad id quod
+minus est. Aug. de Civ. Dei, l. xii, c. 8.
+
+[87] Quid tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo
+fieri potest ut ita sit. Sed aliquando amissi superioris boni non sentitur
+malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. Sed divina justitia est,
+ut qui voluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amavit.
+Aug. de Gen. ad lit. l. viii. c. 14.
+
+[88] Perversa celsitudo est, deserto eo cui debet animus inhærere
+principio, sibi quodam modo fieri atque esse principium--Est igitur aliquid
+humilitatis miro modo quod sursum faciat cor, et est aliquid elationis quod
+deorsum faciat cor--Pia humilitas facit subditum superiori; nihil est autem
+superius Deo: et ideo exaltat humilitas, quæ facit subditum Deo. Elatio
+autem quæ in vitio est, eo ipso quo respuit subjectionem, et cadit ab illo,
+quo non est quidquam superius, et ex hoc erit inferius. Aug. de Civ. Dei,
+xiv. 13.
+
+[89] Poenitendi humilitate altitudinem suam accipit anima. Aug. de Lib.
+Arb. l. iii. c. 5. Viam nobis fecit per humilitatem: quia per superbiam
+recesseramus a Deo, redire ad eum nisi per humilitatem non poteramus, et
+quem nobis præponeremus ad imitandum, non habebamus. Omnis enim mortalitas
+hominum superbia tumuerat. Ne ergo dedignaretur homo imitari hominem
+humilem, Deus factus est humilis, ut vel sic superbia generis humani non
+dedignaretur sequi vestigia Dei. Aug. in Ps. xxxiii. Enarr. l. §. 4. cf. de
+Fide et Symbolo, §. 6.
+
+[90] Licet subtilissime disseratur, ipsam mentem hominis in qua factus est
+ad imaginem Dei, quamdam scilicet rationalem vitam, distribui in æternæ
+contemplationis veritatem, et in rerum temporalium administrationem, atque
+ita fieri quasi masculum et feminam, illa parte consulente, hac
+obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago Dei, nisi
+illud quod inhæret contemplandæ incommutabili veritati. Aug. de Gen. ad
+lit. l. iii. c. 22.
+
+[91] Haud scio an legendum sit "sensu."
+
+[92] Ex his suis fabulis vanis atque impiis coguntur dicere, animas bonas,
+quas censent ab animarum malarum, naturæ scilicet contrariæ, commixtione
+liberandas, ejus, cujus Deus est, esse naturæ. de Hær. Manichæi dicunt,
+animam particulam Dei, naturæ malæ commixtione habere peccatum. c. 2. Epp.
+Pelag. l. ii. c. 2. Agnoscat anima conditionem suam: non est Deus. Cum se
+anima putat Deum, offendit Deum: non invenit salvatorem, sed invenit
+damnatorem. Quoniam Deus quando animas malas damnat, non se damnat: si
+autem anima hoc est quod Deus, se damnat.--Ideo pars Dei non sum, quia
+substantia Dei, natura Dei, errare non potest:--sicut tu ipse confiteris,
+erraveras. Erraverat ergo natura Dei? Ierat in immunditiam natura Dei?
+Adulteria committebat natura Dei? Stupra illicita faciebat natura Dei? Cæca
+nesciebat qua iret natura Dei? Facinoribus et flagitiis obruebatur natura
+Dei? Erubesce, da honorem Deo. Aug. Serm. 183. Ideo non est credendum
+animam nostram hoc esse quod Deus est: quia si hoc esset, nec sua
+voluntate, nec aliqua necessitate in deterius mutaretur. Aug. de agone
+Christiano, c. 10. Non in tantam blasphemiam caderent, putando se esse
+naturam et substantiam Dei. c. Faust. xii. 13. Animas non solum hominum sed
+etiam pecorum, de Dei esse substantia, et omnino partes Dei esse
+arbitrantur. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Illum quomodo video pauperem spiritu
+[quod jactitabant Manichæi] qui tam superbus est ut animam suam Deum credat
+nec captivum erubescat? c. Faust. vi. 7.
+
+[93] (Anima bona) quam Dei partem atque naturam universo mundo, et omnibus
+quæ in eo sunt, opinatur esse permixtam; in homine autem per
+concupiscentiam decipi. Quam concupiscentiam, quod sæpe inculcandum est,
+non vitium substantiæ bonæ, sed malam vult esse substantiam. Aug. Op. Imp.
+iii. 186. Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed
+substantiæ tribuunt gentis adversæ: quam dogmatizantes esse hominibus
+mixtam omnem carnem, non Dei, sed malæ mentis perhibent esse opificium, quæ
+à contrario principio Deo coæterna est. adv. Hær.
+
+[94] Fel. Aut facta, aut missa, aut data ex Deo est [anima]. Ergo si ex Deo
+est, et polluta est, et venit Christus eam liberare de pollutione, quare
+culpas Manichæum? Aug. Ego dico animam non naturam Dei, sed factam a Deo,
+per liberum arbitrium peccasse, et peccato esse pollutam, et per Dei
+misericordiam in poenitentia liberatam: tu autem ipsam naturam Dei, quod
+Deus est, Deum de Deo dicis in gente tenebrarum captum atque pollutum: et
+multum interest inter id quod de se Deus genuit, et quod fecit non de se,
+sed ex nihilo, id est, cum omnino non esset, a Deo accepit ut esset, id
+est, ut institueretur. Aug. Actt. c. Fel. Manich. ii. 18. Carnalem
+concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, non ex vitiata in
+primo homine natura nobis inesse infirmitatem, sed substantiam volunt esse
+contrariam, sic nobis adhærentem, ut quando liberamur atque purgamur,
+separetur a nobis, et in sua natura etiam ipsa immortaliter vivat: easque
+duas animas, vel duas mentes, unam bonam, alteram malam, in uno homine
+inter se habere conflictum, quando caro concupiscat adversus spiritum, et
+spiritus adversus carnem. adv. Hær. Vid. inf. v. 10. §. 18. vii. 3. §. 4.
+ix. 4. §. 10.
+
+[95] In quem locum quisque ceciderit, ibi debet incumbere ut surgat. Ergo
+ipsis carnalibus formis, quibus detinemur, nitendum est ad eas
+cognoscendas, quas caro non nuntiat. Eas enim carnales voco, quæ per carnem
+sentiri queunt, id est, per oculos, per aures, ceterosque corporis sensus.
+His ergo carnalibus vel corporalibus formis inhærere amore pueros necesse
+est, adolescentes vero prope necesse est, hinc jam procedente ætate non est
+necesse. Aug. de vera Relig. c. 24.
+
+[96] Sicut pictura cum colore nigro, suo loco posito, ita universitas
+rerum, si quis possit intueri, etiam cum peccatoribus pulchra est, quamvis
+per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. Aug. de Civit. Dei, l. xi.
+c. 23.
+
+[97] Dicuntur in Scripturis inimici Dei, qui non natura, sed vitiis
+adversantur ejus imperio: nihil ei valentes nocere, sed sibi. Inimici enim
+sunt resistendi voluntate, non potestate lædendi. Ibid. xii. 3.
+
+[98] Non efficiunt malitia sua ut sub Dei administratoris imperio, virtute,
+sapientia, et decus et ordo universitatis aliqua ex parte turpetur; cum
+suis quibuscumque voluntatibus etiam malis tribuantur certi et congrui
+limites potestatum, et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis convenienter
+justeque ordinatis universitas pulchra sit. Aug. de Gen. ad lit. l. xi. c.
+21.
+
+[99] Faustus quidam fuit, gente Afer, civitate Milevitanus, eloquio suavis,
+ingenio callidus. Aug. c. Faust. l. i. init. Deliciarum affluentia non
+solum Mattarios [Manichæos ita dictos quia in mattis dormierunt]
+fastidiebat, sed etiam domum patris sui hominis pauperis Milevitani. (ib.
+v. 5.) Delicias Fausti, notas omnibus Auditoribus Manichæorum et eis maxime
+qui sunt Romæ. (ib. 7.) Erat Fausto ingenium. (ib. xvi. 26.)
+
+[100] Vid. e. g. sup. L. iii. c. 6. not. 35
+
+[101] _Pecora campi_ congruentissime accipiuntur homines in carnis
+voluptate gaudentes, ubi nihil arduum, nihil laboriosum adscendunt.--Vide
+nunc etiam _volucres coeli_, superbos, de quibus dicitur, _posuerunt in
+coelum os suum_. Vide quam in altum vento portentur, qui dicunt, _linguam_
+&c. Ps. xi. 5.--Intuere etiam _pisces maris_, h.e. curiosos, _qui
+perambulant semitas maris_ i.e. inquirunt in profundo hujus sæculi
+temporalia, quæ tanquam semitæ in mari tam cito evanescunt et intereunt,
+quam rursus aqua confundatur, postquam transeuntibus locum dederit.--Non
+enim ait tantum "ambulant" sed "perambulant" dixit, ostendens
+pertinacissimum studium inania et præterfluentia requirentium. Aug. in Ps.
+viii. §. 13. De hac autem triplici vitiorum distributione, vid. sup. L.
+iii. §. 16. et inf. x. c. 30 sqq.
+
+[102] Ipse patria quo imus, ipse via qua imus; per ipsum ad ipsum eamus, et
+non erramus. Aug. Ser. 92. Deus Christus patria est quo imus; homo Christus
+via est qua imus. Ib. 123. §. 3. (Christus) deducit (nos) tamquam dux, et
+in se ducit, tanquam via, et ad se perducit, tanquam patria. Aug. in Ps.
+lx. §. 4.
+
+[103] Laudabilior est animus, cui nota est vel infirmitas sua, quam qui ea
+non respecta, vias siderum scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cognitas
+tenet, ignorans ipse qua ingrediatur ad salutem ac firmitatem suam. Aug. de
+Trin. iv. prooem.
+
+[104] Promissionem Domini Jesu Christi de Paracleto Spiritu-sancto in suo
+hæresiarcha, Manichæo dicunt esse completam. Unde se in suis litteris Jesu
+Christi apostolum dicit, eo quod Jesus Christus se missurum esse
+promiserit, atque in illo miserit Spiritum Sanctum. Propter quod etiam ipse
+Manichæus duodecim discipulos habuit, ad instar apostolici numeri, quem
+numerum Manichæi hodieque custodiunt. Aug. de Hæres.
+
+[105] Ob has scilicet fabulas astronomicas Manichæum Paracletum fuisse
+crediderunt sectatores ejus, teste Felice ap. Aug. Acta c. Fel. Man. i. 9.
+"Paulus enim dicit, 'ex parte scimus, et ex parte prophetamus: cum venerit
+autem quod perfectum est, abolebuntur ea quæ ex parte dicta sunt.' Nos
+audientes Paulum hoc dicere venit Manichæus cum prædicatione sua, et
+suscepimus eum secundum quod Christus dixit, 'Mitto vobis Spiritum
+sanctum:' et Paulus venit et dixit, quia et ipse venturus est, et postea
+nemo venit: ideo suscepimus Manichæum. Et quia venit Manichæus, et per suam
+prædicationem docuit nos initium, medium, et finem; docuit nos de fabrica
+mundi, quare facta est, et unde facta est, et quia fecerunt; docuit nos
+quare dies, et quare nox; docuit nos de cursu solis et lunæ: quia hoc in
+Paulo non audivimus, nec in ceterorum Apostolorum scripturis: hoc credimus,
+quia ipse est Paracletus."
+
+[106] Vid. L. vii. §. 15. et not. ibid.
+
+[107] Vid. sup. ad L. iii. c. 6. §. 10
+
+[108] "MEMORIÆ, Oratoria, in quibus reconduntur Sanctorum corpora. Aug. c.
+Faust. Manich. xx. 21. Populus Christianus Memorias Martyrum religiosa
+solennitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum
+consocietur atque orationibus adjuvetur: ita tamen ut nulli Martyrum, sed
+ipsi Deo Martyrum sacrificemus, quamvis in Memoriis Martyrum constituamus
+altaria. Du Cange, sub v.
+
+[109] Christum novissimis temporibus venisse ad animos, non ad corpora
+liberanda. Nec fuisse in carne vera, sed simulatam speciem carnis
+ludificandis humanis sensibus præbuisse, ubi non solum mortem, verum etiam
+resurrectionem similiter mentiretur. Aug. de Hæres. Vid. inf. c. 10. fin.
+l. ix. c. 3. §6. [Greek: Haplê phusis ouk apothnêskei, kai skia sarkos ou
+stauroutai; mian oun echôn emaine tên phusin kai energeian to phôs mêden
+pathousan tôi episkiasmati tês sarkos ouk echonti phusin kratoumenên].
+(Manes Ep. ad Zeben. ap. Fabric. Bibl. Gr. t. v. p. 284.) Sic Manichæus es,
+qui nec crucifixum credis, _quia_ nec natum credis. Aug. Serm. 116, §. 4.
+Sunt hodie qui non credunt carnem habuisse Christum: quia et partum
+virginis destruunt, et nolunt eum natum ex femina credere. "Verbum caro
+factum est," prorsus alienant a sua fide, vel potius a sua infidelitate.
+Totam istam dispensationem salutis nostræ, quod factus est homo pro
+inveniendo homine, qui Deus fecerat hominem; totum hoc, quod Christus in
+remissionem peccatorem nostrorum verum, non falsum sanguinem fudit, et de
+vero suo sanguine chirographum peccatorum nostrorum delevit; hoc totum
+hæretici damnabiles evacuare conantur. Totum hoc, ut Manichæi credunt, quod
+apparuit oculis hominum, spiritus fuit, caro non fuit. Ib. Serm. 237. § 1.
+Photiniani, homo tantum; Manichæi, Deus tantum. Illi nihil divinum in
+Domino confitentur; isti quasi totum divinum, et tamen tam falsum, ut nec
+saltem humanum. Si enim homo non erat, ergo mortuus non est, ergo
+crucifixus non est, ergo nec resurrexit. Qui ille resurgere potuit, qui
+mortuus non est? Ergo et dubitanti discipulo falsas cicatrices ostendit.
+Aug. Serm. 37.
+
+[110] Sup. l. i. §. 10.
+
+[111] Vid. sup. l. iv. §. 8.
+
+[112] Vid. sup. iii. c. 12. init.
+
+[113] Qui sunt isti Electi? Quibus si dixeris, Peccasti; statim illam
+defensionem impiam et pejorem ceteris magisque sacrilegam proferunt, Non
+ego peccavi, sed gens tenebrarum. Quæ est ista gens tenebrarum? Quæ bellum
+gessit cum Deo. Et ipsa peccat, cum tu peccas? Ipsa, inquit, quia commixtus
+sum illi. Deus enim qui te commiscuit, quid timuit? Hoc enim dicunt, quod
+illa gens tenebrarum rebellaverit adversus Deum, antequam mundus fieret; et
+ille cavens ne regna ejus loco adveniente hostili impetu vastarentur, misit
+huc membra sua, substantiam suam, hoc quod ipse est; si aurum, aurum; si
+lux, lucem; quidquid illud est, hoc misit, et miscuit visceribus gens
+tenebrarum, dicunt, et fabricavit inde mundum. Et nos animæ, inquiunt, de
+ipsis membris Dei sumus: sed premimur hic visceribus gentis tenebrarum, et
+quidquid peccare dicimur, illa gens peccat. Se quidem videntur excusare a
+peccato: sed Deum suum non excusant a crimine timoris, nec ipsam
+substantiam Dei sui a crimine corruptibilitatis. Si enim incorruptibilis
+Deus, si incommutabilis, si incontaminabilis, si immaculabilis, si
+impenetrabilis, quid ei factura erat gens illa? Potuistis premi, potuistis
+captivari, potuistis inquinari, potuistis corrumpi: potuit ergo et ille.
+Frustum enim quodam modo, et portiuncula naturæ ipsius convincit massam.
+Quale est illud quod huc misit, tale est et illud quod ibi remansit. Hoc
+ipsi dicunt: ipsi fatentur quia duæ substantiæ sunt; una illa, et una ista.
+Libri eorum hoc habent: et si negant, leguntur, et convincuntur.--Vis, o
+nefande, false Electe, defendere peccatum tuum, ut quando aliquid mali
+feceris, non tu fecisse videaris: quæris in quem peccatum tuum refundas, et
+refundis in gentem tenebrarum. Aug. in Ps. loco proxime cit. Inviti
+peccamus et cogimur a contraria et inimica nobis substantia. Fortunat.
+Disp. 2. §. 20. Dicimus, quod a contraria natura anima cogatur delinquere.
+ib. §. 21. Sive bonum geramus, non est carnis; quia "manifesta sunt opera
+carnis" &c. sive malum geramus, non est animæ, quia "fructus spiritus pax"
+&c. Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op. Imp. iii. 177. Carnis enim commixtione
+ducitur, non propria voluntate. Secundinus Ep. ad Aug. §. 2.
+
+[114] Veros Academiæ novæ sensus alias aperit Aug., et quare in disputando
+aliis potius adversati sint, quam suam aliquam sententiam defenderint, unde
+pro Scepticis habiti sint; id vero pro istorum temporum ratione, vel
+utiliter factum esse contendit. "Sat est ad id quod volo, Platonem sensisse
+duos esse mundos, unum intelligibilem, in quo ipsa veritas habitaret, istum
+autem sensibilem, quem manifestum est nos visu tactuque sentire. Itaque
+illum verum, hunc verisimilem et ad illius imaginem factum. Et ideo de illo
+in ea quæ se cognosceret anima, velut expoliri et quasi serenari veritatem;
+de hoc autem in stultorum animis non scientiam, sed opinionem posse
+generari. Quidquid tamen ageretur in hoc mundo per eas virtutes quas
+civiles vocabat, aliarum verarum virtutum similes, quæ nisi paucis
+sapientibus ignotæ essent, non posse nisi veri simile nominari. Hæc et alia
+hujusmodi mihi videntur inter successores ejus, quantum poterant, esse
+servata, et pro mysteriis custodita. Non enim aut facile ista percipiuntur,
+nisi ab eis qui se ab omnibus vitiis mundantes, in aliam quamdam plus quam
+humanam consuetudinem vindicaverint, aut non graviter peccat quisquis ea
+sciens quoslibet homines docere voluerit. Quare cum in falsas opiniones
+ruere turba sit pronior, et consuetudine corporum omnia esse corporea
+facillime, sed noxie credatur, instituit vir acutissimus atque humanissimus
+dedocere potius quos patiebatur male doctos, quam docere quos dociles non
+arbitrabatur. Inde illa omnia nata sunt quæ novæ Academiæ tribuuntur, quia
+eorum necessitatem veteres non habebant." c. Academ. l. iii. c. 17. "Tantum
+tunc variarum sectarum studia flagrabant, ut nihil metuendum esset nisi
+falsi approbatio. Pulsus autem quisque illis argumentis ab eo, quod se
+firmum et inconcussum tenere crediderat, tanto constantius atque cautius
+aliud quærebat, quanto et in moribus major erat industria, et in natura
+rerum atque animorum altissima et implicitissima latere veritas
+sentiebatur. Tanta porro nunc fuga laboris et incuria bonarum artium, ut
+simul atque sonuerit, acutissimis philosophis esse visum nihil posse
+comprehendi, dimittant mentes et in æternum obducant." Aug. Ep. i. ad
+Hermog. Eorum tamen "rationem, illi tempori congruam, simul cum ipso
+tempore sepultam esse" debuisse, idem contendit. (c. Acad. ii. 1.) "Omnino"
+enim "civitas Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens
+de rebus quas mente atque ratione comprehendit, etiamsi parvam. 'propter
+corpus corruptibile quod aggravat animam,' (quoniam, sicut dicit Apost. 'ex
+parte scimus') tamen certissimam scientiam." De Civ. Dei l. xix. c. 18.
+
+[115] Vid. sup. ad iii. ult.
+
+[116] Vid. sup. ad l. iv. §. 3. p. 47. not. 66.
+
+[117] Vid. sup. ad l. iii. §. 11. not. 64.
+
+[118] Quæro, utrum et ipsa terra tenebrarum unum latus habuerit, et cetera
+infinita sicut terra lucis? Non ita credunt, _timent enim ne Deo videatur
+æqualis_. Dicunt ergo illam per profundum immensam, et per longum; sursum
+versus autem supra illam spatia infinitæ inanitatis affirmant. Et ne ipsa
+vel simplum, terra autem luminis duplum tenere videatur, angustant eam a
+duobus etiam lateribus, &c. Sed hoc nimis adtentis et studiose
+inquirentibus quasi secreto demonstrant. Aug. c. Ep. Manich. c. 21.
+
+[119] [Greek: Apostaleisan dunamin tou agathou, ouketi phôs aisthêton, all'
+hôs an phaiê, probolên tou Theou]. Tit. Bostr. i. 20.
+
+[120] Vid. sup. c. 9. not. [Greek: Ouk ousias hêpsato sarkos (to phôs
+[Christos] alla homoiômati kai schêmati sarkos eskiasthê hina mê kratêthê
+dia tês ousias tês sarkos kai pathêi kai phtharthêi. tês skotias
+phtheirousês autou tên energeian tên phôteinên] (Manes Ep. ad Zeben. ap.
+Fabric. B. G. v. 284.). Incoinquinabilis substantia non ideo non
+coinquinatur, quia nihil attingit, sed quia permanet in sua munditia,
+qualecunque sit, quid attigerit. Sicut corpus invulnerabile aut
+impenetrabile numquid illud dicimus, quod non percutitur ferro, sed potius,
+quod etiam, cum percutitur, non penetratur? Et ideo magis probatur filius
+Dei non posse de sanguine feminæ coinquinari, quia per feminam natus est,
+quam si non per feminam nasceretur, et membra illa devitasset; videretur
+enim judicasse, posse se inde pollui, et minus a nobis incoinquinabilis
+diceretur. Euod. de fide c. 24.
+
+[121] Non decipiunt, nisi cum scientiam quam non exhibent pollicentur, et
+adversantes Legi et Prophetis, quæcumque de illis Apostolus sermoni suo
+inseruit, falsa et a corruptoribus immissa esse criminantur. Aug. de Div.
+Quæst. 83. qu. 68. Quoniam privilegio quodam vos tuemini, ut de Scripturis
+opprimi nequeatis, dicendo eas esse falsatas. De mor. Manich. l. ii. §. 55.
+cf. c. Faust. xiii. 5. xxii. 15. Manichæus impiam te docuit perversitatem,
+ut ex evangelio quod hæresin tuam non impedit, accipias, quod autem
+impedit, non accipias. c. Faust. xviii. 7. Hæc illi solent a corruptoribus
+Scripturarum immissa esse dicere; usque adeo nihil habent quod
+contradicant, ut hæc miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat
+convictorum hominum aliam non esse potuisse ultimam vocem? Aug. de mor.
+Eccl. Cath. l. i. c. 9. De Testamento novo sola accipientes ea, quæ in
+honorem et laudem filii majestatis vel ab ipso dicta comperimus, vel ab
+ejus Apostolis, sed jam perfectis ac fidelibus, dissimulavimus cetera, quæ
+aut simpliciter tunc et ignoranter a rudibus dicta, aut oblique et maligne
+ab inimicis objecta, aut imprudenter a scriptoribus affirmata sunt, et
+posteris tradita; dico autem hoc ipsum; natum ex foemina &c. Faust. xxxii.
+7. cf. ib. c. 1, 2, 6. Videtis ergo (optime respondet Aug. c. 19.) id vos
+agere, ut omnis de medio Scripturarum auferatur auctoritas, et suus cuique
+animus auctor sit, quid in quaque Scriptura probet, quid improbet, id est,
+ut non auctoritati Scripturarum subjiciatur ad fidem, sed sibi Scripturas
+ipse subjiciat: non ut ideo illi placeat aliquid, quia hoc in sublimi
+auctoritate scriptum legitur; sed ideo recte scriptum videatur, quia hoc
+illi placuit.
+
+[122] Nec immerito nos ad hujusmodi scripturas, tam inconsonantes et
+varias, nunquam sane sine judicio ac ratione aures afferimus, sed
+contemplantes omnia, et cum aliis alia conferentes, perpendimus, utrum
+eorum quidque a Christo dici potuerit necne, multa enim a majoribus vestris
+eloquiis Domini nostri inserta verba sunt, quæ nomine signata ipsius cum
+ejus fide non congruant; præsertim quia, ut jam sæpe probatum a nobis est,
+nec ab ipso hæc sunt, nec ab ejus Apostolis scripta, sed, multo post eorum
+assumptionem a nescio quibus, et ipsis inter se non concordantibus,
+semi-Judæis, per famas opinionesque comperta sunt. Faustus l. xxxiii. c. 3.
+Indeficientes ego præceptori meo refero gratias, qui me similiter labentem
+retinuit, ut essem hodie Christianus. Nam ego quoque cum capitulum (Matt.
+5, 17.) hoc imprudens legerem, quemadmodum tu, pæne ieram in consilium
+Judæus fieri. Nec immerito; etenim si Christus legem non venit solvere sed
+adimplere--vide, si quid impedire jam poterat, quin factus essem Judæus.
+Sed huic periculo me Manichæi veneranda fides eripuit. Id. xix. 5. Et tamen
+me quidem jam adversus capituli hujus necessitudinem Manichæa fides
+reddidit tutum, quæ principio mihi non cunctis, quæ ex Salvatoris nomine
+scripta leguntur passim credere persuasit, sed probare si sint eadem vera,
+si sana, si incorrupta; esse enim permulta zizania, &c. Id. xviii. 3.
+Volunt nescio quos corruptores divinorum librorum ante ipsius Manichæi
+tempora fuisse; corrupisse autem illos, qui Judæorum legem Evangelio
+miscere cupiebant. Aug. de Util. Credendi, c. 3.
+
+[123] Proferendus est namque tibi alius codex eadem continens, et tamen
+incorruptus et verior, ubi sola desint ea quæ hic immissa esse criminaris.
+Non faciam, inquis, ne ipse corrupisse credar. Hoc enim soletis dicere.
+Aug. de mor. Eccl. Cath. c. 19. §. 61. Cum ex adverso audieris "proba," non
+confugias ad exempla veriora, vel plurium codicum, vel antiquorum, vel
+linguæ præcedentis, unde hoc in aliam linguam interpretatum est, sed dicas
+"inde probo hoc illius esse, illud non esse, quia hoc pro me sonat, illud
+contra me." Tu es ergo regula veritatis? c. Faust. xi. 2. cf. xxxii. 16. de
+Util. Credendi, c. 3. §. 7. Ep. 82. §. 6.
+
+[124] Vid. sup. ad l. iii. §. 6.
+
+[125] Evectio, quod aliis diploma, facultas erat utendi equis cursui
+publico destinatis, quod privato haud licuit. Unde lex ab Honorio data
+ferebat: "Ne quis sibi deinceps cursum publicum privatus usurpet, nisi cum
+aut a nobis evocatur, aut a clementiæ nostræ veneratione discedit." Narrat
+Julius Capitolinus, in Pertinace, quod is "tunc præfectus cohortis, in
+Syriam profectus, T. Aurelio imperatore, a præside Syriæ, quia sine
+diplomatibus cursum usurpaverat, pedibus ad Antiochia ad legationem suam
+iter facere coactus est." Ed. Ben.
+
+[126] Vid. sup. ad l. iii. c. 7. p. 36. Irrisione foeda tanquam proprio
+quodam telo, contra Ecclesiam utebantur Manichæi. Vid. sup. §. 16. et l.
+iii. c. 10. et not. ibid. et alibi passim, quod reliquiæ Faust. et
+Secundini miserabiliter confirmant. "Bene nosti, quod reprehendentes
+Manichæi catholicam fidem, et maxime V. T. discerpentes et dilaniantes,
+commovent imperitos." Aug. de Util. Credendi, c. 2. §. 4. "Exstitit quædam
+perditissima secta Manichæorum, acceptas Scripturas et lectas irrisit;
+reprehendere voluit quod non intelligebat, et exagitando et reprehendendo
+non intellecta, multos illaqueavit." Aug. in Ps. 146.
+
+[127] Vid. sup. ad §. 19.
+
+[128] Noli foras ire; in teipsum redi, in interiori homine habitat veritas.
+Aug. de Vera Relig. c. 39. Vide inf. l. vii. c. 7 et 10.
+
+[129] Nec tamen nos eisdem Martyribus templa, sacerdotia, sacra, et
+sacrificia constituimus: quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus.
+Honoramus sane Memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad
+mortem corporum suorum pro veritate certarunt, ut innotesceret vera
+religio, falsis fictisque convictis: quod etiam si qui antea sentiebant,
+timendo reprimebant. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem
+sacerdotem ad altare etiam super sanctum corpus Martyris ad Dei honorem
+cultumque constructum, dicere in precibus, offero tibi sacrificium Petre,
+vel Paule, vel Cypriane; cum apud eorum Memorias offeratur Deo, qui eos et
+homines et Martyres fecit, et sanctis suis Angelis cælesti honore sociavit;
+ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus, et nos
+ad imitationem talium coronarum atque palmarum, eodem invocato in auxilium,
+ex illorum memoriæ renovatione adhortemur? Quæcumque igitur adhibentur
+religiosorum obsequia in Martyrum locis, ornamenta sunt Memoriarum, non
+sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. Quicumque etiam epulas suas
+eo deferunt, quod quidem a Christianis melioribus non fit, et in plerisque
+terrarum nulla talis est consuetudo; tamen quicumque id faciunt, (quas cum
+apposuerint, orant, et auferunt, ut vescantur, vel ex eis etiam
+indigentibus largiantur,) sanctificari sibi eas volunt per merita Martyrum
+in nomine Domini Martyrum. Non autem esse ista sacrificia Martyrum novit,
+qui novit unum, quod etiam illic offertur sacrificium Christianorum. De
+Civ. Dei, l. viii. c. 27.
+
+[130] Iisdem rationibus adductus Augustinus ipse, nondum Episcopus,
+Hipponensibus persuasit morem istum ultro abolere (vid. ejus Ep. 29.)
+Aurelium etiam, Episcopum Carthaginensem, obtestatur ut eundem e sede hac
+primaria pelleret, quam cæteræ haud dubie imitarentur. Ep. 22.
+
+[131] Eucharistiam enim inter anniversariam Martyrum commemorationem apud
+ipsorum coemeteria celebrare ubique mos erat. Vid. Bingham xiii. 9. 6. xx.
+7. 7.
+
+[132] Immundum illud animal in lege positum est, eo quod non ruminet; non
+autem hoc ejus vitium, sed natura est. Sunt autem homines qui per hoc
+animal significantur, immundi proprio vitio, non natura; qui cum libenter
+audiant verba sapientiæ, postea de his omnino non cogitant. Quod enim utile
+audieris, velut ab intestino memoriæ ad os cogitationis recordandi
+dulcedine revocare, quid est aliud quam spiritaliter quodammodo ruminare?
+Quod qui non faciunt, illorum animalium genere figurantur: unde ipsa a
+talibus carnibus abstinentia tale vitium nos cavere præmonuit. Cum enim
+thesaurus desiderabilis sit ipsa sapientia, de hac munditia ruminandi, et
+immunditia non ruminandi alio loco scriptum est, _Thesaurus desiderabilis
+requiescit in ore sapientis, vir autem stultus glutit illum_. c. Faust. vi.
+7.
+
+[133] Vera religio, nisi credantur ea quæ quisque postea, si se bene
+gesserit dignusque fuerit, assequatur atque percipiat, et omnino sine
+quodam gravi auctoritatis imperio, iniri recte nullo pacto potest. Aug. de
+util. credendi, c. 9. Neque quisquam inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea
+crediderit, quod est postea cogniturus de lib. arb. ii. 2. §. 6. Initium
+bonæ vitæ, cui vita etiam æterna debetur, recta fides est. Est autem fides,
+credere quod nondum vides, cujus fidei merces est, videre quod credis. Aug.
+Serm. 43. init. Intellige, ut credas, verbum meum; crede, ut intelligas,
+verbum Dei. ib. fin. Nonne superbus inveniris, cum dicis, primo videam et
+sic credam?--Ipsa se lux ostendere vult. Cui? Cæco non potest, non videt.
+Unde non videt? Gravato oculo multis peccatis.--Removeantur ergo
+iniquitates, dimittantur peccata, levetur pondus ab oculo, sanetur quod
+saucium est, adhibeatur mordax præceptum quasi collyrium. Prius effice quod
+tibi præcipitur, sana cor, munda cor.--"Beati mundo corde, quoniam ipsi
+Deum videbunt." Aug. in Ps. xxxix. 13. Proinde substantiam Dei, sine ulla
+sui commutatione mutabilia facientem, et sine ullo suo temporali motu
+temporalia creantem, intueri et plene nosse difficile est; et ideo est
+necessaria purgatio mentis nostræ, qua illud ineffabile ineffabiliter
+videri possit; qua nondum præditi, fide nutrimur, et per quædam
+tolerabiliora, ut ad illud capiendum apti et habiles efficiamur, itinera
+ducimur. Aug. de Trin. l. i. §. 3. cf. etiam not. f. proxime seq.
+
+[134] Subintellig. _quod demonstraretur._ (N. E.)
+
+[135] Vos nostis, tamen credentibus quam vehementer insultare soleatis,
+præsertim cum ipse, qui jam coepit incerta narrare, plenam ac firmam
+scientiam paullo ante promiserit.--Quapropter, aut ea quæ dicit proba mihi
+vera esse, ut ostendas quæ non possum credere, aut eum qui dicit, proba
+mihi Spiritum Sanctum esse, ut credam quæ non potes ostendere. Ego namque
+catholicam fidem profiteor, et per illam me ad certam scientiam perventurum
+esse præsumo; tu vero, qui fidem meam labefactare conaris, certam scientiam
+trade, si potes; ut id, quod credidi, temere me credidisse convincas. Duo
+sunt quæ mihi profers; unum, cum dicis Spiritum Sanctum esse qui loquitur,
+et alterum, cum dicis manifesta esse quæ loquitur. Sed tu nec hoc nec illud
+vales ostendere. Nihil aliud elegisti nisi laudare quæ credis, et irridere
+quod credo. Cum igitur ego vicissim lauda vero quod credo, et quod credis
+irrisero, quid putas nobis esse judicandum, quidve faciendum, nisi ut eos
+relinquamus, qui nos invitant certa cognoscere, et postea imperant ut
+incerta credamus, et eos sequamur, qui nos invitant prius credere quod
+nondum valemus intueri, ut ipsa fide valentiores facti quod credimus
+intelligere mereamur, non jam hominibus, sed ipso Deo intrinsecus mentem
+nostram illuminante atque firmante? Et quoniam quæsivi unde mihi probet,
+nunc quæro unde ipse cognoverit. Si dicit sibi revelatum a Spiritu Sancto,
+suamque mentem divinitus illustratam, ut ea quæ dicit certa et manifesta
+cognosceret, ipse significat quid intersit inter cognoscere et credere.
+Ipse enim cognoscit, cui apertissime ista monstrantur; eis autem quibus hæc
+narrat, non cognitionem insinuat, sed credulitatem suadet. Cui quisquis
+temere consenserit, Manichæus efficitur, non certa cognoscendo sed incerta
+credendo; quales nos imperitos adolescentulos aliquando decepit. Debuit
+ergo non nobis polliceri scientiam, neque manifestam cognitionem, neque ad
+id quod quæritur sine ulla ambiguitate perventionem, sed dicere potius sibi
+ista esse monstrata, illos autem quibus narrantur credere sibi debere quæ
+nesciunt. Sed si hoc diceret, quis non ei responderet, "Si ergo incognita
+crediturus sum, cur non ea potius credam, quæ jam consensione doctorum
+indoctorumque celebrantur, et per omnes populos gravissima auctoritate
+firmata sunt"? Hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit nebulas
+imperitis, primo pollicens rerum certarum cognitionem, et postea incertarum
+imperans fidem. Cui tamen si hoc dicatur, ut saltem vel sibi hæc doceat
+esse monstrata, similiter deficit, et hoc quoque ut credamus jubet. Aug. c.
+Ep. Manich. c. 14. Si ergo ad millia fabulosorum phantasmatum, te
+auctoritati ignotissimæ et furiosissimæ subdidisti, ut ideo hæc omnia
+crederes, quia in illis conscripta sunt libris, quibus miserabili errore
+credendum esse censuisti, cum tibi nulla demonstrentur; cur non potius
+Evangelicæ auctoritati, tam fundatæ, tam stabilitæ, tanta gloria diffamatæ,
+atque ab Apostolorum temporibus usque ad nostra tempora per successiones
+certissimas commendatæ, non te subdis, ut credas, ut videas, ut discas
+etiam omnia illa quæ te offendunt, ex vana et perversa opinione te
+offendere? Aug. c. Faust. xxxii. 19.
+
+[136] Consequetur omnium librorum summa perversio, et omnium, qui memoriæ
+mandati sunt, librorum abolitio, si quod tanta populorum religione
+roboratum est, tanta hominum et temporum consensione firmatum, in hanc
+dubitationem inducitur, ut ne historiæ quidem vulgaris fidem possit
+gravitatemque obtinere. De mor. Eccl. Cath. c. 29. §. 60. cf. c. Faust.
+xxxii. 21. et pluribus xxxiii. c. 6. quod his claudit "quæ cum ita sint,
+quis tandem tanto furore cæcatur--qui dicat hoc mereri non potuisse
+Apostolorum Ecclesiam, tam fidam, tam numerosam fratrum concordiam, ut
+eorum scripta fideliter ad posteros trajicerent, cum eorum cathedras usque
+ad præsentes Episcopos certissima successione servaverint, cum hoc
+qualiumcunque hominum scriptis, sive extra Ecclesiam, sive in ipsa
+Ecclesiâ, tanta facilitate proveniat"?
+
+[137] Si auferatur hæc fides de rebus humanis, quis non adtendat quanta
+earum perturbatio, et quam horrenda confusio subsequatur? Quis enim mutua
+caritate diligetur ab aliquo, cum sit invisibilis ipsa dilectio, si, quod
+non video, credere non debeo? Si ergo non credentibus nobis quæ videre non
+possumus, ipsa humana societas, concordia pereunte, non stabit; quanto
+magis est fides, vis quæ non videntur, rebus adhibenda divinis: quæ si non
+adhibeatur, non amicitia quorumlibet hominum, sed ipsa summa religio
+violatur, ut summa miseria consequatur. Aug. de fide rerum quæ non
+videntur, §. 4.
+
+[138] De quo libro certum erit cujus sit, si litteræ, quas Apostolorum
+dicit et tenet Ecclesia ab ipsis Apostolis propagata et per omnes gentes
+tanta eminentia declarata, utrum Apostolorum sint, incertum est, et hoc
+erit certum scripsisse Apostolos, quod huic Ecclesiæ contrarii hæretici
+proferunt, auctorum suorum nominibus appellati longe post Apostolos
+exsistentium? c. Faust. xxxiii. 6.
+
+[139] Fortean Valentiniano minori, quia ejus "comitatus apud Mediolanum,"
+ex Possidio, cap. 1, "tum erat constitutus," cum ibi rhetoricam
+profitebatur Augustinus; qui præterea lib. 3 contra Petiliani Litt. cap.
+25. scribit se in eadem urbe "Bautoni consuli, calendis Januarii, laudem
+pro sua tunc rhetorica professione recitasse." Ed. Ben.
+
+[140] Accipis evangelium? Tu me interrogas, utrum accipiam, in quo id ipsum
+accipere apparet, quia, quæ jubet, observo?--Ego patrem dimisi et matrem,
+uxorem, filios et cetera, quæ evangelium jubet, et interrogas, utrum
+accipiam evangelium?--Ego argentum et aurum rejeci, et æs in zonis habere
+destiti, quotidiano contentus cibo, nec de crastino curans, nec unde venter
+impleatur aut corpus operiatur, solicitudinem gerens, et quæris a me, utrum
+accipiam evangelium? Vides in me Christi beatitudines illas, quæ evangelium
+faciunt, et interrogas, utrum illud accipiam? Vides pauperem, vides mitem,
+vides pacificum, puro corde lugentem, esurientem, sitientem, persecutiones
+et odia sustinentem propter justitiam, et dubitas, utrum accipiam
+evangelium? Faustus, l. v.
+
+[141] Alypius in nostra conjunctione mansit, ut exemplo sit fratribus curas
+mundi hujus vitare cupientibus. Aug. Ep. 22. Etsi in populis ac super
+populum agas, oves pascuæ Domini regens sollicitis vigil pastor excubiis,
+tamen abdicatione sæculi, et repulsa carnis et sanguinis, desertum tibi
+ipsi fecisti, secretus a multis, vocatus in paucis. Paulinus Ep. ad eum Ep.
+24. §. 2. ap. Epp. Aug. Est cognatus venerabilis et vere beati Episcopi
+Alypii, quem toto pectore amplecteris et merito; nam quisquis de illo viro
+benigne cogitat, de magna Dei misericordia et de mirabilibus Dei muneribus
+cogitat.--Cito, si Dominus adjuverit, totum Alypium inseram præcordiis
+tuis; nam hoc sum maxime veritus, ne ille vereretur aperire omnia, quæ in
+eum Dominus contulit, ne alicui minus intelligenti non divina munera
+concessa hominibus, sed ipsum prædicare videretur. Id. Ep. 27. ad Paulin.
+Sanctum et venerabilem fratrem nostrum Papam Alypium. Hieron. Ep. 39. ap.
+Epp. Aug.
+
+[142] Episcopus Thagastensis postea fuit, (Aug. de gestis c. Emerito §. 1
+et 5.) adeoque litium, si quæ inter Christianos obortæ essent, judex et
+diremtor.
+
+[143] COMITES ITALICIANI ET GALLICIANI, sunt Comites Largitionalium
+titulorum, reique tributariæ et thesaurorum per Præfecturam Prætorianam
+Italiæ et Galliarum. COMES SACRARUM LARGITIONUM. Qui thesauris sacris ac
+publicis præerat et largitionibus Principis, quas ille Magistratibus,
+militibus, et subditis erogabat. Du Cange, s.v. COMITES SACRARUM
+LARGITIONUM. Viri illustres duo, alter in Oriente, alter in Occidente.
+Thesauros, vectigalia Imperii, er cudendam monetam curabant; dona,
+stipendia, et necessarias impensas erogabant. Orientalis ille sex sub ipso
+"comites largitionum inferiores" habuit per sex dioeceses subministrantes.
+Occidentalis item sex, et uterque plures alios ministros. Formula hujus
+muneris exstat apud Cassiodor. Varr. L. v. c. 40. Spelman Glossar. 5. v.
+
+[144] "PRETIUM REGIUM, est jus quod Regi vel Domino competit, res mercales
+comparandi certo et definito pretio." Du Cange s. v. Inde ergo colligendum
+erit, quæ sint "pretia Prætoriana" etsi de iis, quod sciam, sileant
+auctores.
+
+[145] Nebridium amicum meum, qui cum esset rerum obscurarum ad doctrinam
+pietatis maxime pertinentium diligentissimus et acerrimus inquisitor, valde
+oderat de quæstione magna responsionem brevem. Aug. Ep. 98. §. 8.
+
+[146] Ipsa vos Ecclesia ore maternæ dilectionis alloquitur, "Ego quam
+miramini per universum mundum fructificantem atque crescentem, qualem me
+conspicitis aliquando non fui." "Qui temporibus illis in Judæa terra
+fideles fuerunt, ex virgine nativitatem mirabilem, ac passionem,
+resurrectionem, adscensionem Christi, omnia divina dicta ejus et facta
+præsentes præsentia didicerunt. Hæc vos non vidistis, propterea credere
+recusatis. Ergo hæc adspicite, hæc quæ cernitis cogitate; quæ vobis non
+præterita narrantur, nec futura prænuntiantur, sed præsentia demonstrantur.
+An vobis inane vel leve videtur, et nullum vel parvum putatis esse
+miraculum divinum, quod in nomine unius crucifixi universum genus currat
+humanum?" Aug. de fide rer. quæ non videntur, §. 4, 7.
+
+[147] Vitæ hujus mundi eram implicatus, tenebrosam spem gerens, de
+pulcritudine uxoris, de pompa divitiarum, de inanitate honorum, ceterisque
+noxiis et perniciosis voluptatibus. Aug. de util. cred. §. 3.
+
+[148] Ubi discussos eos [Manichæos] evasi, maxime trajecto isto mari, diu
+gubernacula mea repugnantia omnibus ventis, in mediis fluctibus Academici
+tenuerunt. Deinde veni in has terras, hic septentrionem cui me crederem,
+didici. Animadverti enim et sæpe in sacerdotis nostri [Ambrosii] et
+aliquando in sermonibus tuis [Theodore] cum de Deo cogitaretur, nihil
+omnino corporis esse cogitandum, neque cum de anima; nam id est unum in
+rebus proximum Deo. Sed ne in philosophiæ gremium celeriter advolarem,
+fateor uxoris honorisque illecebra detinebar; ut cum hæc essem consecutus,
+tum demum me, quod paucis felicissimis licuit, totis velis omnibusque remis
+in illum sinum raperem, ibique conquiescerem, Aug. de vita beata, §. 4.
+
+[149] Romanianus cognatus fuit Alypii (Aug. Ep. 27 ad Paulin.) indole
+Augustino ipsi mirabili (c. Acad. i. 1. ii. 1.) "ab ineunte adolescentia
+divitiarum circumfluentia exceptus," (ib.) et rebus, "quæ putantur adversis
+ex illecebrosis vitæ gurgitibus ereptus." (ib.) Divitias ejus amplissimas
+plus semel memorat Aug. (c. Acad. l. c.) tum quoque lites, quibus
+exercitatus est, molestas, (c. Acad. l. c. ii. 1, 2.) et quibus obnubilatum
+est ejus ingenium ita ut pæne omnes lateret (c. Acad. ii, 2.) tum vero
+maxima ejus erga Aug. ipsum beneficia, quem "adolescentulum pauperem ad
+peregrina studia pergentem, et domo et sumtu et (quod plus est) animo
+exceperit; patre orbatum amicitia consolatus sit, hortatione animârit, ope
+adjuverit; Carthaginem, illustrioris professionis gratiâ, remeantem
+necessariis omnibus sustentaverit;"--"postremo, quidquid de otio meo modo
+gaudeo, quod a superfluarum cupiditatum vinculis evolavi, quod depositis
+oneribus mortuarum curarum, respiro, resipisco, redeo ad me, quod quæro
+intentissimus veritatem [Anno ante baptismum ejus hæc scripta sunt] quod
+invenire jam aggredior, quod me ad summum ipsum modum perventurum esse
+confido, tu animâsti, tu impulisti, tu fecisti." (c. Acad. ii. 2.) Eum, in
+Manichæorum hæresin "secum præcipitem dedit" Aug. (c. Acad. i. §. 3.) unde
+etiam eum pariter emersisse sperandum est, cum Aug. scripta diligentissime
+sibi comparaverit; (Ep. 27.) neque tamen diffitendum est, Aug. tum in
+libris contra Academicos eum timide admodum ad veram hanc philosophiam
+adhortâsse, et Paulino commendasse, "qui ex omni, aut ex magna parte per
+linguam ejus sanaretur." (ib.)
+
+[150] Dolor, quod præcipue malum nonnulli arbitrantur, sive in animo sive
+in corpore sit, nec ipse potest esse nisi in naturis bonis. Hoc enim ipsum
+quod resistit ut doleat, quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum
+aliquod erat; sed cum ad melius cogitur, utilis dolor est; cum ad deterius,
+inutilis.--Sunt autem mala sine dolore pejora: pejus est enim gaudere de
+iniquitate, quam dolere de corruptione.--Item in corpore melius est vulnus
+cum dolore, quam putredo sine dolore, quæ specialiter corruptio dicitur.
+Aug. de Nat. Boni c. Manich. c. 20.
+
+[151] Hinc enim maxime commendatur, quale bonum sit Deus, quod nemini eum
+deserenti bene est. Aug. de Gen. ad Lit. lib. xi. cap. 5. Vide sup. lib. i.
+cap. 1.
+
+[152] Quo intellectu Deum capit homo, qui ipsum intellectum suum quo eum
+vult capere nondum capit? Aug. de Trin. v. §. 2.
+
+[153] Hoc argumento contra Manichæos sæpenumero utitur Aug. (e.g. de Morib.
+Manich. c. 12. c. Secundin. M. c. 20. de fide c. Manich. c. 18 et 35.) cui
+cum quid responderet haud in promptu habuerit Fortunatus, subjungit Aug.
+"Et ego novi non te habere quid dicas, et me cum vos audirem nunquam
+invenisse quod dicerem; et inde fuisse admonitum divinitus ut illum errorem
+relinquerem, et ad fidem Catholicam me converterem, vel potius revocarem,
+ipsius indulgentiâ, qui me huic fallaciæ semper inhærere non sivit." Disp.
+2. c. Fort. Manich. fin.
+
+[154] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 92
+
+[155] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 93
+
+[156] Dupliciter appellatur malum, unum quod homo facit, alterum quod
+patitur; quod facit peccatum est, quod patitur poena. Divina providentia
+cuncta moderante et gubernante, ita homo male facit quod vult, ut male
+patiatur quod non vult. Aug. c. Adim. c. 26. Respondemus Manichæis, non
+esse malum ex Deo, neque coæternum Deo; sed malum ortum esse ex libera
+voluntate naturæ rationalis, quæ bene a bono condita est; sed bonitas ejus
+non est æqualis bonitati Conditoris ejus; quoniam non natura sed opus ejus
+est; ideoque habuit peccandi possibilitatem, non tamen necessitatem. Nec
+possibilitatem autem haberet, si Dei natura esset, qui peccare nec vult
+posse, nec potest velle.--Sed hoc audito Manichæus adhuc pergit, 'si ex
+libera voluntate naturæ rationalis est malum, unde sunt ista tot mala, cum
+quibus nasci videmus, qui nondum libertate voluntatis utuntur'?--Hic nos
+respondemus, etiam ista mala, ex voluntate humanæ naturæ originem ducere,
+qua granditer peccante, vitiata et cum stirpe damnata est. Unde naturæ
+hujus tam multa naturalia bona veniunt de Dei opificio, mala de judicio;
+quæ mala nullo modo esse naturas vel substantias non vident Manichæi; verum
+ideo dici naturalia, quia cum eis homines, vitiata originis tanquam radice,
+nascuntur. Op. Imp. c. Julian. vi. 5.
+
+[157] Se ipsam ergo cogitans anima, secundum naturam suam ordinari appetat;
+sub eo scilicet cui subdenda est, supra ea quibus præponenda est: sub illo
+a quo regi debet, supra ea quæ regere debet. Aug. de Trin. l. x. c. 5. Sic
+enim ordinata est, naturarum ordine non locorum, ut supra illam non sit
+nisi ille. Idem, ibid. l. xiv. c. 14. Expedit inferius subjici superiori,
+ut et ille qui sibi subjici vult quod est inferius se, subjiciatur
+superiori suo. Aug. in Ps. 143. Vid. sup. ad i. 13.
+
+[158] Superbia enim avertit a sapientia:--unde autem hæc aversio, nisi dum
+ille cui bonum est Deus, sibi ipse vult esse bonum suum, sicuti sibi est
+Deus? Aug. de lib. Arb. l. iii. c. 24.
+
+[159] Lectis Platonis paucissimis libris, cujus te esse studiosissimum
+accepi, collataque cum eis, quantum potui, etiam illorum auctoritate, qui
+divina mysteria tradiderunt, sic exarsi, ut omnes illas vellem ancoras
+rumpere, nisi me nonnullorum hominum existimatio commoveret. Aug. de Vita
+Beata, §. 4.
+
+[160] Viderunt philosophi, suisque litteris multis modis copiosissime
+mandaverunt, hinc illos, unde et nos, fieri beatos, objecto quodam lumine
+intelligibili, quod Deus est illis, et aliud est quam illi, a quo
+illustrantur, ut clareant, atque ejus participatione perfecti beatique
+subsistant. Sæpe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne
+illam quidem, quam credunt esse, universitatis animam, aliunde beatam esse
+quam nostram: idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est, et
+quo intelligibiliter illuminante intelligibiliter lucet.... Dicit ergo ille
+magnus Platonicus, animam rationalem, (sive potius intellectualis dicenda
+sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intelligit,
+quos in coelestibus sedibus habitare non dubitat,) non habere supra se
+naturam, nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est: nec
+aliunde illis supernis præberi vitam beatam, et lumen intelligentiæ
+veritatis, quam unde præbetur et nobis; consonans Evangelio, ubi legitur,
+Fuit homo, &c. In qua differentia satis ostenditur, animam rationalem vel
+intellectualem, qualis erat in Johanne, sibi lumen esse non posse, sed
+alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Johannes fatetur,
+ubi ei perhibens testimonium dicit, "Nos omnes de plenitudine ejus
+accepimus." De Civ. Dei, l. x. c. 2.
+
+[161] Ita legerunt, ut notum est, Irenæus, l. iii. c. 18, 21. (3tio vero
+loco, l. v. c. 2. de fidelium regeneratione verba intelligit) Tertull. de
+Carne Christi, c. 19 et 24. Ambros. præf. in Ps. 37; sed lectio, hodie ab
+omnibus recepta, exstat apud August. alias, et Ambros. sicut et apud
+cæteros Patres. Vid. Sabat. ad loc.
+
+[162] Lenticulam invenimus cibum esse Ægyptiorum, nam ibi abundat in
+Ægypto; unde magnificatur lenticula Alexandrina, et venit usque ad terras
+nostras, quasi hic non nascatur lenticula. Ergo Esau desiderando cibum
+Ægyptium, perdidit primatum. Sic et populus Judæorum de quo dictum est,
+_Conversi sunt corde in Ægyptum_, lenticulam quodammodo desideraverunt, et
+primatum perdiderunt. Aug. in Ps. 46. n. 6. [ed. Ben.]
+
+[163] Quisquis bonus verusque Christianus est, Domini sui esse intelligat,
+ubicumque invenerit, veritatem. Aug. de Doctr. Christ. I. ii. c. 18.
+Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostræ
+accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed
+ab eis etiam tamquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda.
+Sicut enim Ægyptii non solum idola habebant et onera gravia quæ populus
+Israël detestaretur et fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et
+argento, et vestem, quæ ille populus exiens de Ægypto, sibi potius tamquam
+ad usum meliorem clanculo vindicavit, non auctoritate propria, sed præcepto
+Dei, ipsis Ægyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene utebantur:
+sic doctrinæ omnes gentilium non solum simulata et superstitiosa figmenta
+gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quæ unusquisque nostrum,
+duce Christo de societate gentilium exiens, debet abominari atque devitare,
+sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores, et quædam morum
+præcepta utilissima continent, deque ipso uno Deo colendo nonnulla vera
+inveniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et argentum, quod non ipsi
+instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinæ providentiæ, quæ
+ubique infusa est, eruerunt, et quo perverse atque injuriose ad obsequia
+dæmonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese anima separat, debet
+ab eis auferre Christianus ad usum justum prædicandi Evangelii. . . . Nam
+quid aliud fecerunt multi boni fideles nostri? Nonne adspicimus quanto auro
+et argento et veste suffarcinatus exierit de Ægypto Cyprianus doctor
+suavissimus et martyr beatissimus? quanto Lactantius; quanto Victorinus,
+Optatus, Hilarius, ut de vivis taceam; quanto innumerabiles Græci? Quod
+prior ipse fidelissimus Dei famulus Moïses fecerat, de quo scriptum est,
+quod "eruditus fuerit omni sapientiâ Ægyptiorum." Ib. c. 40.
+
+[164] Deus lux est, non quomodo oculi isti vident, sed quomodo videt cor
+cum audis, "Veritas est." Aug. de Trin. l. viii. c. 2. vid. sup. p. 47.
+not. 66. ad iv. §. 3.
+
+[165] Ad nostri sumus creatoris imaginem creati, cujus est vera æternitas,
+æterna veritas, æterna et vera charitas; ESTQUE IPSE ÆTERNA ET VERA ET
+CHARA TRINITAS, neque confusa, neque separata. Aug. de Civ. Dei, i. 28.
+Omnino enim Dei essentia, qua est, nihil mutabile habet, nec in æternitate,
+nec in veritate, nec in voluntate: quia æterna ibi est veritas, æterna
+caritas; et vera ibi est caritas, vera æternitas; et cara ibi est
+æternitas, cara veritas. Aug. de Trin. iv. prooem.
+
+[166] Dissimilis factus, longe recessisti; similis factus, proxime accedis.
+Aug. in Præloq. Serm. ad Psal. 99.
+
+[167] Hoc enim maxime esse dicendum est quod semper eodem modo sese habet;
+quod omnimodo sui simile est; quod nulla ex parte corrumpi ac mutari
+potest; quod non subjacet tempori; quod aliter nunc se habere quam habebat
+antea non potest. Id enim est quod esse verissime dicitur. Aug. de Morib.
+Manich. c. 1. Magnifice igitur et divine Deus noster famulo suo dixit; Ego
+sum qui sum; et dices filiis Israel, QUI EST misit me ad vos; vere enim
+ipse est, quia incommutabilis est; omnis enim mutatio facit non esse quod
+erat. Vere ergo ille est qui incommutabilis est. Aug. de Nat. boni, c. 19.
+
+[168] Cum omnino natura nulla sit malum, nomenque hoc non sit nisi
+privationis boni: sed a terrenis usque ad coelestia, et ab invisibilibus
+usque ad visibilia, sunt aliis bonis alia meliora; ad hoc inæqualia, ut
+essent omnia. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 22.
+
+[169] Vid. sup. l. v. c. 1. et not. ibid.
+
+[170] Vid. inf. l. xi. c. 13 et 20.
+
+[171] Superbia intumescere, hoc illi est in extima progredi;--progredi
+autem in extima, quid est aliud quam intima projicere, id est, longe a se
+facere Deum, non locorum spatio, sed mentis affectu? Aug. l. vi. de Musica,
+c. 13.
+
+[172] Phantasmata nihil aliud sunt quam de specie corporis corporeo sensu
+adtracta figmenta; quæ memoriæ mandare ut accepta sunt, vel partiri,
+multiplicare, contrahere, distendere, ordinare, perturbare, vel quolibet
+modo figurare cogitando, facillimum est; sed cum verum quæritur, cavere et
+vitare difficile. Aug. de vera Relig. c. 10.
+
+[173] Aliud [a se] est ipsum lumen quo illustratur anima, ut omnia, vel in
+se, vel in illo, veraciter intellecta conspiciat. Nam illud jam ipse Deus
+est; hæc autem creatura, quamvis rationalis et intellectualis, ad ejus
+imaginem facta; quæ cum conatur lumen illud intueri, palpitat infirmitate,
+et minus valet. Inde est tamen quidquid intelligit sicut valet. Cum ergo
+illuc rapitur, et a carnalibus subtracta sensibus, illi visioni expressius
+præsentatur, non spatiis localibus, sed modo quodam suo, etiam supra se
+videt illud, quo adjuta videt quidquid etiam in se intelligendo videt. Aug.
+de Gen. ad Lit. I. xii. c. 31.
+
+[174] Ipse exaltat humiliter sequentes, quem descendere non piguit ad
+jacentes. Aug. de Sancta Virginitate, c. 32.
+
+[175] Pellis mortalitatem significat; propterea et illi duo homines primi,
+parentes nostri, auctores peccati generis humani--facti mortales dimissi
+sunt de paradiso; ut autem significaretur ipsa mortalitas eorum, induti
+sunt tunicis pelliceis;--pelles autem detrahi non solent, nisi animalibus
+mortuis; ergo pellium nomine mortalitas illa figurata est. Aug. Enarrat. in
+Ps. 103. S. 1. §. 8. illos, qui sibi succinctoria fecerant, de sua nuditate
+confusi, etiam tunicis induit, propterea quidem pelliceis, aut
+corruptilibus jam corporibus mors signaretur adjuncta. Op. Imp. c. Jul. iv.
+37.
+
+[176] Verbum, rationalis anima, et caro, hoc totum Christus. Aug. Serm.
+253. c. 4.
+
+[177] Fuit quædam hæresis, vel adhuc fortassis habentur reliquiæ,
+quorundam, qui dicti sunt Apollinaristæ. Aliqui ipsorum dixerunt hominem
+illum, quem suscepit Verbum, cum "Verbum caro factum est," non habuisse
+mentem humanam, (illud quod [Greek: logikon] Græci dicunt, nos dicimus
+rationale, unde homo ratiocinatur, quod non habent cætera animalia) sed
+tantum animam sine intelligentia humana fuisse. Sed quid dicunt? Ipsum
+Verbum Dei hoc erat in illo homine pro mente. Exclusi sunt isti, respuit
+illos catholica fides, et hæresin fecerunt. Confirmatum est in catholica
+fide, hominem illum quem suscepit Sapientia Dei, nihil minus habuisse quam
+cæteri homines, quantum pertinet ad integritatem naturæ: quantum autem ad
+excellentiam personæ, aliud quam cæteri homines. Nam cæteri homines possunt
+dici participes Verbi Dei, habentes Verbum Dei: nullus autem eorum potest
+dici Verbum Dei, quod dictus est ille, cum dictum est, "Verbum caro factum
+est." (Aug. in Ps. 29. Enarr. 2. §. 2.) Sed cum secum ipsi cogitarent,
+fatendum esse, si ita est, ut unigenitus Dei Filius, Sapientia et Verbum
+Patris, per quod facta sunt omnia, belluam quamdam cum figura humani
+corporis suscepisse credatur, displicuerunt sibi, non tamen ad
+correctionem, ut redirent ad veritatis viam, totumque hominem a Sapientia
+Dei susceptum esse confiterentur, nulla diminutione naturæ: sed ampliore
+usi audaciâ, ipsam etiam animam totumque utile hominis alienantes ab eo,
+solam carnem humanam eum suscepisse dixerunt. (De 83 div. quæst. qu. 80.)
+Et illos respuit Ecclesia Catholica, et expellit eos ex ovibus, et a
+simplici et vera fide; et confirmatum est hominem illum mediatorem habuisse
+omnia hominis præter peccatum. Aug. in Ps. l. c.
+
+[178] Photiniani principium Filio Dei ex utero virginis tribuunt, nec
+volunt credere quod et antea fuerit. Aug. Ep. 147. c. 7.
+
+[179] Esse enim ad manendum refertur; itaque quod summe ac maxime esse
+dicitur, permanendo in se dicitur. Aug. de Mor. Manich. c. 6. Vid. sup. c.
+11.
+
+[180] Per hoc enim Mediator per quod et homo, per hoc et via. Quoniam si
+inter eum qui tendit, et illud quo tendit, via media est, spes est
+perveniendi; si autem desit, aut ignoretur qua eundum sit, quid prodest
+nosse quo eundum sit? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 2. Quid enim prodest
+superbienti, et ob hoc erubescenti lignum [crucis] conscendere, de
+longinquo prospicere patriam transmarinam? Aut quid obest humili de tanto
+intervallo non eam videre, in illo ligno ad eam venienti, quo dedignatur
+ille portari? Aug. de Trin. iv. 15.
+
+[181] Altissimo quippe ac saluberrimo sacramento, universa facies, atque,
+ut ita dixerim, vultus sanctarum Scripturarum, bene intuentes id admonere
+invenitur, ut qui gloriatur in Domino glorietur. Aug. Enchirid. c. 98.
+
+[182] Ad hanc vitæ suæ partem, ut videtur, respicit Aug. ad Romanianum
+scribens (c. Acad. ii. §. 5.) simul tamen conversionem subindicat, cui hæc
+viam sensim muniebant, quæque a lectione ejusdem Apostoli profecta est;
+quam tamen pro amici indole, adhuc Manichæismi tenebris obvoluti, obscurius
+tangit. "Quoniam nondum aderat ea flamma, quæ summa nos arreptura erat,
+illam qua lenta æstuabamus, arbitrabamur vel esse maximam. Cum ecce tibi
+libri quidam pleni--ubi illi flammulæ instillarunt pretiosissimi unguenti
+guttas paucissimas, incredibile, Romaniane, incredibile, et ultra quam de
+me fortasse et tu credis, (quid amplius dicam?) etiam mihi ipsi de meipso
+incredibile incendium concitarunt. Quis me tunc honor, quæ hominum pompa,
+quæ inanis famæ cupiditas, quod denique hujus mortalis vitæ fomentum atque
+retinaculum commovebat? Prorsus totus in me cursim redibam. Respexi tantum,
+confiteor, quasi de itinere in illam religionem, quæ pueris nobis insita
+est, et medullitus implicata: verum autem ipsa me ad se nescientem
+rapiebat. Itaque titubans, properans, hæsitans, arripio apostolum Paulum:
+Neque enim vere isti, inquam, tanta potuissent, vixissentque ita ut eos
+vixisse manifestum est, si eorum litteræ atque rationes huic tanto bono
+adversarentur. Perlegi totum intentissime atque cautissime. Tunc vero
+quantulocunque jam lumine asperso, tanta se mihi philosophiæ facies
+aperuit, ut non dicam tibi, qui ejus incognitæ fame semper arsisti, sed si
+ipsi adversario tuo--eam demonstrare potuissem--quicquid eum acriter
+commovet in quascunque delicias abjiciens et relinquens, ad hujus
+pulchritudinem--mirans, anhelans, æstuans advolaret."
+
+[183] Vid. sup. ad l. iv. §. 18. p. 55. not. 83.
+
+[184] Simplicianus postea "beatissimo successit Ambrosio, ecclesiæ
+Mediolanensis antistes," (Retract. ii. 1.) ad eum scripsit Aug. "libros duo
+de diversis quæstionibus" (Opp. t. vi. p. 82 sqq.) eumque patrem appellat
+(ib.) et "affectum ejus paternum ex ejus benignissimo corde non repentinum
+et novum, sed expertum plane cognitumque" grate agnoscit, (Ep. 37.)
+"censuram" ejus in libros suos, "si qui in sanctas ejus manus forte
+pervenerint, corrigentis," expetit. (ib.) Ad ipsum etiam scribit Ambrosius,
+eum "fidei et adquirendæ cognitionis divinæ gratia totum orbem peragrasse,
+et quotidianæ lectioni nocturnis ac diurnis vicibus omne vitæ hujus tempus
+deputasse, acri præsertim ingenio etiam intelligibilia complectentem,
+utpote qui etiam philosophiæ libros quam a vero sint devii demonstrare
+soleat." (Ep. 65. §. 5. p. 1052. ed. Ben.) vid. plur. ap. Tillemont. Hist.
+Eccl. t. x. p. 169, Art. S. Simplicien.
+
+[185] "Vale, et nos parentis affectu dilige, ut facis" (Ambr. Ep. 65. ad
+Simplic. fin.) "in eo et veteris affectum amicitiæ, et, quod plus est,
+paternæ gratiæ amorem recognosco." (Id. Ep. 35.) Parentem vero eum ideo
+vocasse conjicitur quod eum ad baptismum suscipiendum præparaverit; Aug^1.
+autem verba id potius innuunt Ambrosium eum ipso sacramento imbuisse.
+
+[186] Quod initium sancti Evangelii, cui nomen est secundum Joannem, quidam
+Platonicus, sicut a sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi
+Ecclesiæ præsidebat Episcopus, solebamus audire, aureis literis
+conscribendum, et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum
+esse dicebat. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister, quia "Verbum
+caro factum est et habitavit in nobis." Aug. de Civ. Dei, x. c. 29.
+
+[187] "Victorinus, natione Afer, Romæ sub Constantio principe rhetoricam
+docuit, et in extrema senectute, Christi se tradens fidei, scripsit
+adversus Arium libros more dialectico valde obscuros, qui nisi ab eruditis,
+non intelliguntur, et commentarios in Apostolum. Hieron. Virr. Ill. c. 101.
+De eo etiam, ut videtur, scribit Gennadius de Virr. Ill. c. lx. eum
+"commentatum fuisse Christiano quidem et pio sensu; sed utpote sæculari
+literatura occupatus homo, et nullius magisterio in divinis Scripturis
+exercitatus, levioris ponderis sententiam figuravit." cf. Hieron. Præf. in
+Comm. in Gal. vid. plur. ap. Tillemont. l. c. p. 170 sqq. Quædam ejus opera
+adhuc exstant.
+
+[188] Æneid. viii. 698-700.
+
+[189] Vid. Aug. Ep. 17.
+
+[190] Symbolum sc. Apostolicum, quod Catechumenis memoria tenendum
+tradebatur, ab iis autem reddebatur i.e. publice recitabatur antequam
+Sacramento Baptismi initiarentur: "Sacrosancti martyrii Symbolum, quod
+simul accepistis et singuli hodie reddidistis, verba sunt inquibus matris
+Ecclesiæ fides supra fundamentum stabile, quod est Christus Dominus,
+solidata firmatur. 'Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, præter id
+quod positum est, quod est Christus Jesus.' Accepistis ergo et reddidistis,
+quod animo et corde retinere debetis, quod in stratis vestris dicatis, quod
+in plateis cogitetis, et quod inter cibos non obliviscamini: in quo etiam
+dormientes corpore, corde vigiletis. Fides ergo hæc et salutis est regula
+"credere nos in Deum Patrem omnipotentem, &c." (Aug. Serm. 215. in
+redditione symboli.) "Die sabbati quando vigilaturi sumus in Dei
+misericordia, reddituri estis non Orationem sed symbolum. (Id. Serm. 58. §.
+ult.) Ista quæ breviter audistis, non solum credere, sed etiam totidem
+verbis memoriæ commendare et ore proferre debetis. (Id. Serm. 214. in
+tradit. Symb. 3. §. 2.) Nec ut eadem verba Symboli teneatis, ullo modo
+debetis scribere, sed audiendo perdiscere nec cum didiceritis, scribere,
+sed memoria semper tenere atque recolere.--"Hoc est Testamentum quod
+ordinabo eis post dies illos," dicit Dominus, "dando legem meam in mente
+eorum, et in corde eorum scribam eam." Hujus rei significandæ causa,
+audiendo Symbolum discitur; nec in tabulis vel in aliqua materia sed in
+corde scribitur. (Id. Serm. 212. §. 2.) Vid. et Liturg. Rom. (Assem. Cod.
+Liturg. t. i. p. 11 sqq. 16.) Goth. et Gallic. (p. 30 sqq. p. 38 sq. 40 sq.
+&c.)
+
+[191] Vid. inf. l. xii. §. 12. l. xiii. §. 11.
+
+[192] "Ut Scipio, subjecta Africa, Africani sibi nomen assumpsit--ita et
+Saulus ad prædicationem gentium missus, a primo Ecclesiæ spolio, Proconsule
+Sergio Paulo, victoriæ suæ trophæa retulit erexitque vexillum ut Paulus
+diceretur e Saulo." Hieron. Comm. in Ep. ad Philem. init. Hanc opinionem
+memorat, neque omnino improbat Origenes, Apostolum tamen binominem potius
+fuisse censet; (Præf. in Comm. in Ep. ad Rom.) Chrys. nomen ejus Dei jussu
+immutatum fuisse ait, quod haud dubie verum est, neque tamen ei repugnat,
+quod hac occasione factum fuerit.
+
+[193] Contra ac statuerunt Manichæi, vid. sup. l. iv. §. 26. n. 93. p. 59.
+n. 94. p. 60. l. v. §. 18. n. 112. p. 74.
+
+[194] Illa est enim peccati poena justissima, ut amittat unusquisque quo
+bene uti noluit; id est, ut qui sciens recte non facit, amittat scire quid
+rectum sit; et qui recte facere cum possit noluit, amittat posse cum velit.
+Aug. de lib. arb. l. v. c. 18.
+
+[195] Militare, pro, aliquo officio defungi in curia Principis, usurpant
+Scriptores, quo sensu [Greek: politeuesthai] dixit Theophanes. Qui igitur
+Principi in quolibet officio, seu in qualibet dignitate palatina, civili,
+aut militari deserviebat, ei "militare" dicebatur, ejusque esse "miles." Du
+Cange (vid. inf. l. ix. c. 8. Aug. de Civ. Dei, v. 6.) unde dicitur "Miles
+utriusque militiæ" qui armatam profitetur simul et literatam seu legalem.
+Carpent. Suppl.
+
+[196] Natus est A.D. 251. Vid. de eo Athanasii Vita S. Antonii Opp. t. i.
+p. 793 sqq. Tillemont Hist. Eccl. t. vii. p. 46 sqq. Repertor, Britann. t.
+ix. p. 41. 158. 277. Plura testimonia de hoc opere S. Athanasii, e cæteris
+patribus exhibent PP. Benedict. l. c. p. 785 sqq. unde colligi potest
+quanti Antonium Christiani veteres habuerint. Eum appellat Aug. "sanctum et
+perfectum virum, qui sine ulla scientia litterarum scripturas Divinas et
+memoriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse
+prædicatur." de Doctr. Christian. Prolog. §. 4.
+
+[197] Vid. Athanasii Vita S. Anton. §. 54. 56. sqq. Tillemont l. c. art. 7.
+Repert. Brit. l. c. p. 577 sqq.
+
+[198] Requirant, quam magnum illic [in Ægypto] gregem colligat, quantam
+numerositatem sanctorum atque sanctarum habeat contemnentium penitus
+mundum. Grex ille tantum crevit, ut etiam inde superstitiones expulerit.
+Aug. Serm. 138. §. 10. Florebat Ægyptus ea tempestate, non solum eruditis
+in Christiana philosophia viris, verum etiam his qui per vastum eremum
+commanentes, signa et prodigia Apostolica, simplicitate vitæ et cordis
+sinceritate, faciebant--ut vere compleretur Apostoli dictum, "quia ubi
+abundavit peccatum, superabundavit et gratia." Ruff. H. E. l. ii. c. 8.
+
+[199] Difficilius est virtutem in multiplici hominum genere, et in ista
+vita turbulentiore servare.--Difficillimum est hic tenere optimum vitæ
+modum, et animum pacatum atque tranquillum. Quippe, ut breviter explicem,
+hi, [Episcopi presbyteri, diaconi, et cujuscemodi ministri divinorum
+Sacramentorum] agunt ubi vivere discitur, illi [Monachi] ubi vivitur. Nec
+ideo tamen laudabile Christianorum genus contempserim, eorum scilicet qui
+in civitatibus degunt, a vulgari vita remotissimi. Vidi ego diversorium
+sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter præerat
+vir optimus et doctissimus. De Morib. Eccl. Cath. c. 32, 33.
+
+[200] Vid. sup. p. 134. not. 195.
+
+[201] "Agentes in rebus" "qui Principis jussis obsecundabant, eorum mandata
+in provincias perferebant," Magisteriani "item appellati, quod sub Magistro
+officiorum militarent." Vid. Jac. Gotofred. ad tit. Cod. Theod. de Agent.
+in reb. [t. ii. p. 164 sqq.] Du Cange.
+
+[202] Cohibere, adquiescere. Cohibet, consentit. Conspiratio, conibentia,
+consensio. Gloss. Mss. ad Concil. Afr. ap. Du Cange. [Greek: epimuô]
+conhibeo. Gloss. Gr. Lat. ibid. ub. plur.
+
+[203] Qui se diligit stultum, non proficiet ad sapientiam, nec fiet
+quisquis qualis cupit esse, nisi se oderit qualis est. Aug. de vera Relig.
+c. 48.
+
+[204] Vid. sup. l. iii. c. 4.
+
+[205] Hæc est enim poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei
+vicissim non obediatur nec a semetipso. Aug. c. Advers. Leg. et propt. l.
+i. c. 14.
+
+[206] Vid. sup. ad l. iv. §. 26. p. 59.
+
+[207] Vid. sup. ad l. vii. §. 5. p. 106. n. 156.
+
+[208] Antonius, quando huic monito obtemperavit, decimum octavum, vel, ut
+maximum, vicesimam agebat annum. Vid. Athanas. Vit. S. Antonii, §. 2, 3.
+
+[209] Quod cum ait Apostolus, ostendit non esse culpandum carnis
+providentiam, quando ea providentur quæ ad necessitatem salutis corporalis
+valent. Si autem ad superfluas delectationes, atque luxurias, ut quisque in
+his gaudeat quæ carne cupit, recte reprehenditur, quia providentiam carnis
+in concupiscentiis facit. Aug. in exp. quarumd. prop. ex Ep. ad Rom. c. 77.
+
+[210] Vid. sup. l. iii. c. 11.
+
+[211] Omni homini converso ad Deum mutatur delectatio, mutantur delicæ; non
+enim subtrahuntur, sed mutantur. Aug. Præf. ad Psal. 74. Non enim amor
+temporalium rerum expugnaretur, nisi aliqua suavitate æternorum. Aug. de
+Musica, 1. vi. c. 16.
+
+[212] E Vers. vet. "quid dabitur tibi--ad linguam dolosam," i.e. (inquit
+Aug. ad loc.) quod habeas adversus linguam dolosam, quo te munias adversus
+eam.--Respondet subjiciens sibi interroganti "sagittæ acutæ &c. sagittæ
+potentis acutæ, verba Dei sunt.--Novit Dominus sagittare ad amorem, et nemo
+pulcrius sagittat ad amorem, quam qui verbo sagittat.--Exempla sunt
+"carbones vastatores."--Ut puta, incipit enim tibi dicere Deus, "tu non
+potes? quare ille potest? quare alter potuit?--Foeminæ potuerunt, viri non
+possunt? Delicati divites potuerunt, pauperes non possunt? Videte ergo,
+quare dicti sunt carbones? Quia qui se convertunt ad Dominum, de mortuis
+reviviscunt. Carbones autem quando accenduntur, antequam accenderentur,
+exstincti erant. Nam extincti carbones, mortui dicuntur; ardentes, vivi
+appellantur. Exempla ergo multorum iniquorum, qui conversi sunt ad Dominum,
+carbones dicti sunt.--Quid sequitur? Jam repellit "linguam subdolam et
+labia iniqua," jam adscendit gradum, incipit proficere.
+
+[213] Cum utrumque verum fuerit, Aug. pro eorum indole, cum quibus agebat,
+nunc hanc, nunc illam causam profert, cur a professione abscesserit, ita
+tamen ut planum sit, ei hunc pulmonis dolorem re vera profuisse. Ad
+Mediolanenses utrumque (inf. c. 5.) ad Romanianum pectoris dolorem tantum
+profert; "quæ [mundi hujus dona] meipsum capere moliebantur quotidie ista
+cantantem [de vanitate rerum humanarum] nisi me pectoris dolor ventosam
+professionem abjicere, et in philosophiæ gremium confugere coegisset." c.
+Acad. i. 3. et ad Theodorum de Beata vita, §. 4. "Quid ergo restabat aliud,
+nisi ut immoranti mihi superfluis, tempestas quæ putabatur adversa,
+succurreret? Itaque tantus me arripuit pectoris dolor, ut illius
+professionis onus sustinere non valens, qua mihi velificabam fortasse ad
+Sirenas, abjicerem omnia, et optatæ tranquillitati vel quassatam navem
+fissamque perducerem." Ad Zenobium autem apertius, (de Ordine. l. i. §. 5.)
+"Nam cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui jam, ut scis,
+etiam sine ulla tali necessitate in philosophiam confugere moliebar," alibi
+vero (in Epist.) se id magis alliciente desiderio vacandi Deo fecisse
+testator.
+
+[214] Conversio ergo Aug^i. plene effecta est circa fin. mensis Augusti vel
+initio Sept. A.D. 386.
+
+[215] "Quem montem intelligere debemus nisi eundem Dominum Christum, de quo
+et alius Propheta dicit: 'erit--manifestus mons Domini, paratus in cacumine
+montium?' Ipse est mons incaseatus, propter parvulos gratia tamquam lacte
+nutriendos; mons uber, ad roborandos atque ditandos donorum excellentia;
+nam et ipsum lac unde fit caseus, miro modo significat gratiam: manat
+quippe ex abundantia viscerum maternorum, et misericordia delectabili
+parvulis gratis infunditur." Aug. ad loc.
+
+[216] Vid. sup. l. v. c. 9. not. 109. p. 72.
+
+[217] Vid. sup. l. vi. §. 17. et not. ibid.
+
+[218] Quid sinu Abrahæ significari crediderit Augustinus, aperuit ipse
+postea in lib. 4. de Anima et ejus Origine, c. 16. n. 24: "Sinum Abrahæ
+intellige remotam sedem quietis atque secretam, ubi est Abraham; et ideo
+Abrahæ dictum non quod ipsius tantum sit, sed quod ipse pater multarum
+gentium sit positus, quibus est ad imitandum fidei principatu propositus."
+[ed. Ben.] Neque tamen id in hoc loco voluisse videtur Aug. se omnino
+nescire, quid sit quod nomine "Abrahæ sinus" designet Dominus, verum qualis
+sit ejus loci indoles, qualia gaudia; occulta enim esse, et nobis, qui
+adhuc in carne sumus, minus posse intelligi. Cæterum, ubique, de illo agens
+loco, sibi constat Aug. Eum "secretum" esse, "ubi erat Abraham;--sinus
+erat, quia secretum erat." Serm. 14. c. 3. "secretæ cujusdam quietis
+habitatio." Ep. 164. §. 7. "Sinu ejus, h. e. in secreto quietis ejus." De
+Gen. ad litt. l. xii. §. 63. "Ejus sinum i. e. nescio cujus felicitatis
+magnum abditumque secretum." c. Faust. xxxiii. 5. quomodo etiam universe
+"justos defunctos in _occultis_ piorum sedibus quietos" esse ait (de Civ.
+Dei, i. 13.) et iisdem fere verbis ubique utitur, unde constat eum non de
+loco ambiguum hæssisse, sed de gaudiis quibus "animæ justorum ac piorum
+defunctorum, quas in requie vivere dubitare fas non sit," (de Civ. Dei.
+xiii. 19.) ibi fruantur, cum certum sit ipsos plenioribus gaudiis post
+resurrectionem esse potituros. Cæterum eandem dubitationem de "sinu
+Abraham" cernere licet ap. Greg. Naz. Orat. Funebr. in S. Cæsar, med.
+[Greek: en kolpois Abraam, hoitines dê houtoi eisin, anapausoio].
+
+[219] Id mihi amore inveniendi veri jam in consuetudinem verterat, (ait
+Aug. de Ordin. i. §. 6. de hac agens vitæ ejus parte) ita ut aut primam si
+tales curæ inerant, aut certe ultimam, dimidiam tamen fere noctis partem
+pervigil quodcunque cogitarem; nec me patiebar adolescentium
+lucubrationibus a meipso avocari." Testatur etiam se "poene quotidianis
+fletibus Deum rogare, ut sanentur vulnera" sua, "indigniorem tamen esse me,
+qui tam cito saner quam volo, sæpe memetipse convinco." Ib. §. 29.
+
+[220] Sc. Disputt. iii. contra Academicos, "pauculis diebus transactis,
+posteaquam in agro vivere coepisset." c. Acad. i. §. 4. liber de beata
+vita, "idibus Novembris die ejus natali" (§. 6.) inceptus, disputationibus
+autem triduanis confectus, et libri 2 de ordine (Retract. l. i. c. 3.)
+
+[221] Soliloquiorum Libri duo, "secundum studium meum et amorem--ratione
+indagandæ veritatis, de his rebus quas maxime scire cupiebam, me
+interrogans, mihique respondens, tanquam duo essemus, ratio et ego, cum
+solus essem--ita ut in 1mo. libro quæreretur et utcunque appareret, qualis
+esse debeat, qui vult percipere sapientiam--et quadam ratiocinatione in
+libri fine colligitur, ea quæ vera sunt immortalia esse; in 2do. autem de
+immortalitate animæ diu res agitur, et non peragitur." Retract. l. i. c. 4.
+Hujus quasi supplementum, scripsit paullo post Mediolani, lib. de Immortal.
+Animæ, (Opp. t. i. p. 387.) qui illo invito in manus hominum exiit, et de
+cujus obscuritate ipse conqueritur. (Retr. i. c. 5.)
+
+[222] Paucæ quædam ex iis adhuc exstant cum Epp. Nebridii. Epp. iii-xiv.
+ed. Ben.
+
+[223] Vid. sup. iv. §. 26. n. 93. p. 59. n. 94. p. 60.
+
+[224] Vid. sup. l. iii. c. 10. p. 32. n. 37.
+
+[225] Dum ordinem suum peragit pulchra mutabilitas temporum, deserit
+amantem species concupita. Aug. de Vera Relig. c. 20. Loca offerunt quod
+amemus, tempora surripiunt quod amamus; et relinquunt in anima turbas
+phantasmatum, quibus in aliud atque aliud cupiditas incitetur. Ita fit
+inquietus et ærumnosus animus, frustra tenere a quibus tenetur exoptans.
+Ib. c. 35.
+
+[226] Quorum vita est spectare, contendere, manducare, bibere, concumbere,
+dormire, et in cogitatione sua nihil aliud quam phantasmata quæ de tali
+vita colligunt amplexari. Ibid. cap. 54.
+
+[227] Nam qui videntur sibi copiosi, cum sint famelici, et pleni, cum sint
+inanissimi, non convertuntur. Aug. in Psal. 67.
+
+[228] Temporalium enim specierum multiformitas ab unitate Dei hominem
+lapsum per carnales sensus diverberavit, et mutabili varietate
+multiplicavit ejus affectum: ita facta est abundantia laboriosa, et, si
+dici potest, copiosa egestas: dum aliud atque aliud sequitur, et nihil cum
+eo permanet. Sic "a tempore frumenti vini et olei sui, multiplicatus est,"
+ut non inveniat "Idipsum," id est naturam incommutabilem et singularem,
+quam secutus non erret et assecutus non doleat. Aug. de Vera Relig. cap.
+21. Non enim multiplicatio semper ubertatem significat, et non plerumque
+exiguitatem: cum dedita temporalibus voluptatibus anima semper exardescit
+cupiditate, nec satiari potest, et multiplici atque ærumnosa cogitatione
+distenta, simplex bonum videre non sinitur: qualis est illa de qua dicitur,
+"deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem." (Sap. 9.) Talis
+anima, temporalium bonorum decessione et successione, i. e. "a tempore
+frumenti, vini et olei sui," innumerabilibus completa phantasmatibus sic
+multiplicata est, ut non possit agere quod præceptum est, "Sentite de
+Domino in bonite, et in simplicitate cordis quærite illum." (Sap. 1, 1.)
+Ista enim multiplicitas illi simplicitati vehementer adversa
+est.--Singulares ergo et simplices, id est, secreti a multitudine ac turba
+nascentium rerum ac morientium, amatores æternitatis et Unitatis esse
+debemus, si uni Deo et Domino nostro cupimus inhærere. August. in Psal. 4.
+
+[229] Non dictum est, aut "Obdormivi, et somnum cepi" aut "Obdormio et
+somnum capio:" sed, "Obdormiam, et somnum capiam." Tunc "corruptibile hoc
+induetur incorruptione, et mortale hoc induetur immortalitate:" "tunc
+absorbebitur mors in victoriam," Id. Ib.
+
+[230] Dolorem corporis non ob aliud vehementer formido, nisi quia me
+impedit a quærendo. Quamquam enim acerrimo his diebus dentium dolore
+torquerer, non quidem sinebar animo volvere, nisi ea quæ jam forte
+didiceram, a discendo autem penitus impediebar, ad quod mihi tota
+intentione animi opus erat: tamen mihi videbatur, si se ille mentibus meis
+veritatis fulgor aperiret, aut me non sensurum fuisse illum dolorem, aut
+certe pro nihilo toleraturum. Soliloq. i. §. 21.
+
+[231] Isaias ergo inter illa quæ arguit iniqua, et justa præcepit, et
+peccatori populo mala futura prædixit, etiam de Christo et Ecclesia, hoc
+est, de Rege et ea quam condidit Civitate, multo plura quam ceteri
+prophetavit: ita ut a quibusdam Evangelista quam Propheta potius diceretur.
+Aug. de Civ. Dei, xviii. 29.
+
+[232] Vid. sup. l. viii. §. 4. De hac nominum inscriptione vid. Bingham, l.
+x. c. 2. §. 6. "Quid autem aliud agit totum tempus, quo Catechumenorum
+locum et nomen tenent, nisi ut audiant quæ fides et qualis vita debeat esse
+Christani; ut cum "se ipsos probaverint, tunc de mensa Domini manducent, et
+de calice bibant?"--Quod autem fit per omne tempus quo in Ecclesia
+salubriter constitutum est, ut ad nomen Christi accedentes Catechumenorum
+gradus excipiat, hoc fit multo diligentius et instantius his diebus, quibus
+Competentes vocantur, cum ad percipiendum baptismum sua nomina jam
+dederunt." Aug. de fid. et operib. §. 9. De seipso autem ait Aug. ib. "An
+usque adeo dissimulamus a sensibus nostris, ut vel nos ipsos non recordemur
+quam fuerimus attenti atque solliciti quid nobis præceperint a quibus
+catechizabamur, cum fontis illius sacramenta peteremus, atque ob hoc
+Competentes vocaremur?
+
+[233] Ejus sententiola tunc temporis in lib. de beata vita conservatur
+"Ille est vere castus, qui Deum adtendit, et ad eum solum se tenet." §. 18.
+de eo scribit Aug. ibid. §. 6. "Erat etiam nobiscum ætate minimus omnium,
+sed cujus ingenium, si amore non fallor, magnum quiddam pollicetur,
+Adeodatus filius meus."
+
+[234] "In quo, disputatur, et quæritur, et invenitur, magistrum non esse,
+qui docet hominem scientiam, nisi Deum, secundum illud etiam quod in
+Evangelio scriptum est, unus est magister vester Christus." Retract i. 12.
+Exstat ap. Opp. Aug. t. i.
+
+[235] Ab ipso baptizatus est Ambrosio, quod plus semel memorat. "Audi adhuc
+alium excellentem Dei dispensatorem; quem veneror ut patrem; in Christo
+enim Jesu per Evangelium ipse me genuit, et eo Christi ministro lavacrum
+regenerationis accepi. Beatum loquor Ambrosium, cujus pro Catholica fide
+gratiam, constantiam, labores, pericula, sive operibus sive sermonibus, et
+ipse sum expertus, et mecum non dubitat orbis prædicare Romanus." c.
+Julian. Pelagian. 1. §. 10. cf. de nuptiis et concupisc. §. ult et Ep. 147.
+c. 23. "neque enim et mihi propterea placet sancti viri Ambrosii sententia
+quia per illius os potissimum me Dominus ab errore liberavit, et per illius
+ministerium gratiam mihi baptismi salutaris indulsit, tanquam plantatori et
+rigatori meo nimium faveam."
+
+[236] Quo sc. "Baslicam Portianam, h. e. extramuranam." Arrianis traderet;
+postea vero "basilicam novam h. e. intramuranam quæ major est," petivit.
+vid. Ambr. Epp. 20-22. Serm. c. Auxentium de Basilicis tradendis, pp.
+852-880. ed. Ben. cf. Tillemont. Hist. Eccl. S. Ambroise, Art. 44-48. pp.
+76-82. Eo tempore Mediolani erat Valentinianus vid. inf. not. 238.
+
+[237] Longe ante Ambrosii tempus passi sunt, quippe qui narret "Invenimus
+miræ magnitudinis viros duos, _ut prisca ætas ferebat_." Ep. 22. §. 2.
+Eosdem tamen "longe posterius passos esse quem beatiss. Stephanum" "probe
+sciri" ait Aug. (Serm. 318.) "Sub ignobili cæspite latebant" (Ambr. l. c.)
+"in tantum ut supra ipsorum corpora ambularent omnes, qui vellent ad
+cancellos pervenire, quibus SS. Naboris et Felicis martyrum ab injuria
+sepulchra defendebantur." (Paullin. Vita S. Ambros. §. 14.) donec "Ambrosio
+per somnium revelata reperta sint." Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. §. 2.
+Postea vero "senes repetierunt, se aliquando horum martyrum nomina
+titulumque legisse." Ambr. l. c. §. 12. Plerique eos sub Nerone passos esse
+credunt. vid. Tillemont. II. E. t. ii. Art. S. Gervais et S. Protais et
+nott. ibid. Ense martyrium adepti sunt; "avulsum humeris caput." (Ambr. l.
+c.)
+
+[238] Ita factum esse haud negabant Arriani, sed narrabant "venerabilem
+virum Ambrosium pecunia comparasse homines qui se vexari ab immundis
+spiritibus mentirentur." Paull. l. c. §. 15.
+
+[239] Plura de eo habet Ambros. l. c. §. 2. "Dum transferimus, cæcus
+sanatus est" et postea, §. 17. in sermone coram populo frequente habito,
+"Negant [Arriani] cæcum illuminatum, sed ille non negat se sanatum. Ille
+dicit: Cæcus esse desivi: et probat facto. Isti beneficium negant, qui
+factum negare non possunt. Notus homo est, publicis cum valeret mancipatus
+obsequiis, Severus nomine, lanius ministerio. Deposuerat officium, postquam
+inciderat impedimentum. Vocat ad testimonium homines quorum ante
+sustentabatur obsequiis: eos indices suæ visitationis arcessit, quos
+habebat testes et arbitros cæcitatis. Clamat quia ut contigit fimbriam de
+veste martyrum, qua sacræ reliquiæ vestiuntur, redditum sibi lumen sit.
+Nonne simile istud est, atque illud quod in Evangelio
+legimus?--Detestabilior istorum quam Judæorum pertinacia. Illi cum
+dubitarent, vel parentes interrogabant: isti occulte interrogant, palam
+negant, jam non operi increduli, sed auctori."--Idem miraculum citat Aug.
+de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. §. 2. inter ea, quæ "ad multorum notitiam
+potuerunt pervenire, quia et grandis est civitas et ibi erat tunc
+Imperator, et _immenso_ populo teste res gesta est, concurrente ad corpora
+Martyrum Protasii et Gervasii;" ipse porro, ut ait, testis oculatus; (Serm.
+286. §. 4.) "cujus tunc tantæ gloriæ Martyrum etiam, ego testis fui. Ibi
+eram, Mediolani eram, facta miracula novi, adtestante Deo pretiosis
+mortibus sanctorum suorum: ut per illa miracula jam non solum: 'in
+conspectu Domini,' sed etiam in conspectu hominum esset 'mors illa
+pretiosa.' Cæcus notissimus universæ civitati illuminatus est, cucurrit,
+adduci se fecit, sine duce reversus est. Nondum audivimus quod obierit:
+forte adhuc vivit. In ipsa eorum basilica, ubi sunt eorum corpora, totam
+vitam suam serviturum se esse devovit. Nos illum gavisi sumus videntem,
+reliquimus servientem." Paullinus autem, notarius Ambrosii, qui eadem
+refert, ait hominem "_nunc usque_ in eadem basilica, quæ dicitur
+Ambrosiana, in quam Martyrum corpora sunt translata, religiose vivere." l.
+c. §. 14.
+
+[240] Vid. sup. ad l. viii. c. 15.
+
+[241] Hoc temporis intervallo, antequam Africam remearet, scripsit Aug.
+Libb. ii. "de moribus Ecclesiæ Catholicæ" et "de moribus Manichæorum," quo
+horum reprimeret "jactantiam de falsa et fallaci continentia vel
+abstinentia, qua se ad imperitos decipiendos, veris Christianis, quibus
+comparandi non sunt, insuper præferunt;" Retract. i. c. 7. et lib. "de
+animæ quantitate," quo eam incorpoream esse ostenderet (ib. c. 8.) item
+primum e 3. libb. "de libero arbitrio" e quibus constat "malum non exortum
+nisi ex libero voluntatis arbitrio." Ib. c. 9.
+
+[242] Matris in se merita sæpius grato animo confitetur Aug. "in primis
+nostra mater, cuius meriti credo esse omne quod vivo" de beata vita §. 6.
+"cujus precibus indubitanter credo atque confirmo, mihi istam mentem Deum
+dedisse, ut inveniendæ veritati nihil omnino præponam, nihil aliud velim,
+nihil cogitem, nihil amem. Nec desino credere nos hoc tantum bonum, quod,
+te promerente, concupivimus, eadem, te petente, adepturos." Similia habet
+de dono Persever. §. 53. "me fidelibus et quotidianis matris meæ lacrymis
+ne perirem fuisse concessum."
+
+[243] Multa enim fiunt a malis quidem contra voluntatem Dei; sed tantæ est
+ille sapientiæ tantæque virtutis, ut in eos exitus sive fines quos bonos et
+justos ipse præscivit, tendant omnia quæ voluntati ejus videntur adversa.
+Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 2.
+
+[244] Mater nostra, cujus ingenium, atque in res divinas inflammatum
+animum, cum antea convictu diuturno, et diligenti consideratione
+perspexeram, tum vero in quadam disputatione non parvæ rei, tanta mihi mens
+ejus apparuerat, ut nihil aptius veræ philosophiæ videretur. De Ord. l. ii.
+§. 1. Ibid. l. i. §. 32. eam "divinas scripturas vehementer" ait "amplecti"
+et eximium ejus profert responsum; "Si bona quæ velit et habeat, beatus
+est; si autem mala velit, quamvis habeat, miser est." De beata vita, §. 10.
+
+[245] i.e. in id quod summe est. Alludit ad illud Prophetæ, Ps. 4, 5. "In
+pace, in Idipsum dormiam et requiescam." [Dub.] Vid. sup. §. 11.
+
+[246] Quod enim sicuti est cogitare non possumus, utique nescimus; sed
+quidquid cogitanti occurrerit, abjicimus, respuimus, improbamus, non hoc
+esse quod quærimus novimus, quamvis illud nondum quale sit, noverimus. Aug.
+Ep. 130. §. 27.
+
+[247] i.e. ipsi adhæsimus qua parte per primitias Spiritus innovati jam
+eramus. Vid. inf. l. xii. c. 16. et l. xiii. c. 13. [Dub.]
+
+[248] Nomine Navigium, Aug. de vita beat. §. 6.
+
+[249] Hunc numerum omnes ad unum codices, cum editi, tum scripti assignant;
+unde intelligitur locum minime corruptum esse, quod suspicatus est Cæsar
+Baronius ad an. 388, n. 71, et in not. ad Mart. die 5 Maii. [ed. Ben.]
+
+[250] [Greek: Hai de tôn Thearchikôn epangeliôn ôdai kai anagnôseis
+ekphantorikai men eisi tôn makariôtatôn lêxeôn. eis has hai theian
+eschêkotes teleiôsin, aiôniôs katatachthêsontai. tou de koimêthentos hierôs
+apodektikai, tôn eti de zôntôn protreptikai pros tên homoian teleiôsin].
+Dionys. Eccl. Hier. c. 7.
+
+[251] Effertur, imus, Ter. Andr. i. l. 90.
+
+[252] Preces pro mortuis dogmati Ecclesiæ Romanæ de Purgatorio haud favere,
+immo omnino adversari, vid. inter alios, Bull, Serm. 3. et "Corruptions of
+the Church of Rome." cf. Bingham, Antiq. l. xv. c. 3. §. 16. l. xxiii. c.
+3. §. 13. Collyer, "Eccl. Hist. of Great Britain," p. ii. b. iv. p. 257.
+Usher, Answer to a Jesuit. Field, on the Church, p. 750, 1. &c.
+
+[253] Vid. sup. §. 17. cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronat
+quam munera sua. Ep. 194. §. 19. ubi plur.
+
+[254] Quæ est justitia qua victus est diabolus? Quæ, nisi justitia Jesu
+Christi? Et quomodo victus est? Quia cum in eo nihil dignum morte
+inveniret, occidit eum tamen. Et utique justum est, ut debitores quos
+tenebat, liberi dimittantur, credentes in eum quem sine ullo debito
+occidit. Hoc est quod justificari dicimur in sanguine Christi: Sic quippe
+in remissionem peccatorum nostrorum innocens sanguis ille effusus est. Unde
+se dicit, in Psalmis, "in mortuis liberum." Solus enim a debito mortis
+liber est mortuus. Aug. de Trin. l. xiii. c. 14.
+
+[255] Imitari visum est vetustos codices, qui cum gemina littera _nn_
+præferunt, _Monnicæ_: quo pacto etiam scriptum reperitur in oratione, quam
+Willelmus abbas, piis Augustini votis obtemperandi studio, composuit sub
+his verbis: "Memento, Domine, animæ famuli tui Patricii, et famulæ tuæ
+Monnicæ; et si quid pro anima filii ipsorum domini mei Augustini,
+dilectissimi confessoris tui, mihi misero peccatori licet vel intimo cordis
+affectu desiderare, etc." Quæ oratio integra habetur in Veterum Analectorum
+tomo primo. [ed. Ben.]
+
+[256] Vid. sup. l. vii. §. 5. p. 106. n. 156. et p. 132, n. 194. et p. 139.
+n. 205.
+
+[257] Vox quædam est mutæ terræ species terræ. Adtendis, et vides speciem
+ejus, vides et consideratione tua tamquam interrogas eam; et ipsa
+inquisitio interrogatio est. Aug. in Psal. 144. §. 13.
+
+[258] Nonne considerata universa pulchritudine mundi hujus, tamquam una
+voce tibi species ipsa respondet, Non me ego feci sed Deus? Id. ib.
+
+[259] Scio quid velis, beatitudinem quæris: si ergo vis esse beatus, esto
+immaculatus. Illud enim omnes, hoc autem pauci volunt, sine quo non
+pervenitur ad illud quod omnes volunt. Aug. in Ps. 118. §. 1.
+
+[260] Quisquis enim fruitur eo quod amat, verumque et summum bonum amat,
+quis eum beatum nisi miserrimus neget? Aug. de Civit. Dei, l. viii. c. 9.
+
+[261] Vid. sup. l. viii. c. 8. sub fin.
+
+[262] Vid. sup. c. 20.
+
+[263] Nihil mirum est quod miseri homines non adipiscuntur quod volunt, id
+est, beatam vitam; illud enim, cui comes est, et sine quo ea nemo dignus
+est, nemoque assequitur, recte scilicet vivere, non itidem volunt. Aug. de
+Lib. Arb. l. i. c. 14.
+
+[264] Ter. Andr. i. 1, 40.
+
+[265] Sup. l. iv. c. 12. l. vii. c. 10.
+
+[266] Sup. c. 17.
+
+[267] Sup. l. vii. c. 10. p. 115. not. 166.
+
+[268] Sup. l. iv. §. 18. p. 55. not. 83.
+
+[269] Ib. not. 84. et vii. c. 14, 20.
+
+[270] Quæ mea verba Pelagius Romæ, cum a quodam fratre et coepiscopo meo
+fuissent eo præsente commemorata, ferre non potuit, et contradicens
+aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoverat litigavit. Aug. de
+dono Persev. §. 53.
+
+[271] Duo sunt, quæ in hac vita veluti laboriosa nobis præcipiuntur,
+continere et sustinere. Jubemur enim continere ab his quæ in hoc mundo
+dicuntur bona, et sustinere ea quæ in hoc mundo abundant mala. Illa
+continentia, ista sustinentia vocatur. Duæ virtutes quæ mundant animam, et
+capacem faciunt divinitatis. In frenandis libidinibus et coërcendis
+voluptatibus, ne seducat quod male blanditur, et enervet quod prosperum
+dicitur, continentia nobis opus est: non credere felicitati terrenæ, et
+usque ad finem quærere felicitatem, quæ non habet finem. Ut autem est
+continentia, felicitati mundi non credere: ita sustinentiæ est,
+infelicitati mundi non cedere. Aug. Serm. 38. init.
+
+[272] Non quo non sit amanda creatura; sed si ad Creatorem refertur ille
+amor, non jam cupiditas, sed caritas erit. Tunc enim est cupiditas, cum
+propter se amatur creatura. Aug. de Trin. ix. §. 13. Habet igitur vir
+temperans in hujuscemodi rebus mortalibus et fluentibus, vitæ regulam
+utroque testamento firmatam; ut eorum nihil diligat, nihil per se
+appetendum putet, sed ad vitæ hujus atque officiorum necessitatem quantum
+sat est usurpet, utentis modestia, non amantis affectu. Aug. de mor. Eccl.
+Cath. §. 39.
+
+[273] Hæc autem tria genera vitiorum, id est voluptas carnis, et superbia,
+et curiositas, omnia peccata concludunt. Quæ mihi videntur a Johanne
+Apostolo enumerata. Per oculos enim maxime curiositas prævalet. Reliqua
+vero quo pertineant, manifestum est. Et illa Dominici hominis tentatio
+tripartita est: per cibum, id est, per concupiscentiam carnis; ubi
+suggeritur, 'Dic lapidibus istis ut panes fiant:' per inanem jactantiam;
+ubi, in monte constituto, ostenduntur omnia regna hujus terræ, et
+promittuntur si adoraverit: per curiositatem; ubi de pinna templi admonetur
+ut se deorsum mittat, tentandi gratia utrum ab Angelis suscipiatur. Itaque
+posteaquam nullo istorum tentamento valere apud eum potuit inimicus, hoc de
+illo dicitur, 'Postquam complevit omnem tentationem diabolus.' Aug. in Ps.
+8. v. fin.
+
+[274] "Crapula, Nimia ciborum voluptas, apud S. Aug. Confess. x. 31. et
+Aëlred. edit. P. Gibbon, p. 260, et 410. Vide Camusat. in Hist. crit. Diar.
+t. 2. Art. 4. p. 54." Carpent. Suppl. Citat etiam Martin S. Benedicti Reg.
+c. 39. "de mensura ciborum," ("de mensurâ potûs" in c. 40. seorsim agitur)
+ubi "crapula" de cibo nimio capiendo usurpatur quod si labor forte factus
+fuerit major, in arbitrio et potestate Abbatis erit, si expediat, aliquid
+augere, remota præ omnibus _crapula_, ut nunquam subrepat monacho
+indigeries; quia nihil sic contrarium est omni Christiano quomodo crapula,
+sicut ait Dominus noster, "videte ne graventur corda vestra in crapulà."
+Vers. Arab. quod notat idem, in Luc. 21, 34. reddit 'cibi satietas.'
+
+[275] Deus igitur impossibilia non jubet, sed jubendo monet et facere quod
+possis, et petere quod non possis. Aug. de Nat. et Grat. c. 43.
+
+[276] c. Manichæos, qui carnibus vesci nefas putabant.
+
+[277] 'Imperfectum meum viderunt oculi tui; et in libro tuo omnes
+scribentur:' non solum perfecti, sed etiam imperfecti. Non timeant
+imperfecti, tantum proficiant. Nec quia dixi, Non timeant, ament
+imperfectionem, et ibi remaneant ubi inventi sunt. Tantum proficiant,
+quantum in ipsis est. Quotidie addant, quotidie accedant: tamen a corpore
+Domini non recedant; ut in uno corpore, et in his membris compaginati
+possint mereri de se dictam esse vocem istam, 'Imperfectum meum viderunt
+oculi tui; et in libro tuo omnes scribentur.' Aug. in Ps. 138. §. 21. Ipse
+Filius dicit, 'Imperfectum meum viderunt oculi tui. Imperfectum quod est in
+corpore meo, viderunt oculi tui. Et quid deinde? Habent spem qui imperfecti
+sunt? Habent plane. Audi quod sequitur: 'Et in libro tuo omnes scribentur.'
+Aug. Serm. 135. de verb. Ev. Joh. 9. c. 5.
+
+[278] Occulta scilicet Dei dona non nisi interrogatio tentationis, etiam in
+semetipso, unicuique declarat. Aug. de Sancta Virginit. c. 4. 4.
+
+[279] Carmen Ambrosii quod initio noctis cantare soliti sunt. Vid. sup. l.
+ix. §. 32.
+
+[280] Inf. l. xi. c. 5.
+
+[281] Vid. sup. ad c. 29. not. 270.
+
+[282] Tamquam enim dorsum ad te ponentes, in carnali opere velut in umbra
+sua defiguntur, et tamen etiam ibi quod eos delectat, adhuc habent de
+circumfulgentia lucis tuæ. Sed umbra, dum amatur, languidiorem facit oculum
+animi, et invalidiorem ad perferendum conspectum tuum. Propterea magis
+magisque homo tenebratur, dum sectatur libentius, quidquid infirmiorem
+tolerabilius excipit. Ex quo incipit non posse videre quod summe est. Aug.
+de lib. arb. l. i. §. 43.
+
+[283] Si causæ corporalium motionum noscendæ nobis essent, nullas magis
+nosse quam nostræ valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis Medicos
+quærimus, quis non videat quod de secretis coeli et terræ nos latet quanta
+patientia sit nesciendum? Aug. Enchir. cap. 16.
+
+[284] Jam vero ut perseverent in eo quod esse coeperunt, etiam pro se ipsis
+orant fideles. Utile est quippe omnibus vel pene omnibus propter
+humilitatem saluberrimam, ut quales futuri sint, scire non possint. Ad hoc
+dicitur, 'Qui videtur stare, videat ne cadat.' Propter hujus timoris
+utilitatem, ne regenerati et pie vivere incipientes, tamquam securi alta
+sapiamus, quidam non perseveraturi perseveraturis Dei permissione vel
+provisione ac dispositione miscentur; quibus cadentibus 'territi cum timore
+et tremore' gradiamur viam justam, donec ex hac 'vita, quæ tentatio est
+super terram,' transeamus ad aliam, ubi jam non sit elatio comprimenda, nec
+contra ejus suggestiones tentationesque luctandum. Aug. Ep. 217. §. 14.
+
+[285] Homo qui prosperis rebus proficit, asperis quid profecerit discit.
+Cum enim mutabilium bonorum adest copia, non eis confidit: sed cum
+subtrahuntur, agnoscit utrum eum non ceperint. Quia plerumque cum adsunt
+nobis, putamus quod non ea diligamus: sed cum abesse coeperint, invenimus
+qui simus. Hoc enim sine amore nostro aderat, quod sine dolore discedit.
+Aug. de vera relig. c. 47.
+
+[286] Laus enim humana non appeti a recte faciente, sed subsequi debet
+recte facientem; ut illi proficiant qui etiam imitari possunt quod laudant,
+non ut hic putet aliquid sibi prodesse, quem laudant. Aug. de Serm. Dom. in
+monte, l. ii. c. 2. Ille autem novit, sub cujus oculis loquor, immo sub
+cujus oculis cogito, non me tam delectari laudibus popularibus, quam
+stimulari et angi quomodo vivant qui me laudant. Laudari autem a male
+viventibus nolo, abhorreo, detestor: dolori mihi est, non voluptati.
+Laudari autem a bene viventibus, si dicam nolo, mentior: si dicam volo,
+timeo ne sim inanitatis appetentior quam soliditatis. Ergo quid dicam? Nec
+plene volo, nec plene nolo. Non plene volo, ne in laude humana pericliter:
+non plene nolo, ne ingrati sint quibus prædico. Aug. Serm. 339. in die
+ordinat. suæ, §. 1.
+
+[287] Qui autem vera pietate in Deum, quem diligit, credit et sperat, plus
+intendit in ea in quibus sibi displicet, quam in ea, si qua in illo sunt,
+quæ non tam ipsi quam veritati placent. Neque id, unde jam potest placere,
+tribuit nisi ejus misericordiæ cui timet displicere; de his sanatis gratias
+agens, de illis sanandis preces fundens. Aug. de Civ. Dei, l. v. c. 20.
+
+[288] Jam diu occupata vixisti et desideriorum diversitate verberata portas
+plagas saucia, divisa per amores multos. Colligere ad teipsam: quidquid
+tibi foris placet, quære quem habeat authorem. Aug. in Ps. 145. §. 5. Vide
+sup. l. ix. §. 10. et inf. l. xi. c. 29.
+
+[289] Vid. sup. iii. c. 8. v. fin. p. 38. not. 50.
+
+[290] Verus ille benignusque mediator, in ea se ostendit mortalitate
+mortalibus, quam maligni fallacesque mediatores non habendo, se superbius
+extulerunt; miserisque hominibus adjutorium deceptorium, velut immortales
+mortalibus, promiserunt. Aug. de Civ. Dei, l. x. c. 24.
+
+[291] Nec enim ob hoc mediator est quia Verbum; maxime quippe immortale, et
+maxime beatum. Verbum longe est a mortalibus miseris; sed mediator per quod
+homo. Aug. de Civ. Dei, l. iii. c. 15. Vide ad l. vii. c. 18. p. 119. not.
+x.
+
+[292] Qui de pulvere hominem fecit, et animavit, pro isto figmento Unicum
+ad mortem dedit, quantum nos amet quis potest explicare; quis potest saltem
+digne cogitare? Aug. Serm. 57. c. 13. Porro, persuadendum erat homini
+quantum nos dilexerit Deus, et quales dilexerit; quantum, ne desperaremus,
+quales, ne superbiremus. Id. de Trin. l. iv. c. 1.
+
+[293] In his verbis maxime persona Domini apparet. Quis enim alius "inter
+mortuos liber," nisi "in similitudine carnis peccati" inter peccatores
+solus "sine peccato?" Hic ergo "inter mortuos liber," qui "in potestate
+habebat ponere animam suam, et iterum sumere eam; a quo eam nemo tollebat,
+sed eam ipse voluntate ponebat;" qui etiam carnem suam, tanquam solutum ab
+eis templum, resuscitare poterat, cum volebat; quem &c. Aug. in Ps. 87. §.
+5. vid. sup. p. 167. not. 254. ad l. ix. §. 36.
+
+[294] Pauca quædam de ordinatione, quam invitus accepit, habet Aug. Ep. 21.
+ad Valerium et 126. ad Albinam, §. 7. de episcopatu Ep. 31. ad Paulinum et
+Therasiam; uberiora paullo de iis saltem quæ eo vel ab eo facta sunt, in
+Serm. quem, ne "fama sua pollueretur," de vita et moribus clericorum suorum
+habuit. §. 355. §. 2. "Ego, quem Deo propitio videtis episcopum vestrum,
+juvenis veni ad istam civitatem, ut multi vestrum noverunt. Quærebam ubi
+constituerem monasterium, et viverem cum fratribus meis. Spem quippe omnem
+sæculi reliqueram, et quod esse potui, esse nolui: nec tamen quæsivi esse
+quod sum. 'Elegi in domo Dei mei abjectus esse magis, quam habitare in
+tabernaculis peccatorum.' Ab eis qui diligunt sæculum, segregavi me: sed
+eis qui præsunt populis, non me coæquavi. Nec in convivio Domini mei
+superiorem locum elegi, sed inferiorem et abjectum: et placuit illi dicere
+mihi, 'Adscende sursum.' Usque adeo autem timebam episcopatum, ut quoniam
+coeperat esse jam alicujus momenti inter Dei servos fama mea, in quo loco
+sciebam non esse episcopum, non illo accederem. Cavebam hoc, et agebam
+quantum poteram, ut in loco humili salvarer, ne in alto periclitarer. Sed,
+ut dixi, domino servus contradicere non debet. Veni ad istam civitatem
+propter videndum amicum, quem putabam me lucrari posse Deo, ut nobiscum
+esset in monasterio; quasi securus, quia locus habebat episcopum.
+Apprehensus, presbyter factus sum, et per hunc gradum perveni ad
+episcopatum. Non adtuli aliquid, non veni ad hanc Ecclesiam, nisi cum iis
+indumentis quibus illo tempore vestiebar." Suam, quam vocat "tenuem
+paupertatulam (seu "paucos agellulos paternos" Ep. 126. §. 6.) vendiderat,
+et pauperibus erogaverat, ut de communi viveret; ("commune autem nobis
+esset magnum et uberrimum prædium ipse Deus," ib.) quum eam "perfectionem
+de qua Dominus locutus est Mat. 19, 21. vehementer adamaverit" (Ep. 157. §.
+39.) et "solo victu ad valetudinem corporis necessario contentus esse
+decreverit." (de util. cred. §. 3.)
+
+[295] Vid. sup. l. vi. §. 3. p. 85. c. 15. p. 95. et not. 142. et Actt.
+Eccles. S. Aug. Ep. 213. "ante meridiem et post meridiem occupationibus
+hominum implicor" ub. plur. et de op. Monach. §. 37. "Dominum Jesum, in
+cujus nomine securus hæc dico, testem invoco super animam meam, quoniam
+quantum adtinet ad meum commodum, multo mallem per singulos dies certis
+horis, quantum in bene moderatis monasteriis constitutum est, aliquid
+manibus operari, et ceteras horas habere ad legendum et orandum, aut
+aliquid de divinis litteris agendum liberas, quam tumultuosissimas
+perplexitates caussarum alienarum pati de negotiis sæcularibus, vel
+judicando dirimendis, vel interveniendo præcidendis: quibus nos molestiis
+idem affixit Apostolus, non utique suo, sed ejus, qui per eum loquebatur,
+arbitrio. Omitto alias innumerabiles ecclesiasticas curas, quas fortasse
+nemo credit nisi qui expertus est. Non ergo 'alligamus onera gravia, et
+humeris vestris imponimus quæ nos digito non tangimus:' quandoquidem si
+officii nostri salva ratione possemus, (videt ille qui probat corda
+nostra,) mallemus hæc agere, quæ ut agatis hortamur, quam ea quæ nos agere
+cogimur."
+
+[296] Porro mysteria sua in Scripturis Deus ideo nebulis texit, ut amor
+veri in hominibus ipsa inveniendi difficultate accendatur. Si enim ea
+tantum essent quæ facillime intelliguntur, nec studiose quæreretur, nec
+suaviter inveniretur veritas. Aug. de vera relig. c. 17.
+
+[297] "Vox Domini perficientis, cervos." Vox enim Domini primo perfecit
+superatores et repulsores venenosarum linguarum. "Et revelabit silvas." Et
+tunc eis revelabit opacitates divinorum librorum et umbracula mysteriorum,
+ubi cum libertate pascantur. Aug. ad Ps. 28. 9.
+
+[298] Vid. ad l. vi. c. 3.
+
+[299] Vid. inf. l. vii. c. 11.
+
+[300] Vid. l. x. §. 53.
+
+[301] In æterno enim, cum proprie dicitur, neque quicquam præteritum, quasi
+transierit, neque quicquam futurum quasi nondum sit; sed quidquid est
+tantummodo est. Aug. lib. 83 quæst. qu. 19.
+
+[302] Principium, ait, quia et loquor vobis. Principium me credite, ne
+moriamini in peccatis vestris. Tamquam enim in eo quod dixerunt, 'Tu quis
+es,' nihil aliud dixerint, quam 'Quid te esse credimus:'
+respondit,'Principium,' id est,'Principium me credite.' Nam si principium
+sicuti est, ita maneret apud Patrem, ut non acciperet formam servi et homo
+loqueretur hominibus, quomodo ei crederent; cum infirma corda intelligibile
+Verbum sine voce sensibili audire non possent? 'Ergo,' inquit, 'credite me
+esse principium; quia, ut credatis, non solum sum, sed et loquor vobis.'
+Aug. ad loc.
+
+[303] Quo se autem convertat, ut fiat bonus animus, nisi ad bonum, cum hoc
+amat, et appetit, et adipiscitur? Unde se si rursus avertat, fiatque non
+bonus, hoc ipso quo se avertit a bono, nisi maneat in se illud bonum, unde
+se avertit, non est quo se iterum, si voluerit emendare, convertat. Aug. de
+Trin. l. viii. c. 3.
+
+[304] Vid. sup. l. vii. c. 15.
+
+[305] Ubi enim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini
+terminatur, semper hodiernus est. Aug. Enchir. 49.
+
+[306] Antequam perveniamus ad unum, multis indigemus. Unum nos extendat, ne
+multa distendant, et abrumpant ab uno. Aug. Serm. 255. c. 6.
+
+[307] Si enim recte discernuntur æternitas et tempus, quod tempus sine
+aliqua mobili mutabilitate non est, in æternitate autem nulla mutatio est;
+quis non videat quod tempora non fuissent nisi creatura fieret, quæ aliquid
+aliqua mutatione mutaret? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 6. Vide inf. l. xii.
+c. 29. sub fin.
+
+[308] Apud Deum quidem disposita et fixa sunt omnia; nec aliud facit, quasi
+consilio repentino, quod non ex æternitate se facturum esse præscivit: sed
+in creaturæ temporalibus motibus, quam gubernat mirabiliter, ipse, non
+temporaliter motus, quasi repentina voluntate facere dicitur, quod
+ordinatis rerum causis consilii sui secretissimi immutabilitate disposuit,
+qua suis quæque temporibus agnita et præsentia facit, et futura jam fecit.
+Aug. in Ps. 105, 45. §. 35.
+
+[309] Manichæis, vid. sup. ad l. iii. §. 11. p. 34. n. 39.
+
+[310] Vid. sup. l. ix. §. 11.
+
+[311] Vid. sup. l. iii. §. 10. p. 32. not. 37. et not. 94. p. 60. ad l. iv.
+§. 26.
+
+[312] Sc. Manichæorum.
+
+[313] Nec frustra de illo dictum est, quod solus habeat immortalitatem: nam
+immortalitas ejus vere immortalitas est, in cujus natura nulla est
+commutatio. Ipsa est etiam vera æternitas quæ est immutabilis Deus, sine
+initio, sine fine; consequenter et incorruptibilis. Aug. de Trin. l. xv. §.
+7.
+
+[314] "Vos substantiam quamdam malum esse dicitis; nos vero non
+substantiam, sed inclinationem ab eo quod magis est, ad id quod minus est,
+malum esse dicimus. (Aug. c. Secundin. Man. c. 12.) Voluntas autem aversa
+ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad
+exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum suæ
+potestatis vult esse: ad exterius, cum aliorum propria, vel quæcumque ad se
+non pertinent cognoscere studet: ad inferius, cum voluptatem corporis
+diligit; atque ita homo superbus, curiosus, et lascivus (vid. sup. ad l. x.
+§. 41. p. 188. n. 273.) effectus, excipitur ab alia vita, quæ, in
+comparatione superioris vitæ, mors est. Id. de lib. arb. l. ii. §. 53. vid.
+sup. l. vii. c. 16.
+
+[315] Vid. sup. l. v. c. 2. p. 63. et not. 96. 97. 98.
+
+[316] Vid. sup. ad l. iv. §. 3. p. 46. n. 65.
+
+[317] Vid. inf. §. 19. et ib. not.
+
+[318] Sup. l. xi. §. 38. inf. §. 18.
+
+[319] Inf. ad. l. xiii c. 35.
+
+[320] Vid. inf. c. 29. v. fin. et ib. not. 332. p. 247.
+
+[321] Manichæos, qui V. T. respuerunt, ideoque eos forsan "gladio bis
+acuto" salubriter feriri cupit, utpote qui utrumque Testamentum designet.
+"Sermo Dei, gladius bis acutus. Unde bis acutus? Dicit de temporalibus,
+dicit de æternis. In utroque probat quod dicit, et eum quem ferit, separat
+a mundo." Quidquid temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii
+pertinet; quidquid in sempiternum, ad alteram partem gladii pertinet. Venit
+ergo Dominus noster ferens gladium bis acutum, promittens æterna, implens
+temporalia. Nam ideo et duo Testamenta dicuntur.--Duo Testamenta ad gladium
+bis acutum pertinent? Vetus Testamentum terrena promittit, Novum æterna. In
+utroque sermo Dei verax inventus est, ut gladius bis acutus. Aug. in Ps.
+149, 6. cf. in Ps. 143, 17.
+
+[322] Fatendum est enim et Angelos natura esse mutabiles, si solus Deus est
+incommutabilis. Sed ea voluntate qua magis Deum quam se diligunt, firmi et
+stabiles manent in illo, et fruuntur majestate ipsius, ei uni libentissime
+subditi. Aug. de vera relig. c. 13.
+
+[323] Templo autem suo, quod sunt omnes sancti et Angeli et homines, sic
+impertitur habitationem suam Deus, ut illi ex ipso habeant tale bonum, quo
+beati esse possint, non ex eis ille talem domum, sine qua beatus esse non
+possit. Aug. c. Adv. Leg. et Proph. l. i. c. 2.
+
+[324] Cf. in Joh. Tract. xiv. §. 2. xxxv. §. 3. c. Ep. Parmenian. l. ii. c.
+14.
+
+[325] C. Manichæos, vid. sup. l. iv. n. 26. n. 92. p. 59.
+
+[326] Vid. sup. l. ix. §. 24. v. fin. et inf. l. xiii. c. 13.
+
+[327] Vid. sup. l. ii. c. 1. et not. 26. p. 18. l. ix. §. 10. l. x. c. 29.
+et 40. et ib. n. 288. p. 201.
+
+[328] "Materiei" nomine designat Aug. quicquid, in "creaturis
+spiritualibus," incorporeum licet, non est Deus, sed Dei opificium, ut
+verbis Dub. utar, "Ipsamet creatura qualis esset si non æterna luce
+perfunderetur, et Deo inhæreret casto illo et indeficiente amore quo
+naturalis illius mutabilitas cohibetur" (coll. §. 9. 12. 15. 21. 25 sub
+fin. 33 sub fin.) unde, ne corporeum quiddam sonet, id alibi appellat
+(monente Martin.) "quandam pro suo genere materiam," "spiritalis materies,
+si fuit ulla, unde anima fieret," "quasi materies," de Gen. ad Litt. 1.
+vii. §. 9. 10. "Sicut caro habuit materiem, id est terram, de qua fieret,
+ut omnino caro esset: sic fortasse potuit et anima, antequam ea ipsa natura
+fieret, quæ anima dicitur, cujus vel pulcritudo virtus, vel deformitas
+vitium est, habere aliquam materiam pro suo genere spiritalem, quæ nondum
+esset anima; sicut terra de qua caro facta est, jam erat aliquid, quamvis
+non erat caro.
+
+[329] Cum ista quæruntur, et ea sicut potest quisque conjectat, non
+inutiliter excercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et
+absit error opinantium se scire quod nesciunt. Quid enim opus est, ut hæc
+atque hujusmodi affirmentur vel negentur, vel definiantur cum discrimine,
+quando sine crimine nesciuntur! Aug. Enchir. c. 59.
+
+[330] In rebus obscuris, et a nostris oculis remotissimis, si qua inde
+scripta etiam divina legerimus, quæ possint, salva fide qua imbuimur, alias
+atque alias parere sententias, in nullam earum nos præcipiti affirmatione
+ita projiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam
+labefactaverit, corruamus; non pro sententia divinarum scripturarum, sed
+pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus scripturarum esse quæ nostra est,
+cum potius eam quæ scripturarum est, nostram esse velle debeamus. Aug. de
+Gen. ad Lit. l. i. §. 37.
+
+[331] Nec putandus est Deus informem prius fecisse materiam, et, intervallo
+aliquo interposito temporis, formasse quod prius informe fecerat; sed sicut
+a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accepit
+formam, sed formata profertur: ita intelligendus est Deus de materia quidem
+informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse mundo. Non tamen
+inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia
+et si potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. Aug.
+contra Advers. Legis et Proph. l. i. c. 9. cf. de Gen. ad Lit. i. 14. v. 5.
+et sup. ad c. 20. p. 238. n. 328.
+
+[332] Factæ itaque creaturæ motibus coeperunt currere tempora; unde ante
+creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inveniri ante tempora
+tempora. Motus enim si nullus esset, vel spiritalis vel corporalis
+creaturæ, quo per præsens præteritis futura succederent, nullum esset
+tempus omnino: Moveri autem creatura non utique posset, si non esset.
+Potius ergo tempus a creatura, quam creatura coepit a tempore, utrumque
+autem ex Deo. Aug. de Gen. ad Lit. l. v. c. 5.
+
+[333] Cum divinos libros legimus, in tanta multitudine verorum
+intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur, et sanitate fidei Catholicæ
+muniuntur, id potissimum eligamus, quod certum apparuerit eum sensisse quem
+legimus. Si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Scripturæ non
+impedit, et cum sana fide concordat. Si autem et Scripturæ circumstantia
+pertractari et discuti non potest, saltem id solum quod fides sana
+præscribit. Aliud est enim quid potissimum Scriptor senserit non
+dignoscere, aliud a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte
+se habet fructus legentis. Si vero utrumque vitari non potest, etiam si
+Scriptoris voluntas incerta sit, sacræ fidei congruam non inutile est
+eruisse sententiam. Aug. de Gen. ad Lit. l. i. fin.
+
+[334] a Vid. l. i. §. 2. et n. 7. p. 2.
+
+[335] Nec faciendis eguit, qui factis non eget. Aug. c. adv. Leg. et Proph.
+l. i. c. 4.
+
+[336] Ille quippe servitute nostra non indiget, nos vero dominatione ejus
+indigemus, ut operetur et custodiat nos; et ideo verus et solus est
+Dominus, quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque
+servimus. Aug. de Gen. ad Lit. l. viii. c. 11.
+
+[337] Creatura, quamquam spiritalis et intellectualis et rationalis, potest
+habere informem vitam.--Aversa enim a sapientia incommutabili, stulte ac
+misere vivit, quæ informitas ejus est. Formatur autem conversa ad
+incommutabile lumen sapientiæ, quod est verbum Dei. A quo enim existit ut
+sit, utque vivat, ad illum convertitur ut sapienter et beate vivat. Aug. de
+Gen. ad Lit. l. i. c. 5.
+
+[338] Quod cum ita sit, huic naturæ, quæ in tanta excellentia creata est,
+ut licet ipsa sit mutabilis, inhærendo tamen incommutabili bono, id est,
+summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi
+utique beata sit, eique explendæ non sufficiat nisi Deus; profecto non illi
+adhærere vitium est. Aug. de Civ. Dei, l. xii. c. 1.
+
+[339] Quid "montibus Dei" designetur, vid. Aug. in Joann. Tract. i. &c. et
+in Ps. 35, 7, ubi (§.10.) ita pergit; "Abyssum dicit profunditatem
+peccatorum, quo quisque pervenit contemnendo Deum. Sicut montes Dei
+justitia ejus, qui per gratiam ipsius fiunt magni: sic et per judicia
+ipsius fiunt in profundo, qui merguntur in ultima. Hac ergo delectent te
+montes, hac avertere ab abysso, et convertere ad id quod dicitur, 'Auxilium
+meum a Domino.' Sed unde? Quia 'levavi oculos meos in montes.' Quid est
+hoc? Latine dicam: In ecclesia Christi invenis abyssum, invenis et montes;
+invenis ibi pauciores bonos, quia montes pauci sunt, abyssus lata est, id
+est, multos male viventes ab ira Dei, quia sic egerunt ut traderentur in
+concupiscentias cordis sui, ut jam defendant peccata sua, et non
+confiteantur, sed dicant, Quare? Quid feci? Et ille illud fecit; et ille
+hoc fecit. Sed nondum es mons, nondum es abyssus: fuge abyssum, adtende in
+montes; sed nec remaneas in montibus. 'Auxilium enim tuum a Domino, qui
+fecit cælum et terram.'"
+
+[340] Inde est civitatis sanctæ, quæ in sanctis Angelis sursum est, et
+origo, et informatio, et beatitudo. Nam si quæratur unde sit, Deus eam
+condidit; si unde sit sapiens, a Deo illuminatur; si unde sit felix, Deo
+fruitur. Subsistens modificatur, contemplans illustratur, inhærens
+jocundatur; est, videt; amat; in æternitate Dei viget; in veritate Dei
+lucet; in bonitate Dei gaudet. Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 24.
+
+[341] Ille qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo ipse miser non
+potest esse, quia non se potest amittere. Id. l. xii. c. 1.
+
+[342] Intelligimus Filium in Principii nomine, qui non Patri, sed per
+seipsum creatæ--creaturæ principium est. Aug. de Gen. ad Lit. I. i. §. 12.
+
+[343] Eadem iisdem fere verbis habet Aug. Ib. §. 13.
+
+[344] Nulla re fruitur anima cum libertate, nisi qua fruitur cum
+securitate. Nemo autem securus est in iis bonis, quæ potest invitus
+amittere. Aug. de lib. Arb. l. ii. §. 37.
+
+[345] Quæ est 'aqua sine substantia,' nisi aqua peccatorum sine substantia.
+Peccata enim non habent substantiam; inopiam habent, non substantiam;
+egestatem habent, non substantiam. Aug. ad loc. §. 9.
+
+[346] Quo etiam peccato suo teste convincitur, bonam conditam se esse
+naturam. Nisi enim magnum et ipsa, licet non æquale conditori, bonum esset,
+profecto desertio Dei, tanquam luminis sui, malum ejus esse non posset. Nam
+sicut cæcitas oculi vitium est, et idem ipsum indicat ad lumen videndum
+oculum esse creatum, ac per hoc, etiam ipso vitio suo excellentius
+ostenditur coeteris membris membrum capax luminis;--ita natura quæ
+fruebatur Deo, optimam se institutam docet etiam ipso suo vitio, quo ideo
+misera est quia non fruitur Deo. Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 1.
+
+[347] Qualis est locus iste? Non dixit, Abscondes eos in sinu Abrahæ.
+Vilescat totum quidquid præter Deum est. Qui nos tuetur in loco vitæ hujus,
+ipse post istam vitam sit locus noster: quia et iste Psalmus, hoc ei ait
+superius, 'Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii.' Ergo erimus
+in vultu Dei absconditi. Quis sinus est in facie Dei, a me exspectatis
+audire? Purgate cor, ut ipse illuminet, et quem invocatis, intret. Esto
+domus ejus, et erit domus tua: habitet in te, et tu habitabis in eo. Si eum
+in hoc sæculo exceperis corde tuo, ille post hoc sæculum excipiet te vultu
+suo. Aug. ad Ps. 30, 21. Enarr. 4. §. 8.
+
+[348] Porro rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum
+Dei. Quod donum proprie quid nisi charitas intelligenda est, quæ perducit
+ad Deum, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? Aug.
+de Trin. l. xv. c. 18.
+
+[349] Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur.
+Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 28.
+
+[350] "Et nos quidem in nobis, tametsi non æqualem, immo valde longeque
+distantem, neque coæternam, et, quo brevius totum dicitur, non ejusdem
+substantiæ, cujus est Deus, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis
+natura propinquius, imaginem Dei, hoc est summæ illius Trinitatis,
+agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine
+proxima. Nam et sumus, et nos esse novimus, et id esse ac nosse diligimus.
+In his autem tribus quæ dixi, nulla nos falsitas veri similis turbat." Aug.
+de Civ. Dei, l. xi. c. 26. "Sicut autem duo quædam sunt, mens et amor ejus,
+cum se amat: ita quædam duo sunt, mens et notitia ejus, cum se novit.
+Igitur ipsa mens et amor et notitia ejus, tria quædam sunt, et hæc tria
+unum sunt: et cum perfecta sunt, æqualia sunt. Si enim minus se amat quam
+est, ut, verbi gratia, tantum se amet hominis mens, quantum amandum est
+corpus hominis, cum plus sit ipsa quam corpus; peccat, et non est perfectus
+amor ejus. Item si amplius se amat quam est, velut si tantum se amet,
+quantum amandus est Deus, cum incomparabiliter minus sit ipsa quam Deus;
+etiam sic nimium peccat, et non perfectum habet amorem sui. Majore autem
+perversitate et iniquitate peccat, cum corpus tantum amat, quantum amandus
+est Deus. Item notitia si minor est, quam est illud quod noscitur, et plene
+nosci potest, perfecta non est. Mens vero cum se ipsam cognoscit, non se
+superat notitia sua; quia ipsa cognoscit, ipsa cognoscitur. Cum ergo se
+totam cognoscit, neque secum quidquam aliud, par illi est cognitio sua:
+quia neque ex alia natura est ejus cognitio, cum se ipsam cognoscit. Et cum
+se totam nihilque amplius percipit, nec minor nec major est. Recte igitur
+diximus, hæc tria cum perfecta sunt, esse consequenter æqualia.--Simul
+etiam admonemur, si utcumque videre possumus, hæc in anima exsistere, et
+tamquam involuta evolvi ut sentiantur et dinumerentur substantialiter, vel,
+ut ita dicam, essentialiter, non tamquam in subjecto, ut color aut figura
+in corporo, aut ulla alia qualitas aut quantitas. Quidquid enim tale est,
+non excedit subjectum in quo est. Non enim color iste aut figura hujus
+corporis potest esse, et alterius corporis. Mens autem amore quo se amat,
+potest amare et aliud præter se. Item non se solam cognoscit mens, sed et
+alia multa. Quamobrem non amor et cognitio tamquam in subjecto insunt
+menti; sed substantialiter etiam ista sunt, sicut ipsa mens: quia etsi
+relative dicuntur ad invicem, in sua tamen sunt singula quæque
+substantia.--At in illis tribus, cum se novit mens et amat se, manet
+trinitas, mens, amor, notitia; et nulla commixtione confunditur: quamvis et
+singula sint in semetipsis, et invicem tota in totis, sive singula in
+binis, sive bina in singulis. Itaque omnia in omnibus. Nam et mens est
+utique in se ipsa, quoniam ad se ipsam mens dicitur: quamvis noscens, vel
+nota, vel noscibilis, ad suam notitiam relative dicatur; amans quoque, et
+amata, vel amabilis, ad amorem referatur, quo se amat. Et notitia quamvis
+referatur ad mentem cognoscentem vel cognitam, tamen et ad se ipsam nota,
+et noscens dicitur: non enim sibi est incognita notitia, qua se mens ipsa
+cognoscit. Et amor, quamvis referatur ad mentem amantem, cujus amor est,
+tamen et ad se ipsum est amor, ut sit etiam in se ipso: quia et amor
+amatur, nec alio nisi amore amari potest, id est, se ipso. Ita sunt hæc
+singula in se ipsis. In alternis autem ita sunt, quia et mens amans in
+amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente." Aug.
+de Trin. l. ix. c. 4, 5. ubi pluribus rem persequitur, non quo Sacrosanctæ
+Trinitatis mysterium planum faciat, sed quo ostendat Deum "se non sine
+testimonio" in mente humana "reliquisse;" librum vero ita claudit; "Et est
+quædam imago Trinitatis, ipsa mens, et notitia ejus, et amor tertius: et
+hæc tria unum, atque una substantia. Nec minor proles, dum tantam se novit
+mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit quantum novit et
+quanta est."
+
+[351] Ut quoniam coeli et terræ nomine sæpe in Ecclesia spiritales
+carnalesque significantur, coelos ostenderit pertinere ad serenam
+intelligentiam veritatis, dicens, 'Qui fecit coelos in intelligentia;'
+terram vero ad fidem simplicem parvulorum, sed prophetica et evangelica
+prædicatione firmissimam, quæ per baptismum solidatur, et ideo subjecerit,
+dicens, 'Fundavit terram super aquam.' Aug. de Gen. ad Lit. l. ii. §. 4.
+cf. Serm. 56. in Mat. 6. §. 7. et 57. §. 6.
+
+[352] "Propter ipsum Christum, qui assidue in Scripturis mons appellatur."
+Aug. de div. Quæst. 83. §. 6. vid. sup. n. 215. p. 148. ad l. ix. §. 5.
+
+[353] Quæ ergo abyssus, quam invocat abyssum? Si profunditas est abyssus,
+putamus non cor hominis abyssus est? Quid enim est profundius hac abysso?
+Loqui homines possunt, videre possunt per operationem membrorum, audiri in
+sermone: sed cujus cogitatio penetratur, cujus cor inspicitur? Quid intus
+gerat, quid intus possit, quid intus agat, quid intus disponat, quid intus
+velit, quid intus nolit, quis comprehendet? Puto non absurde intelligi
+abyssum hominum. Abyssus abyssum invocat, homo hominem. Abyssum invocant
+sancti prædicatores verbi Dei. Numquid et ipsi, non abyssus? Quanta
+profunditas infirmitatis latebat in Petro, quando quid in se ageretur intus
+nesciebat, et se moriturum cum Domino vel pro Domino temere promittebat!
+quanta abyssus erat! Quæ tamen abyssus nuda erat oculis Dei. Ergo omnis
+homo licet sanctus, licet justus, licet in multis proficiens, abyssus est,
+et abyssum invocat, quando homini aliquid fidei, aliquid veritatis propter
+vitam æternam prædicat. Sed tunc est utilis abyssus abysso invocatæ, quando
+fit in voce cataractarum tuarum. Aug. ad Ps. 41, 8. §. 13.
+
+[354] Sentit se non videre quod cupit, et tamen sperare non desinit. Spes
+enim quæ videtur, non est spes. Intelligit tamen quare non videat, quia
+nondum nox peracta est, id est, tenebræ quas peccata meruerunt. Non ille
+es, inquit, qui possis videri ab eis, quorum ab oculis nox peccatorum
+nondum recessit: peracta ergo erroris mei nocte, et discedentibus tenebris,
+quas mihi peccatis meis feci, exaudies vocem meam. Aug. in Ps. 5, 4.
+
+[355] Vid. sup. n. z. ad l. vii. §. 24.
+
+[356] Extat enim authoritas divinarum Scripturarum, unde mens nostra
+deviare non debet; nec relicto Solidamento divini eloquii, per suspicionum
+suarum abrupta præcipitari, ubi nec sensus corporis regit, nec perspicua
+ratio veritatis elucet. Aug. de Trin. 1. iii. c. 10. Hanc auctoritatem
+primo posuit Deus in Ecclesia sua, inde cæpit exsequi cætera; posuit enim
+coelum, et extendit sicut pellem. Id. in Ps. 103, §. 8.
+
+[357] "Mortuorum dicta, quia non eorum, sed per eos illius erant, qui
+extendit cælum sicut pellem, manent usque ad posteritatem nostram. Nam post
+mortem plus innotuerunt Prophetæ et Apostoli, non erant tam noti cum
+viverent: Prophetas vivos sola Judæa habuit, mortuos omnes gentes. Cum enim
+viverent, nondum erat extenta pellis, nondum erat extentum cælum, ut
+tegeret orbem terrarum." Aug. ad Ps. 103. §. 8. Cæterum "typum" hunc, quo
+"coeli" ministros Dei designant, varie illustrat ad hunc loc. et ad Ps. 8,
+4. §.7. Ps. 18, 1. Ps. 32, 6. §. 4-7. Ps. 146, 8. §. 15.
+
+[358] Imprimis Manichæos. vid. sup. l. iv. §. 26. et nott. 92. 93. 94.
+
+[359] Propterea enim legitur lex, quia nondum venimus ad illam sapientiam,
+quæ implet corda et mentes intuentium; et non opus erit ut aliquid ibi
+nobis legatur. Quia in eo quod nobis legitur, syllabæ sonant et transeunt;
+illa lux veritatis non præterit, sed fixa permanens inebriat corda
+videntium. Aug. in Ps. 93. §. 6.
+
+[360] "'Spes omnium finium terræ et in mari longe:' et quia 'in mari,' ideo
+'longe.' Mare enim in figura dicitur sæculum hoc, salsitate amarum,
+procellis turbulentum; ubi homines cupiditatibus perversis et pravis, facti
+sunt velut pisces invicem se devorantes. Ille si non esset spes, et in mari
+longe, non diceret discipulis suis, 'Faciam vos piscatores hominum.' Jam in
+mari capti per retia fidei, gaudeamus nos ibi natare adhuc intra retia;
+quia adhuc mare hoc sævit procellis, sed retia quæ nos ceperunt,
+perducentur ad littus. Littus est finis maris; ergo perventio in finem
+sæculi. Interim intra ipsa retia, Fratres, bene vivamus; non retia
+rumpentes foras exeamus." Aug. in Ps. 64, 6. §. 9.
+
+[361] Deus itaque super omnia, qui condidit omnia, et regit omnia, omnes
+naturas bonus creat; omnes voluntates justus ordinat. Aug. de Gen. ad Lit.
+l. viii. c. 9. vid. sup. l. i. c. 10. p. 9. n. 13. l. v. c. 2. p. 63. n.
+98.
+
+[362] "'Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes,
+terra dedit fructum suum.' Quem 'fructum?' 'Confiteantur tibi populi
+omnes.' Terra erat, spinis plena erat: accessit eradicantis manus, accessit
+vocatio majestatis ejus et misericordiæ, coepit terra 'confiteri,' jam 'dat
+terra fructum suum.' Daret fructum suum, nisi ante compluerentur? Daret
+terra fructum suum, nisi misericordia Dei veniret desuper?--Ergo hoc factum
+est, ibi pluente Domino per os suum, facta sunt quæ legimus in Evangelio;
+quo pluente per nubes suas, missis Apostolis, et prædicantibus veritatem,
+terra amplius dedit fructum suum, et ista seges jam implevit orbem
+terrarum." Aug. ad Ps. 66, 6. §. 8.
+
+[363] Distat tamen ab æternorum contemplatione actio qua bene utimur
+temporalibus rebus, et illa sapientiæ, hæc scientiæ deputatur. Quamvis enim
+et illa quæ sapientia est, possit scientia nuncupari, sicut et Apostolus
+loquitur, ubi dicit, "Nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam sicut et
+cognitus sum;" quam scientiam profecto contemplationis Dei vult intelligi,
+quod sanctorum erit præmium summum: tamen ubi dicit, "Alii quidem datur per
+Spiritum sermo sapientiæ, alii sermo scientiæ secundum eundem Spiritum;"
+hæc utique duo sine dubitatione distinguit, licet non ibi explicet quid
+intersit, et unde possit utrumque dignosci. Verum scripturarum sanctarum
+multiplicem copiam scrutatus, invenio scriptum esse in libro Job, eodem
+sancto viro loquente, "Ecce pietas est sapientia, abstinere autem a malis
+est scientia." In hac differentia intelligendum est, ad contemplationem
+sapitentiam, ad actionem scientiam pertinere. Pietatem quippe hoc loco
+posuit Dei cultum, quæ Græce dicitur [Greek: Theosebeia]. Nam hoc verbum
+habet ista sententia in codicibus Græcis. Et quid est in æternis
+excellentius quam Deus, cujus solius immutabilis est natura? Et quis cultus
+ejus, nisi amor ejus, quo nunc desideramus eum videre, credimusque et
+speramus nos esse visuros; et quantum proficimus 'videmus nunc per speculum
+in ænigmate, tunc autem in manifestatione?' Aug. de Trin. l. xii. §. 22.
+add. §. 25. l. xiii. §. 1. de div. quæst. ad Simplic. l. ii. §. 3. et in
+Ps. 135. §. 8.
+
+[364] Si discernimus duo Testamenta, Vetus et Novum, non sunt eadem
+sacramenta, nec eadem promissa, eadem tamen pleraque præcepta. Sacramenta
+non eadem, quia alia sunt sacramenta dantia salutem, alia promittentia
+Salvatorem. Sacramenta novi Testamenti dant salutem, sacramenta veteris
+Testamenti promiserunt Salvatorem. Cum ergo jam teneas promissa, quid
+quæris promittentia, habens jam Salvatorem? Mutata sunt sacramenta, facta
+sunt faciliora, pauciora, salubriora, felicioria. Aug. in Ps. 73. §. 2.
+
+[365] Nihil enim horum est, quod in hujus sæculi nocte non sit necessarium;
+quæ cum transierit, necessaria ista non erunt, ideo 'in potestatem noctis.'
+Aug. in Ps. 135. §. 8.
+
+[366] Quia a deliciis ad delicias migrare cupiebat, et has quibus
+delectabatur relinquere formidabat, abscessit tristis ad thesauros suos
+terrenos. Aug. Serm. 38. c. 5.
+
+[367] Dominus Deus noster fidem in qua vivimus, et ex qua vivimus, per
+libros sanctos, Scripturas sanctas multipliciter nobis varieque diffudit,
+sacramenta quidem verborum varians, fidem tamen unam commendans. Una enim
+eademque res ideo multis modis dicitur, ut modo ipso dicendi propter
+fastidium varietur, sed propter concordiam una teneatur. Aug. in Ps. 46.
+init.
+
+[368] Et quia in Baptismo, quem acceperunt, inconcussa credulitate
+consistunt, ideo dictum est, "Firmavit terram super aquas." Aug. in Ps.
+135. §. 8.
+
+[369] Tertull. de Bapt. c. 1. Nos Pisciculi secundum [Greek: ICHTHYN]
+nostrum Jesum Christum in aqua nascimur; nec aliter quam in aqua permanendo
+salvi sumus. Optat. cont. Parmen. l. iii. p. 62. Hic est Piscis qui in
+Baptismate per invocationem Frontalibus undis inseritur, ut quæ aqua
+fuerat, a Pisce etiam Piscina vocitetur. Cujus Piscis nomen, secundum
+Appellationem Græcam in uno nomine per singulas Literas turbam sanctorum
+nominum continet, [Greek: ICHTHYS] quod est Latine, Jesus Christus Dei
+Filius Salvator.
+
+[370] Nulla vita est, quæ non sit ex Deo, quia Deus utique summa vita est,
+et ipse fons vitæ.--Vita ergo voluntario defectu deficiens ab eo, qui eam
+fecit, et cujus essentia fruebatur, et volens contra Dei legem frui
+corporibus, quibus eam Deus præfecit, vergit ad nihilum. Nam si ea quæ
+moriuntur, penitus morerentur, ad nihilum sine dubio pervenirent: sed
+tantum moriuntur, quantum minus essentiæ participant. Aug. de vera Rel. c.
+11.
+
+[371] Et quod eis dictum est, Habete potestatem, &c.: salvo quidem
+intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione
+dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritaliter; ut omnes affectiones
+et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus,
+et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur
+isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per
+diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni
+generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt,
+et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi
+nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et
+vitæ æternæ, tamquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis
+viridibus. Et hæc est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus
+ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti,
+et casti, et boni. Si autem non consentiunt, nihilo minus dum negligenter
+geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et
+vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiæ malæ. De quibus
+jam nobis præcipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in
+nobis, 'donec absorbeatur mors in victoriam.' Dicit enim Apostolus: 'qui
+autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et
+concupiscentiis.' Aug. de Gen. c. Manich. l. i. c. 20.
+
+[372] Illa est igitur plena satietas animorum, hæc est beata vita, pie
+perfecteque cognoscere a quo inducaris in veritatem, qua veritate
+perfruaris, per quid connectaris summo modo. Quæ tria unum Deum
+intelligentibus unamque substantiam, exclusis vanitatibus variæ
+superstitiones, ostendunt. de Vita Beata, §. 35.
+
+[373] Vid. sup. §. 29. not. 369
+
+[374] Penuriam quippe pati quorumcumque hominum est; sed scire penuriam
+pati magnorum est. Sic et abundare quis non potest? Sed scire et abundare
+non nisi eorum est quos abundantia non corrumpit. Aug. de Bonæ conjug. c.
+21.
+
+[375] Sane non est negligenter prætereundum quod dictum est, 'Et vidit Deus
+omnia quæcumque fecit, esse bona valde.' Cum enim de singulis ageret,
+dicebat tantum, 'Vidit Deus quia bonum est;' cum autem de omnibus
+diceretur, parum fuit dicere 'bona,' nisi adderetur et 'valde.' Si enim
+singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere
+laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quæque genere constituta,
+quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quæ istis singulis in
+unum collectis, impletur! Omnis enim pulcritudo quæ partibus constat, multo
+est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus
+oculos solos, et cetera si pulcra singula et sola laudamus; quanto magis
+totum corpus, cui omnia membra, quæ singula pulcra sunt, conferunt
+pulcritudinem suam: ita ut manus pulcra, quæ etiam sola laudabatur in
+corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et cetera
+sine illa inhonesta sint: tanta est vis et potentia integritatis et
+unitatis, ut etiam quæ multa sunt bona tunc placeant, cum in universum
+aliquid conveniunt et concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit.
+Quod si Manichæi considerarent, laudarent universitatis auctorem et
+conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostræ mortalitatis in
+parte offendit, redigerent ad universi pulcritudinem, et viderent
+quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Aug.
+de Gen. c. Man. 1. i. c. 21.
+
+[376] Manichæi. "Offensi enim quibusdam rebus, et rursus quibusdam
+delectati, non earum quibus offenduntur, sed earum quibus delectantur
+volunt esse authorem Deum." Aug. de Vera Relig. c. 9. vide sup. l. vii. c.
+14 et 16.
+
+[377] Manichæus duas dicit esse naturas, unam bonam et alteram malam;
+bonam, quæ fecit mundum, malam, de qua factus est mundus. Euod. de fide c.
+49.
+
+[378] Dicunt isti vaniloqui et mentis seductores in illa pugna, [vid. sup.
+vii. §. 3. et nott.] quando primus eorum homo tenebrarum gentem elementis
+fallacibus irritavit, utriusque sexus principibus ibidem captis, cum ex eis
+mundus construeretur, plerosque eorum in coelestibus fabricis colligatos.
+Aug. c. Faust. vi. 8. Non erubescitis, cum vos commentitium Christum
+vestrum, filium commentitii primi hominis vestri, non sub stellæ
+testificatione ponatis, sed in stellis omnibus colligatum esse dicatis,
+quia videlicet principibus tenebrarum commixtum esse creditis in illo
+bello, quo ipse primus homo vester cum tenebrarum gente pugnavit, ut de
+ipsis principibus tenebrarum tali commixtione captis mundus fabricaretur.
+ib. 11. 5.
+
+[379] Et videmus hæc, et si est in nobis Spiritus ipsius, sic nobis placent
+ut artifex laudetur; non ut ad opera conversi, ab artifice avertamur; et
+faciem quodammodo ponentes ad ea quæ fecit, dorsum ponamus ad eum qui
+fecit. Aug. Tract. in Joann. §. 1. Vid. sup. l. iv. §. 18. p. 55. n. 83. et
+l. x. §. 53. p. 194. n. 282.
+
+[380] "Non satis considerate dictum est; res enim in abdito est valde."
+Aug. Retr. ii. 6.
+
+[381] Cf. de Gen. c. Manich. l. ii. c. 15.
+
+[382] Seu forsan "concupiscendam," quem admodum fere Gen. 3, 16.
+interpretatur Aug. de Gen. c. Manich. l. ii. §. 15. Ad hujus rei exemplum
+femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro: ut quod in duobus
+hominibus evidentius apparet, id est, in masculo et femina, etiam in uno
+homine considerari possit: ut appetitum animæ, per quem de membris corporis
+operamur, habeat mens interior tamquam virilis ratio subjugatum.
+
+[383] Pro, Ministris; ut servitia pro servis. Vocem hanc eodem sensu
+usurpat Aug. de vera Relig. §. 110. [Dub.]
+
+[384] Coelestem pacem, quæ vere ita pax est, ut rationalis duntaxat
+creaturæ sola pax habenda et dicenda sit, ordinatissima scilicet et
+concordissima societas fruendi Deo, et invicem in Deo; quo cum ventum
+fuerit, non erit vita mortalis, sed plane certeque vitalis; nec corpus
+animale, quod, dum corrumpitur. aggravat animam, sed spiritale, sine ulla
+indigentia, ex omni parte subditum voluntari. Aug. de Civ. Dei, l. ix. c.
+17.
+
+[385] Sicut enim recte dicitur Deus facere, quidquid ipso in nobis operante
+fecerimus: ita recte Deus dicitur requiescere, cum ejus munere
+requiescimus. Aug. de Gen. ad lit. l. 4. c. 9.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+***** This file should be named 33849-8.txt or 33849-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/3/8/4/33849/
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/33849-8.zip b/33849-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..72aafc7
--- /dev/null
+++ b/33849-8.zip
diff --git a/33849-h.zip b/33849-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..e5a2d61
--- /dev/null
+++ b/33849-h.zip
diff --git a/33849-h/33849-h.htm b/33849-h/33849-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..e2af19b
--- /dev/null
+++ b/33849-h/33849-h.htm
@@ -0,0 +1,21016 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en">
+<head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=iso-8859-1" />
+    <title>
+      Confessiones.
+    </title>
+
+    <style type="text/css">
+
+    p {  margin-top: .75em;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    H1,H2,H3,H4,H5,H6 {
+         text-align: center; /* all headings centered */
+         }
+    hr              {margin-left: auto; margin-right: auto; width: 50%;}
+    hr.full         {width: 100%;}
+    hr.short        {margin-left: auto; margin-right: auto; width: 20%;}
+    hr.tb           {text-align: left; border-top: 1px dotted #000; color: #fff; background-color: #fff; width: 40%;}
+    body { margin-left: 10%;
+           margin-right: 10%;
+         text-align: justify; font-family: serif;
+        }
+
+    table.allbnomar { border : 1px solid black; border-collapse: collapse; }
+    table.allb { border : 1px solid black; border-collapse: collapse; margin-left: 4em  }
+    table.tpbtb { border-top : 1px solid black; border-bottom : 1px solid black; border-collapse: collapse; margin-left: 4em  }
+    table.allbctr { border : 1px solid black; border-collapse: collapse;
+	margin-left: auto; margin-right: auto; }
+    table.nob  { margin-left: 4em }
+    table.nobctr  { margin-left: auto; margin-right: auto; border-collapse: collapse;}
+
+    table.math    { margin-left:10%;vertical-align: middle; text-align:center; }
+    table.math0   { vertical-align: middle; text-align:center; }
+    table.math15  { margin-left:15%;vertical-align: middle; text-align:center; }
+    table.maths   { font-size:smaller; vertical-align: middle; text-align:center; }
+
+    /*td        { border : 1px solid black;}*/
+    td.allb         { border : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.spac         { padding-left: 1em; padding-right: 1em; }
+    td.tpb          { border-top : 1px solid black; padding-left: 1em; padding-right: 1em; }
+    td.tpbtb        { border-top : 1px solid black; border-bottom : 1px solid black; padding-left: 1em; padding-right: 1em; }
+    td.tspacsingle  { padding-left: 3em; padding-right: 3em; }
+    td.dspacsingle  { padding-left: 2em; padding-right: 2em; }
+    td.dlsrsingle   { padding-left: 2em; padding-right: 1em; }
+    td.spacsingle   { padding-left: 1em; padding-right: 1em; }
+    td.hspcsingle   { padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.qspcsingle   { padding-left: 0.25em; padding-right: 0.25em; }
+    td.qlsrsingle   { padding-left: 0.25em; padding-right: 1em; }
+    td.slqrsingle   { padding-left: 1em; padding-right: 0.25em; }
+    td.nspac        { padding-left: 0em; padding-right: 0em; }
+    td.muspac       { padding-left: 0.2em; padding-right: 0.2em; }
+    td.nspcsingle   { padding-left: 0em; padding-right: 0em;}
+    td.rightb       { border-right : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.vertb        { border-left : 1px solid black; border-right : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.vertbsing    { border-left : 1px solid black; border-right : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.leftbsing    { border-left : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.rightbsing   { border-right : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.rightbbsing  { border-right : 3px double black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.vertbotb     { border-left : 1px solid black; border-right : 1px solid black; border-bottom : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.vertbotbsing { border-left : 1px solid black; border-right : 1px solid black; border-bottom : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.botbsing     { border-bottom : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.rightbotbsing{ border-bottom : 1px solid black; border-right : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.leftbotbsing { border-bottom : 1px solid black; border-left : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.verttopb     { border-left : 1px solid black; border-right : 1px solid black; border-top : 1px solid black; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; }
+    td.denom        { border-top: 1px solid black; }
+    .single p	    {margin: 0;}
+    .tspacsingle p  {margin: 0;}
+    .dlsrsingle p   {margin: 0;}
+    .dspacsingle p  {margin: 0;}
+    .spacsingle p   {margin: 0;}
+    .hspcsingle p   {margin: 0;}
+    .qspcsingle p   {margin: 0;}
+    .qlsrsingle p   {margin: 0;}
+    .slqrsingle p   {margin: 0;}
+    .nspcsingle p   {margin: 0;}
+    .vertbsing p    {margin: 0;}
+    .vertbotbsing p {margin: 0;}
+    .leftbsing p    {margin: 0;}
+    .rightbsing p   {margin: 0;}
+    .rightbbsing p  {margin: 0;}
+    .rightbotbsing p{margin: 0;}
+    .leftbotbsing p {margin: 0;}
+    .botbsing p     {margin: 0;}
+
+    .contents
+    {margin-left:30%; margin-right:10%; margin-bottom: 1em; text-align: left;}
+    .contents .stanza        {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .contents p              {margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+
+    .poem
+    {margin-left:10%; margin-right:10%; margin-bottom: 1em; text-align: left;}
+    .poem .stanza        {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem p              {margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+          p.hg3          {margin-left: -0.3em;}
+          p.hg1          {margin-left: -0.1em;}
+          p.i2hg3        {margin-left: 0.7em;}
+          p.i2           {margin-left: 1em;}
+          p.i4           {margin-left: 2em;}
+          p.i4hg3        {margin-left: 1.7em;}
+          p.i6           {margin-left: 3em;}
+          p.i8hg3        {margin-left: 3.7em;}
+          p.i8           {margin-left: 4em;}
+          p.z8           {margin-left: 4em; font-style: italic;}
+          p.i10          {margin-left: 5em;}
+          p.z10          {margin-left: 5em; font-style: italic;}
+          p.i12          {margin-left: 6em;}
+          p.i12hg3       {margin-left: 5.7em;}
+          p.i16          {margin-left: 8em;}
+          p.i16hg3       {margin-left: 7.7em;}
+          p.i20          {margin-left: 10em;}
+          p.i20hg3       {margin-left: 9.7em;}
+          p.i24          {margin-left: 12em;}
+          p.i24hg3       {margin-left: 11.7em;}
+          p.i30          {margin-left: 15em;}
+          p.i30hg3       {margin-left: 14.7em;}
+          p.i40          {margin-left: 20em;}
+           .unpoem       {position: absolute; left: 10.0%;}
+     .b1n  .unpoem       {position: absolute; left: 12.5%;}
+     .note .unpoem       {position: absolute; left: 12.5%;}
+    /*a:link {color:blue; text-decoration:underline}*/
+    /*a:visited {color:blue; text-decoration:underline}*/
+    a:link {color:blue;text-decoration: none;}
+    a:visited {color:blue;text-decoration: none;}
+    a:hover {color:red}
+    /*link {color:blue; text-decoration:underline}*/
+    link {color:blue;text-decoration: none;}
+
+    .noflo
+    {margin-bottom: 1em; text-align: left;}
+    .noflo .stanza        {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .noflo p              {margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .noflo p.i2           {margin-left: 1em;}
+    .noflo p.i16          {margin-left: 8em;}
+
+    .author   {text-align: right; margin-top: -1em;}
+    .center   {text-align: center; }
+    .cenhead  {text-align: center;  margin-top: 1em;}
+    .right    {text-align: right; }
+    .t        {vertical-align: top; }
+    .tr       {vertical-align: top;}
+    .tc       {vertical-align: top;}
+    .tr p     {text-align: right;}
+    .tc p     {text-align: center;}
+    .m        {vertical-align: middle; }
+    .mr       {vertical-align: middle;}
+    .mc       {vertical-align: middle;}
+    .mr p     {text-align: right;}
+    .mc p     {text-align: center;}
+    .b        {vertical-align: bottom; }
+    .vol      {/*font-weight: bold;*/ font-size: small;}
+    .grk      {font-style: normal;
+		font-family:"Palatino Linotype","New Athena Unicode",Gentium,"Lucida Grande", Galilee, "Arial Unicode MS", sans-serif;}
+    .heb      {font-style: normal; font-family:"Times New Roman", serif;}
+
+    sup       {font-style: normal; font-size: small;}
+    sub       {font-style: normal; font-size: small;}
+    pre       {font-family: "Courier New", Courier, monospace; margin-left: 1em; }
+    .sc       {font-variant: small-caps; }
+    .scac     {font-size: small;}
+    .gsp      {font-size:0.5em;}
+    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 60%;} /* poetry number */
+
+    blockquote {margin-left: 3.2%; margin-right: 3.2%; }
+    blockquote.b1n {font-size: medium; }
+    blockquote.b1s {font-size: small; }
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right; font-style: normal;} /* page numbers */
+    .x1       {position: relative;} /* shifting accents */
+    .x2       {position: absolute; left: -0.4em;}
+    .x3       {position: absolute; top: 1.75ex; left: -0.4em;}
+    .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em;
+	font-size: smaller; float: right; clear: right; font-weight: bold; font-style: italic;}
+    .sidenotel {margin-left: -22%; width: 20%; margin-bottom: 0.2em; margin-top: 0.2em; padding-right: 1em;
+	font-style: normal; font-size: smaller; float: left; clear: left; text-align: left;}
+    blockquote.forsidenotel {margin-left: 12%; margin-right: 0%;}
+    .sidenoter {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em;
+	font-size: smaller; float: right; clear: right;}
+    .note     {margin-left: 2em; margin-right: 2em;
+               } /* footnote - removed font-size: small;  */
+    span.extra   {border-bottom: thin dotted green;}
+    span.correction {border-bottom: thin dotted red;}
+    span.special {text-decoration: none;}
+    span.intlim  {font-size:small; position:relative; top:-2ex; left:-0.4em;}
+    span.lower   {position:relative; top:0.5ex;}
+    span.over    {text-decoration: overline;}
+    span.under   {text-decoration: underline;}
+    span.pbar    {position:relative; top:0.7ex; left:0.4em;}
+    .nobo	 {border: thin;}
+    .red 	 {color: red;}
+    .figure, .figcenter, .figright, .figleft
+              {padding: 1em; margin: 0; text-align: center; font-size: 0.8em;}
+    .figdrop  {padding-top: 0.5em; padding-right: 0.5em; margin: 0; text-align: center; font-size: 0.8em;}
+    .figure img, .figcenter img, .figright img, .figleft img, .figdrop img
+              {border: none;}
+    .figure p, .figcenter p, .figright p, .figleft p, .figdrop p
+              {margin: 0; text-indent: 1em;}
+    .figure p.in, .figcenter p.in, .figright p.in, .figleft p.in , .figdrop p.in {margin: 0; text-indent: 8em;}
+    .figcenter p.poem {margin-left: 1em; text-align: left; text-indent: 0;}
+    .figcenter {margin: auto;}
+    .figright {float: right;}
+    .figleft, .figdrop  {float: left;}
+    img.middle { border: none; vertical-align: middle }
+    /*img        { border: 1px solid black;}*/
+
+    </style>
+   </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Confessiones
+
+Author: Saint Augustine
+
+Editor: M. Dubois
+        Edward Bouverie Pusey
+
+Release Date: October 10, 2010 [EBook #33849]
+[Last Updated: October 13, 2013]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+
+
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<h3>S. AURELII</h3>
+
+<h2>A<span class="gsp">&nbsp;</span>U<span class="gsp">&nbsp;</span>G<span class="gsp">&nbsp;</span>U<span class="gsp">&nbsp;</span>S<span class="gsp">&nbsp;</span>T<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>I</h2>
+
+<h2>C<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>F<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>S<span class="gsp">&nbsp;</span>S<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>S</h2>
+
+<h3>POST EDITIONEM PARISIENSEM NOVISSIMAM</h3>
+
+<p class="cenhead">AD FIDEM</p>
+
+<h3>CODICUM OXONIENSIUM RECOGNITÆ,</h3>
+
+<p class="cenhead">ET POST EDITIONEM M. DUBOIS</p>
+
+<p class="cenhead">EX IPSO AUGUSTINO ILLUSTRATÆ.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<h2>OXONII,</h2>
+
+<h3>J. H. P<span class="gsp">&nbsp;</span>A<span class="gsp">&nbsp;</span>R<span class="gsp">&nbsp;</span>K<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>R<span class="gsp">&nbsp;</span>;</h3>
+
+<h3>J. G. ET F. R<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>V<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>G<span class="gsp">&nbsp;</span>T<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>, L<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>D<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>I.</h3>
+
+<p class="cenhead">MDCCCXXXVIII.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page vii --><span class="pagenum"><a name="pagevii"></a>{vii}</span></p>
+
+<h3>MONITUM.</h3>
+
+  <p>Quum Patrum studium omni fere tempore in Ecclesia Anglicana floruerit,
+  mirum sane accidit, non nisi unum S. Augustini opusculum<a name="NtA1"
+  href="#Nt1"><sup>[1]</sup></a>, quod sciam, idque historici tantum
+  argumenti, typis apud nos unquam mandatum fuisse. Auspicatius ergo a
+  nullo alio exordium sumpturam fore Bibliothecam hanc Patrum duximus, quam
+  ab ipso Augustino, neque opera ejus selecta quam ab ipsius
+  Confessionibus, tum quia indolem Sancti Patris, ingenium, vitam, mores
+  optime declarent, tum vero quia iis, qui pietati gnaviter studuerunt,
+  nunquam non (si modo licuerit) in manibus versatæ sint. Operi tam
+  insigni, et sæculorum plus quam tredecim quæ id in succum et sanguinem
+  pietatis suæ converterunt, suffragiis, amore, studio, comprobato, non est
+  quod immoremur; id ergo paucis tantum exponemus, quod in hac editione
+  præstare voluerimus.</p>
+
+  <p>Et nos quidem editione Benedictina contenti fuissemus, quam certe, (si
+  in hâc vel illa Patrum editione minus diligenter egerint Monachi quidam
+  ordinis illius impigerrimi, deque Patribus optime meriti,) solito labore
+  et patientia, summaque cura et fidelitate concinnarunt, præsertim cum
+  recentius adhuc summa cum diligentia denuo recensita sit et emendata;
+  eorum tamen scrupulis occurrere voluimus, quibus suspectum est quicquid
+  Ecclesiæ Romanæ elaboraverint asseclæ, quosque a Patrum studio absterret
+  corruptelarum nescio quarundam suspicio. Quo ergo huic timori mederemur,
+  codices Manuscriptos, quotquot Bibliothecæ nostræ habent, contulimus; et
+  textum Benedictinum pro fundamento quidem ponentes, varias etiam
+  lectiones, quas notarunt <!-- Page viii --><span class="pagenum"><a
+  name="pageviii"></a>{viii}</span>Benedictini, sedulo pensitantes, codicum
+  Oxoniensium quoque, in nova hac editione paranda, opem adhibuimus. Et
+  quatuor quidem ex iis jamdudum in gratiam editorum Benedictinorum, hic
+  illic collati erant; quod tamen, etsi non infide, negligentius tamen
+  certe factum est. Quos cum accuratius contulissemus, e duobus eos
+  fontibus profluxisse apparuit; et eorum quidem, quos literis ABCD
+  insignivimus<a name="NtA2" href="#Nt2"><sup>[2]</sup></a>, tantam esse
+  inter se affinitatem, ut ex uno Ms. eos exscriptos esse suborta sit
+  suspicio; alias tamen, (etsi rarius in lectionibus majoris momenti,) adeo
+  in diversa ierunt, ut ad unam potius, quam dicunt, "familiam" pertinere
+  visi sint, quam ab uno exemplare desumpti. Codex autem reliquus E, ad
+  aliam omnino familiam pertinet; adeo ut mirum sit eum qui codices BCDE
+  olim contulerit, "codd. Anglicanis" toties hanc vel illam lectionem
+  tribuerit, cum cod. E ut plurimum a cæteris diversam sistat. Indoles
+  autem horum Mss. clarius nobis innotuit, inspectis Varr. Lectt., quas
+  editor recentior Benedictinus D. Martin, suæ Confessionum editioni
+  (Parisiis 1741) subjecit, quippe qui Mss., quos adhibuerit, nominatim
+  fere ubique adducat. Postquam ergo horum lectiones sedulo notaveramus,
+  codd. ABCD maxime cum antiquissimo illo codice Germ. 1. (sæculi, sicut
+  ille autumat, octavi, adeoque vix quadringentos post editas Confessiones
+  annos descripto) congruere reperimus; E vero potius cum Bertinensi. Hi
+  autem in libb. x. et xi universis, quater tantum, (quoad saltem lectiones
+  utriusque notavit D. Martin,) inter se concordant; cæteris Mss.
+  præcipuis, Gislen. Camer. Aquic. Torn. 1., cum utroque ut plurimum
+  congruentibus, quoties a lectione vulgata discedant; ita tamen ut Germ.
+  2. plerumque cum Germ. 1. congruat, uterque vero, ut et Bertin.,
+  lectiones plures sibi proprias habeat. "Familias" ergo, quas vocant, duas
+  admodum diversas exhibent. Codd. autem Oxon. ita cum utroque congruunt,
+  ut in aliis rursus discedant, unde liquet eos e codicibus antiquis, his
+  affinibus, potius quam ex ipsis fuisse derivatos; <!-- Page ix --><span
+  class="pagenum"><a name="pageix"></a>{ix}</span>sæpissime vero eas
+  lectiones habent, quas Benedictini, tanto supellectile muniti, in "codd.
+  antiquissimis" vel "optimis" exstare testati sunt.</p>
+
+  <p>Cum Codd. ergo ABC, quos per benevolentiam Præfectorum et Sociorum
+  Colleg. Mertonensis et Ænei Nasi, mihi domi habere licuit, amicorum
+  juniorum ope adhibita, textum Confessionum a capite ad calcem contuli;
+  codd. vero DE, quos non nisi in Bibliotheca Bodleiana conferre licuit,
+  postquam eorum indolem satis exploraverim, iis tantum in locis, haud
+  paucis sane, inspexi, ubi codd. jam collati inter se discreparunt. Lectt.
+  porro Varr. minoris sæpe, vel nullius fere, momenti notavi, quo codd.
+  nostrorum indoles melius innotesceret; verborum autem ordinem, quem
+  Augustinus subtilem et limatum imprimis adhibet, utpote qui Rhetor olim
+  fuerit et "acutis auribus" præditus, tacite, ne tædio foret crebra harum
+  minutiarum adnotatio, ad eorumdem fidem immutavi. Immutavi autem, cum,
+  etsi minutum sit, suum tamen habeat leporem. Opere vero jam ad finem
+  perducto, merita editionis Benedictinæ adeo non elevare vellem, ut
+  nequeam non admirari summam fidem, diligentiam, acumen, quæ in ea
+  concinnanda, adhibuerunt Monachi Benedictini.<a name="NtA3"
+  href="#Nt3"><sup>[3]</sup></a></p>
+
+  <p>Notulas, quas textui subjecimus, utiles fore speravimus, quod
+  Augustini mentem subinde plenius declararent, vel rem aliquam, quam in
+  Confessionibus obiter tantum tetigerit, expressius tractarent, vel ex
+  alia quadam parte ante oculos sisterent. Eas autem ex editione M. Dubois
+  (Paris. 1776) maximam partem desumptas esse, jam diximus; quasdam ipsi
+  adjecimus, maxime, quæ ad Manichæorum hæresin pertinent. Ubique autem
+  fere verba ipsius Augustini adhibuimus, tum ne nostra cum ipsius
+  sententiis miscere quibusdam videremur, tum vero quod ipse sensus suos
+  magis vivide esset <!-- Page x --><span class="pagenum"><a
+  name="pagex"></a>{x}</span>aperturus, tum denique quod thesaurus
+  quodammodo sententiarum et dictorum Sancti illius ita evasurus foret,
+  unde ii, qui in operibus ejus minus versati essent, divitias, quas per
+  insignem hunc servum Suum Ecclesiæ Suæ contulit Deus, rectius æstimarent.
+  Faxit Ille, ut scripta inclyti hujus sanctique propugnatoris sanæ fidei
+  pietatisque virilis, regnum Ejus, "cujus erat et cui serviit" nunc etiam
+  promoveant.</p>
+
+  <div class="poem">
+    <div class="stanza">
+      <p>E. B. P.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><i>Oxonii</i></p>
+      <p><i>Die festo S. Bartholomæi</i></p>
+      <p>A.D. 1838.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page xi --><span class="pagenum"><a name="pagexi"></a>{xi}</span></p>
+
+<p class="cenhead">AUGUSTINUS DARIO COMITI, EPISTOLA 231, N. 6.</p>
+
+  <p>"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice,
+  ne me laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me
+  attende, et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me
+  tibi placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me.
+  Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed
+  qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam,
+  sed perficiar."</p>
+
+<p class="cenhead">EX LIBRO DE DONO PERSEVERANTIÆ, CAP. XX.</p>
+
+  <p>"Quid autem meorum opusculorum frequentius et delectabilius
+  innotescere potuit, quam libri Confessionum mearum? Cum et ipsos ediderim
+  antequam Pelagiana hæresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et
+  sæpe dixi: 'Da quod jubes, et jube quod vis.' Quæ mea verba Pelagius Romæ
+  cum a quodam fratre coepiscopo meo fuissent eo præsente commemorata,
+  ferre non potuit; et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui
+  illa commemoraverat, litigavit."</p>
+
+<p class="cenhead">LIB. II. RETRACTATIONUM CAPUT VI.</p>
+
+  <p>"Confessionum mearum libri tredecim, et de malis et de bonis meis Deum
+  laudant justum et bonum, atque in eum excitant humanum intellectum et
+  affectum; interim quod ad me attinet, hoc in me egerunt cum scriberentur,
+  et agunt cum leguntur. Quid de illis alii sentiant, ipsi viderint; multis
+  tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad
+  decimum de me scripti sunt: in tribus cæteris, de Scripturis sanctis; ab
+  eo quod scriptum est, <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et
+  terram</i><a name="NtA4" href="#Nt4"><sup>[4]</sup></a>, usque ad sabbati
+  requiem."</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page xiii --><span class="pagenum"><a name="pagexiii"></a>{xiii}</span></p>
+
+<h3>ARGUMENTUM.</h3>
+
+<table class="nobctr" summary="Argumentum." title="Argumentum.">
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER PRIMUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
+quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in
+lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia
+procliviorem se fuisse confitetur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> p. <a href="#page1">1</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER SECUNDUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est,
+sextum decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
+revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
+gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua
+boni specie in malum trahi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page18">18</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER TERTIUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur, spectaculis
+et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem sapientiæ
+accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
+incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de flagitiis
+et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter. Uberes ac perennes
+pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus resipiscentiâ
+certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam Episcopi responso. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page27">27</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER QUARTUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
+secum in eumdem errorem pertra isse; tum etiam consuluisse mathematicos:
+et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
+æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
+memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia
+<!-- Page xiv --><span class="pagenum"><a name="pagexiv"></a>{xiv}</span>
+et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit. Mentionem
+facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo
+sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio
+liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis ferme
+vigesimo, per sese intellexerit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page45">45</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER QUINTUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta
+Fausti Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant,
+propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi
+rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret,
+abdita Dei providentia missus est; ubi c&oelig;pit audito Ambrosio
+resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
+Catholica denuo fieri decrevit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page63">63</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER SEXTUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
+Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
+falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
+haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de
+vita melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
+ad vitæ conversionem in dies accenditur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page82">82</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER SEPTIMUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Juventatis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
+mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe
+cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
+erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur;
+plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum
+de Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
+præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page103">103</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER OCTAVUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum secundum,
+quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo Victorini
+conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de Antonio
+Ægyptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano didicit,
+magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
+et spiritum, codicem Apostoli c&oelig;lesti admonitus oraculo inspexit;
+lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
+diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page125">125</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2">
+<!-- Page xv --><span class="pagenum"><a name="pagexv"></a>{xv}</span>
+LIBER NONUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante transactas
+vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit. Interim
+rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum
+amicis et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio
+exhibet, quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56,
+Augustini 33. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page145">145</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER DECIMUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc scribebat.
+Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum cognoscendum
+incunda sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates lustrat;
+sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet, Deumque
+in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in sensus et
+affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis, curiositatis et superbiæ;
+et quid circa unamquamque præscribat temperantia Christiana, luculentur
+docet. Tum de Christo Mediatore disserit, cujus ope omnes
+animæ suæ languores sanatum iri confidit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page168">168</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER UNDECIMUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia Divina
+exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo laudaturus,
+quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non nisi in
+Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri Geneseos,
+<i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et terram.</i> De his disserens, occurrit obtrectantibus,
+"quid faceret Deus antequam c&oelig;lum et terram conderet; et
+unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea facere, cum antea non
+fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de Tempore copiose et
+accurate disserit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page205">205</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER DUODECIMUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, <i>In principio fecit
+Deus c&oelig;lum et terram</i>; in quo <i>c&oelig;li</i> nomine significari docet creaturam
+illam spiritualem vel intellectualem, quæ faciem Dei semper contemplatur;
+<i>terræ</i> autum vocabulo informem materiam, ex qua rerum corporearum
+species fuerunt posthac formatæ. Verum alias interpretandi
+rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturæ divinæ
+profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
+omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
+confitetur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page226">226</a></td></tr>
+
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2">
+<!-- Page xvi --><span class="pagenum"><a name="pagexvi"></a>{xvi}</span>
+LIBER DECIMUS TERTIUS.</td></tr>
+
+<tr><td class="spacsingle"> Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
+sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
+ejus in nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi
+Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum ordinem,
+quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare voluit,
+cum non alio plane fine condita fuerint universa. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page249">249</a></td></tr>
+</table>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 1 --><span class="pagenum"><a name="page1"></a>{1}</span></p>
+
+<blockquote class="forsidenotel">
+
+<h3>S. AUR. AUGUSTINI</h3>
+
+<p class="cenhead">HIPPONENSIS EPISCOPI</p>
+
+<h2>C<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>F<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>S<span class="gsp">&nbsp;</span>S<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>U<span class="gsp">&nbsp;</span>M</h2>
+
+<h3>L<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>B<span class="gsp">&nbsp;</span>R<span class="gsp">&nbsp;</span>I T<span class="gsp">&nbsp;</span>R<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>D<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>C<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>M.<a name="NtA5" href="#Nt5"><sup>[5]</sup></a></h3>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<h3>LIBER PRIMUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
+  quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in lusum
+  et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia procliviorem
+  se fuisse confitetur.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap1_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. Ps. 144, 3; 146, 5. Jac. 4, 6. 1 Pet. 5, 5.</div>
+  <p><a name="Sec1_1">1</a>. <i>Magnus es, Domine, et laudabilis valde:
+  magna virtus tua, et sapientiæ tuæ non est numerus.</i> Et laudare te
+  vult homo, aliqua portio creaturæ tuæ; et homo circumferens mortalitatem
+  suam, circumferens testimonium peccati sui, et testimonium quia
+  <i>superbis resistis</i>: et tamen laudare te vult homo, aliqua portio
+  creaturæ tuæ. Tu excitas, ut laudare te delectet; quia fecisti nos ad te,
+  et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te<a name="NtA6"
+  href="#Nt6"><sup>[6]</sup></a>. Da mihi, Domine, scire et intelligere
+  utrum sit prius invocare te, an laudare te; et scire te prius sit, an
+  invocare te. Sed quis te invocat, nesciens te? Aliud enim pro alio potest
+  invocare nesciens te. An potius invocaris, ut sciaris? <span
+  class="sidenotel">Rom. 10, 14.</span><i>Quomodo autem invocabunt in quem
+  non crediderunt? aut quomodo credent sine prædicante? <span
+  class="sidenotel">Ps. 21, 27. Mat. 7, 7.</span>Et laudabunt Dominum qui
+  requirunt eum. Quærentes enim invenient eum</i>, et invenientes laudabunt
+  eum. Quæram te, Domine, invocans te; et invocem te, credens in te:
+  prædicatus enim es nobis. Invocat te, Domine, fides mea quam dedisti
+  mihi, quam inspirasti mihi per humanitatem Filii tui, per ministerium
+  prædicatoris tui.</p>
+
+<p><!-- Page 2 --><span class="pagenum"><a name="page2"></a>{2}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap1_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.</div>
+  <p><a name="Sec1_2"></a>2. Et quomodo invocabo Deum meum, Deum et Dominum
+  meum? Quoniam utique in me ipsum eum vocabo<a name="NtA7"
+  href="#Nt7"><sup>[7]</sup></a>, cum invocabo eum. Et quis locus est in me
+  quo veniat in me Deus meus? quo Deus veniat in me, Deus qui fecit
+  c&oelig;lum et terram? Itane, Domine Deus meus, est quidquam in me quod
+  capiat te? An vero c&oelig;lum et terra quæ fecisti, et in quibus me
+  fecisti, capiunt te? An quia sine te non esset quidquid est, fit ut
+  quidquid est capiat te? Quoniam itaque et ego sum, quid peto ut venias in
+  me, qui non essem, nisi esses in me? Non enim ego jam in inferis<a
+  href="#lv1">*</a>, et tamen etiam ibi es. Nam <span class="sidenotel">Ps.
+  138, 8.</span><i>etsi descendero in infernum, ades</i>. Non ergo essem,
+  Deus meus non omnino essem, nisi esses in me. An potius non essem, nisi
+  essem in te, <span class="sidenotel">Rom. 11, 36.</span><i>ex quo omnia,
+  per quem omnia, in quo omnia</i>? Etiam sic, Domine, etiam sic. Quo te
+  invoco, cum in te sim? aut unde venias in me? Quo enim recedam extra
+  c&oelig;lum et terram, ut inde in me veniat Deus meus, qui dixit: <span
+  class="sidenotel">Jer. 23, 24.</span><i> C&oelig;lum et terram ego
+  impleo?</i></p>
+
+  <p><a name="Cap1_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.</div>
+  <p>3. Capiunt<a name="NtA8" href="#Nt8"><sup>[8]</sup></a> ergone te
+  c&oelig;lum et terra, quoniam tu imples ea? An imples, et restat, quoniam
+  non te capiunt? Et quo refundis quidquid impleto c&oelig;lo et terra
+  restat ex te? An non opus habes, ut quoquam continearis, qui contines
+  omnia; quoniam quæ imples, continendo imples? Non enim vasa quæ te plena
+  sunt, stabilem te faciunt; quia etsi frangantur, non effunderis. Et cum
+  <span class="sidenotel">Act. 2, 18.</span><i>effunderis super nos</i>,
+  non tu jaces, sed erigis nos; nec tu dissiparis<a href="#lv2">*</a>, sed
+  colligis nos. Sed qui<a href="#lv3">*</a> imples omnia, te toto imples
+  omnia? An quia non possunt te totum capere omnia, partem tui capiunt, et
+  eamdem partem simul omnia capiunt? An singulas singula, et majores
+  majora, minores minora capiunt? Ergo est aliqua pars tui major, aliqua
+  minor. An ubique totus es, et res nulla te totum capit?</p>
+
+  <p><a name="Cap1_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.</div>
+  <p>4. Quid es ergo, Deus meus? quid, rogo, nisi Dominus Deus? <span
+  class="sidenotel">Ps. 17, 32.</span><i>Quis enim Dominus præter Dominum?
+  aut quis Deus præter Deum nostrum?</i> Summe, optime, potentissime,
+  omnipotentissime, misericordissime et justissime, secretissime et
+  præsentissime, pulcherrime et fortissime, stabilis et incomprehensibilis;
+  immutabilis, mutans omnia; nunquam novus, <!-- Page 3 --><span
+  class="pagenum"><a name="page3"></a>{3}</span>nunquam vetus; innovans
+  omnia, et <span class="sidenotel">Job 9, 5. e vers. vet.</span><i>in
+  vetustatem perducens</i> superbos<a name="NtA9"
+  href="#Nt9"><sup>[9]</sup></a>, <span class="sidenotel">Mat. 25,
+  27.</span><i>et nesciunt</i>: semper agens, semper quietus; colligens, et
+  non egens; portans, et implens, et protegens; creans, et nutriens, et
+  perficiens; quærens, cum nihil desit tibi. Amas, nec æstuas; zelas, et
+  securus es; p&oelig;nitet te, et non doles; irasceris et tranquillus es;
+  opera mutas, nec mutas consilium: recipis quod invenis, et nunquam
+  amisisti<a href="#lv4">*</a>; nunquam inops, et gaudes lucris; nunquam
+  avarus, et usuras exigis. Supererogatur tibi, ut debeas; et quis habet
+  quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil
+  perdens. Et quid diximus<a href="#lv5">*</a>, Deus meus, vita mea,
+  dulcedo mea sancta? aut quid dicit aliquis, cum de te dicit? Et væ
+  tacentibus de te; quoniam loquaces muti sunt.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.</div>
+  <p>5. Quis mihi dabit acquiescere in te? Quis mihi dabit ut venias in cor
+  meum, et inebries illud, ut obliviscar mala mea, et unum bonum meum
+  amplectar te? Quid mihi es? Miserere, ut loquar. Quid tibi sum ipse, ut
+  amari te jubeas a me, et nisi faciam irascaris mihi, et mineris ingentes
+  miserias? Parvane ipsa est<a href="#lv6">*</a>, si non amem te? Hei mihi!
+  Dic mihi per miserationes tuas, Domine Deus meus, quid sis mihi. <span
+  class="sidenotel">Ps. 34. 3.</span><i>Dic animæ meæ: Salus tua ego
+  sum</i>. Sic dic, ut audiam. Ecce aures cordis mei ante te, Domine; aperi
+  eas, et <span class="sidenotel">Ex. 33, 20.</span><i>dic animæ meæ: Salus
+  tua ego sum</i>. Curram post vocem hanc, et apprehendam te. Noli
+  abscondere a me faciem tuam: moriar, ne moriar, ut eam videam.</p>
+
+  <p>6. Augusta est domus animæ meæ quo venias ad eam; dilatetur abs te.
+  Ruinosa est; refice eam. Habet quæ offendant oculos tuos; fateor et scio:
+  sed quis mundabit eam? aut cui alteri præter te clamabo, <span
+  class="sidenotel">Ps. 18, 13, 14.</span><i>Ab occultis meis munda me,
+  Domine, et ab alienis<a name="NtA10" href="#Nt10"><sup>[10]</sup></a>
+  parce servo tuo? <span class="sidenotel">Ps. 115, 10.</span>Credo,
+  propter quod et loquor</i>; Domine, tu scis. <span class="sidenotel">Ps.
+  31, 5.</span><i>Nonne tibi prolocutus sum adversum me delicta mea, Deus
+  meus: <span class="sidenotel">Job 9, 2, 3.</span>et tu dimisisti
+  impietatem cordis mei?</i> Non judicio contendo tecum qui veritas es; et
+  ego nolo fallere meipsum, <span class="sidenotel">Ps. 26, 12.</span><i>ne
+  mentiatur <!-- Page 4 --><span class="pagenum"><a
+  name="page4"></a>{4}</span>iniquitas mea sibi</i>. Non ergo judicio
+  contendo tecum; quia <span class="sidenotel">Ps. 129, 3.</span><i>si
+  iniquitates observaveris, Domine; Domine, quis sustinebit</i>?</p>
+
+  <p><a name="Cap1_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Infantiam suam describit, laudat Dei providentiam et æternitatem.</div>
+  <p>7. Sed tamen, sine me loqui apud misericordiam tuam, <span
+  class="sidenotel">Gen. 18, 27.</span><i>me terram et cinerem</i>. Sine<a
+  href="#lv7">*</a> tamen loqui; quoniam ecce misericordia tua est, non
+  homo irrisor meus, cui loquor. Et tu fortasse irrides me; sed <span
+  class="sidenotel">Jer. 12, 15.</span><i>conversus misereberis mei</i>.
+  Quid enim est quod volo dicere, Domine Deus meus, nisi quia nescio unde
+  venerim huc? in istam dico vitam mortalem<a href="#lv8">*</a>, an
+  mortalem vitalem, nescio. Et susceperunt me consolationes miserationum
+  tuarum, sicut audivi a parentibus carnis meæ, ex quo<a href="#lv9">*</a>
+  et in qua formasti me in tempore; non enim ego memini. Exceperunt ergo me
+  consolationes lactis humani. Nec mater mea, vel nutrices meæ sibi ubera
+  implebant: sed tu mihi per eas dabas alimentum infantiæ, secundum
+  institutionem tuam et divitias usque ad fundum rerum dispositas. Tu etiam
+  mihi dabas nolle amplius quam dabas; et nutrientibus me dare mihi velle
+  quod eis dabas. Dare enim mihi per ordinatum affectum volebant quo ex te
+  abundabant. Nam bonum erat eis bonum meum ex eis; quod non ex eis<a
+  href="#lv10">*</a>, sed per eas erat: ex te quippe bona omnia, Deus;
+  <span class="sidenotel">2 Reg. 23, 5.</span><i>et ex Deo meo salus mihi
+  universa</i>. Quod animadverti postmodum, clamante te mihi per hæc ipsa
+  quæ tribuis intus et foris. Nam tunc sugere noram, et acquiescere
+  delectationibus, flere autem offensiones carnis meæ; nihil amplius.</p>
+
+  <p>8. Post et ridere c&oelig;pi, dormiens primo, deinde vigilans. Hoc
+  enim de me mihi indicatum est et credidi, quoniam sic videmus et alios
+  infantes: nam ista mea non memini. Et ecce paulatim sentiebam ubi essem,
+  et voluntates meas volebam ostendere eis per quos implerentur, et non
+  poteram; quia illæ intus erant, foris autem illi, nec ullo suo sensu
+  valebant introire in animam meam. Itaque jactabam membra et voces, signa
+  similia voluntatibus meis, pauca quæ poteram, qualia poteram: non enim
+  erant veri similia. Et cum mihi non obtemperabatur, vel non intellecto,
+  vel ne obesset; indignabar non subditis majoribus, et liberis non
+  servientibus, et me de illis flendo vindicabam. Tales esse infantes
+  didici quos discere potui, et me talem fuisse magis mihi ipsi
+  indicaverunt nescientes, quam scientes nutritores mei.</p>
+
+  <p>9. Et ecce infantia mea olim mortua est, et ego vivo. Tu autem,
+  Domine, qui et semper vivis, et nihil moritur in te, <!-- Page 5 --><span
+  class="pagenum"><a name="page5"></a>{5}</span>quoniam ante primordia
+  sæculorum, et ante omne quod vel ante dici potest, tu es, et Deus es
+  Dominusque omnium quæ creasti: et apud te rerum omnium instabilium stant
+  causæ; et rerum omnium mutabilium immutabiles manent origines; et omnium
+  irrationabilium et temporalium sempiternæ vivunt rationes. Dic mihi
+  supplici tuo, Deus, et misericors misero tuo; dic mihi utrum jam alicui
+  ætati meæ mortuæ successerit infantia mea: an illa est quam egi intra
+  viscera matris meæ? Nam et de illa mihi nonnihil indicatum est, et
+  prægnantes ipse vidi feminas. Quid ante hanc etiam, dulcedo mea, Deus
+  meus? fuine alicubi, aut aliquis? Nam quis mihi dicat ista, non habeo;
+  nec pater nec mater potuerunt, nec aliorum experimentum, nec memoria mea.
+  An irrides me ista quærentem, teque de hoc quod novi, laudari a me jubes,
+  et confiteri me tibi<a href="#lv11">*</a>?</p>
+
+  <p><a name="Sec1_10"></a>10. Confiteor tibi, Domine c&oelig;li et terræ,
+  laudem dicens tibi de primordiis et infantia mea quæ non memini; et
+  dedisti ea homini ex aliis de se conjicere, et auctoritatibus etiam
+  muliercularum multa de se credere. Eram enim et vivebam etiam tunc, et
+  signa, quibus sensa mea nota aliis facerem, jam in fine infantiæ
+  quærebam. Unde hoc tale animal nisi abs te, Domine? An quisquam se
+  faciendi erit artifex? aut ulla vena trahitur aliunde, qua esse et vivere
+  currat in nos, præterquam quod <span class="sidenotel">Ps. 99,
+  3.</span><i>tu facis nos</i>, Domine, cui esse et vivere non aliud atque
+  aliud est; quia summe esse, atque summe vivere idipsum es? Summus enim
+  es, et <span class="sidenotel">Mal. 3, 6.</span><i>non mutaris</i>; neque
+  peragitur in te hodiernus dies, et tamen in te peragitur, quia in te sunt
+  et ista omnia: non enim haberent vias transeundi, nisi contineres ea. Et
+  quoniam <span class="sidenotel">Ps. 101, 28.</span><i>anni tui non
+  deficiunt</i><a href="#lv12">*</a>, anni tui hodiernus dies: et quam
+  multi jam dies nostri et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt,
+  et ex illo acceperunt modos, et utcumque exstiterunt, et transibunt adhuc
+  alii, et accipient, et utcumque existent! <span
+  class="sidenotel">Ibid.</span><i>Tu autem idem ipse es</i>; et omnia
+  crastina atque ultra, omniaque hesterna et retro hodie facies, hodie
+  fecisti. Quid ad me, si quis non intelligat<a name="NtA11"
+  href="#Nt11"><sup>[11]</sup></a>? <!-- Page 6 --><span class="pagenum"><a
+  name="page6"></a>{6}</span>Gaudeat et ipse, dicens: <span
+  class="sidenotel">Ex. 16, 15.</span><i>Quid est hoc</i>? Gaudeat etiam
+  sic; et amet non inveniendo invenire potius, quam inveniendo non invenire
+  te.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.</div>
+  <p>11. Exaudi, Deus. Væ peccatis hominum! Et homo dicit hæc, et misereris
+  ejus; quoniam tu fecisti eum, et peccatum non fecisti in eo. Quis me<a
+  href="#lv13">*</a> commemorat peccatum infantiæ meæ? Quoniam nemo mundus
+  a peccato coram te, nec infans cujus est unius diei vita super terram.
+  <span class="sidenotel">Job <span class="correction" title="Original reads '25, 4', corrected by errata."
+  >14, 4. e vers. vet.</span></span>Quis me commemorat? An quilibet
+  tantillus nunc parvulus, in quo video quod non memini de me? Quid ergo
+  tunc peccabam? An quia uberibus inhiabam plorans? Nam si nunc faciam, non
+  quidem uberibus, sed escæ congruenti annis meis ita inhians, deridebor
+  atque reprehendar justissime. Tunc ergo reprehendenda faciebam: sed quia
+  reprehendentem intelligere non poteram; nec mos reprehendi me, nec ratio
+  sinebat. Nam exstirpamus et ejicimus ista crescentes. Nec vidi quemquam
+  scientem; <span class="sidenotel">Joh. 5, 2.</span>cum aliquid purgat<a
+  href="#lv14">*</a>, bona projicere. An pro tempore etiam illa bona erant,
+  flendo petere etiam quod noxie daretur; indignari acriter non subjectis
+  hominibus, liberis et majoribus, hisque a quibus genitus est, multisque
+  præterea prudentioribus non ad nutum voluntatis obtemperantibus; feriendo
+  nocere niti quantum potest, quia non obeditur imperiis quibus perniciose
+  obediretur? Ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est, non
+  animus infantium. Vidi ego et expertus sum zelantem parvulum: nondum
+  loquebatur, et intuebatur pallidus amaro aspectu collactaneum suum. Quis
+  hoc ignorat? Expiare se dicunt ista matres atque nutrices nescio quibus
+  remediis. Nisi vero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim
+  manante atque abundante, opis egentissimum, et illo adhuc uno alimento
+  vitam ducentem, consortem non pati. Sed blande tolerantur hæc, non quia
+  nulla vel parva, sed quia ætatis accessu peritura sunt. Quod licet
+  probes, cum<a href="#lv15">*</a> ferri æquo animo eadem ipsa non possunt,
+  quando in aliquo annosiore deprehenduntur.</p>
+
+  <p>12. Tu itaque, Domine Deus meus, qui dedisti vitam infanti, et corpus,
+  quod ita ut videmus instruxisti sensibus, compegisti membris, figura
+  decorasti, proque ejus universitate atque incolumitate omnes conatus
+  animantis insinuasti; jubes me laudare te in istis et <span
+  class="sidenotel">Ps. 91, 2.</span><i>confiteri tibi, et psallere nomini
+  tuo <!-- Page 7 --><span class="pagenum"><a
+  name="page7"></a>{7}</span>Altissime</i>: quia Deus es omnipotens et
+  bonus, etiamsi sola ista fecisses, quæ nemo alius potest facere, nisi tu,
+  une, a quo est omnis modus; formosissime, qui formas omnia, et lege tua
+  ordinas omnia. Hanc ergo ætatem, Domine, qua me vixisse<a
+  href="#lv16">*</a> non memini, de qua aliis credidi, et quam me egisse ex
+  aliis infantibus conjeci, quanquam ista multum fida conjectura sit, piget
+  me annumerare huic vitæ meæ, qua vivo in hoc sæculo. Quantum enim attinet
+  ad oblivionis meas tenebras, par illi est qua vixi in matris utero. Quod
+  si et<a href="#lv17">*</a> <span class="sidenotel">Ps. 50, 7.</span><i>in
+  iniquitate conceptus sum et in peccatis me mater mea in uteru aluit</i>;
+  ubi, oro te, Deus meus, ubi, Domine, ego servus tuus, ubi aut quando
+  innocens fui? Sed ecce omitto illud tempus: et quid mihi jam cum eo est,
+  eujus nulla vestigia recolo?</p>
+
+  <p><a name="Cap1_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Unde puer loqui didicerit.</div>
+  <p>13. Nonne ab infantia huc pergens veni in pueritiam; vel potius ipsa
+  in me venit, et successit infantiæ? Nec discessit illa: quo enim abiit?
+  et tamen jam non erat. Non enim eram infans qui non farer, sed jam puer
+  loquens eram. Et memini hoc; et unde loqui didicerim, post adverti. Non
+  enim docebant me majores homines præbentes mihi verba certo aliquo ordine
+  doctrinæ, sicut paulo post litteras: sed ego ipse mente quam dedisti
+  mihi, Deus meus, cum gemitibus et vocibus variis, et variis membrorum
+  motibus edere vellem sensa cordis mei ut voluntati pareretur, nec valerem
+  quæ volebam omnia, nec quibus volebam omnibus, præsonabam memoria<a
+  href="#lv18">*</a>; cum ipsi appellabant rem aliquam, et cum secundum eam
+  vocem corpus ad aliquid movebant, videbam et tenebam hoc ab eis vocari
+  rem illam, quod sonabant, cum eam vellent ostendere. Hoc autem eos velle
+  ex motu corporis aperiebatur, tanquam verbis naturalibus omnium gentium,
+  quæ fiunt vultu et nutu oculorum, cæterorumque membrorum actu, et sonitu
+  vocis indicante affectionem animi, in petendis, habendis, rejiciendis,
+  fugiendisve rebus. Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et
+  crebro audita, quarum rerum signa essent, paulatim colligebam, measque
+  jam voluntates edomito in eis signis ore, per hæc enuntiabam. Sic cum his
+  inter quos eram, voluntatum enuntiandarum signa communicavi, et vitæ
+  humanæ procellosam societatem altius ingressus sum, pendens ex parentum
+  auctoritate, nutuque majorum hominum. <!-- Page 8 --><span
+  class="pagenum"><a name="page8"></a>{8}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap1_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.</div>
+  <p>14. Deus, Deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes!
+  quandoquidem recte mihi vivere puero id proponebatur, obtemperare
+  monentibus, ut in hoc sæculo florerem, et excellerem linguosis artibus,
+  ad honorem hominum et falsas divitias famulantibus. Inde in scholam datus
+  sum ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esse ignorabam miser,
+  et tamen si segnis in discendo essem, vapulabam. Laudabatur enim hoc a
+  majoribus; et multi ante nos vitam istam agentes, præstruxerant ærumnosas
+  vias, per quas transire cogebamur, multiplicato labore et dolore filiis
+  Adam. Invenimus autem, Domine, homines rogantes te; et didicimus ab eis,
+  sentientes te, ut poteramus, esse magnum aliquem, qui posses, etiam non
+  apparens sensibus nostris, exaudire nos et subvenire nobis. Nam puer
+  c&oelig;pi rogare te, auxilium et refugium meum; et in tuam invocationem
+  rumpebam nodos linguæ meæ; et rogabam te parvus, non parvo affectu, ne in
+  schola vapularem. Et cum me non exaudiebas, quod <span
+  class="sidenotel">Ps.21, 3.</span><i>non</i> erat <i>ad insipientiam
+  mihi</i><a name="NtA12" href="#Nt12"><sup>[12]</sup></a>, ridebantur a
+  majoribus hominibus, usque ab ipsis parentibus, qui mihi accidere mali
+  nihil volebant, plagæ meæ, magnum tunc et grave malum meum.</p>
+
+  <p>15. Estne quisquam, Domine, tam magnus animus, prægrandi affectu tibi
+  cohærens? estne, inquam, quisquam (facit enim hoc quædam etiam
+  stoliditas,) est ergo, qui tibi pie cohærendo ita sit affectus granditer,
+  ut equuleos et ungulas, atque hujuscemodi varia tormenta, pro quibus
+  effugiendis tibi per universas terras cum timore magno supplicatur, ita
+  parvi æstimet, deridens<a href="#lv19">*</a> eos qui hæc acerbissime
+  formidant, quemadmodum parentes nostri ridebant tormenta quibus pueri a
+  magistris affligebamur? Non enim aut minus ea metuebamus, aut minus te de
+  his evadendis deprecabamur: et peccabamus tamen minus scribendo, aut
+  legendo, aut cogitando de litteris, quam exigebatur a nobis. Non enim
+  decrat, Domine, memoria vel ingenium, quæ nos habere voluisti pro illa
+  ætate satis; sed delectabat ludere: et vindicabatur in nos ab eis qui
+  talia utique agebant. Sed majorum nugæ negotia vocantur; puerorum autem
+  talia cum sint, <!-- Page 9 --><span class="pagenum"><a
+  name="page9"></a>{9}</span>puniuntur a majoribus: et nemo miseratur
+  pueros, vel illos, vel utrosque. Nisi vero approbet<a href="#lv20">*</a>
+  quisquam bonus rerum arbiter vapulasse me, quia ludebam pila puer, et eo
+  ludo impediebar quominus celeriter discerem litteras, quibus major
+  deformius luderem: aut<a href="#lv21">*</a> aliud faciebat idem ipse a
+  quo vapulabam; qui si in aliqua quæstiuncula a condoctore suo victus
+  esset, magis bile atque invidia torqueretur, quam ego cum in certamine
+  pilæ a collusore meo superabar?</p>
+
+  <p><a name="Cap1_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Amore lusus et spectaculorem avocatur a litterarum studio.</div>
+  <p>16. Et tamen peccabam, Domine Deus, ordinator et creator omnium rerum
+  naturalium, peccatorum autem tantum ordinator<a name="NtA13"
+  href="#Nt13"><sup>[13]</sup></a>: Domine Deus meus, peccabam faciendo
+  contra præcepta parentum et magistrorum illorum. Poteram enim postea bene
+  uti litteris, quas volebant ut discerem quocumque animo illi mei. Non
+  enim meliora eligens, inobediens eram, sed amore ludendi, amans in
+  certaminibus superbas victorias, et scalpi aures meas falsis fabellis,
+  quo prurirent ardentius, eadem curiositate magis magisque per oculos
+  emicante in spectacula<a href="#lv22">*</a> ludosque majorum; quos tamen
+  qui edunt, ea dignitate præditi excellunt, ut hoc pene omnes optent
+  parvulis suis: quos tamen cædi libenter patiuntur, si spectaculis talibus
+  impediuntur a studio, quo eos ad talia edenda cupiunt pervenire. Vide
+  ista, Domine, misericorditer, et libera nos jam invocantes te; libera
+  etiam eos qui nondum te invocant, ut invocent te, et liberes eos.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio differt.</div>
+  <p>17. Audieram enim ego adhuc puer de vita æterna nobis promissa per
+  humilitatem<a name="NtA14" href="#Nt14"><sup>[14]</sup></a> Domini Dei
+  nostri descendentis ad superbiam nostram; et signabar jam signo crucis
+  ejus, et condiebar ejus sale<a name="NtA15"
+  href="#Nt15"><sup>[15]</sup></a>, jam inde ab utero matris meæ, quæ <!--
+  Page 10 --><span class="pagenum"><a name="page10"></a>{10}</span>multum
+  speravit in te. Vidisti, Domine, cum adhuc puer essem, et quodam die
+  pressu stomachi<a href="#lv23">*</a> repente æstuarem pene moriturus;
+  vidisti, Deus meus, quoniam custos meus jam eras, quo motu animi et qua
+  fide baptismum Christi tui Dei et Domini mei flagitavi a pietate matris
+  meæ, et matris omnium nostrum Ecclesiæ tuæ. Et conturbata mater carnis
+  meæ, quoniam et sempiternam salutem meam charius parturiebat corde casto
+  in fide tua, jam curaret festinabunda ut Sacramentis salutaribus
+  initiarer et abluerer, te, Domine Jesu, confitens in remissionem
+  peccatorum, nisi statim recreatus essem. Dilata est itaque mundatio mea,
+  quasi necesse esset ut adhuc sordidarer, si viverem; quia videlicet post
+  lavacrum illud major et periculosior in sordibus delictorum reatus foret.
+  Ita jam credebam, et illa et omnis domus, nisi pater solus, qui tamen non
+  evicit in me jus maternæ pietatis, quominus in Christum crederem, sicut
+  ille nondum crediderat. Nam illa satagebat ut tu mihi pater esses, Deus
+  meus, potius quam ille: et in hoc adjuvabas eam ut superaret virum, cui
+  melior serviebat; quia et in hoc tibi utique id jubenti serviebat.</p>
+
+  <p>18. Rogo te, Deus meus, vellem scire, si tu etiam velles, quo consilio
+  dilatus sum ne tunc baptizarer: utrum bono meo mihi quasi laxata sunt
+  lora peccandi, an non laxata sunt<a href="#lv24">*</a>? Unde ergo etiam
+  nunc de aliis atque aliis sonat undique in auribus nostris, Sine illum,
+  faciat<a href="#lv25">*</a>: nondum enim baptizatus est: et tamen in
+  salute corporis non dicimus, Sine, vulneretur amplius; nondum enim
+  sanatus est? Quanto ergo melius et cito sanarer<a href="#lv26">*</a>, et
+  id ageretur mecum meorum meaque diligentia, ut recepta salus animæ meæ
+  tuta esset tutela tua, qui dedisses eam? Melius vero. Sed quot et quanti
+  fluctus impendere tentationum post pueritiam videbantur, noverat eos jam
+  illa mater; et terram per eos<a href="#lv27">*</a> unde postea formarer,
+  quam ipsam jam effigiem committere volebat.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.</div>
+  <p>19. In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de adolescentia
+  metuebatur, non amabam litteras, et me in eas urgeri oderam; et urgebar
+  tamen, et bene mihi fiebat, nec faciebam ego bene: non enim discerem,
+  nisi cogerer. Nemo autem invitus bene facit, etiam si bonum est quod
+  facit. Nec qui me urgebant, bene faciebant; sed bene mihi fiebat abs te,
+  Deus meus. Illi enim non intuebantur quo referrem<a href="#lv28">*</a>
+  quod me discere cogebant, præterquam ad satiandas insatiabiles <!-- Page
+  11 --><span class="pagenum"><a name="page11"></a>{11}</span>cupiditates
+  copiosæ inopiæ et ignominiosæ gloriæ. <span class="sidenotel">Mat. 10,
+  30.</span>Tu vero cui numerati sunt capilli capitis nostri, errore omnium
+  qui mihi instabant ut discerem, utebaris ad utilitatem meam; meo autem,
+  qui discere nolebam, utebaris ad p&oelig;nam meam, qua plecti non eram
+  indignus tantillus puer et tantus peccator. Ita de non bene facientibus
+  tu bene faciebas mihi; et de peccante meipso juste retribuebas mihi.
+  Jussisti enim, et sic est, ut p&oelig;na sua sibi sit omnis inordinatus
+  animus.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.</div>
+  <p>20. Quid autem erat causæ cur Græcas litteras oderam, quibus puerulus
+  imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. Adamaveram enim
+  Latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui grammatici
+  vocantur. Nam illas primas ubi legere et scribere et numerare discitur,
+  non minus onerosas p&oelig;nalesque habebam, quam omnes Græcas. Unde
+  tamen et hoc nisi de peccato et vanitate vitæ, qua <span
+  class="sidenotel">Ps. 77, 39. e vers. vet. vid. Sabat.</span><i>caro
+  eram<a href="#lv29">*</a>, et spiritus ambulans et non revertens</i>? Nam
+  utique meliores, quia certiores erant primæ illæ litteræ, quibus fiebat
+  in me, et factum est, et habeo illud ut et legam si quid scriptum
+  invenio, et scribam ipse si quid volo, quam illæ quibus tenere cogebar
+  Æneæ nescio cujus errores, oblitus errorum meorum; et plorare Didonem
+  mortuam, quia se occidit ob amorem, cum interea meipsum in his a te
+  morientem, Deus vita mea, siccis oculis ferrem miserrimus.</p>
+
+  <p>21. Quid enim miserius misero non miserante seipsum, et flente Didonis
+  mortem, quæ fiebat amando Æneam; non flente autem mortem suam, quæ fiebat
+  non amando te, Deus lumen cordis mei, et panis oris intus animæ meæ, et
+  virtus maritans mentem meam<a name="NtA16"
+  href="#Nt16"><sup>[16]</sup></a> et sinum cogitationis meæ? Non te
+  amabam, et fornicabar abs te, et fornicanti sonabat undique, Euge, euge.
+  Amicitia enim mundi hujus, fornicatio est abs te<a name="NtA17"
+  href="#Nt17"><sup>[17]</sup></a>; et Euge, euge dicitur, ut pudeat si non
+  ita homo sit. Et hæc non flebam, sed flebam Didonem "exstinctam, ferroque
+  extrema secutam<a name="NtA18" href="#Nt18"><sup>[18]</sup></a>," sequens
+  ipse extrema condita tua, relicto te, et terra<a href="#lv30">*</a> iens
+  in terram: et si prohiberer ea legere, dolerem, quia non legerem quod
+  dolerem. Talis dementia <!-- Page 12 --><span class="pagenum"><a
+  name="page12"></a>{12}</span>honestiores et uberiores litteræ putantur,
+  quam illæ quibus legere et scribere didici.</p>
+
+  <p>22. Sed nunc in anima mea clamet Deus meus, et veritas tua dicat mihi:
+  Non est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior. Nam
+  ecce paratior sum oblivisci errores Æneæ, atque omnia ejusmodi, quam
+  scribere et legere. At enim vela pendent liminibus grammaticarum
+  scholarum: sed non illa magis honorem secreti, quam tegumentum erroris
+  significant. Non clament adversus me, quos jam non timeo, dum confiteor
+  tibi quæ vult anima mea, Deus meus, et acquiesco in reprehensione malarum
+  viarum mearum, ut diligam bonas vias tuas. Non clament adversum me
+  venditores grammaticæ vel emptores: quia si proponam eis, interrogans
+  utrum verum sit quod Æneam aliquando Carthaginem venisse Poeta dicit;
+  indoctiores se nescire respondebunt, doctiores autem etiam negabunt verum
+  esse. At si quæram quibus litteris scribatur Æneæ nomen, omnes mihi, qui
+  hæc didicerunt, verum respondebunt; secundum id pactum et placitum, quo
+  inter se homines ista signa firmarunt. Item, si quæram quid horum majore
+  vitæ hujus incommodo quisque obliviscatur, legere et scribere, an poetica
+  illa figmenta; quis non videat quid responsurus sit, qui non est penitus
+  oblitus sui? Peccabam ergo puer cum illa inania istis utilioribus amore
+  præponebam, vel potius ista oderam, illa amabam. Jamvero unum et unum
+  duo, duo et duo quatuor, odiosa cantio mihi erat; et dulcissimum
+  spectaculum vanitatis equus ligneus plenus armatis, et Trojæ incendium,
+  atque ipsius umbra Creusæ<a name="NtA19"
+  href="#Nt19"><sup>[19]</sup></a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Litteras Græcas oderat.</div>
+  <p>23. Cur ergo Græcam etiam grammaticam oderam talia cantantem? Nam et
+  Homerus peritus texere tales fabellas, et dulcissime vanus est, et mihi
+  tamen amarus erat puero. Credo etiam Græcis pueris Virgilius ita sit, cum
+  eum sic discere coguntur, ut ego illum. Videlicet difficultas<a
+  href="#lv31">*</a>, difficultas omnino ediscendæ peregrinæ linguæ, quasi
+  felle aspergebat omnes suavitates Græcas fabulosarum narrationum. Nulla
+  enim verba illa noveram, et sævis terroribus ac p&oelig;nis ut nossem
+  instabatur mihi vehementer. Nam et Latina aliquando infans utique nulla
+  noveram; et tamen advertendo didici sine ullo metu atque cruciatu, inter
+  etiam blandimenta nutricum, <!-- Page 13 --><span class="pagenum"><a
+  name="page13"></a>{13}</span>et joca arridentium, et lætitias
+  alludentium. Didici vero illa sine p&oelig;nali onere urgentium, cum me
+  urgeret cor meum ad parienda concepta sua, quæ non possem<a
+  href="#lv32">*</a>, nisi aliqua verba didicissem, non a docentibus, sed a
+  loquentibus, in quorum et ego auribus parturiebam quidquid sentiebam.
+  Hinc satis elucet majorem habere vim ad discenda ista liberam
+  curiositatem, quam meticulosam necessitatem. Sed illius fluxum hæc
+  restringit legibus tuis, Deus, legibus tuis a magistrorum ferulis usque
+  ad tentationes martyrum; valentibus legibus tuis miscere salubres
+  amaritudines, revocantes nos ad te a jucunditate pestifera, qua
+  recessimus a te<a href="#lv33">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. Precatio ad Deum.</div>
+  <p>24. Exaudi, Domine, deprecationem meam ne deficiat anima mea sub
+  disciplina tua; neque deficiam in confitendo tibi miserationes tuas,
+  quibus eruisti me ab omnibus viis meis pessimis; ut dulcescas<a
+  name="NtA20" href="#Nt20"><sup>[20]</sup></a> mihi super omnes
+  seductiones quas sequebar; et amem te validissime et amplexer manum tuam
+  totis præcordiis meis, et eruas me ab omni tentatione usque in finem.
+  Ecce enim tu, Domine, rex meus et Deus meus, tibi serviat quidquid utile
+  puer didici; tibi serviat quod loquor, et scribo, et lego, et numero:
+  quoniam cum vana discerem, tu disciplinam dabas mihi; et in eis vanis
+  peccata delectationum mearum dimisisti mihi. Didici enim in eis multa
+  verba utilia; sed et quæ in rebus non vanis disci possunt: et ea via tuta
+  est in qua pueri ambularent.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Improbat modum juventutis erudiendæ.</div>
+  <p>25. Sed væ tibi, flumen moris humani! Quis resistet tibi? quamdiu non
+  siccaberis? quousque volves Evæ filios in mare magnum et formidolosum,
+  quod vix transeunt qui lignum conscenderint<a name="NtA21"
+  href="#Nt21"><sup>[21]</sup></a>? Nonne ego in te legi et tonantem Jovem
+  et adulterantem? Et utique non posset hæc duo; sed actum est, ut haberet
+  auctoritatem ad imitandum verum adulterium, lenocinante falso tonitruo.
+  Quis autem penulatorum magistrorum audit aure sobria, ex eodem pulvere
+  hominem clamantem et dicentem: "Fingebat hæc Homerus, et humana ad "Deos
+  transferebat; divina mallem ad nos<a name="NtA22"
+  href="#Nt22"><sup>[22]</sup></a>?" Sed verius <!-- Page 14 --><span
+  class="pagenum"><a name="page14"></a>{14}</span>dicitur quod fingebat hæc
+  quidem ille; sed hominibus flagitiosis divina tribuendo, ne flagitia
+  flagitia putarentur<a href="#lv34">*</a>, et ut quisquis ea fecisset, non
+  homines perditos, sed c&oelig;lestes deos videretur imitatus.</p>
+
+  <p>26. Et tamen, o flumen tartareum, jactantur in te filii hominum, cum
+  mercedibus ut hæc discant; et magna res agitur, cum hoc agitur publice in
+  foro, in conspectu legum supra mercedem salaria decernentium; et saxa tua
+  percutis et sonas dicens: Hinc verba discuntur, hinc acquiritur
+  eloquentia rebus persuadendis sententiisque explicandis maxime
+  necessaria. Ita vero non cognosceremus verba hæc, imbrem aureum, et
+  gremium, et fucum, et templa c&oelig;li, et alia verba quæ in eo loco
+  scripta sunt, nisi Terentius induceret nequam adolescentem proponentem
+  sibi Jovem ad exemplum stupri, dum spectat tabulam quamdam pictam in
+  pariete, ubi inerat pictura hæc: "Jovem quo pacto Danaæ misisse aiunt in
+  gremium quondam imbrem aureum, fucum factum mulieri?" Et vide quemadmodum
+  se concitat ad libidinem, quasi c&oelig;lesti magisterio:</p>
+
+  <div class="poem">
+    <div class="stanza">
+      <p>At quem deum (<i>inquit</i>)? Qui templa c&oelig;li summa sonitu concutit.</p>
+      <p>Ego homuncio id non facerem? Ego vero feci illud ita, ac lubens<a name="NtA23" href="#Nt23"><sup>[23]</sup></a>.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+  <p>Non omnino per hanc turpitudinem verba ista commodius discuntur; sed
+  per hæc verba turpitudo ista confidentius perpetratur. Non accuso verba,
+  quasi vasa electa atque pretiosa; sed vinum erroris quod in eis nobis
+  propinabatur ab ebriis doctoribus: et nisi biberemus, cædebamur, nec
+  appellare aliquem judicem sobrium licebat. Et tamen ego, Deus meus, in
+  cujus conspectu jam secura est recordatio mea, libenter hæc didici, et
+  eis delectabar miser, et ob hoc bonæ spei puer appellabar.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_17"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVII. Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re litteraria.</div>
+  <p>27. Sine me, Deus meus, dicere aliquid et de ingenio meo munere tuo,
+  in quibus a me deliramentis atterebatur. Proponebatur enim mihi negotium
+  animæ meæ satis inquietum, præmio laudis, et dedecoris vel plagarum metu,
+  ut dicerem verba Junonis irascentis et dolentis quod non posset Italia
+  Teucrorum avertere regem<a name="NtA24" href="#Nt24"><sup>[24]</sup></a>;
+  quæ nunquam Junonem dixisse audieram: se figmentorum poeticorum vestigia
+  errantes sequi cogebamur, et tale aliquid dicere solutis verbis, quale
+  <!-- Page 15 --><span class="pagenum"><a
+  name="page15"></a>{15}</span>Poeta dixisset versibus; et ille dicebat
+  laudabilius, in quo pro dignitate adumbratæ personæ, iræ ac doloris
+  similior affectus eminebat, verbis sententias congruenter vestientibus.
+  Utquid mihi illud, o vera vita mea, Deus meus, quod mihi recitanti
+  acclamabatur præ multis coætaneis et conlectoribus meis? Nonne ecce illa
+  omnia fumus et ventus? Itane aliud non erat ubi exerceretur ingenium et
+  lingua mea? Laudes tuæ, Domine, laudes tuæ per Scripturas tuas
+  suspenderent palmitem cordis mei, et non raperetur per inania nugarum
+  turpis præda volatilibus. Non enim uno modo sacrificatur transgressoribus
+  angelis.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_18"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non divinorum præceptorum.</div>
+  <p>28. Quid autem mirum quod in vanitates ita ferebar, et a te, Deus
+  meus, ibam foras, quando mihi imitandi proponebantur homines, qui aliqua
+  facta sua non mala, si cum barbarismo aut sol&oelig;cismo enuntiarent,
+  reprehensi confundebantur; si autem libidines suas integris et rite
+  consequentibus verbis copiose ornateque narrarent, laudati gloriabantur?
+  Vides hæc, Domine, et taces, longanimis, et multum misericors, et verax.
+  Numquid semper tacebis? Et nunc eruis<a href="#lv35">*</a> de hoc
+  immanissimo profundo quærentem te animam, et sitientem delectationes
+  tuas, et <span class="sidenotel">Ps. 26, 8.</span><i>cujus cor dicit
+  tibi: Quæsivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram</i>. Nam<a
+  href="#lv36">*</a> longe a vultu tuo, in affectu tenebroso.<a
+  href="#lv37">*</a> Non enim pedibus aut spatiis locorum itur abs te, aut
+  reditur ad te. Aut vero filius ille tuus minor equos, aut currus, vel
+  naves quæsivit, aut avolavit penna visibili, aut moto poplite iter egit,
+  ut in longinqua regione vivens prodige dissiparet quod dederas
+  proficiscenti? Dulcis pater quia dederas, et egeno redeunti dulcior.
+  <span class="sidenotel">Luc. 15, 11&mdash;32.</span>In affectu ergo
+  libidinoso, id enim est tenebroso, atque id est longe a vultu tuo.</p>
+
+  <p>29. Vide, Domine Deus, et patienter ut vides vide, quomodo diligenter
+  observent filii hominum pacta litterarum, et syllabarum accepta a
+  prioribus locutoribus, et a te accepta æterna pacta perpetuæ salutis
+  negligant; ut qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si
+  contra disciplinam grammaticam, sine aspiratione primæ syllabæ, ominem,
+  dixerit, displiceat magis hominibus, quam si contra tua præcepta hominem
+  oderit, cum sit homo. Quasi vero quemlibet inimicum hominem perniciosius
+  sentiat quam ipsum odium, quo in eum irritatur, aut vastet quisquam
+  persequendo alium gravius, <!-- Page 16 --><span class="pagenum"><a
+  name="page16"></a>{16}</span>quam cor suum vastat inimicando. Et certe
+  non est interior litterarum scientia, quam scripta conscientia, id se
+  alteri<a href="#lv38">*</a> facere quod nolit pati. Quam tu secretus es,
+  <span class="sidenotel">Is. 33, 5.</span><i>habitans in excelsis</i> in
+  silentio, Deus solus magnus, lege infatigabili spargens p&oelig;nales
+  cæcitates super illicitas cupiditates! Cum homo eloquentiæ famam quærit,
+  astans ante hominem judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum
+  suum odio immanissimo insectans, vigilantissime cavet ne per linguæ
+  errorem dicat, Inter hominibus<a href="#lv39">*</a>; et ne per mentis
+  furorem hominem auferat ex hominibus, non cavet.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_19"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt.</div>
+  <p>30. Horum ego puer morum in limine jacebam miser, et hujus arenæ
+  palæstra erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere, quam cavebam si
+  facerem, non facientibus invidere. Dico hæc et confiteor tibi, Deus meus,
+  in quibus laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere.
+  Non enim videbam voraginem turpitudinis in quam <span
+  class="sidenotel">Ps. 30, 23.</span><i>projectus eram ab oculis tuis</i>.
+  Nam in illis jam quid me f&oelig;dius fuit, ubi etiam talibus
+  displicebam, fallendo innumerabilibus mendaciis et pædagogum, et
+  magistros, et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et
+  imitandi ludicra inquietudine? Furta etiam faciebam de cellario parentum
+  et de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem quod darem pueris,
+  ludum suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen vendentibus. In
+  quo etiam ludo fraudulentas victorias, ipse vanæ<a href="#lv40">*</a>
+  excellentiæ cupiditate victus, sæpe aucupabar. Quid autem tam nolebam
+  pati, atque atrociter, si deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis
+  faciebam, et si deprehensus arguerer, sævire magis quam cedere libebat?
+  Istane est innocentia puerilis? Non est, Domine, non est: oro te, Deus
+  meus. Nam hæc ipsa sunt quæ a pædagogis et magistris, a nucibus, et
+  pilulis, et passeribus, ad præfectos et reges, aurum, prædia, mancipia,
+  hæc ipsa omnino quæ succedentibus majoribus ætatibus transeunt, sicuti
+  ferulis majora supplicia succedunt. Humilitatis ergo signum in statura
+  pueritiæ, Rex noster, probasti, cum aisti: <span class="sidenotel">Mat.
+  19, 14.</span><i>Talium est regnum c&oelig;lorum</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap1_20"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis</div>
+  <p>31. Sed tamen, Domine, tibi excellentissimo atque optimo conditori et
+  rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse
+  voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam<a href="#lv41">*</a> atque
+  sentiebam, meamque incolumitatem, vestigium <!-- Page 17 --><span
+  class="pagenum"><a name="page17"></a>{17}</span>secretissimæ unitatis ex
+  qua eram<a name="NtA25" href="#Nt25"><sup>[25]</sup></a>, curæ habebam;
+  <span class="sidenotel">Deo gratias agit.</span>custodiebam interiore
+  sensu integritatem sensuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum
+  cogitationibus veritate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam,
+  locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abjectionem,
+  ignorantiam. Quid in tali animante non mirabile atque laudabile? At ista
+  omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi hæc: et bona sunt, et hæc
+  omnia ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi
+  exsulto bonis omnibus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non
+  in ipso, sed in creaturis ejus, me atque cæteris<a href="#lv42">*</a>,
+  voluptates, sublimitates, veritates quærebam; atque ita irruebam in
+  dolores, confusiones, errores. Gratias tibi, dulcedo mea, et honor meus,
+  et fiducia mea, Deus meus: gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea
+  serva. Ita enim servabis me; et augebuntur, et perficientur quæ dedisti
+  mihi, et ero ipse tecum; quia et ut sim, tu dedisti mihi.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 18 --><span class="pagenum"><a name="page18"></a>{18}</span></p>
+
+<h3>LIBER SECUNDUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est,
+  sextum decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+  consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem revocat
+  cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam gratis
+  perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni specie in
+  malum trahi.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap2_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit.</div>
+  <p>1. Recordari volo transactas f&oelig;ditates meas, et carnales
+  corruptiones animæ meæ: non quod eas amem; sed ut amem te, Deus meus.
+  Amore amoris tui facio istud, recolens vias meas nequissimas in
+  amaritudine recogitationis meæ, ut tu dulcescas mihi, dulcedo non fallax,
+  dulcedo felix et secura, et colligens<a href="#lv43">*</a> me a
+  dispersione in qua frustatim discissus sum, dum ab uno te aversus in
+  multa evanui<a name="NtA26" href="#Nt26"><sup>[26]</sup></a>. Exarsi enim
+  aliquando satiari inferis<a href="#lv44">*</a> in adolescentia, et
+  silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus; et contabuit species
+  mea; et computrui coram oculis tuis placens mihi, et placere cupiens
+  oculis hominum.</p>
+
+  <p><a name="Cap2_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso consumptum.</div>
+  <p>2. Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non
+  tenebatur modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus<a
+  href="#lv45">*</a> limes amicitiæ; sed exhalabantur nebulæ de limosa
+  concupiscentia carnis et scatebra pubertatis, et obnubilabant atque
+  offuscabant cor meum, ut non discerneretur serenitas dilectionis a
+  caligine libidinis. Utrumque in confuso æstuabat, et rapiebat imbecillam
+  ætatem per abrupta cupiditatum, atque mersabat gurgite flagitiorum.
+  Invaluerat super me ira tua, et nesciebam. Obsurdueram<a
+  href="#lv46">*</a> stridore catenæ mortalitatis meæ, p&oelig;na superbiæ
+  animæ meæ; et ibam longius a te, et sinebas; et jactabar, et effundebar,
+  et diffluebam, et ebulliebam per fornicationes meas, et tacebas. <!--
+  Page 19 --><span class="pagenum"><a name="page19"></a>{19}</span>O tardum
+  gaudium meum! Tacebas tunc, et ego ibam porro longe a te in plura et
+  plura sterilia semina dolorum, superba dejectione, et inquieta
+  lassitudine.</p>
+
+  <p>3. Quis mihi modularetur<a href="#lv47">*</a> ærumnam meam, et
+  novissimarum rerum fugaces pulchritudines in usum verteret, earumque
+  suavitatibus metas præfigeret, ut usque ad conjugale littus exæstuarent
+  fluctus ætatis meæ, si tranquillitas in eis non poterat esse, fine
+  procreandorum liberorum contenta, sicut præscribit lex tua, Domine, qui
+  formas etiam propaginem mortis nostræ<a href="#lv48">*</a>, potens
+  imponere lenem manum ad temperamentum spinarum a paradiso tuo seclusarum?
+  Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam cum longe sumus a te.
+  Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius adverterem: <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 7, 28.</span> <i>Tribulationem autem carnis
+  habebunt hujusmodi; ego autem vobis parco</i>; et, <span
+  class="sidenotel">ver. 1.</span> <i>Bonum est homini mulierem non
+  tangere</i>; et, <span class="sidenotel">ver. 32, 33.</span><i>Qui sine
+  uxore est, cogitat ea quæ sunt Dei, quomodo placeat Deo: qui autem
+  matrimonio junctus est, cogitat ea quæ sunt mundi, quomodo placeat
+  uxori</i>. <span class="sidenotel">Mat. 19, 12.</span>Has ergo voces
+  exaudirem vigilantior, et abscisus propter regnum c&oelig;lorum, felicior
+  exspectarem amplexus tuos.</p>
+
+  <p>4. Sed efferbui miser, sequens impetum fluxus mei relicto te; et
+  excessi omnia legitima tua, nec evasi flagella tua: quis enim hoc
+  mortalium? Nam tu semper aderas misericorditer sæviens, et amarissimis
+  aspergens offensionibus omnes illicitas jucunditates meas, ut ita
+  quærerem sine offensione jucundari; et ubi hoc possem, non invenirem
+  quidquam, præter te, Domine, præter te <span class="sidenotel">Ps. 93,
+  20.</span><i>qui fingis<a name="NtA27" href="#Nt27"><sup>[27]</sup></a>
+  dolorem in præcepto</i>, et percutis ut sanes, et occidis nos ne moriamur
+  abs te. <span class="sidenotel">Deut. 32, 39.</span>Ubi eram, et quam
+  longe exsulabam a deliciis domus tuæ, anno illo sexto decimo ætatis
+  carnis meæ, cum accepit in me sceptrum, et totas manus ei dedi, vesania
+  libidinis<a href="#lv49">*</a>, licentiosæ per dedecus humanum, illicitæ
+  autem per leges tuas? Non fuit cura meorum ruentem excipere me
+  matrimonio; sed cura fuit tantum ut discerem sermonem facere quam
+  optimum, et persuadere dictione.</p>
+
+<p><!-- Page 20 --><span class="pagenum"><a name="page20"></a>{20}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap2_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum proposito.</div>
+  <p>5. Et anno quidem illo intermissa erant studia mea, dum mihi reducto a
+  Madauris, in qua vicina urbe jam c&oelig;peram litteraturæ atque oratoriæ
+  percipiendæ gratia peregrinari, longinquioris apud Carthaginem
+  peregrinationis sumptus præparabantur, animositate magis quam opibus
+  patris, municipis Thagastensis admodum tenuis. Cui narro hæc? Neque enim
+  tibi, Deus meus; sed apud te narro hæc generi meo, generi humano,
+  quantulacumque ex particula incidere potest in istas meas litteras. Et
+  utquid hoc? Ut videlicet ego et quisquis hæc legit, cogitemus <span
+  class="sidenotel">Ps. 129, 1.</span><i>de</i> quam <i>profundo clamandum
+  sit ad te</i>. Et quid propius auribus tuis, si cor confitens et vita ex
+  fide est? Quis enim non extollebat laudibus tunc hominem patrem meum<a
+  href="#lv50">*</a>, quod ultra vires rei familiaris suæ impenderet filio
+  quidquid etiam longe peregrinanti studiorum causa opus esset? Multorum
+  enim civium longe opulentiorum nullum tale negotium pro liberis erat: cum
+  interea non satageret idem pater qualis crescerem tibi, aut quam castus
+  essem; dummodo essem disertus, vel desertus potius a cultura tua, Deus,
+  qui es unus verus et bonus Dominus agri tui cordis mei.</p>
+
+  <p>6. Sed ubi sexto illo et decimo anno, interposito otio ex necessitate
+  domestica feriatus ab omni schola, cum parentibus esse c&oelig;pi,
+  excesserunt caput meum vepres libidinum; et nulla erat eradicans manus.
+  Quinimo, ubi me ille pater in balneis vidit pubescentem, et inquieta
+  indutum adolescentia, quasi jam ex hoc in nepotes gestiret, gaudens matri
+  indicavit; gaudens vinolentia in qua te iste mundus oblitus est creatorem
+  suum, et creaturam tuam pro te amavit, de vino invisibili perversæ atque
+  inclinatæ<a href="#lv51">*</a> in ima voluntatis suæ. Sed matris in
+  pectore jam inchoaveras templum tuum, et exordium sanctæ habitationis
+  tuæ: nam ille adhuc catechumenus, et hoc recens erat. Itaque illa
+  exsilivit pia trepidatione ac tremore; et quamvis mihi nondum fideli,
+  timuit tamen vias distortas, in quibus ambulant qui <span
+  class="sidenotel">Jer. 2, 27.</span><i>ponunt ad te tergum, et non
+  faciem</i>.</p>
+
+  <p>7. Hei mihi! et audeo dicere tacuisse te, Deus meus, cum irem abs te
+  longius! Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verba illa
+  per matrem meam, fidelem tuam, quæ cantasti in aures meas? Nec inde
+  quidquam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et
+  secreto memini ut monuerit cum sollicitudine ingenti ne fornicarer, <!--
+  Page 21 --><span class="pagenum"><a
+  name="page21"></a>{21}</span>maximeque ne adulterarem cujusquam uxorem.
+  Qui mihi monitus muliebres videbantur, quibus obtemperare erubescerem.
+  Illi autem tui erant, et nesciebam; et te tacere putabam, atque illam
+  loqui, per quam mihi tu non tacebas, et in illa contemnebaris a me filio
+  ejus, <span class="sidenotel">Ps. 115, 6.</span><i>filio ancillæ tuæ,
+  servo tuo</i>. Sed nesciebam, et præceps ibam tanta cæcitate, ut inter
+  coætaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos
+  jactantes flagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes
+  essent: et libebat facere non solum libidine facti, verum etiam laudis.
+  Quid dignum est vituperatione nisi vitium? Ego ne vituperarer, vitiosior
+  fiebam; et ubi non suberat quo admisso æquarer perditis, fingebam me
+  fecisse quod non feceram, ne viderer abjectior quo eram innocentior, et
+  ne vilior haberer quo eram castior.</p>
+
+  <p>8. Ecce cum quibus comitibus iter agebam platearum Babyloniæ, et
+  volutabar in c&oelig;no ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis.
+  Et in umbilico ejus, quo tenacius hærerem, calcabat me inimicus
+  invisibilis, et seducebat me, quia ego seductilis eram. Non enim et illa,
+  quæ jam <span class="sidenotel">Jer. 51, 6.</span><i>de medio Babylonis
+  fugerat</i>, sed ibat in cæteris ejus tardior, mater carnis meæ, sicut
+  monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a viro suo audierat, jamque
+  pestilentiosum et in posterum periculosum sentiebat, coercere termino
+  conjugalis affectus, si resecari ad vivum non poterat. Non curavit hoc,
+  quia metus erat ne impediretur spes mea compede uxoria; non spes illa
+  quam in te futuri sæculi habebat mater, sed spes litterarum, quas ut
+  nossem nimis volebat parens uterque: ille, quia de te prope nihil
+  cogitabat, de me autem inania; illa autem, quia non solum nullo
+  detrimento, sed etiam nonnullo adjumento ad te adipiscendum futura
+  existimabat usitata illa studia doctrinæ. Ita enim conjicio, recolens, ut
+  possum, mores parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum
+  habenæ, ultra temperamentum severitatis, in dissolutionem affectionum
+  variarum, et in omnibus erat caligo intercludens mihi, Deus meus,
+  serenitatem veritatis tuæ; et <span class="sidenotel">Ps. 72,
+  7.</span><i>prodibat tanquam ex adipe iniquitas mea</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap2_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.</div>
+  <p>9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lex scripta in cordibus
+  hominum, quam ne ipsa quidem delet iniquitas. Quis enim fur æquo animo
+  furem patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere volui et
+  feci, nulla <!-- Page 22 --><span class="pagenum"><a
+  name="page22"></a>{22}</span>compulsus egestate nec penuria, sed fastidio
+  justitiæ<a href="#lv52">*</a>, et sagina iniquitatis. Nam id furatus sum
+  quod mihi abundabat, et multo melius: nec ea re volebam frui quam furto
+  appetebam; sed ipso furto et peccato. Arbor erat pirus in vicinia vineæ
+  nostræ pomis onusta, nec forma nec sapore illecebrosis. Ad hanc
+  excutiendam atque asportandam, nequissimi adolescentuli perreximus nocte
+  intempesta, quousque ludum de pestilentiæ more in areis produxeramus; et
+  abstulimus inde onera ingentia, non ad nostras epulas, sed vel
+  projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus; dum tamen fieret a
+  nobis quod eo liberet quo non liceret. Ecce cor meum, Deus, ecce cor meum
+  quod miseratus es in imo abyssi. Dicat tibi nunc ecce cor meum quid ibi
+  quærebat, ut essem gratis malus, et malitiæ meæ causa nulla esset nisi
+  malitia. F&oelig;da erat, et amavi eam; amavi perire: amavi defectum
+  meum; non illud ad quod deficiebam, sed defectum meum ipsum amavi: turpis
+  anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium; non dedecore<a
+  href="#lv53">*</a> aliquid, sed dedecus appetens.</p>
+
+  <p><a name="Cap2_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Neminem peccare sine causa.</div>
+  <p>10. Etenim species est pulchris corporibus, et auro, et argento, et
+  omnibus; et in contactu carnis congruentia valet plurimum, cæterisque
+  sensibus est sua cuique accommodata modificatio corporum; habet etiam
+  honor temporalis, et imperitandi atque superandi potentia suum decus,
+  unde etiam vindictæ aviditas oritur: et tamen in cuncta hæc adipiscenda
+  non est egrediendum abs te, Domine, neque deviandum a lege tua. Et vita
+  quam hic vivimus habet illecebram suam propter quemdam modum decoris sui,
+  et convenientiam cum his omnibus infimis pulchris. Amicitia quoque
+  hominum charo nodo dulcis est propter unitatem de multis animis. Propter
+  universa hæc atque hujusmodi, peccatum admittitur, dum immoderata in ista
+  inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur<a
+  name="NtA28" href="#Nt28"><sup>[28]</sup></a>, tu, Domine Deus noster, et
+  veritas tua, et lex tua. Habent enim et hæc ima delectationes, sed non
+  sicut Deus meus qui fecit omnia; quia <span class="sidenotel">Ps. 63,
+  11.</span><i>in ipso delectatur justus</i>, et ipse est deliciæ
+  <i>rectorum corde</i>.</p>
+
+  <p>11. Cum itaque de facinore quæritur qua causa factum sit, credi non
+  solet, nisi cum appetitus adipiscendi alicujus <!-- Page 23 --><span
+  class="pagenum"><a name="page23"></a>{23}</span>illorum bonorum, quæ
+  infima diximus, esse potuisse apparuerit aut metus amittendi. Pulchra
+  sunt enim et decora, quanquam præ bonis superioribus et<a
+  href="#lv54">*</a> beatificis abjecta et jacentia. Homicidium fecit. Cur
+  fecit? Adamavit ejus conjugem aut prædium, aut voluit deprædari unde
+  viveret, aut timuit ab illo tale aliquid amittere, aut læsus ulcisci se
+  exarsit. Num homicidium sine causa faceret, ipso homicidio delectatus?
+  Quis crediderit? Nam et de quo dictum est vecordi et nimis crudeli
+  homine, quod gratuito potius malus atque crudelis erat, prædicta est
+  tamen causa: "Ne per otium, inquit, torpesceret manus aut animus<a
+  name="NtA29" href="#Nt29"><sup>[29]</sup></a>." Quare id quoque? cur ita?
+  Ut scilicet illa exercitatione scelerum, capta urbe, honores, imperia,
+  divitias assequeretur, et careret metu legum, et difficultate rerum,
+  propter inopiam rei familiaris, et conscientiam scelerum. Nec ipse igitur
+  Catilina amavit facinora sua; sed utique aliud cujus causa illa
+  faciebat.</p>
+
+  <p><a name="Cap2_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse vera et perfecta.</div>
+  <p>12. Quid ego<a href="#lv55">*</a> miser in te amavi, o furtum meum, o
+  facinus illud meum nocturnum sexti decimi anni ætatis meæ? Non enim
+  pulchrum eras, cum furtum esses; aut vero aliquid es, ut loquar ad te?
+  Pulchra erant poma illa quæ furati sumus, quoniam creatura tua erat<a
+  href="#lv56">*</a>, pulcherrime omnium, creator omnium, Deus bone, Deus
+  summum bonum, et bonum verum meum: pulchra erant illa poma; sed non ipsa
+  concupivit anima mea miserabilis. Erat enim mihi meliorum copia; illa
+  autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta projeci, epulatus inde
+  solam iniquitatem<a href="#lv57">*</a>, qua lætabar fruens<a
+  href="#lv58">*</a>. Nam et si quid illorum pomorum intravit in os meum,
+  condimentum ibi<a href="#lv59">*</a> facinus erat. Et nunc, Domine Deus
+  meus, quæro quid me in furto delectaverit, et ecce species nulla est: non
+  dico sicut in æquitate atque prudentia; sed neque sicut in mente hominis
+  atque memoria et sensibus et vegetante vita; neque sicut speciosa sunt
+  sidera et decora locis suis et terra et mare plena fetibus, qui succedunt
+  nascendo decedentibus; non saltem ut est quædam defectiva species et
+  umbratica vitiis fallentibus.</p>
+
+  <p>13. Nam et superbia celsitudinem imitatur; cum tu sis unus super omnia
+  Deus excelsus. Et ambitio quid nisi honores quærit et gloriam; cum tu sis
+  præ cunctis honorandus unus et gloriosus in æternum? Et sævitia
+  potestatum <!-- Page 24 --><span class="pagenum"><a
+  name="page24"></a>{24}</span>timeri vult: quis autem timendus, nisi unus
+  Deus? Cujus potestati eripi aut subtrahi quid potest? quando, aut ubi,
+  aut quo, vel a quo<a href="#lv60">*</a>? Et blanditiæ lascivientium amari
+  volunt: sed neque blandius est aliquid tua charitate, nec amatur quidquam
+  salubrius, quam illa præ cunctis formosa et luminosa veritas tua. Et
+  curiositas affectare videtur studium scientiæ; cum tu omnia summe
+  noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia, simplicitatis et
+  innocentiæ nomine tegitur; quia te simplicius quidquam non reperitur.
+  Quid te autem innocentius, quandoquidem opera sua<a href="#lv61">*</a>
+  malis inimica sunt<a name="NtA30" href="#Nt30"><sup>[30]</sup></a>? Et
+  ignavia quasi quietem appetit: quæ vero quies certa præter Dominum?
+  Luxuria satietatem atque abundantiam se cupit vocari: tu autem es
+  plenitudo et indeficiens copia incorruptibilis suavitatis. Effusio
+  liberalitatis obtendit umbram: sed bonorum omnium largitor
+  affluentissimus tu es. Avaritia multa possidere vult; et tu possides
+  omnia. Invidentia de excellentia litigat: quid te excellentius? Ira
+  vindictam quærit: te justius quis vindicat? Timor insolita et repentina
+  exhorrescit, rebus quæ amantur adversantia, dum præcavet securitati:
+  <span class="sidenotel">Rom. 8, 9.</span>tibi enim quid insolitum? quid
+  repentinum? aut quis a te separat quod diligis? aut ubi, nisi apud te,
+  firma securitas? Tristitia rebus amissis contabescit, quibus se
+  oblectabat cupiditas; quia ita sibi nollet, sicut tibi auferri nihil
+  potest.</p>
+
+  <p>14. Ita fornicatur anima, cum avertitur abs te, et quærit extra te ea,
+  quæ pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te. Perverse te
+  imitantur omnes qui longe se a te faciunt, et extollunt se adversum te<a
+  name="NtA31" href="#Nt31"><sup>[31]</sup></a>. Sed etiam sic te imitando
+  indicant creatorem te esse omnis naturæ; et ideo non esse quo a te
+  omnimodo recedatur. Quid ergo in illo furto ego dilexi? et in quo Dominum
+  meum vel vitiose atque perverse imitatus sum? An libuit facere contra
+  legem saltem fallacia, quia potentatu non poteram, ut mancam libertatem
+  captivus <!-- Page 25 --><span class="pagenum"><a
+  name="page25"></a>{25}</span>imitarer faciendo impune quod non liceret,
+  tenebrosa omnipotentiæ similitudine? Ecce est ille servus fugiens Dominum
+  suum, et consecutus umbram. O putredo, o monstrum vitæ, et mortis
+  profunditas! Potuitne libere quod non licebat, non ob aliud, nisi quia
+  non licebat?</p>
+
+  <p><a name="Cap2_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a multis servatus sit.</div>
+  <p>15. <span class="sidenotel">Ps. 115, 4.</span><i>Quid retribuam
+  Domino</i>, quod recolit hæc memoria mea, et anima mea non metuit inde?
+  Diligam te, Domine, et gratias agam, et confitear nomini tuo, quoniam
+  tanta dimisisti mihi mala et nefaria opera mea. Gratiæ tuæ deputo et
+  misericordiæ tuæ, quod peccata mea tanquam glaciem solvisti. Gratiæ tuæ
+  deputo et quæcumque non feci mala: quid enim non facere potui, qui etiam
+  gratuitum facinus amavi? Et omnia mihi dimissa esse fateor; et quæ mea
+  sponte feci mala, et quæ te duce non feci. Quis est hominum qui suam
+  cogitans infirmitatem, audet viribus suis tribuere castitatem atque
+  innocentiam suam; ut minus amet<a name="NtA32"
+  href="#Nt32"><sup>[32]</sup></a> te, quasi minus ei necessaria fuerit
+  misericordia tua, qua donas peccata conversis ad te? Qui enim vocatus a
+  te secutus est vocem tuam, et vitavit ea quæ me de meipso recordantem et
+  fatentem legit, non me derideat ab eo medico ægrum sanari, a quo sibi
+  præstitum est ut non ægrotaret, vel potius ut minus ægrotaret: et ideo te
+  tantumdem, imo vero amplius diligat; quia per quem me videt tantis
+  peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis peccatorum
+  languoribus non implicari.</p>
+
+  <p><a name="Cap2_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.</div>
+  <p>16. <span class="sidenotel">Rom. 6, 21.</span><i>Quem fructum
+  habui</i> miser aliquando <i>in iis quæ nunc</i> recolens
+  <i>erubesco</i>, maxime in illo furto in quo ipsum furtum amavi? Nihil
+  aliud; cum et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et tamen solus
+  id non fecissem, sic recordor animum tunc meum; solus omnino id non
+  fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium eorum<a href="#lv62">*</a> cum
+  quibus id feci. Non ergo nihil aliud quam furtum amavi; imo vero nihil
+  aliud, quia et illud nihil est. Quid est revera? Quis est qui doceat me,
+  nisi qui illuminat cor meum et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi
+  venit in mentem quærere, et discutere, et considerare? Quia si tunc
+  amarem poma illa <!-- Page 26 --><span class="pagenum"><a
+  name="page26"></a>{26}</span>quæ furatus sum, et eis frui cuperem, possem
+  etiam solus, si satis esset committere illam iniquitatem, qua pervenirem
+  ad voluptatem meam; nec confricatione consciorum animorum accenderem
+  pruritum cupiditatis meæ. Sed quoniam in illis pomis voluptas mihi non
+  erat, ea erat in ipso facinore, quam faciebat consortium simul
+  peccantium.</p>
+
+  <p><a name="Cap2_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Contagiosa res sodales mali.</div>
+  <p>17. Quid erat ille affectus animi? Certe enim plane turpis erat nimis;
+  et væ mihi erat qui habebam illum. Sed tamen quid erat? <span
+  class="sidenotel">Ps. 18, 13.</span><i>Delicta quis intelligit?</i> Risus
+  erat, quasi titillato corde, quod fallebamus eos qui hæc a nobis fieri
+  non putabant, et vehementer nolebant. Cur ergo eo me delectabat, quo id
+  non faciebam solus? An quia etiam nemo facile solus ridet? Nemo quidem
+  facile; sed tamen etiam solos et singulos homines, cum alius nemo præsens
+  est, vincit risus aliquando, si aliquid nimie ridiculum, vel sensibus
+  occurrit<a href="#lv63">*</a>, vel animo. At ego illud solus non facerem,
+  non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva recordatio
+  animæ meæ. Solus non facerem furtum illud, in quo me non libebat id quod
+  furabar, sed quia furabar: quod me solum facere prorsus non liberet, nec
+  facerem. O nimis inimica amicitia, seductio mentis investigabilis, ex
+  ludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni appetitus; nulla lucri
+  mei, nulla ulciscendi libidine; sed cum dicitur: Eamus, faciamus; et
+  pudet non esse impudentem.</p>
+
+  <p><a name="Cap2_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. In Deo omne bonum.</div>
+  <p>18. Quis exaperit istam tortuosissimam et implicatissimam nodositatem?
+  F&oelig;da est; nolo in eam intendere, nolo eam videre. Te volo, justitia
+  et innocentia, pulchra et decora honestis luminibus, et insatiabili
+  satietate. Quies est apud te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat
+  in te, <span class="sidenotel">Mat. 25, 21.</span><i>intrat in gaudium
+  Domini sui</i>; et non timebit, et habebit se optime in optimo. Defluxi
+  abs te ego, et erravi, Deus meus, nimis devius a stabilitate tua in
+  adolescentia, et factus sum mihi regio egestatis.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 27 --><span class="pagenum"><a name="page27"></a>{27}</span></p>
+
+<h3>LIBER TERTIUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+  transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur, spectaculis
+  et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem sapientiæ
+  accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin incurrit, quorum
+  dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de flagitiis et facinoribus,
+  et de verâ justitiâ disserit luculenter. Uberes ac perennes pro filio
+  lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus resipiscentiâ certior fit, a Deo
+  immisso somnio, et sancti cujusdam Episcopi responso.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap3_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Amore quem venabatur capitur.</div>
+  <p>1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me undique sartago
+  flagitiosorum amorum. Nondum amabam, et amare amabam<a
+  href="#lv64">*</a>, et secretiore indigentia oderam me minus indigentem.
+  Quærebam quod amarem, amans amare, et oderam securitatem, et viam sine
+  muscipulis. Quoniam fames mihi erat intus ab interiore cibo teipso, Deus
+  meus, et ea fame non esuriebam; sed eram sine desiderio alimentorum
+  incorruptibilium: non quia plenus eis eram, sed quo inanior, eo
+  fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mea; et ulcerosa projiciebat
+  se foras miserabiliter scalpi avida contactu sensibilium. Sed si non
+  haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi erat,
+  magis si et amantis corpore fruerer. Venam igitur amicitiæ coinquinabam
+  sordibus concupiscentiæ, candoremque ejus obnubilabam de tartaro
+  libidinis<a href="#lv65">*</a>; et tamen f&oelig;dus atque inhonestus,
+  elegans et urbanus esse gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem
+  quo cupiebam capi. Deus meus, misericordia mea, quanto felle mihi
+  suavitatem illam, et quam bonus aspersisti! quia et amatus sum, et
+  perveni occulte ad vinculum fruendi, et colligabar lætus ærumnosis
+  nexibus, ut cæderer virgis ferreis ardentibus zeli, et suspicionum, et
+  timorum, et irarum, atque rixarum.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Amavit spectacula tragica.</div>
+  <p>2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imaginibus miseriarum
+  mearum, et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum
+  spectat luctuosa atque tragica, quæ tamen pati ipse nollet? Et tamen pati
+  vult ex eis dolorem spectator, et dolor ipse est voluptas ejus. Quid est,
+  <!-- Page 28 --><span class="pagenum"><a
+  name="page28"></a>{28}</span>nisi miserabilis insania<a
+  href="#lv66">*</a>? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus
+  affectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis
+  compatitur, misericordia dici solet<a name="NtA33"
+  href="#Nt33"><sup>[33]</sup></a>. Sed qualis tandem misericordia in rebus
+  fictis et scenicis? Non enim ad subveniendum provocatur auditor; sed
+  tantum ad dolendum invitatur: et actori<a href="#lv67">*</a> earum
+  imaginum amplius favet, cum amplius dolet. Et si calamitates illæ hominum
+  vel antiquæ vel falsæ sic agantur, ut qui spectat non doleat; abscedit
+  inde fastidiens et reprehendens: si autem doleat, manet intentus, et
+  gaudens lacrymatur.</p>
+
+  <p>3. Ergo amantur et dolores<a href="#lv68">*</a>? Certe omnis homo
+  gaudere vult. An cum miserum neminem esse libeat, libet tamen esse
+  misericordem; quod quia non sine dolore est, hac una causa amantur
+  dolores? Et hoc de illa vena amicitiæ est. Sed quo vadit? quo fluit?
+  Utquid decurrit in torrentem picis bullientis æstus<a href="#lv69">*</a>
+  immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et vertitur per nutum
+  proprium de c&oelig;lesti serenitate detorta atque dejecta? Repudietur
+  ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliquando. Sed cave
+  immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meo, <span class="sidenotel">Dan.
+  3, 52. Vulg.</span><i>Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato
+  in omnia sæcula</i>; cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed
+  tunc in theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia,
+  quamvis hæc imaginarie gererent<a href="#lv70">*</a> in ludo spectaculi.
+  Cum autem sese amittebant, quasi misericors contristabar; et utrumque
+  delectabat tamen. Nunc vero magis misereor gaudentem in flagitio, quam
+  velut dura perpessum detrimento perniciosæ voluptatis, et amissione
+  miseræ felicitatis. Hæc certe verior misericordia; sed non in ea delectat
+  dolor<a href="#lv71">*</a>. Nam etsi approbatur officio charitatis qui
+  dolet miserum; mallet tamen utique non esse quod doleret, qui germanitus
+  misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod fieri non potest;
+  potest et ille qui veraciter sinceriterque miseretur, cupere esse miseros
+  ut misereatur. Nonnullus itaque dolor approbandus, nullus amandus est.
+  Hoc enim tu, Domine Deus, qui animas amas, longe lateque purius quam nos,
+  et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore sauciaris. <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 2, 16.</span><i>Et ad hæc quis idoneus?</i></p>
+
+<p><!-- Page 29 --><span class="pagenum"><a name="page29"></a>{29}</span></p>
+
+  <p>4. At ego tunc miser dolere amabam, et quærebam ut esset quod dolerem,
+  quando mihi in ærumna aliena, et falsa, et saltatoria, ea magis placebat
+  actio histrionis, meque alliciebat vehementius, qua mihi lacrymæ
+  excutiebantur. Quid autem mirum cum infelix pecus aberrans a grege tuo,
+  et impatiens custodiæ tuæ turpi scabie f&oelig;darer? Et inde erant
+  dolorum amores, non quibus altius penetrarer; non enim amabam talia
+  perpeti, qualia spectare; sed quibus auditis et fictis, tanquam in
+  superficie raderer: quos tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor,
+  et tabes, et sanies horrida consequebatur. Talis vita mea, numquid vita
+  erat, Deus meus?</p>
+
+  <p><a name="Cap3_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.</div>
+  <p>5. Et circumvolabat super me fidelis a longe misericordia tua. In
+  quantas iniquitates distabui, et sacrilegam curiositatem secutus sum, ut
+  deserentem te, deduceret me ad ima infida, et circumventoria obsequia
+  dæmoniorum, quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus flagellabas
+  me! Ausus sum etiam in celebritate solemnitatum tuarum, intra parietes
+  ecclesiæ tuæ concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis:
+  unde me verberasti gravibus p&oelig;nis; sed nihil ad culpam meam, o tu
+  prægrandis misericordia mea, Deus meus, refugium meum a terribilibus
+  nocentibus, in quibus vagatus sum præfidenti collo, ad longe recedendum a
+  te, amans vias meas et non tuas, amans fugitivam libertatem.</p>
+
+  <p><a name="Sec3_6"></a>6. Habebant et illa studia quæ honesta
+  vocabantur, ductum suum intuentem fora litigiosa, ut excellerem in eis,
+  hoc laudabilior, quo fraudulentior. Tanta est cæcitas hominum de cæcitate
+  etiam gloriantium. Et major jam eram in schola rhetoris; et gaudebam
+  superbe, et tumebam typho; quanquam longe sedatior, Domine, tu scis, et
+  remotus omnino ab eversionibus quas faciebant Eversores (hoc enim nomen
+  scævum<a href="#lv72">*</a> et diabolicum, velut insigne urbanitatis
+  est), inter quos vivebam pudore impudenti, quia talis non eram: et cum
+  eis eram, et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper factis
+  abhorrebam, hoc est ab eversionibus, quibus proterve insectabantur
+  ignotorum verecundiam, quam perturbarent gratis illudendo atque inde
+  pascendo malevolas lætitias suas. Nihil est illo actu similius actibus
+  dæmoniorum<a name="NtA34" href="#Nt34"><sup>[34]</sup></a>. Quid itaque
+  verius <!-- Page 30 --><span class="pagenum"><a
+  name="page30"></a>{30}</span>quam eversores vocarentur? Eversi plane
+  prius ipsi atque perversi, deridentibus eos et seducentibus fallacibus
+  occulte spiritibus, in eo ipso quo alios irridere amant et fallere.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem philosophiæ.</div>
+  <p>7. Inter hos ego, imbecilla tunc ætate discebam libros eloquentiæ, in
+  qua eminere cupiebam fine damnabili et ventoso per gaudia vanitatis
+  humanæ; et usitato jam discendi ordine perveneram in librum <span
+  class="correction" title="Original reads 'quemdam', corrected by errata."
+  >cujusdam</span> Ciceronis, cujus linguam fere omnes mirantur, pectus non
+  ita. Sed liber ille ipsius exhortationem continet ad philosophiam, et
+  vocatur Hortensius. Ille vero liber mutavit affectum meum, et ad teipsum,
+  Domine, mutavit preces meas, et vota ac desideria mea fecit alia. Viluit
+  mihi repente omnis vana spes, et immortalitatem sapientiæ concupiscebam
+  æstu cordis incredibili; et surgere c&oelig;peram ut ad te redirem. Non
+  enim ad acuendam linguam, quod videbar emere maternis mercedibus, cum
+  agerem annum ætatis undevigesimum, jam defuncto patre ante biennium: non
+  ergo ad acuendam linguam referebam illum librum; neque mihi locutionem,
+  sed quod loquebatur persuaserat.</p>
+
+  <p>8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo ardebam revolare a terrenis ad
+  te; et nesciebam quid ageres mecum! Apud te est enim sapientia. Amor
+  autem sapientiæ nomen Græcum habet <span title="philosophian" class="grk"
+  >&phi;&iota;&lambda;&omicron;&sigma;&omicron;&phi;&#x1F77;&alpha;&nu;</span>,
+  quo me accendebant illæ litteræ. Sunt qui <i>seducant per
+  philosophiam</i>, magno et blando et honesto nomine colorantes et
+  fucantes errores suos: et prope omnes qui ex illis et supra temporibus
+  tales erant, notantur in eo libro et demonstrantur; et manifestatur ibi
+  salutifera illa admonitio Spiritus tui per servum tuum bonum et pium:
+  <span class="sidenotel">Col. 2, 8. 9.</span><i>Videte ne quis vos
+  decipiat per philosophiam et inanem seductionem, secundum traditionem
+  hominum, secundum elementa hujus mundi, et non secundum Christum; quia in
+  ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter.</i> Et ego illo
+  tempore, scis tu, lumen cordis mei, quoniam nondum mihi hæc apostolica
+  nota erant; hoc tamen solo delectabar in illa exhortatione, quod non
+  illam aut illam sectam, sed ipsam, quæcumque esset, sapientiam ut
+  diligerem, et quærerem, et <!-- Page 31 --><span class="pagenum"><a
+  name="page31"></a>{31}</span>assequerer, et tenerem atque amplexarer
+  fortiter, excitabar sermone illo, et accendebar, et ardebam; et hoc solum
+  me in tanta flagrantia refrangebat<a href="#lv73">*</a>, quod nomen
+  Christi non erat ibi. Quoniam hoc nomen secundum misericordiam tuam,
+  Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in ipso adhuc lacte matris,
+  tenerum cor meum præbiberat<a href="#lv74">*</a>, et alte retinebat; et
+  quidquid sine hoc nomine fuisset, quamvis litteratum, et expolitum, et
+  veridicum, non me totum rapiebat.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.</div>
+  <p>9. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem
+  quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, neque nudatam
+  pueris; sed incessu humilem, successu excelsam et velatam mysteriis: et
+  non eram ego talis ut intrare in eam possem, aut inclinare cervicem ad
+  ejus gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad illam
+  Scripturam: sed visa est mihi indigna quam Tullianæ dignitati compararem.
+  Tumor enim meus refugiebat modum ejus; et acies mea non penetrabat
+  interiora ejus. Verumtamen illa erat quæ cresceret cum parvulis; sed ego
+  dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. A Manichæis quomodo captus.</div>
+  <p><a name="Sec3_10">10</a>. Incidi itaque<a name="NtA35"
+  href="#Nt35"><sup>[35]</sup></a> in homines superbe delirantes, et
+  carnales nimis et loquaces, in quorum ore laquei diaboli, et viscum
+  confectum commixtione syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et
+  Paracleti consolatoris nostri Spiritus sancti. Hæc nomina<a
+  href="#lv75">*</a> non recedebant<a name="NtA36"
+  href="#Nt36"><sup>[36]</sup></a> de ore eorum, sed tenus sono<a
+  href="#lv76">*</a> <!-- Page 32 --><span class="pagenum"><a
+  name="page32"></a>{32}</span>et strepitu linguæ; et cæterum, cor inane
+  veri. Et dicebant, Veritas, et veritas: et multum eam dicebant mihi, et
+  <span class="sidenotel">1 Joh. 2, 4.</span><i>nusquam erat in eis</i>;
+  sed falsa loquebantur, non de te tantum, qui vere Veritas es, sed etiam
+  de istis elementis hujus mundi creatura tua, de quibus etiam vera
+  dicentes philosophos transgredi debui præ amore tuo, mi Pater summe bone,
+  pulchritudo pulchrorum omnium. O Veritas, Veritas, quam intime etiam tum
+  medullæ animi mei suspirabant tibi, cum te illi sonarent mihi frequenter
+  et multipliciter voce sola, et libris multis et ingentibus! Et illa erant
+  fercula in quibus mihi esurienti te, inferebantur pro te sol et luna,<a
+  name="NtA37" href="#Nt37"><sup>[37]</sup></a> pulchra opera tua; sed
+  tamen <!-- Page 33 --><span class="pagenum"><a
+  name="page33"></a>{33}</span>opera tua, non tu, nec ipsa prima. Priora
+  enim spiritualia opera tua, quam ista corporea, quamvis lucida et
+  c&oelig;lestia. At ego nec priora illa, sed teipsam, te, Veritas, in qua
+  <span class="sidenotel">Jac. 1, 17.</span><i>non est commutatio nec
+  momenti obumbratio</i>, esuriebam et sitiebam; et apponebantur adhuc mihi
+  in illis ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare
+  istum solem, saltem istis oculis verum, quam illa falsa animo decepto per
+  oculos. Et tamen, quia te putabam, manducabam; non avide<a name="NtA38"
+  href="#Nt38"><sup>[38]</sup></a> quidem, quia nec sapiebas in ore meo
+  sicuti es; neque enim tu eras figmenta illa inania; nec nutriebar eis,
+  sed exhauriebar magis. Cibus in somnis simillimus est cibis vigilantium,
+  quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim: at illa nec similia
+  erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es; quia illa erant
+  corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt vera corpora
+  ista quæ videmus visu carneo, sive c&oelig;lestia sive terrestria: cum
+  pecudibus et volatilibus videmus hæc; et certiora sunt, quam cum
+  imaginamur ea. Et rursus certius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur
+  alia grandiora, et infinita, quæ omnino nulla sunt, qualibus ego tunc
+  pascebar inanibus; et non pascebar. At tu, amor meus, in quem deficio ut
+  fortis sim, nec ista corpora es quæ videmus, quanquam in c&oelig;lo; nec
+  ea es quæ non videmus ibi, quia tu ista condidisti, nec in summis tuis
+  conditionibus habes<a href="#lv77">*</a>. Quanto ergo longe es a
+  phantasmatibus illis meis, phantasmatibus corporum quæ omnino non sunt!
+  quibus certiores sunt phantasiæ corporum eorum quæ sunt; et eis certiora
+  corpora, quæ tamen non es: sed nec anima es, quæ vita est corporum. Ideo
+  melior vita corporum certiorque quam corpora. Sed tu vita es animarum,
+  vita vitarum, vivens te ipsa, et non mutaris, vita animæ meæ.</p>
+
+<p><!-- Page 34 --><span class="pagenum"><a name="page34"></a>{34}</span></p>
+
+  <p>11. Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs
+  te, exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. <span
+  class="sidenotel">Luc. 15, 16.</span>Quanto enim meliores grammaticorum
+  et poetarum fabellæ, quam illa decipula! Nam versus et carmen et Medea
+  volans utiliores certe, quam quinque elementa<a name="NtA39"
+  href="#Nt39"><sup>[39]</sup></a> varie fucata, propter quinque antra
+  tenebrarum, quæ omnino nulla sunt, et occidunt credentem. Nam versum et
+  carmen etiam ad vera pulmenta<a href="#lv78">*</a> transfero. Volantem
+  autem Medeam etsi cantabam, non asserebam; etsi cantari audiebam, non
+  credebam: illa autem credidi. Væ, væ! quibus gradibus deductus sum <span
+  class="sidenotel">Prov. 9, 18.</span><i>in profunda inferi</i>? Quippe
+  laborans et æstuans inopia veri, cum te, Deus meus (tibi enim confiteor,
+  qui me miseratus es et nondum confitentem), cum te non secundum
+  intellectum mentis, quo me præstare voluisti belluis, sed secundum sensum
+  carnis quærerem. Tu autem eras interior intimo meo, et superior summo
+  meo<a name="NtA40" href="#Nt40"><sup>[40]</sup></a>. Offendi illam<a
+  href="#lv79">*</a> mulierem audacem, inopem prudentiæ, ænigma Salomonis,
+  sedentem super sellam in foribus, et dicentem: <span
+  class="sidenotel">Prov. 9, 13-17.</span><i>Panes occultos libenter edite,
+  et aquam dulcem furtivam bibite.</i> Quæ me seduxit, quia invenit foris
+  habitantem in oculo carnis meæ, et talia ruminantem apud me, qualia per
+  illum<a href="#lv80">*</a> vorassem.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur.</div>
+  <p>12. Nesciebam enim aliud vere quod est; et quasi acutule movebar ut
+  suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quærerent unde malum<a
+  name="NtA41" href="#Nt41"><sup>[41]</sup></a>? et utrum forma corporea
+  Deus finiretur et <!-- Page 35 --><span class="pagenum"><a
+  name="page35"></a>{35}</span>haberet capillos et ungues? et utrum justi
+  existimandi essent qui haberent uxores multas simul, et occiderent
+  homines, et sacrificarent de animalibus? Quibus rerum ignarus
+  perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam mihi videbar; quia non
+  noveram malum non esse nisi privationem boni<a name="NtA42"
+  href="#Nt42"><sup>[42]</sup></a>, usque ad quod omnino non est. Quod unde
+  viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo usque ad
+  phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membra essent per
+  longum et latum, nec cui esse moles esset: quia moles in parte minor est
+  quam in toto suo; et si infinita sit, minor est in aliqua parte certo
+  spatio definita, quam per infinitum; et non est tota ubique, sicut
+  spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod essemus
+  similes Deo et recte in Scriptura<a href="#lv81">*</a> diceremur <span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 27.</span><i>ad imaginem Dei</i>, prorsus
+  ignorabam.</p>
+
+  <p>13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine
+  judicantem, sed ex lege rectissima<a href="#lv82">*</a> Dei omnipotentis,
+  qua formarentur mores regionum et dierum pro regionibus et diebus; cum
+  ipsa ubique ac semper esset, non alibi alia, nec alias aliter; secundum
+  quam justi essent Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et
+  illi omnes laudati ore Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 4, 3.</span><i>judicantibus ex humano die</i>,
+  et universos mores humani generis ex parte moris sui metientibus, tanquam
+  si quis nescius in armamentis quid cui membro accommodatum sit, ocrea
+  velit caput contegi, et galea calceari; et murmuret quod non apte
+  conveniat: aut in uno die indicto a pomeridianis horis justitio, quisquam
+  stomachetur non sibi concedi quid venale proponere, quia mane concessum
+  est: aut in una domo videat aliquid tractari manibus a quoquam servo,
+  quod facere non sinatur qui pocula ministrat: aut aliquid post præsepia
+  fieri, quod ante mensam prohibeatur; et indignetur, cum sit unum
+  habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem tribui. Sic
+  sunt isti qui indignantur, cum audierint illo sæculo licuisse justis
+  aliquid, quod isto non licet justis; et quia illis aliud præcepit Deus,
+  istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem justitiæ utrique
+  servierint: cum in uno homine, et in uno die, et in unis ædibus videant
+  aliud alii membro congruere, et aliud jamdudum licuisse, post horam non
+  licere; quiddam in illo angulo permitti aut juberi, quod in isto juste
+  vetetur et <!-- Page 36 --><span class="pagenum"><a
+  name="page36"></a>{36}</span>vindicetur. Numquid justitia varia est et
+  mutabilis? Sed tempora quibus præsidet, non pariter eunt; tempora enim
+  sunt. Homines autem quorum vita super terram brevis est, quia sensu non
+  valent causas contexere sæculorum priorum, aliarumque gentium quas
+  experti non sunt, cum his quas experti sunt; in uno autem corpore, vel
+  die, vel domo, facile possunt videre quid cui membro, quibus momentis,
+  quibus partibus personisve congruat: in illis offenduntur<a name="NtA43"
+  href="#Nt43"><sup>[43]</sup></a>, his serviunt.</p>
+
+  <p>14. Hæc ego tunc nesciebam, et non advertebam; et feriebant undique
+  ista oculos meos, et non videbam. Et cantabam carmina, et non mihi
+  licebat ponere pedem quemlibet ubilibet, sed in alio atque alio metro
+  aliter atque aliter; et in uno aliquo versu, non omnibus locis eumdem
+  pedem. Et ars ipsa qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul.
+  Et non intuebar justitiam cui servirent boni et sancti homines, longe
+  excellentius atque sublimius habere simul omnia quæ praecepit<a
+  href="#lv83">*</a>, et nulla ex parte variari, et tamen variis temporibus
+  non omnia simul, sed propria distribuentem ac præcipientem. Et
+  reprehendebam cæcus pios patres; non solum sicut Deus juberet atque
+  inspiraret utentes præsentibus, verum quoque sicut Deus revelaret futura
+  prænuntiantes<a name="NtA44" href="#Nt44"><sup>[44]</sup></a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ facinora.</div>
+  <p>15. Numquid aliquando aut alicubi injustum est <span
+  class="sidenotel">Mat. 22, 37-39.</span><i>diligere Deum ex toto corde,
+  et ex tota anima, et ex tota mente, et diligere proximum tanquam
+  seipsum</i>? Itaque flagitia quæ sunt contra naturam, ubique ac semper
+  detestanda atque punienda sunt, qualia Sodomitarum fuerunt. Quæ si omnes
+  gentes facerent, eodem criminis reatu divina lege tenerentur, quæ non sic
+  fecit homines ut se illo uterentur modo. Violatur quippe ipsa societas
+  quæ cum Deo nobis esse debet, cum eadem natura, cujus ille auctor est,
+  libidinis perversitate <!-- Page 37 --><span class="pagenum"><a
+  name="page37"></a>{37}</span>polluitur. Quæ autem contra mores hominum
+  sunt flagitia, pro morum diversitate<a name="NtA45"
+  href="#Nt45"><sup>[45]</sup></a> vitanda sunt; ut pactum inter se
+  civitatis aut gentis consuetudine vel lege firmatum, nulla civis aut
+  peregrini libidine violetur. Turpis enim omnis pars est suo universo non
+  congruens. Cum autem Deus aliquid contra morem aut pactum quorumlibet
+  jubet, etsi nunquam ibi factum est, faciendum est: et si omissum,
+  instaurandum; et si institutum non erat, instituendum est. Si enim regi
+  licet in civitate cui regnat, jubere aliquid quod neque ante illum
+  quisquam, nec ipse unquam jusserat; et non contra societatem civitatis ei
+  obtemperatur, imo contra societatem non obtemperatur, (generale quippe
+  pactum est societatis humanæ obedire regibus suis,) quanto magis Deo
+  regnatori universæ creaturæ suæ, ad ea quæ jusserit, sine dubitatione
+  serviendum est! Sicut enim in potestatibus societatis humanæ, major
+  potestas minori ad obediendum præponitur; ita Deus omnibus.</p>
+
+  <p><a name="Sec3_16">16</a>. Item in facinoribus<a name="NtA46"
+  href="#Nt46"><sup>[46]</sup></a>, ubi libido est nocendi, sive per
+  contumeliam, sive per injuriam; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut
+  inimico inimicus; vel adipiscendi alicujus extra commodi, sicut latro
+  viatori; vel evitandi mali, sicut ei qui timetur; vel invidendo, sicut
+  feliciori miserior; aut in aliquo prosperatus, ei quem sibi æquari timet
+  aut æqualem dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores
+  gladiatorum, aut irrisores, aut illusores quorumlibet: hæc sunt capita
+  iniquitatis, quæ pullulant principandi et spectandi et sentiendi
+  libidine<a name="NtA47" href="#Nt47"><sup>[47]</sup></a>, <span
+  class="sidenotel">1 Joh. 2, 16.</span>aut una, aut duabus earum, aut
+  simul omnibus; et vivitur male adversus tria et septem<a name="NtA48"
+  href="#Nt48"><sup>[48]</sup></a>, <span class="sidenotel">Ps. 143,
+  9.</span><i>psalterium decem chordarum</i> <!-- Page 38 --><span
+  class="pagenum"><a name="page38"></a>{38}</span>decalogum tuum, Deus
+  altissime et dulcissime. Sed quæ flagitia in te qui non corrumperis? aut
+  quæ adversus te facinora, cui noceri non potest? Sed hoc vindicas quod in
+  se homines perpetrant, quia etiam cum in te peccant, impie faciunt in
+  animas suas, <span class="sidenotel">Ps. 26, 12.</span><i>et mentitur
+  iniquitas sibi</i>, sive corrumpendo ac pervertendo naturam suam quam tu
+  fecisti et ordinasti, vel immoderate utendo concessis rebus, vel in non
+  concessa <span class="sidenotel">Rom. 1.</span><i>flagrando in eum usum
+  qui est contra naturam</i>; aut rei tenentur, animo et verbis sævientes
+  adversus te, et <span class="sidenotel">Act. 9, 5.</span><i>adversus
+  stimulum calcitrantes</i>; aut cum disruptis limitibus humanæ societatis,
+  lætantur audaces privatis conciliationibus aut diremptionibus, prout
+  quidque delectaverit aut offenderit. Et ea fiunt cum tu derelinqueris,
+  fons vitæ, qui es unus et verus creator et rector universitatis; et
+  privata superbia diligitur in parte<a name="NtA49"
+  href="#Nt49"><sup>[49]</sup></a> unum falsum. Itaque pietate humili
+  reditur in te, et purgas nos a consuetudine mala, et propitius es
+  peccatis confitentium, et <span class="sidenotel">Ps. 101,
+  21.</span><i>exaudis gemitus compeditorum</i>, et solvis a vinculis quæ
+  nobis fecimus, si jam non erigamus adversus te cornua falsæ libertatis,
+  <span class="sidenotel">Ps. 74, 5, 6.</span>avaritia<a name="NtA50"
+  href="#Nt50"><sup>[50]</sup></a> plus habendi, et damno totum amittendi;
+  amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.</div>
+  <p>17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates, sunt
+  peccata proficientium, quæ a bene judicantibus et vituperantur ex regula
+  perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut <!-- Page 39 --><span
+  class="pagenum"><a name="page39"></a>{39}</span>herba segetis. Et sunt
+  quædam similia vel flagitio vel facinori, et non sunt peccata; quia nec
+  te offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium: cum
+  conciliantur aliqua in usum vitæ congrua tempori, et incertum est an
+  libidine habendi; aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et
+  incertum est an libidine nocendi. Multa itaque facta quæ hominibus
+  improbanda viderentur, testimonio tuo approbata sunt; et multa laudata ab
+  hominibus, te teste damnantur: cum sæpe se aliter habet species facti, et
+  aliter facientis animus, atque articulus occulti<a name="NtA51"
+  href="#Nt51"><sup>[51]</sup></a> temporis. Cum vero aliquid tu repente
+  inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti,
+  quamvis causam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum
+  sit aliquorum hominum societatis; quis dubitet esse faciendum<a
+  name="NtA52" href="#Nt52"><sup>[52]</sup></a>, quando ea justa est
+  societas hominum, quæ servit tibi? Sed beati qui te imperasse sciunt.
+  Fiunt enim omnia a servientibus tibi, vel ad exhibendum quod ad præsens
+  opus est, vel ad futura prænuntianda<a name="NtA53"
+  href="#Nt53"><sup>[53]</sup></a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus.</div>
+  <p>18. Hæc ego nesciens, irridebam illos sanctos servos et Prophetas
+  tuos. Et quid agebam cum irridebam eos<a name="NtA54"
+  href="#Nt54"><sup>[54]</sup></a>, nisi ut irriderer abs te; sensim atque
+  paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum<a name="NtA55"
+  href="#Nt55"><sup>[55]</sup></a> plorare cum decerpitur, et matrem <!--
+  Page 40 --><span class="pagenum"><a name="page40"></a>{40}</span>ejus
+  arborem lacrymis lacteis? Quam tamen ficum si comedisset aliquis sanctus,
+  alieno<a name="NtA56" href="#Nt56"><sup>[56]</sup></a> sane, non suo
+  scelere decerptam, misceret visceribus, et anhelaret de illa angelos, imo
+  vero particulas<a name="NtA57" href="#Nt57"><sup>[57]</sup></a> Dei,
+  gemendo in oratione atque <!-- Page 41 --><span class="pagenum"><a
+  name="page41"></a>{41}</span>ructando<a name="NtA58"
+  href="#Nt58"><sup>[58]</sup></a>: quæ particulæ summi et veri Dei ligatæ
+  fuissent in illo pomo, nisi electi<a name="NtA59"
+  href="#Nt59"><sup>[59]</sup></a> sancti dente ac ventre solverentur. Et
+  credidi miser magis esse misericordiam præstandam fructibus terræ, quam
+  hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim esuriens<a name="NtA60"
+  href="#Nt60"><sup>[60]</sup></a> peteret, qui Manichæus non esset, quasi
+  <!-- Page 42 --><span class="pagenum"><a
+  name="page42"></a>{42}</span>capitali supplicio damnanda buccella
+  videretur, si ei daretur.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Planctus et somnium matris de filio.</div>
+  <p>19. Et <span class="sidenotel">Ps. 143, 7.</span><i>misisti manum tuam
+  ex alto</i>, et de hac profunda caligine <span class="sidenotel">Ps. 85,
+  13.</span><i>eruisti animam meam</i>, cum pro me fleret ad te mater mea
+  fidelis tua, amplius quam flent matres corporea funera. Videbat enim illa
+  mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex te; et exaudisti eam,
+  Domine. Exaudisti eam, nec despexisti lacrymas ejus, cum profluentes
+  rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis ejus; exaudisti
+  eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut vivere me
+  concederet<a href="#lv84">*</a> et habere secum eamdem mensam in domo;
+  quod nolle c&oelig;perat, aversans et detestans blasphemias erroris mei?
+  Vidit enim stantem se in quadam regula lignea, et advenientem ad se
+  juvenem splendidum, hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset
+  m&oelig;rens et m&oelig;rore confecta: qui cum causas quæsisset ab ea
+  m&oelig;stitiæ suæ quotidianarumque lacrymarum, docendi, ut assolet, non
+  discendi gratia, atque illa respondisset perditionem meam se plangere;
+  jussisse illum quo secura esset, atque admonuisse ut attenderet et
+  videret, ubi esset illa, ibi esse et me. Quod illa ubi attendit, vidit me
+  juxta se in eadem regula stantem. Unde hoc, nisi quia erant aures tuæ ad
+  cor ejus? O tu, bone omnipotens, qui sic curas unumquemque nostrum,
+  tanquam solum cures; et sic omnes, tanquam singulos!</p>
+
+  <p>20. Unde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad
+  id trahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod
+  eram; continuo sine aliqua hæsitatione, "Non, inquit: non enim mihi
+  dictum est, Ubi ille, ibi et tu; sed, Ubi tu, ibi et ille." Confiteor
+  tibi, Domine, recordationem meam quantum recolo, quod sæpe non tacui,
+  amplius me isto per matrem vigilantem responso tuo, quod tam vicina
+  interpretationis falsitate turbata non est, et tam cito vidit quod
+  videndum fuit, quod ego certe, antequam dixisset, non <!-- Page 43
+  --><span class="pagenum"><a name="page43"></a>{43}</span>videram; etiam
+  tum commotum fuisse, quam ipso somnio, quo feminæ piæ gaudium tanto post
+  futurum, ad consolationem tunc præsentis sollicitudinis, tanto ante
+  prædictum est. Nam novem ferme anni secuti sunt, quibus ego in illo limo
+  profundi ac tenebris falsitatis, cum sæpe surgere conarer, et gravius
+  alliderer, volutatus sum: cum tamen illa vidua casta, pia et sobria,
+  quales amas, jam quidem spe alacrior, sed fletu et gemitu non segnior,
+  non desineret horis omnibus orationum suarum de me plangere ad te; et
+  <span class="sidenotel">Ps. 87, 3.</span><i>intrabant in conspectum tuum
+  preces ejus</i>, et me tamen dimittebas adhuc volvi et involvi illa
+  caligine.</p>
+
+  <p><a name="Cap3_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo de ipsius conversione.</div>
+  <p><a name="Sec3_21"></a>21. Et dedisti alterum responsum interim, quod
+  recolo. Nam et multa prætereo, propter quod propero ad ea quæ me magis
+  urgent confiteri tibi, et multa non memini. Dedisti ergo alterum per
+  sacerdotem tuum, quemdam episcopum nutritum in Ecclesia, et exercitatum
+  in Libris tuis. Quem cum illa femina rogasset ut dignaretur mecum
+  colloqui, et refellere errores meos, et dedocere me mala, ac docere bona
+  (faciebat enim hoc, si quos forte idoneos invenisset); noluit ille,
+  prudenter sane, quantum sensi postea. Respondit enim me adhuc esse
+  indocilem, eo quod inflatus essem novitate hæresis illius, et nonnullis
+  quæstiunculis<a name="NtA61" href="#Nt61"><sup>[61]</sup></a> jam multos
+  imperitos exagitassem, sicut illa indicaverat ei. "Sed sine, inquit,
+  illum ibi, et tantum roga pro eo Dominum: ipse legendo reperiet quis ille
+  sit error, et quanta impietas." Simul etiam narravit se quoque parvulum a
+  seducta matre sua datum fuisse Manichæis, et omnes pene non legisse
+  tantum, verum etiam scriptitasse libros eorum; sibique apparuisse, nullo
+  contra disputante et convincente, quam esset illa secta fugienda; <!--
+  Page 44 --><span class="pagenum"><a name="page44"></a>{44}</span>itaque
+  fugisse. Quæ cum ille dixisset, atque illa nollet acquiescere, sed
+  instaret magis deprecando, et ubertim flendo, ut me videret, et mecum
+  dissereret: ille jam substomachans tædio, "Vade, inquit, a me; ita vivas:
+  fieri<a href="#lv85">*</a> non potest ut filius istarum lacrymarum
+  pereat." Quod illa ita se accepisse, inter colloquia sua mecum sæpe
+  recordabatur, ac si de c&oelig;lo sonuisset.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 45 --><span class="pagenum"><a name="page45"></a>{45}</span></p>
+
+<h3>LIBER QUARTUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
+  secum in eumdem errorem pertraxisse; tum etiam consuluisse mathematicos:
+  et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam æquum esset animi
+  dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem memorat, et mortis
+  ejus occasione, de vana et de solida amicitia et quam fluxa sint et
+  caduca terrena omnia, pluribus disserit. Mentionem facit librorum de
+  Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo sexto aut vigesimo septimo
+  conscriptorum; necnon quam facili negotio liberalium artium libros atque
+  Aristotelis Categorias, anno ætatis ferme vigesimo, per sese
+  intellexerit.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap4_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.</div>
+  <p>1. Per idem tempus annorum novem, ab undevigesimo anno ætatis meæ,
+  usque ad duodetrigesimum, seducebamur et seducebamus, falsi atque
+  fallentes in variis cupiditatibus; et palam per doctrinas quas liberales
+  vocant, occulte autem falso nomine religionis. Hic superbi, ibi
+  superstitiosi, ubique vani. Hac popularis gloriæ sectantes inanitatem,
+  usque ad theatricos plausus, et contentiosa carmina<a href="#lv86">*</a>,
+  et agonem coronarum fenearum, et spectaculorum nugas, et intemperantiam
+  libidinum: illac autem purgari nos ab istis sordibus expetentes, cum eis
+  qui appellarentur electi et sancti, afferremus escas, de quibus nobis in
+  officina<a name="NtA62" href="#Nt62"><sup>[62]</sup></a> aqualiculi sui
+  fabricarent angelos et deos per quos liberaremur<a name="NtA63"
+  href="#Nt63"><sup>[63]</sup></a>; et sectabar ista atque faciebam cum
+  amicis meis, per me ac mecum deceptis. Irrideant me arrogantes, et nondum
+  salubriter prostrati et <!-- Page 46 --><span class="pagenum"><a
+  name="page46"></a>{46}</span>elisi a te, Deus meus; ego tamen confitear
+  tibi dedecora mea in laude tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire
+  præsenti memoria præteritos circuitus erroris mei, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 49, 14.</span><i>immolare tibi hostiam
+  jubilationis</i>. Quid enim sum ego mihi sine te, nisi dux<a name="NtA64"
+  href="#Nt64"><sup>[64]</sup></a> in præceps? Aut quid sum cum mihi bene
+  est, nisi sugens lac tuum, aut fruens <span class="sidenotel">Joh. 6,
+  27.</span><i>te cibo qui non corrumpitur</i>? Et quis homo est quilibet
+  homo, cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et potentes; nos autem <span
+  class="sidenotel">Ps. 73, 21.</span><i>infirmi et inopes confiteamur
+  tibi</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam promittebat, contemnit.</div>
+  <p>2. Docebam in illis annis artem rhetoricam, et victoriosam
+  loquacitatem victus cupiditate vendebam. Malebam tamen, Domine, tu scis,
+  bonos habere discipulos, sicut appellantur boni: et eos sine dolo docebam
+  dolos; non quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro
+  capite nocentis. Et, Deus, vidisti de longinquo lapsantem in lubrico, et
+  in multo fumo scintillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio
+  <span class="sidenotel">Is. 42, 3. Mat. 12, 20. Ps. 4,
+  3.</span><i>diligentibus vanitatem, et quærentibus mendacium</i>, socius
+  eorum. In illis annis unam habebam, non eo quod legitimum vocatur,
+  conjugio cognitam, sed quam indagaverat vagus ardor, inops prudentiæ; sed
+  unam tamen, ei quoque servans tori fidem: in qua sane experirer exemplo
+  meo, quid distaret inter conjugalis placiti modum quod f&oelig;deratum
+  esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles etiam
+  contra votum nascitur, quamvis jam nata cogat se diligi.</p>
+
+  <p>3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire
+  placuisset, mandasse mihi nescio quem aruspicem, quid ei dare mercedis
+  vellem ut vincerem; me autem f&oelig;da illa sacramenta detestatum et
+  abominatum respondisse, nec si corona illa esset immortaliter aurea,
+  muscam pro victoria mea necari me sinere. Necaturus enim erat ille in
+  sacrificiis suis animantia, et illis honoribus invitaturus mihi
+  suffragatura dæmonia videbatur. Sed hoc quoque malum non ex tua
+  castitate<a name="NtA65" href="#Nt65"><sup>[65]</sup></a><a
+  href="#lv87">*</a> repudiavi, Deus cordis mei. Non enim amare te <!--
+  Page 47 --><span class="pagenum"><a name="page47"></a>{47}</span>noveram,
+  qui nisi fulgores corporeos<a name="NtA66"
+  href="#Nt66"><sup>[66]</sup></a> cogitare non noveram. Talibus enim
+  figmentis suspirans anima, nonne fornicatur abs te, et fidit in falsis<a
+  name="NtA67" href="#Nt67"><sup>[67]</sup></a>, et <i>pascit ventos</i>?
+  Sed videlicet sacrificari pro me nollem dæmonibus, quibus me illa
+  superstitione ipse sacrificabam. Quid est enim aliud, <span
+  class="sidenotel">Hos. 12, 1.</span><i>ventos pascere</i>, quam ipsos
+  pascere; hoc est, errando eis esse voluptati atque derisui?</p>
+
+  <p><a name="Cap4_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et rerum peritum revocatur.</div>
+  <p>4. Ideoque illos planos<a href="#lv88">*</a>, quos mathematicos
+  vocant, plane consulere non desistebam, quod quasi nullum eis esset
+  sacrificium, et nullæ preces ad aliquem spiritum ob divinationem
+  dirigerentur: quod tamen christiana et vera pietas consequenter repellit
+  et damnat. Bonum est enim confiteri tibi, Domine, et dicere, <span
+  class="sidenotel">Ps. 40, 5.</span><i>Miserere mei; cura animam meam,
+  quoniam peccavi tibi</i>; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia
+  tua, sed meminisse dominicæ vocis, <span class="sidenotel">Joh. 5,
+  14.</span><i>Ecce sanus factus es; jam noli peccare, ne quid tibi
+  deterius contingat</i>. Quam totam illi salubritatem interficere
+  conantur, cum dicunt: De c&oelig;lo tibi est inevitabilis causa peccandi;
+  et Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars. Scilicet, ut homo sine culpa
+  sit, caro et sanguis et superba putredo; culpandus sit autem c&oelig;li
+  ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic, nisi Deus noster,
+  suavitas et origo justitiæ, qui <span class="sidenotel">Mat. 16, 27. Rom.
+  2, 6.</span><i>reddis unicuique secundum opera ejus</i>, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 50, 19.</span><i>cor contritum et humiliatum non
+  spernis</i>?</p>
+
+  <p>inter lucem quod est Deus, et lucem quam fecit Deus, &amp;c. (Aug. c.
+  Faust. xxii. 8.) Alii Deum esse non posse, nisi corpus igneum putaverunt.
+  Alii [Manichæi] candorem lucis immensæ per infinita spatia usquequaque
+  porrectum, ex una tamen parte quasi nigro quodam cuneo fissum, duo
+  adversa regna opinantes, et talia rebus constituentes principia, cum suis
+  phantasmatis fabulati sunt. De verâ relig. §. 96. Sed nec iterum ideo
+  tibi non videatur Deus quod sol, quia sol tamquam rota quædam est, non
+  immensum lucis spatium; et dicas tibi, Ergo Deus infinitæ lucis est et
+  immensæ: ut quasi tendas ipsum solem, et facias illum non habere finem,
+  nec hac nec illac, nec sursum nec deorsum; et tamen lucem tibi immensam
+  proponas Deum: nec hoc est Deus. Aug. Serm. iv. §. 5.]</p>
+
+<p><!-- Page 48 --><span class="pagenum"><a name="page48"></a>{48}</span></p>
+
+  <p>5. Erat eo tempore vir sagax<a name="NtA68"
+  href="#Nt68"><sup>[68]</sup></a>, medicæ artis peritissimus, atque in ea
+  nobilissimus, qui proconsule<a href="#lv89">*</a> manu sua coronam illam
+  agonisticam imposuerat non sano capiti meo, sed non ut medicus. Nam
+  illius morbi tu sanator, qui <span class="sidenotel">1 Pet. 5, 5. Jac. 4,
+  6.</span><i>resistis superbis, humilibus autem das gratiam</i>. Numquid
+  tamen etiam per illum senem defuisti mihi, aut destitisti mederi animæ
+  meæ? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus sermonibus (erant enim
+  sine verborum cultu vivacitate sententiarum jucundi et graves) assiduus
+  et fixus inhærebam; ubi cognovit ex colloquio meo libris genethliacorum
+  esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos abjicerem, neque curam
+  et operam rebus utilibus necessariam, illi vanitati frustra impenderem:
+  dicens ita se illam didicisse, ut ejus professionem primis annis ætatis
+  suæ deferre voluisset, qua vitam degeret; et si Hippocratem
+  intellexisset, et illas utique litteras potuisse intelligere<a
+  href="#lv90">*</a>: et tamen non ob aliam causam se postea, illis
+  relictis, medicinam assecutum, nisi quod eas falsissimas comperisset, et
+  nollet vir gravis decipiendis hominibus victum quærere. "At tu, inquit,
+  quo te in hominibus sustentas<a href="#lv91">*</a>, rhetoricam tenes;
+  hanc autem fallaciam libero studio, non necessitate rei familiaris
+  sectaris; quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecte
+  discere elaboravi, quam ex ea sola vivere volui." A quo ego cum quæsissem
+  quæ causa ergo faceret ut multa inde vera pronuntiarentur; respondit
+  ille, ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum natura usquequaque
+  diffusam. Si enim de paginis<a href="#lv92">*</a> poetæ cujuspiam longe
+  aliud canentis atque intendentis, cum forte quis consulit, mirabiliter
+  consonus negotio sæpe versus exiret; mirandum non esse dicebat, si ex
+  anima humana, superiore aliquo instinctu, nesciente quid in se fieret,
+  non arte sed sorte sonaret aliquid quod interrogantis rebus factisque
+  concineret.</p>
+
+  <p>6. Et hoc quidem ab illo vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse
+  postea per meipsum quærerem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec
+  ipse, nec charissimus meus Nebridius, adolescens valde bonus et valde
+  castus<a name="NtA69" href="#Nt69"><sup>[69]</sup></a><a
+  href="#lv93">*</a>, irridens totum illud divinationis genus, persuadere
+  mihi potuerunt ut hæc abjicerem: quoniam me amplius ipsorum auctorum
+  movebat auctoritas; et nullum certum quale quærebam <!-- Page 49 --><span
+  class="pagenum"><a name="page49"></a>{49}</span>documentum adhuc
+  inveneram, quo mihi sine ambiguitate appareret, quæ ab eis consultis vera
+  dicerentur, forte vel sorte, non arte inspectorum siderum dici.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus involverat; eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia sacramenti Baptismi.</div>
+  <p>7. In illis annis, quo primum tempore in municipio quo natus sum
+  docere c&oelig;peram, comparaveram amicum societate studiorum nimis
+  charum, coævum mihi et conflorentem flore adolescentiæ. Mecum puer
+  creverat, et pariter in scholam ieramus, pariterque luseramus. Sed nondum
+  erat sic amicus, quanquam ne tunc quidem sicuti est vera amicitia; quia
+  non est vera, nisi cum eam tu agglutinas inter inhærentes tibi, <span
+  class="sidenotel">Rom. 5, 5.</span><i>charitate diffusa in cordibus
+  nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis</i>. Sed tamen dulcis
+  erat nimis, cocta<a href="#lv94">*</a> fervore parilium studiorum. Nam et
+  a fide vera, quam non germanitus et penitus adolescens tenebat,
+  deflexeram ego eum in superstitiosas fabellas et perniciosas, propter
+  quas plangebat me mater. Mecum jam errabat in animo homo ille, et non
+  poterat anima mea sine illo. Et ecce tu imminens dorso fugitivorum
+  tuorum, <span class="sidenotel">Ps. 93, 1.</span><i>Deus ultionum</i> et
+  fons misericordiarum simul, qui convertis<a href="#lv95">*</a> nos ad te
+  miris modis; ecce abstulisti hominem de hac vita, cum vix explevisset
+  annum in amicitia mea, suavi<a href="#lv96">*</a> mihi super omnes
+  suavitates illius vitæ meæ.</p>
+
+  <p><a name="Sec4_8"></a>8. <span class="sidenotel">Ps. 105,
+  2.</span><i>Quis laudes tuas enumerat</i> unus, in se uno quas expertus
+  est? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam investigabilis <span
+  class="sidenotel">Ps. 35, 7.</span><i>abyssus judiciorum tuorum</i>? Cum
+  enim laboraret ille febribus, jacuit diu sine sensu in sudore letali. Et
+  cum desperaretur, baptizatus est nesciens, me non curante, et præsumente
+  id retinere potius animam ejus quod a me acceperat, non quod in
+  nescientis corpore fiebat. Longe autem aliter erat; nam recreatus est et
+  salvus factus. Statimque ut primum cum eo loqui potui (potui autem mox ut
+  ille potuit, quando non discedebam, et nimis pendebamus ex invicem),
+  tentavi apud illum irridere, tanquam et illo irrisuro<a name="NtA70"
+  href="#Nt70"><sup>[70]</sup></a> mecum Baptismum quem <!-- Page 50
+  --><span class="pagenum"><a name="page50"></a>{50}</span>acceperat mente
+  atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille
+  ita me exhorruit ut inimicum, admonuitque mirabili et repentina
+  libertate, ut si amicus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego
+  autem stupefactus atque turbatus, distuli omnes motus meos, ut
+  convalesceret prius, essetque idoneus viribus valetudinis cum quo agere
+  possem quod vellem. Sed ille abreptus dementiæ meæ, ut apud te servaretur
+  consolationi meæ, post paucos dies, me absente, repetitur febribus et
+  defungitur.</p>
+
+  <p><a name="Sec4_9"></a>9. Quo dolore contenebratum est cor meum; et
+  quidquid aspiciebam, mors erat. Et erat mihi patria supplicium, et
+  paterna domus mira infelicitas; et quidquid cum illo communicaveram, sine
+  illo in cruciatum immanem verterat. Expetebant eum undique oculi mei, et
+  non dabatur mihi; et oderam omnia, quia non haberent eum, nec mihi jam
+  dicere poterant: Ecce veniet, sicut cum viveret, quando absens erat.
+  Factus eram ipse mihi magna quæstio, et interrogabam <span
+  class="sidenotel">Ps. 41, 6.</span><i>animam meam quare tristis
+  esset</i>, et <i>quare conturbaret me</i> valde; et nihil noverat
+  respondere mihi. Et si dicebam, <i>Spera in Deum</i>; juste non
+  obtemperabat: quia verior erat et melior homo quem charissimum amiserat,
+  quam phantasma<a name="NtA71" href="#Nt71"><sup>[71]</sup></a> in quod
+  sperare jubebatur. Solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo
+  in deliciis animi mei.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Cur fletus dulcis miseris.</div>
+  <p>10. Et nunc, Domine, jam illa transierunt, et tempore lenitum est
+  vulnus meum. Possumne audire abs te qui veritas es, et admovere aurem
+  cordis mei ori tuo, ut dicas mihi cur fletus dulcis sit miseris? An tu,
+  quamvis ubique adsis, longe abjecisti a te miseriam nostram? Et tu in te
+  manes; nos autem in experimentis volvimur. Et tamen nisi ad aures tuas
+  ploraremus, nihil residui de spe nostra fieret. Unde igitur suavis
+  fructus de amaritudine vitæ carpitur, gemere et flere, et suspirare et
+  conqueri? An hoc ibi<a href="#lv97">*</a> dulce est, quod speramus
+  exaudire te? Recte istud in precibus, quia desiderium perveniendi habent.
+  Numquid in dolore amissæ rei et luctu quo tunc operiebar? Neque enim
+  sperabam reviviscere illum, aut <!-- Page 51 --><span class="pagenum"><a
+  name="page51"></a>{51}</span>hoc petebam lacrymis; sed tantum dolebam et
+  flebam. Miser enim eram, et amiseram gaudium meum. An et fletus res amara
+  est, et præ fastidio rerum quibus prius fruebamur, et tunc dum ab eis
+  abhorremus, delectat?</p>
+
+  <p><a name="Cap4_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Quantus ex amici morte dolor.</div>
+  <p>11. Quid autem ista loquor? Non enim tempus quærendi nunc est, sed
+  confitendi tibi. Miser eram, et miser est omnis animus vinctus amicitia
+  rerum mortalium; et dilaniatur cum eas amittit, et tunc sentit miseriam
+  qua miser est et antequam amittat eas. Sic ego eram illo tempore, et
+  flebam amarissime, et requiescebam in amaritudine. Ita miser eram, et
+  habebam chariorem illo amico meo vitam ipsam miseram<a name="NtA72"
+  href="#Nt72"><sup>[72]</sup></a>. Nam quamvis eam mutare vellem, nollem
+  tamen amittere magis quam illum. Et nescio an vellem vel pro illo, sicut
+  de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui vellent pro invicem
+  vel simul mori, quia morte pejus eis erat non simul vivere. Sed in me
+  nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat; et tædium vivendi
+  erat in me gravissimum, et moriendi metus. Credo quo magis illum amabam,
+  eo magis mortem, quæ mihi eum abstulerat, tanquam atrocissimam inimicam,
+  oderam et timebam; et eam repente consumpturam omnes homines putabam,
+  quia illum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus meus:
+  ecce intus vide quia memini, spes mea, qui me mundas a talium affectionum
+  immunditia, dirigens <span class="sidenotel">Ps. 24, 15.</span><i>oculos
+  meos ad te</i>, et <i>evellens de laqueo pedes meos</i>. Mirabar enim
+  cæteros mortales vivere, quia ille, quem quasi non moriturum dilexeram,
+  mortuus erat; et me magis, quia illi alter eram, vivere illo mortuo
+  mirabar. Bene quidam dixit de amico suo: "Dimidium animæ meæ<a
+  name="NtA73" href="#Nt73"><sup>[73]</sup></a>." Nam ego sensi animam meam
+  et animam illius unam fuisse animam in duobus corporibus<a name="NtA74"
+  href="#Nt74"><sup>[74]</sup></a>: et ideo mihi horrori erat vita, quia
+  nolebam dimidius vivere; et ideo forte mori metuebam, ne totus ille
+  moreretur quem multum amaveram<a name="NtA75"
+  href="#Nt75"><sup>[75]</sup></a>.</p>
+
+<p><!-- Page 52 --><span class="pagenum"><a name="page52"></a>{52}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap4_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Impatientia doloris mutat locum.</div>
+  <p>12. O dementiam nescientem diligere homines humaniter! o stultum
+  hominem immoderate humana patientem, quod ego tunc eram! Itaque æstuabam,
+  suspirabam, flebam, turbabar; nec requies erat, nec consilium. Portabam
+  enim conscissam<a href="#lv98">*</a> et cruentam animam meam, impatientem
+  a me portari; et ubi eam ponerem non inveniebam. Non in am&oelig;nis
+  nemoribus, non in ludis atque cantibus, nec in suave olentibus locis, nec
+  in conviviis apparatis, neque in voluptate cubilis et lecti, non denique
+  in libris atque carminibus acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux; et
+  quidquid non erat quod ille erat, improbum et odiosum erat, præter
+  gemitum et lacrymas. Nam in eis solis aliquantula requies. Ubi autem inde
+  auferebatur anima mea, onerabat me grandis sarcina miseriæ. Ad te<a
+  href="#lv99">*</a>, Domine, levanda erat et curanda, sciebam; sed nec
+  volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid solidum et
+  firmum, cum de te cogitabam. Non enim tu eras, sed vanum phantasma<a
+  name="NtA76" href="#Nt76"><sup>[76]</sup></a>, et error meus erat Deus
+  meus. Si conabar eam ibi ponere ut requiesceret, per inane labebatur, et
+  iterum ruebat super me; et ego mihi remanseram infelix locus, ubi nec
+  esse possem, nec inde recedere. Quo enim cor meum fugeret a corde meo?
+  quo a me ipso fugerem? quo me non sequerer? Et tamen fugi de patria.
+  Minus enim eum quærebant oculi mei, ubi videre non solebant; atque a
+  Thagastensi oppido veni Carthaginem.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur.</div>
+  <p>13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur; per sensus nostros
+  faciunt in animo mira opera. Ecce veniebant et præteribant de die in
+  diem, et veniendo et prætereundo inserebant mihi species alias et alias
+  memorias, et paulatim resarciebant me pristinis generibus delectationum,
+  quibus cedebat dolor meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii,
+  causæ tamen aliorum dolorum<a name="NtA77"
+  href="#Nt77"><sup>[77]</sup></a>. Nam unde me facillime et in intima
+  dolor ille penetraverat, nisi quia <span class="sidenotel">fors. Job 16,
+  14.</span><i>fuderam in arenam animam meam</i>, diligendo moriturum ac si
+  non moriturum? Maxime quippe me reparabant atque recreabant aliorum
+  amicorum solatia, cum quibus amabam quod pro te amabam: et hoc erat
+  ingens fabula et longum mendacium, cujus adulterina confricatione
+  corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. Sed illa mihi fabula non
+  moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. Alia erant quæ in eis <!--
+  Page 53 --><span class="pagenum"><a name="page53"></a>{53}</span>amplius
+  capiebant animum: colloqui et corridere, et vicissim benevole obsequi;
+  simul legere libros dulciloquos, simul nugari, et simul honestari;
+  dissentire interdum sine odio, tanquam ipse homo secum, atque ipsa
+  rarissima dissensione condire consensiones plurimas; docere aliquid
+  invicem, aut discere ab invicem; desiderare absentes cum molestia,
+  suscipere venientes cum lætitia: his atque hujusmodi signis a corde
+  amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos, et
+  mille motus gratissimos, quasi fomitibus conflare animos, et ex pluribus
+  unum facere.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.</div>
+  <p>14. Hoc est quod diligitur in amicis; et sic diligitur, ut rea sibi
+  sit humana conscientia, si non amaverit redamantem, aut si amantem non
+  redamaverit, nihil quærens ex ejus corpore præter indicia benevolentiæ.
+  Hinc ille luctus, si quis moriatur; et tenebræ dolorum, et versa
+  dulcedine in amaritudinem cor madidum, et ex amissa vita morientium mors
+  viventium. Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te.
+  Solus enim nullum charum amittit, cui omnes in illo chari sunt, qui non
+  amittitur. Et quis est iste, nisi Deus noster, Deus qui <span
+  class="sidenotel">Gen. 2, 24.</span><i>fecit c&oelig;lum et terram</i>,
+  et <span class="sidenotel">Jer. 23, 24.</span><i>implet ea</i><a
+  name="NtA78" href="#Nt78"><sup>[78]</sup></a>, quia implendo ea fecit ea?
+  Te nemo amittit, nisi qui dimittit: et qui dimittit, quo it, aut quo
+  fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit legem tuam in
+  p&oelig;na sua? Et <span class="sidenotel">Ps. 118, 142.</span><i>lex tua
+  veritas</i>, et <span class="sidenotel">Joh. 14, 6.</span><i>veritas
+  tu</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere.</div>
+  <p>15. <span class="sidenotel">Ps. 79, 20.</span><i>Deus virtutum,
+  converte nos, et ostende faciem tuam et salvi erimus.</i> Nam
+  quoquoversum se verterit anima hominis, ad dolores<a name="NtA79"
+  href="#Nt79"><sup>[79]</sup></a> figitur alibi præterquam in te, tametsi
+  figitur in pulchris extra te et extra se. Quæ tamen nulla essent nisi
+  essent abs te, quæ oriuntur et occidunt, et oriendo quasi esse incipiunt,
+  et crescunt ut perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non<a
+  href="#lv100">*</a> omnia senescunt, et omnia intereunt. Ergo cum
+  oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter crescunt ut sint, eo magis
+  festinant ut non sint: sic est modus eorum. Tantum dedisti eis, quia
+  partes sunt rerum, quæ non sunt omnes simul; sed decedendo ac succedendo
+  agunt omnes universum, cujus partes sunt. Ecce sic peragitur et sermo
+  noster per signa sonantia. Non enim erit totus sermo, si unum verbum non
+  decedat cum sonuerit partes suas, ut succedat aliud. Laudet te ex illis
+  anima mea, Deus creator omnium; sed non <!-- Page 54 --><span
+  class="pagenum"><a name="page54"></a>{54}</span>in eis infigatur glutine
+  amoris per sensus corporis. Eunt enim quo ibant, ut non sint<a
+  href="#lv101">*</a>, et conscindunt eam desideriis pestilentiosis;
+  quoniam ipsa esse vult, et requiescere amat in eis quæ amat<a
+  name="NtA80" href="#Nt80"><sup>[80]</sup></a>. In illis autem non est
+  ubi: quia non stant, fugiunt; et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis
+  ea comprehendit, vel cum præsto sunt? Tardus est enim sensus carnis,
+  quoniam sensus carnis est, et ipse est modus ejus. Sufficit ad aliud ad
+  quod factus est: ad illud autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab
+  initio debito usque ad finem debitum. In verbo enim tuo per quod
+  creantur, ibi audiunt: Hinc, et hucusque.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.</div>
+  <p>16. Noli esse vana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis, tumultu
+  vanitatis tuæ. Audi et tu: Verbum ipsum clamat ut redeas; et ibi est
+  locus quietis imperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non
+  deserat. Ecce illa discedunt, ut alia succedant, et omnibus suis partibus
+  constet infima universitas. Numquid ego aliquo discedo? ait Verbum Dei.
+  Ibi fige mansionem tuam; ibi commenda quidquid inde habes, anima mea,
+  saltem fatigata fallaciis. Veritati commenda quidquid tibi est a
+  veritate, et non perdes aliquid; et reflorescent putria tua, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 102, 3.</span><i>sanabuntur omnes languores
+  tui</i>, et fluxa tua reformabuntur, et renovabuntur, et constringentur
+  ad te: et non te deponent quo descendunt; sed stabunt tecum, et
+  permanebunt ad semper stantem ac <span class="sidenotel">1 Pet. 1,
+  23.</span><i>permanentem Deum</i>.</p>
+
+  <p>17. Utquid perversa sequeris carnem tuam? Ipsa te sequatur conversa.
+  Quidquid per illam sentis, in parte est; et ignoras totum cujus hæ partes
+  sunt; et delectant te tamen. Sed si ad totum comprehendendum esset
+  idoneus sensus carnis tuæ, ac non et ipse in parte universi accepisset
+  pro p&oelig;na tua justum modum, velles ut transiret quidquid existit in
+  præsentia, ut magis tibi omnia<a name="NtA81"
+  href="#Nt81"><sup>[81]</sup></a> placerent. Nam et quod loquimur, per
+  eumdem sensum carnis audis; et non vis utique stare syllabas, sed
+  transvolare, ut aliæ veniant, et totum audias<a name="NtA82"
+  href="#Nt82"><sup>[82]</sup></a>. Ita, semper omnia quibus unum aliquid
+  constat, et non simul sunt omnia ea quibus constat; plus delectant omnia
+  quam singula, si possint sentiri omnia. Sed longe <!-- Page 55 --><span
+  class="pagenum"><a name="page55"></a>{55}</span>his melior qui fecit
+  omnia, et ipse est Deus noster; et non discedit, quia nec succeditur
+  ei.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum.</div>
+  <p><a name="Sec4_18"></a>18. Si placent corpora, Deum ex illis lauda, et
+  in artificem eorum retorque amorem<a name="NtA83"
+  href="#Nt83"><sup>[83]</sup></a>; ne in his quæ tibi placent, tu
+  displiceas. Si placent animæ, in Deo amentur: quia et ipsæ mutabiles
+  sunt, et in illo fixæ stabiliuntur; alioquin irent et perirent. In illo
+  ergo amentur; et rape ad eum tecum quas potes, et dic eis: "Hunc amemus,
+  hunc amemus; ipse fecit hæc, et non est longe. Non enim fecit atque
+  abiit, sed ex illo in illo sunt<a name="NtA84"
+  href="#Nt84"><sup>[84]</sup></a>. Ecce ubi est<a href="#lv102">*</a>, ubi
+  sapit veritas. Intimus cordi est; sed cor erravit ab eo. <span
+  class="sidenotel">Is. 46, 8.</span><i>Redite, prævaricatores, ad
+  cor</i><a name="NtA85" href="#Nt85"><sup>[85]</sup></a>, et inhærete illi
+  qui fecit vos. State cum eo, et stabitis: requiescite in eo, et quieti
+  eritis. Quo itis in aspera? quo itis? Bonum quod amatis, ab illo<a
+  name="NtA86" href="#Nt86"><sup>[86]</sup></a> est: sed quantum est ad
+  illum, bonum est et suave; sed amarum erit juste, quia injuste amatur
+  deserto illo, quidquid ab illo est<a name="NtA87"
+  href="#Nt87"><sup>[87]</sup></a>. Quo vobis adhuc et adhuc ambulare vias
+  difficiles et laboriosas? Non est requies ubi quæritis eam. Quærite quod
+  quæritis: sed ibi non est ubi quæritis. Beatam vitam quæritis in regione
+  mortis; non est illic. Quomodo enim beata vita, ubi nec vita?"</p>
+
+  <p>19. "Et descendit huc ipsa Vita nostra, et tulit mortem nostram, et
+  occidit eam de abundantia vitæ suæ: et tonuit clamans, ut redeamus hinc
+  ad eum in illud secretum unde <!-- Page 56 --><span class="pagenum"><a
+  name="page56"></a>{56}</span>processit ad nos, in ipsum primum virginalem
+  uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne esset semper
+  mortalis; et <span class="sidenotel">Ps. 18, 6.</span><i>inde velut
+  sponsus procedens de thalamo suo, exsultavit ut gigas ad currendam
+  viam</i>. Non enim tardavit, sed cucurrit; clamans dictis, factis, morte,
+  vita, descensu, ascensu; clamans ut redeamus ad eum. Et discessit ab
+  oculis, ut redeamus ad cor, et inveniamus eum. Abscessit enim, et ecce
+  hic est. Noluit nobiscum diu esse, et non reliquit nos. Illuc enim
+  abscessit, unde nunquam recessit, quia <span class="sidenotel">Joh. 1,
+  10.</span><i>mundus per eum factus est</i>; et <i>in hoc mundo erat</i>,
+  et <span class="sidenotel">1 Tim. 1, 15.</span><i>venit in hunc mundum
+  peccatores salvos facere</i>; cui confitetur anima mea, <span
+  class="sidenotel">Ps. 40, 5.</span><i>et sanat eam<a href="#lv103">*</a>,
+  quia peccavit illi</i>. <span class="sidenotel">Ps. 4, 3.</span><i>Filii
+  hominum usquequo graves corde?</i> Numquid et post descensum<a
+  href="#lv104">*</a> vitæ non vultis ascendere et vivere? Sed quo
+  ascenditis<a name="NtA88" href="#Nt88"><sup>[88]</sup></a>, quando <i>in
+  alto estis</i>, et <span class="sidenotel">Ps. 72, 9.</span><i>posuistis
+  in c&oelig;lum os vestrum</i>? Descendite, ut ascendatis<a name="NtA89"
+  href="#Nt89"><sup>[89]</sup></a>, et ascendatis ad Deum. Cecidistis enim,
+  ascendendo contra eum. Dic eis ista, ut plorent <span
+  class="sidenotel">Ps. 83, 7.</span><i>in convalle plorationis</i>, et sic
+  eos rape tecum ad Deum; quia de Spiritu ejus hæc dicis eis, si dicis
+  ardens igne charitatis.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Amor unde proveniat.</div>
+  <p>20. Hæc tunc non noveram, et amabam pulchra inferiora, et ibam in
+  profundum, et dicebam amicis meis: Num amamus aliquid, nisi pulchrum?
+  Quid est ergo pulchrum? et quid est pulchritudo? Quid est quod nos
+  allicit et conciliat rebus quas amamus? Nisi enim esset in eis decus et
+  species, nullo modo nos ad se moverent. Et animadvertebam et videbam in
+  ipsis corporibus aliud esse quasi totum, et ideo pulchrum; aliud autem
+  quod ideo deceret, quoniam apte accommodaretur alicui, sicut pars
+  corporis ad universum suum, aut calceamentum ad pedem, et similia. Et
+  ista consideratio scaturivit in animo meo ex intimo corde meo; et scripsi
+  <!-- Page 57 --><span class="pagenum"><a
+  name="page57"></a>{57}</span>libros de Pulchro et Apto; puto, duos aut
+  tres. Tu scis, Deus: nam excidit mihi. Non enim habemus eos; sed
+  aberraverunt a nobis, nescio quomodo.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc amaverat.</div>
+  <p>21. Quid est autem quod me movit, Domine Deus meus, ut ad Hierium<a
+  href="#lv105">*</a> Romanæ urbis oratorem scriberem illos libros, quem
+  non noveram facie, sed amaveram hominem ex doctrinæ fama quæ illi clara
+  erat, et quædam verba ejus audieram, et placuerant mihi? Sed magis quia
+  placebat aliis, et efferebant eum laudibus, stupentes quod ex homine
+  syro, docto prius Græcæ facundiæ, postea in Latina etiam dictor<a
+  href="#lv106">*</a> mirabilis exstitisset, et esset scientissimus rerum
+  ad studium sapientiæ pertinentium, mihi placebat. Laudatur homo, et
+  amatur absens. Utrumnam ab ore laudantis intrat in cor audientis amor
+  ille? Absit: sed ex amante alio accenditur alius. Hinc enim amatur qui
+  laudatur, dum non fallaci corde laudatoris prædicari creditur; id est,
+  cum amans eum laudat.</p>
+
+  <p>22. Sic enim tunc amabam homines ex hominum judicio; non enim ex tuo,
+  Deus meus, in quo nemo fallitur. Sed tamen, cur non sicut auriga nobilis,
+  sicut venator studiis popularibus diffamatus; sed longe aliter et
+  graviter, et ita quemadmodum et me laudari vellem? Non autem vellem ita
+  laudari et amari me, ut histriones; quanquam eos et ipse laudarem et
+  amarem: sed eligens latere, quam ita notus esse; et vel haberi odio, quam
+  sic amari. Ubi distribuuntur ista pondera variorum et diversorum amorum
+  in anima una? Quid est quod amo in alio, quod rursus, nisi odissem, non a
+  me detestarer et repellerem, cum sit uterque nostrum homo? Non enim,
+  sicut equus bonus amatur ab eo qui nollet hoc esse, etiam si posset; hoc
+  et de histrione dicendum est, qui naturæ nostræ socius est. Ergone amo in
+  homine quod odi esse, cum sim homo? Grande profundum est ipse homo, <span
+  class="sidenotel">Mat. 10, 30.</span><i>cujus</i> etiam <i>capillos</i>
+  tu, Domine, <i>numeratos</i> habes, et non minuuntur in te: et tamen
+  capilli ejus magis numerabiles sunt, quam affectus ejus, et motus cordis
+  ejus.</p>
+
+  <p>23. At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic amabam, ut vellem me
+  esse talem; et errabam typho, et <span class="sidenotel">Eph. 4,
+  14.</span><i>circumferebar omni vento</i>, et nimis occulte gubernabar
+  abs te. Et unde scio, et unde certus confiteor tibi quod illum in amore
+  laudantium magis amaveram, quam in rebus ipsis de quibus laudabatur? Quia
+  si non laudatum vituperarent eum iidem <!-- Page 58 --><span
+  class="pagenum"><a name="page58"></a>{58}</span>ipsi, et vituperando
+  atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer in eum et non
+  excitarer. Et certe res non aliæ forent, nec homo ipse alius; sed
+  tantummodo alius affectus narrantium. Ecce ubi jacet anima infirma,
+  nondum hærens soliditati veritatis. Sicut auræ linguarum flaverint a
+  pectoribus opinantium; ita fertur et vertitur, torquetur ac retorquetur,
+  et obnubilatur ei lumen, et non cernitur veritas. Et ecce est ante nos.
+  Et magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi viro
+  innotescerent. Quæ si probaret, flagrarem magis; si autem improbaret,
+  sauciaretur cor vanum et inane soliditatis tuæ. Et tamen pulchrum illud
+  atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo versabam, ob os
+  contemplationis meæ<a href="#lv107">*</a>, et nullo collaudatore
+  mirabar.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit capere spiritualia.</div>
+  <p>24. Sed tantæ rei cardinem in arte tua nondum videbam, Omnipotens,
+  <span class="sidenotel">Ps. 135, 4.</span><i>qui facis mirabilia
+  solus</i>: et ibat animus meus per formas corporeas; et "pulchrum," quod
+  per seipsum, "aptum" autem, quod ad aliquid accommodatum, deceret,
+  definiebam et distinguebam, et exemplis corporeis astruebam. Et converti
+  me ad animi naturam; et non me sinebat falsa opinio quam de spiritualibus
+  habebam, verum cernere. Et irruebat in oculos ipsa vis veri, et avertebam
+  palpitantem mentem ab incorporea re ad lineamenta, et colores, et
+  tumentes magnitudines. Et quia non poteram ea videre in animo, putabam me
+  non posse videre animum meum. Et cum in virtute pacem amarem, in
+  vitiositate autem odissem discordiam; in illa unitatem, in ista quamdam
+  divisionem notabam. Inque illa unitate mens rationalis<a name="NtA90"
+  href="#Nt90"><sup>[90]</sup></a> et natura veritatis ac summi boni mihi
+  esse videbatur: in ista vero divisione irrationabilis vitæ<a
+  href="#lv108">*</a> nescio quam substantiam et naturam summi mali, quæ
+  non solum esset substantia, sed omnino vita esset, et tamen abs te non
+  esset, Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam
+  monadem appellabam, tanquam sine ullo sexu<a name="NtA91"
+  href="#Nt91"><sup>[91]</sup></a> mentem<a href="#lv109">*</a>; hanc vero
+  dyadem, iram in facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid
+  loquerer. Non enim noveram neque didiceram, nec ullam substantiam malum
+  esse,</p>
+
+<p><!-- Page 59 --><span class="pagenum"><a name="page59"></a>{59}</span></p>
+
+  <p>nec ipsam mentem nostram summum atque incommutabile bonum.</p>
+
+  <p>25. Sicut enim facinora sunt, si vitiosus est ille animi motus, in quo
+  est impetus, et se jactat insolenter ac turbide; et flagitia, si est
+  immoderata illa animæ affectio, qua carnales hauriuntur voluptates: ita
+  errores et falsæ opiniones vitam contaminant, si rationalis mens ipsa
+  vitiosa est; qualis in me tunc erat, nesciente alio lumine illam
+  illustrandam esse ut sit particeps veritatis, quia non est ipsa natura
+  veritatis. Quoniam <span class="sidenotel">Ps. 17, 29.</span><i>tu
+  illuminabis lucernam meam, Domine; Deus meus, illuminabis tenebras meas:
+  et de plenitudine tua nos omnes accepimus. <span class="sidenotel">Joh.
+  1, 16. 9.</span>Es enim tu lumen verum quod illuminat omnem hominem
+  venientem in hunc mundum; <span class="sidenotel">Jac. 1, 17.</span>quia
+  in te non est transmutatio, nec momenti obumbratio.</i></p>
+
+  <p><a name="Sec4_26"></a>26. Sed ego conabar ad te, et repellebar abs te,
+  ut saperem mortem, quoniam <span class="sidenotel">1 Pet. 5, 5. Jac. 4,
+  6.</span><i>superbis resistis</i>. Quid autem superbius, quam ut
+  assererem mira dementia me id esse naturaliter quod tu es<a name="NtA92"
+  href="#Nt92"><sup>[92]</sup></a>? Cum enim ego essem mutabilis, et eo
+  mihi manifestum esset, quod ideo utique sapiens esse cupiebam, ut ex
+  deteriore melior fierem; malebam tamen etiam te opinari mutabilem, quam
+  me non hoc esse quod tu es. Itaque repellebar, et resistebas ventosæ
+  cervici meæ: et imaginabar formas corporeas, et caro carnem<a
+  name="NtA93" href="#Nt93"><sup>[93]</sup></a> accusabam, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 77, 39.</span><i>spiritus ambulans <!-- Page 60
+  --><span class="pagenum"><a name="page60"></a>{60}</span>nondum
+  revertebar</i> ad te; et ambulando ambulabam in ea quæ non sunt, neque in
+  te, neque in me, neque in corpore; neque mihi creabantur a veritate tua,
+  sed a mea vanitate fingebantur ex corpore: et dicebam parvulis fidelibus
+  tuis, civibus meis, a quibus nesciens exsulabam, dicebam illis garrulus
+  et ineptus, Cur ergo errat anima quam fecit Deus? Et mihi nolebam dici,
+  Cur ergo errat Deus? Et contendebam magis incommutabilem tuam substantiam
+  coactam errare, quam meam mutabilem sponte deviasse, et p&oelig;na errare
+  confitebar<a href="#lv110">*</a>.<a name="NtA94"
+  href="#Nt94"><sup>[94]</sup></a></p>
+
+  <p>27. Et eram ætate annorum fortasse viginti sex aut septem, cum illa
+  volumina scripsi, volvens apud me corporalia figmenta, obstrepentia
+  cordis mei auribus; quas intendebam, dulcis veritas, in interiorem
+  melodiam tuam, cogitans de "pulchro et apto," et <span
+  class="sidenotel">Joh. 3, 29.</span><i>stare</i> cupiens <i>et audire</i>
+  te, et <i>gaudio gaudere propter vocem sponsi</i>, et non poteram: quia
+  vocibus erroris mei rapiebar foras, et pondere superbiæ meæ in ima
+  decidebam. Non enim <span class="sidenotel">Ps. 50, 10.</span><i>dabas
+  auditui meo gaudium et lætitiam</i>, aut <i>exsultabant ossa mea</i>, quæ
+  <i>humiliata</i> non erant.</p>
+
+  <p><a name="Cap4_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se intellexit.</div>
+  <p>28. Et quid mihi proderat quod annos natus ferme viginti, cum in manus
+  meas venissent Aristotelica quædam, quas appellant decem Categorias,
+  (quarum nomine, cum eas rhetor Carthaginensis magister meus buccis typho
+  crepantibus commemoraret, et alii qui docti habebantur, tanquam in nescio
+  quid magnum et divinum suspensus inhiabam,) legi eas solus et intellexi?
+  Quas cum contulissem cum eis qui se dicebant vix eas, magistris
+  eruditissimis, non loquentibus tantum, sed multa in pulvere
+  depingentibus, intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam
+  ego solus apud meipsum legens cognoveram. Et satis aperte mihi videbantur
+  loquentes de substantiis, sicuti est homo; et quæ in illis essent, sicuti
+  est <!-- Page 61 --><span class="pagenum"><a
+  name="page61"></a>{61}</span>figura hominis, qualis sit; et statura, quot
+  pedum sit; et cognatio, cujus frater sit; aut ubi sit constitutus; aut
+  quando natus; aut stet, aut sedeat; aut calceatus vel armatus sit; aut
+  aliquid faciat; aut patiatur aliquid: et quæcumque in his novem
+  generibus, quorum exempli gratia quædam posui, vel in ipso substantiæ
+  genere innumerabilia reperiuntur.</p>
+
+  <p>29. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat? cum etiam te, Deus meus,
+  mirabiliter simplicem atque incommutabilem, illis decem prædicamentis
+  putans quidquid esset omnino comprehensum, sic intelligere conarer, quasi
+  et tu subjectus esses magnitudini tuæ aut pulchritudini, ut illa essent
+  in te quasi in subjecto, sicut in corpore; cum tua magnitudo et tua
+  pulchritudo tu ipse sis, corpus autem non eo sit magnum et pulchrum quo
+  corpus est; quia etsi minus magnum et minus pulchrum esset, nihilominus
+  corpus esset. Falsitas enim erat quam de te cogitabam, non veritas; et
+  figmenta miseriæ meæ, non firmamenta beatitudinis tuæ. Jusseras enim, et
+  ita fiebat in me, ut terra <span class="sidenotel">Gen. 3, 18. 19. vid.
+  Sabatier.</span><i>spinas et tribulos pareret mihi, et cum labore</i>
+  pervenirem ad <i>panem meum</i>.</p>
+
+  <p>30. Et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales
+  vocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum servus per meipsum legi et
+  intellexi, quoscumque legere potui? Et gaudebam in eis, et nesciebam unde
+  esset quidquid ibi verum et certum esset. Dorsum enim habebam ad lumen,
+  et ad ea quæ illuminantur, faciem: unde ipsa facies mea, qua illuminata
+  cernebam, non illuminabatur. Quidquid de arte loquendi et disserendi,
+  quidquid de dimensionibus figurarum, et de musicis et de numeris, sine
+  magna difficultate, nullo hominum tradente, intellexi, scis tu, Domine
+  Deus meus; quia et celeritas intelligendi, et dispiciendi acumen<a
+  href="#lv111">*</a>, donum tuum est: sed non inde sacrificabam tibi.
+  Itaque mihi non ad usum, sed ad perniciem magis valebat, quia tam bonam
+  <span class="sidenotel">Ps. 58, 10.</span><i>partem substantiæ meæ</i>
+  sategi habere in potestate: et <i>fortitudinem meam</i> non <i>ad te
+  custodiebam</i>; sed <span class="sidenotel">Luc. 15, 12. 13.
+  30.</span><i>profectus</i> sum abs te <i>in longinquam regionem</i>, ut
+  <i>eam dissiparem in meretrices</i> cupiditates<a href="#lv112">*</a>.
+  Nam quid mihi proderat bona res, non utenti bene? Non enim sentiebam
+  illas artes etiam ab studiosis et ingeniosis difficillime intelligi, nisi
+  cum eis easdem conabar exponere; et erat ille excellentissimus in eis,
+  qui me exponentem non tardius sequeretur. <!-- Page 62 --><span
+  class="pagenum"><a name="page62"></a>{62}</span></p>
+
+  <p>31. Sed quid mihi hoc proderat, putanti quod tu, Domine Deus veritas,
+  corpus esses lucidum et immensum, et ego frustum de illo corpore? Nimia
+  perversitas! sed sic eram. Nec erubesco, Deus meus, confiteri tibi in me
+  misericordias tuas, et invocare te, qui non erubui tunc profiteri
+  hominibus blasphemias meas, et latrare adversum te. Quid ergo mihi tunc
+  proderat ingenium per illas doctrinas agile, et nullo adminiculo humani
+  magisterii tot nodosissimi libri enodati, cum deformiter et sacrilega
+  turpitudine in doctrina pietatis errarem? Aut quid tantum oberat parvulis
+  tuis longe tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido
+  Ecclesiæ tuæ tuti plumescerent, et alas charitatis alimento sanæ fidei
+  nutrirent? O Domine, Deus noster, <span class="sidenotel">Ps. 62, 8. vid.
+  Sabatier.</span><i>in velamento alarum tuarum speremus</i>; et protege
+  nos, et porta nos. <span class="sidenotel">Is. 46, 3. 4.</span><i>Tu
+  portabis</i> et <i>parvulos, et usque ad canos tu portabis</i>: quoniam
+  firmitas nostra quando tu es, tunc est firmitas; cum autem nostra est,
+  infirmitas est. Vivit apud te semper bonum nostrum; et quia inde aversi
+  sumus, perversi sumus. Revertamur jam, Domine, ut non evertamur; quia
+  vivit apud te sine ullo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es: et non
+  timebimus<a href="#lv113">*</a> ne non sit quo redeamus, quia nos inde
+  ruimus; nobis autem absentibus non ruit domus nostra, æternitas tua.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 63 --><span class="pagenum"><a name="page63"></a>{63}</span></p>
+
+<h3>LIBER QUINTUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta
+  Fausti Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire
+  jactitabant, propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam
+  Romam, ubi rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem
+  doceret, abdita Dei providentia missus est; ubi c&oelig;pit audito
+  Ambrosio resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
+  Catholica denuo fieri decrevit.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap5_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Excitat mentem ad Deum laudandum.</div>
+  <p>1. Accipe sacrificium confessionum mearum de manu linguæ meæ, quam
+  formasti et excitasti, ut confiteatur nomini tuo; <span
+  class="sidenotel">Ps. 34, 10.</span><i>et sana omnia ossa mea, et dicant:
+  Domine, quis similis tibi?</i> Neque enim docet te quid in se agatur qui
+  tibi confitetur; quia oculum tuum non excludit cor clausum, nec manum
+  tuam repellit duritia hominum: sed solvis eam, cum voles, aut miserans
+  aut vindicans; et <span class="sidenotel">Ps. 18, 7.</span><i>non est qui
+  se abscondat a calore tuo</i>. Sed te laudet anima mea, ut amet te; et
+  confiteatur tibi miserationes tuas, ut laudet te. Non cessat nec tacet
+  laudes tuas universa creatura tua; nec spiritus omnis hominis per os
+  conversum ad te, nec animalia nec corporalia per os considerantium ea; ut
+  exsurgat in te a lassitudine anima nostra, innitens<a name="NtA95"
+  href="#Nt95"><sup>[95]</sup></a> eis quæ fecisti, et transiens ad te qui
+  fecisti hæc mirabiliter: et ibi refectio et vera fortitudo.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere converti.</div>
+  <p>2. Eant et fugiant a te inquieti et iniqui: et tu vides eos, et
+  distinguis umbras; et ecce pulchra sunt cum eis omnia, et ipsi turpes
+  sunt<a name="NtA96" href="#Nt96"><sup>[96]</sup></a>. Et quid nocuerunt
+  tibi<a name="NtA97" href="#Nt97"><sup>[97]</sup></a>? aut in quo imperium
+  tuum dehonestaverunt<a name="NtA98" href="#Nt98"><sup>[98]</sup></a>, a
+  c&oelig;lis usque in novissima justum <!-- Page 64 --><span
+  class="pagenum"><a name="page64"></a>{64}</span>et integrum? <span
+  class="sidenotel">Ps. 138, 7.</span>Quo enim fugerunt, cum fugerent a
+  facie tua? aut ubi tu non invenis eos? Sed fugerunt, ut non viderent
+  <span class="sidenotel">Gen. 16, 14.</span><i>te videntem se</i>, atque
+  excæcati in te offenderent; quia <span class="sidenotel">Sap. 11, 25. v.
+  Sab.</span><i>non deseris aliquid eorum quæ fecisti</i>; in te
+  offenderent injusti, et juste vexarentur<a href="#lv114">*</a>;
+  subtrahentes se lenitati tuæ, et offendentes in rectitudinem tuam, et
+  cadentes in asperitatem suam<a href="#lv115">*</a>. Videlicet nesciunt
+  quod ubique sis, quem nullus circumscribit locus, et solus es præsens,
+  etiam iis qui longe fiunt a te. Convertantur ergo et quærant te, quia non
+  sicut ipsi deseruerunt creatorem suum, ita et tu deseruisti creaturam
+  tuam. Ipsi convertantur, et quærant te; et ecce ibi es in corde eorum, in
+  corde confitentium tibi, et projicientium se in te, et plorantium in sinu
+  tuo post vias suas difficiles: et tu facilis tergens lacrymas eorum; et
+  magis plorant et gaudent in fletibus, quoniam tu, Domine, non aliquis
+  homo <i>caro et sanguis</i>, sed tu, Domine, qui fecisti, reficis et
+  consolaris eos. Et ubi ego eram, quando te quærebam? Et tu eras ante me;
+  ego autem et a me discesseram, nec me inveniebam; quanto minus te!</p>
+
+  <p><a name="Cap5_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. De Fausto Manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per creaturas Creatorem non cognoverunt.</div>
+  <p>3. Proloquar in conspectu Dei mei annum illum undetrigesimum ætatis
+  meæ. Jam venerat Carthaginem quidam Manichæorum episcopus, Faustus<a
+  name="NtA99" href="#Nt99"><sup>[99]</sup></a> nomine, magnus laqueus
+  diaboli: et multi implicabantur in eo per illecebram suaviloquentiæ; quam
+  ego tametsi laudabam, discernebam tamen a veritate rerum, quarum
+  discendarum avidus eram; nec quali vasculo sermonis, sed quid mihi
+  scientiæ comedendum apponeret nominatus apud eos ille Faustus, intuebar.
+  Fama enim de illo prælocuta mihi erat quod esset honestarum omnium
+  doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus eruditus. Et
+  quoniam multa philosophorum legeram, memoriæque mandata retinebam, ex eis
+  quædam comparabam illis Manichæorum longis fabulis<a name="NtA100"
+  href="#Nt100"><sup>[100]</sup></a>: et mihi probabiliora ista videbantur,
+  quæ dixerunt illi, <span class="sidenotel">Sap. 13, 9, vid.
+  Sabat.</span><i>qui tantum potuerunt valere, ut possent æstimare
+  sæculum</i>, quanquam <span class="sidenotel">Ps. 137, 6.</span><i>ejus
+  Dominum minime invenerint</i>. Quoniam <span class="sidenotel">Ps. 33,
+  19. v. Sab.</span><i>magnus es, Domine, et humilia respicis; excelsa
+  autem a longe cognoscis</i>: nec <i>propinquas</i> nisi <i>obtritis <!--
+  Page 65 --><span class="pagenum"><a
+  name="page65"></a>{65}</span>corde</i>; nec inveniris a superbis, nec si
+  illi curiosa peritia numerent stellas et arenam, et dimetiantur sidereas
+  plagas, et vestigent vias astrorum.</p>
+
+  <p>4. Mente enim sua quærunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis; et
+  multa invenerunt, et prænuntiaverunt ante multos annos defectus
+  luminarium solis et lunæ, quo die, qua hora, quanta ex parte futuri
+  essent; et non eos fefellit numerus, et ita factum est ut
+  prænuntiaverunt: et scripserunt regulas indagatas, et leguntur hodie,
+  atque ex eis prænuntiatur quo anno et quo mense anni, et quo die mensis,
+  et qua hora diei, et quota parte luminis sui defectura sit luna vel sol;
+  et ita fiet ut prænuntiatur. Et mirantur hæc homines et stupent qui
+  nesciunt ea, et exsultant atque extolluntur qui sciunt; et per impiam
+  superbiam recedentes et deficientes a lumine tuo, tanto ante solis
+  defectum futurum prævident, et in præsentia suum non vident. Non enim
+  religiose quærunt unde habeant ingenium quo ista quærunt. Et invenientes
+  quia tu fecisti eos, non ipsi dant tibi se ut serves quod fecisti, et
+  quales se ipsi fecerant occidunt se tibi<a href="#lv116">*</a>, et
+  trucidant exaltationes<a name="NtA101" href="#Nt101"><sup>[101]</sup></a>
+  suas sicut <span class="sidenotel">Ps. 8, 8. 9.</span><i>volatilia</i> et
+  curiositates<a href="#Nt101"><sup>[101]</sup></a> suas sicut <i>pisces
+  maris</i>, quibus <i>perambulant</i> secretas <i>semitas abyssi</i>, et
+  luxurias<a href="#Nt101"><sup>[101]</sup></a> suas sicut <i>pecora
+  campi</i>; ut tu, <span class="sidenotel">Deut. 4, 24.</span><i>Deus
+  ignis edax</i>, consumas mortuas curas eorum recreans eos
+  immortaliter.</p>
+
+  <p>5. Sed non noverunt viam, <span class="sidenotel">Joh. 1,
+  3.</span><i>Verbum</i> tuum, <i>per quod fecisti</i> ea quæ numerant, et
+  ipsos qui numerant, et sensum quo cernunt quæ numerant, et mentem de qua
+  numerant; et <span class="sidenotel">Ps. 146, 5.</span><i>sapientiæ tuæ
+  non est numerus</i>. Ipse autem Unigenitus <span class="sidenotel">1 Cor.
+  1, 30.</span><i>factus est nobis sapientia, et justitia, et
+  sanctificatio</i>; <span class="sidenotel">Mat. 17, 27.</span>et
+  numeratus est inter nos, et solvit tributum Cæsari. Non noverunt hanc
+  viam<a name="NtA102" href="#Nt102"><sup>[102]</sup></a>, qua descendant
+  ad illum a se, et per eum ascendant <!-- Page 66 --><span
+  class="pagenum"><a name="page66"></a>{66}</span>ad eum. Non noverunt hanc
+  viam, et putant se excelsos esse cum sideribus et lucidos; et ecce <span
+  class="sidenotel">Is. 14, 13. Rev. 12, 4.</span><i>ruerunt in terram</i>,
+  et <span class="sidenotel">Rom. 1, 21.</span><i>obscuratum est insipiens
+  cor eorum</i>. Et multa vera de creatura dicunt, et Veritatem, creaturæ
+  Artificem, non pie quærunt, et ideo non inveniunt: aut si inveniunt,
+  <span class="sidenotel">Ibid.</span><i>cognoscentes Deum, non sicut Deum
+  honorant, aut gratias agunt; sed evanescunt in cogitationibus suis, et
+  dicunt se esse sapientes</i>, sibi tribuendo quæ tua sunt, ac per hoc
+  student perversissima cæcitate etiam tibi tribuere quæ sua sunt, mendacia
+  scilicet in te conferentes, qui veritas es, <span class="sidenotel">ver.
+  23.</span><i>et immutantes gloriam incorrupti Dei in similitudinem
+  imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et
+  serpentum, <span class="sidenotel">ver. 25.</span>et convertunt veritatem
+  tuam in mendacium; et colunt, et serviunt creaturæ potius quam
+  Creatori</i>.</p>
+
+  <p>6. Multa tamen ab eis, ex ipsa creatura, vera dicta retinebam; et
+  occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum, et visibiles
+  attestationes siderum, et conferebam cum dictis Manichæi, quæ<a
+  href="#lv117">*</a> de his rebus multa scripsit copiosissime delirans; et
+  non mihi occurrebat ratio nec solstitiorum et æquinoctiorum, nec
+  defectuum luminarium, nec quidquid tale in libris sæcularis sapientiæ
+  didiceram. Ibi autem credere jubebar, et ad illas rationes numeris et
+  oculis meis exploratas non occurrebat, et longe diversum erat.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Sola Dei cognitio beat.</div>
+  <p>7. Numquid, Domine Deus veritatis, quisquis novit ista, jam placet
+  tibi? Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus
+  autem qui te scit, etiam si illa nesciat<a name="NtA103"
+  href="#Nt103"><sup>[103]</sup></a>. Qui vero et te et illa novit, non
+  propter illa beatior, sed propter te solum beatus est, <span
+  class="sidenotel">Rom. 1, 21.</span><i>si cognoscens te, sicut Deum
+  glorificet, et gratias agat, et non evanescat in cogitationibus suis</i>.
+  Sicut enim melior est qui novit possidere arborem, et de usu ejus tibi
+  gratias agit, quamvis nesciat vel quot cubitis alta sit, vel quanta
+  latitudine diffusa; quam ille qui eam metitur, et omnes ramos ejus
+  numerat, et neque possidet eam, neque creatorem ejus novit aut diligit:
+  sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 6, 10.</span><i>nihil habens, omnia
+  possidet</i>, inhærendo tibi cui serviunt omnia, quamvis nec saltem
+  septentrionum gyros noverit; dubitare stultum est quin utique melior <!--
+  Page 67 --><span class="pagenum"><a name="page67"></a>{67}</span>sit quam
+  mensor c&oelig;li, et numerator siderum, et pensor elementorum, et
+  negligens tui, qui <span class="sidenotel">Sap. 11, 21.</span><i>omnia in
+  mensura et numero et pondere disposuisti</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris faciebat.</div>
+  <p>8. Sed tamen quis quærebat Manichæum nescio quem etiam ista scribere,
+  sine quorum peritia pietas disci poterat? Dixisti enim homini, <span
+  class="sidenotel">Job 28, 28 sec. LXX.</span><i>Ecce pietas et
+  sapientia</i>; quam ille ignorare posset, etiamsi ista perfecte nosset:
+  ista vero quia non noverat impudentissime audens docere, prorsus illam
+  nosse non posset. Vanitas est enim mundana ista etiam nota profiteri,
+  pietas autem tibi confiteri. Unde ille devius, ad hoc<a
+  href="#lv118">*</a> ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista
+  vere didicissent, quis esset ejus sensus in cæteris quæ abditiora sunt,
+  manifeste cognosceretur. Non enim parvi existimari se voluit, sed
+  Spiritum sanctum consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate
+  plenaria personaliter<a name="NtA104" href="#Nt104"><sup>[104]</sup></a>
+  in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum de c&oelig;lo ac stellis,
+  et de solis ac lunas motibus falsa dixisse deprehenderetur, quamvis ad
+  doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus ejus sacrilegos
+  fuisse satis emineret; cum ea non solum ignorata, sed etiam falsata,
+  tam<a href="#lv119">*</a> vesana superbiæ vanitate diceret, ut ea tanquam
+  divinæ personæ<a name="NtA105" href="#Nt105"><sup>[105]</sup></a>
+  tribuere sibi niteretur.</p>
+
+  <p><a name="Sec5_9"></a>9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem,
+  illum aut illum, ista nescientem, et aliud pro alio sentientem, patienter
+  intueor opinantem hominem; nec illi obesse video, cum de te, Domine
+  creator omnium, non credat indigna, si forte situs et habitus creaturæ
+  corporalis ignoret. Obest autem si hoc ad ipsam doctrinæ pietatis formam
+  pertinere arbitretur, et <!-- Page 68 --><span class="pagenum"><a
+  name="page68"></a>{68}</span>pertinacius affirmare audeat quod ignorat.
+  Sed etiam talis infirmitas in fidei cunabulis a charitate matre
+  sustinetur, donec assurgat novus homo <span class="sidenotel">Eph. 4, 13.
+  14.</span><i>in virum perfectum</i>, et <i>circumferri</i> non possit
+  <i>omni vento doctrinæ</i>. In illo autem qui doctor, qui auctor, qui dux
+  et princeps eorum quibus illa suaderet, ita fieri ausus est, ut qui eum
+  sequerentur, non quemlibet hominem, sed Spiritum tuum sanctum se sequi
+  arbitrarentur; quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse convinceretur,
+  non detestandam longeque abjiciendam esse judicaret? Sed tamen nondum
+  liquido compereram utrum etiam secundum ejus verba, vicissitudines
+  longiorum et breviorum dierum atque noctium, et ipsius noctis et diei, et
+  deliquia luminum, et si quid ejusmodi in aliis libris legeram, posset
+  exponi; ut, si forte posset, incertam quidem mihi fieret utrum ita se res
+  haberet, an non ita; sed ad fidem meam illius auctoritatem, propter
+  creditam sanctitatem, præponerem.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.</div>
+  <p>10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus
+  audivi, nimis extento desiderio venturum exspectabam istum Faustum.
+  Cæteri enim eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum
+  quæstionibus a me objectis deficiebant, illum mihi promittebant, cujus
+  adventu collatoque colloquio facillime mihi hæc, et si qua forte majora
+  quærerem, enodatissime expedirentur. Ergo ubi venit, expertus sum hominem
+  gratum et jucundum verbis, et ea ipsa quæ illi solent dicere, multo
+  suavius garrientem. Sed quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum
+  decentissimus ministrator? Jam rebus talibus satiatæ erant aures meæ: nec
+  ideo mihi meliora videbantur, quia melius dicebantur; nec ideo vera quia
+  diserta: nec ideo sapiens anima, quia vultus congruus et decorum
+  eloquium. Illi autem qui eum mihi promittebant, non boni rerum
+  existimatores erant; et ideo illis videbatur prudens et sapiens, quia
+  delectabat eos loquens. Sensi autem aliud genus hominum etiam veritatem
+  habere suspectam, et ei nolle acquiescere si compto atque uberi sermone
+  promeretur. Me autem jam docueras, Deus meus, miris et occultis modis; et
+  propterea credo quod tu me docueris, quoniam verum est, nec quisquam
+  præter te alius est doctor veri, ubicumque et undecumque claruerit<a
+  name="NtA106" href="#Nt106"><sup>[106]</sup></a>. Jam ergo abs te
+  didiceram, nec eo debere videri aliquid verum dici, quia eloquenter
+  dicitur; nec <!-- Page 69 --><span class="pagenum"><a
+  name="page69"></a>{69}</span>eo falsum, quia incomposite sonant signa
+  labiorum: rursus, nec ideo verum, quia impolite enuntiatur; nec ideo
+  falsum, quia splendidus sermo est: sed perinde esse sapientiam et
+  stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles; verbis autem ornatis et
+  inornatis, sicut vasis urbanis et rusticanis, utrosque cibos posse
+  ministrari.</p>
+
+  <p>11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspectaveram
+  hominem, delectabatur quidem motu adfectuque disputantis, et verbis
+  congruentibus, atque ad vestiendas sententias facile occurrentibus.
+  Delectabar autem et cum multis, vel etiam præ multis laudabam ac
+  efferebam; sed moleste habebam quod in c&oelig;tu audientium non sinerer
+  illi ingerere, et partiri cum eo curas quæstionum mearum, conferendo
+  familiariter, et accipiendo ac reddendo sermonem. Quod ubi potui, et
+  aures ejus cum familiaribus meis eoque<a href="#lv120">*</a> tempore
+  occupare c&oelig;pi, quo non dedeceret alternis disserere, et protuli
+  quædam quæ me movebant; expertus sum prius hominem expertem liberalium
+  disciplinarum, nisi grammaticæ, atque ejus ipsius usitato modo. Et quia
+  legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecæ libros, et
+  nonnulla poetarum, et suæ sectæ si qua volumina Latine atque composite
+  conscripta erant, et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio;
+  inde suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius magisque seductorium
+  moderamine ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo,
+  Domine Deus meus, arbiter conscientiæ meæ? <span class="sidenotel">Ps.
+  49, 21.</span>Coram te cor meum et recordatio mea, qui me tunc agebas
+  abdito secreto providentiæ tuæ, et inhonestos errores meos jam
+  convertebas ante faciem meam, ut viderem et odissem.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Alienatur a secta Manichæorum.</div>
+  <p>12. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum
+  excellere putaveram, satis apparuit, desperare c&oelig;pi posse eum mihi
+  illa quæ me movebant aperire atque dissolvere; quorum quidem ignarus
+  posset veritatem tenere pietatis, sed si manichæus non esset. Libri
+  quippe eorum pleni sunt longissimis fabulis<a name="NtA107"
+  href="#Nt107"><sup>[107]</sup></a>, de c&oelig;lo et sideribus, et sole
+  et luna: quæ mihi eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum
+  rationibus, quas alibi ego legeram, utrum potius ita essent ut Manichæi
+  libris continebantur, an certe vel par etiam inde ratio redderetur,
+  subtiliter explicare posse jam non arbitrabar. <!-- Page 70 --><span
+  class="pagenum"><a name="page70"></a>{70}</span>Quæ tamen ubi
+  consideranda et discutienda protuli, modeste sane ille nec ausus est
+  subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista non nosse, nec eum puduit
+  confiteri. Non erat de talibus quales multos loquaces passus eram,
+  conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero cor habebat, etsi non
+  rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum. Non usquequaque
+  imperitus erat imperitiæ suæ, et noluit se temere disputando in ea
+  coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset reditus: etiam
+  hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia confitentis
+  animi, quam illa quæ nosse cupiebam: et eum in omnibus difficilioribus et
+  subtilioribus quæstionibus talem inveniebam.</p>
+
+  <p>13. Refracto itaque studio quod<a href="#lv121">*</a> intenderam in
+  Manichæi litteras, magisque desperans de cæteris eorum doctoribus, quando
+  in multis quæ me movebant, ita ille nominatus apparuit; c&oelig;pi cum eo
+  pro studio ejus agere vitam, quo ipse flagrabat in eas litteras, quas
+  tunc jam rhetor Carthagini adolescentes docebam; et legere cum eo, sive
+  quæ ille audita desideraret, sive quæ ipse tali ingenio apta existimarem.
+  Cæterum conatus omnis meus, quo proficere in illa secta statueram, illo
+  homine cognito prorsus intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed
+  quasi melius quidquam non inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram,
+  contentus interim esse decreveram, nisi aliquid forte quod magis
+  eligendum esset eluceret. Ita ille Faustus, qui multis laqueus mortis
+  exstitit, meum quo captus eram relaxare jam c&oelig;perat, nec volens nec
+  sciens. Manus enim tuæ, Deus meus, in abdito providentiæ tuæ, non
+  deserebant animam meam; et de sanguine cordis matris meæ, per lacrymas
+  ejus diebus ac noctibus pro me sacrificabatur tibi; et <span
+  class="sidenotel">Joel 2, 26.</span><i>egisti mecum miris modis</i><a
+  href="#lv122">*</a>. Tu illud egisti, Deus meus. Nam <span
+  class="sidenotel">Ps. 36, 23. Sabat.</span><i>a Domino gressus hominis
+  diriguntur; et viam ejus volet</i>. Aut quæ procuratio salutis, præter
+  manum tuam, reficientem quæ fecisti?</p>
+
+  <p><a name="Cap5_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.</div>
+  <p>14. Egisti ergo mecum ut mihi persuaderetur Romam pergere, et potius
+  ibi docere quod docebam Carthagine. Et hoc unde mihi persuasum est<a
+  href="#lv123">*</a>, non præteribo confiteri tibi; quoniam et in his
+  altissimi tui recessus, et præsentissima in nos misericordia tua
+  cogitanda et prædicanda est. Non ideo Romam pergere volui, quod majores
+  quæstus, majorque mihi dignitas ab amicis, qui hoc suadebant,
+  promittebatur; <!-- Page 71 --><span class="pagenum"><a
+  name="page71"></a>{71}</span>quanquam et ista ducebant animum tunc meum:
+  sed illa erat causa maxima et pene sola, quod audiebam quietius ibi
+  studere adolescentes, et ordinatiore disciplinæ coercitione sedari, ne in
+  ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve irruant; nec
+  eos admitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud Carthaginem
+  f&oelig;da est et intemperans licentia scholasticorum. Irrumpunt
+  impudenter, et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque
+  discipulis ad proficiendum instituerit. Multa injuriosa faciunt mira
+  hebetudine, et punienda legibus, nisi consuetudo patrona sit; hoc
+  miseriores eos ostendens, quo jam, quasi liceat, faciunt quod per tuam
+  æternam legem nunquam licebit; et impune se facere arbitrantur, cum ipsa
+  faciendi cæcitate puniantur, et incomparabiliter patiantur pejora, quam
+  faciunt. Ergo quos mores, cum studerem, meos esse nolui<a
+  href="#lv124">*</a>; eos, cum docerem, cogebar perpeti alienos: et ideo
+  placebat ire ubi talia non fieri, omnes qui noverant, indicabant. Verum
+  autem <span class="sidenotel">Ps. 141, 6.</span><i>tu</i>, <i>spes mea et
+  portio mea in terra viventium</i>, ad mutandum terrarum locum pro salute
+  animæ meæ, et Carthagini stimulos quibus inde avellerer, admovebas, et
+  Romæ illecebras quibus attraherer, proponebas mihi per homines qui
+  diligebant<a href="#lv125">*</a> vitam mortuam, hinc insana facientes,
+  inde vana pollicentes; et ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et
+  illorum et mea perversitate. Nam et qui perturbabant otium meum,
+  f&oelig;da rabie cæci erant; et qui invitabant ad aliud, terram
+  sapiebant. Ego autem qui detestabar hic veram miseriam, illic falsam
+  felicitatem appetebam.</p>
+
+  <p>15. Sed quare hinc abirem, et illuc irem, tu sciebas, Deus; nec
+  indicabas mihi nec matri, quæ me profectum atrociter planxit, et usque ad
+  mare secuta est. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ut aut revocaret,
+  aut mecum pergeret; et finxi me amicum nolle deserere, donec vento facto
+  navigaret. Et mentitus sum matri, et illi matri, et evasi: quia et hoc tu
+  dimisisti mihi misericorditer, servans me ab aquis maris, plenum
+  exsecrandis sordibus, usque ad aquam gratiæ tuæ, qua me abluto
+  siccarentur flumina maternorum oculorum, quibus pro me quotidie tibi
+  rigabat terram sub vultu suo. Et tamen recusanti sine me redire, vix
+  persuasi ut in loco, qui proximus nostræ navi erat Memoria<a
+  name="NtA108" href="#Nt108"><sup>[108]</sup></a> beati Cypriani, maneret
+  <!-- Page 72 --><span class="pagenum"><a name="page72"></a>{72}</span>ea
+  nocte. Sed ea nocte clanculo ego profectus sum: illa autem non mansit<a
+  href="#lv126">*</a> orando et flendo. Et quid a te petebat, Deus meus,
+  tantis lacrymis, nisi ut navigare me non sineres? Sed tu alte consulens,
+  et exaudiens cardinem desiderii ejus, non curasti quod tunc petebat, ut
+  me faceres<a href="#lv127">*</a> quod semper petebat. Flavit ventus, et
+  implevit vela nostra, et littus subtraxit aspectibus nostris: in quo mane
+  illa insaniebat dolore, et querelis, ac gemitu implebat aures tuas
+  contemnentis ista<a href="#lv128">*</a>; cum et me cupiditatibus meis
+  raperes ad finiendas ipsas cupiditates, et illius carnale desiderium
+  justo dolorum flagello vapularet. Amabat enim secum præsentiam meam more
+  matrum, sed multis multo amplius; et nesciebat quid tu illi gaudiorum
+  facturus esses de absentia mea. Nesciebat; ideo flebat et ejulabat, atque
+  illis cruciatibus arguebatur in ea reliquiarium Evæ<a
+  href="#lv129">*</a>, cum gemitu quærens quod cum gemitu pepererat. Et
+  tamen post accusationem fallaciarum et crudelitatis meæ, conversa rursus
+  ad deprecandum te pro me, abiit ad solita, et ego Romam.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Febri correptus periculose laborat.</div>
+  <p><a name="Sec5_16"></a>16. Et ecce excipior ibi flagello ægritudinis
+  corporalis, et ibam ad inferos, portans omnia mala quæ commiseram et in
+  te, et in me, et in alios, multa et gravia, super originalis peccati
+  vinculum quo <span class="sidenotel">1 Cor. 15, 22.</span><i>omnes in
+  Adam morimur</i>. Non enim quidquam eorum mihi donaveras in Christo; nec
+  <span class="sidenotel">Eph. 2, 14.</span><i>solverat ille</i> in cruce
+  sua<a href="#lv130">*</a> <i>inimicitias</i> quas tecum contraxeram
+  peccatis meis. Quomodo enim eas solveret in cruce phantasmatis<a
+  name="NtA109" href="#Nt109"><sup>[109]</sup></a>, <!-- Page 73 --><span
+  class="pagenum"><a name="page73"></a>{73}</span>quod de illo credideram?
+  Quam ergo falsa mihi videbatur mors carnis ejus, tam vera erat animæ meæ:
+  et quam vera erat mors carnis ejus, tam falsa vita animæ meæ, quæ id non
+  credebat. Et ingravescentibus febribus jam <span class="sidenotel">Ps.
+  58, 9. Heb.</span><i>ibam et peribam</i>. Quo enim irem, si tunc hinc
+  abirem, nisi in ignem atque tormenta digna factis meis in veritate
+  ordinis tui? Et illa hoc nesciebat, et tamen pro me orabat absens. Tu
+  autem ubique præsens, ubi erat exaudiebas eam; et ubi eram miserebaris
+  mei, ut recuperarem salutem corporis mei, adhuc insanus corde sacrilego.
+  Neque enim desiderabam in illo tanto periculo baptismum tuum; et melior
+  eram puer, quando illum de materna pietate flagitavi, sicut jam
+  recordatus atque confessus<a name="NtA110"
+  href="#Nt110"><sup>[110]</sup></a> sum. Sed in dedecus meum creveram, et
+  consilia medicinæ tuæ demens irridebam<a name="NtA111"
+  href="#Nt111"><sup>[111]</sup></a>, qui me non sivisti talem bis mori.
+  Quo vulnere si feriretur cor matris, nunquam sanaretur. Non enim satis
+  eloquor quid erga me habebat animi, <span class="sidenotel">Gal. 4,
+  19.</span>et quanto majore sollicitudine me parturiebat spiritu, quam
+  carne pepererat.</p>
+
+  <p>17. Non itaque video quomodo sanaretur, si mea talis illa mors
+  transverberasset viscera dilectionis ejus. Et ubi essent tantæ preces et
+  tam crebræ sine intermissione, nusquam nisi ad te? An vero tu, Deus
+  misericordiarum, <span class="sidenotel">Ps. 50, 19.</span><i>sperneres
+  cor contritum et humiliatum</i> viduæ castæ ac sobriæ, frequentantis
+  eleemosynas, obsequentis atque servientis sanctis tuis, nullum diem
+  prætermittentis oblationem ad altare tuum; bis in die, mane et vespere,
+  ad ecclesiam tuam sine ulla intermissione venientis, non ad vanas fabulas
+  et aniles loquacitates, sed ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam
+  in suis orationibus. Hujusne tu lacrymas, quibus non a te aurum et
+  argentum petebat, nec aliquod mutabile aut volubile bonum, sed salutem
+  animæ filii sui; tu cujus munere talis erat, contemneres et repelleres ab
+  auxilio tuo? Nequaquam, Domine. Imo vero aderas, et exaudiebas, et
+  faciebas ordine quo prædestinaveras esse faciendum. Absit ut tu falleres
+  eam in illis visionibus et responsis tuis, quæ jam commemoravi, et quæ
+  non commemoravi<a name="NtA112" href="#Nt112"><sup>[112]</sup></a>, quæ
+  illa fideli pectore tenebat; et semper orans, tanquam chirographa tua
+  ingerebat tibi. Dignaris <!-- Page 74 --><span class="pagenum"><a
+  name="page74"></a>{74}</span>enim, <span class="sidenotel">Ps. 117,
+  1.</span><i>quoniam in sæculum misericordia tua</i>, eis quibus omnia
+  debita dimittis, etiam promissionibus tuis debitor fieri.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.</div>
+  <p>18. Recreasti ergo me ab illa ægritudine, et salvum fecisti <i>filium
+  ancillæ tuæ</i>, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem
+  atque certiorem dares. Et jungebar etiam tunc Romæ falsis illis atque
+  fallentibus sanctis: non enim tantum Auditoribus eorum, quorum e numero
+  erat etiam is in cujus domo ægrotaveram et convalueram; sed eis etiam
+  quos electos vocant. Adhuc enim mihi videbatur non esse nos qui peccamus,
+  sed nescio quam aliam in nobis peccare naturam; et delectabat superbiam
+  meam extra culpam esse; et cum aliquid mali fecissem, non confiteri me
+  fecisse, ut <span class="sidenotel">Ps. 40, 5.</span><i>sanares animam
+  meam, quoniam peccabat tibi</i>; sed excusare eam amabam<a
+  href="#lv131">*</a>, et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et
+  ego non essem<a name="NtA113" href="#Nt113"><sup>[113]</sup></a>. Verum
+  autem totum ego eram, et adversum me impietas mea me diviserat: et id
+  erat peccatum insanabilius, quo me peccatorem non esse arbitrabar; et
+  exsecrabilis iniquitas te, Deus omnipotens, te in me<a
+  href="#lv132">*</a> ad perniciem meam, quam me a te ad salutem malle
+  superari. Nondum ergo <span class="sidenotel">Ps. 140, 3, 4.
+  Sabat.</span><i>posueras custodiam ori meo, et ostium continentiæ circum
+  labia mea, ut non declinaret cor meum in <!-- Page 75 --><span
+  class="pagenum"><a name="page75"></a>{75}</span>verba maligna, ad
+  excusandas excusationes in peccatis, cum hominibus operantibus
+  iniquitatem; et</i> ideo adhuc <i>combinabam cum electis eorum</i><a
+  href="#lv133">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Sec5_19"></a>19. Sed tamen jam desperans in ea falsa doctrina
+  me posse proficere; eaque ipsa quibus si nihil melius reperirem,
+  contentus esse decreveram, jam remissius negligentiusque retinebam.
+  Etenim suborta est etiam mihi cogitatio, prudentiores cæteris fuisse
+  illos philosophos, quos Academicos appellant, quod de omnibus dubitandum
+  esse censuerant, nec aliquid veri ab homine comprehendi posse
+  decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse videbantur, ut vulgo
+  habentur<a name="NtA114" href="#Nt114"><sup>[114]</sup></a>, etiam
+  illorum intentionem nondum intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem
+  meum reprimere a nimia fiducia, quam sensi eum habere de rebus fabulosis,
+  quibus Manichæi libri pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius
+  utebar, quam cæterorum hominum qui in illa hæresi non fuissent. Nec eam
+  defendebam pristina animositate; sed tamen familiaritas <!-- Page 76
+  --><span class="pagenum"><a name="page76"></a>{76}</span>eorum, plures
+  enim eos Roma occultat, pigrius me<a name="NtA115"
+  href="#Nt115"><sup>[115]</sup></a> faciebat aliud quærere; præsertim
+  desperantem in Ecclesia tua, Domine c&oelig;li et terræ, creator omnium
+  visibilium et invisibilium, posse inveniri verum, unde me illi
+  averterant: multumque mihi turpe videbatur, credere figuram te habere
+  humanæ carnis, et membrorum nostrorum lineamentis corporalibus terminari.
+  Et quoniam cum de Deo meo cogitare vellem, cogitare nisi moles corporum<a
+  name="NtA116" href="#Nt116"><sup>[116]</sup></a> non noveram, neque enim
+  videbatur mihi esse quidquam quod tale non esset, ea maxima et prope sola
+  causa erat inevitabilis erroris mei.</p>
+
+  <p>20. Hinc enim et mali substantiam quamdam credebam esse talem, et
+  habere suam molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram dicebant,
+  sive tenuem atque subtilem, sicut est aeris corpus; quam malignam
+  mentem<a name="NtA117" href="#Nt117"><sup>[117]</sup></a> per illam
+  terram repentem imaginantur. Et quia Deum bonum nullam malam naturam
+  creasse, qualiscumque pietas me credere cogebat; constituebam ex adverso
+  sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustius<a name="NtA118"
+  href="#Nt118"><sup>[118]</sup></a>, bonam grandius. Et ex hoc initio
+  pestilentioso me cætera sacrilegia sequebantur. Cum enim conaretur animus
+  meus recurrere in catholicam fidem, repercutiebar, quia non erat
+  catholica fides quam esse arbitrabar. Et magis pius mihi videbar, si te,
+  Deus meus, cui confitentur ex me miserationes tuæ, vel ex cæteris
+  partibus infinitum crederem, quamvis ex una qua tibi moles mali
+  opponebatur, cogerer finitum fateri; quam si ex omnibus partibus in
+  corporis humani forma te opinarer finiri. Et melius mihi videbar credere
+  nullum malum te creasse; quod mihi nescienti non solum aliqua substantia,
+  sed etiam corporea videbatur, qui et mentem cogitare non noveram, nisi
+  eam subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur abs
+  te<a href="#lv134">*</a>; quam credere abs te esse qualem putabam naturam
+  mali. Ipsum quoque Salvatorem nostrum unigenitum tuum, tanquam de massa
+  lucidissimæ molis tuæ<a name="NtA119" href="#Nt119"><sup>[119]</sup></a>
+  porrectum ad nostram salutem, ita putabam, <!-- Page 77 --><span
+  class="pagenum"><a name="page77"></a>{77}</span>ut aliud de illo non
+  crederem, nisi quod possem vanitate imaginari. Talem itaque naturam ejus
+  nasci non posse de Maria virgine arbitrabar, nisi carni concerneretur.
+  Concerni autem et non inquinari non videbam, quod mihi tale figurabam.
+  Metuebam itaque credere in carne natum<a name="NtA120"
+  href="#Nt120"><sup>[120]</sup></a>, ne credere cogerer ex carne
+  inquinatum. Nunc spirituales tui blande et amanter ridebunt me, si has
+  confessiones meas legerint: sed tamen talis eram.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.</div>
+  <p>21. Deinde quæ illi in Scripturis tuis reprehenderant<a
+  href="#lv135">*</a>, defendi posse non existimabam: sed aliquando sane
+  cupiebam, cum aliquo illorum librorum doctissimo conferre singula, et
+  experiri quid inde sentiret. Jam enim Helpidii cujusdam adversus eosdem
+  Manichæos coram loquentis et disserentis sermones, etiam apud Carthaginem
+  movere me c&oelig;perant, cum talia de Scripturis proferret, quibus
+  resisti facile non posset, et imbecilla mihi responsio videbatur istorum.
+  Quam quidem non facile palam promebant, sed nobis secretius, cum dicerent
+  scripturas Novi Testamenti falsatas<a name="NtA121"
+  href="#Nt121"><sup>[121]</sup></a> fuisse a nescio quibus, <!-- Page 78
+  --><span class="pagenum"><a name="page78"></a>{78}</span>qui Judæorum<a
+  name="NtA122" href="#Nt122"><sup>[122]</sup></a> legem inserere
+  Christianæ fidei voluerunt, atque ipsi incorrupta<a name="NtA123"
+  href="#Nt123"><sup>[123]</sup></a> exemplaria nulla proferrent. Sed me
+  maxime captum et offocatum quodammodo deprimebant corporalia cogitantem
+  moles illæ, sub quibus anhelans in auram tuæ veritatis liquidam et
+  simplicem respirare non poteram.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores.</div>
+  <p>22. Sedulo ergo agere c&oelig;peram, propter quod veneram, ut docerem
+  Romæ artem rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per
+  quos innotescere c&oelig;peram; et ecce cognosco alia Romæ fieri, quæ non
+  patiebar in Africa. Nam revera illas eversiones<a name="NtA124"
+  href="#Nt124"><sup>[124]</sup></a> a perditis adolescentibus ibi non
+  fieri manifestatum est mihi. Sed "subito," inquiunt, "ne mercedem
+  magistro reddant, conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad
+  alium;" desertores fidei, et quibus præ pecuniæ charitate justitia vilis
+  est. <span class="sidenotel">Ps. 138, 22.</span><i>Oderat</i> etiam istos
+  <i>cor meum</i>, quamvis non <i>perfecto odio</i>. Quod enim ab eis
+  passurus eram, magis oderam fortasse, quam eo quod cuilibet illicita
+  faciebant. Certe tamen turpes sunt tales, et <i>fornicantur abs te</i>,
+  amando volatica ludibria temporum et lucrum luteum, quod cum
+  apprehenditur, manum inquinat; et amplectendo mundum fugientem,
+  contemnendo te manentem, et revocantem, et <!-- Page 79 --><span
+  class="pagenum"><a name="page79"></a>{79}</span>ignoscentem redeunti ad
+  te meretrici animæ humanæ. Et nunc tales odi pravos et distortos, quamvis
+  eos corrigendos diligam, ut pecuniæ doctrinam ipsam, quam discunt,
+  præferant, ei vero te Deum veritatem et ubertatem certi boni et pacem
+  castissimam. Sed tunc eos magis pati nolebam malos propter me, quam fieri
+  propter te bonos volebam.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio suscipitur.</div>
+  <p>23. Itaque posteaquam missum est a Mediolano Romam ad præfectum urbis,
+  ut illi civitati rhetoricæ magister provideretur, impertita etiam
+  evectione publica<a name="NtA125" href="#Nt125"><sup>[125]</sup></a>; ego
+  ipse ambivi per eosdem ipsos manichæis vanitatibus ebrios, quibus ut
+  carerem, ibam, sed utrique nesciebamus, ut dictione proposita me probatum
+  præfectus tunc Symmachus mitteret. Et veni Mediolanum ad Ambrosium
+  episcopum, in optimis notum orbi terræ, pium cultorem tuum; cujus tunc
+  eloquia strenue ministrabant adipem <span class="sidenotel">Ps. 4, 8.
+  103, 15.</span><i>frumenti</i> tui, et lætitiam <i>olei</i>, et sobriam
+  <i>vini</i> ebrietatem populo tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens,
+  ut per eum ad te sciens ducerer. Suscepit me paterne ille homo Dei, et
+  peregrinationem meam satis episcopaliter dilexit. Et eum amare
+  c&oelig;pi, primo quidem non tanquam doctorem veri, quod in Ecclesia tua
+  prorsus desperabam, sed tanquam hominem benignum in me. Et studiose
+  audiebam disputantem in populo, non intentione qua debui, sed quasi
+  explorans ejus facundiam; utrum conveniret famæ suæ, an major minorve
+  proflueret, quam prædicabatur: et verbis ejus suspendebar intentus; rerum
+  autem incuriosus et contemptor astabam; et delectabar suavitate sermonis,
+  quanquam eruditioris, minus tamen hilarescentis atque mulcentis quam
+  Fausti erat, quod attinet ad dicendi modum. Cæterum rerum ipsarum nulla
+  comparatio: nam ille per manichæas fallacias aberrabat; iste autem
+  saluberrime docebat salutem. Sed <span class="sidenotel">Ps. 118,
+  115.</span><i>longe est a peccatoribus salus</i>, qualis ego tunc aderam:
+  et tamen propinquabam sensim et nesciens<a href="#lv136">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap5_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Audito Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit.</div>
+  <p>24. Cum enim non satagerem discere quæ dicebat, sed tantum quemadmodum
+  dicebat audire (ea mihi quippe jam <!-- Page 80 --><span
+  class="pagenum"><a name="page80"></a>{80}</span>desperanti ad te viam
+  patere homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul
+  cum verbis quæ diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea
+  dirimere poteram. Et dum cor aperirem ad excipiendum<a
+  href="#lv137">*</a> quam diserte diceret, pariter intrabat et quam vere
+  diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse mihi jam
+  c&oelig;perant videri; et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici
+  adversus oppugnantes Manichæos putaveram, jam non impudenter asseri
+  existimabam; maxime audito uno atque altero, et sæpius ænigmate soluto de
+  Scriptis veteribus; ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar<a
+  href="#lv138">*</a> spiritaliter. Itaque plerisque illorum librorum
+  expositis locis, jam reprehendebam desperationem meam, illam duntaxat qua
+  credideram Legem et Prophetas detestantibus atque irridentibus<a
+  name="NtA126" href="#Nt126"><sup>[126]</sup></a> resisti omnino non
+  posse. Nec tamen jam ideo mihi catholicam viam tenendam esse sentiebam,
+  quia et ipsa poterat habere doctos assertores suos qui copiose et non
+  absurde objecta refellerent; nec ideo jam damnandum illud quod tenebam,
+  quia defensionis partes æquabantur. Ita enim Catholica non mihi victa
+  videbatur, ut nondum etiam victrix appareret.</p>
+
+  <p>25. Tunc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis
+  aliquibus documentis Manichæos convincere falsitatis. Quod si possem
+  spiritualem substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia
+  solverentur et abjicerentur ex animo meo; sed non poteram. Verumtamen de
+  ipso mundi hujus corpore, omnique natura quam sensus carnis attingeret,
+  multa probabiliora plerosque sensisse philosophos, magis magisque
+  considerans atque comparans, judicabam. Itaque Academicorum more, sicut
+  existimantur<a name="NtA127" href="#Nt127"><sup>[127]</sup></a>, dubitans
+  de omnibus atque inter omnia fluctuans, Manichæos quidem relinquendos
+  esse decrevi: non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meæ in illa
+  secta mihi permanendum esse, cui jam nonnullos philosophos præponebam;
+  quibus tamen <!-- Page 81 --><span class="pagenum"><a
+  name="page81"></a>{81}</span>philosophis, quod sine nomine salutari
+  Christi essent, curationem languoris animæ meæ committere omnino
+  recusabam. Statui ergo tamdiu esse catechumenus in catholica Ecclesia
+  mihi a parentibus commendata, donec aliquid certi eluceret quo cursum
+  dirigerem.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Hanc vitæ partem summatim recenset Aug. in lib. de util. credendi (c.
+  8.) si forsan Honorato viam eandem inire persuadeat: quædam autem habet
+  illa narratio, quæ huic lucem affundant. "Edam tibi ut possum, cujusmodi
+  viam usus fuerim, cum eo animo quærerem veram religionem, quo nunc
+  exposui esse quærendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi, jam
+  cunctabundus atque hæsitans, quid mihi tenendum, quid dimittendum esset:
+  quæ mihi cunctatio in dies major oboriebatur, ex quo illum hominem, cujus
+  nobis adventus, ut nosti, ad explicanda omnia quæ nos movebant, quasi de
+  cælo promittebatur, audivi, eumque excepta quadam eloquentiâ talem quales
+  ceteros esse cognovi; rationem ipse mecum habui magnamque deliberationem
+  jam in Italia constitutus, non utrum manerem in illa secta, in quam me
+  incidisse p&oelig;nitebat, sed quonam modo verum inveniendum esset, in
+  cujus amorem suspiria mea nulli melius quam tibi nota sunt. Sæpe mihi
+  videbatur non posse inveniri, magnique fluctus cogitationum mearum in
+  Academicorum suffragium ferebantur. Sæpe rursus intuens quantum poteram,
+  mentem humanam tam vivacem, tam sagacem, tam perspicacem, non putabam
+  latere veritatem, nisi quod in ea quærendi modus lateret, eundemque ipsum
+  modum ab aliqua divina auctoritate esse sumendum. Restabat quærere,
+  quænam illa esset auctoritas; cum in tantis dissensionibus se quisque
+  illam traditurum polliceretur. Occurrebat igitur inexplicabilis silva,
+  cui demum inseri multum pigebat; atque inter hæc sine ulla requie,
+  cupiditate reperiendi veri animus agitabatur. Dissuebam me tamen magis
+  magisque ab istis, quos jam deserere proposueram. Restabat autem aliud
+  nihil in tantis periculis, quam ut divinam providentiam lacrymosis et
+  miserabilibus vocibus, ut opem mihi ferret, deprecarer. Atque id sedulo
+  faciebam: et jam fere me commoverant nonnulæ disputationes Mediolanensis
+  episcopi, ut non sine spe aliqua de ipsa vetere Testamento multa quærere
+  cuperem, quæ, ut scis, male nobis commendata exsecrabamur. Decreveramque
+  tamdiu esse catechumenus in Ecclesia, cui traditus a parentibus eram,
+  donec aut invenirem quod vellem, aut mihi persuaderem non esse quærendum.
+  Opportunissimum ergo me ac valde docilem tunc invenire posset, si fuisset
+  qui posset docere.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 82 --><span class="pagenum"><a name="page82"></a>{82}</span></p>
+
+<h3>LIBER SEXTUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+  Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
+  Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis falso
+  insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates haud
+  attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita melius
+  instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus, ad vitæ
+  conversionem in dies accenditur.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap6_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus.</div>
+  <p>1. Spes mea a juventute mea, ubi mihi eras, et quo recesseras? An vero
+  non tu feceras me, et discreveras me a quadrupedibus et volatilibus
+  c&oelig;li? Sapientiorem me feceras, et <span class="sidenotel">Is. 50,
+  10. Ps. 34, 6.</span> <i>ambulabam per tenebras et lubricum</i>, et
+  quærebam te foris<a name="NtA128" href="#Nt128"><sup>[128]</sup></a> a
+  me, et non inveniebam Deum cordis mei; et veneram in profundum maris, et
+  diffidebam et desperabam de inventione veri. Jam venerat ad me mater
+  pietate fortis, terra marique me sequens, et in periculis omnibus de te
+  secura. Nam et per marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus
+  rudes abyssi viatores, cum perturbantur, consolari solent; pollicens eis
+  perventionem cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et
+  invenit me periclitantem quidem graviter desperatione indagandæ
+  veritatis. Sed tamen ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichæum,
+  sed neque catholicum christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit,
+  exsilivit lætitia; cum jam secura fieret ex ea parte miseriæ meæ, in qua
+  me tanquam mortuum sed resuscitandum tibi flebat, et <span
+  class="sidenotel">Luc. 7, 14. 15.</span><i>feretro</i> cogitationis
+  <i>efferebat</i>, ut diceres filio viduæ: <i>Juvenis</i>, <i>tibo
+  dico</i>, <i>surge</i>; et revivisceret et <i>inciperet loqui, et
+  traderes illum matri suæ</i>. Nulla ergo turbulenta exsultatione
+  trepidavit cor ejus, cum audisset ex tanta parte jam factum quod tibi
+  quotidie plangebat ut fieret; veritatem me nondum adeptum, sed falsitati
+  jam ereptum: imo vero quia certa erat, et quod restabat te daturum, qui
+  totum <!-- Page 83 --><span class="pagenum"><a
+  name="page83"></a>{83}</span>promiseras; placidissime et pectore pleno
+  fiduciæ respondit mihi, credere se in Christo, quod priusquam de hac vita
+  emigraret, me visura esset fidelem catholicum. Et hoc quidem mihi. Tibi
+  autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas densiores<a
+  href="#lv139">*</a>, ut accelerares adjutorium tuum et illuminares
+  tenebras meas; et studiosius ad Ecclesiam currere, et in Ambrosium<a
+  href="#lv140">*</a> ora suspendi, <span class="sidenotel">Joh. 4,
+  14.</span><i>ad fontem salientis aquæ in vitam æternam</i>. Diligebat
+  autem illum virum <span class="sidenotel">Gal. 4, 14.</span><i>sicut
+  angelum Dei</i>, quod per illum cognoverat me interim ad illam ancipitem
+  fluctuationem jam esse perductum, per quam transiturum me ab ægritudine
+  ad sanitatem, intercurrente arctiore periculo<a href="#lv141">*</a>,
+  quasi per accessionem quam criticam medici vocant, certa præsumebat.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum.</div>
+  <p>2. Itaque cum ad Memorias<a name="NtA129"
+  href="#Nt129"><sup>[129]</sup></a> sanctorum, sicut in Africa solebat,
+  pultes et panem et merum attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi
+  hoc episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientur amplexa est, ut
+  ipse mirarer<a href="#lv142">*</a> quam facile accusatrix potius
+  consuetudinis suæ, quam disceptatrix illius prohibitionis effecta sit.
+  Non enim obsidebat spiritum ejus vinolentia, eamque stimulabat in odium
+  veri amor vini, sicut plerosque mares et feminas, qui ad canticum
+  sobrietatis, sicut ad potionem aquatam madidi nauseant. Sed illa cum
+  attulisset canistrum cum solemnibus epulis prægustandis atque largiendis,
+  plus etiam quam unum pocillum<a href="#lv143">*</a> pro suo palato satis
+  sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat. Et si multæ
+  essent, quæ illo modo videbantur <!-- Page 84 --><span class="pagenum"><a
+  name="page84"></a>{84}</span>honorandæ, memoriæ defunctorum; idem ipsum
+  unum, quod ubique poneret, circumferebat; quo jam non solum aquatissimo,
+  sed etiam tepidissimo<a href="#lv144">*</a> cum suis præsentibus per
+  sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quærebat, non
+  voluptatem. Itaque ubi comperit a præclaro prædicatore atque antistite
+  pietatis præceptum esse ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent,
+  ne ulla occasio se ingurgitandi daretur ebriosis<a name="NtA130"
+  href="#Nt130"><sup>[130]</sup></a>, et quia illa quasi parentalia
+  superstitioni gentilium essent simillima; abstinuit se libentissime: et
+  pro canistro pleno terrenis fructibus, plenum purgatioribus votis pectus
+  ad memorias martyrum afferre didicerat; ut et quod posset daret
+  egentibus, et sic communicatio<a name="NtA131"
+  href="#Nt131"><sup>[131]</sup></a> Dominici corporis illic celebraretur,
+  cujus passionis imitatione immolati et coronati sunt martyres. Sed tamen
+  videtur mihi, Domine Deus meus, et ita est in conspectu tuo de hac re cor
+  meum, non facile fortasse de hac amputanda consuetudine matrem meam
+  fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut Ambrosium
+  diligebat, quem propter salutem meam maxime diligebat; eam vero ille
+  propter ejus religiosissimam conversationem, qua in bonis operibus tam
+  <span class="sidenotel">Rom. 12, 11.</span><i>fervens spiritu</i>
+  frequentabat ecclesiam: ita ut sæpe erumperet, cum me videret, in ejus
+  prædicationem<a href="#lv145">*</a>, gratulans mihi quod talem matrem
+  haberem; nesciens qualem illa me filium, qui dubitabam de illis omnibus,
+  et inveniri posse <i>viam vitæ</i> minime putabam.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Occupationes et studia Ambrosii.</div>
+  <p><a name="Sec6_3"></a>3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires
+  mihi; sed ad quærendum intentus, et ad disserendum inquietus erat animus
+  meus. Ipsumque Ambrosium felicem quemdam hominem secundum sæculum
+  opinabar, quem sic tantæ potestates honorarent; cælibatus tantum ejus
+  mihi laboriosus videbatur. Quid autem ille spei gereret, et adversus
+  ipsius excellentiæ tentamenta quid luctaminis haberet, quidve solaminis
+  in adversis, et occultum os ejus quod erat in corde ejus, quam sapida
+  gaudia de pane tuo ruminaret<a name="NtA132"
+  href="#Nt132"><sup>[132]</sup></a>; nec <!-- Page 85 --><span
+  class="pagenum"><a name="page85"></a>{85}</span>conjicere noveram, nec
+  expertus eram: nec ille sciebat æstus meos, nec foveam periculi mei. Non
+  enim quærere ab eo poteram quod volebam, sicut volebam, secludentibus me
+  ab ejus aure atque ore catervis negotiosorum hominum, quorum
+  infirmitatibus serviebat. Cum quibus quando non erat, quod per exiguum
+  temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis, aut
+  lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas, et cor
+  intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant. Sæpe cum
+  adessemus, non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem nuntiari
+  mos erat; sic eum legentem vidimus tacite, et aliter nunquam: sedentesque
+  in diuturno silentio (quis enim tam intento esse oneri auderet?)
+  discedebamus, et conjectabamus eum parvo ipso tempore, quod reparandæ
+  menti suæ nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum, nolle
+  in aliud avocari; et cavere fortasse ne auditore suspenso et intento, si
+  qua obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere necesse esset;
+  aut de aliquibus difficilioribus disceptare quæstionibus, atque huic
+  operi temporibus impensis, minus quam vellet voluminum evolveret:
+  quanquam et causa servandæ vocis, quæ illi facillime obtundebatur,
+  poterat esse justior tacite legendi. Quolibet tamen animo id ageret, bono
+  utique ille vir agebat.</p>
+
+  <p>4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quæ cupiebam de tam
+  sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset
+  audiendum. Æstus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur,
+  requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo <span
+  class="sidenotel">2 Tim. 2, 15.</span><i>verbum veritatis recte
+  tractantem</i> omni die dominico audiebam; et magis magisque mihi
+  confirmabatur omnes versutarum calumniarum nodos, quos illi deceptores
+  nostri adversus divinos Libros innectebant, posse dissolvi. Ubi vero
+  etiam comperi ad imaginem tuam hominem a te factum, a spiritualibus
+  filiis tuis quos de matre Catholica per gratiam regenerasti, non sic <!--
+  Page 86 --><span class="pagenum"><a
+  name="page86"></a>{86}</span>intelligi ut humani corporis forma te
+  terminatum crederent atque cogitarent: quanquam quomodo se haberet
+  spiritualis substantia, ne quidem tenuiter atque in ænigmate suspicabar;
+  tamen gaudens erubui non me tot annos adversus catholicam fidem, sed
+  contra carnalium cogitationum figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et
+  impius fueram, quod ea quæ debebam quærendo dicere<a href="#lv146">*</a>
+  accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime, secretissime et
+  præsentissime, cui membra non sunt alia majora et alia minora, sed ubique
+  totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma ista corporea: tamen
+  <i>fecisti hominem ad imaginem tuam</i>; et ecce ipse a capite usque ad
+  pedes in loco est.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit.</div>
+  <p>5. Cum ergo nescirem quomodo hæc subsisteret imago tua, pulsans<a
+  href="#lv147">*</a> proponerem quomodo credendum esset, non insultans
+  opponerem quasi ita creditum esset: tanto igitur acrior cura rodebat
+  intima mea quid certi retinerem, quanto me magis pudebat tam diu illusum
+  et deceptum promissione certorum, puerili errore et animositate, tam
+  multa incerta quasi certa garrisse. Quod enim falso essent, postea mihi
+  claruit. Certum tamen erat quod incerta essent, et a me aliquando pro
+  certis habita fuissent, cum Catholicam tuam cæcis contentionibus
+  accusarem, etsi nondum compertam vera docentem, non tamen ea docentem quæ
+  graviter accusabam. Itaque confundebar, et convertebar: et gaudebam, Deus
+  meus, quod Ecclesia<a href="#lv148">*</a> unica corpus Unici tui, in qua
+  mihi nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas;
+  neque hoc haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in
+  spatium loci quamvis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum
+  humanorum figura contruderet.</p>
+
+  <p>6. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non
+  illo oculo mihi legenda proponerentur, quo antea videbantur absurda, cum
+  arguebam tanquam ita sentientes sanctos tuos; verum autem non ita
+  sentiebant: et tanquam regulam diligentissime commendaret, sæpe in
+  popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium lætus audiebam, <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 3, 6.</span><i>Littera occidit; spiritus autem
+  vivificat</i>: cum ea quæ ad litteram perversitatem docere videbantur,
+  remoto mystico velamento spiritualiter aperiret, non dicens quod me
+  offenderet, quamvis ea diceret, quæ utrum vera essent adhuc ignorarem.
+  Tenebam enim cor meum ab omni assensione, timens præcipitium; et <!--
+  Page 87 --><span class="pagenum"><a
+  name="page87"></a>{87}</span>suspendio magis necabar. Volebam enim eorum
+  quæ non viderem ita me certum fieri, ut certus essem quod septem et tria
+  decem sint. Neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem posse
+  comprehendi; sed sicut hoc, ita cætera cupiebam, sive corporalia quæ
+  coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de quibus cogitare
+  nisi corporaliter nesciebam. Et sanari credendo poteram<a name="NtA133"
+  href="#Nt133"><sup>[133]</sup></a>, ut purgatior acies mentis meæ
+  dirigeretur aliquo modo in veritatem tuam semper manentem, et ex nullo
+  deficientem. Sed sicut evenire assolet ut malum medicum expertus, etiam
+  bono timeat se committere; ita erat valetudo animæ meæ, quæ utique nisi
+  credendo sanari non poterat, et ne falsa crederet, curari recusabat;
+  resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti, et sparsisti
+  super morbos orbis terrarum, et tantam illis auctoritatem tribuisti.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.</div>
+  <p>7. Ex hoc tamen quoque jam præponens doctrinam catholicam, modestius
+  ibi minimeque fallaciter sentiebam juberi ut crederetur quod non
+  demonstrabatur (sive esset quid, sed cui forte non esset, sive nec quid
+  esset<a name="NtA134" href="#Nt134"><sup>[134]</sup></a>), quam illic
+  temeraria pollicitatione scientiæ credulitatem irrideri; et postea tam
+  multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant,
+  credenda imperari<a name="NtA135" href="#Nt135"><sup>[135]</sup></a>.
+  Deinde paulatim tu, Domine, <!-- Page 88 --><span class="pagenum"><a
+  name="page88"></a>{88}</span>manu mitissima et misericordissima
+  pertractans et componens cor meum, consideranti quam innumerabilia
+  crederem quæ non viderem<a href="#lv149">*</a>, neque cum gererentur
+  adfuissem; sicut tam multa in historia gentium<a name="NtA136"
+  href="#Nt136"><sup>[136]</sup></a>, tam multa de locis atque urbibus quæ
+  non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus
+  aliis atque aliis; quæ nisi crederentur, omnino in hac vita nihil
+  ageremus<a name="NtA137" href="#Nt137"><sup>[137]</sup></a>; postremo,
+  quam inconcusse fixum <!-- Page 89 --><span class="pagenum"><a
+  name="page89"></a>{89}</span>fide retinerem, de quibus parentibus ortus
+  essem, quod scire non possem, nisi audiendo credidissem: persuasisti
+  mihi, non qui crederent Libris tuis, quos tanta in omnibus fere gentibus
+  auctoritate fundasti<a name="NtA138" href="#Nt138"><sup>[138]</sup></a>;
+  sed qui non crederent esse culpandos, nec audiendos esse, si qui forte
+  mihi dicerent: Unde scis illos Libros unius veri et veracissimi Dei
+  spiritu esse humano generi ministratos? Idipsum enim maxime credendum
+  erat, quoniam nulla pugnacitas calumniosarum quæstionum, per tam multa
+  quæ legeram inter se confligentium philosophorum, extorquere mihi potuit
+  ut aliquando non crederem, te esse quidquid esses quod ego nescirem; aut
+  administrationem rerum humanarum ad te pertinere.</p>
+
+  <p>8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; semper
+  tamen credidi et esse te, et curam nostri gerere; etiamsi ignorabam vel
+  quid sentiendum esset de substantia tua, vel quæ via duceret aut
+  reduceret ad te. Ideoque cum essemus infirmi ad inveniendam liquida
+  ratione veritatem, et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum
+  Litterarum; jam credere c&oelig;peram nullo modo te fuisse tributurum tam
+  excellentem illi Scripturæ per omnes jam terras auctoritatem, nisi et per
+  ipsam tibi credi, et per ipsam te quæri voluisses. Jam enim absurditatem
+  quæ me in illis Litteris solebat offendere, cum multa ex eis probabiliter
+  exposita audissem, ad sacramentorum altitudinem referebam: eoque mihi
+  illa venerabilior et sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo
+  et omnibus ad legendum esset in promptu, et secreti sui dignitatem in
+  intellectu profundiore servaret; verbis apertissimis et humillimo genere
+  loquendi se cunctis præbens, et exercens intentionem eorum, qui non sunt
+  leves corde: ut exciperet omnes populari sinu, et per angusta foramina
+  paucos ad te trajiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice
+  auctoritatis emineret, nec turbas gremio sanctæ humilitatis hauriret.
+  Cogitabam hæc, et aderas mihi; suspirabam, et audiebas me: fluctuabam, et
+  gubernabas me; ibam per viam sæculi latam, nec deserebas.</p>
+
+<p><!-- Page 90 --><span class="pagenum"><a name="page90"></a>{90}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap6_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis]</div>
+  <p>9. Inhiabam honoribus, lucris, conjugio; et tu irridebas. Patiebar in
+  eis cupiditatibus amarissimas difficultates, te propitio tanto magis,
+  quanto minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Vide cor meum,
+  Domine, qui voluisti ut hoc recordarer et confiterer tibi. Nunc tibi
+  inhæreat anima mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera
+  erat! et sensum vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur
+  ad te qui es super omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur,
+  et sanaretur. Quam ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem
+  miseriam meam, die illo quo cum pararem recitare Imperatori laudes<a
+  name="NtA139" href="#Nt139"><sup>[139]</sup></a>, quibus plura mentirer,
+  et mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et
+  cogitationum tabificarum febribus æstuaret; transiens per quemdam vicum
+  Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem
+  atque lætantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant,
+  multos dolores insaniarum nostrarum; quia omnibus talibus conatibus
+  nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens
+  infelicitatis meæ sarcinam, et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud
+  nisi ad securam lætitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam
+  præcessisset, nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille
+  pauculis et emendicatis nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam ærumnosis
+  anfractibus et circuitibus ambiebam, ad lætitiam scilicet temporalis
+  felicitatis. Non enim verum gaudium habebat, sed et ego illis
+  ambitionibus multo falsius quærebam. Et certe ille lætabatur, ego anxius
+  eram; securus ille, ego trepidus. Et si quisquam percontaretur me, utrum
+  mallem exsultare an metuere; responderem, Exsultare. Rursus si
+  interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an qualis ego tunc
+  essem; meipsum curis timoribusque confectum eligerem: sed perversitate;
+  numquid veritate? Neque enim eo me præponere illi debebam, quo doctior
+  eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quærebam hominibus; non
+  ut eos docerem, sed tantum ut placerem. Propterea et tu baculo disciplinæ
+  tuæ <span class="sidenotel">Ps. 41, 11. v. Sabat.</span><i>confringebas
+  ossa mea</i>.</p>
+
+  <p>10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde <!-- Page
+  91 --><span class="pagenum"><a name="page91"></a>{91}</span>quis gaudeat.
+  Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua
+  gloria, Domine? Quas non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non
+  erat, ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille
+  ipsa nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et
+  surrexeram, et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest
+  vero unde quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter
+  distat ab illa vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe
+  ille felicior erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego
+  curis eviscerarer; verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat
+  vinum, ego mentiendo quærebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia
+  charis meis, et sæpe advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam
+  male mihi esse, et dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid
+  arrisisset prosperum, tædebat apprehendere, quia pene priusquam
+  teneretur, avolabat.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Alypium a Circensium insania convertit.</div>
+  <p>11. Congemiscebamus in iis qui simul amice vivebamus, et maxime ac
+  familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar: quorum Alypius ex
+  eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus
+  municipalibus, me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro
+  docere c&oelig;pi oppido, et postea Carthagini: et diligebat me multum,
+  quod ei bonus et doctus viderer; et ego illum, propter magnam virtutis
+  indolem, quæ in non magna ætate satis eminebat. Gurges tamen morum
+  Carthaginensium, quibus nugatoria fervent spectacula, absorbuerat eum in
+  insaniam Circensium: sed cum in eo miserabiliter volveretur, ego autem
+  rhetoricam ibi professus publica schola uterer, nondum me audiebat ut
+  magistrum, propter quamdam simultatem quæ inter me et patrem ejus erat
+  exorta, et compereram quod circum exitiabiliter amaret, et graviter
+  angebar, quod tantam spem perditurus, vel etiam perdidisse mihi
+  videbatur. Sed monendi eum et aliqua coercitione revocandi nulla erat
+  copia, vel amicitiæ benevolentia, vel jure magisterii. Putabam enim eum
+  de me cum patre sentire; ille vero non sic erat. Itaque postposita in hac
+  re patris voluntate, salutare me c&oelig;perat, veniens in auditorium
+  meum, et audire aliquid atque abire.</p>
+
+  <p>12. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne vanorum
+  ludorum cæco et præcipiti studio tam bonum <!-- Page 92 --><span
+  class="pagenum"><a name="page92"></a>{92}</span>interimeret ingenium.
+  Verum autem, Domine, tu qui præsides gubernaculis omnium quæ creasti, non
+  eum oblitus eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui; et
+  ut aperte tibi tribueretur ejus correctio, per me quidem illam, sed
+  nescientem operatus es. Nam quodam die cum sederem loco solito, et coram
+  me adessent discipuli, venit, salutavit, sedit, atque in ea quæ agebantur
+  animum intendit: et forte lectio in manibus erat, quam dum exponerem, et
+  opportune mihi adhibenda videretur similitudo Circensium, quo illud quod
+  insinuabam et jucundius et planius fieret, cum irrisione mordaci eorum
+  quos illa captivasset insania; tu scis, Deus noster, quod tunc de Alypio
+  ab illa peste sanando non cogitaverim. At ille in se rapuit, meque illud
+  non nisi propter se dixisse credidit. Et quod alius acciperet ad
+  succensendum mihi, accepit honestus adolescens ad succensendum sibi, et
+  ad me ardentius diligendum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras
+  Litteris tuis: <span class="sidenotel">Prov. 9, 8.</span><i>Corripe
+  sapientem, et amabit te</i>. At ego illum jam non corripueram; sed utens
+  tu omnibus, et scientibus et nescientibus, ordine quo nosti, et ille ordo
+  justus est, <span class="sidenotel">Is. 6, 6.</span>de corde et lingua
+  mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonæ adureres
+  tabescentem, ac sanares. Taceat laudes tuas qui miserationes tuas non
+  considerat, quæ tibi de medullis meis confitentur. Etenim ille post illa
+  verba proripuit se ex fovea tam alta, qua libenter demergebatur, et cum
+  miserabili voluptate<a href="#lv150">*</a> cæcabatur; et excussit animum
+  forti temperantia, et resiluerunt omnes Circensium sordes ab eo,
+  ampliusque illuc non accessit. Deinde patrem reluctantem evicit, ut me
+  magistro uteretur: cessit ille atque concessit. Et audire me rursus
+  incipiens, illa mecum superstitione involutus est, amans in Manichæis
+  ostentationem<a name="NtA140" href="#Nt140"><sup>[140]</sup></a>
+  continentiæ, quam veram et germanam putabat. Erat autem illa vecors et
+  seductoria, <span class="sidenotel">Prov. 6, 26.
+  Sabat.</span><i>pretiosas animas captans</i>, nondum virtutis <!-- Page
+  93 --><span class="pagenum"><a name="page93"></a>{93}</span>altitudinem
+  scientes tangere, et superficie decipi faciles, sed tamen adumbratæ
+  simulatæque virtutis.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea abhorruerat.</div>
+  <p>13. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam viam,
+  Romam præcesserat, ut jus disceret; et ibi gladiatorii spectaculi hiatu
+  incredibili et incredibiliter abreptus est. Cum enim aversaretur et
+  detestaretur talia, quidam ejus amici et condiscipuli, cum forte de
+  prandio redeuntibus pervius esset<a href="#lv151">*</a>, recusantem
+  vehementer et resistentem, familiari violentia duxerunt in amphitheatrum,
+  crudelium et funestorum ludorum diebus, hæc dicentem: "Si corpus meum in
+  illum locum trahitis, et ibi constituitis; numquid et animum et oculos
+  meos in illa spectacula potestis intendere? Adero itaque absens, ac sic
+  et vos et illa superabo." Quibus auditis, illi nihilo secius eum
+  adduxerunt secum, idipsum forte explorare cupientes, utrum posset
+  efficere. Quo ubi ventum est, et sedibus quibus potuerunt locati sunt,
+  fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille clausis foribus oculorum,
+  interdixit animo ne in tanta mala procederet; atque utinam et aures
+  obturavisset! Nam quodam pugnæ casu, cum clamor ingens totius populi
+  vehementer eum pulsasset, curiositate victus, et quasi paratus quidquid
+  illud esset, etiam visum contemnere et vincere, aperuit oculos; et
+  percussus est graviore vulnere in anima, quam ille in corpore, quem
+  cernere concupivit; ceciditque miserabilius quam ille quo cadente factus
+  est clamor qui per ejus aures intravit, et reseravit ejus lumina, ut
+  esset qua feriretur et dejiceretur audax adhuc potius quam fortis animus,
+  et eo infirmior quo de se præsumpserat, qui debuit de te. Ut enim vidit
+  illum sanguinem, immanitatem simul ebibit, et non se avertit, sed fixit
+  aspectum; et hauriebat furias, et nesciebat, et delectabatur scelere
+  certaminis, et cruenta voluptate inebriabatur. Et non erat jam ille qui
+  venerat, sed unus de turba ad quam venerat, et verus eorum socius, a
+  quibus adductus erat. Quid plura? Spectavit, clamavit, exarsit, abstulit
+  inde secum insaniam qua stimularetur redire, non tantum cum illis a
+  quibus prius abstractus est; sed etiam præ illis, et alios trahens. Et
+  inde tamen manu validissima et misericordissima eruisti eum tu, et
+  docuisti non sui habere, sed tui fiduciam; sed longe postea.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Alypius ut fur apprehenditur</div>
+  <p>14. Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus memoria
+  reponebatur. Nam et illud, quod cum adhuc studeret <!-- Page 94 --><span
+  class="pagenum"><a name="page94"></a>{94}</span>jam me audiens apud
+  Carthaginem, et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicuti
+  exerceri scholastici solent, sivisti eum comprehendi ab æditimis fori
+  tanquam furem. Non arbitror aliam ob causam te permisisse, Deus noster,
+  nisi ut ille vir<a name="NtA141" href="#Nt141"><sup>[141]</sup></a>
+  tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in dignoscendis
+  causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate. Quippe ante
+  tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce adolescens
+  quidam ex numero scholasticorum fur verus, securim clanculo apportans,
+  illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos qui vico
+  argentario desuper præminent, et præcidere plumbum c&oelig;pit. Sono
+  autem securis audito submurmuraverunt argentarii qui subter erant, et
+  miserunt qui apprehenderent quem forte invenissent. Quorum vocibus
+  auditis, relicto instrumento ille discessit, timens ne cum eo teneretur.
+  Alypius autem qui non viderat intrantem, exeuntem sensit, et celeriter
+  vidit abeuntem: et causam scire cupiens ingressus est locum, et inventam
+  securim stans atque admirans considerabat. Cum ecce illi qui missi
+  fuerant, reperiunt eum solum ferentem ferrum cujus sonitu exciti
+  venerant: tenent, attrahunt; congregatis inquilinis fori, tanquam furem
+  manifestum se comprehendisse gloriantur, et inde offerendus judici
+  ducebatur.</p>
+
+  <p>15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Domine, subvenisti
+  innocentiæ cujus testis eras tu solus. Cum enim duceretur vel ad
+  custodiam, vel ad supplicium, fit eis obviam quidam architectus cujus
+  maxima erat cura publicarum fabricarum. Gaudent illi eum potissimum
+  occurrisse, cui solebant in suspicionem venire ablatarum rerum quæ
+  perissent de foro, ut quasi tandem ille cognosceret a quibus hæc fierent.
+  Verum autem viderat homo sæpe Alypium in domo cujusdam senatoris <!--
+  Page 95 --><span class="pagenum"><a name="page95"></a>{95}</span>ad quem
+  salutandum ventitabat: statimque cognitum manu apprehensa semovit a
+  turbis, et tanti mali causam quærens, quid gestum esset audivit; omnesque
+  tumultuantes qui aderant et minaciter frementes jussit venire secum. Et
+  venerunt ad domum illius adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat
+  ante ostium, et tam parvus erat ut nihil exinde domino suo metuens,
+  facile posset totum indicare: cum eo quippe in foro fuit pedissequus.
+  Quem posteaquam recoluit Alypius, architecto intimavit. At ille securim
+  demonstravit puero, quærens ab eo cujus esset. Qui confestim, Nostra,
+  inquit: deinde interrogatus aperuit cætera. Sic in illam domum translata
+  causa, confusisque turbis quæ de illo triumphare jam c&oelig;perant,
+  futurus dispensator<a name="NtA142" href="#Nt142"><sup>[142]</sup></a>
+  verbi tui, et multarum in Ecclesia tua causarum examinator, experientior
+  instructiorque discessit.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.</div>
+  <p>16. Hunc ergo Romæ inveneram, et adhæsit mihi fortissimo vinculo,
+  mecumque Mediolanum profectus est, ut nec me deseret, et de jure quod
+  didicerat aliquid ageret, secundum votum magis parentum quam suum. Et
+  ter<a href="#lv152">*</a> jam assederat mirabili continentia cæteris, cum
+  ille magis miraretur eos qui aurum innocentiæ præponerent. Tentata est
+  quoque ejus indoles, non solum illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo
+  timoris. Romæ assidebat comiti largitionum Italicianarum<a
+  href="#lv153">*</a>.<a name="NtA143" href="#Nt143"><sup>[143]</sup></a>
+  Erat eo tempore quidam potentissimus senator, cujus et beneficiis
+  obstricti multi et terrori subditi erant. Voluit sibi licere nescio quid
+  ex more potentiæ suæ, quod esset per leges illicitum; restitit Alypius:
+  promissum est præmium; irrisit animo: prætentæ minæ; calcavit: mirantibus
+  omnibus inusitatam animam, quæ hominem tantum, et innumerabilibus
+  præstandi nocendique modis ingenti fama celebratum, vel amicum non
+  optaret, vel non formidaret inimicum. Ipse <!-- Page 96 --><span
+  class="pagenum"><a name="page96"></a>{96}</span>autem judex, cui
+  consiliarius erat, quamvis et ipse fieri nollet, non tamen aperte
+  recusabat: sed in istum causam transferens, ab eo se non permitti
+  asserebat; quia et revera si ipse faceret, iste discederet. Hoc solo
+  autem pene jam illectus erat studio litterario, ut pretiis prætorianis<a
+  name="NtA144" href="#Nt144"><sup>[144]</sup></a> codices sibi
+  conficiendos curaret: sed consulta justitia deliberationem in melius
+  vertit; utiliorem judicans æquitatem qua prohibebatur, quam potestatem
+  qua sinebatur. Parvum est hoc; sed <span class="sidenotel">Luc. 16,
+  10-12.</span><i>qui in parvo fidelis est, et in magno fidelis est</i>.
+  Nec ullo modo erit inane, quod de tuæ Veritatis ore processit: <i>Si in
+  injusto mammona fideles non fuistis; quod verum est, quis credet vobis?
+  Et si in alieno fideles non fuistis; quod vestrum est, quis dabit
+  vobis?</i> Talis ille tunc inhærebat mihi, mecumque nutabat in consilio,
+  quisnam esset tenendus vitæ modus.</p>
+
+  <p><a name="Sec6_17"></a>17. Nebridius etiam qui relicta patria vicina
+  Carthagini, atque ipsa Carthagine ubi frequentissimus erat, relicto rure
+  paterno optimo, relicta domo et non secutura matre, nullam ob aliam
+  causam Mediolanum venerat, nisi ut mecum viveret in flagrantissimo
+  studio<a name="NtA145" href="#Nt145"><sup>[145]</sup></a> veritatis atque
+  sapientiæ: pariter suspirabat, pariterque fluctuabat, beatæ vitæ
+  inquisitor ardens, et quæstionum difficillimarum scrutator acerrimus. Et
+  erant ora trium egentium, et inopiam suam sibimet invicem anhelantium, et
+  <span class="sidenotel">Ps. 144, 15.</span><i>a te exspectantium, ut
+  dares eis escam in tempore opportuno</i>. Et in omni amaritudine quæ
+  nostros sæculares actus de misericordia tua sequebatur, intuentibus nobis
+  finem cur ea pateremur, occurrebant tenebræ; et aversabamur<a
+  href="#lv154">*</a> gementes, et dicebamus: Quamdiu hæc? Et hoc crebro
+  dicebamus; et dicentes non relinquebamus ea; quia non elucebat certum
+  aliquid quod illis relictis apprehenderemus.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.</div>
+  <p>18. Et ego maxime mirabar, satagens et recolens, quam longum tempus
+  esset ab undevigesimo anno ætatis meæ, quo fervere c&oelig;peram studio
+  sapientiæ; disponens, ea inventa, relinquere omnes vanarum cupiditatum
+  spes inanes et insanias mendaces: et ecce jam tricenariam ætatem gerebam,
+  in eodem luto hæsitans aviditate fruendi præsentibus, fugientibus <!--
+  Page 97 --><span class="pagenum"><a name="page97"></a>{97}</span>et
+  dissipantibus me, dum dico: Cras inveniam; ecce manifestum apparebit, et
+  tenebo: ecce Faustus veniet, et exponet omnia. O magni viri Academici!
+  nihil ad agendam vitam certi comprehendi potest. Imo quæramus
+  diligentius, et non desperemus. Ecce jam non sunt absurda in Libris
+  ecclesiasticis quæ absurda videbantur, et possunt aliter atque honeste
+  intelligi. Figam pedes in eo gradu in quo puer a parentibus eram positus,
+  donec inveniatur perspicua veritas. Sed ubi quæretur? quando quæretur?
+  Non vacat Ambrosio, non vacat legere. Ubi ipsos codices quærimus? unde,
+  aut quando comparamus? a quibus sumimus? Deputentur tempora,
+  distribuantur horæ pro salute animæ. Magna spes oborta est: non docet
+  catholica fides quod putabamus, et vani accusabamus; nefas habent docti
+  ejus credere Deum figura humani corporis terminatum: et dubitamus pulsare
+  quo aperiantur cætera? Antemeridianis horis<a href="#lv155">*</a>
+  discipuli occupant: cæteris quid facimus? cur non id agimus? Sed quando
+  salutamus amicos majores, quorum suffragiis opus habemus? quando
+  præparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos, relaxando
+  animo ab intentione curarum?</p>
+
+  <p>19. Pereant omnia, et dimittamus hæc vana et inania: conferamus nos ad
+  solam inquisitionem veritatis. Vita<a href="#lv156">*</a> misera est;
+  mors incerta. Si subito obrepit, quomodo hinc exibimus? et ubi nobis
+  discenda sunt quæ hic negleximus, ac<a href="#lv157">*</a> non potius
+  hujus negligentiæ supplicia luenda? Quid, si mors ipsa omnem curam sensu
+  amputabit et finiet? Ergo et hoc quærendum. Sed absit ut ita sit. Non
+  vacat, non est inane quod tam eminens culmen auctoritatis christianæ
+  fidei toto orbe diffunditur<a name="NtA146"
+  href="#Nt146"><sup>[146]</sup></a>. Nunquam tanta et talia pro nobis
+  divinitus agerentur, si morte corporis etiam vita animæ consumeretur.
+  Quid cunctamur igitur relicta spe sæculi, conferre nos totos ad quærendum
+  Deum et vitam beatam? Sed exspecta: jucunda sunt etiam ista; habent non
+  parvam dulcedinem suam: non <!-- Page 98 --><span class="pagenum"><a
+  name="page98"></a>{98}</span>facile ab eis præcidenda est intentio, quia
+  turpe est ad ea rursum redire. Ecce jam quantum est, ut impetretur
+  aliquis honor? et quid amplius in his desiderandum? Suppetit amicorum
+  majorum copia: ut nihil aliud, et multum festinemus, vel præsidatus dari
+  potest; et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum nostrum gravet<a
+  name="NtA147" href="#Nt147"><sup>[147]</sup></a>; et ille erit modus
+  cupiditatis. Multi magni viri et imitatione dignissimi, sapientiæ studio
+  cum conjugibus dediti fuerunt.</p>
+
+  <p>20. Cum hæc dicebam, et alternabant hi venti et impellebant huc atque
+  illuc cor meum, transibant tempora, et tardabam converti ad Dominum, et
+  differebam de die in diem vivere in te, et non differebam quotidie in
+  memetipso mori. Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua; et ab ea
+  fugiens, quærebam eam. Putabam enim me miserum fore nimis, si feminæ
+  privarer amplexibus<a name="NtA148" href="#Nt148"><sup>[148]</sup></a>;
+  et medicinam misericordiæ tuæ ad eamdem infirmitatem sanandam non
+  cogitabam, quia expertus non eram; et propriarum virium credebam esse
+  continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam stultus essem ut
+  nescirem, sicut scriptum est, <i>neminem posse esse continentem, nisi tu
+  dederis</i>. Utique dares, si gemitu interno pulsarem aures tuas, et fide
+  solida in te jactarem curam meam.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et c&oelig;libatu.</div>
+  <p>21. Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda, cantans<a
+  href="#lv158">*</a> nullo modo nos posse securo otio simul in amore
+  sapientiæ vivere, sicut jam diu desideraremus, si id fecissem. Erat enim
+  ipse in ea re etiam tunc castissimus, ita ut mirum esset; quia vel
+  experientiam concubitus ceperat in ingressu adolescentiæ suæ, sed non
+  hæserat; magisque doluerat et spreverat, et deinde jam continentissime
+  vivebat. Ego autem resistebam illi, exemplis eorum qui conjugati
+  coluissent sapientiam, et promeruissent Deum, et habuissent fideliter ac
+  dilexissent <!-- Page 99 --><span class="pagenum"><a
+  name="page99"></a>{99}</span>amicos. A quorum ego quidem granditate animi
+  longe aberam: et deligatus<a href="#lv159">*</a> morbo carnis mortifera
+  suavitate, trahebam catenam meam, solvi timens, et quasi concusso vulnere
+  repellens verba bene suadentis, tanquam manum solventis. Insuper etiam
+  per me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens, et innectebat atque
+  spargebat per linguam meam dulces laqueos in via ejus, quibus illi
+  honesti et expediti pedes implicarentur.</p>
+
+  <p>22. Cum enim me ille miraretur, quem non parvipenderet, ita hærere
+  visco illius voluptatis, ut me affirmarem, quotiescumque inde inter nos
+  quæreremus, cælibem vitam nullo modo posse degere; atque ita me
+  defenderem, cum illum mirantem viderem, ut dicerem multum interesse inter
+  illud quod ipse raptim et furtim expertus esset, quod pene jam ne
+  meminisset quidem, atque ideo nulla molestia facile contemneret, et
+  delectationes consuetudinis meæ, ad quas si accessisset honestum nomen
+  matrimonii, non eum mirari oportere, cur ego illam vitam nequirem
+  spernere: c&oelig;perat et ipse desiderare conjugium, nequaquam victus
+  libidine talis voluptatis, sed curiositatis. Dicebat enim scire se cupere
+  quidnam esset illud, sine quo vita mea quæ illi sic placebat, non mihi
+  vita, sed p&oelig;na videretur. Stupebat enim liber ab illo vinculo
+  animus servitutem meam, et stupendo ibat in experiendi cupidinem,
+  venturus in ipsam experientiam, atque inde fortasse lapsurus in eam quam
+  stupebat servitutem; quoniam <i>sponsionem</i> volebat <i>facere cum
+  morte</i>; et <i>qui amat periculum, incidit in illud</i>. Neutrum enim
+  nostrum, si quod est conjugale decus in officio regendi matrimonii et
+  suscipiendorum liberorum, ducebat, nisi tenuiter. Magna autem ex parte
+  atque vehementer consuetudo satiandæ insatiabilis concupiscentiæ me
+  captum excruciabat: illum autem admiratio capiendum trahebat. Sic eramus,
+  donec tu, Altissime, non deserens humum nostram, miseratus miseros,
+  subvenires miris et occultis modis.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Uxor quæritur Augustino.</div>
+  <p>23. Et instabatur impigre ut ducerem uxorem. Jam petebam, jam
+  promittebatur, maxime matre dante operam, quo me jam conjugatum Baptismus
+  salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari, et vota sua ac
+  promissa tua in mea fide compleri animadvertebat. Cum sane et rogatu meo
+  et desiderio suo, forti clamore cordis abs te deprecaretur quotidie, <!--
+  Page 100 --><span class="pagenum"><a name="page100"></a>{100}</span>ut ei
+  per visum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo; nunquam voluisti.
+  Et videbat quædam vana et phantastica, quo cogebat impetus de hac re
+  satagentis humani spiritus; et narrabat mihi, non cum fiducia qua
+  solebat, cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. Dicebat enim
+  discernere se nescio quo sapore, quem verbis explicare non poterat, quid
+  interesset inter revelantem te, et animam suam somniantem. Instabatur
+  tamen, et puella petebatur, cujus ætas ferme biennio minus quam nubilis
+  erat; et quia ea placebat, exspectabatur.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. De vita communi agenda dum amicis deliberat.</div>
+  <p>24. Et multi amici agitaveramus animo, et colloquentes ac detestantes
+  turbulentas humanæ vitæ molestias, pene jam firmaveramus remoti a turbis
+  otiose vivere: id otium sic moliti, ut si quid habere possemus,
+  conferremus in medium, unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus; ut
+  per amicitiæ sinceritatem non esset aliud hujus et aliud illius; sed quod
+  ex cunctis fieret unum, et universum singulorum esset, et omnia omnium:
+  cum videremur nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate,
+  essentque inter nos prædivites, Romanianus<a name="NtA149"
+  href="#Nt149"><sup>[149]</sup></a> maxime communiceps noster, quem tunc
+  graves æstus negotiorum suorum ad comitatum attraxerant, ab ineunte ætate
+  mihi familiarissimus; qui maxime instabat huic rei, et magnam in suadendo
+  habebat auctoritatem, quod ampla res ejus multum cæteris anteibat: et
+  placuerat nobis ut bini annui tanquam magistratus omnia necessaria
+  curarent, cæteris quietis. Sed posteaquam c&oelig;pit</p>
+
+<p><!-- Page 101 --><span class="pagenum"><a name="page101"></a>{101}</span></p>
+
+  <p>cogitari utrum hoc mulierculæ sinerent, quas et alii nostrum jam
+  habebant, et nos habere volebamus, totum illud placitum quod bene
+  formabamus<a href="#lv160">*</a>, dissiluit in manibus, atque confractum
+  et abjectum est. Inde ad suspiria et gemitus<a href="#lv161">*</a>, et
+  gressus ad sequendas <span class="sidenotel">Mat. 7,
+  13.</span><i>latas</i> et tritas <i>vias</i> sæculi, quoniam multæ
+  cogitationes erant in corde nostro; <span class="sidenotel">Ps. 32,
+  11.</span><i>consilium autem tuum manet in æternum</i>. Ex quo consilio
+  deridebas nostra, et tua præparabas, nobis <span class="sidenotel">Ps.
+  144, 15. 16.</span><i>daturus escam in opportunitate</i>, et <i>aperturus
+  manum atque impleturus</i> animas nostras <i>benedictione</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit.</div>
+  <p>25. Interea mea peccata multiplicabantur, et avulsa<a
+  href="#lv162">*</a> a latere meo tanquam impedimento conjugii, cum qua
+  cubare solitus eram, cor ubi adhærebat, concisum et vulneratum mihi erat,
+  et trahebat sanguinem. Et illa in Africam redierat, vovens tibi alium se
+  virum nescituram, relicto apud me naturali ex illa filio meo. At ego
+  infelix nec feminæ imitator, dilationis impatiens, tanquam post biennium
+  accepturus eam quam petebam, quia non amator conjugii sed libidinis
+  servus eram; procuravi aliam, non utique conjugem: quo tanquam
+  sustentaretur et perduceretur vel integer vel auctior morbus animæ meæ,
+  satellitio perdurantis consuetudinis, in regnum uxorium. Nec sanabatur
+  vulnus illud meum quod prioris præcisione factum fuerat; sed post
+  fervorem doloremque acerrimum putrescebat, et quasi frigidius, sed
+  desperatius dolebat<a name="NtA150"
+  href="#Nt150"><sup>[150]</sup></a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap6_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.</div>
+  <p>26. Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. Ego fiebam miserior,
+  et tu propinquior. Aderat jam jamque dextera tua ereptura<a
+  href="#lv163">*</a> me de c&oelig;no, et ablutura me; et ignorabam. Nec
+  me revocabat a profundiore voluptatum carnalium gurgite, nisi metus
+  mortis et futuri judicii tui, qui per varias quidem opiniones, nunquam
+  tamen recessit de pectore meo. Et disputabam cum amicis meis Alypio et
+  Nebridio de finibus bonorum et malorum, Epicurum accepturum fuisse palmam
+  in animo meo, nisi ego credidissem post mortem restare animæ vitam, et
+  tractus meritorum, quod Epicurus <!-- Page 102 --><span
+  class="pagenum"><a name="page102"></a>{102}</span>credere noluit. Et
+  quærebam, si essemus immortales et in perpetua corporis voluptate sine
+  ullo amissionis terrore viveremus, cur non essemus beati, aut quid aliud
+  quæreremus? Nesciens idipsum ad magnam miseriam pertinere, quod ita
+  demersus et cæcus cogitare non possem lumen honestatis et gratis
+  amplectendæ pulchritudinis, quam non videt oculus carnis, et videtur ex
+  intimo. Nec considerabam miser, ex qua vena mihi manaret, quod ista ipsa,
+  f&oelig;da tamen, cum amicis dulciter conferebam; nec esse sine amicis
+  poteram beatus, etiam secundum sensum quem tunc habebam in quantalibet
+  affluentia carnalium voluptatum. Quos utique amicos gratis diligebam,
+  vicissimque ab eis me diligi gratis sentiebam. O tortuosas vias! Væ animæ
+  audaci quæ speravit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram!
+  Versa et reversa in tergum, et in latera, et in ventrem; et dura sunt
+  omnia: et tu solus requies<a name="NtA151"
+  href="#Nt151"><sup>[151]</sup></a>. Et ecce ades, et liberas a
+  miserabilibus erroribus, et constituis nos in via tua, et consolaris, et
+  dicis: Currite; ego feram, et ego perducam, et ibi ego feram<a
+  href="#lv164">*</a>.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 103 --><span class="pagenum"><a name="page103"></a>{103}</span></p>
+
+<h3>LIBER SEPTIMUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Juventutis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
+  mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+  perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+  corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe cernit,
+  Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum erroribus
+  revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur; plurimum e
+  Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de Christi
+  incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et præsertim
+  Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap7_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Deum cogitat tamquam aliquid corporeum per infinita spatia diffusum.</div>
+  <p>1. Jam mortua erat adolescentia mea mala et nefanda, et ibam in
+  juventutem, quanto ætate major, tanto vanitate turpior. Qui cogitare
+  aliquid substantiæ nisi tale non poteram, quale per hos oculos videri
+  solet; non te cogitabam<a href="#lv165">*</a>, Deus, in figura corporis
+  humani: ex quo audire aliquid de sapientia c&oelig;pi, semper hoc fugi;
+  et gaudebam me hoc reperisse in fide spiritualis matris nostræ Catholicæ
+  tuæ. Sed quid te aliud cogitarem non occurrebat; et conabar cogitare te
+  homo, et talis homo, summum et solum et verum Deum! et te
+  incorruptibilem, et inviolabilem, et incommutabilem, totis medullis
+  credebam; quia, nesciens unde et quomodo, plane tamen videbam et certus
+  eram, id quod corrumpi potest, deterius esse quam id quod non potest; et
+  quod violari non potest, incunctanter præponebam violabili; et quod
+  nullam patitur per mutationem, melius esse quam id quod mutari potest.
+  Clamabat violenter cor meum adversus omnia phantasmata mea, et hoc uno
+  ictu conabar abigere circumvolantem turbam immunditiæ ab acie meæ mentis;
+  et vix dimota in ictu oculi ecce conglobata rursus aderat, et irruebat in
+  aspectum meum, et obnubilabat eum: ut quamvis non forma humani corporis,
+  corporeum tamen aliquid cogitare cogerer per spatia locorum, sive infusum
+  mundo, sive etiam extra mundum per infinita diffusum, etiam ipsum
+  incorruptibile et inviolabile et incommutabile, quod corruptibili et
+  violabili et commutabili præponebam; quoniam quidquid <!-- Page 104
+  --><span class="pagenum"><a name="page104"></a>{104}</span>privabam
+  spatiis talibus, nihil mihi esse videbatur: sed prorsus nihil, ne inane
+  quidem; tanquam si corpus auferatur loco, et maneat locus omni corpore
+  vacuatus, et terreno et humido et aereo et c&oelig;lesti, sed tamen sit
+  locus inanis tanquam spatiosum nihil.</p>
+
+  <p>2. Ego itaque incrassatus corde, nec mihimet ipsi vel ipse
+  conspicuus<a name="NtA152" href="#Nt152"><sup>[152]</sup></a>, quidquid
+  non per aliquanta spatia tenderetur, vel diffunderetur, vel
+  conglobaretur, vel tumeret, vel tale aliquid caperet, aut capere posset,
+  nihil prorsus esse arbitrabar. Per quales enim formas ire solent oculi
+  mei, per tales imagines ibat cor meum: nec videbam hanc eamdem
+  intentionem, qua illas ipsas imagines formabam, non esse tale aliquid;
+  quæ tamen ipsas non formaret, nisi esset aliquid magnum. Ita etiam te,
+  vita vitæ meæ, grandem per infinita spatia undique cogitabam penetrare
+  totam mundi molem, et extra eam quaquaversum per immensam sine termino;
+  ut haberet te terra, haberet c&oelig;lum, haberent omnia, et illa
+  finirentur in te, tu autem nusquam. Sicut autem luci solis non obsisteret
+  corpus, aeris hujus qui supra terram est, quominus per eum trajiceretur
+  penetrans eum, non dirumpendo aut concidendo, sed implendo eum totum: sic
+  tibi putabam non solum c&oelig;li et aeris et maris, sed etiam terræ
+  corpus pervium, et ex omnibus maximis minimisque partibus penetrabile ad
+  capiendam præsentiam tuam, occulta inspiratione intrinsecus et
+  extrinsecus administrantem omnia quæ creasti. Ita suspicabar, quia
+  cogitare aliud non poteram; nam falsum erat. Illo enim modo major pars
+  terræ majorem tui partem haberet, et minorem minor: atque ita te plena
+  essent omnia, ut amplius tui caperet elephanti corpus quam passeris, quo
+  esset isto grandius, grandioremque occuparet locum; atque ita frustatim
+  partibus mundi, magnis magnas, brevibus breves partes tuas præsentes
+  faceres. Non es autem ita. Sed nondum iluminaveras tenebras meas.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Momentum quo Nebridius confutaret Manichæos.</div>
+  <p><a name="Sec7_3"></a>3. Sat erat enim mihi, Domine, adversus illos
+  deceptos deceptores, et loquaces mutos<a href="#lv166">*</a>, quoniam non
+  ex eis sonabat verbum tuum: sat erat ergo illud quod jamdiu ab usque
+  Carthagine a Nebridio proponi solebat, et omnes qui <!-- Page 105
+  --><span class="pagenum"><a name="page105"></a>{105}</span>audieramus
+  concussi<a name="NtA153" href="#Nt153"><sup>[153]</sup></a> sumus. Quid
+  erat tibi factura nescio quæ gens tenebrarum, quam ex adversa mole solent
+  opponere, si tu cum ea pugnare noluisses<a href="#lv167">*</a>? Si enim
+  responderetur, aliquid fuisse nocituram, violabilis tu et corruptibilis
+  fores. Si autem nihil ea nocere potuisse diceretur, nulla afferretur
+  causa pugnandi; et ita pugnandi, ut quædam portio tua et membrum tuum,
+  vel proles de ipsa substantia tua, misceretur adversis potestatibus et
+  non a te creatis naturis, atque in tantum ab eis corrumperetur et
+  commutaretur in deterius, ut a beatitudine in miseriam<a name="NtA154"
+  href="#Nt154"><sup>[154]</sup></a> verteretur, et indigeret auxilio quo
+  erui purgarique posset: et hanc esse animam, cui tuus sermo, servienti
+  liber, et contaminatæ purus, et corruptæ integer subveniret; sed et ipse
+  corruptibilis, quia ex una eademque substantia. Itaque, si te, quidquid
+  es, id est, substantiam tuam qua es, incorruptibilem dicerent; falsa esse
+  illa omnia et exsecrabilia: si autem corruptibilem; idipsum jam falsum et
+  prima voce abominandum. Sat erat ergo istud adversus eos omnimodo
+  evomendos a pressura pectoris, quia non habebant qua exirent sine
+  horribili sacrilegio cordis et linguæ, sentiendo de te ista et
+  loquendo.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Liberum arbitrium causa peccati.</div>
+  <p>4. Sed et ego adhuc, quamvis incontaminabilem et inconvertibilem, et
+  nulla ex parte mutabilem dicerem, firmeque sentirem Dominum nostrum Deum
+  verum, qui fecisti non solum animas nostras, sed etiam corpora<a
+  name="NtA155" href="#Nt155"><sup>[155]</sup></a>, nec tantum nostras
+  animas et corpora, sed omnes et omnia; non tenebam explicatam<a
+  href="#lv168">*</a> et enodatam causam mali: quæcumque tamen esset, sic
+  eam quærendam videbam, ut non per illam constringerer Deum incommutabilem
+  mutabilem credere, ne ipse fierem quod quærebam. Itaque securus eam
+  quærebam, et certus non esse verum quod illi dicerent, quos toto animo
+  fugiebam; quia videbam, quærendo unde malum, repletos malitia, qua
+  opinarentur tuam potius substantiam male pati<a
+  href="#Nt154"><sup>[154]</sup></a>, quam suam male facere.</p>
+
+<p><!-- Page 106 --><span class="pagenum"><a name="page106"></a>{106}</span></p>
+
+  <p><a name="Sec7_5"></a>5. Et intendebam ut cernerem quod audiebam,
+  liberum voluntatis arbitrium causam esse ut male faceremus, et rectum
+  judicium tuum ut pateremur<a name="NtA156"
+  href="#Nt156"><sup>[156]</sup></a>; et eam liquidam<a href="#lv169">*</a>
+  cernere non valebam. Itaque aciem mentis de profundo educere conatus,
+  mergebar iterum; et sæpe conatus, mergebar iterum atque iterum.
+  Sublevabat enim me in lucem tuam quod tam sciebam me habere voluntatem,
+  quam me vivere. Itaque cum aliquid vellem aut nollem, non alium quam me
+  velle <span class="correction" title="Original reads 'aut', corrected by errata."
+  >ac</span> nolle certissimus eram; et ibi esse causam peccati mei jam
+  jamque animadvertebam. Quod autem invitus facerem, pati me potius quam
+  facere videbam; et id non culpam, sed p&oelig;nam esse judicabam, qua me
+  non injuste plecti, te justum cogitans, cito fatebar. Sed rursus dicebam:
+  Quis fecit me? Nonne Deus meus, non tantum bonus, sed ipsum bonum? Unde
+  igitur mihi male velle et bene nolle, ut esset cur juste p&oelig;nas
+  luerem? Quis in me hoc posuit, et inseruit mihi plantarium amaritudinis,
+  cum totus fierem a dulcissimo Deo meo? Si diabolus auctor, unde ipse
+  diabolus? Quod si et ipse perversa voluntate ex bono angelo diabolus
+  factus est; unde et in ipso voluntas mala qua diabolus fieret, quando
+  totus angelus a conditore optimo factus esset<a href="#lv170">*</a>? His
+  cogitationibus deprimebar iterum et suffocabar: sed non usque ad <span
+  class="correction" title="Original reads 'infernum illum', corrected by errata."
+  >illum infernum</span> subducebar erroris, ubi nemo <span
+  class="sidenotel">Ps. 6, 6.</span><i>tibi confitetur</i>, dum tu potius
+  mala pati, quam homo facere putatur.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Deum incorruptibilem esse oportet.</div>
+  <p>6. Sic enim nitebar invenire cætera, ut jam inveneram melius esse
+  incorruptibile, quam corruptibile; et ideo te, quidquid esses, esse
+  incorruptibilem confitebar. Neque enim <!-- Page 107 --><span
+  class="pagenum"><a name="page107"></a>{107}</span>ulla anima unquam
+  potuit, poteritve cogitare aliquid quod sit te melius, qui summum et
+  optimum bonum es. Cum autem verissime atque certissime incorruptibile
+  corruptibili præponatur, sicut ego jam præponebam; poteram jam
+  cogitatione aliquid attingere quod esset melius Deo meo, nisi tu esses
+  incorruptibilis. Ubi igitur videbam incorruptibile corruptibili esse
+  præferendum, ibi te quærere debebam, atque inde advertere ubi<a
+  href="#lv171">*</a> sit malum, id est, unde sit ipsa corruptio, qua
+  violari substantia tua nullo modo potest. Nullo enim prorsus modo violat
+  corruptio Deum nostrum; nulla voluntate, nulla necessitate, nullo
+  improviso casu; quoniam ipse est Deus, et quod sibi vult bonum est, et
+  ipse est idem bonum: corrumpi autem non est bonum. Nec cogeris invitus ad
+  aliquid, quia voluntas tua non est major quam potentia tua. Esset autem
+  major, si te ipso tu ipse major esses: voluntas enim et potentia Dei,
+  Deus ipse est. Et quid improvisum tibi qui nosti omnia, et nulla natura
+  est, nisi quia nosti eam? Et utquid multa dicimus, cur non sit
+  corruptibilis substantia quæ Deus est, quando si hoc esset, non esset
+  Deus?</p>
+
+  <p><a name="Cap7_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus.</div>
+  <p>7. Et quærebam unde malum, et male quærebam; et in ipsa inquisitione
+  mea non videbam malum. Et constituebam in conspectu spiritus mei
+  universam creaturam, quidquid in ea cernere possumus; sicuti est terra,
+  et mare, et aer, et sidera, et arbores, et alia<a href="#lv172">*</a>
+  mortalia; et quidquid in ea non videmus, sicut firmamentum c&oelig;li,
+  insuper et omnes Angelos et cuncta spiritualia ejus; sed etiam ipsa,
+  quasi corpora essent, locis et locis ordinavit imaginatio mea: et feci
+  unam massam grandem distinctam generibus corporum creaturam tuam<a
+  href="#lv173">*</a>; sive quæ re vera corpora erant, sive quæ ipse pro
+  spiritibus finxeram: et eam feci grandem, non quantum erat, quod scire
+  non poteram; sed quantum libuit, undiqueversum sane finitam. Te autem,
+  Domine, ex omni parte ambientem et penetrantem eam, sed usquequaque
+  infinitum: tanquam si mare esset ubique, et undique per immensa infinitum
+  solum mare, et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam
+  tamen; plena esset utique spongia illa ex omni sua parte ex immenso mari:
+  sic creaturam tuam finitam, te infinito plenam putabam, et dicebam: Ecce
+  Deus, et ecce quæ creavit Deus, et bonus Deus, atque his validissime
+  longissimeque præstantior; sed tamen bonus bona creavit, et ecce quomodo
+  <!-- Page 108 --><span class="pagenum"><a
+  name="page108"></a>{108}</span>ambit atque implet ea. Ubi ergo malum, et
+  unde, et qua huc irrepsit? Quæ radix ejus, et quod semen ejus? An omnino
+  non est? Cur ergo timemus et cavemus quod non est? Aut si inaniter
+  timemus, certe vel timor ipse malum est, quo incassum stimulatur et
+  excruciatur cor: et tanto gravius malum, quanto non est quod timeamus, et
+  timemus. Idcirco aut est malum quod timemus, aut hoc malum est quia
+  timemus. Unde est igitur, quoniam Deus fecit hæc omnia, bonus bona? Majus
+  quidem et summum bonum minora fecit bona, sed tamen et creans et creata
+  bona sunt omnia. Unde est malum? An unde fecit ea<a href="#lv174">*</a>,
+  materies aliqua mala erat, et formavit atque ordinavit eam, sed reliquit
+  aliquid in illa, quod in bonum non converteret? Cur et hoc? An impotens
+  erat totum vertere et commutare, ut nihil mali remaneret, cum sit
+  omnipotens? Postremo, cur inde aliquid facere voluit, ac non potius eadem
+  omnipotentia fecit ut nulla esset omnino? Aut vero existere poterat
+  contra ejus voluntatem? Aut si æterna erat, cur tam diu per infinita
+  retro spatia temporum, sic eam sivit esse, ac tanto post placuit aliquid
+  ex ea facere? Aut jam si subito aliquid voluit agere, hoc potius ageret
+  omnipotens, ut illa non esset, atque ipse solus esset totum, verum et
+  summum et infinitum bonum. Aut si non erat bene ut non aliquid boni etiam
+  fabricaretur<a href="#lv175">*</a>, et conderet qui bonus erat; illa
+  sublata et ad nihilum redacta materia quæ mala erat, bonam ipse
+  institueret unde omnia crearet. Non enim esset omnipotens, si condere non
+  posset aliquid boni, nisi ea, quam non ipse condiderat, adjuvaretur
+  materia. Talia volvebam pectore misero, ingravidato curis mordacissimis
+  de timore mortis, et non inventa veritate: stabiliter tamen hærebat in
+  corde meo, in catholica Ecclesia fides Christi tui Domini et Salvatoris
+  nostri; in multis quidem adhuc informis, et præter doctrinæ normam
+  fluitans<a href="#lv176">*</a>, sed tamen non eam relinquebat animus, imo
+  in dies magis magisque imbibebat.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Mathematicorum divinationes rejicit.</div>
+  <p>8. Jam etiam mathematicorum fallaces divinationes, et impia
+  deliramenta rejeceram. Confiteantur etiam hinc tibi de intimis visceribus
+  animæ meæ miserationes tuæ, Deus meus. Tu enim, tu omnino; nam quis alius
+  a morte omnis erroris revocat nos, nisi vita quæ mori nescit, et
+  sapientia mentes indigentes illuminans, nullo indigens lumine, qua mundus
+  administratur usque ad arborum volatica folia? tu <!-- Page 109 --><span
+  class="pagenum"><a name="page109"></a>{109}</span>procurasti pervicaciæ
+  meæ, qua obluctatus sum Vindiciano acuto seni, et Nebridio adolescenti
+  mirabilis animæ: illi vehementer affirmanti, huic cum dubitatione quidem
+  aliqua, sed tamen crebro dicenti, non esse illam<a href="#lv177">*</a>
+  artem futura prævidendi; conjecturas autem hominum habere sæpe vim
+  sortis, et multa dicendo dici pleraque ventura, nescientibus eis qui
+  dicerent, sed in ea non tacendo incurrentibus: procurasti ergo tu hominem
+  amicum, non quidem segnem consultorem mathematicorum, nec eas litteras
+  bene callentem; sed, ut dixi, consultorem curiosum, et tamen scientem
+  aliquid quod a patre suo se audisse dicebat, quod<a href="#lv178">*</a>
+  quantum valeret ad illius artis opinionem evertendam ignorabat. Is ergo
+  vir nomine Firminus, liberaliter institutus et excultus eloquio, cum me
+  tanquam charissimum, de quibusdam suis rebus, in quas sæcularis spes ejus
+  intumuerat, consuleret quid mihi secundum suas, quas constellationes
+  appellant, videretur; ego autem, qui jam de hac re in Nebridii sententiam
+  flecti c&oelig;peram, non quidem abnuerem conjicere ac dicere quod
+  nutanti occurrebat; sed tamen subjicerem, prope jam esse mihi persuasum
+  ridicula illa esse et inania: tum ille mihi narravit patrem suum fuisse
+  librorum talium curiosissimum, et habuisse amicum æque illa simulque
+  sectantem; qui pari studio et collatione flatabant in eas nugas ignem
+  cordis sui<a href="#lv179">*</a>, ita ut mutorum quoque animalium, si qua
+  domi parerent, observarent momenta nascentium, atque ad ea c&oelig;li
+  positionem notarent, unde illius quasi artis experimenta colligerent.
+  Itaque dicebat audisse se a patre, quod cum eumdem Firminum<a
+  href="#lv180">*</a> prægnans mater esset, etiam illius paterni amici
+  famula quædam pariter utero grandescebat; quod latere non potuit dominum,
+  qui etiam canum suarum partus examinatissima diligentia nosse curabat:
+  atque ita factum esse ut cum iste conjugis, ille autem ancillæ dies et
+  horas, minutioresque horarum articulos cautissima observatione
+  numerarent, enixæ essent ambæ simul; ita ut easdem constellationes usque
+  ad easdem minutias utrique nascenti facere cogerentur, iste filio, ille
+  servulo. Nam cum mulieres parturire c&oelig;pissent, indicaverunt sibi
+  ambo quid sua cujusque domo ageretur, et paraverunt quos ad se invicem
+  mitterent, simul ut natum quod parturiebatur esset cuique <span
+  class="correction" title="Original reads 'ad nuntiatum', corrected by errata."
+  >nuntiatum</span>; quod tamen ut continuo nuntiaretur, tanquam in regno
+  suo facile effecerant. Atque ita, qui ab alterutro missi sunt, tam <!--
+  Page 110 --><span class="pagenum"><a name="page110"></a>{110}</span>ex
+  paribus domorum intervallis sibi obviam factos esse dicebat, ut aliam
+  positionem siderum, aliasque particulas momentorum, neuter eorum notare
+  sineretur: et tamen Firminus amplo apud suos loco natus, dealbatiores
+  vias sæculi cursitabat, augebatur divitiis, sublimabatur honoribus;
+  servus autem ille, conditionis jugo nullatenus relaxato, dominis
+  serviebat, ipso indicante qui noverat eum.</p>
+
+  <p>9. His itaque auditis et creditis, talis quippe narraverat, omnis illa
+  reluctatio mea resoluta concidit: et primo Firminum ipsum conatus sum ab
+  illa curiositate revocare, cum dicerem, constellationibus ejus inspectis,
+  ut vera pronuntiarem<a href="#lv181">*</a>, debuisse me utique videre ibi
+  parentes inter suos esse primarios, nobilem familiam propriæ civitatis,
+  natales ingenuos, honestam educationem, liberalesque doctrinas. At si me
+  ille servus ex eisdem constellationibus, quia et illius ipsæ essent,
+  consuluisset, ut eidem quoque vera proferrem, debuisse me rursus ibi
+  videre abjectissimam familiam, conditionem servilem, et cætera longe a
+  prioribus aliena, longeque distantia. Unde autem fieret ut eadem
+  inspiciens diversa dicerem, si vera dicerem; si autem eadem dicerem,
+  falsa dicerem: inde certissime colligi<a href="#lv182">*</a>, ea quæ
+  vera, consideratis constellationibus, dicerentur, non arte dici, sed
+  sorte; quæ autem falsa, non artis imperitia, sed sortis mendacio.</p>
+
+  <p>10. Hinc autem accepto aditu<a href="#lv183">*</a>, ipse mecum talia
+  ruminando, ne quis eorumdem delirorum qui talem quæstum sequerentur, quos
+  jam jamque invadere, atque irrisos refellere cupiebam, mihi ita
+  resisteret, quasi aut Firminus mihi, aut illi pater falsa narraverit;
+  intendi considerationem in eos qui gemini nascuntur: quorum plerique ita
+  post invicem funduntur ex utero, ut parvum ipsum temporis intervallum,
+  quantamlibet vim in rerum natura habere contendant, colligi tamen humana
+  observatione non possit, litterisque omnino signari non valeat, quas
+  mathematicus inspecturus est, ut vera pronuntiet. Et non erunt vera, quia
+  easdem litteras inspiciens, eadem debuit dicere de Esau et de Jacob; sed
+  non eadem utrique acciderunt. Falsa ergo diceret: aut si vera diceret,
+  non eadem diceret, at eadem<a href="#lv184">*</a> inspiceret. Non ergo
+  arte, sed sorte vera diceret. Tu enim, Domine, justissime moderator
+  universitatis, consulentibus consultisque nescientibus occulto instinctu
+  agis, ut dum quisque consulit, hoc audiat <!-- Page 111 --><span
+  class="pagenum"><a name="page111"></a>{111}</span>quod eum oportet audire
+  occultis meritis animarum, ex abysso justi judicii tui, cui non dicat
+  homo: Quid est hoc? aut quid hoc? Non dicat, non dicat; homo est
+  enim.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.</div>
+  <p>11. Jam itaque me, adjutor meus, illis vinculis solveras, et quærebam
+  unde malum, et non erat exitus. Sed non sinebas me ullis fluctibus
+  cogitationis auferri ab ea fide qua credebam et esse te, et esse
+  incommutabilem substantiam tuam, et esse de hominibus curam et judicium
+  tuum, et in Christo Filio tuo Domino nostro, atque<a href="#lv185">*</a>
+  Scripturis sanctis quas Ecclesiæ tuæ catholicæ commendaret auctoritas,
+  viam te posuisse salutis humanæ, ad eam vitam, quæ post hanc mortem
+  futura est. His itaque salvis, atque inconcusse roboratis in animo meo,
+  quærebam æstuans unde sit malum. Quæ illa tormenta parturientis cordis
+  mei! qui gemitus, Deus meus! Et ibi erant aures tuæ, nesciente me. Et cum
+  in silentio fortiter quærerem, magnæ voces erant ad misericordiam tuam,
+  tacitæ contritiones animi mei. Tu sciebas quid patiebar, et nullus
+  hominum. Quantum enim erat quod inde digerebatur per linguam meam in
+  aures familiarissimorum meorum? Numquid totus tumultus animæ meæ, cui nec
+  tempora, nec os meum sufficiebat, sonabat eis? Totum tamen ibat in
+  auditum tuum, quod <span class="sidenotel">Ps. 37,
+  9-11.</span><i>rugiebam a gemitu cordis mei</i>, et <i>ante te erat
+  desiderium meum, et lumen oculorum meorum non erat mecum</i>. Intus enim
+  erat, ego autem foris. Nec in loco illud: at ego intendebam in ea quæ
+  locis continentur, et non ibi inveniebam locum ad requiescendum; nec
+  recipiebant<a href="#lv186">*</a> me ista ut dicerem, Sat est, et bene
+  est; nec dimittebant redire, ubi mihi satis esset bene. Superior enim
+  eram istis, te autem inferior; et tu gaudium verum mihi subdito tibi, et
+  tu mihi subjeceras quæ infra me creasti. Et hoc erat rectum
+  temperamentum<a name="NtA157" href="#Nt157"><sup>[157]</sup></a>, et
+  media regio salutis meæ, ut manerem ad imaginem tuam, et tibi serviens
+  dominarer corpori. Sed cum superbe contra te surgerem, <span
+  class="sidenotel">Job 15, 26.</span><i>et currerem adversus Dominum in
+  cervice crassa scuti mei</i>, etiam ista infima supra me facta sunt, et
+  premebant, et nusquam erat laxamentum et <!-- Page 112 --><span
+  class="pagenum"><a name="page112"></a>{112}</span>respiramentum. Ipsa
+  occurrebant undique acervatim et conglobatim cernenti; cogitanti autem
+  imagines corporum, ipsæ opponebantur redeunti, quasi diceretur: Quo is,
+  indigne et sordide? Et hæc de vulnere meo creverant, quia <span
+  class="sidenotel">Ps. 88, 11</span><i>humiliasti tanquam vulneratum</i>,
+  <i>superbum</i>; et tumore meo separabar abs te<a name="NtA158"
+  href="#Nt158"><sup>[158]</sup></a>, et nimis inflata facies claudebat
+  oculos meos.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.</div>
+  <p><a name="Sec7_12">12</a>. Tu vero, Domine, in æternum manes, et non in
+  æternum irasceris nobis: quoniam miseratus es terram et cinerem, et
+  placuit in conspectu tuo reformare deformia mea; et stimulis internis
+  agitabas me, ut impatiens essem, donec mihi per interiorem aspectum
+  certus esses. Et residebat tumor meus ex occulta manu medicinæ tuæ,
+  aciesque conturbata et contenebrata mentis meæ, acri collyrio salubrium
+  dolorum meorum de die in diem sanabatur.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non incarnati humilitatem invenit.</div>
+  <p>13. Et primo volens ostendere mihi quam <span class="sidenotel">1 Pet.
+  5, 5. Jac. 2, 6.</span><i>resistas superbis, humilibus autem des
+  gratiam</i>, et quanta misericordia tua demonstrata sit hominibus via
+  humilitatis, quod Verbum tuum caro factum est, et habitavit inter
+  homines; procurasti mihi per quemdam hominem immanissimo typho turgidum,
+  quosdam Platonicorum<a name="NtA159" href="#Nt159"><sup>[159]</sup></a>
+  libros ex Græca lingua in Latinam versos: et ibi legi, non quidem his
+  verbis, sed hoc idem omnino multis et multiplicibus suaderi rationibus,
+  quod <span class="sidenotel">Joh. 1, 1-5.</span><i>in principio erat
+  Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoc erat in
+  principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est
+  nihil: quod factum est in ipso, vita erat, et vita erat lux hominum, et
+  lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non comprehenderunt</i>. Et quia
+  hominis anima quamvis <i>testimonium perhibeat de lumine, non est</i>
+  tamen ipsa <i>lumen</i><a name="NtA160"
+  href="#Nt160"><sup>[160]</sup></a>; sed tamen Verbum Deus <i>est lumen
+  <!-- Page 113 --><span class="pagenum"><a
+  name="page113"></a>{113}</span>erum quod illuminat omnem hominem
+  venientem in hunc mundum</i>. Et quia <span class="sidenotel">Ver.
+  9-12.</span><i>in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et mundus
+  eum non cognovit</i>. Quia vero <i>in propria sua venit, et sui eum non
+  receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios
+  Dei fieri, credentibus in nomine ejus</i>; non ibi legi.</p>
+
+  <p>14. Item legi ibi quia Verbum Deus, <span class="sidenotel">Ver.
+  13.</span><i>non ex carne, non ex sanguine, non ex voluntate viri, neque
+  ex voluntate carnis, sed ex Deo natus est</i><a name="NtA161"
+  href="#Nt161"><sup>[161]</sup></a>. Sed quia <span class="sidenotel">Ver.
+  14.</span><i>Verbum caro factum est, et habitavit in nobis</i>; non ibi
+  legi. Indagavi quippe in illis litteris varie dictum, et multis modis,
+  quod sit Filius <i>in forma Patris, non rapinam arbitratus esse æqualis
+  Deo</i>, quia naturaliter idipsum est. Sed quia <span
+  class="sidenotel">Phil. 2, 6-11.</span><i>semetipsum exinanivit formam
+  servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut
+  homo; humiliavit se factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis:
+  propter quod et Deus illum exaltavit a mortuis, et donavit ei nomen quod
+  est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur,
+  c&oelig;lestium, terrestrium et infernorum; et omnis lingua confiteatur
+  quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris</i>; non habent illi libri.
+  Quod enim ante omnia tempora, et supra omnia tempora incommutabiliter
+  manet unigenitus Filius tuus coæternus tibi, et quia <span
+  class="sidenotel">Joh. 1, 16.</span><i>de plenitudine ejus accipiunt</i>
+  animæ ut beatæ sint, et quia participatione manentis in se sapientiæ
+  renovantur ut sapientes sint; est ibi. Quod autem <span
+  class="sidenotel">Rom. 5, 6.</span><i>secundum tempus pro impiis mortuus
+  est</i>; et <span class="sidenotel">Rom. 8, 32.</span><i>Filio tuo unico
+  non pepercisti, sed pro omnibus nobis tradidisti eum</i>; non est ibi.
+  <span class="sidenotel">Mat. 11, 25. 28. 29.</span><i>Abscondisti enim
+  hæc a sapientibus, et revelasti ea parvulis</i>; ut <i>venirent ad eum
+  laborantes et onerati, et reficeret</i> eos: <i>quoniam mitis est et
+  humilis corde</i>, et <span class="sidenotel">Ps. 24, 9.
+  18.</span><i>dirigit mites in judicio, et docet mansuetos vias suas,
+  videns humilitatem nostram, et laborem nostrum, et <!-- Page 114 --><span
+  class="pagenum"><a name="page114"></a>{114}</span>dimittens omnia peccata
+  nostra</i>. Qui autem cothurno tanquam doctrinæ sublimioris elati non
+  audiunt dicentem, <span class="sidenotel">Mat. 11, 29.</span><i>Discite a
+  me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus
+  vestris</i>: etsi <span class="sidenotel">Rom. 1, 21.
+  22.</span><i>cognoscunt Deum, non sicut Dominum glorificant aut gratias
+  agunt; sed evanescunt in cogitationibus suis, et obscuratur insipiens cor
+  eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt</i>.</p>
+
+  <p><a name="Sec7_15">15</a>. Et ideo legebam ibi <span
+  class="sidenotel">Ver. 23.</span><i>immutatam</i> etiam <i>gloriam
+  incorruptionis tuæ in idola et varia simulacra, in similitudinem imaginis
+  corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum</i>;
+  <span class="sidenotel">Gen. 25, 33. 34.</span>videlicet Ægyptium cibum<a
+  name="NtA162" href="#Nt162"><sup>[162]</sup></a> quo Esau perdidit
+  primogenita sua: quoniam caput quadrupedis pro te honoravit populus
+  primogenitus, <span class="sidenotel">Act. 7, 39.</span><i>conversus
+  corde in Ægyptum</i>, <i>et</i> curvans imaginem tuam, animam suam ante
+  <span class="sidenotel">Ex. 32, 1-6. et Ps. 105, 19.
+  20.</span><i>imaginem vituli manducantis fenum</i>. Inveni hæc ibi, et
+  non manducavi. Placuit enim tibi, Domine, auferre opprobrium diminutionis
+  ab Jacob, ut <span class="sidenotel">Rom. 9, 13.</span><i>major serviret
+  minori</i>; et vocasti Gentes in hæreditatem tuam. Et ego ad te veneram
+  ex Gentibus, et intendi in aurum quod ab Ægypto voluisti<a name="NtA163"
+  href="#Nt163"><sup>[163]</sup></a> ut auferret populus tuus, quoniam
+  tutum erat, ubicumque erat. <span class="sidenotel">Ex. 3, 22; et 11,
+  2.</span>Et dixisti <!-- Page 115 --><span class="pagenum"><a
+  name="page115"></a>{115}</span>Atheniensibus per Apostolum tuum, quod
+  <span class="sidenotel">Act. 17, 28.</span><i>in te vivimus et movemur et
+  sumus; sicut et quidam secundum eos dixerunt</i>: et utique inde erant
+  illi libri. Et non attendi in idola Ægyptiorum, quibus de auro tuo
+  ministrabant, qui <span class="sidenotel">Rom. 1,
+  25.</span><i>transmutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et
+  servierunt creaturæ potius quam Creatori</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.</div>
+  <p><a name="Sec7_16">16</a>. Et inde admonitus redire ad memetipsum,
+  intravi in intima mea, duce te; et potui, quoniam factus es adjutor meus.
+  Intravi, et vidi qualicumque oculo animæ meæ, supra eundem oculum animæ
+  meæ, supra mentem meam, lucem<a href="#lv187">*</a> incommutabilem; non
+  hanc vulgarem et conspicuam omni carni<a name="NtA164"
+  href="#Nt164"><sup>[164]</sup></a>; nec quasi ex eodem genere grandior
+  erat, tanquam si ista multo multoque clarius claresceret, totumque
+  occuparet magnitudine. Non hoc illa erat; sed aliud, aliud valde ab istis
+  omnibus. Nec ita erat supra mentem meam sicut oleum super aquam, nec
+  sicut c&oelig;lum super terram; sed superior, quia ipsa fecit me, et ego
+  inferior, quia factus sum ab ea. Qui novit veritatem, novit eam; et qui
+  novit eam, novit æternitatem. Charitas novit eam. O æterna veritas, et
+  vera charitas, et chara æternitas<a name="NtA165"
+  href="#Nt165"><sup>[165]</sup></a>! tu es Deus meus; tibi suspiro die ac
+  nocte. Et cum te primum cognovi, tu assumpsisti me, ut viderem esse quod
+  viderem, et nondum me esse qui viderem. Et reverberasti infirmitatem
+  aspectus mei, radians in me vehementer, et contremui amore et horrore; et
+  inveni longe me esse a te in regione dissimilitudinis<a name="NtA166"
+  href="#Nt166"><sup>[166]</sup></a>, tanquam audirem vocem tuam de
+  excelso: Cibus sum grandium; cresce, et manducabis me. Nec tu me in te
+  mutabis, sicut cibum carnis tuæ; sed tu mutaberis in me. Et cognovi
+  quoniam <span class="sidenotel">Ps. 38, 12.</span><i>pro iniquitate
+  erudisti hominem, et tabescere fecisti sicut araneam animam</i> meam; et
+  dixi: Numquid nihil est veritas, quoniam neque per finita, neque per
+  infinita locorum spatia diffusa est? Et clamasti de longinquo: Imo vero,
+  <span class="sidenotel">Ex. 3, 14.</span><i>Ego sum <!-- Page 116
+  --><span class="pagenum"><a name="page116"></a>{116}</span>qui sum</i>.
+  Et audivi sicut auditur in corde, et non erat prorsus unde dubitarem;
+  faciliusque dubitarem vivere me, quam non esse veritatem, <span
+  class="sidenotel">Rom. 1, 20.</span><i>quæ per ea quæ facta sunt,
+  intellecta conspicitur</i><a href="#lv188">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Quomodo creaturæ sunt, et non sunt.</div>
+  <p>17. Et inspexi cætera infra te, et vidi nec omnino esse, nec omnino
+  non esse: esse quidem, quoniam abs te sunt; non esse autem, quoniam id
+  quod es non sunt. Id enim vere est, quod incommutabiliter<a name="NtA167"
+  href="#Nt167"><sup>[167]</sup></a> manet. <span class="sidenotel">Ps. 72,
+  28.</span><i>Mihi autem adhærere Deo bonum est</i>; quia si non manebo in
+  illo, nec in me potero. Ille autem <span class="sidenotel">Sap. 7,
+  27.</span><i>in se manens innovat omnia</i>. Et <span
+  class="sidenotel">Ps. 15, 2.</span><i>Deus meus es, quoniam bonorum
+  meorum non eges</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Omnia bona, quæcumque sunt.</div>
+  <p>18. Et manifestum est mihi quoniam bona sunt quæ corrumpuntur, quae
+  neque si summa bona essent, neque nisi bona essent, corrumpi possent:
+  quia si summa bona essent, incorruptibilia essent; si autem nulla bona
+  essent, quid in eis corrumperetur non esset. Nocet enim corruptio; et
+  nisi bonum minueret, non noceret. Aut igitur nihil nocet corruptio, quod
+  fieri non potest: aut, quod certissimum est, omnia quæ corrumpuntur,
+  privantur bono. Si autem omni bono privabuntur, omnino non erunt. Si enim
+  erunt, et corrumpi jam non poterunt, meliora erant, quia
+  incorruptibiliter permanebunt. Et quid monstruosius quam ea dicere omni
+  bono amisso facta meliora? Ergo si omni bono privabuntur, omnino nulla
+  erunt: ergo quamdiu sunt, bona sunt: ergo quæcumque sunt, bona sunt.
+  Malumque illud quod quærebam unde esset, non est substantia; quia si
+  substantia esset, bonum esset. Aut enim esset incorruptibilis substantia,
+  magnum utique bonum: aut substantia corruptibilis esset, quæ nisi bona
+  esset, corrumpi non posset. Itaque vidi et manifestatum est mihi quia
+  omnia bona tu fecisti, et prorsus nullæ substantiæ sunt quas tu non
+  fecisti. Et quoniam non æqualia omnia fecisti, ideo sunt omnia<a
+  name="NtA168" href="#Nt168"><sup>[168]</sup></a>; quia singula bona <!--
+  Page 117 --><span class="pagenum"><a name="page117"></a>{117}</span>sunt,
+  et simul omnia valde bona: quoniam <span class="sidenotel">Gen. 1. et
+  Eccli. 39, 21.</span><i>fecit Deus noster omnia bona valde</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Omnia condita laudant Deum.</div>
+  <p>19. Et tibi omnino non est malum, non solum tibi, sed nec universæ
+  creaturæ tuæ; quia extra<a href="#lv189">*</a> non est aliquid quod
+  irrumpat, et corrumpat ordinem quem imposuisti ei. In partibus autem ejus
+  quædam, quibusdam quia non conveniunt, mala putantur: et eadem ipsa
+  conveniunt aliis<a name="NtA169" href="#Nt169"><sup>[169]</sup></a>, et
+  bona sunt, et in semetipsis bona sunt. Et omnia hæc quæ sibimet invicem
+  non conveniunt, conveniunt inferiori parti rerum, quam terram dicimus;
+  habentem c&oelig;lum suum nubilosum atque ventosum congruum sibi. Et
+  absit jam ut dicerem, Non essent ista<a href="#lv190">*</a>! quia etsi
+  sola ista cernerem, desiderarem quidem meliora, sed jam etiam de solis
+  istis laudare te deberem; quoniam laudandum te ostendunt <span
+  class="sidenotel">Ps. 148, 1-12.</span><i>de terra dracones et omnes
+  abyssi, ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, quæ faciunt
+  verbum tuum, montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri;
+  bestiæ et omnia pecora, reptilia et volatilia pennata; reges terræ et
+  omnes populi, principes et omnes judices terræ; juvenes et virgines,
+  seniores cum junioribus laudant nomen tuum</i>. Cum vero etiam <i>de
+  c&oelig;lis te laudent, laudent te</i>, Deus noster, <i>in excelsis omnes
+  Angeli tui, omnes Virtutes tuæ, sol et luna, omnes stellæ et lumen,
+  c&oelig;li c&oelig;lorum et aquæ quæ super c&oelig;los sunt, laudent
+  nomen tuum</i>: non jam desiderabam meliora, quia omnia cogitabam; et
+  meliora quidem superiora quam inferiora, sed meliora omnia quam sola
+  superiora, judicio saniore pendebam.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.</div>
+  <p>20. Non est sanitas eis quibus displicet aliquid creaturæ tuæ; sicut
+  mihi non erat, cum displicerent multa quæ fecisti. Et quia non audebat
+  anima mea ut ei displiceret Deus meus, nolebat esse tuum quidquid ei
+  displicebat. Et inde ierat in opinionem duarum substantiarum, et non
+  requiescebat, et aliena loquebatur. Et inde rediens fecerat sibi Deum per
+  infinita spatia locorum omnium, et eum putaverat esse te; et eum
+  collocaverat in corde suo, et facta erat rursus templum idoli sui
+  abominandum tibi. Sed posteaquam fovisti caput nescientis, et clausisti
+  <span class="sidenotel">Ps. 118, 37.</span><i>oculos meos ne viderent
+  vanitatem</i>; cessavi de me paululum, et consopita est insania mea: et
+  evigilavi in te, et vidi te infinitum aliter; et visus iste non a carne
+  trahebatur.</p>
+
+<p><!-- Page 118 --><span class="pagenum"><a name="page118"></a>{118}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap7_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. Quomodo veritas es falsitas in creaturis.</div>
+  <p>21. Et respexi alia, et vidi tibi debere quia sunt, et in te cuncta
+  finita: sed aliter, non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu
+  veritate; et omnia vera sunt, inquantum sunt; nec quidquam est falsitas,
+  nisi cum putatur esse quod non est. Et vidi quia non solum locis sua
+  quæque suis conveniunt, sed etiam temporibus: et quia tu, qui solus
+  æternus es, non post innumerabilia spatia temporum c&oelig;pisti operari;
+  quia omnia spatia temporum, et quæ præterierunt et quæ præteribunt, nec
+  abirent nec venirent, nisi te operante et manente<a name="NtA170"
+  href="#Nt170"><sup>[170]</sup></a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.</div>
+  <p>22. Et sensi expertus non esse mirum, quod palato non sano p&oelig;na
+  est panis, qui sano suavis est; et oculis ægris odiosa lux, quæ puris
+  amabilis. Et justitia tua displicet iniquis; nedum vipera et vermiculus,
+  quæ bona creasti, apta inferioribus creaturæ tuæ partibus: quibus et ipsi
+  iniqui apti sunt, quanto dissimiliores sunt tibi; apti autem
+  superioribus, quanto similiores fiunt tibi. Et quæsivi quid esset
+  iniquitas, et non inveni substantiam: sed a summa substantia, te Deo,
+  detortæ in infima<a href="#lv191">*</a> voluntatis perversitatem, <span
+  class="sidenotel">Eccli. 10, 10.</span><i>projicientis intima sua</i><a
+  name="NtA171" href="#Nt171"><sup>[171]</sup></a>, et tumescentis
+  foras.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_17"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVII. Quæ retardent a cognitione divinorum.</div>
+  <p>23. Et mirabar quod jam te amabam, non pro te phantasma. Et non
+  instabam<a href="#lv192">*</a> frui Deo meo, sed rapiebar ad te decore
+  tuo, moxque diripiebar abs te pondere meo, et ruebam in ista cum gemitu:
+  et pondus hoc, consuetudo carnalis. Sed mecum erat memoria tui, neque
+  ullo modo dubitabam esse cui cohærerem, sed nondum me esse qui cohærerem:
+  <span class="sidenotel">Sap. 9, 15.</span><i>quoniam corpus quod
+  corrumpitur, aggravat animam; et deprimit terrena inhabitatio sensum
+  multa cogitantem</i>. Eramque certissimus quod <span
+  class="sidenotel">Rom. 1, 20.</span><i>invisibilia tua, a constitutione
+  mundi, per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque
+  virtus et divinitas tua</i>. Quærens enim unde approbarem pulchritudinem
+  corporum, sive c&oelig;lestium, sive terrestrium; et quid mihi præsto
+  esset integre de mutabilibus judicanti, et dicenti, Hoc ita esse debet,
+  illud non ita: hoc ergo quærens unde judicarem, cum ita judicarem,
+  inveneram incommutabilem et veram veritatis æternitatem, supra mentem
+  meam commutabilem. Atque ita gradatim a corporibus ad <!-- Page 119
+  --><span class="pagenum"><a name="page119"></a>{119}</span>sentientem per
+  corpus animam; atque inde ad ejus interiorem vim, cui sensus corporis
+  exteriora nuntiaret, quousque possunt bestiæ: atque inde rursus ad
+  ratiocinantem potentiam ad quam refertur judicandum quod sumitur a
+  sensibus corporis. Quæ se quoque in me comperiens mutabilem, erexit se ad
+  intelligentiam suam; et abduxit cogitationem a consuetudine, subtrahens
+  se contradicentibus turbis phantasmatum<a name="NtA172"
+  href="#Nt172"><sup>[172]</sup></a>, ut inveniret quo lumine
+  aspergeretur<a name="NtA173" href="#Nt173"><sup>[173]</sup></a>, cum sine
+  ulla dubitatione clamaret incommutabilem præferendum esse mutabili; unde
+  nosset ipsum incommutabile, quod nisi aliquo modo nosset, nullo modo
+  illud mutabili certa præponeret. Et pervenit<a href="#lv193">*</a> ad id
+  quod est, in ictu trepidantis aspectus. Tunc vero <i>invisibilia tua, per
+  ea quæ facta sunt, intellecta conspexi</i>; sed aciem figere non valui<a
+  href="#lv194">*</a>: et repercussa infirmitate redditus solitis, non
+  mecum ferebam nisi amantem memoriam, et quasi olfacta desiderantem quæ
+  comedere nondum possem.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_18"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVIII. Solus Christus via ad salutem.</div>
+  <p><a name="Sec7_24"></a>24. Et quærebam viam comparandi roboris quod
+  esset idoneum ad fruendum te; nec inveniebam, donec amplecterer <span
+  class="sidenotel">1 Tim. 2, 5.</span><i>mediatorem Dei et hominum,
+  hominem Christum Jesum, <span class="sidenotel">Rom. 9, 5.</span>qui est
+  super omnia Deus benedictus in sæcula</i>, vocantem et dicentem, <span
+  class="sidenotel">Jo. 14, 6.</span><i>Ego sum via, et veritas, et
+  vita</i>; et cibum, cui capiendo invalidus eram, miscentem carni; quoniam
+  <span class="sidenotel">Jo. 1, 14.</span><i>Verbum caro factum est</i>,
+  ut infantiæ nostræ lactesceret sapientia tua, per quam creasti omnia. Non
+  enim tenebam Dominum meum Jesum, humilis humilem; nec cujus rei magistra
+  esset ejus infirmitas noveram. Verbum enim tuum æterna veritas,
+  superioribus creaturæ tuæ partibus supereminens, subditos<a name="NtA174"
+  href="#Nt174"><sup>[174]</sup></a> erigit ad seipsam: in inferioribus
+  autem ædificavit sibi humilem domum de limo nostro, per quam subdendos
+  deprimeret a seipsis, et ad se trajiceret, sanans tumorem, et nutriens
+  amorem; ne <!-- Page 120 --><span class="pagenum"><a
+  name="page120"></a>{120}</span>fiducia sui progrederentur longius, sed
+  potius infirmarentur videntes ante pedes suos infirmam divinitatem ex
+  participatione <span class="sidenotel">Gen. 3. 21.</span><i>tunicæ
+  pelliceæ</i><a name="NtA175" href="#Nt175"><sup>[175]</sup></a> nostræ,
+  et lassi prosternerentur in eam, illa autem surgens levaret eos.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_19"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.</div>
+  <p>25. Ego vero aliud putabam, tantumque sentiebam de Domino Christo meo,
+  quantum de excellentis sapientiæ viro, cui nullus posset æquari;
+  præsertim quia mirabiliter natus ex virgine, ad exemplum contemnendorum
+  temporalium pro adipiscenda immortalitate, divina pro nobis cura tantam
+  auctoritatem magisterii meruisse videbatur. Quid autem sacramenti haberet
+  <span class="sidenotel">Jo. 1, 14.</span><span class="sc">Verbum caro
+  factum</span>, ne suspicari quidem poteram. Tantum cognoveram ex his quæ
+  de illo scripta traderentur, quia manducavit et bibit, dormivit,
+  ambulavit, exhilaratus est, contristatus est, sermocinatus est; non
+  hæsisse carnem illam Verbo tuo, nisi cum anima et mente humana. Novit hoc
+  omnis qui novit incommutabilitatem Verbi tui, quam ego jam noveram,
+  quantum poteram; nec omnino quidquam inde dubitabam. Etenim nunc movere
+  membra corporis per voluntatem, nunc non movere; nunc aliquo affectu
+  affici, nunc non affici; nunc proferre per signa sapientes sententias,
+  nunc esse in silentio: propria sunt mutabilitatis animæ et mentis. Quæ si
+  falsa de illo scripta essent, etiam omnia periclitarentur mendacio, neque
+  in illis Litteris ulla fidei salus generi humano remaneret. Quia itaque
+  vera scripta sunt, totum hominem<a name="NtA176"
+  href="#Nt176"><sup>[176]</sup></a> in Christo agnoscebam; non corpus
+  tantum hominis, aut cura corpore sine mente animum<a href="#lv195">*</a>,
+  sed ipsum hominem: non persona Veritatis, sed magna quadam naturæ humanæ
+  excellentia, et perfectiore participatione sapientiæ præferri cæteris
+  arbitrabar. Alypius autem Deum carne indutum ita putabat credi a
+  Catholicis, ut præter Deum et carnem, non esset in Christo anima;
+  mentemque hominis non existimabat in eo prædicari. Et quoniam bene
+  persuasum tenebat, ea quæ de illo memoriæ mandata sunt, sine <!-- Page
+  121 --><span class="pagenum"><a name="page121"></a>{121}</span>vitali et
+  rationali creatura non fieri, ad ipsam Christianam fidem pigrius
+  movebatur. Sed postea hæreticorum Apollinaristarum<a name="NtA177"
+  href="#Nt177"><sup>[177]</sup></a> hunc errorem esse cognoscens,
+  catholicæ fidei collætatus et contemperatus est. Ego autem aliquanto
+  posterius didicisse me fateor, in eo quod <i>Verbum caro factum est</i>,
+  quomodo catholica veritas a Photini<a name="NtA178"
+  href="#Nt178"><sup>[178]</sup></a> falsitate dirimatur. Improbatio quippe
+  hæreticorum facit eminere quid Ecclesia tua sentiat, et quid habeat sana
+  doctrina. <span class="sidenotel">1 Cor. 11, 19.</span><i>Oportuit enim
+  et hæreses esse, ut probati manifesti fierent inter infirmos.</i></p>
+
+  <p><a name="Cap7_20"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.</div>
+  <p>26. Sed tunc lectis Platonicorum illis libris, posteaquam inde
+  admonitus quærere incorpoream veritatem, <i>invisibilia tua, per ea quæ
+  facta sunt, intellecta conspexi</i>; et repulsus sensi quid per tenebras
+  animæ meæ contemplari non sinerer, certus esse te, et infinitum esse, nec
+  tamen per locos finitos infinitosve diffundi; et vere te esse qui semper
+  idem ipse esses<a name="NtA179" href="#Nt179"><sup>[179]</sup></a>, ex
+  nulla parte nulloque motu aliter aut aliter; cætera vero ex te esse
+  omnia, hoc solo firmissimo documento, quia sunt; certus quidem in istis
+  eram, nimis tamen infirmus ad fruendum te. Garriebam plane quasi peritus,
+  et nisi in Christo Salvatore nostro viam tuam quærerem, non peritus, sed
+  periturus essem. Jam enim c&oelig;peram velle videri sapiens, plenus
+  p&oelig;na mea: et non flebam, insuper et <span class="sidenotel">1 Cor.
+  8, 1.</span><i>inflator scientia</i>. <!-- Page 122 --><span
+  class="pagenum"><a name="page122"></a>{122}</span>Ubi enim erat illa
+  <span class="sidenotel">1 Cor. 3, 11.</span><i>ædificans</i> charitas a
+  <i>fundamento</i> humilitatis, <i>quod est Christus Jesus</i>? Aut quando
+  illi libri docerent me eam? In quos me propterea, priusquam Scripturas
+  tuas considerarem, credo voluisti incurrere, ut imprimeretur memoriæ meæ
+  quomodo ex eis affectus essem: et cum postea in Libris tuis mansuefactus
+  essem, et curantibus digitis tuis contrectarentur vulnera mea;
+  discernerem atque distinguerem quid interesset inter præsumptionem et
+  confessionem; inter videntes quo eundum sit nec videntes qua, et viam<a
+  name="NtA180" href="#Nt180"><sup>[180]</sup></a> ducentem ad beatificam
+  patriam, non tantum cernendam, sed et habitandam. Nam si primo sanctis
+  tuis Litteris informatus essem, et in earum familiaritate obdulcuisses
+  mihi, et postea in illa volumina incidissem; fortasse aut abripuissent me
+  a solidamento pietatis, aut si in affectu quem salubrem imbiberam
+  perstitissem, putarem etiam ex illis libris eum posse concipi, si eos
+  solos quisquam didicisset.</p>
+
+  <p><a name="Cap7_21"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis.</div>
+  <p>27. Itaque avidissime arripui venerabilem stilum Spiritus tui, et præ
+  cæteris apostolum Paulum; et perierunt illæ quæstiones in quibus mihi
+  aliquando visus est adversari sibi, et non congruere testimoniis Legis et
+  Prophetarum textus sermonis ejus. Et apparuit mihi una facies eloquiorum
+  castorum, et <span class="sidenotel">Ps. 2, 11.</span><i>exsultare cum
+  tremore</i> didici. Et c&oelig;pi<a href="#lv196">*</a>, et inveni
+  quidquid illac verum legeram, hac cum commendatione gratiæ tuæ<a
+  name="NtA181" href="#Nt181"><sup>[181]</sup></a> dici; ut qui videt,
+  <span class="sidenotel">1 Cor. 4, 7.</span><i>non sic glorietur quasi non
+  acceperit</i>, non solum id quod videt, sed etiam ut videat: (<i>quid
+  enim habet quod non accepit?</i>) et ut te, qui es semper idem, non solum
+  admoneatur ut videat, sed etiam sanetur ut teneat: et <i>qui de longinquo
+  videre non potest</i>, viam tamen ambulet qua veniat, et videat, et
+  teneat; quia etsi <span class="sidenotel">Rom. 7, 22.
+  23.</span><i>condelectetur homo legi Dei secundum interiorem hominem</i>,
+  quid faciet de <i>alia lege in membris suis, repugnante legi mentis suæ,
+  et se captivum ducente in lege peccati, quæ est in <!-- Page 123 --><span
+  class="pagenum"><a name="page123"></a>{123}</span>membris ejus</i>? <span
+  class="sidenotel">Dan. 3, 27-32.</span><i>Quoniam justus es</i>, Domine;
+  nos autem <i>peccavimus, inique fecimus, impie gessimus</i>, et gravata
+  est super nos manus tua, et juste <i>traditi sumus</i> antiquo peccatori
+  præposito mortis; quia persuasit voluntati nostræ similitudinem
+  voluntatis suæ, qua <span class="sidenotel">Joh. 8, 44.</span><i>in
+  veritate tua non stetit. Quid faciet miser homo? Quis eum liberabit de
+  corpore mortis hujus</i>, nisi <span class="sidenotel">Rom. 7, 24.
+  25.</span><i>gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum</i>, quem
+  genuisti coæternum, et <span class="sidenotel">Prov. 8,
+  22.</span><i>creasti in principio viarum tuarum, <span
+  class="sidenotel">Joh. 14, 30.</span>in quo princeps hujus mundi non
+  invenit</i> quidquam morte dignum, et occidit eum; et <span
+  class="sidenotel">Col. 2, 14.</span><i>evacuatum est chirographum quod
+  erat contrarium nobis</i>? Hoc illæ litteræ non habent. Non habent illæ
+  paginæ vultum pietatis hujus, lacrymas confessionis, <span
+  class="sidenotel">Ps. 50, 19.</span><i>sacrificium tuum, spiritum
+  contribulatum, cor contritum et humiliatum</i>, populi salutem, <span
+  class="sidenotel">Apoc. 21, 2.</span><i>sponsam civitatem, <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 5, 5.</span>arrham Spiritus sancti, poculum
+  pretii</i> nostri. Nemo ibi cantat: <span class="sidenotel">Ps. 61, 2.
+  3.</span><i>Nonne Deo subdita erit anima mea? Ab ipso enim salutare meum.
+  Etenim ipse est Deus meus et salutaris meus; susceptor meus, non movebor
+  amplius.</i> Nemo ibi audit vocantem: <span class="sidenotel">Mat. 11,
+  28. 29. 25.</span><i>Venite ad me, omnes qui laboratis.</i> Dedignantur
+  ab eo <i>discere quoniam mitis est et humilis corde</i>. <i>Abscondisti
+  enim hæc a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis.</i>
+  <span class="sidenotel">Deut. 32, 49.</span>Et aliud est de silvestri
+  cacumine videre patriam pacis, et iter ad eam non invenire, et frustra
+  conari per invia, circum obsidentibus et insidiantibus fugitivis
+  desertoribus, cum principe suo <span class="sidenotel">Ps. 90,
+  13.</span><i>leone et dracone</i>: et aliud tenere viam illuc ducentem,
+  curia<a href="#lv197">*</a> c&oelig;lestis Imperatoris munitam, ubi non
+  latrocinantur qui c&oelig;lestem militiam deseruerunt; vitant enim eam
+  sicut supplicium. Hæc mihi inviscerabantur miris modis, cum <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 15, 9.</span><i>minimum Apostolarum</i> tuorum
+  legerem<a name="NtA182" href="#Nt182"><sup>[182]</sup></a>, et
+  consideraveram opera tua, et expaveram.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 125 --><span class="pagenum"><a name="page125"></a>{125}</span></p>
+
+<h3>LIBER OCTAVUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum
+  secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo Victorini
+  conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de Antonio Æygptio
+  monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano didicit, magis
+  magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem et spiritum,
+  codicem Apostoli c&oelig;lesti admonitus oraculo inspexit; lectoque qui
+  ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et diruptis cupiditatum
+  vinculis totus ad Deum convertitur.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap8_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit.</div>
+  <p>1. Deus meus, recorder in gratiarum actione tibi, et confitear
+  misericordias tuas super me. Perfundantur ossa mea dilectione tua<a
+  href="#lv198">*</a>, et dicant: <span class="sidenotel">Ps. 34,
+  10.</span><i>Domine, quis similis tibi? Dirupisti vincula mea, <span
+  class="sidenotel">Ps. 115, 17.</span>sacrificem tibi sacrificium
+  laudis.</i> Quomodo dirupisti ea, narrabo; et dicent omnes qui adorant
+  te, cum audiunt hæc: Benedictus Dominus in c&oelig;lo et in terra; magnum
+  et mirabile nomen ejus. Inhæserant præcordiis meis verba tua, et <span
+  class="sidenotel">Job 1, 10.</span><i>undique circumvallabar abs te</i>.
+  De vita tua æterna certus eram: quamvis eam <span class="sidenotel">1
+  Cor. 13, 12.</span><i>in ænigmate et quasi per speculum videram</i>;
+  dubitatio tamen omnis de incorruptibili substantia, quod ab illa esset
+  omnis substantia, ablata mihi erat: nec certior de te, sed stabilior in
+  te esse cupiebam. De mea vero temporali vita nutabant omnia, et <span
+  class="sidenotel">Ib. 5, 7.</span><i>mundandum erat cor a fermento
+  veteri</i>; et placebat via ipse Salvator, et ire per ejus angustias
+  adhuc pigebat. Et immisisti in mentem meam, visumque est bonum in
+  conspectu meo pergere ad Simplicianum qui mihi bonus apparebat servus
+  tuus, et lucebat in eo gratia tua. Audieram etiam quod a juventute sua
+  devotissime tibi viveret: jam vero tunc senuerat, et longa ætate in tam
+  bono studio sectandæ viæ tuæ, multa expertus, multa edoctus mihi
+  videbatur; et vere sic erat. Unde mihi ut proferret volebam, conferenti
+  secum æstus meos, quis esset aptus modus sic affecto, ut ego eram, ad
+  ambulandum in via tua. <!-- Page 126 --><span class="pagenum"><a
+  name="page126"></a>{126}</span></p>
+
+  <p>2. Videbam enim plenam Ecclesiam; et alius sic ibat, alius autem sic.
+  Mihi autem displicebat quod agebam in sæculo, et oneri mihi erat valde,
+  non jam inflammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe honoris et
+  pecuniæ, ad tolerandam illam servitutem tam gravem. Jam enim me illa non
+  delectabant præ dulcedine tua et <span class="sidenotel">Ps. 25,
+  8.</span><i>decore domus tuæ quam dilexi</i>; sed adhuc tenaciter
+  colligabar ex femina: nec me prohibebat Apostolus conjugari, quamvis
+  exhortaretur ad melius, maxime volens omnes homines <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 7.</span><i>sic</i> esse <i>ut ipse erat</i>.
+  Sed ego infirmior eligebam molliorem locum: et propter hoc unum volvebar
+  in cæteris languidus, et tabescens curis marcidis, quod<a
+  href="#lv199">*</a> et in aliis rebus quas nolebam pati, congruere
+  cogebar vitæ conjugali, cui deditus obstringebar. Audieram ex ore
+  Veritatis, esse <span class="sidenotel">Mat. 19, 12.</span><i>spadones
+  qui seipsos absciderunt propter regnum c&oelig;lorum</i>; sed, <i>Qui
+  potest</i>, inquit, <i>capere, capiat</i>. <span class="sidenotel">Sap.
+  13, 1.</span><i>Vani sunt certe omnes homines quibus non inest Dei
+  scientia; nec de his quæ videntur bona, potuerunt invenire eum qui
+  est.</i> At ego jam non eram in illa vanitate: transcenderam eam; et
+  contestante universa creatura tua<a name="NtA183"
+  href="#Nt183"><sup>[183]</sup></a>, inveneram te creatorem nostrum, et
+  Verbum tuum apud te Deum, tecumque<a href="#lv200">*</a> unum Deum, per
+  quod creasti omnia. Et est aliud genus impiorum, qui <i>cognoscentes
+  Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt</i>. In hoc
+  quoque incideram; et <span class="sidenotel">Ps. 17, 36.</span><i>dextera
+  tua suscepit me</i>, et inde ablatum posuisti ubi convalescerem, quia
+  dixisti homini: <span class="sidenotel">Job 28, 28.</span><i>Ecce pietas
+  est sapientia</i>; et, <span class="sidenotel">Prov. 3, 7.</span><i>Noli
+  velle videre sapiens</i>; quoniam <span class="sidenotel">Rom. 1. 21,
+  22.</span><i>dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt</i>. Et <span
+  class="sidenotel">Mat. 13, 46.</span><i>inveneram</i> jam <i>bonam
+  margaritam</i>; et <i>venditis omnibus quæ haberem, emenda</i> erat, et
+  dubitabam.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. De Victorino rhetore converso.</div>
+  <p>3. Perrexi ergo ad Simplicianum<a name="NtA184"
+  href="#Nt184"><sup>[184]</sup></a>, patrem in accipienda gratia* tua
+  tunc<a name="NtA185" href="#Nt185"><sup>[185]</sup></a> episcopi
+  Ambrosii*, et quem vere ut patrem <!-- Page 127 --><span
+  class="pagenum"><a name="page127"></a>{127}</span>diligebat. Narravi ei
+  circuitus erroris mei. Ubi autem commemoravi legisse me quosdam libros
+  Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romæ, quem Christianum
+  defunctum esse audieram, in Latinam linguam transtulisset; gratulatus est
+  mihi quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem, plena
+  <i>fallaciarum</i> et deceptionum <span class="sidenotel">Col. 2,
+  8.</span><i>secundum elementa hujus mundi</i>: in istis autem, omnibus
+  modis insinuari Deum et ejus Verbum<a name="NtA186"
+  href="#Nt186"><sup>[186]</sup></a>. Deinde, ut me exhortaretur ad
+  humilitatem Christi, <span class="sidenotel">Mat. 11,
+  25.</span><i>sapientibus absconditam et revelatam parvulis</i>,
+  Victorinum<a name="NtA187" href="#Nt187"><sup>[187]</sup></a> ipsum
+  recordatus est, quem, Romæ cum esset, familiarissime noverat: de quo ille
+  mihi narravit quod non silebo. Habet enim magnam laudem gratiæ tuæ
+  confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex, et omnium
+  liberalium doctrinarum peritissimus, quique philosophorum tam multa
+  legerat, et dijudicaverat<a href="#lv201">*</a>; doctor tot nobilium
+  senatorum, qui etiam ob insigne præclari magisterii, quod cives hujus
+  mundi eximium putant, statuam in Romano foro meruerat et acceperat; usque
+  ad illam ætatem venerator idolorum, sacrorumque sacrilegorum particeps,
+  quibus tunc tota fere Romana nobilitas inflata inspirabat populos jam et
+  omnigenum deum monstra<a href="#lv202">*</a>, et Anubem latratorem, quæ
+  aliquando "Contra Neptunum et Venerem, contraque Minervam" tela
+  tenuerant<a name="NtA188" href="#Nt188"><sup>[188]</sup></a>, et a se
+  victis jam Roma supplicabat<a name="NtA189"
+  href="#Nt189"><sup>[189]</sup></a>; quæ ista senex Victorinus tot annos
+  ore terricrepo defensitaverat: non erubuerit esse puer Christi tui, et
+  infans fontis tui, subjecto collo ad humilitatis jugum, et edomita fronte
+  ad crucis opprobrium.</p>
+
+<p><!-- Page 128 --><span class="pagenum"><a name="page128"></a>{128}</span></p>
+
+  <p><a name="Sec8_4"></a>4. O Domine, Domine, qui <span
+  class="sidenotel">Ps. 143, 5.</span><i>inclinasti c&oelig;los, et
+  descendisti; tetigisti montes, et fumigaverunt</i>: quibus modis te
+  insinuasti illi pectori? Legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam
+  Scripturam, omnesque Christianas litteras investigabat studiosissime et
+  perscrutabatur; et dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et
+  familiarius: "Noveris me Christianum jam esse." Et respondebat ille: "Non
+  credam, nec deputabo te inter Christianos, nisi in ecclesia Christi
+  videro." Ille autem irridebat dicens: "Ergo parietes faciunt
+  Christianos?" Et hoc sæpe dicebat, jam se esse Christianum; et
+  Simplicianus illud sæpe respondebat, et sæpe ab illo parietum irrisio
+  repetebatur. Amicos enim suos reverebatur offendere superbos dæmonicolas,
+  quorum ex culmine Babylonicæ dignitatis, quasi ex <span
+  class="sidenotel">Ps. 28, 5.</span><i>cedris Libani</i> quas nondum
+  <i>contriverat</i> Dominus, graviter ruituras in se inimicitias
+  arbitrabatur. <span class="sidenotel">Mat. 10. 33. Luc. 9, 26.</span>Sed
+  posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem, timuitque negari a
+  Christo coram Angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus confiteri,
+  reusque sibi magni criminis apparuit erubescendo de sacramentis
+  humilitatis Verbi tui, et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum
+  dæmoniorum, quæ imitator superbus acceperat; depuduit vanitati, et
+  erubuit veritati, subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse
+  narrabat: "Eamus in ecclesiam; Christianus volo fieri." At ille non se
+  capiens lætitia, perrexit cum eo. Ubi autem imbutus est primis
+  instructionum sacramentis, non multo post etiam nomen dedit, ut per
+  Baptismum regeneraretur, mirante Roma, gaudente Ecclesia. Superbi <span
+  class="sidenotel">Ps. 111, 10.</span><i>videbant, et irascebantur;
+  dentibus suis stridebant, et tabescebant</i>: servo autem tuo<a
+  href="#lv203">*</a> <span class="sidenotel">Ps. 39,
+  5.</span><i>Dominus</i> Deus erat <i>spes ejus</i>, et <i>non respiciebat
+  in vanitates et insanias mendaces</i>.</p>
+
+  <p>5. Denique, ut ventum est ad horam profitendæ fidei, quæ verbis certis
+  conceptis, retentisque memoriter, de loco eminentiore in conspectu populi
+  fidelis Romæ reddi<a name="NtA190" href="#Nt190"><sup>[190]</sup></a>
+  solet ab eis qui <!-- Page 129 --><span class="pagenum"><a
+  name="page129"></a>{129}</span>accessuri sunt ad gratiam tuam, oblatum
+  esse dicebat Victorino a presbyteris ut secretius redderet, sicut
+  nonnullis qui verecundia trepidaturi videbantur offerri mos erat; illum
+  autem maluisse salutem suam in conspectu sanctæ multitudinis profiteri.
+  Non enim erat salus quam docebat in rhetorica, et tamen eam publice
+  professus erat. Quanto minus ergo vereri debuit mansuetum gregem tuum
+  pronuntians verbum tuum, qui non verebatur in verbis suis turbas
+  insanorum? Itaque ubi ascendit ut redderet, omnes sibimet invicem,
+  quisque ut eum noverant, instrepuerunt nomen ejus strepitu gratulationis.
+  Quis autem ibi non eum noverat? Et sonuit presso sonitu per ora cunctorum
+  collætantium: Victorinus, Victorinus! Cito sonuerunt exsultatione, quia
+  videbant eum; et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. Pronuntiavit
+  ille fidem veracem præclara fiducia, et volebant omnes eum rapere intro
+  in cor suum; et rapiebant amando et gaudendo: hæ rapientium manus
+  erant.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione.</div>
+  <p>6. Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute
+  desperatæ animæ, et de majore periculo liberatæ, quam si spes ei semper
+  affuisset, aut periculum minus fuisset? Etenim tu quoque, misericors
+  Pater, plus gaudes <span class="sidenotel">Luc. 15.</span><i>de uno
+  p&oelig;nitente, quam de nonaginta novem justis, quibus non opus est
+  p&oelig;nitentia</i>. Et nos cum magna jucunditate audimus, cum audimus
+  quam exsultantibus<a href="#lv204">*</a> pastoris humeris reportetur ovis
+  quæ erraverat; et drachma referatur in thesauros tuos, collætantibus
+  vicinis mulieri quæ invenit: et lacrymas excutit gaudium solemnitatis
+  domus tuæ, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, <i>Quoniam
+  mortuus erat, et revixit; perierat, et inventus est.</i> Gaudes quippe in
+  nobis, et in Angelis tuis sancta charitate sanctis. Nam tu semper idem,
+  <!-- Page 130 --><span class="pagenum"><a
+  name="page130"></a>{130}</span>quia quæ non semper nec eodem modo sunt,
+  eodem modo semper nosti omnia.</p>
+
+  <p>7. Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inventis aut
+  redditis rebus quas diligit, quam si eas semper habuisset? Contestantur
+  enim et cætera, et plena sunt omnia testimoniis clamantibus, Ita est.
+  Triumphat victor imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset; et quanto
+  majus periculum fuit in prælio, tanto est gaudium majus in triumpho.
+  Jactat tempestas navigantes, minaturque naufragium; omnes futura morte
+  pallescunt: tranquillatur c&oelig;lum et mare, et exsultant nimis,
+  quoniam timuerunt nimis. Æger est charus, et vena ejus malum renuntiat;
+  omnes qui eum salvum cupiunt, ægrotant simul animo: fit ei recte, et
+  nondum ambulat pristinis viribus; et fit tale jam gaudium, quale non fuit
+  cum antea salvus et fortis ambularet. Easque ipsas voluptates humanæ vitæ
+  etiam non inopinatis et præter voluntatem irruentibus, sed institutis et
+  voluptariis<a href="#lv205">*</a> molestiis homines acquirunt. Edendi et
+  bibendi voluptas nulla est, nisi præcedat esuriendi et sitiendi molestia.
+  Et ebriosi quædam salsiuscula comedunt, quo fiat molestus ardor, quem dum
+  exstinguit potatio, fit delectatio. Et institutum est ut jam pactæ sponsæ
+  non tradantur statim, ne vilem habeat maritus datam, quam non
+  suspiraverit sponsus dilatam.</p>
+
+  <p>8. Hoc in turpi et exsecranda lætitia; hoc in ea quæ concessa et
+  licita est; hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiæ: hoc in eo qui
+  <span class="sidenotel">Luc. 15, 32.</span><i>mortuus erat, et revixit:
+  perierat, et inventus est</i>. Ubique majus gaudium molestia majori
+  præceditur. Quid est hoc, Domine Deus meus, cum tu æternum tibi tu ipse
+  sis gaudium, et quædam de te circa te semper gaudeant<a name="NtA191"
+  href="#Nt191"><sup>[191]</sup></a>? Quid est quod hæc rerum pars alternat
+  defectu et profectu, offensionibus et conciliationibus? An is est modus
+  earum; et tantum dedisti eis, cum a summis c&oelig;lorum usque ad ima
+  terrarum, ab initio usque in finem sæculorum, ab angelo usque ad
+  vermiculum, a motu primo usque ad extremum, omnia genera bonorum, et
+  omnia justa opera tua, suis quæque sedibus locares, et suis quæque
+  temporibus ageres? Heu mihi, quam excelsus es in excelsis, et quam
+  profundus in profundis! et nusquam recedis, et vix redimus ad te.</p>
+
+<p><!-- Page 131 --><span class="pagenum"><a name="page131"></a>{131}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap8_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium.</div>
+  <p>9. Age, Domine, fac; excita, et revoca nos; accende, et rape; flagra,
+  dulcesce: jam amemus, et curramus. Nonne multi ex profundiore tartaro
+  cæcitatis quam Victorinus, redeunt ad te, et accedunt, et illuminantur
+  recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te <span
+  class="sidenotel">Joh. 1, 9. 12.</span><i>potestatem ut filii tui
+  fiant</i>? Sed si minus noti sunt populis, minus de illis gaudent etiam
+  qui noverunt eos. Quando enim cum multis gaudetur, et in singulis uberius
+  est gaudium, quia fervefaciunt se, et inflammantur ex alterutro. Deinde,
+  quod multis noti, multis sunt auctoritati ad salutem, et multis præeunt
+  secuturis. Ideoque multum de illis et qui eos præcesserunt lætantur, quia
+  non de solis lætantur. Absit enim ut in tabernaculo tuo præ pauperibus
+  accipiantur personæ divitum, aut præ ignobilibus nobiles: quando potius
+  <span class="sidenotel">1 Cor. 1, 27. 28.</span><i>infirma mundi elegisti
+  ut confunderes fortia; et ignobilia</i> hujus <i>mundi elegisti et
+  contemptibilia, et ea quæ non sunt, tanquam quæ<a href="#lv206">*</a>
+  sint, ut ea quæ sunt evacuares</i>. Et tamen idem ipse <span
+  class="sidenotel">Id. 15, 9.</span><i>minimus Apostolorum</i> tuorum, per
+  cujus linguam tua ista verba sonuisti, cum Paulus proconsul, per ejus
+  militiam debellata superbia, sub lene jugum Christi tui missus esset,
+  regis magni provincialis effectus; <span class="sidenotel">Act. 13, 7.
+  l2.</span>ipse quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit, ob tam
+  magnæ<a href="#lv207">*</a> insigne victoriæ<a name="NtA192"
+  href="#Nt192"><sup>[192]</sup></a>. Plus enim hostis vincitur in eo quem
+  plus tenet, de quo plures tenet. Plus autem superbos tenet nomine
+  nobilitatis, et de his plures nomine auctoritatis. Quanto igitur gratius
+  cogitabatur<a href="#lv208">*</a> Victorini pectus, quod tanquam
+  inexpugnabile receptaculum diabolus obtinuerat, Victorini lingua, quo
+  telo grandi et acuto multos peremerat; tanto abundantius exsultare
+  oportuit filios tuos, quia Rex noster <span class="sidenotel">Mat. 12,
+  29.</span><i>alligavit fortem</i>, et videbant <i>vasa ejus erepta
+  mundari</i>, et aptari <i>in honorem</i> tuum, et fieri <span
+  class="sidenotel">2 Tim. 2, 21.</span><i>utilia Domino ad omne opus
+  bonum</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Quæ remorabantur eum a conversione.</div>
+  <p>10. Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narravit,
+  exarsi ad imitandum: ad hoc enim et ille narraverat. Posteaquam vero et
+  illud addidit, quod imperatoris Juliani <!-- Page 132 --><span
+  class="pagenum"><a name="page132"></a>{132}</span>temporibus lege data
+  prohibiti sunt Christiani docere litteraturam et oratoriam; quam legem
+  ille amplexus, loquacem scholam deserere maluit, quam verbum tuum, quo
+  <span class="sidenotel">Sap. 10, 21.</span><i>linguas infantium facis
+  disertas</i>: non mihi fortior quam felicior visus est, quia invenit
+  occasionem vacandi tibi. Cui rei ego suspirabam ligatus, non ferro
+  alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat inimicus, et inde
+  mihi catenam fecerat, et constrinxerat me. Quippe ex voluntate perversa,
+  facta est libido: et dum servitur libidini, facta est consuetudo; et dum
+  consuetudini non resistitur, facta est necessitas. Quibus quasi ansulis
+  sibimet innexis, unde catenam appellavi, tenebat me obstrictum dura
+  servitus. Voluntas autem nova quæ mihi esse c&oelig;perat ut te gratis
+  colerem, fruique te vellem, Deus, sola jucunditas certa, nondum erat
+  idonea ad superandam priorem vetustate roboratam. Ita duæ voluntates meæ,
+  una vetus, alia nova, illa carnalis, illa spiritualis, confligebant inter
+  se, atque discordando dissipabant animam meam.</p>
+
+  <p>11. Sic intelligebam, meipso experimento<a href="#lv209">*</a>, id
+  quod legeram, quomodo <span class="sidenotel">Gal. 5, 17.</span><i>caro
+  concupisceret adversus spiritum, et spiritus adversus carnem</i>. Ego
+  quidem in utroque<a name="NtA193" href="#Nt193"><sup>[193]</sup></a>; sed
+  magis ego in eo quod in me approbabam, quam in eo quod in me improbabam.
+  Ibi enim magis jam non ego; quia ex magna parte id patiebar invitus, quam
+  faciebam volens<a href="#lv210">*</a>. Sed tamen consuetudo adversus me
+  pugnacior ex me facta erat, quoniam volens, quo nollem, perveneram. Et
+  quis jure contradiceret, cum peccantem justa p&oelig;na sequeretur?<a
+  name="NtA194" href="#Nt194"><sup>[194]</sup></a> Et non erat jam illa
+  excusatio<a href="#lv211">*</a>, qua videri mihi solebam propterea me
+  nondum contempto sæculo servire tibi, quia incerta mihi esset perceptio
+  veritatis: jam enim et ipsa certa erat. Ego autem adhuc terra obligatus,
+  militare tibi recusabam; et impedimentis omnibus sic timebam expediri,
+  quemadmodum impediri timendum est.</p>
+
+  <p>12. Ita sarcina sæculi, velut somno assolet, dulciter premebar; et
+  cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci
+  volentium, qui tamen superati soporis <!-- Page 133 --><span
+  class="pagenum"><a name="page133"></a>{133}</span>altitudine remerguntur.
+  Et sicut nemo est qui dormire semper velit, omniumque sano judicio
+  vigilare præstat; differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum
+  gravis torpor in membris est; eumque jam displicentem carpit libentius,
+  quamvis surgendi tempus advenerit: ita certum habebam esse melius tuæ
+  charitati me dedere, quam meæ cupiditati cedere; sed illud placebat, et
+  vincebat<a href="#lv212">*</a>; hoc libebat et vinciebat. Non enim erat
+  quod tibi responderem dicenti mihi, <span class="sidenotel">Eph. 5,
+  14.</span><i>Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis; et illuminabit te
+  Christus</i>: et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino quid
+  responderem veritate convictus, nisi tantum verba lenta et somnolenta:
+  Modo, ecce modo; sine paululum. Sed, Modo, et modo, non habebant modum;
+  et, Sine paululum, in longum ibat. Frustra <span class="sidenotel">Rom.
+  7, 22-25.</span><i>condelectabar legi tuæ secundum interiorem hominem,
+  cum alia lex in membris meis repugnaret legi mentis meæ, et captivum me
+  duceret in lege peccati, quæ in membris meis erat</i>. Lex enim peccati
+  est violentia consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam invitus
+  animus, eo merito quo in eam volens illabitur. <i>Miserum</i> ergo <i>me
+  quis liberaret de corpore mortis hujus, nisi gratia tua per Jesum
+  Christum Dominum nostrum</i>?</p>
+
+  <p><a name="Cap8_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.</div>
+  <p>13. Et de vinculo quidem desiderii concubitus quo arctissimo tenebar,
+  et sæcularium negotiorum servitute, quemadmodum me exemeris, narrabo, et
+  confitebor nomini tuo, <span class="sidenotel">Ps. 18,
+  15.</span><i>Domine, adjutor meus et redemptor meus</i>. Agebam solita,
+  crescente anxietudine, et quotidie suspirabam tibi; frequentabam
+  ecclesiam tuam, quantum vacabat ab eis negotiis sub quorum pondere
+  gemebam<a href="#lv213">*</a>. Mecum erat Alypius otiosus ab opere
+  jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum
+  consilia venderet, sicut ego vendebam dicendi facultatem, si qua docendo
+  præstari potest. Nebridius autem amicitiæ nostræ cesserat, ut omnium
+  nostrum familiarissimo Verecundo, Mediolanensi et civi et grammatico
+  subdoceret, et vehementer desideranti et familiaritatis jure flagitanti
+  de numero nostro fidele adjutorium, quo indigebat nimis. Non itaque
+  Nebridium cupiditas commodorum eo traxit: majora enim posset si vellet de
+  litteris agere; sed officio benevolentiæ petitionem nostram contemnere
+  noluit amicus dulcissimus et mitissimus. Agebat autem illud
+  prudentissime, cavens innotescere personis secundum hoc sæculum
+  majoribus, devitans <!-- Page 134 --><span class="pagenum"><a
+  name="page134"></a>{134}</span>in eis omnem inquietudinem animi, quem
+  volebat habere liberum et quam multis posset horis feriatum, ad quærendum
+  aliquid, vel legendum vel audiendum de sapientia.</p>
+
+  <p>14. Quodam igitur die, non recolo causam qua erat absens Nebridius,
+  cum ecce ad nos domum venit ad me et Alypium Pontitianus<a
+  href="#lv214">*</a> quidam civis noster inquantum Afer, præclare in
+  palatio militans<a name="NtA195" href="#Nt195"><sup>[195]</sup></a>:
+  nescio quid a nobis volebat. Et consedimus ut colloqueremur; et forte
+  supra mensam lusoriam quæ ante nos erat, attendit codicem, tulit,
+  aperuit, invenit apostolum Paulum, inopinate sane: putaverat enim aliquid
+  de libris quorum professio me conterebat. Tum vero arridens, meque
+  intuens, gratulatorie miratus est quod eas et solas præ oculis meis
+  Litteras repente comperisset. Christianus quippe et fidelis erat, et sæpe
+  tibi Deo nostro prosternebatur in ecclesia crebris et diuturnis
+  orationibus. Cui ego cum indicassem illis me Scripturis curam maximam
+  impendere, ortus est sermo, ipso narrante, de Antonio<a name="NtA196"
+  href="#Nt196"><sup>[196]</sup></a> Ægyptio monacho, cujus nomen
+  excellenter clarebat apud servos tuos; nos autem usque in illam horam
+  latebat. Quod ille ubi comperit, immoratus est in eo sermone, insinuans
+  tantum virum ignorantibus, et admirans eamdem nostram ignorantiam.
+  Stupebamus autem audientes tam recenti memoria, et prope nostris
+  temporibus testatissima mirabilia<a name="NtA197"
+  href="#Nt197"><sup>[197]</sup></a> tua in fide recta et catholica
+  Ecclesia. Omnes mirabamur, et nos quia tam magna erant, et ille quia
+  inaudita nobis erant.</p>
+
+  <p>15. Inde sermo ejus devolutus est ad monasteriorum greges<a
+  name="NtA198" href="#Nt198"><sup>[198]</sup></a>, <!-- Page 135 --><span
+  class="pagenum"><a name="page135"></a>{135}</span>et mores suaveolentiæ
+  tuæ, et ubera deserta eremi, quorum nos nihil sciebamus. Et erat
+  monasterium Mediolani<a name="NtA199" href="#Nt199"><sup>[199]</sup></a>
+  plenum bonis fratribus, extra urbis m&oelig;nia, sub Ambrosio nutritore;
+  et non noveramus. Pertendebat ille et loquebatur adhuc, et nos intenti
+  tacebamus. Unde et incidit ut diceret nescio quando se et tres alios
+  contubernales suos, nimirum apud Treveros, cum Imperator pomeridiano
+  Circensium spectaculo teneretur, exisse deambulatum in hortos muris
+  contiguos; atque illic ut forte combinati spatiabantur, unum secum
+  seorsum, et alios duos itidem seorsum pariterque digressos: sed illos
+  vagabundos irruisse in quamdam casam, ubi habitabant quidam servi tui,
+  <span class="sidenotel">Mat. 5, 3.</span><i>spiritu pauperes, qualium est
+  regnum c&oelig;lorum</i>, et invenisse ibi codicem in quo scripta erat
+  vita Antonii. Quam legere c&oelig;pit unus eorum, et mirari, et accendi,
+  et inter legendum meditari arripere talem vitam, et relicta militia<a
+  name="NtA200" href="#Nt200"><sup>[200]</sup></a> sæculari servire tibi:
+  erant<a href="#lv215">*</a> autem ex eis quos dicunt Agentes<a
+  name="NtA201" href="#Nt201"><sup>[201]</sup></a> in rebus. Tunc subito
+  repletus amore sancto et sobrio pudore, iratus sibi conjecit oculos in
+  amicum, et ait illi: "Dic, quæso te, omnibus istis laboribus nostris quo
+  ambimus pervenire? quid quærimus? cujus rei causa militamus? Majorne esse
+  poterit spes nostra in palatio, quam ut amici Imperatoris simus? Et ibi
+  quid non fragile, plenumque periculis? Et per quot pericula pervenitur ad
+  grandius periculum? Et quando<a href="#lv216">*</a> istud erit? Amicus
+  autem Dei, si voluero, ecce nunc fio." Dixit hoc, et turbidus
+  parturitione novæ vitæ, reddidit oculos paginis; et legebat, et mutabatur
+  intus ubi tu videbas, et exuebatur mundo mens ejus, ut mox apparuit.
+  Namque dum legit, et volvit fluctus cordis sui, <!-- Page 136 --><span
+  class="pagenum"><a name="page136"></a>{136}</span>infremuit aliquando et
+  discrevit, decrevitque meliora; jamque tuus, ait amico suo: "Ego jam
+  abrupi me ab illa spe nostra, et Deo servire statui; et hoc ex hac hora,
+  in hoc loco aggredior. Te si piget imitari, noli adversari." Respondit
+  ille, adhærere se socium<a href="#lv217">*</a> tantæ mercedis tantæque
+  militiæ. Et ambo jam tui, ædificabant turrim sumptu idoneo <span
+  class="sidenotel">Luc. 14, 26-35.</span><i>relinquendi omnia sua et
+  sequendi te</i>. Tum Pontitianus et qui cum eo per alias horti partes
+  deambulabant, quærentes eos devenerunt in eumdem locum, et invenientes
+  admonuerunt ut redirent, quod jam<a href="#lv218">*</a> declinasset dies.
+  At illi narrato placito et proposito suo, quoque modo in eis talis
+  voluntas orta esset atque firmata, petiverunt ne sibi molesti essent, si
+  adjungi recusarent. Isti autem nihilo mutati a pristinis, fleverunt se
+  tamen, ut dicebat<a href="#lv219">*</a>, atque illis pie congratulati
+  sunt, et commendaverunt se orationibus eorum, et trahentes cor in terra
+  abierunt in palatium; illi autem affigentes cor c&oelig;lo, manserunt in
+  casa. Et habebant ambo sponsas: quæ posteaquam hoc audierunt, dicaverunt
+  etiam ipsæ virginitatem tibi.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.</div>
+  <p>16. Narrabat hæc Pontitianus: tu autem, Domine, inter verba ejus
+  retorquebas me ad meipsum, auferens me a dorso meo ubi me posueram, dum
+  nollem me attendere; et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam
+  turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. Et
+  videbam, et horrebam; et quo a me fugerem non erat. Et si conabar
+  avertere a me aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus
+  opponebas mihi, et impingebas me in oculos meos, <span
+  class="sidenotel">Ps. 35, 3.</span><i>ut invenirem iniquitatem meam et
+  odissem</i>. Noveram eam, sed dissimulabam; et conhibebam<a name="NtA202"
+  href="#Nt202"><sup>[202]</sup></a><a href="#lv220">*</a>, et
+  obliviscebar.</p>
+
+  <p>17. Tunc vero, quanto ardentius amabam illos de quibus audiebam
+  salubres affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto
+  exsecrabilius me comparatum eis oderam<a name="NtA203"
+  href="#Nt203"><sup>[203]</sup></a>. Quoniam multi mei anni mecum
+  effluxerant, forte duodecim anni, ex quo ab undevicesimo anno ætatis meæ,
+  lecto<a name="NtA204" href="#Nt204"><sup>[204]</sup></a> Ciceronis
+  Hortensio, excitatus eram studio sapientiæ; et differebam contempta
+  felicitate terrena ad eam investigandam vacare, <!-- Page 137 --><span
+  class="pagenum"><a name="page137"></a>{137}</span>cujus non inventio, sed
+  vel sola inquisitio jam præponenda erat etiam inventis thesauris
+  regnisque gentium, et ad nutum circumfluentibus corporis voluptatibus. At
+  ego adolescens miser, valde miser, in exordio ipsius adolescentiæ etiam
+  petieram a te castitatem, et dixeram: Da mihi castitatem et continentiam,
+  sed noli modo. Timebam enim ne me cito exaudires, et cito sanares a morbo
+  concupiscentiæ, quam malebam expleri quam exstingui. Et ieram per vias
+  pravas superstitione sacrilega, non quidem certus in ea, sed quasi
+  præponens eam cæteris<a href="#lv221">*</a>, quæ non pie quærebam, sed
+  inimice oppugnabam.</p>
+
+  <p>18. Et putaveram me propterea differre de die in diem contempta spe
+  sæculi, te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid quo
+  dirigerem cursum meum. Et venerat dies quo nudarer mihi, et increparet in
+  me conscientia mea: Ubi es<a href="#lv222">*</a> lingua? Nempe tu dicebas
+  propter incertum verum nolle te abjicere sarcinam vanitatis. Ecce jam
+  certum est, et illa te adhuc premit, humerisque liberioribus pennas
+  recipiunt, qui neque ita inquirendo attriti sunt, nec decennio et amplius
+  ista meditati. Ita rodebar intus, et confundebar pudore horribili
+  vehementer, cum Pontitianus talia loqueretur. Terminato autem sermone et
+  causa qua venerat, abiit ille; et ego ad me. Quæ non in me dixi? Quibus
+  sententiarum verberibus non flagellavi animam meam, ut sequeretur me
+  conantem post te ire? Et renitebatur<a href="#lv223">*</a>; recusabat, et
+  non se excusabat. Consumpta erant et convicta argumenta omnia: remanserat
+  muta trepidatio; et quasi mortem reformidabat restringi a fluxu
+  consuetudinis quo tabescebat in mortem.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. In hortum secedit, quid ibi egerit.</div>
+  <p>19. Tum in illa grandi rixa interioris domus meæ, quam fortiter
+  excitaveram cum anima mea in cubiculo nostro corde meo, tam vultu quam
+  mente turbatus, invado Alypium. Exclamo: "Quid patimur? quid est hoc?
+  quid audisti? Surgunt indocti et c&oelig;lum rapiunt; et nos cum
+  doctrinis nostris sine corde, ecce ubi volutamur in carne et sanguine! An
+  quia præcesserunt, pudet sequi, et non pudet nec saltem sequi?" Dixi
+  nescio quæ talia, et abripuit me ab illo æstus meus, cum taceret
+  attonitus me intuens. Neque enim solita sonabam; plusque alloquebantur
+  animum meum frons, genæ, oculi, color, modus vocis, quam verba quæ
+  promebam. Hortulus quidam <!-- Page 138 --><span class="pagenum"><a
+  name="page138"></a>{138}</span>erat hospitii nostri, quo nos utebamur
+  sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat dominus domus. Illuc me
+  abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo impediret ardentem litem quam
+  mecum aggressus eram, donec exiret qua tu sciebas; ego autem non<a
+  href="#lv224">*</a>: sed tantum insaniebam<a href="#lv225">*</a>
+  salubriter, et moriebar vitaliter, gnarus quid mali essem, et ignarus
+  quid boni post paululum futurus essem. Abscessi ergo in hortum, et
+  Alypius pede post pedem<a href="#lv226">*</a>. Neque enim secretum meum
+  non erat, ubi ille aderat: aut quando me sic affectum desereret? Sedimus,
+  quantum potuimus remoti ab ædibus. Ego fremebam spiritu indignans
+  indignatione turbulentissima, quod non irem in placitum et pactum tecum,
+  Deus meus, in quod eundum esse <i>omnia ossa mea clamabant</i>, et in
+  c&oelig;lum tollebant laudibus: et non illuc ibatur navibus, aut
+  quadrigis, aut pedibus, quantum saltem de domo in eum locum ieram, ubi
+  sedebamus. Nam non solum ire, verum etiam pervenire illuc, nihil erat
+  aliud quam velle ire, sed velle fortiter et integre; non semisauciam hac
+  atque hac versare et jactare voluntatem, parte assurgentem cum alia parte
+  cadente luctantem<a href="#lv227">*</a>.</p>
+
+  <p>20. Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis æstibus,
+  quæ aliquando volunt homines, et non valent, si aut ipsa membra non
+  habeant, aut ea vel colligata vinculis, vel resoluta languore, vel quoquo
+  modo impedita sint. Si vulsi capillum, si percussi frontem, si consertis
+  digitis amplexatus sum genu; quia volui, feci. Potui autem velle et non
+  facere, si mobilitas membrorum non obsequeretur. Tam multa ergo feci, ubi
+  non hoc erat velle quod posse: et non faciebam quod et incomparabili
+  affectu amplius mihi placebat, et mox ut vellem, possem; quia mox ut
+  vellem, utique vellem. Ibi enim facultas ea quæ voluntas, et ipsum velle
+  jam facere erat; et tamen non fiebat: faciliusque obtemperabat corpus
+  tenuissimæ voluntati animæ, ut ad nutum<a href="#lv228">*</a> membra
+  moverentur, quam ipsa sibi anima ad voluntatem suam<a href="#lv229">*</a>
+  magnam in sola voluntate perficiendam.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.</div>
+  <p>21. Unde hoc monstrum? et quare istuc? Luceat misericordia tua; et
+  interrogem, si forte mihi respondere possint latebræ p&oelig;narum
+  hominum, et tenebrosissimæ contritiones filiorum Adam. Unde hoc monstrum?
+  et quare istud? Imperat animus corpori, et paret statim; imperat animus
+  <!-- Page 139 --><span class="pagenum"><a
+  name="page139"></a>{139}</span>sibi, et resistitur<a name="NtA205"
+  href="#Nt205"><sup>[205]</sup></a>. Imperat animus ut moveatur manus, et
+  tanta est facilitas ut vix a servitio discernatur imperium: et animus
+  animus est, manus autem corpus est. Imperat animus ut velit animus, nec
+  alter est, nec facit tamen. Unde hoc monstrum? et quare istud? Imperat,
+  inquam, ut velit, qui non imperaret nisi vellet, et non fit quod imperat.
+  Sed non ex toto vult; non ergo ex toto imperat. Nam intantum imperat,
+  inquantum vult, et intantum non fit quod imperat, inquantum non vult.
+  Quoniam voluntas imperat ut sit voluntas, nec alia sed ipsa. Non itaque
+  plena<a href="#lv230">*</a> imperat, ideo non est quod imperat. Nam si
+  plena esset, nec imperaret ut esset, quia jam esset. Non igitur monstrum
+  partim velle, partim nolle, sed ægritudo animi est, quia non totus
+  assurgit, veritate sublevatus, consuetudine prægravatus. Et ideo sunt duæ
+  voluntates, quia una earum tota non est, et hoc adest alteri quod deest
+  alteri.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas contrarias naturas asseverant.</div>
+  <p>22. <span class="sidenotel">Ps. 67, 3.</span><i>Pereant a facie
+  tua</i>, Deus, sicuti pereunt <span class="sidenotel">Tit. 1,
+  10.</span><i>vaniloqui et</i> mentis <i>seductores</i>, qui cum duas
+  voluntates in deliberando animadverterint, duas naturas duarum mentium
+  esse asseverant, unam bonam, alteram malam. Ipsi vere<a
+  href="#lv231">*</a> mali sunt, cum ista mala sentiunt, et iidem ipsi boni
+  erunt si vera senserint, verisque consenserint, ut dicat eis Apostolus
+  tuus: <span class="sidenotel">Eph. 5, 8.</span><i>Fuistis aliquando
+  tenebræ; nunc autem lux in Domino.</i> Illi enim dum volunt esse lux, non
+  in Domino, sed in seipsis, putando animæ naturam hoc esse quod Deus est<a
+  name="NtA206" href="#Nt206"><sup>[206]</sup></a>, ita facti sunt
+  densiores tenebræ; quoniam <i>longius a te recesserunt</i> horrenda
+  arrogantia, a <i>te</i> vero <span class="sidenotel">Joh. 1,
+  9.</span><i>lumine illuminante omnem hominem venientem in hunc
+  mundum</i>. Attendite quid dicatis, et erubescite, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 33, 6.</span><i>accedite ad eum et illuminamini, et
+  vultus vestri non erubescent</i>. Ego cum deliberabam ut jam servirem
+  Domino Deo meo, sicut diu disposueram, ego eram qui volebam, ego qui
+  nolebam; ego, ego eram. Nec plene volebam, nec plene nolebam. Ideo mecum
+  contendebam, et dissipabar a meipso. Et ipsa dissipatio me invito quidem
+  fiebat, nec tamen ostendebat naturam mentis alienæ, sed p&oelig;nam meæ<a
+  href="#lv232">*</a><a name="NtA207" href="#Nt207"><sup>[207]</sup></a>.
+  <span class="sidenotel">Rom. 7, 17.</span><i>Et ideo non jam ego operabar
+  illam, sed quod <!-- Page 140 --><span class="pagenum"><a
+  name="page140"></a>{140}</span>habitabat in me peccatum</i> de supplicio
+  liberioris peccati, quia eram filius Adam.</p>
+
+  <p>23. Nam si tot sunt contrariæ naturæ, quot voluntates sibi resistunt;
+  non jam duæ, sed plures erunt. Si deliberet quisquam utrum ad
+  conventiculum eorum pergat, an ad theatrum; clamant isti: Ecce duæ
+  naturæ: una bona hac ducit; altera mala illac reducit. Nam unde ista
+  cunctatio sibimet adversantium voluntatum? Ego autem dico ambas malas, et
+  quæ ad illos ducit, et quæ ad theatrum reducit. Sed non credunt nisi
+  bonam esse qua itur ad eos. Quid si ergo quisquam nostrum deliberet, et
+  secum altercantibus duabus voluntatibus fluctuet, utrum ad theatrum
+  pergat, an ad ecclesiam nostram? nonne et isti quid respondeant
+  fluctuabunt? Aut enim fatebuntur, quod nolunt, bona voluntate pergi in
+  ecclesiam nostram, sicut in eam pergunt qui sacramentis ejus imbuti sunt
+  atque detinentur: aut duas malas naturas, et duas malas mentes in uno
+  homine confligere putabunt; et non erit verum quod solent dicere, unam
+  bonam alteram malam: aut convertentur ad verum, et non negabunt, cum
+  quisque deliberat, animam unam diversis voluntatibus æstuare.</p>
+
+  <p>24. Jam ergo non dicant, cum duas voluntates in homine uno adversari
+  sibi sentiunt, duas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et
+  de duobus contrariis principiis contendere, unam bonam, alteram malam.
+  Nam tu, Deus verax, improbas eos, et redarguis atque convincis eos, sicut
+  in utraque mala voluntate, cum quisque deliberat utrum hominem veneno
+  interimat an ferro; utrum fundum alienum illum, an illum invadat, quando
+  utrumque non potest; utrum emat voluptatem luxuria, an pecuniam servet
+  avaritia; utrum ad circum pergat, an ad theatrum, si uno die utrumque
+  exhibeatur; addo etiam tertium, an ad furtum de domo aliena, si subest
+  occasio; addo et quartum, an ad committendum adulterium, si et inde simul
+  facultas aperitur, si omnia concurrant in unum articulum temporis,
+  pariterque cupiantur omnia quæ simul agi nequeunt: discerpunt enim animum
+  sibimet adversantibus quatuor voluntatibus, vel etiam pluribus in tanta
+  copia rerum quæ appetuntur, nec tamen tantam multitudinem diversarum
+  substantiarum solent dicere: ita et in bonis voluntatibus. Nam quæro ab
+  eis utrum bonum sit delectari lectione Apostoli, et utrum bonum sit
+  delectari psalmo <!-- Page 141 --><span class="pagenum"><a
+  name="page141"></a>{141}</span>sobrio, et utrum bonum sit Evangelium
+  disserere. Respondebunt ad singula: Bonum. Quid si ergo pariter delectent
+  omnia simulque uno tempore? Nonne diversæ voluntates distendunt cor
+  hominis, dum deliberatur quid potissimum arripiamus? Et omnes bonæ sunt,
+  et certant secum, donec eligatur unum, quo feratur tota voluntas una, quæ
+  in plures dividebatur. Ita etiam cum æternitas delectat superius, et
+  temporalis boni voluptas retentat inferius, eadem anima est non tota
+  voluntate illud aut hoc volens; et ideo discerpitur gravi molestia, dum
+  illud veritate præponit, hoc familiaritate non ponit<a
+  href="#lv233">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.</div>
+  <p>25. Sic ægrotabam et excruciabar accusans memetipsum solito acerbius
+  nimis, ac volvens et versans me in vinculo meo, donec abrumperetur totum
+  quo jam exiguo tenebar, sed tenebar tamen. Et instabas tu in occultis
+  meis, Domine, severa misericordia, flagella ingeminans timoris et
+  pudoris, ne rursus cessarem, et non abrumperetur idipsum exiguum et tenue
+  quod remanserat; et revalesceret iterum, et me robustius alligaret.
+  Dicebam enim apud me intus: Ecce modo fiat, modo fiat. Et cum verbo jam
+  ibam in placitum. Jam pene faciebam, et non faciebam: nec relabebar tamen
+  in pristina, sed de proximo stabam, et respirabam. Et item conabar, et
+  paulo minus ibi eram, et paulo minus jamjamque attingebam et tenebam; et
+  non ibi eram, nec attingebam, nec tenebam, hæsitans mori morti, et vitæ
+  vivere; plusque in me valebat deterius inolitum, quam melius insolitum:
+  punctumque ipsum temporis quo aliud futurus eram, quanto propius
+  admovebatur, tanto ampliorem incutiebat horrorem; sed non recutiebat
+  retro, nec avertebat, sed suspendebat.</p>
+
+  <p>26. Retinebant nugæ nugarum, et vanitates vanitatum<a
+  href="#lv234">*</a> antiquæ amicæ meæ, et succutiebant vestem meam
+  carneam, et submurmurabant: Dimittisne nos? et a momento isto non erimus
+  tecum ultra in æternum? et a momento isto non tibi licebit hoc et illud
+  ultra in æternum? Et quæ suggerebant in eo quod dixi, Hoc et illud? quæ
+  suggerebant, Deus meus? Avertat ab anima servi tui misericordia tua! Quas
+  sordes suggerebant! quæ dedecora! Et audiebam eas jam longe minus quam
+  dimidius, non tanquam libere contradicentes eundo in obviam, sed veluti a
+  dorso mussitantes, et discedentem quasi furtim vellicantes, ut
+  respicerem. Retardabant <!-- Page 142 --><span class="pagenum"><a
+  name="page142"></a>{142}</span>tamen cunctantem me abripere atque
+  excutere ab eis et transilire quo vocabar, cum diceret mihi consuetudo
+  violenta: Putasne sine istis poteris?</p>
+
+  <p>27. Sed jam tepidissime hoc dicebat. Aperiebatur enim ab ea parte qua
+  intenderam faciem, et quo transire trepidabam, casta dignitas
+  continentiæ, serena et non dissolute hilaris, honeste blandiens<a
+  href="#lv235">*</a> venirem neque dubitarem, et extendens ad me
+  suscipiendum et amplectendum pias manus plenas gregibus bonorum
+  exemplorum. Ibi tot pueri et puellæ; ibi juventus multa et omnis ætas, et
+  graves viduæ, et virgines anus: et in omnibus ipsa continentia nequaquam
+  sterilis; sed <span class="sidenotel">Ps. 112, 9.</span><i>fecunda mater
+  filiorum</i> gaudiorum de marito te, Domine. Et irridebat me irrisione
+  hortatoria, quasi diceret: Tu non poteris quod isti, quod istæ<a
+  href="#lv236">*</a>? An vero isti et istæ in seipsis possunt, ac non<a
+  href="#lv237">*</a> in Domino Deo suo? Dominus Deus eorum me dedit eis.
+  Quid in te stas, et non stas? Projice te in eum; noli metuere, non se
+  subtrahet ut cadas: projice te securus, excipiet et sanabit te. Et
+  erubescebam nimis, quia illarum nugarum murmura<a href="#lv238">*</a>
+  adhuc audiebam, et cunctabundus pendebam. Et rursus illa, quasi diceret:
+  Obsurdesce adversus immunda illa membra tua super terram, ut
+  mortificentur <span class="sidenotel">Ps. 118, 85. vid.
+  Sabat.</span><i>Narrant tibi delectationes, sed non sicut lex Domini Dei
+  tui</i>. Ista controversia in corde meo, non nisi de meipso adversus
+  meipsum. At Alypius affixus lateri meo, inusitati motus mei exitum
+  tacitus opperiebatur.</p>
+
+  <p><a name="Cap8_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.</div>
+  <p>28. Ubi vero a fundo arcano alta consideratio contraxit et congressit
+  totam miseriam meam in conspectum cordis mei, oborta est procella ingens,
+  ferens ingentem imbrem lacrymarum. Et ut totum effunderem cum vocibus
+  suis, surrexi ab Alypio: solitudo mihi ad negotium flendi aptior
+  suggerebatur; et secessi remotius, quam ut posset mihi onerosa esse etiam
+  ejus præsentia. Sic tunc eram, et ille sensit, nescio quid<a
+  href="#lv239">*</a>; aliquid enim, puto, dixeram, in quo apparebat sonus
+  vocis meæ jam fletu gravidus, et sic surrexeram. Mansit ergo ille ubi
+  sedebamus, nimie stupens. Ego sub quadam fici arbore stravi me nescio
+  quomodo, et dimisi habenas lacrymis, et proruperunt flumina oculorum
+  meorum, <span class="sidenotel">Ps. 50, 19.</span>acceptabile sacrificium
+  tuum. Et non quidem his verbis, sed in hac sententia multa dixi tibi:
+  <span class="sidenotel">Ps. 6, 4.</span><i>Et tu, Domine, usquequo? <span
+  class="sidenotel">Ps. 78, 5. 8.</span>Usquequo, Domine, irasceris in
+  finem? Ne memor fueris <!-- Page 143 --><span class="pagenum"><a
+  name="page143"></a>{143}</span>iniquitatum nostrarum antiquarum.</i>
+  Sentiebam enim eis me teneri: jactabam voces miserabiles. Quamdiu?
+  quamdiu, Cras et cras? Quare non modo? quare non hac hora finis
+  turpitudinis meæ?</p>
+
+  <p>29. Dicebam hæc, et flebam amarissima contritione cordis mei. Et ecce
+  audio vocem de vicina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis, quasi
+  pueri an puellæ, nescio: "Tolle, lege; tolle, lege." Statimque mutato
+  vultu, intentissimus cogitare c&oelig;pi utrumnam solerent pueri in
+  aliquo genere ludendi cantitare tale aliquid; nec occurrebat omnino
+  audivisse me uspiam. Repressoque impetu lacrymarum, surrexi, nihil aliud
+  interpretans, nisi<a href="#lv240">*</a> divinitus mihi juberi ut
+  aperirem codicem, et legerem quod primum caput invenissem. Audieram enim
+  de Antonio quod ex<a href="#lv241">*</a> evangelica lectione<a
+  name="NtA208" href="#Nt208"><sup>[208]</sup></a>, cui forte supervenerat,
+  admonitus fuerit, tanquam sibi diceretur quod legebatur, <span
+  class="sidenotel">Mat. 19, 21.</span><i>Vade, vende omnia quæ habes, et
+  da pauperibus; et habebis thesaurum in c&oelig;lis: et veni, sequere
+  me;</i> et tali oraculo confestim ad te esse conversum. Itaque concitus
+  redii in eum locum ubi sedebat Alypius: ibi enim posueram codicem
+  Apostoli, cum inde surrexeram. Arripui, aperui, et legi in silentio
+  capitulum, quo primum conjecti sunt oculi mei: <span
+  class="sidenotel">Rom. 13, 13. 14.</span><i>Non in comessationibus et
+  ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et
+  æmulatione: sed induite Dominum Jesum Christum, et carnis providentiam ne
+  feceritis in concupiscentiis.</i><a name="NtA209"
+  href="#Nt209"><sup>[209]</sup></a> Nec ultra volui legere; nec opus erat.
+  Statim quippe cum fine hujusce sententiæ quasi luce securitatis infusa
+  cordi meo, omnes dubitationis tenebræ diffugerunt.</p>
+
+  <p>30. Tum interjecto aut digito aut nescio quo alio signo, codicem
+  clausi, et tranquillo jam vultu indicavi Alypio. At ille quid in se
+  ageretur, quod ego nesciebam, sic indicavit. Petit videre quid legissem:
+  ostendi; et attendit etiam ultra quam ego legeram, et ignorabam quid
+  sequeretur. Sequebatur vero: <span class="sidenotel">Ib. 14,
+  1.</span><i>Infirmum autem in fide recipite<a href="#lv242">*</a>.</i>
+  Quod ille ad <!-- Page 144 --><span class="pagenum"><a
+  name="page144"></a>{144}</span>se retulit, mihique aperuit. Sed tali
+  admonitione firmatus est, placitoque ac proposito bono et congruentissimo
+  suis moribus, quibus a me in melius jam olim valde longeque distabat,
+  sine ulla turbulenta cunctatione conjunctus est. Inde ad matrem
+  ingredimur: indicamus; gaudet. Narramus quemadmodum gestum sit; exsultat
+  et triumphat; et benedicebat tibi, <span class="sidenotel">Eph. 3,
+  20.</span><i>qui potens es ultra quam petimus aut intelligimus
+  facere</i>, quia tanto amplius sibi a te concessum de me videbat, quam
+  petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. Convertisti enim me
+  ad te, ut nec uxorem quærerem, nec aliquam spem hujus sæculi, stans in ea
+  regula fidei<a name="NtA210" href="#Nt210"><sup>[210]</sup></a> in qua me
+  ante tot annos ei revelaveras. <span class="sidenotel">Ps. 29,
+  12.</span><i>Et convertisti luctum ejus in gaudium</i> multo uberius quam
+  voluerat; et multo charius atque castius, quam de nepotibus carnis meæ
+  requirebat.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 145 --><span class="pagenum"><a name="page145"></a>{145}</span></p>
+
+<h3>LIBER NONUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante
+  transactas vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit.
+  Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+  Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+  baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis et
+  matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
+  quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56, Augustini 33.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap9_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.</div>
+  <p>1. <span class="sidenotel">Ps. 115, 16. 17.</span><i>O Domine, ego
+  servus tuus; ego servus tuus, et filius ancillæ tuæ. Disrupisti vincula
+  mea; tibi sacrificabo hostiam<a href="#lv243">*</a> laudis.</i> Laudet te
+  cor meum et lingua mea, et <span class="sidenotel">Ps. 34, 10.
+  3.</span><i>omnia ossa mea dicant: Domine, quis similis tibi?</i> Dicant,
+  et responde mihi, et <i>dic animæ meæ, Salus tua ego sum.</i> Quis ego,
+  et qualis ego? Quid non mali aut facta mea<a href="#lv244">*</a>; aut, si
+  non facta, dicta mea; aut, si non dicta, voluntas mea fuit? Tu autem,
+  Domine, bonus et misericors, et dextera tua respiciens profunditatem
+  mortis meæ, et a fundo cordis mei exhauriens abyssum corruptionis. Et hoc
+  erat totum nolle quod volebam, et velle quod volebas<a
+  href="#lv245">*</a>. Sed ubi erat tam annoso tempore, et de quo imo
+  altoque secreto evocatum est in momento liberum arbitrium meum, quo
+  subderem cervicem <span class="sidenotel">Mat. 11, 30.</span><i>leni jugo
+  tuo,</i> et humeros <i>levi sarcinæ tuæ,</i> Christe Jesu, <span
+  class="sidenotel">Ps. 18, 15.</span><i>adjutor meus et redemptor
+  meus?</i> Quam suave mihi subito factum est carere suavitatibus nugarum!
+  et quas amittere metus fuerat, jam dimittere gaudium erat. Ejiciebas enim
+  eas a me, vera tu et summa suavitas<a name="NtA211"
+  href="#Nt211"><sup>[211]</sup></a>: ejiciebas, et intrabas pro eis omni
+  suavitate<a href="#lv246">*</a> dulcior, sed non carni et sanguini; omni
+  luce clarior, sed omni secreto interior; omni honore sublimior, sed non
+  sublimibus in se. Jam liber erat animus meus a curis mordacibus ambiendi,
+  acquirendi, et volutandi atque scalpendi scabiem libidinum; et garriebam
+  <!-- Page 146 --><span class="pagenum"><a
+  name="page146"></a>{146}</span>tibi claritati meæ, et divitiis meis, et
+  saluti meæ Domino Deo meo.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Deserere rhetorices professionem differt usque ad vindemiales ferias.</div>
+  <p>2. Et placuit mihi in conspectu tuo non tumultuose abripere, sed
+  leniter subtrahere ministerium linguæ meæ nundinis loquacitatis<a
+  href="#lv247">*</a>; ne ulterius pueri <i>meditantes</i> non <i>legem
+  tuam</i>, non pacem tuam, sed insanias mendaces, et bella forensia,
+  mercarentur ex ore meo arma furori suo. Et opportune jam paucissimi dies
+  supererant ad vindemiales ferias, et statui tolerare illos, ut solemniter
+  abscederem et redemptus a te jam non redirem venalis. Consilium ergo
+  nostrum erat coram te; coram hominibus autem, nisi nostris, non erat. Et
+  convenerat inter nos ne passim cuiquam effunderetur; quanquam tu nobis
+  <span class="sidenotel">Ps. 83, 6. 7.</span><i>a convalle plorationis
+  ascendentibus</i>, et cantantibus canticum graduum, <span
+  class="sidenotel">Ps. <span class="correction" title="Original reads '119', corrected by errata."
+  >129</span>, 3-5.</span><i>dederas sagittas acutas</i>, et <i>carbones
+  vastatores adversum linguam subdolam</i><a name="NtA212"
+  href="#Nt212"><sup>[212]</sup></a>, velut consulendo contradicentem, et,
+  sicut cibum assolet, amando consumentem.</p>
+
+  <p>3. Sagittaveras tu cor nostrum charitate tua, et gestabamus verba
+  tua<a href="#Nt212"><sup>[212]</sup></a> transfixa visceribus; et
+  exempla<a href="#Nt212"><sup>[212]</sup></a> servorum tuorum, quos de
+  nigris lucidos, et de mortuis vivos feceras, congesta in sinum
+  cogitationis nostræ urebant et absumebant gravem torporem, ne in ima
+  vergeremus<a href="#lv248">*</a>; et accendebant nos valide, ut omnis ex
+  <i>lingua subdola</i> contradictionis flatus inflammare nos acrius
+  posset, non exstinguere. Verumtamen quia propter <i>nomen tuum</i>, quod
+  <i>sanctificasti</i> per terras, etiam laudatores utique haberet votum et
+  propositum nostrum, jactantiæ simile videbatur non opperiri tam proximum
+  feriarum tempus, sed de publica professione atque ante oculos omnium sita
+  ante discedere<a href="#lv249">*</a>; ut conversa in factum meum ora
+  cunctorum intuentium, quam vicinum vindemialium diem prævenire voluerim,
+  multa dicerent<a href="#lv250">*</a>, quod quasi appetissem magnus
+  videri. <!-- Page 147 --><span class="pagenum"><a
+  name="page147"></a>{147}</span>Et quo mihi erat istud, ut putaretur et
+  disputaretur de animo meo, et <span class="sidenotel">Rom. 14,
+  16.</span><i>blasphemaretur bonum nostrum?</i></p>
+
+  <p>4. Quin etiam, quod ipsa æstate litterario labori nimio pulmo meus<a
+  name="NtA213" href="#Nt213"><sup>[213]</sup></a> cedere c&oelig;perat, et
+  difficulter trahere suspiria, doloribusque pectoris testari se saucium,
+  vocemque clariorem productioremve recusare, primo perturbaverat me, quia
+  magisterii illius sarcinam pene jam necessitate deponere cogebat, aut si
+  curari et convalescere potuissem, certe intermittere<a
+  href="#lv251">*</a>. Sed ubi plena voluntas <span class="sidenotel">Ps.
+  45, 11.</span><i>vacandi, et videndi quoniam tu es Dominus</i>, oborta
+  mihi est atque firmata; nosti, Deus meus, etiam gaudere c&oelig;pi, quod
+  hæc quoque suberat non mendax excusatio, quæ offensionem hominum
+  temperaret, qui propter liberos suos me liberum esse nunquam volebant.
+  Plenus igitur tali gaudio tolerabam illud intervallum temporis, donec
+  decurreret: nescio utrum vel viginti<a name="NtA214"
+  href="#Nt214"><sup>[214]</sup></a> dies erant, sed tamen fortiter
+  tolerabantur; quia recesserat cupiditas quæ mecum solebat ferre grave
+  negotium, et ego premendus remanseram, nisi patientia succederet.
+  Peccasse me in hoc quisquam servorum tuorum fratrum meorum dixerit, quod
+  jam pleno corde militia tua, passus me fuerim vel una hora sedere in
+  cathedra mendacii. At ego non contendo. Sed tu, Domine misericordissime,
+  nonne et hoc peccatum, cum cæteris horrendis et funereis, in aqua sancta
+  ignovisti et remisisti mihi?</p>
+
+  <p><a name="Cap9_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Verecundus concedit illi rus suum.</div>
+  <p>5. Macerabatur anxietudine Verecundus de isto nostro bono, quod
+  propter vincula sua, quibus tenacissime tenebatur, deseri se nostro
+  consortio videbat. Nondum christianus, conjuge fideli; ea ipsa tamen
+  arctiore præ cæteris compede, ab itinere quod aggressi eramus,
+  retardabatur: nec christianum esse alio <!-- Page 148 --><span
+  class="pagenum"><a name="page148"></a>{148}</span>modo se velle dicebat,
+  quam illo quo non poterat. Benigne sane obtulit, quamdiu ibi essemus, in
+  re ejus essemus<a href="#lv252">*</a>. Retribues illi<a
+  href="#lv253">*</a>, Domine, in <span class="sidenotel">Luc. 14,
+  14.</span><i>resurrectione justorum</i>, quia jam ipsam <span
+  class="sidenotel">Ps. 124, 3.</span><i>sortem</i> retribuisti ei. Quamvis
+  enim absentibus nobis, cum Romæ jam essemus, corporali ægritudine
+  correptus, et in ea christianus et fidelis factus, ex hac vita emigravit:
+  ita misertus es non solum ejus, sed etiam nostri, ne cogitantes egregiam
+  erga nos amici humanitatem, nec eum in grege tuo numerantes, dolore
+  intolerabili cruciaremur. Gratias tibi, Deus noster, tui sumus; indicant
+  hortationes et consolationes tuæ: fidelis promissor, reddis<a
+  href="#lv254">*</a> Verecundo, pro rure illo ejus Cassiciaco, ubi ab æstu
+  sæculi requievimus in te, am&oelig;nitatem sempiterne virentis paradisi
+  tui, quoniam dimisisti ei peccata super terram, <span
+  class="sidenotel">Ps. 67, 16.</span><i>in monte incaseato<a name="NtA215"
+  href="#Nt215"><sup>[215]</sup></a>, monte tuo, monte uberi</i>.</p>
+
+  <p><a name="Sec9_6"></a>6. Angebatur ergo tunc ipse; Nebridius autem
+  collætabatur. Quamvis enim et ipse nondum christianus in illam foveam
+  perniciosissimi erroris inciderat, ut Veritatis Filii tui carnem
+  phantasma<a name="NtA216" href="#Nt216"><sup>[216]</sup></a> crederet;
+  tamen inde emergens, sic sibi erat, nondum imbutus ullis Ecclesiæ tuæ
+  sacramentis, sed inquisitor<a name="NtA217"
+  href="#Nt217"><sup>[217]</sup></a> ardentissimus veritatis. Quem non
+  multo post conversionem nostram et regenerationem per Baptismum tuum,
+  ipsum etiam fidelem catholicum castitate perfecta atque continentia tibi
+  servientem in Africa apud suos, cum tota domus ejus per eum christiana
+  facta esset, carne solvisti; et nunc ille vivit <span
+  class="sidenotel">Luc. 16, 22.</span><i>in sinu Abraham</i>. Quidquid
+  illud est quod illo significatur sinu<a name="NtA218"
+  href="#Nt218"><sup>[218]</sup></a>, ibi Nebridius<a href="#lv255">*</a>
+  vivit, dulcis amicus <!-- Page 149 --><span class="pagenum"><a
+  name="page149"></a>{149}</span>meus, tuus autem, Domine, adoptivus ex
+  liberto filius; ibi vivit. Nam quis alius tali animæ locus? Ibi vivit,
+  unde me multa interrogabat homuncionem inexpertum. Jam non ponit aurem ad
+  os meum, sed spirituale os ad fontem tuum; et bibit, quantum potest,
+  sapientiam pro aviditate sua, sine fine felix. Nec eum sic arbitror
+  inebriari ex ea, ut obliviscatur mei, cum tu, Domine, quem potat ille<a
+  href="#lv256">*</a>, nostri sis memor. Sic ergo eramus, Verecundum
+  consolantes tristem, salva amicitia, de tali conversione nostra<a
+  href="#lv257">*</a>, et exhortantes ad fidem gradus sui, vitæ scilicet
+  conjugalis; Nebridium autem opperientes quando sequeretur, quod de tam
+  proximo poterat, et erat jam jamque facturus: cum ecce evoluti sunt dies
+  illi tandem; nam longi et multi videbantur præ amore libertatis otiosæ ad
+  cantandum de medullis omnibus, <span class="sidenotel">Ps. 26,
+  8.</span><i>Tibi dixit cor meum, Quæsivi vultum tuum; vultum tuum,
+  Domine, requiram.</i></p>
+
+  <p><a name="Cap9_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium.</div>
+  <p>7. Et venit dies<a href="#lv258">*</a> quo etiam actu solverer a
+  professione rhetorica, unde jam cogitatu solutus eram. Et factum est.
+  Eruisti linguam meam unde jam erueras cor meum; et benedicebam tibi
+  gaudens profectus in villam cum meis omnibus<a name="NtA219"
+  href="#Nt219"><sup>[219]</sup></a>. Ibi quid egerim in litteris, jam
+  quidem servientibus tibi, sed adhuc superbiæ scholam tanquam in
+  pausatione anhelantibus<a href="#lv259">*</a>, testantur libri
+  disputati<a name="NtA220" href="#Nt220"><sup>[220]</sup></a> cum
+  præsentibus, et cum ipso me solo<a name="NtA221"
+  href="#Nt221"><sup>[221]</sup></a> <!-- Page 150 --><span
+  class="pagenum"><a name="page150"></a>{150}</span>coram te: quæ autem cum
+  absente Nebridio<a name="NtA222" href="#Nt222"><sup>[222]</sup></a>,
+  testantur epistolæ. Et quando mihi sufficiat tempus commemorandi omnia
+  magna erga nos beneficia tua in illo tempore, præsertim ad alia majora
+  properanti? Revocat enim me recordatio mea, et dulce mihi fit, Domine,
+  confiteri tibi quibus internis me stimulis perdomueris, et quemadmodum me
+  <span class="sidenotel">Is. 40, 4. Luc. 3, 45.</span><i>complanaveris,
+  humiliatis montibus et collibus</i> cogitationum mearum, <i>et
+  tortuosa</i> mea <i>direxeris, et aspera lenieris</i>; quomodo ipsum
+  etiam Alypium fratrem cordis mei subegeris nomini unigeniti tui Domini et
+  Salvatoris nostri Jesu Christi, quod primo dedignabatur inseri litteris
+  nostris. Magis enim eas volebat redolere gymnasiorum <span
+  class="sidenotel">Ps. 28, 5.</span><i>cedros</i> quas jam <i>contrivit
+  Dominus</i>, quam salubres herbas ecclesiasticas adversas
+  serpentibus.</p>
+
+<div class="sidenotel">Quibus c&oelig;litus perfusos gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum Psalmos evolvit.</div>
+  <p>8. Quas tibi, Deus meus, voces dedi cum legerem Psalmos David, cantica
+  fidelia, et sonos pietatis excludentes turgidum spiritum; rudis in
+  germano amore tuo, catechumenus in villa cum catechumeno Alypio feriatus,
+  matre adhærente nobis muliebri habitu, virili fide, anili securitate,
+  materna charitate, christiana pietate! Quas tibi voces dabam in psalmis
+  illis, et quomodo in te inflammabar ex eis, et accendebar eos recitare,
+  si possem, toto orbe terrarum adversus typhum generis humani? Et tamen
+  toto orbe cantantur, et <span class="sidenotel">Ps. 18, 7.</span><i>non
+  est qui se abscondat a calore tuo</i>. Quam vehementi et acri dolore
+  indignabar Manichæis; et miserabar eos rursus, quod illa sacramenta, illa
+  medicamenta nescirent, et insani essent adversus antidotum quo sani esse
+  potuissent! Vellem ut alicubi juxta essent tunc<a href="#lv260">*</a>, et
+  me nesciente quod ibi essent intuerentur faciem meam, et audirent voces
+  meas, quando legi quartum psalmum in illo tunc otio, quid de me fecerit
+  ille psalmus. <i>Cum invocarem, exaudivit me Deus justitiæ meæ; in
+  tribulatione dilatasti mihi. Miserere mei, Domine, et exaudi orationem
+  meam.</i> Audirent ignorante me utrum audirent, ne me propter se illa
+  dicere putarent quæ inter hæc verba dixerim. Quia et revera nec ea
+  dicerem, nec sic ea dicerem, si me ab eis audiri viderique sentirem: nec,
+  si dicerem, sic acciperent quomodo mecum et mihi coram te de familiari
+  affectu animi mei.</p>
+
+  <p>9. Inhorrui timendo, ibidemque inferbui sperando et <!-- Page 151
+  --><span class="pagenum"><a name="page151"></a>{151}</span>exsultando in
+  tua misericordia, Pater. Et hæc omnia exibant per oculos meos et vocem
+  meam, cum conversus ad nos spiritus tuus bonus ait nobis: <span
+  class="sidenotel">Ps. 4, 3.</span><i>Filii hominum, quousque graves
+  corde? Utquid diligitis vanitatem, et quæritis mendacium?</i> Dilexeram
+  enim vanitatem, et quæsieram mendacium. Et tu, Domine, jam <span
+  class="sidenotel">Ver. 4.</span><i>magnificaveras Sanctum tuum, suscitans
+  eum a mortuis</i>, et <span class="sidenotel">Eph. 1,
+  20.</span><i>collocans ad dexteram tuam</i>, unde <span
+  class="sidenotel">Luc. 24, 49.</span><span class="sidenotel">Joh. 14, 16.
+  17.</span><span class="sidenotel">Act. 2, 1-4.</span><i>mitteret ex alto
+  promissionem suam, Paracletum Spiritum veritatis</i>: et miserat eum jam,
+  sed ego nesciebam. Miserat eum, quia jam magnificatus erat, resurgens a
+  mortuis, et ascendens in c&oelig;lum. Ante autem <span
+  class="sidenotel">Joh. 7, 39.</span><i>Spiritus nondum erat datus, quia
+  Jesus nondum erat clarificatus</i>. Et clamat propheta<a
+  href="#lv261">*</a>: <i>Quousque graves corde? Utquid diligitis
+  vanitatem, et quæritis mendacium? Et scitote quoniam Dominus magnificavit
+  Sanctum suum.</i> Clamat, <i>quousque</i>; clamat, <i>scitote</i>: et ego
+  tamdiu nesciens "vanitatem dilexi, et mendacium quæsivi;" et ideo audivi
+  et contremui, quoniam talibus dicitur qualem me fuisse reminiscebar. In
+  phantasmatibus<a href="#lv262">*</a> enim quæ pro veritate tenueram,
+  vanitas erat et mendacium. Et insonui multa graviter ac fortiter in
+  dolore recordationis meæ. Quæ utinam audissent qui adhuc usque "diligunt
+  vanitatem et quærunt mendacium." Forte conturbarentur, et evomuissent
+  illud; et exaudires eos cum clamarent ad te: quoniam vera morte carnis
+  <span class="sidenotel">Rom. 8, 34.</span><i>mortuus est pro nobis,
+  qui</i> te <i>interpellat pro nobis</i>.</p>
+
+  <p><a name="Sec9_10"></a> 10. Legebam: <i>Irascimini, et nolite
+  peccare.</i> Et quomodo movebar, Deus meus, qui jam didiceram irasci mihi
+  de præteritis, ut de cætero non peccarem? Et merito irasci, quia non alia
+  natura gentis tenebrarum de me peccabat<a name="NtA223"
+  href="#Nt223"><sup>[223]</sup></a>, sicut dicunt qui sibi non irascuntur,
+  et <span class="sidenotel">Rom. 2, 5.</span><i>thesaurizant sibi iram in
+  die iræ et revelationis justi judicii tui</i>. Nec jam bona mea foris
+  erant, nec oculis carneis in isto sole<a name="NtA224"
+  href="#Nt224"><sup>[224]</sup></a> quærebantur. Volentes enim gaudere
+  forinsecus, facile evanescunt; et effunduntur in ea quæ videntur et
+  temporalia<a name="NtA225" href="#Nt225"><sup>[225]</sup></a> sunt, et
+  imagines eorum <!-- Page 152 --><span class="pagenum"><a
+  name="page152"></a>{152}</span>famelica<a name="NtA226"
+  href="#Nt226"><sup>[226]</sup></a> cogitatione lambunt. Et o si
+  fatigentur inedia<a name="NtA227" href="#Nt227"><sup>[227]</sup></a>, et
+  dicant: <i>Quis ostendet nobis bona?</i> Et dicamus, et audiant:
+  <i>Signatum est in nobis lumen vultus tui, Domine.</i> Non enim <span
+  class="sidenotel">Joh. 1, 9.</span><i>lumen</i> nos sumus <i>quod
+  illuminat omnem hominem</i>; sed illuminamur a te, ut qui <span
+  class="sidenotel">Eph. 5, 8.</span><i>fuimus aliquando tenebræ</i>, simus
+  <i>lux in te</i>. O si viderent internum æternum<a href="#lv263">*</a>,
+  quod ego quia gustaveram, frendebam, quoniam non eis poteram ostendere,
+  si afferrent ad me cor in oculis suis foris a te, et dicerent: <i>Quis
+  ostendet nobis bona?</i> Ibi enim, ubi<a href="#lv264">*</a> mihi iratus
+  eram intus in cubili, ut compunctus eram, ubi sacrificaveram mactans
+  vetustatem meam, et inchoata meditatione renovationis meæ sperans in te,
+  ibi mihi dulcescere c&oelig;peras, et <span class="sidenotel">Ps. 4,
+  7.</span><i>dederas lætitiam in corde meo</i>. Et exclamabam legens hæc
+  foris, et agnoscens intus; nec volebam multiplicari<a name="NtA228"
+  href="#Nt228"><sup>[228]</sup></a> terrenis bonis, devorans tempora et
+  devoratus temporibus<a href="#lv265">*</a>, cum haberem in æterna
+  simplicitate<a href="#Nt228"><sup>[228]</sup></a> aliud <span
+  class="sidenotel">Ver. 8.</span><i>frumentum, et vinum, et oleum</i>.</p>
+
+  <p>11. Et clamabam in consequenti versu clamore alto cordis mei: <i>O in
+  pace! o in idipsum!</i> o quid dixit; <i>Obdormiam et somnum capiam!</i>
+  Quoniam<a name="NtA229" href="#Nt229"><sup>[229]</sup></a> quis resistet
+  nobis cum fiet sermo qui scriptus est, <span class="sidenotel">1 Cor. 15,
+  54.</span><i>Absorpta est mors in victoriam?</i> Et tu es <i>Idipsum</i>
+  valde <i>qui non mutaris</i>; et in te requies obliviscens <!-- Page 153
+  --><span class="pagenum"><a name="page153"></a>{153}</span>laborum
+  omnium, quoniam nullus alius tecum, nec ad alia multa adipiscenda, quæ
+  non sunt quod tu, sed <i>tu, Domine, singulariter in spe constituisti
+  me</i>. Legebam, et ardebam; nec inveniebam quid facerem surdis mortuis,
+  ex quibus fueram, pestis<a href="#lv266">*</a>, latrator amarus et cæcus
+  adversus Litteras de melle c&oelig;li melleas, et de lumine tuo
+  luminosas: et super inimicis<a href="#lv267">*</a> Scripturæ hujus
+  tabescebam.</p>
+
+<div class="sidenotel">Acerrimo dolore dentium subito liberatur.</div>
+  <p>12. Quando recordabor<a href="#lv268">*</a> omnia dierum illorum
+  feriatorum? Sed nec oblitus sum nec silebo flagelli tui asperitatem, et
+  misericordiæ tuæ mirabilem celeritatem. Dolore dentium tunc excruciabas
+  me; et cum in tantum ingravesceret ut non valerem loqui<a name="NtA230"
+  href="#Nt230"><sup>[230]</sup></a>, ascendit in cor meum admonere omnes
+  meos qui aderant, ut deprecarentur te pro me, Deum salutis omnimodæ. Et
+  scripsi hoc in cera, et dedi ut eis legeretur. Mox ut genua supplici
+  affectu fiximus, fugit dolor ille. Sed quis dolor? aut quomodo fugit?
+  Expavi, fateor, Domine meus, Deus meus; nihil enim tale ab ineunte ætate
+  expertus fueram. Et insinuati sunt mihi in profundo nutus tui; et gaudens
+  in fide laudavi nomen tuum. Et ea fides me securum esse non sinebat de
+  præteritis peccatis meis, quæ mihi per Baptismum tuum remissa nondum
+  erant.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Ambrosium consulit quid legendum.</div>
+  <p>13. Renuntiavi, peractis vindemialibus, ut scholasticis suis
+  Mediolanenses venditorem verborum alium providerent; quod et tibi ego
+  servire delegissem, et illi professioni, præ difficultate spirandi ac
+  dolore pectoris, non sufficerem. Et insinuavi per litteras antistiti tuo
+  viro sancto Ambrosio pristinos errores meos, et præsens votum meum, ut
+  moneret quid mihi potissimum de Libris tuis legendum esset, quo
+  percipiendæ tantæ gratiæ paratior aptiorque fierem. At ille jussit Isaiam
+  prophetam; credo, quod præ cæteris Evangelii<a name="NtA231"
+  href="#Nt231"><sup>[231]</sup></a> vocationisque Gentium sit prænuntiator
+  apertior. Verumtamen ego primam hujus lectionem non intelligens, totumque
+  talem arbitrans, distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio.</p>
+
+<p><!-- Page 154 --><span class="pagenum"><a name="page154"></a>{154}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap9_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Mediolani baptizatur cum Alypin et Adeodato.</div>
+  <p>14. Inde ubi tempus advenit quo me nomen dare<a name="NtA232"
+  href="#Nt232"><sup>[232]</sup></a> oporteret relicto rure, Mediolanum
+  remeavimus. Placuit et Alypio renasci in te mecum, jam induto humilitate
+  Sacramentis tuis congrua, et fortissimo domitori corporis, usque ad
+  Italicum solum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. Adjunximus
+  etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. Tu
+  bene feceras eum. Annorum erat ferme quindecim<a name="NtA233"
+  href="#Nt233"><sup>[233]</sup></a>, et ingenio præveniebat multos graves
+  et doctos viros. Munera tua tibi confiteor, Domine Deus meus, creator
+  omnium, et multum potens formare<a href="#lv269">*</a> nostra deformia:
+  nam ego in illo puero præter delictum non habebam. Quod enim enutriebatur
+  a nobis in disciplina tua, tu inspiraveras nobis, nullus alius: munera
+  tua tibi confiteor. Est liber noster qui inscribitur, de Magistro<a
+  name="NtA234" href="#Nt234"><sup>[234]</sup></a>: ipse ibi mecum
+  loquitur. Tu scis illius esse sensa omnia quæ inseruntur ibi ex persona
+  collocutoris mei, cum esset in annis sexdecim. Multa ejus alia
+  mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat illud ingenium; et quis
+  præter te talium miraculorum opifex? Cito de terra abstulisti vitam ejus;
+  et securior eum recordor, non timens quidquam pueritiæ, nec adolescentiæ;
+  nec omnino homini illi. Sociavimus eum coævum nobis in gratia tua,
+  educandum in disciplina tua; et baptizati sumus<a name="NtA235"
+  href="#Nt235"><sup>[235]</sup></a> et fugit a <!-- Page 155 --><span
+  class="pagenum"><a name="page155"></a>{155}</span>nobis sollicitudo vitæ
+  præteritæ. Nec satiabar illis diebus dulcedine mirabili, considerare
+  altitudinem consilii tui super salutem generis humani. Quantum flevi in
+  hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesiæ tuæ vocibus commotus
+  acriter! Voces illæ influebant auribus meis, et eliquabatur veritas in
+  cor meum; et exæstuabat inde affectus pietatis<a href="#lv270">*</a>, et
+  currebant lacrymæ, et bene mihi erat cum eis.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani.</div>
+  <p>15. Non longe c&oelig;perat Mediolanensis Ecclesia genus hoc
+  consolationis et exhortationis celebrare, magno studio fratrum
+  concinentium vocibus et cordibus. Nimirum annus erat, aut non multo
+  amplius, cum Justina Valentiniani regis pueri mater hominem tuum
+  Ambrosium persequeretur<a name="NtA236"
+  href="#Nt236"><sup>[236]</sup></a> hæresis suæ causa, qua<a
+  href="#lv271">*</a> fuerat seducta ab Arianis. Excubabat pia plebs in
+  ecclesia mori parata cum episcopo suo, servo tuo. Ibi mea mater, ancilla
+  tua, sollicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat. Nos
+  adhuc frigidi a calore Spiritus tui, excitabamur tamen civitate attonita
+  atque turbata. Tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem
+  orientalium partium, ne populus m&oelig;roris tædio contabesceret,
+  institutum est; et ex illo in hodiernum retentum, multis jam ac pene
+  omnibus gregibus tuis et per cætera orbis imitantibus<a
+  href="#lv272">*</a>.</p>
+
+<div class="sidenotel">Inventio corporum SS. Protasii et Gervasii.</div>
+  <p>16. Tunc memorato antistiti tuo per visum aperuisti quo loco laterent
+  martyrum corpora Protasii et Gervasii, quæ per tot annos incorrupta in
+  thesauro secreti tui recondideras, unde opportune promeres ad coercendam
+  rabiem femineam, sed regiam.<a name="NtA237"
+  href="#Nt237"><sup>[237]</sup></a> Cum enim propalata et effossa digno
+  cum <!-- Page 156 --><span class="pagenum"><a
+  name="page156"></a>{156}</span>honore transferrentur ad Ambrosianam
+  basilicam, non solum quos immundi vexabant spiritus, confessis eisdem
+  dæmonibus, sanabantur<a name="NtA238" href="#Nt238"><sup>[238]</sup></a>,
+  verum etiam quidam plures annos cæcus<a name="NtA239"
+  href="#Nt239"><sup>[239]</sup></a>, civis civitatique notissimus, cum
+  populi tumultuante lætitia<a href="#lv273">*</a> causam quæsisset atque
+  audisset, exsilivit, eoque se ut duceret, suum ducem rogavit. Quo
+  perductus, impetravit admitti, ut sudario tangeret feretrum <span
+  class="sidenotel">Ps. 115, 15.</span><i>pretiosæ in conspectu tuo mortis
+  sanctorum tuorum</i>. Quod ubi fecit, atque admovit oculis, confestim
+  aperti sunt. Inde fama discurrens, inde laudes tuæ ferventes, lucentes<a
+  href="#lv274">*</a>, inde illius inimicæ animus etsi ad credendi
+  sanitatem non applicatus<a href="#lv275">*</a>, a persequendi tamen
+  furore compressus est. Gratias tibi, Deus meus. Unde et quo duxisti
+  recordationem meam, ut hæc etiam confiterer tibi, quæ magna oblitus
+  præterieram? Et tamen tunc cum ita fragraret <span class="sidenotel">Cant
+  1, 3.</span><i>odor unguentorum tuorum</i>, non <i>currebamus post
+  te</i>. Ideo plus flebam inter cantica hymnorum tuorum, olim suspirans
+  tibi, et tandem respirans<a href="#lv276">*</a>, quantum patet aura in
+  domo fenea.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Evodii conversio. Ps. 67, 7.</div>
+  <p><a name="Sec9_17"></a>17. Qui <i>habitare facis unanimes in domo</i>,
+  consociasti nobis et Evodium juvenem ex nostro municipio. Qui cum agens
+  in rebus<a name="NtA240" href="#Nt240"><sup>[240]</sup></a> militaret;
+  prior nobis ad te conversus est et <!-- Page 157 --><span
+  class="pagenum"><a name="page157"></a>{157}</span>baptizatus, et relicta
+  militia sæculari, accinctus in tua. <span class="sidenotel">Matris
+  obitus, ejusque a teneris educatio.</span>Simul eramus<a name="NtA241"
+  href="#Nt241"><sup>[241]</sup></a>, simul habitaturi<a
+  href="#lv277">*</a> placito sancto. Quærebamus quisnam locus nos utilius
+  haberet servientes tibi: pariter remeabamus in Africam. Et cum apud Ostia
+  Tiberina essemus, mater defuncta est. Multa prætereo, quia multum
+  festino. Accipe confessiones meas et gratiarum actiones, Deus meus, de
+  rebus innumerabilibus etiam in silentio. Sed non præteribo quidquid mihi
+  anima parturit de illa famula tua, quæ me parturivit; et carne, ut in
+  hanc temporalem; et corde, ut in æternam lucem nascerer<a
+  href="#lv278">*</a><a name="NtA242" href="#Nt242"><sup>[242]</sup></a>.
+  Non ejus, sed tua dicam dona in ea; neque enim seipsam fecerat, aut
+  educaverat seipsam. Tu creasti eam, nec pater nec mater sciebat qualis ex
+  eis fieret. Et erudivit eam in timore tuo virga Christi tui, regimen
+  unici Filii tui in domo fideli, bono membro Ecclesiæ tuæ. Nec tantam erga
+  suam disciplinam diligentiam matris prædicabat, quantam famulæ cujusdam
+  decrepitæ, quæ patrem ejus infantem portaverat, sicut dorso
+  grandiuscularum puellarum parvuli portari solent. Cujus rei gratia, et
+  propter senectam ac mores optimos, in domo christiana satis a dominis
+  honorabatur. Unde etiam curam filiarum dominicarum commissam<a
+  href="#lv279">*</a> diligenter gerebat, et erat in eis coercendis, cum
+  opus esset, sancta severitate vehemens, atque in docendis sobria
+  prudentia. Nam eas, præter illas horas quibus ad mensam parentum
+  moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent siti, nec aquam bibere
+  sinebat, præcavens consuetudinem malam, et addens verbum sanum: "Modo
+  aquam bibitis, quia in potestate vinum non habetis: cum autem ad maritos
+  veneritis, factæ dominæ apothecarum et cellariorum, aqua sordebit; sed
+  mos potandi permanebit<a href="#lv280">*</a>." Hac ratione præcipiendi et
+  auctoritate imperandi, frenabat <!-- Page 158 --><span class="pagenum"><a
+  name="page158"></a>{158}</span>aviditatem tenerioris ætatis; et ipsam
+  puellarum sitim formabat ad honestum modum, ut jam nec liberet quod non
+  deceret.</p>
+
+  <p>18. Et surrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat,
+  surrepserat ei vinolentia. Nam cum de more, tanquam puella sobria,
+  juberetur a parentibus de cuppa vinum depromere, submisso poculo qua
+  desuper patet, priusquam in lagunculam funderet merum, primoribus labris
+  sorbebat exiguum, quia non poterat amplius, sensu recusante. Non enim
+  ulla temulenta<a href="#lv281">*</a> cupidine faciebat hoc, sed quibusdam
+  superfluentibus ætatis excessibus, qui ludicris motibus ebulliunt, et in
+  puerilibus animis majorum pondere premi solent. Itaque ad illud modicum
+  quotidiana modica addendo, quoniam qui <span class="sidenotel">Eccli. 19,
+  1.</span><i>modica spernit, paulatim decidit</i>, in eam consuetudinem
+  lapsa erat, ut prope jam plenos mero caliculos inhianter hauriret. Ubi
+  tunc sagax anus, et vehemens illa prohibitio? Numquid valebat aliquid
+  adversus latentem morbum, nisi tua medicina, Domine, vigilaret super nos?
+  Absente patre et matre et nutritoribus, tu præsens, qui creasti, qui
+  vocas, qui etiam per præpositos<a href="#lv282">*</a> homines boni
+  aliquid agis ad animarum salutem, quid tunc egisti, Deus meus? Unde
+  curasti? unde sanasti? Nonne protulisti durum et acutum ex altera anima
+  convicium, tanquam medicinale ferrum ex occultis provisionibus tuis, et
+  uno ictu putredinem illam præcidisti? Ancilla enim cum qua solebat
+  accedere ad cuppam, litigans cum domina minore, ut fit, sola cum sola,
+  objecit hoc crimen, amarissima insultatione vocans meribibulam. Quo illa
+  stimulo percussa respexit f&oelig;ditatem suam, confestimque damnavit
+  atque exuit. Sicut amici adulantes pervertunt, sic inimici litigantes
+  plerumque corrigunt. Nec tu quod per eos agis, sed quod ipsi voluerunt,
+  retribuis eis. Illa enim irata exagitare appetivit minorem dominam, non
+  sanare: et ideo clanculo, aut quia ita eas invenerat locus et tempus
+  litis, aut ne forte et ipsa periclitaretur quod tam sero prodidisset. At
+  tu, Domine, rector c&oelig;litum<a href="#lv283">*</a>, et terrenorum, ad
+  usus tuos contorquens profunda torrentis, fluxum sæculorum ordinate<a
+  href="#lv284">*</a> turbulentum, etiam de alterius animæ insania<a
+  name="NtA243" href="#Nt243"><sup>[243]</sup></a> sanasti alteram; ne
+  quisquam cum hoc adverterit, <!-- Page 159 --><span class="pagenum"><a
+  name="page159"></a>{159}</span>potentiæ suæ tribuat, si verbo ejus alius
+  corrigatur, quem vult corrigi.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Laudabiles matris suæ mores prosequitur.</div>
+  <p>19. Educata itaque pudice ac sobrie, potiusque a te subdita
+  parentibus, quam a parentibus tibi, ubi plenis annis nubilis facta est,
+  tradita viro servivit veluti domino; et sategit eum lucrari tibi, loquens
+  te illi moribus suis, quibus eam pulchram faciebas, et reverenter
+  amabilem atque mirabilem viro. Ita autem toleravit cubilis injurias, ut
+  nullam de hac re cum marito haberet unquam simultatem. Exspectabat enim
+  misericordiam tuam super eum, ut in te credens castificaretur. Erat vero
+  ille præterea, sicut benevolentia præcipuus, ita ira fervidus. Sed
+  noverat hæc non resistere irato viro, non tantum facto, sed ne verbo
+  quidem. Jam vero refractum et quietum cum opportunum videret, rationem
+  facti sui reddebat, si forte ille inconsideratius commotus fuerat.
+  Denique, cum matronæ multæ quarum viri mansuetiores erant, plagarum
+  vestigia etiam dehonestata facie gererent, inter amica colloquia illæ
+  arguebant maritorum vitam, hæc earum linguam, veluti per jocum graviter
+  admonens, ex quo illas tabulas quæ matrimoniales vocantur, recitari
+  audissent, tanquam instrumenta quibus ancillæ factæ essent, deputare
+  debuisse; proinde memores conditionis superbire adversus dominos non
+  oportere. Cumque mirarentur illæ, scientes quam ferocem conjugem
+  sustineret, nunquam fuisse auditum, aut aliquo indicio claruisse, quod
+  Patricius ceciderit uxorem, aut quod a se invicem vel unum diem domestica
+  lite dissenserint, et causam familiariter quærerent; docebat illa
+  institutum suum, quod supra memoravi. Quæ observabant, expertæ
+  gratulabantur; quæ non observabant, subjectæ vexabantur.</p>
+
+  <p>20. Socrum etiam suam primo susurris malarum ancillarum adversum se
+  irritatam sic evicit obsequiis, perseverans tolerantia et mansuetudine,
+  ut illa ultro filio suo medias linguas famularum proderet, quibus inter
+  se et nurum pax domestica turbabatur, expeteretque vindictam. Itaque
+  posteaquam ille, et matri obtemperans, et curans familiæ disciplinam, et
+  concordiæ suorum consulens, proditas ad prodentis arbitrium verberibus
+  coercuit, promisit illa talia de se præmia sperare debere, quæcumque de
+  sua nuru sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur: nullaque jam
+  audente, memorabili inter se benevolentiæ suavitate vixerunt. <!-- Page
+  160 --><span class="pagenum"><a name="page160"></a>{160}</span></p>
+
+  <p>21. Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cujus utero me creasti, Deus
+  meus, misericordia mea, munus grande donaveras, quod inter dissidentes
+  atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se præbebat pacificam,
+  ut cum ab utraque multa de invicem audiret amarissima, qualia solet
+  eructare turgens atque indigesta discordia quando præsenti amicæ de
+  absente inimica per acida colloquia cruditas<a href="#lv285">*</a>
+  exhalatur odiorum; nihil tamen alteri de altera proderet, nisi quod ad
+  eas reconciliandas valeret. Parvum hoc bonum mihi videretur, nisi turbas
+  innumerabiles tristis experirer, nescio qua horrenda pestilentia
+  peccatorum latissime pervagante, non solum iratorum inimicorum iratis
+  inimicis dicta prodere, sed etiam quæ non dicta sunt addere; cum contra
+  homini<a href="#lv286">*</a> humano parum esse debeat inimicitias hominum
+  nec excitare nec augere male loquendo, nisi eas etiam exstinguere bene
+  loquendo studuerit; qualis illa erat, docente te magistro intimo in
+  schola pectoris.</p>
+
+  <p>22. Denique etiam virum suum jam in extrema vita ejus temporali
+  lucrata est tibi, nec in eo jam fideli planxit quod in nondum fideli
+  toleraverat. Erat etiam serva servorum tuorum. Quisquis eorum noverat
+  eam, multum in ea laudabat et honorabat et diligebat te; quia sentiebat
+  præsentiam tuam in corde ejus, sanctæ conversationis fructibus testibus<a
+  name="NtA244" href="#Nt244"><sup>[244]</sup></a>. Fuerat enim <span
+  class="sidenotel">1 Tim. 5, 9, 4. 10.</span><i>unius viri uxor, mutuam
+  vicem parentibus reddiderat, domum suam pie tractaverat, in operibus
+  bonis testimonium habebat</i>. <span class="sidenotel">Gal. 4,
+  19.</span><i>Nutrierat</i> filios, toties <i>eos parturiens</i>, quoties
+  abs te deviare cernebat. Postremo nobis, Domine, omnibus, quia ex munere
+  tuo sinis loqui servis tuis, qui ante dormitionem ejus in te jam
+  consociati vivebamus percepta gratia Baptismi tui, ita curam gessit quasi
+  omnes genuisset, ita servivit quasi ab omnibus genita fuisset.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Colloquium cum matre de regno c&oelig;lorum.</div>
+  <p>23. Impendente autem die quo ex hac vita erat exitura, quem diem tu
+  noveras, ignorantibus nobis; provenerat, ut credo, procurante te occultis
+  tuis modis, ut ego et ipsa soli <!-- Page 161 --><span class="pagenum"><a
+  name="page161"></a>{161}</span>staremus incumbentes ad quamdam fenestram,
+  unde hortus intra domum quæ nos habebat prospectabatur, illic apud Ostia
+  Tiberina, ubi remoti a turbis post longi itineris laborem instaurabamus
+  nos navigationi: colloquebamur ergo soli valde dulciter; et <span
+  class="sidenotel">Phil. 3, 13.</span><i>præterita obliviscentes, in ea
+  quæ ante sunt extenti</i>, quærebamus inter nos apud præsentem Veritatem,
+  quod tu es, qualis futura esset vita æterna sanctorum, <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 2, 9.</span><i>quam nec oculus vidit, nec auris
+  audivit, nec in cor hominis ascendit</i>. Sed inhiabamus ore cordis in
+  superna fluenta fontis tui, <span class="sidenotel">Ps. 35,
+  10.</span><i>fontis vitæ qui est apud te</i>; ut inde pro captu nostro
+  aspersi, quoquo modo rem tantam cogitaremus.</p>
+
+  <p><a name="Sec9_24"></a>24. Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut
+  carnalium sensuum delectatio quantalibet, in quantalibet luce corporea,
+  præ illius vitæ jucunditate, non comparatione, sed ne commemoratione
+  quidem digna videretur; erigentes nos ardentiore affectu <i>in
+  idipsum</i><a name="NtA245" href="#Nt245"><sup>[245]</sup></a>,
+  perambulavimus gradatim cuncta corporalia, et ipsum c&oelig;lum, unde sol
+  et luna et stellæ lucent super terram. Et adhuc ascendebamus interius
+  cogitando, et loquendo<a href="#lv287">*</a>, et mirando opera tua; et
+  venimus in mentes nostras, et transcendimus<a name="NtA246"
+  href="#Nt246"><sup>[246]</sup></a> eas, ut attingeremus regionem
+  ubertatis indeficientis, ubi <span class="sidenotel">Ps. 79,
+  2.</span><i>pascis Israel</i> in æternum veritatis pabulo, et ubi vita
+  sapientia est, per quam fiunt omnia ista, et quæ fuerunt, et quæ futura
+  sunt; et ipsa non fit, sed sic est ut fuit, et sic erit semper; quin
+  potius fuisse, et futurum esse non est in ea, sed esse solum, quoniam
+  æterna est: nam fuisse et futurum esse, non est æternum. Et dum loquimur
+  et inhiamus illi, attigimus eam modice toto ictu cordis; et
+  suspiravimus<a href="#lv288">*</a> et relinquimus ibi religatas <span
+  class="sidenotel">Rom. 8, 23.</span><i>primitias spiritus</i><a
+  name="NtA247" href="#Nt247"><sup>[247]</sup></a>, et remeavimus ad
+  strepitum oris nostri, ubi verbum et incipitur et finitur. Et quid simile
+  Verbo tuo Domino nostro, <span class="sidenotel">Sap. 7, 27.</span><i>in
+  se permanenti</i> sine vetustate, atque <i>innovanti omnia</i>?</p>
+
+  <p>25. Dicebamus ergo: Si cui sileat tumultus carnis, sileant phantasiæ
+  terræ et aquarum et aeris, sileant et poli, et ipsa sibi anima sileat, et
+  transeat se non se cogitando, sileant <!-- Page 162 --><span
+  class="pagenum"><a name="page162"></a>{162}</span>somnia et imaginariæ
+  revelationes, omnis lingua et omne signum, et quidquid transeundo fit, si
+  cui sileat omnino; quoniam si quis audiat<a href="#lv289">*</a>, dicunt
+  hæc omnia, <span class="sidenotel">Ps. 99, 3.</span><i>Non ipsa nos
+  fecimus</i>, sed <i>fecit nos</i> qui <i>manet in æternum</i>: his dictis
+  si jam taceant quoniam erexerunt aurem in eum qui fecit ea, et loquatur
+  ipse solus, non per ea, sed per seipsum, ut audiamus verbum ejus, non per
+  linguam carnis, neque per vocem angeli, <span class="sidenotel">Ps. 76,
+  18.</span>nec per sonitum nubis, nec <span class="sidenotel">1 Cor. 13,
+  12.</span><i>per ænigma</i> similitudinis; sed ipsum quem in his amamus,
+  ipsum sine his audiamus, sicut nunc extendimus nos, et rapida cogitatione
+  attingimus<a href="#lv290">*</a> æternam Sapientiam super omnia manentem;
+  si continuetur hoc, et subtrahantur aliæ visiones longe imparis generis,
+  et hæc una rapiat et absorbeat et recondat in interiora gaudia
+  spectatorem suum, ut talis sit sempiterna vita, quale fuit hoc momentum
+  intelligentiæ, cui suspiravimus; nonne hoc est, <span
+  class="sidenotel">Mat. 25, 21.</span><i>Intra in gaudium Domini tui?</i>
+  Et istud quando? An cum <span class="sidenotel">1 Cor. 15,
+  51</span><i>omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur</i>?</p>
+
+  <p>26. Dicebam talia<a href="#lv291">*</a>, et si non isto modo et his
+  verbis, tamen, Domine, tu scis quod illo die, cum talia loqueremur, et
+  mundus iste nobis inter verba vilesceret cum omnibus delectationibus
+  suis, tunc ait illa: "Fili, quantum ad me attinet, nulla jam re delector
+  in hac vita. Quid hic faciam adhuc, et cur hic sim nescio, jam consumpta
+  spe hujus sæculi. Unum erat propter quod in hac vita aliquantum immorari
+  cupiebam, ut te christianum catholicum viderem, priusquam morerer.
+  Cumulatius hoc mihi Deus meus præstitit, ut te etiam, contempta
+  felicitate terrena, servum ejus videam: quid hic facio?"</p>
+
+  <p><a name="Cap9_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. De ecstasi et morte matris.</div>
+  <p>27. Ad hæc ei quid responderim, non satis recolo. Cum interea vix
+  intra quinque dies, aut non multo amplius decubuit febribus. Et cum
+  ægrotaret, quodam die defectum animæ passa est, et paululum subtracta a
+  præsentibus. Nos concurrimus, sed cito reddita est sensui, et aspexit
+  astantes, me et fratrem<a name="NtA248"
+  href="#Nt248"><sup>[248]</sup></a> meum, et ait nobis quasi quærenti
+  similis: "Ubi eram?" Deinde nos intuens m&oelig;rore attonitos:
+  "Ponitis<a href="#lv292">*</a> hic, inquit, matrem vestram." Ego silebam,
+  et fletum frenabam. Frater autem meus quiddam locutus est, quo eam non
+  peregre, sed in patria defungi tanquam felicius optaret. Quo audito, illa
+  vultu anxio reverberans eum oculis quod <!-- Page 163 --><span
+  class="pagenum"><a name="page163"></a>{163}</span>talia saperet, atque
+  inde me intuens: "Vide, ait, quid dicit." Et mox ambobus: "Ponite,
+  inquit, hoc corpus ubicumque; nihil vos ejus cura conturbet: tantum illud
+  vos rogo, ut ad Domini altare memineritis mei ubi ubi fueritis." Cumque
+  hanc sententiam verbis quibus poterat explicasset, conticuit; et
+  ingravescente morbo exercebatur.</p>
+
+  <p>28. Ego vero cogitans dona tua, Deus invisibilis, quæ immittis in
+  corda fidelium tuorum, et proveniunt inde fruges admirabiles; gaudebam et
+  gratias tibi agebam, recolens quod noveram, quanta cura semper æstuasset
+  de sepulcro quod sibi providerat et præparaverat juxta corpus viri sui.
+  Quia enim valde concorditer vixerant, id etiam volebat, ut est animus
+  humanus minus capax divinorum, adjungi ad illam felicitatem, et
+  commemorari ab hominibus, concessum sibi esse post transmarinam
+  peregrinationem, ut conjuncta terra amborum conjugum terra tegeretur.
+  Quando autem ista inanitas plenitudine bonitatis tuæ c&oelig;perat in
+  ejus corde non esse, nesciebam, et lætabar admirans quod sic mihi
+  aperuisset<a href="#lv293">*</a>; quanquam et in illo sermone nostro ad
+  fenestram cum dixit, "Jam quid hic facio?" non apparuit desiderare in
+  patria mori. Audivi etiam postea, quod jam cum Ostiis essemus, cum
+  quibusdam amicis meis materna fiducia colloquebatur quodam die de
+  contemptu vitæ hujus et bono mortis, ubi ipse non aderam; illisque
+  stupentibus virtutem feminæ, quam tu dederas ei, quærentibusque utrum non
+  formidaret tam longe a sua civitate corpus relinquere: "Nihil, inquit,
+  longe est Deo; neque timendum est ne ille non agnoscat in fine sæculi,
+  unde me resuscitet." Ergo die nono ægritudinis suæ, quinquagesimo et
+  sexto anno ætatis suæ, tricesimo et tertio ætatis meæ<a name="NtA249"
+  href="#Nt249"><sup>[249]</sup></a>, anima illa religiosa et pia corpore
+  soluta est.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Quomodo luxerit mortem matris.</div>
+  <p>29. Premebam oculos ejus, et confluebat in præcordia mea
+  m&oelig;stitudo ingens, et transfluebat in lacrymas: ibidemque oculi mei
+  violento animi imperio resorbebant fontem suum usque ad siccitatem, et in
+  tali luctamine valde male mihi erat. Tum vero ubi efflavit extremum<a
+  href="#lv294">*</a>, puer Adeodatus exclamavit in planctum, atque ab
+  omnibus nobis coercitus tacuit. Hoc modo etiam meum quiddam puerile quod
+  labebatur in fletus <!-- Page 164 --><span class="pagenum"><a
+  name="page164"></a>{164}</span>juvenili voce cordis, coercebatur et
+  tacebat. Neque enim decere arbitrabamur funus illud questibus lacrymosis
+  gemitibusque celebrare<a href="#lv295">*</a>; quia his plerumque solet
+  deplorari quædam miseria morientium, aut quasi omnimoda exstinctio. At
+  illa nec misere moriebatur, nec omnino moriebatur. Hoc et documentis
+  morum ejus, et fide non ficta, rationibusque certis tenebamus.</p>
+
+  <p>30. Quid erat ergo quod intus mihi graviter dolebat, nisi ex
+  consuetudine simul vivendi dulcissima et charissima repente disrupta
+  vulnus recens? Gratulabar quidem testimonio ejus, quod in ea ipsa ultima
+  ægritudine, obsequiis meis interblandiens, appellabat me pium, et
+  commemorabat grandi dilectionis affectu nunquam se audisse ex ore meo
+  jaculatum in se durum aut contumeliosum sonum<a href="#lv296">*</a>. Sed
+  tamen quid tale, Deus meus, qui fecisti nos, quid comparabile habebat
+  honor a me delatus illi, et servitus ab illa mihi? Quoniam itaque
+  deserebar tam magno ejus solatio, sauciabatur anima<a
+  href="#lv297">*</a>, et quasi dilaniabatur vita, quæ una facta erat ex
+  mea et illius.</p>
+
+  <p>31. Cohibito ergo a fletu illo puero, Psalterium arripuit Evodius, et
+  cantare c&oelig;pit psalmum<a name="NtA250"
+  href="#Nt250"><sup>[250]</sup></a>; cui respondebamus omnis domus: <span
+  class="sidenotel">Ps. 100, 1.</span><i>Misericordiam et judicium cantabo
+  tibi, Domine.</i> Audito autem quid ageretur, convenerunt multi fratres
+  ac religiosæ feminæ; et de more illis, quorum officium erat, funus
+  curantibus, ego in parte ubi decenter poteram, cum eis qui me non
+  deserendum esse censebant, quod erat tempori congruum disputabam; eoque
+  fomento veritatis mitigabam cruciatum tibi notum, illis ignorantibus et
+  intente audientibus, et sine sensu doloris me esse arbitrantibus. At ego
+  in auribus tuis, ubi eorum nullus audiebat, increpabam mollitiem affectus
+  mei, et constringebam fluxum m&oelig;roris: cedebatque mihi paululum;
+  rursusque impetu suo ferebatur, non usque ad eruptionem lacrymarum, nec
+  usque ad vultus mutationem, sed ego sciebam quid corde premerem. Et quia
+  mihi vehementer displicebat tantum in me posse hæc humana, quæ ordine
+  debito et sorte conditionis nostræ accidere necesse est, alio dolore
+  dolebam dolorem meum, et duplici tristitia macerabar.</p>
+
+<p><!-- Page 165 --><span class="pagenum"><a name="page165"></a>{165}</span></p>
+
+  <p><a name="Sec9_32"></a>32. Cum ecce corpus elatum est<a
+  href="#lv298">*</a>, imus<a name="NtA251"
+  href="#Nt251"><sup>[251]</sup></a>, redimus sine lacrymis. Nam neque in
+  eis precibus<a name="NtA252" href="#Nt252"><sup>[252]</sup></a> quas tibi
+  fudimus, cum offerretur pro ea sacrificium pretii nostri, jam juxta
+  sepulcrum posito cadavere, priusquam deponeretur, sicut illic fieri
+  solet, nec in eis ego precibus flevi: sed toto die graviter in occulto
+  m&oelig;stus eram, et mente turbata rogabam te, ut poteram, quo sanares
+  dolorem meum, nec faciebas; credo, commendans memoriæ meæ, vel hoc uno
+  documento, omnis consuetudinis vinculum, etiam adversus mentem quæ jam
+  non fallaci verbo pascitur<a href="#lv299">*</a>. Visum etiam mihi est ut
+  irem lavatum; quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Græci <span
+  title="balaneion" class="grk"
+  >&beta;&alpha;&lambda;&alpha;&nu;&epsilon;&#x1FD6;&omicron;&nu;</span>
+  dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. Ecce et hoc confiteor
+  misericordiæ tuæ, <span class="sidenotel">Ps. 67, 6.</span><i>Pater
+  orphanorum</i>, quoniam lavi, et talis eram qualis priusquam lavissem.
+  Neque enim exsudavit de corde meo m&oelig;roris amaritudo. Deinde dormivi
+  et evigilavi, et non parva ex parte mitigatum inveni dolorem meum; atque
+  ut eram in lecto meo solus, recordatus sum veridicos versus Ambrosii tui:
+  tu es enim</p>
+
+  <div class="poem">
+    <div class="stanza">
+      <p class="i2">Deus creator omnium,</p>
+      <p>Polique rector, vestiens</p>
+      <p>Diem decoro lumine,</p>
+      <p>Noctem sopore<a href="#lv300">*</a> gratiæ:</p>
+      <p class="i2">Artus solutos ut quies</p>
+      <p>Reddat laboris usui,</p>
+      <p>Mentesque fessas allevet,</p>
+      <p>Luctusque solvat anxios.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+  <p>33. Atque inde paulatim reducebam in pristinum sensum ancillam tuam,
+  conversationemque ejus piam in te, et sancte<a href="#lv301">*</a> in nos
+  blandam atque morigeram, qua subito destitutus sum; et libuit flere in
+  conspectu tuo de illa et pro illa, de me et pro me. Et dimisi lacrymas
+  quas continebam, ut effluerent quantum vellent, substernens eas cordi
+  meo; et requievi in eis<a href="#lv302">*</a>, quoniam ibi erant aures
+  tuæ, non cujusquam hominis superbe interpretantis ploratum meum. Et nunc,
+  Domine, confiteor tibi in litteris. Legat qui volet, et interpretetur ut
+  volet; et si peccatum invenerit, flevisse me matrem exigua parte horæ,
+  <!-- Page 166 --><span class="pagenum"><a
+  name="page166"></a>{166}</span>matrem oculis meis interim mortuam, quæ me
+  multos annos fleverat ut oculis tuis viverem, non irrideat; sed potius,
+  si est grandi charitate, pro peccatis meis fleat ipse ad te Patrem omnium
+  fratrum Christi tui.</p>
+
+  <p><a name="Cap9_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Orat pro matre defuncta.</div>
+  <p>34. Ego autem, jam sanato corde ab illo vulnere in quo poterat
+  redargui carnalis affectus, fundo tibi, Deus noster, pro illa famula tua
+  longe aliud lacrymarum genus, quod manat de concusso spiritu
+  consideratione periculorum omnis animæ <span class="sidenotel">1 Cor. 15,
+  22.</span><i>quæ in Adam moritur</i>. Quanquam illa <i>in Christo
+  vivificata</i>, etiam nondum a carne resoluta, sic vixerit ut laudetur
+  nomen tuum in fide moribusque ejus; non tamen audeo dicere, ex quo eam
+  per Baptismum regenerasti, <span class="sidenotel">Mat. 12,
+  3.</span>nullum verbum exisse ex ore ejus contra præceptum tuum. Et
+  dictum est a Veritate Filio tuo: <span class="sidenotel">Ib. 5,
+  23.</span><i>Si quis dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennæ
+  ignis.</i> Et væ etiam laudabili vitæ hominum, si, remota misericordia,
+  discutias eam. Quia vero non exquiris delicta vehementer, fiducialiter
+  speramus aliquem apud te locum<a href="#lv303">*</a>. Quisquis autem tibi
+  enumerat vera merita sua, quid tibi enumerat nisi munera tua<a
+  name="NtA253" href="#Nt253"><sup>[253]</sup></a>? O si cognoscant se
+  homines homines; et <span class="sidenotel">2 Cor. 10, 17.</span><i>qui
+  gloriatur, in Domino glorietur</i><a href="#lv304">*</a>!</p>
+
+  <p>35. Ego itaque, laus mea et vita mea, Deus cordis mei, sepositis
+  paulisper bonis ejus actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc
+  pro peccatis matris meæ deprecor te; exaudi me per Medicinam vulnerum
+  nostrorum quæ pependit in ligno, et sedens ad dexteram tuam <span
+  class="sidenotel">Rom. 8, 34.</span><i>interpellat te pro nobis</i>. Scio
+  misericorditer operatam, et <span class="sidenotel">Mat. 18, 36; 6,
+  12.</span><i>ex corde dimisisse debita debitoribus suis</i>;
+  <i>dimitte</i> illi et tu <i>debita sua</i>, si qua etiam contraxit per
+  tot annos post aquam salutis. Dimitte, Domine, dimitte obsecro, <span
+  class="sidenotel">Ps. 142, 2.</span><i>ne intres cum ea in judicium</i>.
+  <span class="sidenotel">Jac. 2, 13.</span><i>Superexaltet misericordia
+  judicio</i>, quoniam eloquia tua vera sunt, et promisisti <span
+  class="sidenotel">Mat. 5, 7.</span><i>misericordiam misericordibus</i>:
+  quod ut essent, tu dedisti eis, qui <span class="sidenotel">Ex. 33, 19;
+  Ro. 9, 15.</span><i>misereberis cui misertus eris, et misericordiam
+  præstabis cui misericors fueris</i>.</p>
+
+  <p><a name="Sec9_36"></a>36. Et credo quod<a href="#lv305">*</a> jam
+  feceris quod te rogo, sed <span class="sidenotel">Ps. 118,
+  108.</span><i>voluntaria oris mei approba, Domine</i>. Namque illa
+  imminente die resolutionis suæ non cogitavit suum corpus sumptuose
+  contegi, aut condiri aromatibus, aut monumentum electum concupivit aut
+  curavit sepulcrum patrium; non ista mandavit <!-- Page 167 --><span
+  class="pagenum"><a name="page167"></a>{167}</span>nobis: sed tantummodo
+  memoriam sui ad altare tuum fieri desideravit, cui nullius diei
+  prætermissione servierat; unde sciret dispensari victimam sanctam, qua
+  <span class="sidenotel">Col. 2, 14.</span><i>deletum est chirographum
+  quod erat contrarium nobis</i>, qua <i>triumphatus est hostis</i>
+  computans delicta nostra, et quærens quid objiciat, et <span
+  class="sidenotel">Joh. 14, 30.</span><i>nihil inveniens in illo</i><a
+  name="NtA254" href="#Nt254"><sup>[254]</sup></a> in quo vincimus. Quis ei
+  refundet innocentem sanguinem? Quis ei restituet pretium quo nos emit ut
+  nos auferat ei<a href="#lv306">*</a>? Ad cujus pretii nostri sacramentum
+  ligavit ancilla tua animam suam vinculo fidei. Nemo a protectione tua
+  disrumpat eam. Non se interponat nec vi nec insidiis <span
+  class="sidenotel">Ps. 90, 13.</span><i>leo et draco</i>: neque enim
+  respondebit illa nihil se debere, ne convincatur et obtineatur ab
+  accusatore callido; sed respondebit dimissa debita sua ab eo, cui nemo
+  reddet quod pro nobis non debens reddidit.</p>
+
+  <p>37. Sit ergo in pace cum viro, ante quem nulli et post quem nulli
+  nupta est; cui servivit <span class="sidenotel">Luc. 8,
+  15.</span><i>fructum</i> tibi <i>afferens cum tolerantia</i>, ut eum
+  quoque lucraretur tibi. Et inspira, Domine Deus meus<a
+  href="#lv307">*</a>, inspira servis tuis fratribus meis, filiis tuis
+  dominis meis, quibus et corde et voce et litteris servio, ut quotquot hæc
+  legerint, meminerint ad altare tuum Monnicæ famulæ tuæ<a name="NtA255"
+  href="#Nt255"><sup>[255]</sup></a>, cum Patricio quondam ejus conjuge,
+  per quorum carnem introduxisti me in hanc vitam, quemadmodum, nescio.
+  Meminerint cum affectu pio parentum meorum in hac luce transitoria, et
+  fratrum meorum sub te patre in matre Catholica, et civium meorum in
+  æterna Jerusalem, cui suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad
+  reditum; ut quod a me illa poposcit extremum, uberius ei præstetur in
+  multorum orationibus, per confessiones<a href="#lv308">*</a>, quam per
+  orationes meas.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 168 --><span class="pagenum"><a name="page168"></a>{168}</span></p>
+
+<h3>LIBER DECIMUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+  gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc scribebat.
+  Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum cognoscendum ineunda
+  sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates lustrat; sed in primis
+  memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet, Deumque in ipsa habitare
+  dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in sensus et affectus suos,
+  ex triplici tentatione, voluptatis, curiositatis et superbiæ; et quid
+  circa unamquamque præscribat temperantia Christiana, luculentur docet.
+  Tum de Christo Mediatore disserit, cujus ope omnes animæ suæ languores
+  sanatum iri confidit.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap10_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. In Deo solo spes et gaudium.</div>
+  <p>1. Cognoscam te, cognitor meus, <span class="sidenotel">1 Cor. 13,
+  12.</span><i>cognoscam sicut et cognitus sum</i>. Virtus animæ meæ, intra
+  in eam, et coapta tibi, ut habeas et possideas <span
+  class="sidenotel">Eph. 5, 27.</span><i>sine macula et ruga</i>. Hæc est
+  mea spes, <span class="sidenotel">Ps. 115, 10.</span><i>ideo loquor</i>;
+  et in ea spe gaudeo, quando sanum<a href="#lv309">*</a> gaudeo. Cætera
+  vero vitæ hujus tanto minus flenda, quanto magis fletur; et tanto magis
+  flenda, quanto minus fletur in eis. Ecce enim <span class="sidenotel">Ps.
+  50, 8.</span><i>veritatem dilexisti</i>, quoniam <span
+  class="sidenotel">Joh. 3, 21.</span><i>qui facit eam, venit ad lucem</i>.
+  Volo eam facere in corde meo coram te in confessione; in stilo autem meo
+  coram multis testibus.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.</div>
+  <p>2. Et tibi quidem, Domine, <span class="sidenotel">Heb. 4,
+  13.</span><i>cujus oculis nuda est</i> <span class="sidenotel">Ecclus.
+  42, 18.</span>abyssus humanæ conscientiæ, quid occultum esset in me,
+  etiamsi nollem confiteri tibi? Te enim mihi absconderem, non me tibi.
+  Nunc autem quod gemitus meus testis est displicere me mihi, tu refulges
+  et places, et amaris et desideraris; ut erubescam de me, et abjiciam me
+  atque eligam te, et nec tibi nec mihi placeam nisi de te. Tibi ergo,
+  Domine, manifestus sum quicumque sim; et quo fructu tibi confitear, dixi.
+  Neque enim<a href="#lv310">*</a> id ago verbis carnis et vocibus, sed
+  verbis animæ et clamore cogitationis, quem novit auris tua. Cum enim
+  malus sum, nihil est aliud confiteri tibi, quam displicere mihi; cum vero
+  pius, nihil est aliud confiteri tibi, quam hoc non tribuere mihi: <span
+  class="sidenotel">Ps. 5, 13.</span><i>quoniam tu, Domine, benedicis
+  justum</i>, sed prius eum <span class="sidenotel">Rom. 4,
+  5.</span><i>justificas impium</i>. Confessio itaque mea, Deus meus, in
+  conspectu tuo tibi tacite fit, et non tacite. <!-- Page 169 --><span
+  class="pagenum"><a name="page169"></a>{169}</span>Tacet enim strepitu,
+  clamat affectu. Neque enim<a href="#lv311">*</a> dico recti aliquid
+  hominibus, quod non a me tu prius audieris; aut etiam tu aliquid tale
+  audis a me, quod non mihi tu prius dixeris.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit.</div>
+  <p>3. Quid mihi ergo est cum hominibus ut audiant confessiones meas,
+  quasi ipsi <span class="sidenotel">Ps. 102, 3.</span><i>sanaturi</i> sint
+  <i>omnes languores meos</i>? Curiosum genus ad cognoscendam vitam
+  alienam, desidiosum ad corrigendam suam. Quid a me quærunt audire qui
+  sim, qui nolunt a te audire qui sint? Et unde sciunt, cum a meipso de
+  meipso audiunt, an verum dicam; quandoquidem <span class="sidenotel">1
+  Cor. 2, 11.</span><i>nemo scit hominum quid agatur in homine, nisi
+  spiritus hominis qui in ipso est</i>? Si autem a te audiant de seipsis,
+  non poterunt dicere, Mentitur Dominus. Quid est enim a te audire de se,
+  nisi cognoscere se? Quis porro cognoscit, et dicit, Falsum est, nisi ipse
+  mentiatur? Sed quia <span class="sidenotel">Ibid. 13,
+  7.</span><i>charitas omnia credit</i>, inter eos utique quos connexos
+  sibimet unum facit, ego quoque, Domine, etiam sic tibi confiteor, ut
+  audiant homines, quibus demonstrare non possum an vera confitear; sed
+  credunt mihi quorum mihi aures charitas aperit.</p>
+
+  <p>4. Verumtamen tu, medice meus intime, quo fructu ista faciam, eliqua
+  mihi. Nam confessiones præteritorum malorum meorum, quæ <span
+  class="sidenotel">Ps. 31, 1.</span><i>remisisti et texisti</i> ut
+  <i>beares me</i> in te, mutans animam meam fide et Sacramento tuo, cum
+  leguntur et audiuntur, excitant cor ne dormiat in desperatione et dicat,
+  Non possum; sed evigilet in amore misericordiæ tuæ et dulcedine gratiæ
+  tuæ, qua potens est omnis infirmus, qui sibi per ipsam fit conscius
+  infirmitatis suæ. Et delectat bonos audire præterita mala eorum qui jam
+  carent eis; nec ideo delectat quia mala sunt, sed quia fuerunt et non
+  sunt. Quo itaque fructu Domine Deus meus cui quotidie confitetur
+  conscientia mea, spe misericordiæ tuæ securior quam innocentia sua; quo
+  fructu, quæso, etiam hominibus coram te confiteor per has litteras adhuc
+  quis ego sim, non quis fuerim? Nam illum fructum vidi et commemoravi. Sed
+  quis adhuc sim, ecce in ipso tempore confessionum mearum, et multi hoc
+  nosse cupiunt qui me noverunt et non me noverunt, qui ex me vel de me
+  aliquid audierunt; sed auris eorum non est ad cor meum, ubi ego sum
+  quicumque sum. Volunt ergo audire confitentem me quid ipse intus sim, quo
+  nec <!-- Page 170 --><span class="pagenum"><a
+  name="page170"></a>{170}</span>oculum nec aurem nec mentem possunt
+  intendere; credituri tamen volunt; numquid cognituri? Dicit enim eis
+  charitas qua boni sunt non mentiri me de me confitentem, et ipsa in eis
+  credit mihi.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.</div>
+  <p>5. Sed quo fructu id volunt? An congratulari mihi cupiunt cum
+  audierint quantum accedam<a href="#lv312">*</a> munere tuo, et orare pro
+  me cum audierint quantum retarder pondere meo? Indicabo me talibus. Non
+  enim parvus est fructus, Domine Deus meus, ut <span class="sidenotel">2
+  Cor. 1, 11.</span><i>a multis tibi gratiæ agantur de nobis</i>, et a
+  multis rogeris pro nobis. Amet in me fraternus animus quod amandum doces,
+  et doleat in me quod dolendum doces. Animus ille hoc faciat fraternus,
+  non extraneus, non <span class="sidenotel">Ps. 143, 8.</span><i>filiorum
+  alienorum, quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera
+  iniquitatis</i>; sed fraternus ille qui cum approbat me, gaudet de me;
+  cum autem improbat me, contristatur pro me: quia sive approbet sive
+  improbet me, diligit me. Indicabo me talibus; respirent in bonis meis,
+  suspirent in malis meis. Bona mea instituta tua sunt et dona tua; mala
+  mea delicta mea sunt et judicia<a name="NtA256"
+  href="#Nt256"><sup>[256]</sup></a> tua. Respirent in illis, et suspirent
+  in his; et hymnus et fletus ascendant in conspectum tuum de fraternis
+  cordibus, <span class="sidenotel">Apoc. 8, 3.</span><i>thuribulis
+  tuis</i>. Tu autem, Domine, delectatus odore sancti templi tui, <span
+  class="sidenotel">Ps. 50, 1.</span><i>miserere mei secundum magnam
+  misericordiam tuam</i>, propter nomen tuum; et nequaquam deserens
+  c&oelig;pta tua, consumma imperfecta mea.</p>
+
+  <p>6. Hic est fructus confessionum mearum, non qualis fuerim, sed qualis
+  sim, ut hoc confitear<a href="#lv313">*</a> non tantum coram te secreta
+  <span class="sidenotel">Ps. 2, 11.</span><i>exsultatione cum tremore</i>
+  et secreto m&oelig;rore cum spe; sed etiam in auribus credentium filiorum
+  hominum, sociorum gaudii mei et consortium mortalitatis meæ, civium
+  meorum et mecum peregrinorum, præcedentium et consequentium et comitum
+  viæ meæ. Hi sunt servi tui fratres mei, quos filios tuos esse voluisti,
+  dominos meos quibus jussisti ut serviam, si volo tecum de te vivere. Et
+  hoc mihi Verbum tuum parum erat si loquendo præciperet, nisi et faciendo
+  præiret. Et ego id ago factis et dictis, id ago <i>sub alis tuis</i>,
+  nimis cum ingenti periculo, nisi quia sub alis tuis tibi subdita est
+  anima mea, et infirmitas mea tibi nota est. Parvulus sum, sed vivit
+  semper Pater meus, et idoneus est mihi tutor meus; idem <!-- Page 171
+  --><span class="pagenum"><a name="page171"></a>{171}</span>ipse est enim
+  qui genuit me et tuetur me: et tu ipse es omnia bona mea, tu omnipotens
+  qui mecum es, et priusquam tecum sim. Indicabo ergo talibus qualibus
+  jubes ut serviam, non quis fuerim, sed quis jam sim, et quis adhuc sim;
+  <span class="sidenotel">1 Cor. 4, 3.</span><i>sed neque meipsum
+  dijudico</i>: sic itaque audiar.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Homo sese totium non novit.</div>
+  <p>7. <span class="sidenotel">1 Cor. 4, 3.</span><i>Tu</i> enim,
+  <i>Domine, dijudicas me</i>, quia etsi <i>nemo scit hominum quæ sunt
+  hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est</i>; tamen est aliquid
+  hominis quod nec ipse scit spiritus hominis qui in ipso est; tu autem,
+  Domine, scis ejus omnia qui fecisti eum. Ego vero quamvis præ tuo
+  conspectu me despiciam, æstimem me <i>terram et cinerem</i>; tamen
+  aliquid de te scio quod de me nescio. Et certe <span
+  class="sidenotel">Id. 13, 12.</span><i>videmus nunc per speculum in
+  ænigmate</i>, nondum <i>facie ad faciem</i>: et ideo quamdiu <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 5, 6.</span><i>peregrinor abs te</i>, mihi sum
+  præsentior quam tibi, et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero
+  quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio. Et
+  spes est, <span class="sidenotel">1 Cor. 10, 13.</span><i>quia fidelis
+  es, qui nos non sinis tentari supra quam possumus ferre, sed facis cum
+  tentatione etiam exitum ut possimus sustinere</i>. Confitear ergo quid de
+  me sciam, confitear et quid de me nesciam. Quoniam et quod de me scio, te
+  mihi lucente scio; et quod de me nescio, tamdiu nescio, donec <span
+  class="sidenotel">Is. 58, 10.</span><i>fiant tenebræ meæ sicut
+  meridies</i> in vultu tuo.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus cognoscitur.</div>
+  <p>8. Non dubia sed certa conscientia, Domine, amo te. Percussisti cor
+  meum verbo tuo, et amavi te. Sed et <span class="sidenotel">Rom. 1,
+  20.</span><i>c&oelig;lum, et terra, et omnia quæ in eis</i> sunt, ecce
+  undique mihi dicunt ut te amem, nec cessant dicere omnibus <span
+  class="sidenotel">Ib. 9, 15.</span><i>ut sint inexcusabiles</i>. Altius
+  autem tu <i>misereberis cui misertus eris, et misericordiam præstabis cui
+  misericors fueris</i>: alioquin c&oelig;lum et terra surdis loquuntur
+  laudes tuas. Quid autem amo, cum te amo? Non speciem corporis, nec decus
+  temporis, non candorem lucis ecce<a href="#lv314">*</a> istis amicum
+  oculis, non dulces melodias cantilenarum omnimodarum, non florum et
+  unguentorum et aromatum suaveolentiam, non manna et mella, non membra
+  acceptabilia carnis amplexibus. Non hæc amo, cum amo Deum meum; et tamen
+  amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam odorem, et quemdam cibum,
+  et quemdam amplexum, cum amo Deum meum, lucem, vocem, odorem, cibum,
+  amplexum interioris hominis mei; ubi fulget animæ meæ quod non capit
+  locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non spargit
+  flatus, et ubi sapit quod non minuit <!-- Page 172 --><span
+  class="pagenum"><a name="page172"></a>{172}</span>edacitas, et ubi hæret
+  quod non divellit satietas. Hoc est quod amo, cum Deum meum amo.</p>
+
+  <p>9. Et quid est hoc? Interrogavi terram<a name="NtA257"
+  href="#Nt257"><sup>[257]</sup></a>, et dixit, Non sum; et quæcumque in
+  eadem sunt, idem confessa sunt. Interrogavi mare et abyssos, et reptilia
+  animarum vivarum, et responderunt: Non sumus Deus tuus; quære super nos.
+  Interrogavi auras flabiles, et inquit universus aer cum incolis suis:
+  Fallitur Anaximenes; non sum Deus. Interrogavi c&oelig;lum, solem, lunam,
+  stellas; Neque nos sumus Deus quem quæris, inquiunt. Et dixi omnibus his
+  quæ circumstant fores carnis meæ: Dixistis<a href="#lv315">*</a> mihi de
+  Deo meo quod vos non estis, dicite mihi de illo aliquid. Et exclamaverunt
+  voce magna: <span class="sidenotel">Ps. 99, 3.</span><i>Ipse fecit
+  nos</i>: Interrogatio mea, intentio mea; et responsio eorum, species
+  eorum<a name="NtA258" href="#Nt258"><sup>[258]</sup></a>. Et direxi me ad
+  me, et dixi mihi, Tu quis es? Et respondi, Homo. Et ecce corpus et anima
+  in me mihi præsto sunt; unum exterius, et alterum interius. Quid horum
+  est unde quærere debui Deum meum<a href="#lv316">*</a>? Jam quæsiveram
+  per corpus a terra usque ad c&oelig;lum, quousque potui mittere nuntios,
+  radios oculorum meorum. Sed melius quod interius. Ei quippe renuntiabant
+  omnes nuntii corporales præsidenti et judicanti de<a href="#lv317">*</a>
+  responsionibus c&oelig;li et terræ et omnium quæ in eis sunt dicentium:
+  Non sumus Deus, et <i>ipse fecit nos</i>. Homo interior cognovit hæc per
+  exterioris ministerium: ego interior cognovi hæc; ego, ego animus per
+  sensum corporis mei. Interrogavi mundi molem de Deo meo, et respondit
+  mihi: Non ego sum, sed <i>ipse me fecit</i>.</p>
+
+  <p>10. Nonne omnibus quibus integer sensus est, apparet hæc species? Cur
+  non omnibus eadem loquitur? Animalia pusilla et magna vident eam, sed
+  interrogare nequeunt: non enim præposita est in eis nuntiantibus sensibus
+  judex ratio. Homines autem possunt interrogare, ut <span
+  class="sidenotel">Rom. 1, 20.</span><i>invisibilia Dei, per ea quæ facta
+  sunt, intellecta conspiciantur</i><a href="#lv318">*</a>; sed amore
+  subduntur eis, et subditi judicare non possunt. Nec respondent ista
+  interrogantibus, nisi judicantibus; nec vocem suam mutant, id est speciem
+  suam, si alius tantum videat, alius autem videns interroget, ut aliter
+  illi appareat, aliter huic; sed eodem <!-- Page 173 --><span
+  class="pagenum"><a name="page173"></a>{173}</span>modo utrique apparens,
+  illi muta est, huic loquitur: imo vero omnibus loquitur; sed illi
+  intelligunt qui ejus vocem acceptam foris intus cum veritate conferunt.
+  Veritas enim dicit mihi: Non est Deus tuus c&oelig;lum, et terra; neque
+  omne corpus. Hoc dicit eorum natura videnti<a href="#lv319">*</a>: Moles
+  est; moles minor est in parte quam in toto. Jam tu melior es; tibi dico,
+  anima; quoniam tu vegetas molem corporis tui, præbens ei vitam; quod
+  nullum corpus præstat corpori. Deus autem tuus etiam tibi vitæ vita est<a
+  href="#lv320">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.</div>
+  <p><a name="Sec9_11"></a>11. Quid ergo amo, cum Deum meum amo? Quis est
+  ille super caput animæ meæ? Per ipsam animam meam ascendam ad illum.
+  Transibo vim meam, qua hæreo corpori, et vitaliter compagem ejus repleo.
+  Non ea vi reperio Deum meum: nam reperiret <span class="sidenotel">Ps.
+  31, 9.</span><i>equus, et mulus, quibus non est intellectus</i>; quia<a
+  href="#lv321">*</a> est eadem vis qua vivunt etiam eorum corpora. Est
+  alia vis non solum qua vivifico, sed etiam qua sensifico carnem meam quam
+  mihi fabricavit Dominus; jubens oculo ut non audiat, et auri ut non
+  videat; sed illi per quem videam, huic per quam audiam: et propria
+  singillatim cæteris sensibus sedibus suis et officiis suis; quæ diversa
+  per eos ago unus ego animus<a href="#lv322">*</a>. Transibo et istam vim
+  meam: nam et hanc habet equus, et mulus; sentiunt enim etiam ipsi per
+  corpus.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Memoriæ vis.</div>
+  <p>12. Transibo ergo et istam vim naturæ meæ, gradibus ascendens ad eum
+  qui fecit me: et venio in campos et lata prætoria memoriæ, ubi sunt
+  thesauri innumerabilium imaginum de cujuscemodi<a href="#lv323">*</a>
+  rebus sensis invectarum. Ibi reconditum est quidquid etiam cogitamus, vel
+  augendo vel minuendo, vel utcumque variando ea quæ sensus attigerit; et
+  si quid aliud commnendatum et repositum est, quod nondum absorbuit et
+  sepelivit oblivio. Ibi quando sum, posco ut proferatur quidquid volo, et
+  quædam statim prodeunt; quædam requiruntur diutius, et tanquam de
+  abstrusioribus quibusdam receptaculis eruuntur; quædam catervatim se
+  proruunt<a href="#lv324">*</a>, et dum aliud petitur et quæritur,
+  prosiliunt in medium quasi dicentia, Ne forte nos sumus? Et abigo ea manu
+  cordis a facie recordationis meæ, donec enubiletur quod<a
+  href="#lv325">*</a> volo, atque in conspectum prodeat ex abditis. Alia
+  faciliter atque imperturbata serie, sicut poscuntur suggerentur; et
+  cedunt præcedentia consequentibus; et cedendo conduntur, iterum cum
+  voluero processura. Quod totum fit, cum aliquid narro memoriter. <!--
+  Page 174 --><span class="pagenum"><a name="page174"></a>{174}</span></p>
+
+  <p>13. Ibi sunt omnia distincte generatimque servata, quæ suo quæque
+  aditu ingesta sunt; sicut lux atque omnes colores formæque corporum per
+  oculos; per aures autem omnia genera sonorum: omnesque odores per aditum
+  narium; omnes sapores per oris aditum; a sensu autem totius corporis,
+  quid durum, quid molle, quid calidum frigidumve, lene aut asperum, grave
+  seu leve, sive extrinsecus sive intrinsecus corpori. Hæc omnia recipit
+  recolenda cum opus est et retractanda grandis memoriæ recessus, et nescio
+  qui secreti atque ineffabiles sinus ejus; quæ omnia suis quæque foribus
+  intrant ad eam, et reponuntur in ea. Nec ipsa tamen intrant, sed rerum
+  sensarum imagines illic præsto sunt cogitationi reminiscenti eas. Quæ
+  quomodo fabricatæ sint quis dicit, cum appareat quibus sensibus raptæ
+  sint interiusque reconditæ? Nam et in tenebris atque in silentio dum
+  habito, in memoria mea<a href="#lv326">*</a> profero, si volo, colores;
+  et discerno inter album et nigrum, et inter quos alios volo: nec
+  incurrunt soni atque perturbant quod per oculos haustum considero, cum et
+  ipsi ibi sint, et quasi seorsum repositi lateant. Nam et ipsos posco si
+  placet, atque adsunt illico. Et quiescente lingua ac silente gutture
+  canto quantum volo; imaginesque illæ colorum quæ nihilominus ibi sunt,
+  non se interponunt neque interrumpunt, cum thesaurus alius retractatur
+  qui influxit ab auribus. Ita cætera quæ per sensus cæteros ingesta atque
+  congesta sunt, recordor prout libet: et auram liliorum discerno a violis,
+  nihil olfaciens; et mel defruto, lene aspero, nihil tunc gustando neque
+  contrectando, sed reminiscendo antepono.</p>
+
+  <p>14. Intus hæc ago, in aula ingenti memoriæ meæ. Ibi enim mihi
+  c&oelig;lum et terra et mare præsto sunt, cum omnibus quæ in eis sentire
+  potui, præter illa quæ oblitus sum. Ibi mihi et ipse occurro, meque
+  recolo, quid, quando, et ubi egerim, quoque modo cum agerem affectus
+  fuerim. Ibi sunt omnia quæ sive experta a me sive credita memini. Ex
+  eadem copia etiam similitudines rerum vel expertarum, vel ex eis quas
+  expertus sum creditarum, alias atque alias et ipse contexo præteritis;
+  atque ex his etiam futuras actiones et eventa et spes, et hæc omnia
+  rursus quasi præsentia meditor. "Faciam hoc aut* illud," dico apud me in
+  ipso ingenti sinu animi mei pleno tot et tantarum rerum imaginibus; "et
+  hoc <!-- Page 175 --><span class="pagenum"><a
+  name="page175"></a>{175}</span>aut illud sequetur." "O si esset hoc aut
+  illud!" "Avertat Deus hoc aut illud!" Dico apud me ista: et cum dico,
+  præsto sunt imagines omnium quæ dico ex eodem thesauro memoriæ, nec
+  omnino aliquid eorum dicerem si defuissent.</p>
+
+  <p>15. Magna ista vis est memoriæ, magna nimis, Deus meus, penetrale
+  amplum et infinitum. Quis ad fundum ejus pervenit? Et vis est hæc animi
+  mei, atque ad meam naturam pertinet; nec ego ipse capio totum quod sum.
+  Ergo animus ad habendum seipsum angustus est. Et ubi sit, quod sui non
+  capit<a href="#lv327">*</a>? Numquid extra ipsum ac non in ipso? Quomodo
+  ergo non capit? Multa mihi super hoc oboritur admiratio, stupor
+  apprehendit me. Et eunt homines admirari alta montium, et ingentes
+  fluctus maris, et latissimos lapsus fluminum, et Oceani ambitum, et gyros
+  siderum, et relinquunt seipsos; nec mirantur, quod hæc omnia cum dicerem,
+  non ea videbam oculis, nec tamen dicerem nisi montes et fluctus et
+  flumina et sidera quæ vidi, et Oceanum quem credidi, intus in memoria mea
+  viderem spatiis tam ingentibus quasi foris viderem: nec ea tamen videndo
+  absorbui quando vidi oculis; nec ipsa sunt apud me, sed imagines eorum.
+  Et novi quid ex quo sensu corporis impressum sit mihi.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Memoria disciplinarum.</div>
+  <p>16. Sed non ea sola gestat immensa ista capacitas memoriæ meæ. Hic
+  sunt et illa omnia quæ de doctrinis liberalibus percepta nondum
+  exciderunt, quasi remota interiore loco, non loco<a href="#lv328">*</a>;
+  nec eorum imagines, sed res ipsas gero. Nam quid sit litteratura, quid
+  peritia disputandi, quot genera quæstionum, quidquid horum scio sic hic<a
+  href="#lv329">*</a> est in memoria mea, ut non retenta imagine rem foris
+  reliquerim, aut sonuerit et præterierit, sicut vox impressa per aures
+  vestigio quo recoleretur<a href="#lv330">*</a>, quasi sonaret cum jam non
+  sonaret; aut sicut odor dum transit et evanescit in ventos, olfactum
+  afficit, unde trajicit in memoriam imaginem sui quam reminiscendo
+  repetamus; aut sicut cibus qui certe in ventre jam non sapit, et tamen in
+  memoria quasi sapit; aut sicut aliquid quod corpore tangendo sentitur,
+  quod etiam separatum a nobis imaginatur memoria. Istæ quippe res non
+  intromittuntur ad eam, sed earum solæ imagines mira celeritate capiuntur,
+  et miris tanquam cellis reponuntur, et mirabiliter recordando
+  proferuntur.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus abditiore sinu eruuntur.</div>
+  <p>17. At vero cum audio tria genera esse quæstionum, an sit, quid sit,
+  quale sit; sonorum quidem quibus hæc verba <!-- Page 176 --><span
+  class="pagenum"><a name="page176"></a>{176}</span>confecta sunt imagines
+  teneo, et eos per auras<a href="#lv331">*</a> cum strepitu transisse ac
+  jam non esse scio. Res vero ipsas quæ illis significantur sonis neque
+  ullo sensu corporis attigi, neque uspiam vidi præter animum meum, et in
+  memoria recondidi non imagines earum, sed ipsas; quæ unde ad me
+  intraverint, dicant si possunt<a href="#lv332">*</a>. Nam percurro januas
+  omnes carnis meæ, nec invenio qua earum ingressæ sint. Quippe oculi
+  dicunt: Si coloratæ sunt, nos eas nuntiavimus. Aures dicunt: Si
+  sonuerunt, a nobis indicatæ sunt. Nares dicunt: Si oluerunt, per nos
+  transierunt. Dicit etiam sensus gustandi: Si sapor non est, nihil me
+  interroges. Tactus dicit: Si corpulentum non est, non contrectavi; si non
+  contrectavi, non indicavi. Unde et qua hæc intraverunt in memoriam meam?
+  Nescio quomodo; nam cum ea didici non credidi alieno cordi, sed in meo
+  recognovi, et vera esse approbavi, et commendavi ei, tanquam reponens
+  unde proferrem cum vellem. Ibi ergo erant et antequam ea didicissem, sed
+  in memoria non erant. Ubi ergo, aut quare cum dicerentur agnovi, et dixi:
+  Ita est, verum est; nisi quia jam erant in memoria, sed tam remota et
+  retrusa quasi in caveis abditioribus, ut nisi admonente aliquo
+  eruerentur, ea fortasse cogitare non possem?</p>
+
+  <p><a name="Cap10_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Quid sit discere.</div>
+  <p>18. Quocirca invenimus nihil esse aliud discere ista, quorum non per
+  sensus haurimus imagines, sed sine imaginibus sicuti sunt per seipsa
+  intus cernimus; nisi ea quæ passim atque indisposite memoria continebat,
+  cogitando quasi colligere, atque animadvertendo curare, ut tanquam ad
+  manum posita in ipsa memoria, ubi sparsa prius et neglecta latitabant,
+  jam familiari intentioni facile occurrant. Et quam multa hujusmodi gestat
+  memoria mea quæ jam inventa sunt, et sicut dixi, quasi ad manum posita,
+  quæ didicisse et nosse dicimur! Quæ si modestis temporum intervallis
+  recolere desivero, ita rursus demerguntur, et quasi in remotiora
+  penetralia dilabuntur, ut denuo velut nova excogitanda sint indidem
+  iterum<a href="#lv333">*</a> (neque enim est alia regio eorum), et
+  cogenda rursus ut sciri possint, id est velut ex quadam dispersione
+  colligenda, unde dictum est cogitare. Nam cogo et cogito, sic est ut ago
+  et agito, facio et factito. Verumtamen sibi animus hoc verbum proprie
+  vindicavit, ut non quod alibi, sed quod in animo colligitur, id est
+  cogitur, cogitari proprie jam dicatur. <!-- Page 177 --><span
+  class="pagenum"><a name="page177"></a>{177}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap10_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Rerum Mathematicarum memoria.</div>
+  <p>19. Item continet memoria numerorum dimensionumque rationes et leges
+  innumerabiles, quarum nullam corporis sensus impressit; quia nec ipsæ
+  coloratæ sunt, aut sonant, aut olent, aut gustatæ, aut contrectatæ sunt.
+  Audivi sonos verborum quibus significantur cum de his disseritur; sed
+  illi alii, istæ autem aliæ sunt: nam illi aliter Græce, aliter Latine
+  sonant; istæ vero nec Græcæ nec Latinæ sunt, nec aliud eloquiorum genus.
+  Vidi lineas fabrorum, vel etiam tenuissimas, sicut filum araneæ; sed illæ
+  aliæ sunt, non sunt imagines earum quas mihi nuntiavit carnis oculus:
+  novit eas quisquis sine ulla cogitatione qualiscumque corporis intus
+  agnovit eas. Sensi etiam numeros omnibus corporis sensibus quos
+  numeramus; sed illi alii sunt quibus numeramus, nec imagines istorum
+  sunt, et ideo valde sunt. Rideat me ista dicentem qui non eos videt, et
+  ego doleam ridentem me.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Memoria meminisse nos meminimus.</div>
+  <p>20. Hæc omnia memoria teneo, et quomodo ea didicerim memoria teneo.
+  Multa etiam quæ adversus hæc falsissime disputantur audivi, et memoria
+  teneo: quæ tametsi falsa sunt, tamen ea meminisse me non est falsum; et
+  discrevisse me inter illa vera et hæc falsa quæ contradicuntur, et hoc
+  memini; aliterque nunc video discernere me ista, aliter autem memini sæpe
+  me discrevisse cum ea sæpe cogitarem. Ergo et intellexisse me sæpius ista
+  memini; et quod nunc discerno et intelligo, recondo in memoria, ut postea
+  me nunc intellexisse meminerim. Ergo et meminisse me memini; sicut postea
+  quod hæc reminisci nunc potui si recordabor, utique per vim memoriæ
+  recordabor.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti quomodo recordamur.</div>
+  <p>21. Affectiones quoque animi mei eadem memoria continet: non illo modo
+  quo eas habet ipse animus cum patitur eas; sed alio multum diverso, sicut
+  sese habet vis memoriæ. Nam et lætatum me fuisse reminiscor non lætus, et
+  tristitiam meam præteritam recordor non tristis, et me aliquando timuisse
+  recolo sine timore, et pristinæ cupiditatis sine cupiditate sum memor;
+  aliquando et e contrario tristitiam meam transactam lætus reminiscor, et
+  tristis lætitiam. Quod mirandum non est de corpore: aliud enim animus,
+  aliud corpus. Itaque si præteritum dolorem corporis gaudens memini, non
+  ita mirum est. Hic vero cum animus sit etiam ipsa memoria: nam et cum
+  mandamus aliquid ut memoriter habeatur, dicimus, "Vide ut illud in animo
+  habeas;" et cum obliviscimur, dicimus, "Non <!-- Page 178 --><span
+  class="pagenum"><a name="page178"></a>{178}</span>fuit in animo;" et,
+  "Elapsum est animo;" ipsam memoriam vocantes animum: cum ergo ita sit,
+  quid est hoc quod cum tristitiam meam præteritam lætus memini, animus
+  habet lætitiam, et memoria tristitiam; lætusque est animus ex eo quod
+  inest ei lætitia, memoria vero ex eo quod inest ei tristitia, tristis non
+  est? Num forte non pertinet ad animum? Quis hoc dixerit? Nimirum ergo
+  memoria quasi venter est animi, lætitia vero atque tristitia quasi cibus
+  dulcis et amarus: cum memoriæ commendantur quasi trajecta in ventrem
+  recondi illic possunt, sapere non possunt. Ridiculum est hæc illis
+  similia putare, nec tamen sunt omnimodo dissimilia.</p>
+
+  <p>22. Sed ecce de memoria profero, cum dico quatuor esse perturbationes
+  animi; cupiditatem, lætitiam, metum, tristitiam: et quidquid de his
+  disputare potuero, dividendo singula per species sui cujusque generis et
+  definiendo; ibi invenio quid dicam, atque inde profero: nec tamen ulla
+  earum perturbatione perturbor, cum eas reminiscendo commemoro; et
+  antequam recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde
+  per recordationem potuere depromi. Forte ergo, sicut de ventre cibus
+  ruminando, sic ista de memoria recordando proferuntur. Cur igitur in ore
+  cogitationis non sentitur a disputante, hoc est a reminiscente, lætitiæ
+  dulcedo vel amaritudo m&oelig;stitiæ? An in hoc dissimile est, quod non
+  undique simile est? Quis enim talia volens loqueretur, si quoties
+  tristitiam metumve nominamus, toties m&oelig;rere vel timere cogeremur?
+  Et tamen non ea loqueremur, nisi in memoria nostra non tantum sonos
+  nominum secundum imagines impressas <span class="correction"
+  title="Original reads 'e sensibus', corrected by errata.">a
+  sensibus</span> corporis<a href="#lv334">*</a>; sed etiam rerum ipsarum
+  notiones inveniremus, quas nulla janua carnis accepimus, sed eas ipse
+  animus per experientiam passionum suarum sentiens memoriæ commendavit,
+  aut ipsa sibi hæc etiam non commendata retinuit.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. Etiam quæ absunt meminimus.</div>
+  <p>23. Sed utrum per imagines, an non, quis facile dixerit? Nomino quippe
+  lapidem, nomino solem, cum res ipsæ non adsunt sensibus meis; in memoria
+  sane mea præsto sunt imagines earum. Nomino dolorem corporis, nec mihi
+  adest dum nihil dolet; nisi tamen adesset imago ejus in memoria mea,
+  nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a voluptate discernerem.
+  Nomino salutem corporis cum salvus sum corpore: adest mihi quidem res
+  ipsa; verumtamen nisi et imago ejus inesset in memoria mea, nullo modo
+  recordarer quid <!-- Page 179 --><span class="pagenum"><a
+  name="page179"></a>{179}</span>hujus nominis significaret sonus. Nec
+  ægrotantes agnoscerent salute nominata quid esset dictum; nisi eadem
+  imago vi memoriæ teneretur, quamvis ipsa res abesset a corpore. Nomino
+  numeros quibus numeramus, en adsunt in memoria mea non imagines eorum,
+  sed ipsi. Nomino imaginem solis, et hæc adest in memoria mea: neque enim
+  imaginem imaginis ejus, sed ipsam recolo; ipsa mihi reminiscenti præsto
+  est. Nomino memoriam, et agnosco quod nomino. Et ubi agnosco, nisi in
+  ipsa memoria? Num et ipsa per imaginem suam sibi adest, ac non per
+  seipsam?</p>
+
+  <p><a name="Cap10_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Et oblivionis memoria est.</div>
+  <p>24. Quid, cum oblivionem nomino, atque itidem agnosco quod nomino?
+  unde agnoscerem nisi meminissem? Non eumdem sonum nominis dico, sed rem
+  quam significat; quam si oblitus essem; quid ille valeret sonus,
+  agnoscere utique non valerem. Ergo cum memoriam memini, per seipsam sibi
+  præsto est ipsa memoria: cum vero memini oblivionem, et memoria præsto
+  est et oblivio; memoria qua meminerim, oblivio quam meminerim. Sed quid
+  est oblivio, nisi privatio memoriæ? Quomodo ergo adest ut eam meminerim,
+  quando cum adest meminisse non possum? At si quod meminimus memoria
+  retinemus; oblivionem autem nisi meminissemus, nequaquam possemus audito
+  isto nomine, rem quæ illo significatur agnoscere; memoria retinetur
+  oblivio. Adest ergo ne obliviscamur, quæ cum adest obliviscimur. An ex
+  hoc intelligitur non per seipsam inesse memoriæ cum eam meminimus, sed
+  per imaginem suam? quia si per seipsam præsto esset oblivio, non ut
+  meminissemus, sed ut oblivisceremur efficeret. Et hoc quis tandem
+  indagabit? quis comprehendet quomodo sit?</p>
+
+  <p>25. <span class="sidenotel">Gen. 3, 7.</span>Ego certe, Domine, laboro
+  hic, et laboro in meipso: factus sum mihi terra difficultatis, et sudoris
+  nimii. Neque enim nunc scrutamur plagas c&oelig;li, aut siderum
+  intervalla dimetimur<a href="#lv335">*</a>, vel terræ libramenta
+  quærimus: ego sum qui memini, ego animus. Non ita mirum, si a me longe
+  est quidquid ego non sum. Quid autem propinquius meipso mihi? Et ecce
+  memoriæ meæ vis non comprehenditur a me, cum ipsum me non dicam præter
+  illam. Quid enim dicturus sum quando mihi certum est meminisse me
+  oblivionem? An dicturus sum non esse in memoria mea quod memini? an
+  dicturus sum ad hoc inesse oblivionem in memoria mea, ut <!-- Page 180
+  --><span class="pagenum"><a name="page180"></a>{180}</span>non
+  obliviscar? Utrumque absurdissimum est. Quid illud tertium? quo pacto
+  dicam imaginem oblivionis teneri memoria mea, non ipsam oblivionem, cum
+  eam memini? Quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum imprimitur rei
+  cujusque imago in memoria, prius necesse est ut adsit res ipsa unde illa
+  imago possit imprimi? Sic enim Carthaginis memini, sic omnium locorum
+  quibus interfui, sic facies hominum quas vidi, et cæterorum sensuum
+  nuntiata, sic ipsius corporis salutem sive dolorem. Cum præsto essent
+  ista, cepit ab eis imagines memoria quas intuerer præsentes, et
+  retractarem animo cum illa et absentia reminiscerer. Si ergo per imaginem
+  suam non per seipsam in memoria tenetur oblivio, ipsa utique aderat ut
+  ejus imago caperetur. Cum autem adesset, quomodo imaginem suam in memoria
+  conscribebat, quando id etiam quod jam notatum invenit, præsentia sua
+  delet oblivio? Et tamen quocumque modo, licet sit modus iste
+  incomprehensibilis et inexplicabilis, etiam ipsam oblivionem meminisse me
+  certus sum, qua id quod meminerimus obruitur.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_17"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus.</div>
+  <p>26. Magna vis est memoriæ, nescio quid horrendum, Deus meus, profunda
+  et infinita multiplicitas; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. Quid
+  ergo sum, Deus meus? quæ natura sum? Varia, multimoda vita, et immensa
+  vehementer. Ecce in memoriæ meæ campis et antris et cavernis
+  innumerabilibus, atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum
+  generibus, sive per imagines, sicut omnium corporum; sive per præsentiam,
+  sicut artium; sive per nescio quas notiones vel notationes, sicut
+  affectionum animi, quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in
+  animo sit quidquid est in memoria: per hæc omnia discurro et volito; hac
+  illac penetro etiam quantum possum, et finis nusquam; tanta vis est
+  memoriæ tanta vitæ vis est in homine vivente mortaliter! Quid igitur
+  agam, tu vera mea vita Deus meus? Transibo et hanc vim meam quæ memoria
+  vocatur, transibo eam ut pertendam ad te, dulce lumen. Quid dicis mihi?
+  Ecce ego ascendens per animum meum ad te qui desuper mihi manes. Transibo
+  et istam vim meam, quæ memoria vocatur, volens te attingere unde attingi
+  potes, et inhærere tibi unde inhæreri<a href="#lv336">*</a> tibi potest.
+  Habent enim memoriam et pecora et aves; alioquin non cubilia nidosve
+  repeterent, non alia multa quibus assuescunt, neque enim et assuescere
+  valerent ullis rebus nisi per <!-- Page 181 --><span class="pagenum"><a
+  name="page181"></a>{181}</span>memoriam. Transibo ergo et memoriam, ut
+  attingam eum qui separavit me a quadrupedibus, et volatilibus c&oelig;li
+  sapientiorem me fecit. Transibo et memoriam; et ubi te inveniam, vere
+  bona et secura suavitas? et ubi te inveniam? Si præter memoriam meam te
+  invenio, immemor tui sum. Et quomodo jam inveniam te, si memor non sum
+  tui?</p>
+
+  <p><a name="Cap10_18"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria teneretur.</div>
+  <p>27. <span class="sidenotel">Luc. 15, 8.</span>Perdiderat enim mulier
+  drachmam, et quæsivit eam cum lucerna, et nisi memor ejus esset, non
+  inveniret eam. Cum enim esset inventa, unde sciret utrum ipsa esset, si
+  memor ejus non esset? Multa me memini perdita quæsisse atque invenisse.
+  Inde istud scio, quia cum quærerem aliquid eorum, et diceretur mihi, Num
+  forte hoc est, num forte illud? tamdiu dicebam, Non est, donec id
+  offerretur quod quærebam. Cujus nisi memor essem, quidquid illud esset,
+  etiam si mihi offerretur non invenirem, quia non agnoscerem. Et semper
+  ita fit, cum aliquid perditum quærimus et invenimus. Verumtamen si forte
+  aliquid ab oculis perit, non a memoria, veluti corpus quodlibet visibile,
+  tenetur intus imago ejus, et quæritur donec reddatur aspectui<a
+  href="#lv337">*</a>. Quod cum inventum fuerit, ex imagine quæ intus est
+  recognoscitur. Nec invenisse nos dicimus quod perierat, si non
+  agnoscimus; nec agnoscere possumus, si non meminimus: sed hoc perierat
+  quidem oculis, memoria tenebatur.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_19"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIX. Quid sit reminisci.</div>
+  <p>28. Quid cum ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit cum obliviscimur,
+  et quærimus ut recordemur? Ubi tandem quærimus, nisi in ipsa memoria? Et
+  ibi si aliud pro alio forte offeratur, respuimus, donec illud occurrat
+  quod quærimus: et cum occurrerit, dicimus, Hoc est; quod non diceremus
+  nisi agnosceremus, nec agnosceremus nisi meminissemus. Certe ergo obliti
+  fueramus. An<a href="#lv338">*</a> non totum exciderat, sed ex parte qua
+  tenebatur pars alia quærebatur; quia sentiebat se memoria non simul
+  volvere quod simul solebat, et quasi detruncata consuetudine claudicans,
+  reddi quod deerat flagitabat? Tanquam si homo notus sive conspiciatur
+  oculis, sive cogitetur, et nomen ejus obliti requiramus, quidquid aliud
+  occurrerit non connectitur: quia non cum illo cogitari consuevit, ideoque
+  respuitur donec illud adsit, ubi simul assuefacta notitia non inæqualiter
+  acquiescat. Et unde adest, nisi ex ipsa memoria? Nam et cum ab alio
+  commoniti recognoscimus, inde adest. Non enim quasi novum credimus, sed
+  recordantes <!-- Page 182 --><span class="pagenum"><a
+  name="page182"></a>{182}</span>approbamus hoc esse quod dictum est. Si
+  autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti reminiscimur. Neque enim
+  omnimodo adhuc obliti sumus, quod vel oblitos nos esse meminimus. Hoc
+  ergo nec amissum quærere poterimus, quod omnino obliti fuerimus.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_20"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XX. Ut beatudinem omnes appetant, oportet eam noverint.</div>
+  <p>29. Quomodo ergo te quæro, Domine? Cum enim te Deum meum quæro, vitam
+  beatam quæro. Quæram te ut vivat anima mea. Vivit enim corpus meum de
+  anima mea, et vivit<a href="#lv339">*</a> anima mea de te. Quomodo ergo
+  quæro vitam beatam, quia non est mihi donec dicam, "Sat est," illic ubi
+  oportet ut dicam? quomodo eam quæro? Utrum per recordationem, tanquam eam
+  oblitus sim, oblitumque me esse adhuc teneam; an per appetitum discendi
+  incognitam, sive quam nunquam scierim, sive quam sic oblitus fuerim ut me
+  nec oblitum esse meminerim? Nonne ipsa est beata vita quam omnes volunt<a
+  name="NtA259" href="#Nt259"><sup>[259]</sup></a>, et omnino qui nolit
+  nemo est? Ubi noverunt eam, quod sic volunt eam? Ubi viderunt, ut amarent
+  eam? Nimirum habemus eam nescio quomodo. Et est alius quidam modus, quo
+  quisque cum habet eam, tunc beatus est; et sunt qui spe beati sunt.
+  Inferiore modo isti habent eam, quam illi qui jam re ipsa beati sunt; sed
+  tamen meliores quam illi qui nec re nec spe beati sunt. Qui tamen etiam
+  ipsi nisi aliquo modo haberent eam, non ita vellent beati esse, quod eos
+  velle certissimum est. Nescio quomodo noverunt eam, ideoque habent eam in
+  nescio qua notitia, de qua satago utrum in memoria sit: quia si ibi est,
+  jam beati fuimus aliquando; utrum singillatim omnes, an in illo homine
+  qui primus peccavit, <span class="sidenotel">1 Cor. 15, 22.</span><i>in
+  quo</i> et <i>omnes mortui sumus</i>, et de quo omnes cum miseria nati
+  sumus, non quæro nunc; sed quæro utrum in memoria sit beata vita. Neque
+  enim amaremus eam nisi nossemus Audimus nomen hoc, et omnes rem ipsam nos
+  appetere fatemur; non enim sono delectamur. Nam hoc cum Latine audit
+  Græcus, non delectatur, quia ignorat quid dictum sit; nos autem
+  delectamur, sicut etiam ille si Græce hoc audierit; quoniam res ipsa nec
+  Græca nec Latina est, cui adipiscendæ Græci Latinique inhiant,
+  cæterarumque linguarum homines. Nota est igitur omnibus, qui una voce si
+  interrogari possent, <!-- Page 183 --><span class="pagenum"><a
+  name="page183"></a>{183}</span>utrum beati esse vellent, sine ulla
+  dubitatione, velle responderent. Quod non fieret, nisi res ipsa cujus hoc
+  nomen est, eorum memoria teneretur.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_21"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.</div>
+  <p><a name="Sec10_30">30</a>. Numquid ita ut<a href="#lv340">*</a>
+  meminit Carthaginem qui vidit? Non: vita enim beata non videtur oculis,
+  quia non est corpus. Numquid sicut meminimus numeros? Non: hos enim qui
+  habet in notitia, non adhuc quærit adipisci; vitam vero beatam habemus in
+  notitia, ideoque amamus<a href="#lv341">*</a>, et tamen adipisci eam
+  volumus ut beati simus. Numquid sicut meminimus eloquentiam? Non: quamvis
+  enim<a href="#lv342">*</a> et hoc nomine audito recordentur ipsam rem qui
+  etiam nondum sunt eloquentes, multique esse cupiant, unde apparet eam
+  esse in eorum notitia; tamen per corporis sensus alios eloquentes
+  animadverterunt et delectati sunt et hoc esse desiderant (quanquam nisi
+  ex interiore notitia<a href="#lv343">*</a> non delectarentur, neque hoc
+  esse vellent nisi delectarentur); beatam vero vitam nullo sensu corporis
+  in aliis experimur. Numquid sicut meminimus gaudium? Fortasse ita. Nam
+  gaudium meum etiam tristis memini, sicut vitam beatam miser: neque unquam
+  corporis sensu gaudium meum vel vidi, vel audivi, vel odoratus sum, vel
+  gustavi, vel tetigi; sed expertus sum in animo meo quando lætatus sum, et
+  adhæsit ejus notitia memoriæ meæ, ut id reminisci valeam aliquando cum
+  aspernatione, aliquando cum desiderio, pro earum rerum diversitate de
+  quibus me gavisum esse memini. Nam et de turpibus gaudio quodam perfusus
+  sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror; aliquando de bonis et
+  honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non adsunt, et ideo
+  tristis gaudium pristinum recolo.</p>
+
+  <p>31. Ubi ergo et quando expertus sum vitam meam beatam ut recorder eam,
+  et amem et desiderem? Nec ego tantum, aut cum paucis, sed beati prorsus
+  omnes esse volumus. Quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa
+  voluntate vellemus. Sed quid est hoc quid si quæratur a duobus, utrum
+  militare velint, fieri possit ut alter eorum velle se, alter nolle
+  respondeat: si autem ab eis quæratur, utrum esse beati velint, uterque se
+  statim sine ulla dubitatione dicat optare; nec ob aliud velit ille
+  militare, nec ob aliud iste nolit, nisi ut beati sint? Num<a
+  href="#lv344">*</a> forte quoniam alius hinc, alius inde gaudet ita se
+  omnes beatos esse velle consonant, quemadmodum consonarent, si hoc
+  interrogarentur, se velle gaudere, atque <!-- Page 184 --><span
+  class="pagenum"><a name="page184"></a>{184}</span>ipsum gaudium vitam
+  beatam vocant? Quod etsi alius hinc, alius illinc assequitur, unum est
+  tamen quo pervenire omnes nituntur, ut gaudeant. Quæ quoniam res est quam
+  se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in memoria
+  recognoscitur, quando beatæ vitæ nomen auditur.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_22"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXII. Beata vita quæ, et ubi.</div>
+  <p>32. Absit, Domine, absit a corde servi tui, qui confitetur tibi; absit
+  ut quocumque gaudio gaudeam, beatum me putem. Est enim <span
+  class="sidenotel">Is. 48, 22.</span><i>gaudium</i> quod <i>non</i> datur
+  <i>impiis</i>, sed eis qui te gratis colunt, quorum gaudium tu ipse es.
+  Et ipsa est beata vita gaudere ad te, de te, propter te; ipsa est, et non
+  est altera<a name="NtA260" href="#Nt260"><sup>[260]</sup></a>. Qui autem
+  aliam putant esse, aliud sectantur gaudium, neque ipsum verum. Ab aliqua
+  tamen imagine gaudii voluntas eorum non avertitur.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_23"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIII. Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi.</div>
+  <p>33. Non ergo certum est quod omnes esse beati volunt, quoniam qui non
+  de te gaudere volunt, quæ sola vita beata est, non utique vitam beatam
+  volunt. An omnes hoc volunt? Sed <span class="sidenotel">Gal. 5,
+  17.</span><i>quoniam caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus
+  adversus carnem ut non faciant quod volunt</i>, cadunt in id quod valent,
+  eoque contenti sunt; quia illud quod non valent, non tantum volunt,
+  quantum sat est ut valeant<a name="NtA261"
+  href="#Nt261"><sup>[261]</sup></a>. Nam quaero ab omnibus utrum malint de
+  veritate quam de falsitate gaudere: tam non dubitant dicere de veritate
+  se malle, quam non dubitant dicere beatos esse se velle. Beata quippe
+  vita est gaudium de veritate. Hoc est enim gaudium de te qui <span
+  class="sidenotel">Joh. 14, 6.</span><i>veritas es</i>, Deus <span
+  class="sidenotel">Ps. 26, 1; 41, 11.</span><i>illuminatio mea, salus
+  faciei meæ, Deus meus</i>. Hanc vitam beatam omnes volunt, hanc vitam quæ
+  sola beata est omnes volunt, gaudium de veritate omnes volunt<a
+  name="NtA262" href="#Nt262"><sup>[262]</sup></a>. Multos expertus sum qui
+  vellent fallere; qui autem falli, neminem. Ubi ergo noverunt hanc vitam
+  beatam, nisi ubi noverunt etiam veritatem? Amant enim et ipsam, quia<a
+  href="#lv345">*</a> falli nolunt. Et cum amant beatam vitam quod non est
+  aliud quam de veritate gaudium, utique amant etiam veritatem; nec amarent
+  nisi esset aliqua notitia ejus in memoria eorum. Cur ergo non de illa
+  gaudent? cur non beati sunt? Quia fortius occupantur in aliis quæ potius
+  eos faciunt miseros, quam illud beatos quod tenuiter meminerunt<a
+  name="NtA263" href="#Nt263"><sup>[263]</sup></a>. Adhuc enim modicum
+  lumen <!-- Page 185 --><span class="pagenum"><a
+  name="page185"></a>{185}</span>*est in hominibus; ambulent, <span
+  class="sidenotel">Joh. 12, 35.</span><i>ambulent, ne eos tenebræ
+  comprehendant</i>.</p>
+
+  <p>34. Cur autem "veritas parit odium<a name="NtA264"
+  href="#Nt264"><sup>[264]</sup></a>," et inimicus eis factus est homo tuus
+  verum prædicans, <span class="sidenotel">Joh. 8, 40.</span>cum ametur
+  beata vita, quæ non est nisi gaudium de veritate: nisi quia sic amatur
+  veritas, ut quicumque aliud amant, hoc quod amant velint esse veritatem;
+  et quia falli nolunt, nolunt convinci quod falsi sint? Itaque propter eam
+  rem oderunt veritatem, quam pro veritate amant. <span
+  class="sidenotel">Joh. 5, 35.</span>Amant eam lucentem, oderunt eam
+  redarguentem. Quia enim falli nolunt et fallere volunt, amant eam cum se
+  ipsa indicat, et oderunt eam cum eos ipsos indicat<a href="#lv346">*</a>.
+  Inde retribuet eis, ut qui se ab ea manifestari nolunt, et eos nolentes
+  manifestet, et eis ipsa non sit manifesta. Sic sic etiam, sic animus
+  humanus, etiam sic cæcus et languidus, turpis atque indecens latere vult;
+  se autem ut lateat aliquid non vult. Contra illi redditur ut ipse non
+  lateat veritatem, ipsum autem veritas lateat. Tamen etiam sic dum miser
+  est, veris<a href="#lv347">*</a> mavult gaudere quam falsis. Beatus ergo
+  erit, si nulla interpellante molestia, de ipsa, per quam vera sunt omnia,
+  sola veritate gaudebit.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_24"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.</div>
+  <p>35. Ecce quantum spatiatus sum in memoria mea, quærens te, Domine, et
+  non te inveni extra eam. Neque enim aliquid de te inveni quod non
+  meminissem ex quo didici te. Nam ex quo didici te, non sum oblitus tui.
+  Ubi enim inveni veritatem, ibi inveni Deum meum ipsam veritatem<a
+  name="NtA265" href="#Nt265"><sup>[265]</sup></a>, quam, ex quo didici,
+  non sum oblitus. Itaque ex quo te didici, manes in memoria mea, et illic
+  te invenio, cum reminiscor tui et delector in te. Hæ sunt sanctæ deliciæ
+  meæ, quas donasti mihi misericordia tua respiciens paupertatem meam.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_25"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXV. In quo memoriæ gradu reperiatur Deus.</div>
+  <p>36. Sed ubi manes in memoria mea, Domine, ubi illic manes? quale
+  cubile fabricasti<a href="#lv348">*</a> tibi? quale sanctuarium<a
+  href="#lv349">*</a> ædificasti tibi? Tu dedisti hanc dignationem memoriæ
+  meæ ut maneas in ea; sed in qua ejus parte maneas, hoc considero.
+  Transcendi<a name="NtA266" href="#Nt266"><sup>[266]</sup></a> enim partes
+  ejus, quas habent et bestiæ, cum te recordarer, quia non ibi te
+  inveniebam inter imagines rerum corporalium; et veni ad partes ejus, ubi
+  commendavi <!-- Page 186 --><span class="pagenum"><a
+  name="page186"></a>{186}</span>affectiones animi mei, nec<a
+  href="#lv350">*</a> illic inveni te. Et intravi ad ipsius animi mei
+  sedem, quæ illi est in memoria mea, quoniam sui quoque meminit animus,
+  nec ibi tu eras: quia sicut non es imago corporalis, nec affectio
+  viventis, qualis est cum lætamur, contristamur<a href="#lv351">*</a>,
+  cupimus, metuimus, meminimus, obliviscimur, et quidquid hujusmodi est;
+  ita nec ipse animus es, quia Dominus Deus animi tu es, et commutantur hæc
+  omnia, tu autem incommutabilis manes super omnia, et dignatus es habitare
+  in memoria mea ex quo te didici. Et quid quæro quo loco ejus habites,
+  quasi vero loca ibi sint? Habitas certe in ea, quoniam tui memini ex quo
+  te didici, et in ea te invenio cum recordor te.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_26"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVI. Ubi invenitur Deus.</div>
+  <p>37. Ubi ergo te inveni ut discerem te? Neque enim jam eras in memoria
+  mea, priusquam te discerem. Ubi ergo inveni te ut discerem te, nisi in te
+  supra me? Et nusquam locus, et recedimus, et accedimus<a name="NtA267"
+  href="#Nt267"><sup>[267]</sup></a>, et nusquam locus. Veritas, ubique,
+  præsides omnibus consulentibus te, simulque respondes omnibus etiam
+  diversa consulentibus. Liquide tu respondes, sed non liquide omnes
+  audiunt. Omnes unde volunt consulunt, sed non semper quod volunt audiunt.
+  Optimus minister tuus est, qui non magis intuetur hoc a te audire quod
+  ipse voluerit, sed potius hoc velle quod a te audierit.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_27"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchitrudo.</div>
+  <p>38. Sero te amavi, pulchritudo tam antiqua et tam nova! sero te amavi!
+  Et ecce intus eras, et ego foris, et ibi te quærebam; et in ista formosa
+  quæ fecisti, deformis irruebam<a name="NtA268"
+  href="#Nt268"><sup>[268]</sup></a>. Mecum eras, et tecum non eram. Ea me
+  tenebant longe a te, quæ si in te non essent, non essent<a name="NtA269"
+  href="#Nt269"><sup>[269]</sup></a>. Vocasti, et clamasti, et rupisti
+  surditatem meam. Coruscasti, splenduisti, et fugasti cæcitatem meam.
+  Fragrasti<a href="#lv352">*</a>, et duxi spiritum, et anhelo tibi.
+  Gustavi, et esurio, et sitio. Tetigisti me, et exarsi in pacem tuam.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_28"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVIII. Miseriæ hujus vitæ.</div>
+  <p>39. Cum inhæsero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor; et
+  viva erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples,
+  sublevas eum; quoniam tui plenus non sum, oneri mihi sum. Contendunt
+  lætitiæ meæ flendæ cum lætandis m&oelig;roribus; et ex qua parte stet
+  victoria nescio. Hei mihi! Domine, miserere mei. Contendunt <!-- Page 187
+  --><span class="pagenum"><a name="page187"></a>{187}</span>m&oelig;rores
+  mei mali cum gaudiis bonis, et ex qua parte stet victoria nescio. Hei
+  mihi! Domine, miserere mei. Hei mihi! ecce vulnera mea non abscondo:
+  medicus es, æger sum; misericors es, miser sum. Numquid non <span
+  class="sidenotel">Job 7, 1.</span><i>tentatio est vita humana super
+  terram</i>? Quis velit molestias et difficultates? Tolerari jubes ea<a
+  href="#lv353">*</a>, non amari. Nemo quod tolerat amat, etsi tolerare
+  amat. Quamvis enim gaudeat se tolerare, mavult tamen non esse quod
+  toleret. Prospera in adversis desidero, adversa in prosperis timeo. Quis
+  inter hæc medius locus, ubi non sit <i>humana vita tentatio</i><a
+  href="#lv354">*</a>? Væ prosperitatibus sæculi, semel et iterum, a timore
+  adversitatis, et a corruptione lætitiæ! Væ adversitatibus sæculi, semel
+  et iterum et tertio, a desiderio prosperitatis, et quia ipsa adversitas
+  dura est, et ne frangat tolerantiam<a href="#lv355">*</a>! numquid non
+  <i>tentatio</i> est <i>vita humana super terram</i> sine ullo
+  interstitio?</p>
+
+  <p><a name="Cap10_29"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIX. In Deo spes tota.</div>
+  <p>40. Et tota spes mea non nisi in magna valde misericordia tua. Da quod
+  jubes, et jube quod vis<a name="NtA270"
+  href="#Nt270"><sup>[270]</sup></a>. Imperas nobis continentiam. <span
+  class="sidenotel">Sap. 8, 21.</span><i>Et cum scirem</i>, ait quidam,
+  <i>quia nemo potest esse continens nisi Deus det: et hoc ipsum erat
+  sapientiæ scire cujus esset hoc donum</i>. Per continentiam<a
+  name="NtA271" href="#Nt271"><sup>[271]</sup></a> quippe colligimur et
+  redigimur in unum, a quo in multa defluximus. Minus enim te amat qui
+  tecum aliquid amat quod non propter te amat<a name="NtA272"
+  href="#Nt272"><sup>[272]</sup></a>. O amor qui semper ardes et nunquam
+  exstingueris! Charitas Deus meus, accende me. Continentiam jubes; da quod
+  jubes, et jube quod vis.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_30"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.</div>
+  <p>41. Jubes certe ut contineam a <span class="sidenotel">1 Joh. 2,
+  16.</span>concupiscentia carnis, et <!-- Page 188 --><span
+  class="pagenum"><a name="page188"></a>{188}</span>concupiscentia
+  oculorum, et ambitione sæculi<a name="NtA273"
+  href="#Nt273"><sup>[273]</sup></a>. Jussisti a concubitu; et de ipso
+  conjugio melius aliquid monuisti quam concessisti. Et quoniam dedisti,
+  factum est et antequam dispensator sacramenti tui fierem. Sed adhuc
+  vivunt in memoria mea, de qua multa locutus sum, talium rerum imagines,
+  quas ibi<a href="#lv356">*</a> consuetudo mea fixit; et occursantur mihi
+  vigilanti quidem carentes viribus, in somnis autem non solum usque ad
+  delectationem, sed etiam usque ad consensionem factumque simillimum. Et
+  tantum valet imaginis illusio in anima mea et in carne mea, ut dormienti
+  falsa visa persuadeant quod vigilanti vera non possunt. Numquid tunc ego
+  non sum, Domine Deus meus? Et tamen tantum interest inter meipsum et
+  meipsum; intra momentum quo hinc ad soporem transeo, vel huc inde
+  retranseo! Ubi est tunc ratio, quæ talibus suggestionibus resistit
+  vigilans? Et si res ipsæ ingerantur, inconcussa manet<a
+  href="#lv357">*</a>. Numquid clauditur cum oculis? numquid sopitur cum
+  sensibus corporis? Et unde sæpe etiam in somnis resistimus, nostrique
+  propositi memores, atque in eo castissime permanentes, nullum talibus
+  illecebris adhibemus assensum? Et tamen tantum interest, ut cum aliter
+  accidit, evigilantes ad conscientiæ requiem redeamus; ipsaque distantia
+  reperiamus nos non fecisse, quod tamen in nobis quoquo modo factum esse
+  doleamus.</p>
+
+  <p>42. Numquid non potens es<a href="#lv358">*</a> Deus omnipotens,
+  sanare omnes languores animæ meæ, atque abundantiore gratia tua lascivos
+  motus etiam mei soporis exstinguere? Augebis, Domine, magis magisque in
+  me munera tua, ut anima mea sequatur me ad te, concupiscentiæ visco
+  expedita, ut non sit rebellis sibi, atque ut in somnis etiam, non solum
+  non perpetret istas corruptelarum turpitudines per imagines animales
+  usque ad carnis fluxum, sed ne consentiat quidem. Nam ut nihil tale vel
+  tantillum libeat<a href="#lv359">*</a>, quantulum possit nutu cohiberi,
+  <!-- Page 189 --><span class="pagenum"><a
+  name="page189"></a>{189}</span>etiam in casto dormientis affectu, non
+  tantum in hac vita, sed etiam in hac ætate, non magnum est omnipotenti,
+  qui <span class="sidenotel">Eph. 3, 20.</span><i>vales facere supra quam
+  petimus et intelligimus</i>. Nunc tamen in quid<a href="#lv360">*</a>
+  adhuc sim in hoc genere mali mei, dixi Domino bono meo <span
+  class="sidenotel">Ps. 2, 11.</span><i>exsultans cum tremore</i> in eo
+  quod donasti mihi, et lugens in eo quod inconsummatus sum, sperans<a
+  href="#lv361">*</a> perfecturum te in me misericordias tuas usque ad
+  pacem plenariam, quam tecum habebunt interiora et exteriora mea, cum
+  <span class="sidenotel">1 Cor. 15, 54.</span><i>absorpta fuerit mors in
+  victoriam</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_31"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulæ.</div>
+  <p>43. Est alia <span class="sidenotel">Mat. 6, 34.</span><i>malitia
+  diei</i>, quæ utinam <i>sufficiat</i> ei. Reficimus enim quotidianas
+  ruinas corporis edendo et bibendo, priusquam <span class="sidenotel">1
+  Cor. 6, 13.</span><i>escas et ventrem destruas</i>, cum occideris
+  indigentiam meam<a href="#lv362">*</a> satietate mirifica, et <span
+  class="sidenotel">Ib. 15, 54.</span><i>corruptibile hoc indueris
+  incorruptione</i> sempiterna. Nunc autem suavis est mihi necessitas, et
+  adversus istam suavitatem pugno ne capiar; et quotidianum bellum gero in
+  jejuniis, sæpius <span class="sidenotel">Ib. 9, 27.</span><i>in
+  servitutem redigens corpus</i> meum; et dolores mei voluptate pelluntur.
+  Nam fames et sitis quidam dolores sunt; urunt, et sicut febris, necant,
+  nisi alimentorum medicina succurrat. Quæ quoniam præsto est, ex
+  consolatione munerum tuorum, in quibus nostræ infirmitati terra et aqua
+  et c&oelig;lum serviunt, calamitas deliciæ vocantur<a
+  href="#lv363">*</a>.</p>
+
+  <p>44. Hoc me docuisti, ut quemadmodum medicamenta, sic alimenta
+  sumpturus accedam. Sed dum ad quietem satietatis ex indigentiæ molestia
+  transeo, in ipso transitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiæ. Ipse
+  enim transitus voluptas est, et non est alius qua transeatur quo<a
+  href="#lv364">*</a> transire cogit necessitas. Et cum salus sit causa
+  edendi et bibendi, adjungit se tanquam pedissequa periculosa jucunditas;
+  et plerumque præire conatur, ut ejus causa fiat quod salutis causa me
+  facere vel dico, vel volo. Nec idem modus utriusque est: nam quod saluti
+  satis est, delectationi parum est. Et sæpe incertum fit utrum adhuc
+  necessaria corporis cura subsidium petat, an voluptaria cupiditatis
+  fallacia ministerium suppetat. Ad hoc incertum hilarescit infelix anima,
+  et in eo præparat excusationis patrocinium, gaudens non apparere quid
+  satis sit moderationi valetudinis, ut obtentu salutis obumbret negotium
+  voluptatis. His tentationibus quotidie conor resistere, et invoco
+  dexteram tuam<a href="#lv365">*</a> et ad te refero æstus meos, quia
+  consilium mihi de hac re nondum stat.</p>
+
+  <p>45. Audio vocem jubentis Dei mei: <span class="sidenotel">Luc. 21,
+  34.</span><i>Non graventur corda <!-- Page 190 --><span
+  class="pagenum"><a name="page190"></a>{190}</span>vestra in crapula et
+  ebrietate</i>. Ebrietas longe est a me; misereberis, ne appropinquet
+  mihi. Crapula<a name="NtA274" href="#Nt274"><sup>[274]</sup></a> autem
+  nonnunquam subrepit servo tuo; misereberis, ut longe fiat a me. <span
+  class="sidenotel">Sap. 8, 21.</span><i>Nemo enim potest esse continens,
+  nisi tu des.</i> Multa nobis orantibus tribuis; et quidquid boni antequam
+  oraremus accepimus, a te accepimus; et ut hoc postea cognosceremus,
+  antea<a href="#lv366">*</a> accepimus. Ebriosus nunquam fui, sed ebriosos
+  a te factos sobrios ego novi. Ergo a te factum est ut hoc non essent qui
+  nunquam fuerunt, a quo factum est ut hoc non semper essent qui fuerunt, a
+  quo etiam factum est ut scirent utrique a quo factum est. Audivi aliam
+  vocem tuam: <span class="sidenotel">Ecc. 18, 30.</span><i>Post
+  concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere.</i> Audivi et
+  illam ex munere tuo quam multum amavi: <span class="sidenotel">1 Cor. 8,
+  8.</span><i>Neque si manducaverimus, abundabimus; neque si non
+  manducaverimus, deerit nobis.</i> Hoc est dicere, Nec illa res me
+  copiosum faciet, nec illa ærumnosum. Audivi et alteram: <span
+  class="sidenotel">Phil. 4, 11-13.</span><i>Ego enim didici in quibus sum
+  sufficiens esse; et abundare novi, et penuriam pati novi. Omnia possum in
+  eo qui me confortat.</i> Ecce miles castrorum c&oelig;lestium, non pulvis
+  quod nos<a href="#lv367">*</a> sumus. Sed memento, Domine, quia pulvis
+  sumus, et de <span class="sidenotel">Ps. 102, 14; et Gen. 3,
+  19.</span><i>pulvere fecisti hominem</i>; et <span class="sidenotel">Luc.
+  15, 24. 32.</span><i>perierat, et inventus est</i>. <i>Nec</i> ille in se
+  potuit, quia idem pulvis fuit, quem talia dicentem afflatu tuæ
+  inspirationis adamavi: <i>Omnia possum</i>, inquit, <i>in eo qui me
+  confortat</i>. Conforta me, ut possim. Da quod jubes, et jube quod vis<a
+  name="NtA275" href="#Nt275"><sup>[275]</sup></a>. Iste se accepisse
+  confitetur, et <span class="sidenotel">1 Cor. 1, 30. 31.</span><i>quod
+  gloriatur, in Domino gloriatur</i><a href="#lv368">*</a>. Audivi alium
+  rogantem ut accipiat: <span class="sidenotel">Ecc. 23, 6.</span><i>Aufer
+  a me</i>, inquit, <i>concupiscentias ventris</i>. Unde apparet, sancte
+  Deus meus, te dare, cum fit quod imperas fieri.</p>
+
+  <p>46. Docuisti me, Pater bone, <span class="sidenotel">Rom. 14,
+  20.</span><i>Omnia munda mundis</i>; <i>sed malum</i> esse <span
+  class="sidenotel">1 Tim. 4, 4.</span><i>homini qui per offensionem
+  manducat</i>; et <i>omnem <!-- Page 191 --><span class="pagenum"><a
+  name="page191"></a>{191}</span>creaturam tuam bonam esse, nihilque
+  abjiciendum quod cum gratiarum actione percipitur</i>; et quia <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 8, 8.</span><i>esca nos non commendat Deo</i>;
+  et ut <span class="sidenotel">Col. 2, 16.</span><i>nemo nos judicet in
+  cibo aut in potu</i>; et ut <span class="sidenotel">Rom. 14,
+  3.</span><i>qui manducat non manducantem non spernat; et qui non
+  manducat, manducantem non judicet</i>. Didici hæc; gratias tibi, laudes
+  tibi Deo meo, magistro meo, pulsatori aurium mearum, illustratori cordis
+  mei: eripe me ab omni tentatione. Non ego immunditiam obsonii timeo, sed
+  immunditiam cupiditatis. <span class="sidenotel">Gen. 9, 2. 3.</span>Scio
+  Noe omne carnis<a name="NtA276" href="#Nt276"><sup>[276]</sup></a> genus
+  quod cibo esset usui manducare permissum; <span class="sidenotel">3 Reg.
+  17, 6.</span>Eliam cibo carnis refectum; <span class="sidenotel">Mat. 3,
+  4.</span>Joannem mirabili abstinentia præditum, animalibus, hoc est
+  locustis, in escam cedentibus non fuisse pollutum. <span
+  class="sidenotel">Gen. 25, 34.</span>Et scio Esau lenticulæ
+  concupiscentia deceptum; et <span class="sidenotel">2 Reg. 23,
+  15-17.</span>David propter aquæ desiderium a seipso reprehensum; et <span
+  class="sidenotel">Mat. 4, 3.</span>Regem nostrum non de carne, sed de
+  pane esse tentatum. <span class="sidenotel">Num. 11.</span>Ideoque et
+  populus in eremo, non quia carnes desideravit, sed quia escæ desiderio
+  adversus Dominum murmuravit, meruit improbari.</p>
+
+  <p>47. In his ergo tentationibus positus, certo quotidie adversus
+  concupiscentiam manducandi et bibendi: non enim est quod semel præcidere
+  et ulterius non attingere decernam, sicut de concubitu potui. Itaque
+  freni gutturis temperata relaxatione et constrictione tenendi sunt. Et
+  quis est, Domine, qui non rapiatur aliquantulum extra metas necessitatis?
+  Quisquis est, magnus est; magnificet nomen tuum. Ego autem non sum, quia
+  peccator homo sum. Sed et ego magnifico nomen tuum; et <span
+  class="sidenotel">Rom. 8, 34.</span><i>interpellat te pro peccatis
+  meis</i> qui <span class="sidenotel">Joh. 16, 33.</span><i>vicit
+  sæculum</i>, numerans me inter <span class="sidenotel">1 Cor. 12,
+  22.</span><i>infirma membra corporis</i> sui, <span class="sidenotel">Ps.
+  138, 16.</span><i>quia et imperfectum ejus</i><a name="NtA277"
+  href="#Nt277"><sup>[277]</sup></a><a href="#lv369">*</a> <i>viderunt
+  oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_32"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.</div>
+  <p>48. De illecebra odorum non satago nimis. Cum absunt, non requiro; cum
+  adsunt, non respuo, paratus eis etiam semper carere. Ita mihi videor;
+  fortasse<a href="#lv370">*</a> fallor. Sunt enim <!-- Page 192 --><span
+  class="pagenum"><a name="page192"></a>{192}</span>et istæ plangendæ
+  tenebræ, in quibus me latet facultas mea quæ in me est: ut animus meus de
+  viribus suis ipse se interrogans non facile sibi credendum existimet;
+  quia et quod inest, plerumque occultum est, nisi experientia
+  manifestetur<a name="NtA278" href="#Nt278"><sup>[278]</sup></a>. Et nemo
+  securus esse debet in ista vita, quæ <span class="sidenotel">Job 7,
+  1.</span><i>tota tentatio</i> nominatur, utrum qui fieri potuit ex
+  deteriore melior, non fiat etiam ex meliore deterior. Una spes, una
+  fiducia, una firma promissio, misericordia tua.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_33"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.</div>
+  <p>49. Voluptates aurium tenacius me implicaverant et subjugaverant; sed
+  resolvisti, et liberasti me. Nunc in sonis quos animant eloquia tua, cum
+  suavi et artificiosa voce cantantur, fateor, aliquantulum acquiesco; non
+  quidem ut hæream, sed ut surgam cum volo. Attamen cum ipsis sententiis
+  quibus vivunt, ut admittantur ad me, quærunt in corde meo nonnullius
+  dignitatis locum, et vix eis præbeo congruentem. Aliquando enim plus mihi
+  videor honoris eis tribuere quam decet, dum ipsis sanctis dictis
+  religiosius et ardentius sentio moveri animos nostros in flammam
+  pietatis, cum ita cantantur, quam si non ita cantarentur; et omnes
+  affectus spiritus nostri pro suavi diversitate<a href="#lv371">*</a>
+  habere proprios modos in voce atque cantu, quorum nescio qua occulta
+  familiaritate excitentur. Sed delectatio carnis meæ, cui mentem
+  enervandam non oportet dari, sæpe me fallit, dum rationem sensus non ita
+  comitatur ut patienter sit posterior; sed tantum quia propter illam
+  meruit admitti, etiam præcurrere ac ducere conatur. Ita in his pecco non
+  sentiens, et postea sentio.</p>
+
+  <p>50. Aliquando autem hanc ipsam fallaciam immoderatius cavens, erro
+  nimia severitate: sed valde interdum, ut melos omne cantilenarum suavium
+  quibus Davidicum Psalterium frequentatur, ab auribus meis removeri velim,
+  atque ipsius Ecclesiæ; tutiusque mihi videtur quod de Alexandrino
+  episcopo Athanasio sæpe mihi dictum commemini, qui tam modico flexu vocis
+  faciebat sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti vicinior esset quam
+  canenti. Verumtamen, cum reminiscor lacrymas meas, quas fudi ad cantus
+  Ecclesiæ tuæ in primordiis recuperatæ fidei meæ, et nunc ipso quod
+  moveor<a href="#lv372">*</a>, non cantu, sed rebus quæ cantantur, cum
+  liquida voce et <!-- Page 193 --><span class="pagenum"><a
+  name="page193"></a>{193}</span>convenientissima modulatione cantantur,
+  magnam instituti hujus utilitatem rursus agnosco. Ita fluctuo inter
+  periculum voluptatis et experimentum salubritatis; magisque adducor, non
+  quidem irretractabilem sententiam proferens, cantandi consuetudinem
+  approbare in Ecclesia; ut per oblectamenta aurium infirmior animus in
+  affectum pietatis assurgat. Tamen, cum mihi accidit ut me amplius cantus,
+  quam res quæ canitur, moveat, p&oelig;naliter me peccare confiteor, et
+  tunc mallem non audire cantantem. Ecco ubi sum; flete mecum, et pro me
+  flete, qui aliquid boni vobiscum intus agitis unde facta procedunt. Nam
+  qui non agitis, non vos hæc movent. Tu autem, Domine Deus meus, exaudi;
+  respice, et vide<a href="#lv373">*</a>, et <span class="sidenotel">Ps. 6,
+  3.</span><i>miserere, et sana me</i>, in cujus oculis <span
+  class="sidenotel">Ps. 77, 10.</span><i>mihi quæstio factus sum</i>, et
+  <i>ipse est languor meus</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_34"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.</div>
+  <p>51. Restat voluptas oculorum istorum carnis meæ, de qua loquor<a
+  href="#lv374">*</a> confessiones quas audiant aures templi tui, aures
+  fraternæ ac piæ, ut concludamus tentationes concupiscentiæ carnis, quæ me
+  adhuc pulsant ingemiscentem, et <span class="sidenotel">2 Cor. 5,
+  2.</span><i>habitaculum meum, quod de c&oelig;lo est, superindui
+  cupientem</i>. Pulchras formas et varias, nitidos et am&oelig;nos colores
+  amant oculi. Non teneant hæc animam meam: teneat eam Deus <span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 31.</span><i>qui fecit</i> hæc, <i>bona</i>
+  quidem <i>valde</i>; sed ipse est bonum meum, non hæc. Et tangunt me
+  vigilantem totis diebus, nec requies ab eis datur mihi, sicut datur a
+  vocibus canoris, aliquando ab omnibus, in silentio. Ipsa enim regina
+  colorum lux ista, perfundens cuncta quæ cernimus, ubiubi per diem fuero,
+  multimodo allapsu blanditur mihi aliud agenti, et eam non advertenti.
+  Insinuat autem se ita vehementer, ut si repente subtrahatur, cum
+  desiderio requiratur: et si diu absit, contristat animum<a
+  href="#lv375">*</a>.</p>
+
+  <p>52. <span class="sidenotel">Tob. 4.</span>O lux quam videbat Tobias,
+  cum clausis oculis istis filium docebat vitæ viam, et ei præibat pede
+  charitatis nusquam errans. Aut quam videbat Isaac prægravatis et opertis
+  senectute carneis luminibus, cum filios non agnoscendo benedicere, sed
+  benedicendo agnoscere meruit. <span class="sidenotel">Gen. 27.</span>Aut
+  quam videbat Jacob, cum et ipse præ grandi ætate captus oculis, in filiis
+  præsignata futuri populi genera luminoso corde radiavit; et nepotibus
+  suis ex Joseph divexas mystice manus, non sicut pater eorum foris
+  corrigebat, <span class="sidenotel">Gen. 48. 49.</span>sed sicut ipse
+  intus discernebat, imposuit. Ipsa est lux, una est<a href="#lv376">*</a>,
+  et unum omnes qui vident et amant eam. At ista corporalis de qua
+  loquebar, illecebrosa <!-- Page 194 --><span class="pagenum"><a
+  name="page194"></a>{194}</span>ac periculosa dulcedine condit vitam
+  sæculi cæcis amatoribus. Qui autem et de ipsa laudare te norunt, "Deus<a
+  name="NtA279" href="#Nt279"><sup>[279]</sup></a> creator omnium,"
+  assumunt eam in hymno tuo; non absumuntur ab ea in somno suo: sic esse
+  cupio. Resisto seductionibus oculorum, ne implicentur pedes mei, quibus
+  ingredior viam tuam; et erigo ad te invisibiles oculos, ut tu <span
+  class="sidenotel">Ps. 24, 15.</span><i>evellas de laqueo pedes meos</i>.
+  Tu subinde evellis eos, nam illaqueantur. Tu non cessas evellere, ego
+  autem crebro hæreo in ubique sparsis insidiis: <span
+  class="sidenotel">Ps. 120, 4.</span><i>quoniam non dormies, neque
+  dormitabis, qui custodis Israel</i>.</p>
+
+  <p>53. Quam innumerabilia, variis artibus et opificiis, in vestibus,
+  calceamentis, vasis, et cujuscemodi fabricationibus<a
+  href="#lv377">*</a>, picturis etiam, diversisque figmentis, atque his
+  usum necessarium atque moderatum et piam significationem longe
+  transgredientibus, addiderunt homines ad illecebras oculorum; foras
+  sequentes quod faciunt, intus relinquentes a quo facti sunt, et
+  exterminantes quod facti sunt! At ego, Deus meus, et decus meum, etiam
+  hinc tibi dico hymnum, et sacrifico laudem sacrificatori meo<a
+  href="#lv378">*</a>; quoniam pulchra trajecta per animas in manus
+  artificiosas<a name="NtA280" href="#Nt280"><sup>[280]</sup></a>, ab illa
+  pulchritudine veniunt, quæ super animas est, cui suspirat anima mea die
+  ac nocte. Sed pulchritudinum exteriorum operatores et sectatores inde
+  trahunt approbandi modum, non autem inde trahunt utendi<a name="NtA281"
+  href="#Nt281"><sup>[281]</sup></a> modum. Et ibi est, et non vident eum<a
+  name="NtA282" href="#Nt282"><sup>[282]</sup></a>, ut non eant longius, et
+  <span class="sidenotel">Ps. 58, 10.</span><i>fortitudinem suam ad te
+  custodiant</i>, nec eam spargant in deliciosas lassitudines. Ego autem
+  hæc loquens atque discernens etiam istis pulchris gressum innecto; sed tu
+  evellis, Domine, evellis tu, <span class="sidenotel">Ps. 25,
+  3.</span><i>quoniam misericordia tua ante oculos meos est</i>. Nam<a
+  href="#lv379">*</a> ego capior miserabiliter, et tu evellis
+  misericorditer; aliquando non sentientem, quia suspensius incideram;
+  aliquando cum dolore, quia jam inhæseram.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_35"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est curiositatis.</div>
+  <p>54. Huc accedit alia forma tentationis multiplicius periculosa.
+  Præter<a href="#lv380">*</a> enim concupiscentiam carnis, quæ inest in
+  delectatione omnium sensuum et voluptatum, cui servientes depereunt qui
+  longe se faciunt a te, inest animæ per <!-- Page 195 --><span
+  class="pagenum"><a name="page195"></a>{195}</span>eosdem sensus corporis
+  quædam non se oblectandi in carne, sed experiendi per carnem vana et
+  curiosa cupiditas, nomine cognitionis et scientiæ palliata. Quæ quoniam
+  in appetitu noscendi est, oculi autem sunt ad cognoscendum<a
+  href="#lv381">*</a> in sensibus principes, <span class="sidenotel">1 Joh.
+  2, 16.</span><i>concupiscentia oculorum</i> eloquio divino appellata est.
+  Ad oculos enim proprie videre pertinet. Utimur autem hoc verbo etiam in
+  cæteris sensibus, cum eos ad cognoscendum intendimus. Neque enim dicimus,
+  Audi quid rutilet; aut, olfac quam niteat; aut, gusta quam splendeat;
+  aut, palpa quam fulgeat: videri enim dicuntur hæc omnia. Dicimus autem
+  non solum, Vide quid luceat, quod soli oculi sentire possunt; sed etiam,
+  Vide quid sonet; vide quid oleat; vide quid sapiat; vide quam durum sit.
+  Ideoque generalis experientia sensuum concupiscentia, sicut dictum est,
+  oculorum vocatur; quia videndi officium in quo primatum oculi tenent,
+  etiam cæteri sensus sibi de similitudine usurpant, cum aliquid
+  cognitionis explorant.</p>
+
+  <p>55. Ex hoc autem evidentius discernitur quid voluptatis, quid
+  curiositatis agatur per sensus: quod voluptas pulchra, canora, suavia,
+  sapida, lenia sectatur; curiositas autem etiam his contraria tentandi
+  causa, non ad subeundam molestiam, sed experiendi noscendique libidine<a
+  href="#lv382">*</a>. Quid enim voluptatis habet videre in laniato
+  cadavere quod exhorreas; et tamen sicubi jaceat, concurrunt ut
+  contristentur, ut palleant. Timent etiam ne in somnis hoc videant; quasi
+  quisquam eos vigilantes videre coegerit, aut pulchritudinis ulla fama
+  persuaserit. Ita et in cæteris sensibus, quæ persequi longum est. Ex hoc
+  morbo cupiditatis, in spectaculis exhibentur quæque miracula. Hinc ad
+  perscrutanda naturæ (quæ præter nos est) operta proceditur<a
+  href="#lv383">*</a>, quæ scire nihil prodest, et nihil aliud quam scire
+  homines cupiunt<a name="NtA283" href="#Nt283"><sup>[283]</sup></a>. Hinc
+  etiam, si quid eodem perversæ scientiæ fine per artes magicas quæritur.
+  Hinc etiam in ipsa religione Deus tentatur, cum signa et prodigia
+  flagitantur, non ad aliquam salutem, sed ad solam experientiam
+  desiderata.</p>
+
+  <p>56. In hac tam immensa silva plena insidiarum et <!-- Page 196
+  --><span class="pagenum"><a name="page196"></a>{196}</span>periculorum,
+  ecce multa<a href="#lv384">*</a> præciderim et a meo corde dispulerim,
+  sicuti donasti me facere, Deus salutis meæ; attamen quando audeo dicere,
+  cum circumquaque quotidianam vitam nostram tam multa hujus generis rerum
+  circumstrepant; quando audeo dicere nulla re tali me intentum fieri ad
+  spectandum, et vana cura capiendum? Sane me jam theatra non rapiunt, nec
+  curo nosse transitus siderum, nec anima mea unquam responsa quæsivit
+  umbrarum; omnia sacrilega sacramenta detestor. A te, Domine Deus meus,
+  cui humilem<a name="NtA284" href="#Nt284"><sup>[284]</sup></a> famulatum
+  ac simplicem debeo, quantis mecum suggestionum machinationibus agit
+  inimicus, ut signum aliquod petam! Sed obsecro te per Regem nostrum, et
+  patriam Jerusalem simplicem, castam, ut quemadmodum a me longe est ista
+  consensio, ita sit semper longe atque longius. Pro salute autem cujusquam
+  cum te rogo, alius multum differens finis est intentionis meæ; et te
+  facientem quod vis, das<a href="#lv385">*</a> mihi, et dabis libenter
+  sequi.</p>
+
+  <p>57. Verumtamen in quam multis minutissimis et contemptibilibus rebus
+  curiositas quotidie nostra tentatur<a href="#lv386">*</a>; et quam sæpe
+  labamur, quis enumerat? Quoties narrantes inania, primo quasi toleramus
+  ne offendamus infirmos, deinde paulatim libenter advertimus! Canem
+  currentem post leporem jam non specto, cum in circo fit: at vero in agro,
+  si casu transeam, avertit me fortassis et ab aliqua magna cogitatione,
+  atque ad se convertit illa venatio; non deviare cogens corpore jumenti,
+  sed cordis inclinatione. Et nisi jam mihi demonstrata infirmitate mea,
+  cito admoneas, aut ex ipsa visione per aliquam considerationem in te
+  assurgere, aut totum contemnere atque transire, vanus hebesco. Quid cum
+  me domi sedentem stellio muscas captans, vel aranea retibus suis
+  irruentes implicans, sæpe intentum facit? Num quia parva sunt animalia,
+  ideo non res eadem geritur? Pergo inde ad laudandum te, creatorem
+  mirificum atque ordinatorem rerum omnium, sed non inde esse intentus
+  incipio. Aliud est cito <!-- Page 197 --><span class="pagenum"><a
+  name="page197"></a>{197}</span>surgere, aliud est non cadere. Et talibus
+  vita mea plena est, et una spes mea magna valde misericordia tua. Cum
+  enim hujuscemodi rerum conceptaculum<a href="#lv387">*</a> fit cor
+  nostrum, et portat copiosæ vanitatis catervas, hinc et orationes nostræ
+  sæpe interrumpuntur atque turbantur, et ante conspectum tuum dum ad aures
+  tuas vocem cordis intendimus, nescio unde irruentibus nugatoriis
+  cogitationibus res tanta præciditur. Numquid etiam hoc inter contemnenda
+  deputabimus, aut aliquid nos reducet in spem, nisi tota misericordia
+  tua<a href="#lv388">*</a>, quoniam c&oelig;pisti mutare nos?</p>
+
+  <p><a name="Cap10_36"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiæ.</div>
+  <p>58. Et tu scis quanta ex parte mutaveris, qui me primitus sanas a
+  libidine vindicandi me, ut <i>propitius</i> fias etiam cæteris <span
+  class="sidenotel">Ps. 102, 3-5.</span><i>omnibus iniquitatibus meis, et
+  sanes omnes languores meos, et redimas de corruptione vitam meam, et
+  corones me in miseratione et misericordia, et saties in bonis desiderium
+  meum</i>; quia<a href="#lv389">*</a> compressisti a timore tuo superbiam
+  meam, et mansuefecisti jugo tuo cervicem meam. Et nunc porto illud, et
+  <span class="sidenotel">Mat. 11, 30.</span><i>lene est</i> mihi, quoniam
+  sic promisisti et fecisti; et vere sic erat, et nesciebam, quando id
+  subire metuebam.</p>
+
+  <p>59. Sed numquid, Domine, qui solus sine typho dominaris, quia solus
+  verus Dominus es qui non habes dominum; numquid hoc quoque tertium
+  tentationis genus cessavit a me<a href="#lv390">*</a>, aut cessare in hac
+  tota vita potest, timeri et amari velle ab hominibus, non propter aliud,
+  sed ut inde sit gaudium, quod non est gaudium<a href="#lv391">*</a>?
+  Misera vita est, et f&oelig;da jactantia. Hinc fit vel maxime non amare
+  te, nec caste timere te. Ideoque tu <span class="sidenotel">1 Pet. 5, 5.
+  Jac. 4, 6.</span><i>superbis resistis, humilibus</i> autem <i>das
+  gratiam</i>; et intonas super ambitiones sæculi, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 17, 8.</span><i>contremunt fundamenta montium</i>.
+  Itaque nobis, quoniam propter quædam humanæ societatis officia
+  necessarium est amari et timeri ab hominibus, instat adversarius veræ
+  beatitudinis nostræ, ubique spargens in laqueis, "Euge, euge:" ut dum
+  avide colligimus, incaute capiamur, et a veritate tua gaudium nostrum
+  deponamus, atque in hominum fallacia ponamus; libeatque nos amari et
+  timeri, non propter te, sed pro te; atque isto modo sui similes factos
+  secum habeat, non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii,
+  qui statuit <span class="sidenotel">Is. 14, 13-15.</span><i>sedem suam
+  ponere in aquilone</i>, ut te perversa et distorta via imitanti<a
+  href="#lv392">*</a>, tenebrosi frigidique servirent. Nos autem, Domine,
+  <span class="sidenotel">Luc. 12, 32.</span><i>pusillus grex</i> tuus ecce
+  sumus; tu nos posside. Prætende alas tuas, et fugiamus <!-- Page 198
+  --><span class="pagenum"><a name="page198"></a>{198}</span>sub eas.
+  Gloria nostra tu esto; propter te amemur, et verbum tuum timeatur in
+  nobis. Qui laudari vult ab hominibus vituperante te, non defendetur ab
+  hominibus judicante te, nec eripietur damnante te. Cum autem non <span
+  class="sidenotel">Ps. 10, 3.</span><i>peccator laudatur in desideriis
+  animæ suæ</i>, nec <i>qui iniqua gerit benedicitur</i>, sed laudatur homo
+  propter aliquod donum quod dedisti ei, at ille plus gaudet sibi laudari
+  se, quam ipsum donum habere unde laudatur, etiam iste te vituperante
+  laudatur: et melior jam ille qui laudavit, quam iste qui laudatus est.
+  Illi enim placuit in homine donum Dei; huic amplius placuit donum hominis
+  quam Dei.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_37"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.</div>
+  <p>60. Tentamur his tentationibus quotidie, Domine; sine cessatione
+  tentamur. Quotidiana <span class="sidenotel">Prov. 27,
+  21.</span><i>fornax</i> nostra est <i>humana lingua</i>. Imperas nobis et
+  in hoc genere continentiam: da quod jubes, et jube quod vis. Tu nosti de
+  hac re ad te gemitum cordis mei, et flumina oculorum meorum. Neque enim
+  facile colligo quam sim ab ista peste mundatior, et multum timeo <span
+  class="sidenotel">Ps. 18, 13.</span><i>occulta mea</i>, quæ norunt oculi
+  tui, mei autem non. Est enim qualiscumque in aliis generibus tentationum
+  mihi facultas explorandi me; in hoc pene nulla est. Nam et a voluptatibus
+  carnis, et a curiositate supervacanea cognoscendi, video quantum
+  assecutus sim posse refrenare animum meum, cum eis rebus careo, vel
+  voluntate, vel cum absunt<a href="#lv393">*</a><a name="NtA285"
+  href="#Nt285"><sup>[285]</sup></a>. Tunc enim me interrogo, quam magis
+  minusve mihi molestum sit non habere. Divitiæ vero quæ ob hoc expetuntur,
+  ut alicui trium istarum cupiditatum, vel duabus earum, vel omnibus
+  serviant, si persentiscere non potest animus utrum eas habens contemnat,
+  possunt et dimitti ut se probet. Laude vero ut careamus, atque in eo
+  experiamur quid possumus, numquid male vivendum est, et tam perdite atque
+  immaniter, ut nemo nos noverit qui non detestetur? Quæ major dementia
+  dici aut cogitari potest? At si bonæ vitæ bonorumque operum comes et
+  solet et debet esse laudatio, tam comitatum ejus, quam ipsam bonam vitam
+  deseri non oportet. Non autem sentio sine quo esse aut æquo animo aut
+  ægre possim, nisi cum abfuerit.</p>
+
+<p><!-- Page 199 --><span class="pagenum"><a name="page199"></a>{199}</span></p>
+
+  <p>61. Quid igitur tibi in hoc genere tentationis, Domine, confiteor?
+  quid, nisi delectari me laudibus; sed amplius ipsa veritate quam
+  laudibus? Nam si mihi proponatur utrum malim furens, aut in omnibus rebus
+  errans, ab omnibus hominibus laudari; an constans, et in veritate
+  certissimus, ab omnibus vituperari; video quid eligam. Verumtamen nollem
+  ut vel augeret mihi gaudium cujuslibet boni mei suffragatio oris alieni.
+  Sed auget, fateor; non solum, sed et vituperatio minuit. Et cum ista
+  miseria mea perturbor, subintrat mihi excusatio, quæ qualis sit, tu scis,
+  Deus; nam me incertum facit. Quia enim nobis imperasti non tantum
+  continentiam, id est, a quibus rebus amorem cohibeamus, verum etiam
+  justitiam, id est, quo eum conferamus, nec te tantum voluisti a nobis,
+  verum etiam proximum diligi, sæpe mihi videor de profectu aut spe proximi
+  delectari, cum bene intelligentis laude delector; et rursus ejus malo
+  contristari, cum eum audio vituperare quod aut ignorat, aut bonum est.
+  Nam et contristor aliquando laudibus meis, cum vel ea laudantur in me, in
+  quibus ipse mihi displiceo; vel etiam bona minora et levia pluris
+  æstimantur quam æstimanda sunt. Sed rursus, unde scio an propterea sic
+  afficior, quia nolo de meipso a me dissentire laudatorem meum; non quia
+  illius utilitate moveor, sed quia eadem bona quæ mihi in me placent,
+  jucundiora mihi sunt cum et alteri placent? Quodammodo enim non ego
+  laudor, cum de me sententia mea non laudatur; quandoquidem aut illa
+  laudantur quæ mihi displicent, aut illa amplius quæ mihi minus placent.
+  Ergone de hoc incertus sum mei?</p>
+
+  <p>62. Ecce in te, Veritas, video non me laudibus meis propter me, sed
+  propter proximi utilitatem moveri oportere<a name="NtA286"
+  href="#Nt286"><sup>[286]</sup></a>. Et utrum ita sim<a
+  href="#lv394">*</a> nescio. Minus mihi in hac re notus sum ipse quam tu<a
+  href="#lv395">*</a>. Obsecro te, Deus meus, et meipsum mihi indica, ut
+  confitear oraturis pro me fratribus meis quod in <!-- Page 200 --><span
+  class="pagenum"><a name="page200"></a>{200}</span>me saucium comperero.
+  Iterum me diligentius interrogem. Si utilitate proximi moveor in laudibus
+  meis, cur minus moveor, si quisquam alius injuste vituperetur, quam si
+  ego? cur ea contumelia magis mordeor quæ in me, quam quæ in alium eadem
+  iniquitate coram me jacitur? An et hoc nescio? Etiamne id restat ut <span
+  class="sidenotel">Gal. 6, 3.</span><i>ipse me seducam</i>, et verum non
+  faciam coram te in corde et lingua mea? Insaniam istam, Domine, longe fac
+  a me, <span class="sidenotel">Ps. 140, 5.</span><i>ne oleum peccatoris
+  mihi sit os meum ad impinguandum caput meum</i>. <span
+  class="sidenotel">Ps. 108, 22.</span><i>Egenus et pauper sum ego</i>, et
+  melior in occulto gemitu displicens mihi, et quærens misericordiam tuam,
+  donec reficiatur defectus meus, et perficiatur usque in pacem quam nescit
+  arrogantis oculus.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_38"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.</div>
+  <p>63. Sermo autem ore procedens, et facta quæ innotescunt hominibus,
+  habent tentationem periculosissimam ab amore laudis, qui ad privatam
+  quamdam excellentiam contrahit emendicata suffragia; tentat<a
+  href="#lv396">*</a> et cum a me in me arguitur, eo ipso quo arguitur; et
+  sæpe de ipso vanæ gloriæ contemptu vanius gloriatur: ideoque non jam de
+  ipso contemptu<a href="#lv397">*</a> gloriæ gloriatur; non enim eam
+  contemnit, cum gloriatur.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_39"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXIX. Amoris proprii vis et natura.</div>
+  <p>64. Intus etiam intus est aliud in eodem genere tentationis malum
+  inanescunt qui placent sibi de se, quamvis aliis vel non placeant<a
+  href="#lv398">*</a>, vel displiceant, nec placere affectent cæteris. Sed
+  sibi placentes multum tibi displicent, non tantum de non bonis quasi
+  bonis, verum etiam de bonis tuis quasi suis<a name="NtA287"
+  href="#Nt287"><sup>[287]</sup></a>; aut etiam sicut de tuis, sed tanquam
+  ex meritis suis; aut etiam sicut ex tua gratia<a href="#lv399">*</a>, non
+  tamen socialiter gaudentes, sed aliis invidentes eam<a
+  href="#lv400">*</a>. In his omnibus atque hujuscemodi periculis et
+  laboribus, vides tremorem cordis mei; sed et vulnera mea magis subinde a
+  te sanari, quam mihi non infligi sentio.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_40"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XL. Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit.</div>
+  <p>65. Ubi non mecum ambulasti, Veritas, docens quid caveam et quid
+  appetam, cum ad te referrem inferiora visa mea quæ potui, teque
+  consulerem? Lustravi mundum foris sensu quo potui, et attendi vitam
+  corporis mei de me, sensusque ipsos meos. Inde ingressus sum in recessus
+  memoriæ meæ, multiplices amplitudines plenas miris modis copiarum <!--
+  Page 201 --><span class="pagenum"><a
+  name="page201"></a>{201}</span>innumerabilium; et consideravi, et expavi,
+  et nihil eorum discernere potui sine te, et nihil eorum esse te inveni.
+  Nec ego ipse inventor qui peragravi omnia, et distinguere et pro suis
+  quæque dignitatibus æstimare conatus sum, excipiens alia nuntiantibus
+  sensibus, et interrogans alia mecum commixta sentiens, ipsosque nuntios
+  dignoscens atque dinumerans, jamque in memoriæ<a href="#lv401">*</a>
+  latis opibus alia pertractans, alia recondens, alia eruens. Nec ego ipse
+  cum hæc agerem, id est vis mea qua id agebam, nec ipsa eras tu, quia lux
+  es tu permanens quam de omnibus consulebam an essent, quid essent, quanti
+  pendenda essent: et audiebam docentem ac jubentem. Et sæpe istud facio;
+  hoc me delectat, et ab actionibus necessitatis quantum relaxari possum,
+  ad istam voluptatem refugio. Neque in his omnibus, quæ percurro consulens
+  te, invenio tutum locum animæ meæ nisi in te, quo colligantur sparsa
+  mea<a name="NtA288" href="#Nt288"><sup>[288]</sup></a>, nec a te quidquam
+  recedat ex me. Et aliquando intromittis me in affectum multum inusitatum
+  introrsus ad nescio quam dulcedinem, quæ si perficiatur in me, nescio
+  quid erit quod vita ista non erit. Sed recido in hæc ærumnosis
+  ponderibus, et resorbeor solitis, et teneor, et multum fleo, sed multum
+  teneor. Tantum consuetudinis sarcina degravat<a href="#lv402">*</a>! Hic
+  esse valeo, nec volo; illic volo, nec valeo; miser utrobique.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_41"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XLI. Triplex cupiditas.</div>
+  <p>66. Ideoque consideravi languores peccatorum meorum in cupiditate
+  triplici; et dexteram tuam invocavi ad salutem meam. Vidi enim splendorem
+  tuum corde saucio, et repercussusdixi: "Quis illuc potest? <span
+  class="sidenotel">Ps. 30, 23.</span><i>Projectus sum a facie oculorum
+  tuorum.</i>" Tu es Veritas super omnia præsidens: at ego per avaritiam<a
+  name="NtA289" href="#Nt289"><sup>[289]</sup></a> meam non amittere te
+  volui, sed volui tecum possidere mendacium; sicut nemo vult ita falsum
+  dicere, ut nesciat ipse quid verum sit. Itaque amisi te, quia non
+  dignaris cum mendacio possideri.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_42"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XLII. Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores infeliciter recurrerunt.</div>
+  <p>67. Quem invenirem qui me reconciliaret tibi? Ambiendum<a
+  href="#lv403">*</a> mihi fuit ad Angelos? Qua prece? quibus sacramentis?
+  Multi conantes ad te redire, neque per seipsos valentes, sicut audio,
+  tentaverunt hæc, et inciderunt in desiderium</p>
+
+<p><!-- Page 202 --><span class="pagenum"><a name="page202"></a>{202}</span></p>
+
+  <p>curiosarum visionum, et digni habiti sunt illusionibus. Elati enim te
+  quærebant doctrinæ fastu, exerentes potius quam tundentes pectora, et
+  adduxerunt sibi per similitudinem cordis sui conspirantes et socias
+  superbiæ suæ <span class="sidenotel">Eph. 2, 2.</span><i>potestates aeris
+  hujus</i>, a quibus per potentias magicas deciperentur, quærentes
+  mediatorem per quem purgarentur, et non erat. <span class="sidenotel">2
+  Cor. 11, 14.</span><i>Diabolus</i> enim erat <i>transfigurans se in
+  Angelum lucis</i>. Et<a href="#lv404">*</a> multum illexit superbam
+  carnem, quod carneo corpore ipse non esset. Erant enim illi mortales et
+  peccatores; tu autem, Domine, cui reconciliari superbe quærebant,
+  immortalis et sine peccato. <span class="sidenotel">1 Tim. 2,
+  5.</span><i>Mediator</i> autem <i>inter Deum et homines</i>, oportebat ut
+  haberet aliquid simile Deo, aliquid simile hominibus: ne in utroque
+  hominibus similis, longe esset a Deo; aut in utroque Deo similis, longe
+  esset ab hominibus, atque ita mediator non esset. Fallax itaque ille
+  mediator, quo per secreta judicia tua, superbia mereretur illudi, unum
+  cum hominibus habet, id est peccatum; aliud videri vult habere cum Deo,
+  ut quia carnis mortalitate<a name="NtA290"
+  href="#Nt290"><sup>[290]</sup></a> non tegitur, pro immortali se
+  ostentet. Sed quia <span class="sidenotel">Rom. 6,
+  20.</span><i>stipendium peccati mors est</i>, hoc habet commune cum
+  hominibus, unde simul damnetur in mortem.</p>
+
+  <p><a name="Cap10_43"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XLIII. Christus verus mediator.</div>
+  <p>68. Verax autem mediator quem secreta tua misericordia demonstrasti
+  humilibus, et misisti ut ejus exemplo etiam ipsam discerent humilitatem,
+  <i>mediator ille Dei et hominum homo Christus Jesus</i>, inter mortales
+  peccatores et immortalem justum apparuit; mortalis cum hominibus, justus
+  cum Deo. Ut quoniam stipendium justitiæ vita et pax est, per justitiam
+  conjunctam Deo evacuaret mortem justificatorum impiorum<a
+  href="#lv405">*</a>, quam cum illis voluit habere communem. Hinc<a
+  href="#lv406">*</a> demonstratus est antiquis sanctis, ut ita ipsi per
+  fidem futuræ passionis ejus, sicut nos per fidem præteritiæ, salvi
+  fierent. Inquantum enim homo, intantum mediator<a name="NtA291"
+  href="#Nt291"><sup>[291]</sup></a>; inquantum autem Verbum, non medius,
+  quia æqualis Deo, et Deus apud Deum, et simul<a href="#lv407">*</a> unus
+  Deus.</p>
+
+  <p>69. Quomodo<a name="NtA292" href="#Nt292"><sup>[292]</sup></a> nos
+  amasti, Pater bone, qui <span class="sidenotel">Rom. 8,
+  32.</span><i>Filio tuo unico <!-- Page 203 --><span class="pagenum"><a
+  name="page203"></a>{203}</span>non pepercisti, sed pro nobis impiis
+  tradidisti eum</i>! <span class="sidenotel">Phil. 2, 6.</span>Quomodo nos
+  amasti pro quibus ille, <i>non rapinam arbitratus esse æqualis tibi,
+  factus est subditus usque ad mortem crucis</i>; unus ille <span
+  class="sidenotel">Ps. 87, 6-8.</span><i>in mortuis liber, <span
+  class="sidenotel">Joh. 10, 18.</span>potestatem habens ponendi animam
+  suam, et potestatem habens iterum sumendi eam</i><a name="NtA293"
+  href="#Nt293"><sup>[293]</sup></a>; pro nobis tibi victor et victima, et
+  ideo victor quia victima; pro nobis tibi sacerdos et sacrificium, et ideo
+  sacerdos quia sacrificium; faciens tibi nos de servis filios, de te
+  nascendo, nobis serviendo! Merito mihi spes valida in illo est, quod
+  <span class="sidenotel">Rom. 8, 34.</span><i>sanabis omnes languores
+  meos</i>, per eum qui <i>sedet ad dexteram tuam et te interpellat pro
+  nobis</i>; alioquin desperarem. Multi enim et magni sunt iidem languores
+  mei, multi sunt et magni; sed amplior est medicina tua. Potuimus putare
+  Verbum tuum remotum esse a conjunctione hominis, et desperare de nobis,
+  nisi <span class="sidenotel">Joh. 1, 14.</span><i>caro fieret et
+  habitaret in nobis</i>.</p>
+
+  <p>70. Conterritus peccatis meis et mole miseriæ meæ, agitaveram<a
+  href="#lv408">*</a> corde meditatusque fueram fugam in solitudinem; sed
+  prohibuisti me, et confirmasti me, dicens: <span class="sidenotel">2 Cor.
+  5, 15.</span><i>Ideo Christus pro omnibus mortuus est, ut qui vivunt, jam
+  non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est</i>. Ecce, Domine,
+  jacto in te curam meam ut vivam, et <span class="sidenotel">Ps. 118,
+  18.</span><i>considerabo mirabilia de lege tua</i>. Tu scis imperitiam
+  meam et infirmitatem meam: doce me, et sana me. Ille tuus Unicus <span
+  class="sidenotel">Col. 2, 3.</span><i>in quo sunt omnes thesauri
+  sapientiæ et scientiæ absconditi</i>, redemit me sanguine suo. Non
+  calumnientur mihi superbi: quoniam cogito pretium meum, et manduco, et
+  bibo, et erogo; et <i>pauper</i> cupio saturari ex eo, inter illos qui
+  <span class="sidenotel">Ps. 21, 27.</span><i>edunt et saturantur</i>, et
+  <i>laudant Deum qui requirunt eum</i>.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Hic ubi vitæ præteritæ enarrationem abrumpit Aug., haud inutile erit
+  adponere, quid hæreticis responderit, auctoritatem ejus in fidei
+  defensione elevantibus, propter ea, quæ nondum fidelis commiserit. Ii
+  vero præcipue fuerunt <!-- Page 204 --><span class="pagenum"><a
+  name="page204"></a>{204}</span>Donatistæ. His præclare coram populo
+  respondit. (Serm. 3. in Ps. 36. §. 19) "Loquantur ergo adversus nos
+  quidquid volunt: nos diligemus illos et nolentes. Novimus enim, Fratres,
+  novimus linguas eorum; propter quas eis non irascamur, patienter ferte
+  nobiscum. Vident enim in caussa se nihil habere, et linguas convertunt in
+  nos; et incipiunt de nobis dicere mala, multa quæ sciunt, multa quæ
+  nesciunt. Quæ sciunt, præterita nostra sunt. Fuimus enim aliquando, sicut
+  dicit Apostolus, "stulti et increduli, et ad omne opus bonum reprobi." In
+  errore perverso desipientes et insanientes fuimus, non negamus; et
+  quantum præteritum nostrum non negamus, tanto magis Deum qui nobis
+  ignovit, laudamus. Quid ergo hæretice dimittis caussam, et is ad hominem?
+  Quid enim ego sum? Quid sum? Numquid Catholica ego sum? Numquid hereditas
+  Christi diffusa per gentes ego sum? Sufficit mihi ut in ea sim. Vituperas
+  mala mea præterita, quid magnum facis? Severior sum ego in mala mea quam
+  tu: quod tu vituperasti, ego <span class="correction" title="Original reads 'damnari', corrected by errata."
+  >damnavi</span>. Utinam velles imitari, ut et error tuus fieret aliquando
+  præteritus. Ista sunt mala præterita, quæ noverunt, maxime in ista
+  civitate. Hic enim male viximus, quod ego confiteor: et quantum gaudeo de
+  gratia Dei, tantum de meis præteritis quid dicam&mdash;Doleo? Dolorem, si
+  adhuc essem. Sed quid dicam? Gaudeo? Nec hoc possum dicere: utinam enim
+  numquam fuissem. Quidquid tamen fui, in nomine Christi præteritum est.
+  Quod autem modo reprehendunt, non norunt. Sunt quæ adhuc in me
+  reprehendant: sed tamen multum est ad illos ut hæc noverint. Multa enim
+  ago in cogitationibus meis, pugnans adversus malas suggestiones meas, et
+  habens conflictationem diuturnam, et prope continuam cum tentationibus
+  inimici subvertere me volentis. Gemo ad Deum in infirmitate mea; et novit
+  quid parturit cor meum, ille qui novit partum meum. "Mihi autem minimum
+  est, ut a vobis dijudicer, aut ab humano die," ait Apostolus; "sed neque
+  ego meipsum judico." Melius enim me ego novi quam illi, sed melius Deus
+  quam ego. Non ergo vobis insultent de nobis, non, faciat Christus. Dicunt
+  enim, Et qui sunt? et unde sunt? malos hic illos novimus, ubi baptizati
+  sunt? Si nos bene noverunt, sciunt quia et navigavimus aliquando; sciunt
+  quia et peregrinati sumus; sciunt quia alii ivimus, et alii redivimus.
+  Non hic baptizati sumus; sed ubi baptizati sumus, Ecclesia est nota
+  universo orbi terrarum. Et multi fratres nostri sunt, qui et norunt quia
+  baptizati sumus, et nobiscum baptizati sunt. Facile est ergo hoc nosse,
+  si quis fratrum est inde sollicitus.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 205 --><span class="pagenum"><a name="page205"></a>{205}</span></p>
+
+<h3>LIBER UNDECIMUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia
+  Divina exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo
+  laudaturus, quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non
+  nisi in Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri
+  Geneseos, <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et terram.</i> De his
+  disserens, occurrit obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam
+  c&oelig;lum et terram conderet; et unde ei in mentem venerit tandem
+  aliquando ea facere, cum antea non fecisset." Dum vero iis refellendis
+  insistit, de Tempore copiose et accurate disserit.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap11_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Cur confitemur Deo scienti.</div>
+  <p>1. Numquid, Domine, cum tua sit æternitas, ignoras quæ tibi dico, aut
+  ad tempus vides quod fit in tempore? Cur ergo tibi tot rerum narrationes
+  digero? Non utique ut per me noveris eas, sed affectum meum excito in te,
+  et eorum qui hæc legunt, ut dicamus omnes: <span class="sidenotel">Ps.
+  95, 4.</span><i>Magnus Dominus, et laudabilis valde.</i> Jam dixi, et
+  dicam: amore amoris tui facio istud. Nam et oramus, et tamen Veritas ait:
+  <span class="sidenotel">Mat. 6, 8.</span><i>Novit Pater vester quid vobis
+  opus sit, priusquam petatis ab eo.</i> Affectum ergo nostrum patefacimus
+  in te, confitendo tibi miserias nostras et misericordias tuas super nos,
+  ut liberes nos omnino, quoniam c&oelig;pisti, ut desinamus esse miseri in
+  nobis, et beatificemur in te; quoniam vocasti nos ut simus <span
+  class="sidenotel">Mat. 5, 3-9.</span><i>pauperes spiritu, et mites</i>,
+  et <i>lugentes</i>, et <i>esurientes ac sitientes justitiam</i>, et
+  <i>misericordes</i>, et <i>mundicordes</i>, et <i>pacifici</i>. Ecce
+  narravi tibi multa quæ potui, et quæ volui; quoniam tu prior voluisti ut
+  confiterer tibi Domino Deo meo, <span class="sidenotel">Ps. 117,
+  1.</span><i>quoniam bonus es, quoniam in sæculum misericordia
+  tua</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.</div>
+  <p>2. Quando autem sufficio lingua calami enuntiare omnia hortamenta tua,
+  et omnes terrores tuos, et consolationes, et gubernationes quibus me
+  perduxisti prædicare verbum, et sacramentum tuum dispensare populo tuo<a
+  name="NtA294" href="#Nt294"><sup>[294]</sup></a>? Et si sufficio</p>
+
+<p><!-- Page 206 --><span class="pagenum"><a name="page206"></a>{206}</span></p>
+
+  <p>hæc enuntiare ex ordine, caro mihi valent stillæ temporum. Et olim
+  inardesco meditari in lege tua, et in ea tibi confiteri scientiam et
+  imperitiam meam, primordia illuminationis tuæ, et reliquias tenebrarum
+  mearum, quousque devoretur a fortitudine infirmitas. Et nolo in aliud
+  horæ diffluant, quas invenio liberas a necessitatibus reficiendi
+  corporis, et intentionis animi, et servitutis quam debemus hominibus, et
+  quam non debemus<a name="NtA295" href="#Nt295"><sup>[295]</sup></a> et
+  tamen reddimus.</p>
+
+  <p>3. Domine Deus meus, intende orationi meæ, et misericordia tua
+  exaudiat desiderium meum; quoniam non mihi soli æstuat, sed usui vult
+  esse fraternæ charitati: et vides in corde meo quia sic est. Sacrificem<a
+  href="#lv409">*</a> tibi famulatum cogitationis et linguæ meæ; et da quod
+  offeram tibi. <span class="sidenotel">Ps. 85, 1.</span><i>Inops</i> enim
+  <i>et pauper sum</i>; <span class="sidenotel">Rom. 10, 12.</span><i>tu
+  dives in omnes invocantes te</i>, qui securus curam nostri geris.
+  <i>Circumcide</i> ab omni temeritate omnique mendacio interiora et
+  exteriora <i>labia mea</i>. Sint castæ deliciæ <!-- Page 207 --><span
+  class="pagenum"><a name="page207"></a>{207}</span>meæ, Scripturæ tuæ; nec
+  fallar in eis, nec fallam ex eis. Domine attende; et miserere, Domine
+  Deus meus, lux cæcorum et virtus infirmorum, statimque lux videntium et
+  virtus fortium; attende animam meam, et audi <span class="sidenotel">Ps.
+  130, 1.</span><i>clamantem de profundo</i>. Nam nisi adsint et in
+  profundo aures tuæ, quo ibimus? quo clamabimus? <span
+  class="sidenotel">Ps. 73, 16.</span><i>Tuus est dies, et tua est nox</i>:
+  ad nutum tuum momenta transvolant. Largire inde spatium meditationibus
+  nostris in <i>abdita legis tuæ</i>, neque adversus pulsantes claudas eam.
+  Neque enim frustra scribi voluisti tot paginarum opaca secreta<a
+  name="NtA296" href="#Nt296"><sup>[296]</sup></a>; aut non habent illæ
+  <span class="sidenotel">Ps. 28, 9.</span><i>silvæ cervos</i><a
+  name="NtA297" href="#Nt297"><sup>[297]</sup></a> suos recipientes se in
+  eas et resumentes, ambulantes et pascentes, recumbentes<a
+  href="#lv410">*</a> et ruminantes<a name="NtA298"
+  href="#Nt298"><sup>[298]</sup></a>. O Domine, <i>perfice</i> me, et
+  <i>revela</i> mihi <i>eas</i>. Ecce vox tua gaudium meum, vox tua super
+  affluentiam voluptatum<a href="#lv411">*</a>. Da quod amo: amo enim; et
+  hoc tu dedisti. Ne dona tua deseras, nec herbam tuam spernas sitientem.
+  Confitear tibi quidquid invenero in Libris tuis; et <i>audiam vocem
+  laudis</i> et te bibam, et <span class="sidenotel">Ps. 25,
+  7.</span><i>considerem mirabilia de lege tua</i>, ab usque <span
+  class="sidenotel">Ps. 118, 18.</span><i>principio in quo fecisti
+  c&oelig;lum et terram</i>, usque ad regnum tecum perpetuum sanctæ
+  civitatis tuæ.</p>
+
+  <p>4. Domine, miserere mei, et exaudi desiderium meum. Puto enim quod non
+  sit de terra, non de auro et argento et de lapidibus, aut decoris
+  vestibus, aut honoribus et potestatibus, aut voluptatibus carnis, neque
+  de necessariis corpori et huic vitæ peregrinationis nostræ, quæ omnia
+  nobis <span class="sidenotel">Mat. 6, 33.</span><i>apponuntur quærentibus
+  regnum et justitiam tuam</i>. Vide, Domine Deus, meus, unde sit
+  desiderium meum. <span class="sidenotel">Ps. 118,
+  85.</span><i>Narraverunt mihi injusti delectationes, sed non sicut lex
+  tua, Domine.</i> Ecce unde est desiderium meum. Vide, Pater, aspice, et
+  vide, et approba; et placeat in conspectu misericordiæ tuæ invenire me
+  gratiam ante te, ut aperiantur pulsanti mihi interiora sermonum tuorum.
+  Obsecro per Dominum nostrum Jesum Christum filium tuum, <span
+  class="sidenotel">Ps. 79, 18.</span><i>virum dexteræ tuæ, filium hominis,
+  quem confirmasti tibi</i> mediatorem tuum et nostrum; per quem nos
+  quæsisti <!-- Page 208 --><span class="pagenum"><a
+  name="page208"></a>{208}</span>non quærentes te, quæsisti autem ut
+  quæreremus te; <span class="sidenotel">Joh. 1, 3.</span><i>Verbum tuum
+  per quod fecisti omnia</i>, in quibus et me; Unicum tuum per quem vocasti
+  in adoptionem populum credentium, in quo et me: per eum te obsecro <span
+  class="sidenotel">Rom. 8, 34.</span><i>qui sedet ad dexteram tuam et te
+  interpellat pro nobis, <span class="sidenotel">Col. 2, 3.</span>in quo
+  sunt omnes thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi</i>. Ipsos<a
+  href="#lv412">*</a> quæro in Libris tuis. <span class="sidenotel">Joh. 5,
+  46.</span><i>Moyses de illo scripsit</i>: hoc ipse ait; hoc Veritas
+  ait.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Quæ scripsit Moyses de creatione c&oelig;li et terræ, intelligere non potest nisi donante Deo.</div>
+  <p>5. Audiam et intelligam quomodo <span class="sidenotel">Gen. 1,
+  1.</span><i>in principio fecisti c&oelig;lum et terram</i>. Scripsit hoc
+  Moyses, scripsit et abiit, transivit hinc a te ad te<a
+  href="#lv413">*</a>; neque nunc ante me est. Nam si esset, tenerem eum,
+  et rogarem eum, et per te obsecrarem ut mihi ista panderet; et præberem
+  aures corporis mei sonis erumpentibus ex ore ejus. Et si Hebræa voce
+  loqueretur, frustra pulsaret sensum meum, nec inde mentem meam quidquam
+  tangeret; si autem Latine, scirem quid diceret. Sed unde scirem an verum
+  diceret? Quod si et hoc scirem, num ab illo scirem? Intus utique mihi,
+  intus in domicilio cogitationis, nec Hebræa, nec Græca, nec Latina, nec
+  barbara veritas, sine oris et linguæ organis, sine strepitu syllabarum
+  diceret, Verum dicit: et ego statim certus confidenter illi homini tuo
+  dicerem, Verum dicis. Cum ergo illum interrogare non possim, te, te quo
+  plenus vera dixit, Veritas, rogo; te, Deus meus, rogo parce peccatis
+  meis; et qui illi servo tuo dedisti hæc dicere da et mihi hæc
+  intelligere.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Creatura clamat creatorem Deum.</div>
+  <p>6. Ecce sunt c&oelig;lum et terra: clamant quod facta sint; mutantur
+  enim atque variantur. Quidquid autem factum non est et tamen est, non est
+  in eo<a href="#lv414">*</a> quidquam quod ante non erat, quod est mutari
+  atque variari<a name="NtA299" href="#Nt299"><sup>[299]</sup></a>. Clamant
+  etiam quod seipsa non fecerint: Ideo sumus, quia facta sumus; non ergo
+  eramus antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est
+  ipsa evidentia. Tu ergo, Domine, fecisti ea qui pulcher es, pulchra sunt
+  enim; qui bonus es, bona sunt enim; qui es, sunt enim. Nec ita pulchra
+  sunt, nec ita bona sunt nec ita sunt, sicut tu, conditor eorum; cui<a
+  href="#lv415">*</a> comparata, nec pulchra sunt, nec bona sunt, nec sunt.
+  Scimus hæc, gratias tibi. Et scientia nostra scientiæ tuæ comparata,
+  ignorantia est.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Ex nihilo conditus mundus.</div>
+  <p>7. Quomodo autem <i>fecisti c&oelig;lum et terram</i><a
+  href="#lv416">*</a>, et quae machina tam grandis operationis tuæ? Non
+  enim sicut homo <!-- Page 209 --><span class="pagenum"><a
+  name="page209"></a>{209}</span>artifex formans corpus de corpore,
+  arbitratu animæ valentis imponere utcumque speciem quam cernit in
+  semetipsa interno oculo<a name="NtA300"
+  href="#Nt300"><sup>[300]</sup></a>. Et unde hoc valeret, nisi quia tu
+  fecisti eam? Et imponit speciem jam existenti et habenti ut esset; veluti
+  terræ, aut lapidi, aut ligno, aut auro, aut id genus rerum cuilibet. Et
+  unde ista essent, nisi tu instituisses ea? Tu fabro corpus, tu animum
+  membris imperitantem fecisti; tu materiam unde facit aliquid; tu ingenium
+  quo artem capiat, et videat intus quid faciat foris; tu sensum corporis
+  quo interprete trajiciat ab animo ad materiam id quod facit, et renuntiet
+  animo quid factum sit; ut ille intus consulat præsidentem sibi veritatem,
+  an bene factum sit. Te laudant<a href="#lv417">*</a> hæc omnia creatorem
+  omnium: sed tu quomodo facis ea? quomodo <i>fecisti</i>, Deus,
+  <i>c&oelig;lum et terram</i>? Non utique in c&oelig;lo neque in terra
+  <i>fecisti c&oelig;lum et terram</i>; neque in aere aut in aquis, quoniam
+  et hæc pertinent ad c&oelig;lum et terram: neque in universo mundo
+  fecisti universum mundum, quia non erat ubi fieret antequam fieret ut
+  esset. Nec manu tenebas aliquid unde <i>faceres c&oelig;lum et
+  terram</i>; nam unde tibi hoc quod tu non feceras, unde aliquid faceres?
+  Quid enim est, nisi quia tu es? Ergo <span class="sidenotel">Ps. 32, 9.
+  6.</span><i>dixisti, et facta sunt</i>, atque <i>in verbo tuo fecisti
+  ea</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.</div>
+  <p>8. Sed quomodo dixisti? Numquid illo modo quo facta est vox de nube,
+  dicens: <span class="sidenotel">Mat. 3, 17; et 17, 5.</span><i>Hic est
+  filius meus dilectus?</i> Illa enim vox acta atque transacta est,
+  c&oelig;pta et finita. Sonuerunt syllabæ atque transierunt, secunda post
+  primam, tertia post secundam, atque inde ex ordine, donec ultima post
+  cæteras, silentiumque post ultimam. Unde claret atque eminet, quod
+  creaturæ motus expressit eam, serviens æternæ voluntati tuæ ipse
+  temporalis. Et hæc ad tempus facta verba tua nuntiavit auris exterior
+  menti prudenti, cujus auris interior posita est ad æternum Verbum tuum.
+  At illa comparavit hæc verba temporaliter sonantia, cum æterno in
+  silentio Verbo tuo, et dixit: "Aliud est, longe aliud est." Hæc longe
+  infra me sunt; nec sunt, quia fugiunt et prætereunt: <i>Verbum autem
+  Domini</i><a href="#lv418">*</a> mei supra me <i>manet in æternum</i>. Si
+  ergo verbis sonantibus et prætereuntibus dixisti ut <i>fieret c&oelig;lum
+  et terra</i>, atque ita <i>fecisti c&oelig;lum et terram</i>, erat jam
+  creatura corporalis ante c&oelig;lum et terram, cujus motibus
+  temporalibus temporaliter vox illa percurreret. Nullum autem corpus ante
+  c&oelig;lum et terram: <!-- Page 210 --><span class="pagenum"><a
+  name="page210"></a>{210}</span>aut si erat, id certe sine transitoria
+  voce feceras, unde transitoriam vocem faceres qua diceres ut <i>fieret
+  c&oelig;lum et terra</i>. Quidquid enim illud esset unde talis vox
+  fieret, nisi abs te factum esset, omnino non esset. Ut ergo fieret corpus
+  unde verba ista fierent, quo verbo a te dictum est?</p>
+
+  <p><a name="Cap11_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Verbum Dei coæternum Deo.</div>
+  <p>9. Vocas ergo nos ad intelligendum Verbum Deum apud te Deum, quod
+  sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia: neque enim finitur
+  quod dicebatur, et dicitur aliud ut possint dici omnia; sed simul ac
+  sempiterne omnia<a name="NtA301" href="#Nt301"><sup>[301]</sup></a>.
+  Alioquin jam tempus et mutatio, et non vera æternitas, nec vera
+  immortalitas. Hoc novi, Deus meus, et gratias ago. Novi, confiteor tibi,
+  Domine; mecumque novit et benedicit te quisquis ingratus non est certæ
+  veritati. Novimus, Domine, novimus; quoniam inquantum quidquid non est
+  quod erat, et est quod non erat, intantum moritur et oritur. Non ergo
+  quidquam Verbi<a href="#lv419">*</a> tui cedit atque succedit quoniam
+  vere immortale atque æternum est. Et ideo Verbo tibi coæterno, simul et
+  sempiterne<a href="#lv420">*</a> dicis omnia quæ dicis, et fit quidquid
+  dicis ut fiat; nec aliter, quam dicendo, facis: nec tamen simul et
+  sempiterna fiunt omnia quæ dicendo facis.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem.</div>
+  <p>10. Cur quæso, Domine Deus meus? Utcumque video; sed quomodo id
+  eloquar nescio: nisi quia omne quod esse incipit et esse desinit, tunc
+  esse incipit et tunc<a href="#lv421">*</a> desinit, quando debuisse
+  incipere vel desinere in æterna ratione cognoscitur, ubi nec incipit
+  aliquid nec desinit. Ipsum est Verbum tuum, quod et <span
+  class="sidenotel">Joh. 8, 25.</span><i>Principium<a name="NtA302"
+  href="#Nt302"><sup>[302]</sup></a> est quia<a href="#lv422">*</a> et
+  loquitur nobis</i>. Sic in Evangelio per carnem ait; et hoc insonuit
+  foris auribus hominum, ut crederetur, et intus quæreretur, et inveniretur
+  in æterna veritate, ubi omnes discipulos bonus et solus magister docet.
+  Ibi audio vocem tuam, Domine, dicentis<a href="#lv423">*</a> mihi,
+  quoniam ille loquitur nobis qui docet nos. Qui autem non docet nos, etiam
+  si loquitur, non nobis loquitur. Quis porro nos docet, nisi stabilis
+  veritas? Quia et per creaturam <!-- Page 211 --><span class="pagenum"><a
+  name="page211"></a>{211}</span>mutabilem cum admonemur, ad veritatem
+  stabilem ducimur; ubi<a href="#lv424">*</a> vere discimus cum <span
+  class="sidenotel">Joh. 3, 29.</span><i>stamus et audimus eum, et gaudio
+  gaudemus propter vocem sponsi</i>, reddentes nos unde sumus. Et ideo
+  Principium, quia nisi maneret, cum erraremus non esset quo rediremus<a
+  name="NtA303" href="#Nt303"><sup>[303]</sup></a>. Cum autem redimus ab
+  errore, cognoscendo utique redimus; ut autem cognoscamus, docet nos,
+  <i>quia Principium</i> est, et <i>loquitur nobis</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.</div>
+  <p>11. <i>In</i> hoc <i>Principio, fecisti, Deus, c&oelig;lum et
+  terram</i>, in Verbo tuo, in Filio tuo, in Virtute tua, in Sapientia tua,
+  in Veritate tua, miro modo dicens, et miro modo faciens. Quis
+  comprehendet? quis enarrabit? Quid est illud quod interlucet mihi, et
+  percutit cor meum sine læsione; et inhorresco, et inardesco? Inhorresco
+  inquantum dissimilis ei sum; inardesco inquantum similis ei sum.
+  Sapientia, sapientia<a href="#lv425">*</a> ipsa est, quæ interlucet mihi,
+  discindens nubilum meum, quod me rursus cooperit deficientem ab ea,
+  caligine atque aggere p&oelig;narum mearum; quoniam sic <span
+  class="sidenotel">Ps. 30, 11.</span><i>infirmatus est in egestate<a
+  href="#lv426">*</a> vigor meus</i>, ut non sufferam bonum meum, donec tu,
+  Domine, qui <span class="sidenotel">Ps. 102, 3-5.</span><i>propitius
+  factus es omnibus iniquitatibus meis</i>, etiam <i>sanes omnes languores
+  meos</i>; quia et <i>redimes de corruptione vitam meam, et coronabis me
+  in miseratione et misericordia, et satiabis in bonis desiderium meum;
+  quoniam renovabitur juventus mea sicut aquilæ</i>. <i>Spe enim salvi
+  facti sumus</i>, et promissa tua <span class="sidenotel">Rom. 8, 24.
+  25.</span><i>per patientiam exspectamus</i>. Audiat te intus
+  sermocinantem qui potest; ego fidenter ex oraculo tuo clamabo: <span
+  class="sidenotel">Ps. 103, 24.</span><i>Quam magnificata sunt opera tua
+  Domine, omnia in Sapientia fecisti!</i> et illa <i>Principium</i>, et
+  <i>in</i> eo <i>Principio fecisti c&oelig;lum et terram</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam c&oelig;lum et terram conderet.</div>
+  <p>12. Nonne ecce pleni sunt vetustatis suæ qui nobis dicunt: "Quid
+  faciebat Deus antequam faceret c&oelig;lum et terram?" "Si enim vacabat,"
+  inquiunt, "et non operabatur aliquid, non sic semper et deinceps,
+  quemadmodum retro semper cessavit ab opere? Si enim ullus motus in Deo
+  novus exstitit<a href="#lv427">*</a>, et voluntas nova ut creaturam
+  conderet quam nunquam ante condiderat; quomodo iam vera æternitas, ubi
+  oritur voluntas quæ non erat? Neque enim voluntas Dei creatura est, sed
+  ante creaturam; quia non crearetur aliquid, nisi <!-- Page 212 --><span
+  class="pagenum"><a name="page212"></a>{212}</span>creatoris voluntas
+  præcederet. Ad ipsam ergo Dei substantiam pertinet voluntas ejus. Quod si
+  exortum est aliquid in Dei substantia quod prius non erat; non veraciter
+  dicitur æterna illa substantia: si autem voluntas Dei sempiterna erat ut
+  esset creatura; cur non sempiterna et creatura?"</p>
+
+  <p><a name="Cap11_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora.</div>
+  <p>13. Qui hæc dicunt, nondum te intelligunt, o Sapientia Dei, lux
+  mentium; nondum intelligunt, quomodo fiant quæ per te, atque in te fiunt:
+  et conantur æterna sapere; sed adhuc in præteritis et futuris rerum
+  motibus cor eorum volitat, et adhuc vanum est. Quis tenebit illud, et
+  figet illud, ut paululum stet, et paululum rapiat splendorem semper
+  stantis æternitatis, et comparet cum temporibus nunquam stantibus, et
+  videat esse incomparabilem; et videat longum tempus, nisi ex multis
+  prætereuntibus motibus, qui simul extendi non possunt, longum non fieri;
+  non autem præterire<a href="#lv428">*</a> quidquam in æterno, sed totum
+  esse præsens; nullum vero tempus totum esse præsens: et videat omne
+  praeteritum propelli ex futuro, et omne futurum ex præterito consequi; et
+  omne præteritum ac futurum ab eo quod semper est præsens, creari et
+  excurrere? Quis tenebit cor hominis, ut stet, et videat quomodo stans
+  dictet et futura et præterita tempora, nec futura nec præterita
+  æternitas? Numquid manus mea valet hoc, aut manus oris mei per loquelas
+  agit tam grandem rem?</p>
+
+  <p><a name="Cap11_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Deus fecerit ante mundi creationem.</div>
+  <p>14. Ecce respondeo dicenti, "Quid faciebat Deus antequam <i>faceret
+  c&oelig;lum et terram</i>?" respondeo non illud quod quidam respondisse
+  perhibetur joculariter, eludens quæstionis violentiam: "Alta," inquit,
+  "scrutantibus gehennas parabat." Aliud est videre, aliud<a
+  href="#lv429">*</a> ridere; hæc non respondeo. Libentius enim
+  responderim, "Nescio," quod nescio; quam illud unde irridetur qui alta
+  interrogavit, et laudatur qui falsa respondit. Sed dico te, Deus noster,
+  omnis creaturæ creatorem. Et si c&oelig;li et terræ nomine omnis creatura
+  intelligitur; audenter dico, "Antequam <i>faceret Deus c&oelig;lum et
+  terram</i>, non faciebat aliquid: si enim faciebat, quid nisi creaturam
+  faciebat?" Et utinam sic sciam, quidquid utiliter scire cupio,
+  quemadmodum scio quod nulla fiebat creatura<a href="#lv430">*</a>,
+  antequam fieret ulla creatura.</p>
+
+  <p>15. At si cujusquam volatilis sensus vagatur per imagines retro
+  temporum, et te Deum omnipotentem et omnicreantem <!-- Page 213 --><span
+  class="pagenum"><a name="page213"></a>{213}</span>et omnitenentem,
+  c&oelig;li et terræ artificem, ab opere tanto, antequam id faceres, per
+  innumerabilia sæcula cessasse miratur; evigilet atque attendat, quia
+  falsa miratur. Nam unde poterant innumerabilia sæcula præterire, quæ ipse
+  non feceras, cum sis omnium sæculorum auctor et conditor? aut quæ tempora
+  fuissent quæ abs te condita non essent<a name="NtA304"
+  href="#Nt304"><sup>[304]</sup></a>? aut quomodo præterirent, si nunquam
+  fuissent? Cum ergo sis operator omnium temporum, si fuit aliquod tempus
+  antequam <i>faceres c&oelig;lum et terram</i>, cur dicitur quod ab opere
+  cessabas? Idipsum enim tempus tu feceras, nec præterire potuerunt tempora
+  antequam faceres tempora. Si autem ante c&oelig;lum et terram nullum erat
+  tempus, cur quæritur quid tunc faciebas? Non enim erat Tunc, ubi non erat
+  tempus.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.</div>
+  <p>16. Nec tu tempore tempora præcedis, alioquin non omnia tempora
+  præcederes. Sed præcedis omnia præterita celsitudine semper præsentis
+  æternitatis; et superas omnia futura, quia illa futura sunt, et cum
+  venerint, præterita erunt; <span class="sidenotel">Ps. 110,
+  28.</span><i>tu autem idem ipse es, et anni tui non deficiunt</i>. Anni
+  tui nec eunt nec veniunt; isti enim nostri et eunt et veniunt, ut omnes
+  veniant. Anni tui omnes simul stant, quoniam stant; nec euntes a
+  venientibus excluduntur, quia non transeunt: isti autem nostri omnes
+  erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies unus; et dies tuus non
+  quotidie, sed hodie, quia hodiernus tuus non cedit crastino; neque enim
+  succedit hesterno. Hodiernus tuus æternitas<a name="NtA305"
+  href="#Nt305"><sup>[305]</sup></a>; ideo coæternum genuisti, cui dixisti,
+  <span class="sidenotel">Ps. 2, 7; Heb. 5, 5.</span><i>Ego hodie genui
+  te.</i> Omnia tempora tu fecisti, et ante omnia tempora tu es; nec aliquo
+  tempore non erat tempus.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Temporis differentiæ tres.</div>
+  <p>17. Nullo ergo tempore non feceras aliquid, quia ipsum tempus tu
+  feceras. Et nulla tempora tibi coæterna sunt, quia tu permanes: at illa
+  si permanerent, non essent tempora. Quid est enim tempus? Quis hoc facile
+  breviterque explicaverit? Quis hoc, ad verbum de illo proferendum, vel
+  cogitatione comprehenderit? Quid autem familiarius et notius in loquendo
+  commemoramus quam tempus? Et intelligimus utique cum id loquimur,
+  intelligimus etiam cum alio loquente id audimus. Quid est ergo tempus? Si
+  nemo ex me quærat, scio; si quærenti explicare velim nescio: fidenter
+  tamen <!-- Page 214 --><span class="pagenum"><a
+  name="page214"></a>{214}</span>dico scire me, quod si nihil præteriret,
+  non esset præteritum tempus; et si nihil adveniret, non esset futurum
+  tempus; et si nihil esset, non esset præsens tempus. Duo ergo illa
+  tempora, præteritum et futurum quomodo sunt, quando et præteritum jam non
+  est, et futurum nondum est? Præsens autem si semper esset præsens, nec in
+  præteritum transiret; jam non esset tempus, sed æternitas. Si ergo
+  præsens, ut tempus sit, ideo fit quia in præteritum transit; quomodo et
+  hoc esse dicimus, cui causa ut sit, illa est quia non erit; ut scilicet
+  non vere dicamus tempus esse, nisi quia tendit non esse<a
+  href="#lv431">*</a>?</p>
+
+  <p><a name="Cap11_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. Mensura temporis in quo.</div>
+  <p>18. Et tamen dicimus longum tempus, et breve tempus; neque hoc nisi de
+  præterito aut futuro dicimus. Præteritum tempus longum, verbi gratia,
+  vocamus ante centum annos; futurum itidem longum, post centum annos.
+  Breve autem præteritum, sicut puta, dicimus ante decem dies; et breve
+  futurum, post decem dies. Sed quo pacto longum est aut breve, quod non
+  est? Præteritum enim jam non est, et futurum nondum est. Non itaque
+  dicamus, "Longum est;" sed dicamus de præterito, "Longum fuit," et de
+  futuro," Longum erit." Domine meus, lux mea, nonne et hic veritas tua
+  deridebit hominem? Quod enim longum fuit præteritum tempus, cum jam esset
+  præteritum longum fuit, an cum adhuc præsens esset? Tunc enim poterat
+  esse longum, quando erat quod esset longum: præteritum vero jam non erat;
+  unde nec longum esse poterat, quod omnino non erat. Non ergo dicamus,
+  "Longum fuit præteritum tempus;" neque enim inveniemus quid fuerit
+  longum, quando ex quo præteritum est, non est: sed dicamus, "Longum fuit
+  illud præsens tempus;" quia cum præsens esset, longum erat. Nondum enim
+  præterierat ut non esset, et ideo erat quod longum esse posset. Postea
+  vero quam præteriit, simul et longum esse destitit, quod esse
+  destitit.</p>
+
+  <p>19. Videamus ergo, o anima humana, utrum præsens tempus possit esse
+  longum; datum enim tibi est sentire moras atque metiri. Quid respondebis
+  mihi? An centum anni præsentes longum tempus est? Vide prius utrum
+  possint præsentes esse centum anni. Si enim primus eorum annus agitur,
+  ipse præsens est; nonaginta vero et novem futuri sunt, et ideo nondum
+  sunt: si autem secundus annus agitur; jam unus est <!-- Page 215 --><span
+  class="pagenum"><a name="page215"></a>{215}</span>præteritus, alter
+  præsens, cæteri futuri. Atque ita<a href="#lv432">*</a> mediorum
+  quemlibet centenarii hujus numeri annum præsentem posuerimus; ante illum
+  præteriti erunt, post illum futuri: quocirca centum anni præsentes esse
+  non poterunt<a href="#lv433">*</a>. Vide saltem utrum qui agitur unus,
+  ipse sit præsens. Et ejus enim si primus agitur mensis, futuri sunt
+  cæteri; si secundus, jam et primus præteriit, et reliqui nondum sunt.
+  Ergo nec annus qui agitur, totus est præsens; et si non totus est
+  præsens, non est annus præsens. Duodecim enim menses annus est, quorum
+  quilibet unus mensis qui agitur, ipse præsens est; cæteri autem,
+  præteriti aut futuri. Quanquam neque mensis qui agitur, præsens est, sed
+  unus dies: si primus, futuris cæteris; si novissimus, præteritis cæteris;
+  si mediorum quilibet, inter præteritos et futuros.</p>
+
+  <p>20. Ecce præsens tempus quod solum inveniebamus longum appellandum,
+  vix ad unius diei spatium contractum est. Sed discutiamus etiam ipsum,
+  quia nec unus dies totus est præsens. Nocturnis enim et diurnis horis
+  omnibus viginti quatuor expletur, quarum prima cæteras futuras habet,
+  novissima præteritas; aliqua vero interjectarum ante se præteritas, post
+  se futuras. Et ipsa una hora fugitivis particulis agitur; quidquid ejus
+  avolavit, præteritum est; quidquid ei<a href="#lv434">*</a> restat,
+  futurum. Si quid intelligitur temporis, quod in nullas jam vel in
+  minutissimas momentorum partes dividi possit, id solum est quod præsens
+  dicatur. Quod tamen ita raptim a futuro in præteritum transvolat, ut
+  nulla morula extendatur. Nam si extenditur, dividitur in præteritum et
+  futurum: præsens autem nullum habet spatium. Ubi est ergo tempus quod
+  longum dicamus? An futurum? Non quidem dicimus, "Longum est," quia nondum
+  est quod longum sit; sed dicimus, "Longum erit." Quando igitur erit? Si
+  enim et tunc cum adhuc futurum erit, non erit longum; quia quod sit
+  longum, nondum erit: si autem tunc erit longum cum ex futuro, quod nondum
+  est, esse jam c&oelig;perit, et præsens factum erit, ut possit esse quod
+  longum sit; jam superioribus vocibus clamat præsens tempus, longum se
+  esse non posse.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.</div>
+  <p>21. Et tamen, Domine, sentimus intervalla temporum, et comparamus
+  sibimet, et dicimus alia longiora, et alia breviora. Metimur etiam quanto
+  sit brevius aut longius illud tempus quam illud; et respondemus duplum
+  esse hoc vel triplum, <!-- Page 216 --><span class="pagenum"><a
+  name="page216"></a>{216}</span>illud autem simplum, aut tantum hoc esse
+  quantum illud. Sed prætereuntia metimur tempora cum sentiendo metimur;
+  præterita vero quæ jam non sunt, aut futura quæ nondum sunt, quis metiri
+  potest? nisi forte audebit quis dicere metiri posse quod non est. Cum
+  ergo præterit tempus, sentiri et metiri potest; cum autem præterierit,
+  quoniam non est, non potest.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_17"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVII. Ubi tempus præteritum et futurum.</div>
+  <p>22. Quæro, Pater, non affirmo: Deus meus, præside mihi et rege me.
+  "Quisnam est qui dicat mihi non esse tria tempora, sicut pueri didicimus,
+  puerosque docuimus, præteritum, præsens, et futurum; sed tantum præsens,
+  quoniam illa duo non sunt? An et ipsa sunt, sed ex aliquo procedit
+  occulto, cum ex futuro fit præsens; et in aliquod recedit occultum, cum
+  ex præsenti fit præteritum? Nam ubi ea viderunt qui futura cecinerunt, si
+  nondum sunt? Neque enim potest videri id quod non est. Et qui narrant
+  præterita, non utique narrarent<a href="#lv435">*</a>, si animo illa non
+  cernerent: quæ si nulla essent cerni omnino non possent. Sunt ergo et
+  futura et præterita."</p>
+
+  <p><a name="Cap11_18"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVIII. Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia.</div>
+  <p>23. Sine me, Domine, amplius quærere; spes mea, non conturbetur
+  intentio mea. Si enim sunt futura et præterita, volo scire ubi sint. Quod
+  si nondum valeo, scio tamen ubicumque sunt, non ibi ea futura esse, aut
+  præterita, sed præsentia. Nam si et ibi futura sunt, nondum ibi sunt; si
+  et ibi præterita sunt, jam non ibi sunt. Ubicumque ergo sunt quæcumque
+  sunt, non sunt nisi præsentia. Quanquam præterita cum vera narrantur, ex
+  memoria proferuntur non res ipsæ quæ præterierunt, sed verba concepta ex
+  imaginibus earum, quæ in animo velut vestigia per sensus prætereundo
+  fixerunt. Pueritia quippe mea quæ jam non est, in tempore præterito est
+  quod jam non est, imaginem vero ejus cum eam recolo et narro, in præsenti
+  tempore intueor, quia est adhuc in memoria mea. Utrum similis causa sit
+  etiam prædicendorum futurorum, ut rerum quæ nondum sunt, jam existentes
+  præsentiantur imagines<a href="#lv436">*</a>; confiteor, Deus meus,
+  nescio. Illud sane scio, nos plerumque præmeditari futuras actiones
+  nostras, eamque præmeditationem esse præsentem, actionem autem quam
+  præmeditamur nondum esse, quia futura est; quam cum aggressi fuerimus, et
+  quod præmeditabamur agere c&oelig;perimus, tunc erit illa actio, quia
+  tunc non futura sed præsens est<a href="#lv437">*</a>. <!-- Page 217
+  --><span class="pagenum"><a name="page217"></a>{217}</span></p>
+
+  <p>24. Quoquo modo se itaque habeat arcana præsensio futurorum, videri
+  nisi quod est non potest. Quod autem jam est, non futurum sed præsens
+  est. Cum ergo videri dicuntur futura, non ipsa quæ nondum sunt, id est
+  quæ futura sunt, sed eorum causæ, vel signa forsitan videntur, quæ jam
+  sunt; ideo non futura, sed præsentia sunt jam videntibus, ex quibus
+  futura prædicantur animo concepta. Quæ rursus conceptiones jam sunt, et
+  eas præsentes apud se intuentur qui illa prædicunt. Loquatur mihi aliquod
+  exemplum tanta rerum numerositas. Intueor auroram, oriturum solem
+  prænuntio: quod intueor, præsens est; quod prænuntio, futurum: non sol
+  futurus qui jam est, sed ortus ejus qui nondum est: tamen etiam ortum
+  ipsum nisi animo imaginarer, sicut modo cum id loquor, non eum possem
+  prædicere. Sed nec illa aurora quam in c&oelig;lo video, solis ortus est,
+  quamvis eum præcedat; nec illa imaginatio in animo meo: quæ duo præsentia
+  cernuntur, ut futurus ille ante dicatur. Futura ergo nondum sunt; et si
+  nondum sunt, non sunt: et si non sunt, videri omnino non possunt; sed
+  prædici possunt ex præsentibus, quæ jam sunt, et videntur.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_19"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.</div>
+  <p>25. Tu itaque, regnator creaturæ tuæ, quis est modus quo doces animas
+  ea quæ futura sunt? docuisti enim Prophetas tuos. Quisnam ille modus est
+  quo doces futura, cui futurum quidquam non est; vel potius de futuris
+  doces præsentia? Nam quod non est, nec doceri utique potest. Nimis longe
+  est modus iste ab acie mea; <span class="sidenotel">Ps. <span
+  class="correction" title="Original reads '128', corrected by errata."
+  >138</span>, 6.</span><i>invaluit ex me, non potero ad illum</i>; potero
+  autem ex te, cum dederis tu, <i>dulce lumen</i> occultorum<a
+  href="#lv438">*</a> <i>oculorum meorum</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_20"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XX. Differentiæ temporis quomodo nominandæ.</div>
+  <p>26. Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt, nec præterita.
+  Nec proprie dicitur, Tempora sunt tria; præteritum, præsens et futurum:
+  sed fortasse proprie diceretur, Tempora sunt tria; præsens de præteritis,
+  præsens de præsentibus, præsens de futuris. Sunt enim hæc in anima tria
+  quædam, et alibi ea non video; præsens de præteritis memoria, præsens de
+  præsentibus contuitus, præsens de futuris exspectatio. Si hæc permittimur
+  dicere, tria tempora video, fateorque<a href="#lv439">*</a> tria sunt.
+  Dicatur etiam, Tempora sunt tria, præteritum, præsens et futurum; sicut
+  abutitur consuetudo, dicatur: ecce non curo, nec resisto, nec reprehendo;
+  dum tamen intelligatur quod dicitur, neque id quod futurum est, <!-- Page
+  218 --><span class="pagenum"><a name="page218"></a>{218}</span>esse jam,
+  neque id quod præteritum est. Pauca sunt enim quæ proprie loquimur, plura
+  non proprie; sed agnoscitur quid velimus.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_21"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXI. Quomodo tempus liceat metiri.</div>
+  <p>27. Dixi ergo paulo ante, prætereuntia tempora metimur, ut possimus
+  dicere duplum esse hoc temporis ad illud simplum, aut tantum hoc quantum
+  illud, et si quid aliud de partibus temporum possumus renuntiare
+  metiendo. Quocirca, ut dicebam, prætereuntia metimur tempora. Et si quis
+  mihi dicat, "Unde scis?" respondeam, "Scio quia metimur, nec metiri quæ
+  non sunt possumus, et non sunt præterita vel futura. Præsens vero tempus
+  quomodo metimur, quando non habet spatium? Metitur ergo cum præterit, cum
+  autem præterierit, non metitur<a href="#lv440">*</a>; quid enim metiatur,
+  non erit. Sed unde et qua et quo præterit, cum metitur? Unde, nisi ex
+  futuro? qua, nisi per præsens? quo, nisi in præteritum? Ex illo ergo quod
+  nondum est, per illud quod spatio caret, in illud quod jam non est. Quid
+  autem metimur, nisi tempus in aliquo spatio? Neque enim dicimus simpla,
+  et dupla, et tripla, et æqualia, et si quid hoc modo in tempore dicimus,
+  nisi spatia temporum. In quo ergo spatio metimur tempus præteriens? Utrum
+  in futuro, unde præterit? Sed quod nondum est, non metimur. An in
+  præsenti, qua præterit? Sed nullum spatium non metimur. An in præterito,
+  quo præterit? Sed quod jam non est, non metimur.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_22"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXII. Petit ænigmatis istius solutionem a Deo.</div>
+  <p>28. Exarsit animus meus nosse istud implicatissimum ænigma. Noli
+  claudere, Domine Deus meus bone Pater, per Christum obsecro, noli
+  claudere desiderio meo ista, et usitata et abdita, quominus in ea
+  penetret, et dilucescant allucente misericordia tua, Domine. Quem
+  percunctabor de his? et cui fructuosius confitebor<a href="#lv441">*</a>
+  imperitiam meam, nisi tibi cui non sunt molesta studia mea, flammantia
+  vehementer in Scripturas tuas? Da quod amo: amo enim, et hoc tu dedisti.
+  Da, Pater, qui vere<a href="#lv442">*</a> <span class="sidenotel">Mat. 7,
+  11.</span><i>nosti data bona dare filiis tuis</i>. Da, quoniam suscepi
+  cognoscere<a href="#lv443">*</a>, <span class="sidenotel">Ps. 72,
+  16.</span><i>et labor est ante me</i>, donec aperias. Per Christum
+  obsecro, in nomine ejus Sancti sanctorum, nemo mihi obstrepat. Et <span
+  class="sidenotel">Ps. 115, 1.</span><i>ego credidi, propter quod et
+  loquor</i>. Hæc est spes mea; ad hanc vivo<a href="#lv444">*</a> ut <span
+  class="sidenotel">Ps. 26, 4.</span><i>contempler delectationem
+  Domini</i>. Ecce <span class="sidenotel">Ps. 38, 6.</span><i>veteres
+  posuisti dies meos</i>, et transeunt; et quomodo, nescio. Et dicimus,
+  Tempus et tempus, tempora et tempora; Quamdiu dixit hoc ille, quamdiu
+  fecit hoc ille; <!-- Page 219 --><span class="pagenum"><a
+  name="page219"></a>{219}</span>et, Quam longo tempore illud non vidi! et,
+  Duplum temporis habet hæc syllaba ad illam simplam brevem. Dicimus hæc,
+  et audimus hæc; et intelligimur, et intelligimus. Manifestissima et
+  usitatissima sunt; et eadem rursus nimis latent, et nova est inventio
+  eorum.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_23"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIII. Quid sit tempus.</div>
+  <p>29. Audivi a quodam homine docto, quod solis et lunæ ac siderum motus,
+  ipsa sint tempora; et nil annui<a href="#lv445">*</a>. Cur enim non
+  potius omnium corporum motus sint tempora? An vero si cessarent
+  c&oelig;li lumina, et moveretur rota figuli, non esset tempus quo
+  metiremur eos gyros, et diceremus aut æqualibus morulis agi; aut si alias
+  tardius, alias velocius moveretur, alios magis diuturnos esse, alios
+  minus? Aut cum hoc diceremus, non et nos in tempore loqueremur, aut
+  essent in verbis nostris aliæ longæ syllabæ, aliæ breves, nisi quia illæ
+  longiore tempore sonuissent, istæ breviore? Deus, dona hominibus videre
+  in parvo communes notitias rerum parvarum atque magnarum. <span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 14.</span><i>Sunt et sidera et luminaria
+  c&oelig;li in signis, et in temporibus, et in annis, et in diebus</i>:
+  sunt vero; sed nec ego dixerim circuitum illius ligneolæ<a
+  href="#lv446">*</a> rotæ diem esse, nec tamen ideo tempus non esse ille
+  dixerit.</p>
+
+  <p>30. Ego scire cupio vim naturamque temporis, quo metimur corporum
+  motus, et dicimus illum motum, verbi gratia, tempore duplo esse
+  diuturniorem quam istum. Nam quæro, quoniam dies dicitur, non tantum mora
+  solis super terram, secundum quod aliud est dies, aliud nox, sed etiam
+  totius<a href="#lv447">*</a> ejus circuitus ab oriente usque ad orientem,
+  secundum quod dicimus, 'Tot dies transierunt;' cum suis enim noctibus
+  dicuntur tot dies, nec extra reputantur spatia noctium: quoniam ergo dies
+  expletur motu solis, atque circuitu ab oriente usque ad orientem; quæro
+  utrum motus ipse sit dies, an mora ipsa quanta peragitur, an utrumque. Si
+  enim primum dies esset; dies ergo esset etiamsi tanto spatio temporis sol
+  cursum illum peregisset, quantum est horæ unius. Si secundum; non ergo
+  esset dies, si ab ortu solis usque in ortum alterum, tam brevis mora
+  esset quam est horæ unius; sed vicies et quater circumiret sol ut
+  expleret diem. Si utrumque; nec ille appellaretur dies, si horæ spatio
+  sol totum suum gyrum circumiret; nec ille<a href="#lv448">*</a>, si sole
+  cessante tantum temporis præteriret, quanto peragere sol totum ambitum de
+  mane in mane assolet. Non itaque nunc quæram, quid sit illud quod vocatur
+  dies, sed <!-- Page 220 --><span class="pagenum"><a
+  name="page220"></a>{220}</span>quid sit tempus quo metientes solis
+  circuitum, diceremus eum dimidio spatio temporis peractum minus quam
+  solet, si tanto spatio temporis peractus esset, quanto peraguntur horæ
+  duodecim; et utrumque tempus comparantes diceremus illud simplum, hoc
+  duplum, etiamsi aliquando illo simplo, aliquando isto duplo sol ab
+  oriente usque ad orientem circumiret. Nemo ergo mihi dicat
+  c&oelig;lestium corporum motus esse tempora: quia et cujusdam voto cum
+  sol stetisset; <span class="sidenotel">Jos. 10, 13.</span>ut
+  victoriosum<a href="#lv449">*</a> prælium perageret, sol stabat, sed
+  tempus ibat. Per suum quippe spatium temporis, quod ei sufficeret, illa
+  pugna gesta atque finita est. Video igitur tempus quamdam esse
+  distentionem. Sed video, an videre mihi videor? Tu demonstrabis, Lux,
+  Veritas.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_24"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.</div>
+  <p>31. Jubes ut approbem si quis dicat tempus esse motum corporis? Non
+  jubes. Nam corpus nullum, nisi in tempore, moveri audio: tu dicis. Ipsum
+  autem corporis motum tempus esse non audio: non tu dicis. Cum enim
+  movetur corpus, tempore metior quamdiu moveatur, ex quo moveri incipit
+  donec desinat. Et si non vidi ex quo c&oelig;pit, et perseverat moveri,
+  ut non videam cum desinit; non valeo metiri, nisi forte ex quo videre
+  incipio donec desinam. Quod si diu video, tantummodo longum tempus esse
+  renuntio, non autem quantum sit; quia et quantum cum<a
+  href="#lv450">*</a> dicimus, collatione dicimus; velut, 'Tantum hoc,
+  quantum illud;' aut, 'Duplum hoc ad illud' et si quid aliud isto modo. Si
+  autem notare potuerimus locorum spatia, unde et quo veniat corpus quod
+  movetur, vel partes ejus, si tanquam in torno movetur, possumus dicere
+  quantum sit temporis, ex quo ab illo loco usque ad illum locum motus
+  corporis vel partis ejus effectus est. Cum itaque aliud sit motus
+  corporis, aliud quo metimur quamdiu sit; quis non sentiat quid horum
+  potius tempus dicendum sit? Nam si et<a href="#lv451">*</a> varie corpus
+  aliquando movetur, aliquando stat; non solum motum ejus, sed etiam statum
+  tempore metimur; et dicimus, 'Tantum stetit, quantum motum est;' aut,
+  'Duplo vel triplo stetit, ad id quod motum est;' et si quid aliud nostra
+  dimensio sive comprehenderit sive existimaverit, ut dici solet, plus
+  minus. Non est ergo tempus corporis motus.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_25"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXV. Rursus Deum interpellat.</div>
+  <p>32. Et confiteor tibi, Domine, adhuc ignorare me quid sit tempus; et
+  rursus confiteor tibi, Domine, scire me in tempore <!-- Page 221 --><span
+  class="pagenum"><a name="page221"></a>{221}</span>ista dicere, et diu me
+  jam loqui de tempore, atque id<a href="#lv452">*</a> ipsum diu non esse
+  diu nisi mora temporis. Quomodo igitur hoc scio, quando quid sit tempus
+  nescio? An forte nescio quemadmodum dicam quod scio? Hei mihi qui nescio
+  saltem quid nesciam! Ecce, Deus meus, coram te, quia non mentior; sicut
+  loquor, ita est cor meum. Tu illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus,
+  <span class="sidenotel">Ps. 17, 25.</span><i>illuminabis tenebras
+  meas</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_26"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVI. Quomodo tempus metimur.</div>
+  <p>33. Nonne tibi confitetur anima mea confessione veridica metiri me
+  tempora? Itane, Deus meus, metior, et quid metiar nescio? Metior motum
+  corporis tempore; item<a href="#lv453">*</a> ipsum tempus non metior? An
+  vero corporis motum metirer quamdiu sit, et quamdiu hinc illuc perveniat,
+  nisi tempus in quo movetur metirer? Ipsum ergo tempus unde metior? An
+  tempore breviore metimur longius, sicut spatio cubiti spatium transtri?
+  Sic enim videmur spatio brevis syllabæ metiri spatium longæ syllabæ,
+  atque id duplum dicere. Ita metimur spatia carminum spatiis versuum, et
+  spatia versuum spatiis pedum, et spatia pedum spatiis syllabarum, et
+  spatia longarum spatiis brevium: non in paginis (nam eo modo loca
+  metimur, non tempora), sed cum voces pronuntiando transeunt, et dicimus,
+  'Longum carmen est, nam tot versibus contexitur; longi versus, nam tot
+  pedibus constant; longi pedes, nam tot syllabis tenduntur; longa syllaba
+  est, nam dupla est ad brevem.' Sed neque ita comprehenditur certa mensura
+  temporis; quandoquidem fieri potest, ut ampliori spatio temporis personet
+  versus brevior si productius pronuntietur, quam longior si correptius.
+  Ita carmen, ita pes, ita syllaba. Inde mihi visum est, nihil esse aliud
+  tempus quam distentionem: sed cujus rei, nescio; et mirum si non ipsius
+  animi. Quid enim metior, obsecro, Deus meus, et dico aut indefinite,
+  'Longius est hoc tempus quam illud;' aut etiam definite, 'Duplum est hoc
+  ad illud<a href="#lv454">*</a>?' Tempus metior, scio: sed non metior
+  futurum, quia nondum est; non metior præsens, quia nullo spatio tenditur;
+  non metior præteritum, quia jam non est. Quid ergo metior? An
+  prætereuntia tempora, non præterita? sic enim dixeram.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_27"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.</div>
+  <p>34. Insiste, anime meus, et attende fortiter: Deus adjutor noster;
+  <span class="sidenotel">Ps. 99, 3.</span><i>ipse fecit nos, et non ipsi
+  nos</i>. Attende ubi albescit veritas. Ecce puta<a href="#lv455">*</a>,
+  vox corporis incipit sonare, et sonat, et adhuc sonat, et ecce desinit;
+  jamque silentium est, et vox <!-- Page 222 --><span class="pagenum"><a
+  name="page222"></a>{222}</span>illa præterita est, et non est jam vox.
+  Futura erat antequam sonaret, et non poterat metiri, quia nondum erat, et
+  nunc non potest, quia jam non est. Tunc ergo poterat cum sonabat, quia
+  tunc erat quæ metiri posset. Sed et tunc non stabat; ibat enim et
+  præteribat. An ideo magis poterat? Præteriens enim tendebatur in aliquod
+  spatium temporis quo metiri posset, quoniam præsens nullum habet spatium.
+  Si ergo tunc poterat, ecce puta, altera c&oelig;pit sonare, et adhuc
+  sonat, continuato tenore<a href="#lv456">*</a> sine ulla distinctione:
+  metiamur eam dum sonat; cum enim sonare cessaverit, jam præterita erit,
+  et non erit quæ possit metiri; metiamur plane, et dicamus quanta sit. Sed
+  adhuc sonat, nec metiri potest nisi ab initio sui quo sonare c&oelig;pit,
+  usque ad finem quo desinit. Ipsum quippe intervallum metimur ab aliquo
+  initio usque ad aliquem finem. Quapropter vox quae nondum finita est,
+  metiri non potest, ut dicatur quam longa vel brevis sit; nec dici aut
+  æqualis alicui, aut ad aliquam simpla vel dupla, vel quid aliud. Cum
+  autem finita fuerit, jam non erit. Quo pacto igitur metiri poterit? Et
+  metimur tamen tempora; nec ea quæ nondum sunt, nec ea quæ jam non sunt,
+  nec ea quæ nulla mora extenduntur, nec ea quæ terminos non habent: nec
+  futura ergo nec præterita, nec præsentia, nec prætereuntia tempora
+  metimur; et metimur tamen tempora.</p>
+
+  <p>35. "Deus creator omnium;" versus iste octo syllabarum, brevibus et
+  longis alternat syllabis. Quatuor itaque breves; prima, tertia, quinta,
+  septima, simplæ sunt ad quatuor longas; secundam, quartam, sextam,
+  octavam. Hæ singulæ ad illas singulas duplum habent temporis; pronuntio<a
+  href="#lv457">*</a>, renuntio, et ita est quantum sentitur sensu
+  manifesto. Quantum sensus manifestus est, brevi syllaba longam metior,
+  eamque sentio habere bis tantum. Sed cum altera post alteram sonat, si
+  prior brevis, longa posterior, quomodo tenebo brevem, et quomodo eam
+  longæ metiens applicabo, ut inveniam quod bis tantum habeat; quandoquidem
+  longa sonare non incipit, nisi brevis sonare destiterit? Ipsamque longam
+  num præsentem metior, quando nisi finitam non metior? Ejus autem finitio,
+  præteritio est. Quid ergo est quod metiar? Ubi est, qua<a
+  href="#lv458">*</a> metior, brevis? ubi est longa quam metior? Ambæ
+  sonuerunt, avolaverunt, præterierunt, jam non sunt; et ego metior,
+  fidenterque respondeo, quantum exercitato sensu fiditur, illam <!-- Page
+  223 --><span class="pagenum"><a name="page223"></a>{223}</span>simplam
+  esse, illam duplam, in spatio scilicet temporis. Neque hoc possum, nisi
+  quia præterierunt et finitæ sunt. Non ergo ipsas quæ jam non sunt, sed
+  aliquid in memoria mea metior quod infixum manet.</p>
+
+  <p>36. In te, anime meus, tempora metior; noli mihi obstrepere: quod est,
+  Noli tibi obstrepere turbis affectionum tuarum. In te, inquam, tempora
+  metior; affectionem quam res prætereuntes in te faciunt, et cum illæ
+  præterierint manet, ipsam metior præsentem, non eas<a href="#lv459">*</a>
+  quæ præterierunt ut fieret: ipsam metior, cum tempora metior. Ergo aut
+  ipsa sunt tempora, aut non tempora metior. Quid cum metimur silentia, et
+  dicimus illud silentium tantum tenuisse temporis, quantum illa vox
+  tenuit? Nonne cogitationem tendimus ad mensuram vocis, quasi sonaret, ut
+  aliquid de intervallis silentiorum in spatio temporis renuntiare
+  possimus? Nam et voce atque ore cessante, peragimus cogitando carmina, et
+  versus et quemque sermonem, motionumque dimensiones quaslibet, et de
+  spatiis temporum, quantum illud ad illud sit renuntiamus, non aliter ac
+  si ea sonando diceremus. Si voluerit aliquis edere longiusculam vocem, et
+  constituerit præmeditando quam longa futura sit; egit utique iste spatium
+  temporis in silentio, memoriæque commendans c&oelig;pit edere illam vocem
+  quæ sonat, donec ad propositum terminum perducatur: imo sonuit et
+  sonabit; nam quod ejus jam peractum est, utique sonuit; quod autem
+  restat, sonabit: atque ita peragitur, dum præsens intentio futurum in
+  præteritum trajicit, diminutione futuri crescente præterito, donec
+  consumptione<a href="#lv460">*</a> futuri sit totum præteritum.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_28"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVIII. Animo metimur tempora.</div>
+  <p>37. Sed quomodo minuitur aut consumitur futurum, quod nondum est? aut
+  quomodo crescit præteritum quod jam non est, nisi quia in animo qui illud
+  agit tria sunt? Nam et exspectat et attendit et meminit, ut id quod
+  exspectat, per id quod attendit, transeat in id quod meminerit. Quis
+  igitur negat futura nondum esse? Sed tamen jam est in animo exspectatio
+  futurorum. Et quis negat præterita jam non esse? Sed tamen adhuc est in
+  animo memoria præteritorum. Et quis negat præsens tempus carere spatio,
+  quia in puncto præterit? Sed tamen perdurat attentio per quam pergat<a
+  href="#lv461">*</a> abesse quod aderit. Non igitur longum tempus futurum
+  quod non est, sed longum futurum longa exspectatio futuri est; <!-- Page
+  224 --><span class="pagenum"><a name="page224"></a>{224}</span>neque
+  longum præteritum tempus quod non est, sed longum præteritum longa
+  memoria præteriti est.</p>
+
+  <p><a name="Sec11_38"></a>38. Dicturus sum canticum quod novi: antequam
+  incipiam, in totum exspectatio mea tenditur; cum autem c&oelig;pero,
+  quantum ex illo<a href="#lv462">*</a> in præteritum decerpsero, tenditur
+  in memoria mea: atque distenditur vita hujus actionis mea; in memoriam,
+  propter quod dixi; et in exspectationem, propter quod dicturus sum:
+  præsens tamen adest attentio mea, per quam trajiciatur quod erat futurum
+  ut fiat præteritum. Quod quanto magis agitur et agitur, tanto breviata
+  exspectatione prolongatur memoria; donec tota exspectatio consumatur, cum
+  tota illa actio finita transierit in memoriam. Et quod in toto cantico,
+  hoc in singulis particulis ejus fit, atque in singulis syllabis ejus; hoc
+  in actione longiore, cujus forte particula est illud canticum; hoc in
+  tota vita hominis, cujus partes sunt omnes actiones hominis; hoc in toto
+  sæculo filiorum hominum, cujus partes sunt omnes vitæ hominum.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_29"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.</div>
+  <p>39. Sed quoniam <span class="sidenotel">Ps. 62, 4.</span><i>melior est
+  misericordia tua super vitas</i>, ecce distentio est vita mea, et <i>me
+  suscepit dextera tua</i> in Domino meo mediatore Filio hominis inter te
+  unum et nos multos, in multis per multa, <i>ut</i> per eum <i>apprehendam
+  in quo et apprehensus sum</i>, et a veteribus diebus colligar sequens
+  unum<a name="NtA306" href="#Nt306"><sup>[306]</sup></a> <i>præterita
+  oblitus</i>; non in ea quæ futura et transitura sunt, sed <i>in ea quæ
+  ante sunt</i>, non distentus, sed <i>extentus</i><a href="#lv463">*</a>,
+  non secundum distentionem, sed secundum intentionem <span
+  class="sidenotel">Phil. 3, 13. 14.</span><i>sequor ad palmam supernæ
+  vocationis</i>; ubi <span class="sidenotel">Ps. 25, 7.</span><i>audiam
+  vocem laudis</i> tuæ, et <span class="sidenotel">Ps. 26,
+  4.</span><i>contempler delectationem</i> tuam, nec venientem, nec
+  prætereuntem. Nunc vero anni mei in gemitibus. Et tu solatium meum,
+  Domine, pater meus æternus es: at ego in tempora dissilui<a
+  href="#lv464">*</a>, quorum ordinem nescio; et tumultuosis varietatibus
+  dilaniantur cogitationes meæ, intima viscera animæ meæ, donec in te
+  confluam purgatus et liquidus igne amoris tui.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_30"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi creationem.</div>
+  <p>40. Et stabo atque solidabor in te, in forma mea, veritate tua; nec
+  patiar quæstiones hominum, qui p&oelig;nali morbo plus sitiunt quam
+  capiunt, et dicunt, "Quid faciebat Deus antequam <i>faceret c&oelig;lum
+  et terram</i>? Aut quid ei venit in mentem ut aliquid faceret, cum antea
+  nunquam aliquid fecerit?" Da illis, Domine, bene cogitare quid dicant, et
+  invenire quia non <!-- Page 225 --><span class="pagenum"><a
+  name="page225"></a>{225}</span>dicitur, "Nunquam," ubi non est tempus.
+  Quod<a href="#lv465">*</a> ergo dicitur, "nunquam fecisse," quid aliud
+  dicitur nisi "nullo tempore fecisse?" Videant itaque nullum tempus esse
+  posse sine creatura<a name="NtA307" href="#Nt307"><sup>[307]</sup></a>,
+  et desinant istam <i>vanitatem loqui</i>. <i>Extendantur</i> etiam <i>in
+  ea quæ ante sunt</i>, et intelligant te ante omnia tempora æternum
+  creatorem omnium temporum, neque ulla tempora tibi esse coæterna, nec
+  ullam creaturam, etiam si est aliqua supra tempora.</p>
+
+  <p><a name="Cap11_31"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.</div>
+  <p>41. Domine Deus meus, quis ille sinus est alti secreti tui, et quam
+  longe inde me projecerunt consequentia delictorum meorum? Sana oculos
+  meos, et<a href="#lv466">*</a> congaudeam luci tuæ. Certe si est tam
+  grandi scientia et præscientia pollens animus, cui cuncta præterita et
+  futura ita nota sint, sicut mihi unum canticum notissimum; nimium
+  mirabilis est animus iste, atque ad horrorem stupendus: quippe quem ita
+  non lateat quidquid peractum, et quidquid reliquum sæculorum est;
+  quemadmodum me non latet cantantem illud canticum, quid et quantum ejus
+  abierit ab exordio, quid et quantum restet ad finem. Sed absit ut tu
+  conditor universitatis, conditor animarum et corporum, absit ut ita
+  noveris omnia futura et præterita. Longe tu, longe mirabilius, longeque
+  secretius. Neque enim sicut nota cantantis notumve canticum audientis,
+  exspectatione vocum futurarum et memoria præteritarum variatur affectus,
+  sensusque distenditur; ita tibi aliquid accidit incommutabiliter æterno,
+  hoc est, vere æterno creatori mentium<a name="NtA308"
+  href="#Nt308"><sup>[308]</sup></a>. Sicut ergo nosti in principio
+  c&oelig;lum et terram sine varietate notitiæ tuæ, ita <i>fecisti in
+  principio c&oelig;lum et terram</i> sine distentione<a
+  href="#lv467">*</a> actionis tuæ. Qui intelligit, confiteatur tibi; et
+  qui non intelligit, confiteatur tibi. O quam excelsus es, et humiles
+  corde sunt domus tua! <span class="sidenotel">Ps. 145, 8.</span><i>Tu</i>
+  enim <i>erigis elisos</i>, et non cadunt quorum celsitudo tu es.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 226 --><span class="pagenum"><a name="page226"></a>{226}</span></p>
+
+<h3>LIBER DUODECIMUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, <i>In principio
+  fecit Deus c&oelig;lum et terram</i>; in quo <i>c&oelig;li</i> nomine
+  significari docet creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quæ
+  faciem Dei semper contemplatur; <i>terræ</i> autem vocabulo informem
+  materiam, ex qua rerum corporearum species fuerunt posthac formatæ. Verum
+  alias interpretandi rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex
+  Scripturæ divinæ profunditate sensum multiplicem erui posse et debere,
+  quinimo, quidquid omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis
+  revera contineri, confitetur.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap12_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Difficilis inquisitio veri.</div>
+  <p>1. Multa satagit cor meum, Domine, in hac inopia vitæ meæ, pulsatum
+  verbis sanctæ Scripturæ tuæ: et ideo plerumque in sermone copiosa est
+  egestas humanæ intelligentiæ; quia plus loquitur inquisitio quam
+  inventio, et longior est petitio quam impetratio, et operosior est manus
+  pulsans quam sumens. Tenemus promissum; quis corrumpet illud? <span
+  class="sidenotel">Rom. 8, 31.</span><i>Si Deus pro nobis, quis contra
+  nos? <span class="sidenotel">Mat. 7, 7. 8.</span>Petite, et accipietis;
+  quærite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim qui petit
+  accipit, et quærens invenit, et pulsanti aperietur.</i> Promissa tua
+  sunt; et quis falli timeat, cum promittit Veritas?</p>
+
+  <p><a name="Cap12_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. De duplici c&oelig;lo et terra.</div>
+  <p>2. Confitetur altitudini tuæ humilitas linguæ meæ, quoniam <i>tu
+  fecisti c&oelig;lum et terram</i>; hoc c&oelig;lum quod video, terramque
+  quam calco, unde est hæc terra quam porto, tu fecisti. Sed ubi est
+  c&oelig;lum c&oelig;li, Domine, de quo audivimus in voce Psalmi: <span
+  class="sidenotel">Ps. 113, 16.</span><i>C&oelig;lum c&oelig;li Domino;
+  terram autem dedit filiis hominum?</i> Ubi est c&oelig;lum quod non
+  cernimus, cui terra est hoc omne quod cernimus? Hoc enim totum corporeum,
+  non ubique totum ita accepit<a href="#lv468">*</a> speciem pulchram in
+  novissimis, cujus<a href="#lv469">*</a> fundus est terra nostra; sed ad
+  illud c&oelig;lum c&oelig;li, etiam terræ nostræ c&oelig;lum terra est.
+  Et hoc utrumque magnum corpus non absurde terra est, ad illud nescio
+  quale c&oelig;lum quod Domino est, non filiis hominum.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Quid tenebræ super faciem abyssi.</div>
+  <p>3. Et nimirum hæc <i>terra erat invisibilis et incomposita</i>, et
+  nescio quæ profunditas abyssi super quam non erat lux; quia nulla species
+  erat illi; unde jussisti ut scriberetur, quod <!-- Page 227 --><span
+  class="pagenum"><a name="page227"></a>{227}</span><span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 2.</span><i>tenebræ erant super abyssum</i>;
+  quid aliud quam lucis absentia? Ubi enim lux esset, si esset, nisi
+  superesset eminendo et illustrando? Ubi ergo lux nondum erat, quid erat
+  adesse tenebras, nisi abesse lucem? Super itaque erant tenebræ, quia
+  super lux aberat; sicut sonus ubi non est, silentium est. Et quid est
+  esse ibi silentium, nisi sonum ibi non esse? Nonne tu, Domine, docuisti
+  hanc<a href="#lv470">*</a> animam quæ tibi confitetur? Nonne tu, Domine,
+  docuisti me, quod priusquam istam informem materiam formares atque
+  distingueres, non erat aliquid; non color, non figura, non corpus, non
+  spiritus? Non tamen omnino nihil: erat quædam informitas sine ulla
+  specie.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Quid terra invisibilis et incomposita.</div>
+  <p>4. Quid ergo vocaretur, quo etiam sensu tardioribus utcumque
+  insinuaretur, nisi usitato aliquo vocabulo? Quid autem in omnibus mundi
+  partibus reperiri potest propinquius informitati omnimodæ, quam terra et
+  abyssus? Minus enim speciosa sunt, pro suo gradu infimo, quam cætera
+  superiora perlucida et luculenta omnia. Cur ergo non accipiam
+  informitatem materiæ, quam sine specie feceras, unde speciosum mundum
+  faceres, ita commode hominibus intimatam, ut appellaretur <i>terra
+  invisibilis et incomposita</i>?</p>
+
+  <p><a name="Cap12_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Cur sic apellata videtur materia informis.</div>
+  <p>5. Ut cum in ea<a href="#lv471">*</a> quærit cogitatio quid sensus
+  attingat, et dicit sibi, "Non est intelligibilis forma sicut vita, sicut
+  justitia, quia materies est corporum; neque sensibilis, quoniam quod<a
+  href="#lv472">*</a> videatur et quod sentiatur in invisibili et
+  incomposita non est:" dum sibi hæc dicit humana cogitatio, conetur eam
+  vel nosse ignorando, vel ignorare noscendo.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid modo.</div>
+  <p>6. Ego vero, Domine, si totum confitear<a href="#lv473">*</a> tibi ore
+  meo et calamo meo, quidquid de ista materia docuisti me, cujus antea
+  nomen audiens et non intelligens, narrantibus mihi eis<a name="NtA309"
+  href="#Nt309"><sup>[309]</sup></a> qui non intelligerent, eam cum
+  speciebus innumeris et variis cogitabam; et ideo non eam cogitabam:
+  f&oelig;das et horribiles formas perturbatis ordinibus volvebat animus,
+  sed formas tamen; et informe appellabam, non quod careret forma, sed quod
+  talem haberet, ut, si appareret, insolitum et incongruum aversaretur
+  sensus meus, et conturbaretur infirmitas hominis. Verum autem<a
+  href="#lv474">*</a> illud quod cogitabam, non privatione omnis formæ, sed
+  comparatione formosiorum erat informe: et suadebat vera ratio, ut omnis
+  formæ qualescumque reliquias omnino <!-- Page 228 --><span
+  class="pagenum"><a name="page228"></a>{228}</span>detraherem, si vellem
+  prorsus informe cogitare; et non poteram. Citius enim non esse censebam,
+  quod omni forma privaretur, quam cogitabam quiddam inter formatum et
+  nihil, nec formatum nec nihil, informe prope nihil<a href="#lv475">*</a>.
+  Et cessavit mens mea interrogare hinc spiritum meum plenum imaginibus
+  formatorum corporum, et eas pro arbitrio mutantem atque variantem; et
+  intendi in ipsa corpora, eorumque mutabilitatem altius inspexi, qua
+  desinunt esse quod fuerant, et incipiunt esse quod non erant; eumdemque
+  transitum de forma in formam per informe quiddam fieri suspicatus sum,
+  non per omnino nihil: sed nosse cupiebam, non suspicari. Et si totum tibi
+  confiteatur vox et stilus meus, quidquid de ista quæstione enodasti mihi,
+  quis legentium capere durabit? Nec ideo tamen cessabit cor meum tibi dare
+  honorem et canticum laudis de his quæ dictare non sufficit. Mutabilitas
+  enim rerum mutabilium ipsa capax est formarum omnium in quas mutantur res
+  mutabiles. Et hæc quid est? Numquid animus? numquid corpus? numquid
+  species animi vel corporis? Si dici posset, "Nihil aliquid," et, "Est non
+  est<a href="#lv476">*</a>," hoc eam dicerem; et tamen jam utcumque erat,
+  ut species caperet istas visibiles et compositas.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Deus fecit de nihilo c&oelig;lum, id est Angelos; et terram, id est informem materiam.</div>
+  <p>7. Et unde utcumque erat, nisi esset abs te, a quo sunt omnia
+  inquantumcumque sunt? Sed tanto a te longius, quanto dissimilius; neque
+  enim locis. Itaque tu, Domine, qui non es alias aliud<a
+  href="#lv477">*</a> et alias aliter, sed idipsum<a name="NtA310"
+  href="#Nt310"><sup>[310]</sup></a> et idipsum et idipsum, <span
+  class="sidenotel">Isa. 6, 3.</span><i>Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus
+  Deus omnipotens</i>; in Principio quod est de<a name="NtA311"
+  href="#Nt311"><sup>[311]</sup></a> te, in Sapientia tua quæ nata est de
+  substantia tua, fecisti aliquid et de nihilo. Fecisti enim c&oelig;lum et
+  terram; non de te; nam esset æquale Unigenito tuo, ac per hoc et tibi; et
+  nullo modo justum esset, ut æquale tibi esset, quod de te non esset. Et
+  aliud præter te non erat unde faceres ea, Deus una Trinitas, et trina
+  Unitas: et ideo de nihilo<a href="#lv478">*</a> fecisti c&oelig;lum et
+  terram, magnum quiddam et parvum quiddam; quoniam omnipotens et bonus es
+  ad facienda omnia bona, magnum c&oelig;lum et parvam terram. Tu eras, et
+  aliud nihil unde fecisti c&oelig;lum et terram, duo quædam; unum prope
+  te, alterum prope nihil: unum, quo superior tu esses; alterum, quo
+  inferius nihil esset.</p>
+
+<p><!-- Page 229 --><span class="pagenum"><a name="page229"></a>{229}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap12_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Materia informis ex nihilo: ex hac omnia visibilia.</div>
+  <p>8. Sed illud c&oelig;lum c&oelig;li tibi, Domine; <span
+  class="sidenotel">Ps. 113, 15.</span><i>terra autem quam dedisti filiis
+  hominum</i> cernendam atque tangendam, non erat talis<a
+  href="#lv479">*</a> qualem nunc cernimus et tangimus. Invisibilis enim
+  erat et incomposita, et abyssus erat super quam non erat lux; aut<a
+  href="#lv480">*</a>, <span class="sidenotel">Gen. 1, 2.</span><i>Tenebræ
+  erant super abyssum</i>, id est, magis quam in abysso. Ista quippe
+  abyssus aquarum jam visibilium etiam in profundis suis habet speciei suæ
+  lucem utcumque sensibilem piscibus, et repentibus in suo fundo
+  animantibus: illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino
+  informe erat; jam tamen erat quod formari poterat. Tu enim, Domine,
+  fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam
+  rem, unde faceres magna quæ miramur filii hominum. Valde enim mirabile
+  hoc c&oelig;lum corporeum, quod firmamentum inter aquam et aquam secundo
+  die post conditionem lucis dixisti, <span class="sidenotel">Gen. 1, 6.
+  7.</span><i>Fiat; et sic est factum.</i> Quod firmamentum vocasti
+  c&oelig;lum; sed c&oelig;lum terræ hujus et maris quæ fecisti tertio die,
+  dando speciem visibilem informi materiæ quam fecisti ante omnem diem. Jam
+  enim feceras et c&oelig;lum ante omnem diem, sed c&oelig;lum c&oelig;li
+  hujus; quia <i>in principio feceras c&oelig;lum et terram</i>. Terra
+  autem ipsa quam feceras, informis materies erat, quia <i>invisibilis erat
+  et incomposita, et tenebræ super abyssum</i><a href="#lv481">*</a>: de
+  qua terra invisibili et incomposita, de qua informitate, de quo pene
+  nihilo faceres hæc omnia quibus iste mutabilis mundus constat, et non
+  constat, in quo ipsa mutabilitas apparet in qua sentiri et dinumerari
+  possunt tempora; quia rerum mutationibus fiunt tempora dum variantur et
+  vertuntur species, quarum materies prædicta est terra invisibilis.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio c&oelig;lum et terram.</div>
+  <p>9. Ideoque Spiritus doctor famuli tui, cum te commemorat fecisse <i>in
+  principio c&oelig;lum et terram</i>, tacet de temporibus, silet de
+  diebus. Nimirum enim c&oelig;lum c&oelig;li quod in principio fecisti,
+  creatura est aliqua intellectualis; quanquam nequaquam tibi Trinitati
+  coæterna, particeps tamen æternitatis tuæ, valde mutabilitatem suam præ
+  dulcedine felicissimæ contemplationis tuæ cohibet, et sine ullo lapsu ex
+  quo facta est inhærendo tibi, excedit omnem volubilem vicissitudinem
+  temporum. Ista vero informitas, <i>terra<a href="#lv482">*</a>
+  invisibilis et incomposita</i>, nec ipsa in diebus numerata est. Ubi enim
+  nulla species, nullus ordo; nec venit quidquam, nec præterit: et ubi hoc
+  non fit; non sunt utique dies, nec vicissitudo spatiorum temporalium.
+  <!-- Page 230 --><span class="pagenum"><a
+  name="page230"></a>{230}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap12_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. A Deo cupit edoceri.</div>
+  <p>10. O lumen Veritas, lumen cordis mei, non tenebræ meæ loquantur mihi.
+  Defluxi ad ista et obscuratus sum; sed hinc etiam, hinc adamavi te.
+  Erravi et recordatus sum tui. Audivi vocem tuam post me ut redirem, et
+  vix audivi propter tumultus impacatorum<a name="NtA312"
+  href="#Nt312"><sup>[312]</sup></a><a href="#lv483">*</a>. Et nunc ecce
+  redeo æstuans et anhelans ad fontem tuum. Nemo me prohibeat; hunc bibam,
+  et tunc vivam. Non ego vita mea sim, male vixi ex me, mors mihi fui; et
+  in te revivisco<a href="#lv484">*</a>. Tu me alloquere, tu mihi
+  sermocinare. Credidi Libris tuis, et verba eorum arcana valde.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Quid a Deo didicerit.</div>
+  <p>11. Jam dixisti mihi, Domine, voce forti in aurem<a
+  href="#lv485">*</a> interiorem, quia tu æternus es, <span
+  class="sidenotel">1 Tim. 6, 16.</span><i>solus habeas
+  immortalitatem</i><a name="NtA313" href="#Nt313"><sup>[313]</sup></a>;
+  quoniam ex nulla specie motuve mutaris, nec temporibus variatur voluntas
+  tua; quia non est immortalis voluntas, quæ alia et alia est. Hoc in
+  conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in
+  ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. Item dixisti mihi,
+  Domine, voce forti in aurem interiorem, quod omnes naturas atque
+  substantias quæ non sunt quod tu es, et tamen sunt, tu fecisti; et hoc
+  solum a te non est, quod non est; motusque voluntatis a te, qui es, ad id
+  quod minus est, quia talis motus delictum atque peccatum est<a
+  name="NtA314" href="#Nt314"><sup>[314]</sup></a>; et quod nullius
+  peccatum aut tibi nocet, aut perturbat ordinem imperii tui vel in primo
+  vel in imo<a name="NtA315" href="#Nt315"><sup>[315]</sup></a>. Hoc in
+  conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in
+  ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.</p>
+
+  <p><a name="Sec12_12"></a>12. Item dixisti mihi voce forti in aurem
+  interiorem, quod nec illa creatura tibi coæterna est, cujus voluptas<a
+  href="#lv486">*</a> tu solus es, teque perseverantissima castitate<a
+  name="NtA316" href="#Nt316"><sup>[316]</sup></a> hauriens, mutabilitatem
+  suam nusquam et nunquam exserit<a name="NtA317"
+  href="#Nt317"><sup>[317]</sup></a>, et te sibi semper præsente, ad quem
+  toto affectu se tenet, non habens futurum quod <!-- Page 231 --><span
+  class="pagenum"><a name="page231"></a>{231}</span>exspectet, nec in
+  præteritum trajiciens<a name="NtA318" href="#Nt318"><sup>[318]</sup></a>
+  quod meminerit, nulla vice variatur, nec in tempora ulla distenditur. O
+  beata, si qua ista est, inhærendo beatitudini tuæ; beata sempiterno
+  inhabitatore te, atque illustratore suo! Nec invenio quid libentius
+  appellandum existimem <i>C&oelig;lum c&oelig;li Domino</i>, quam domum
+  tuam, contemplantem delectationem tuam sine ullo defectu egrediendi in
+  aliud; mentem puram, concordissime unam stabilimento pacis sanctorum
+  spirituum<a name="NtA319" href="#Nt319"><sup>[319]</sup></a>, civium
+  civitatis tuæ in c&oelig;lestibus super ista c&oelig;lestia.</p>
+
+  <p>13. Unde intelligat anima cujus peregrinatio<a href="#lv487">*</a>
+  longinqua facta est, si jam <span class="sidenotel">Ps. 41, 3. 4.
+  11.</span><i>sitit tibi</i>; si jam <i>factæ sunt ei lacrymæ suæ panis,
+  dum dicitur ei per singulos dies, Ubi est Deus tuus</i>? si jam <span
+  class="sidenotel">Ps. 26, 4.</span><i>petit a te unam et hanc requirit,
+  ut inhabitet in domo tua per omnes dies vitæ suæ</i>: (Et quæ vita ejus
+  nisi tu? et qui dies tui nisi æternitas tua, sicut <span
+  class="sidenotel">Ps. 101, 28.</span><i>anni tui</i> qui <i>non
+  deficiunt</i>, quia <i>idem ipse es</i>?) hinc ergo intelligat anima quæ
+  potest, quam longe super omnia tempora sis æternus; quando tua domus quæ
+  peregrinata non est, quamvis non sit tibi coæterna, tamen indesinenter et
+  indeficienter tibi cohærendo nullam patitur vicissitudinem temporum. Hoc
+  in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque
+  in hac manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.</p>
+
+  <p>14. Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum
+  atque <span class="correction" title="Original reads 'infirmarum', corrected by errata."
+  >infimarum</span>. Et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis
+  sui cum suis phantasmatibus vagatur et volvitur; quis nisi talis dicet
+  mihi, quod diminuta atque consumpta omni specie, si sola remaneat
+  informitas, per quam de specie in speciem res mutabatur et vertebatur,
+  possit exhibere vices temporum? Omnino enim non potest, quia sine
+  varietate motionum non sunt tempora: et nulla varietas, ubi nulla
+  species.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Creatura duplex carens tempore.</div>
+  <p>15. Quibus consideratis quantum donas, Deus meus, quantum me ad
+  pulsandum excitas, quantumque pulsanti aperis; duo reperio quæ fecisti
+  carentia temporibus, cum tibi neutrum coæternum sit. Unum, quod ita
+  formatum est, ut sine ullo defectu contemplationis, sine ullo intervallo
+  mutationis, quamvis mutabile tamen non mutatum, tua æternitate atque
+  incommutabilitate perfruatur: alterum, quod ita informe erat, ut ex qua
+  forma, in quam formam vel motionis vel stationis <!-- Page 232 --><span
+  class="pagenum"><a name="page232"></a>{232}</span>mutaretur, quo tempori
+  subderetur, non haberet. Sed hoc ut informe esset non reliquisti, quoniam
+  fecisti ante omnem diem, <i>in principio c&oelig;lum et terram</i>, hæc
+  duo quæ dicebam. <i>Terra autem invisibilis erat et incomposita, et
+  tenebræ super abyssum.</i> Quibus verbis insinuatur informitas, ut
+  gradatim excipiantur, qui omnimodam speciei privationem nec tamen ad
+  nihil perventionem cogitare non possunt, unde fieret alterum c&oelig;lum,
+  et terra visibilis atque composita, et aqua speciosa, et quidquid
+  deinceps in constitutione hujus mundi non sine diebus factum
+  commemoratur; quia talia sunt ut in eis agantur vicissitudines temporum,
+  propter ordinatas commutationes motionum atque formarum<a name="NtA320"
+  href="#Nt320"><sup>[320]</sup></a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in principio fecit Deus c&oelig;lum et terram.</div>
+  <p>16. Hoc interim sentio Deus meus, cum audio loquentem Scripturam tuam,
+  <span class="sidenotel">Gen. 1, 1.</span><i>In principio fecit Deus
+  c&oelig;lum et terram: terra autem erat invisibilis et incomposita, et
+  tenebræ erant super abyssum</i>, neque commemorantem quoto<a
+  href="#lv488">*</a> die feceris hæc. Sic interim sentio, propter illud
+  c&oelig;lum c&oelig;li, c&oelig;lum intellectuale, ubi est intellectus
+  nosse simul, non <i>ex parte</i>, non <span class="sidenotel">1 Cor. 13,
+  12.</span><i>in ænigmate</i>, non <i>per speculum</i>; sed ex toto, in
+  manifestatione<a href="#lv489">*</a>, <i>facie ad faciem</i>: non modo
+  hoc, modo illud; sed quod dictum est, nosse simul sine ulla vicissitudine
+  temporum: et propter <i>invisibilem atque incompositam terram</i> sine
+  ulla vicissitudine temporum, quæ solet habere modo hoc et modo illud;
+  quia ubi nulla species, nusquam est hoc et illud. Propter duo hæc
+  primitus formatum et penitus informe; illud, c&oelig;lum, sed
+  <i>c&oelig;lum c&oelig;li</i>; hoc vero, terram, sed <i>terram
+  invisibilem et incompositam</i>: propter duo hæc interim sentio sine
+  commemoratione dierum dicere Scripturam tuam, <i>In principio fecit Deus
+  c&oelig;lum et terram</i>. Statim quippe subjecit quam terram dixerit. Et
+  quod secundo die commemoratur factum firmamentum, et vocatum c&oelig;lum;
+  insinuat de quo c&oelig;lo prius sine diebus sermo locutus sit.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Scripturæ profunditas.</div>
+  <p>17. Mira profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos
+  superficies blandiens parvulis: sed mira profunditas, Deus meus, mira
+  profunditas! Horror est intendere in eam; horror honoris, et tremor
+  amoris. <span class="sidenotel">Ps. 138, 22.</span><i>Odi hostes<a
+  name="NtA321" href="#Nt321"><sup>[321]</sup></a> ejus</i> <!-- Page 233
+  --><span class="pagenum"><a name="page233"></a>{233}</span>vehementer. O
+  si <i>occidas</i> eos de<a href="#lv490">*</a> <i>gladio bis acuto</i>,
+  et non sint hostes ejus! Sic enim amo eos occidi sibi, ut vivant tibi.
+  Ecce autem alii non reprehensores, sed laudatores libri Geneseos: "Non,"
+  inquiunt, "hoc voluit in his verbis intelligi Spiritus Dei, qui per
+  Moysen famulum ejus ista conscripsit; non hoc voluit intelligi quod tu
+  dicis, sed aliud quod nos dicimus." Quibus ego, te arbitro, Deus, omnium
+  nostrum<a href="#lv491">*</a>, ita respondeo.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus, non possunt oblucutores negare.</div>
+  <p><a name="Sec12_18"></a>18. "Num dicetis falsa esse, quæ mihi Veritas
+  voce forti in aurem interiorem dicit de vera æternitate Creatoris, quod
+  nequaquam ejus substantia per tempora varietur, nec ejus voluntas extra
+  ejus substantiam sit? Unde non eum modo velle hoc, modo velle illud; sed
+  semel et simul et semper velle omnia quæ vult; non iterum et iterum,
+  neque nunc ista nunc illa, nec velle postea quod nolebat, aut nolle quod
+  volebat prius: quia talis voluntas mutabilis est, et omne mutabile
+  æternum non est; Deus autem noster æternus est. Item quod mihi dicit<a
+  href="#lv492">*</a> in aurem interiorem, exspectatio rerum venturarum fit
+  contuitus cum venerint; idemque contuitus fit memoria cum præterierint:
+  omnis porro intentio quæ ita variatur, mutabilis est; et omne mutabile
+  æternum non est: Deus autem noster æternus est." Hæc colligo atque
+  conjungo et invenio Deum meum, Deum æternum, non aliqua nova voluntate
+  condidisse creaturam, nec scientiam ejus transitorium aliquid pati.</p>
+
+  <p><a name="Sec12_19"></a>19. "Quid ergo dicetis, contradictores? An
+  falsa sunt ista?" "Non," inquiunt. "Quid illud? num falsum est omnem
+  naturam formatam materiamve formabilem non esse, nisi ab illo qui summe
+  bonus est, quia summe est?" "Neque hoc negamus," inquiunt. "Quid igitur?
+  an illud negatis, sublimem quamdam esse creaturam tam casto amore
+  cohærentem Deo vero et vere æterno, ut quamvis ei coæterna non sit, in
+  nullam tamen temporum varietatem et vicissitudinem ab illo se resolvat et
+  defluat, sed in ejus solius veracissima <!-- Page 234 --><span
+  class="pagenum"><a name="page234"></a>{234}</span>contemplatione
+  requiescat?" Quoniam tu, Deus, diligenti te quantum præcipis, ostendis ei
+  te et sufficis ei; et ideo non declinat a te, nec ad se<a name="NtA322"
+  href="#Nt322"><sup>[322]</sup></a>. Hæc est domus<a name="NtA323"
+  href="#Nt323"><sup>[323]</sup></a> Dei non terrena, neque ulla
+  c&oelig;lesti mole corporea, sed spiritualis et particeps æternitatis
+  tuæ, quia sine labe in æternum<a href="#lv493">*</a>. <span
+  class="sidenotel">Ps. 148, 6.</span><i>Statuisti enim eam in sæculum et
+  in sæculum sæculi; præceptum posuisti et non præteribit</i>. Nec tamen
+  tibi Deo coæterna, quoniam non <span class="correction" title="Semicolon added by errata."
+  >sine initio; facta</span> est enim.</p>
+
+  <p>20. Nam etsi non invenimus tempus ante illam, <span
+  class="sidenotel">Eccli. 1, 4.</span><i>prior quippe omnium creata est
+  sapientia</i>; nec utique illa Sapientia tibi, Deus noster, Patri suo
+  plane coæterna et æqualis et <i>per quam creata sunt omnia</i>, et in quo
+  <i>Principio fecisti c&oelig;lum et terram</i>; sed profecto sapientia
+  quæ creata est, intellectualis natura scilicet, quæ contemplatione
+  luminis lumen est: dicitur enim et ipsa, quamvis creata, sapientia. Sed
+  quantum interest inter lumen quod illuminat et quod illuminatur<a
+  name="NtA324" href="#Nt324"><sup>[324]</sup></a>, tantum inter sapientiam
+  quæ creat et istam quæ creata est; sicut inter justitiam justificantem et
+  justitiam quæ justificatione facta est. Nam et nos dicti sumus justitia
+  tua. Ait enim quidam servus tuus, <span class="sidenotel">2 Cor. 5,
+  21.</span><i>ut nos simus justitia Dei in ipso</i>. Ergo quia prior
+  omnium creata est quædam sapientia quæ creata est, mens rationalis et
+  intellectualis castæ civitatis tuæ, <span class="sidenotel">Gal. 4,
+  26.</span><i>matris nostræ quæ sursum est, et libera est</i>, et
+  <i>æterna in c&oelig;lis</i>; (quibus c&oelig;lis, nisi qui <span
+  class="sidenotel">Ps. 148, 4.</span><i>te laudant c&oelig;li
+  c&oelig;lorum</i>; quia hoc est et c&oelig;lum c&oelig;li Domino?) etsi
+  non invenimus tempus ante illam, quia et creaturam temporis antecedit,
+  quæ prior omnium creata est; ante illam tamen est ipsius Creatoris
+  æternitas, a quo facta sumpsit exordium, (quamvis non temporis quoniam<a
+  href="#lv494">*</a> nondum erat tempus,) ipsius tamen conditionis
+  suæ.</p>
+
+  <p>21. Unde ita est abs te Deo nostro, ut aliud sit plane quam tu, et non
+  idipsum<a name="NtA325" href="#Nt325"><sup>[325]</sup></a>. Quoniam etsi
+  non solum ante <span class="correction" title="Original reads 'illum', corrected by errata."
+  >illam</span>, sed nec in illa invenimus tempus, quia est idonea faciem
+  tuam <!-- Page 235 --><span class="pagenum"><a
+  name="page235"></a>{235}</span>semper videre nec uspiam deflectitur ab
+  ea, quo fit ut nulla mutatione varietur; inest ei tamen ipsa mutabilitas
+  unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi cohærens,
+  tanquam semper meridies luceret et ferveret ex te. O <span
+  class="sidenotel">Ps. 25, 8.</span><i>domus</i> luminosa et speciosa,
+  <i>dilexi decorem tuum, et locum habitationis gloriæ</i> Domini mei
+  fabricatoris et possessoris tui! Tibi suspiret<a href="#lv495">*</a>
+  peregrinatio mea; et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in te, quia
+  fecit et me. <span class="sidenotel">Ps. 118, 176.</span><i>Erravi sicut
+  ovis perdita</i>; sed <span class="sidenotel">Luc. 15, 5.</span><i>in
+  humeris pastoris mei</i>, structoris tui, spero me <i>reportari</i>
+  tibi.</p>
+
+  <p>22. Quid dicitis mihi quos alloquebar contradictores, qui tamen et
+  Moysen pium famulum Dei, et libros ejus oracula sancti Spiritus creditis?
+  Estne ista <i>domus</i> Dei, non quidem Deo coæterna, sed tamen secundum
+  modum suum <i>æterna in c&oelig;lis</i>, ubi vices temporum frustra
+  quæritis, quia non invenietis? supergreditur enim omnem distentionem, et
+  omne spatium ætatis volubile, cui semper <span class="sidenotel">Ps. 62,
+  28.</span><i>inhærere Deo bonum est</i>. "Est," inquiunt. Quid igitur ex
+  iis quæ clamavit cor meum ad Deum meum, cum <i>audiret</i> interius
+  <i>vocem laudis ejus</i>, quid tandem falsum esse contenditis? An quia
+  erat informis materies, ubi propter nullam formam nullus ordo erat; ubi
+  autem nullus ordo erat, nulla esse vicissitudo temporum poterat; et tamen
+  hoc pene nihil, inquantum non omnino nihil erat, ab illo utique erat a
+  quo est quidquid est, quod utcumque aliquid est? "Hoc quoque," aiunt,
+  "non negamus."</p>
+
+  <p><a name="Cap12_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinæ.</div>
+  <p>23. Cum his enim volo coram te aliquid colloqui, Deus meus, qui hæc
+  omnia, quæ intus in mente mea non tacet veritas tua, vera esse
+  concedunt<a href="#lv496">*</a>. Nam qui hæc negant, latrent quantum
+  volunt et obstrepant sibi; persuadere conabor ut quiescant, et viam
+  præbeant ad se verbo tuo: quod 1. si noluerint et repulerint me; obsecro,
+  Deus meus, <span class="sidenotel">Ps. 27, 1.</span><i>ne</i> tu
+  <i>sileas a me</i>. Tu loquere in corde meo veraciter; solus enim sic
+  loqueris; et dimittam eos foris sufflantes in pulverem, et excitantes
+  terram in oculos suos; et <i>intrem in cubile meum</i>, et cantem tibi
+  amatoria, gemens inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea, et
+  recordans Jerusalem, extento in eam sursum corde, Jerusalem patriam meam,
+  <i>Jerusalem matrem</i> meam, teque super eam regnatorem, illustratorem,
+  patrem, tutorem, maritum, castas et fortes delicias, et solidum gaudium,
+  et omnia bona ineffabilia simul omnia; quia unum <!-- Page 236 --><span
+  class="pagenum"><a name="page236"></a>{236}</span>summum et verum bonum:
+  et non avertar, donec in ejus pacem matris charissimæ, ubi sunt
+  <i>primitiæ spiritus</i><a name="NtA326"
+  href="#Nt326"><sup>[326]</sup></a> mei, unde mihi ista certa sunt,
+  colligas totum quod sum, a dispersione<a name="NtA327"
+  href="#Nt327"><sup>[327]</sup></a> et deformitate hac, et conformes atque
+  confirmes in æternum, Deus meus, misericordia mea. Cum his autem qui
+  cuncta illa quæ vera sunt, falsa esse non dicunt, honorantes et in
+  culmine sequendæ auctoritatis nobiscum constituentes illam per sanctum
+  Moysen editam sanctam Scripturam tuam, et tamen nobis aliquid
+  contradicunt, ita loquor: Tu esto, Deus noster, arbiter inter
+  confessiones meas et contradictiones eorum.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_17"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVII. Ut c&oelig;li et terræ nominibus aliud et aliud intelligi potest.</div>
+  <p>24. Dicunt enim: "Quamvis vera sint hæc, non ea tamen duo Moyses
+  intuebatur, cum revelante spiritu diceret: <span class="sidenotel">Gen.
+  1. 1.</span><i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et terram.</i> Non
+  c&oelig;li nomine spiritualem vel intellectualem illam creaturam, semper
+  faciem Dei contemplantem significavit; nec terræ nomine informem
+  materiam." "Quid igitur?" "Quod nos dicimus," inquiunt, "hoc ille vir
+  sensit, hoc verbis istis elocutus est." "Quid est illud?" "Nomine,"
+  aiunt, "c&oelig;li et terræ, totum istum visibilem mundum prius
+  universaliter et breviter significare voluit, ut postea digereret dierum
+  enumeratione, quasi articulatim, universa quæ sancto Spiritui placuit sic
+  enuntiare. Tales quippe homines erant rudis ille atque carnalis populus
+  cui loquebatur, ut eis opera Dei non nisi sola visibilia commendanda
+  judicaret. <i>Terram</i> vero <i>invisibilem et incompositam</i>,
+  tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per illos dies facta
+  atque disposita esse cuncta ista visibilia quæ nota sunt omnibus, non
+  incongruenter informem istam materiam intelligendam esse
+  consentiunt."</p>
+
+  <p>25. Quid si dicat alius, "eamdem informitatem, confusionemque materiæ,
+  <i>c&oelig;li et terræ</i> nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus
+  iste visibilis cum omnibus naturis quæ in eo manifestissime apparent, qui
+  <i>c&oelig;li et terræ</i> nomine sæpe appellari solet, conditus atque
+  perfectus est?" Quid si dicat et alius, "<i>c&oelig;lum et terram</i>
+  quidem invisibilem visibilemque naturam non indecenter appellatam; ac per
+  hoc universam creaturam quam <i>fecit</i> in Sapientia, id est <i>in
+  Principio, Deus</i>, hujuscemodi duobus vocabulis esse comprehensam: <!--
+  Page 237 --><span class="pagenum"><a
+  name="page237"></a>{237}</span>verumtamen quia non de ipsa substantia
+  Dei, sed ex nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt idipsum quod Deus, et
+  inest quædam mutabilitas omnibus, sive maneant, sicut æterna domus Dei;
+  sive mutentur, sicut anima hominis et corpus; communem omnium rerum
+  invisibilium visibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem,
+  unde fieret c&oelig;lum et terra, id est invisibilis atque visibilis jam
+  utraque formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur
+  <i>Terra invisibilis et incomposita</i>, et, <i>Tenebræ super
+  abyssum</i>: ea distinctione, ut <i>terra invisibilis et incomposita</i>
+  intelligatur materies corporalis ante qualitatem formæ; <i>tenebræ</i>
+  autem <i>super abyssum</i>, spiritualis materies ante cohibitionem quasi
+  fluentis immoderationis et ante illuminationem Sapientiæ?"</p>
+
+  <p>26. Est adhuc quod dicat si quis alius velit, "non scilicet jam
+  perfectas atque formatas invisibiles visibilesque naturas, <i>c&oelig;li
+  et terræ</i> nomine significari cum legitur, <i>In principio fecit Deus
+  c&oelig;lum et terram</i>; sed ipsam adhuc informem inchoationem rerum
+  formabilem creabilemque materiam his nominibus appellatam, quod in ea jam
+  essent ista confusa, nondum qualitatibus formisque distincta, quæ nunc
+  jam digesta suis ordinibus vocantur <i>c&oelig;lum et terra</i>; illa
+  spiritualis, hæc corporalis creatura."</p>
+
+  <p><a name="Cap12_18"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.</div>
+  <p>27. Quibus omnibus auditis et consideratis, nolo verbis contendere;
+  <span class="sidenotel">2 Tim. 2, 14.</span><i>ad nihil enim utile est,
+  nisi ad subversionem audientium</i>. Ad ædificationem autem <span
+  class="sidenotel">1 Tim. 1, 8. 5.</span><i>bona est lex, si quis ea
+  legitime utatur; quia finis ejus est charitas de corde puro, et
+  conscientia bona, et fide non ficta</i>. Et novit magister noster
+  <i>in</i> quibus <span class="sidenotel">Matt. 22, 40.</span><i>duobus
+  præceptis totam Legem Prophetasque suspenderit</i>. Quæ mihi ardenter
+  confitenti, Deus meus, lumen oculorum meorum in occulto, quid mihi obest,
+  cum diversa in his verbis intelligi possint, quæ tamen vera sint, quid,
+  inquam, mihi, obest, si aliud ego sensero, quam sensit alius eum sensisse
+  qui scripsit? Omnes quidem qui legimus, nitimur hoc indagare atque
+  comprehendere, quod voluit ille quem legimus. Et cum eum veridicum
+  credimus, nihil quod falsum esse vel novimus vel putamus, audemus eum
+  existimare dixisse. Dum ergo quisque conatur id sentire in Scripturis
+  sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit; quid mali est si hoc
+  sentiat, quod tu, lux omnium veridicarum <!-- Page 238 --><span
+  class="pagenum"><a name="page238"></a>{238}</span>mentium, ostendis verum
+  esse, etiamsi non hoc sensit ille quem legit; cum et ille verum, nec
+  tamen hoc senserit?</p>
+
+  <p><a name="Cap12_19"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIX. Quæ liquido vera.</div>
+  <p>28. Verum est enim, Domine, fecisse te c&oelig;lum et terram; et verum
+  est esse Principium <span class="sidenotel">Ps. 103,
+  24.</span><i>Sapientiam</i> tuam <i>in qua fecisti omnia</i>. Item verum
+  est, quod mundus iste visibilis habet magnas partes suas c&oelig;lum et
+  terram, brevi complexione factarum omnium conditarumque naturarum. Et
+  verum est, quod omne mutabile insinuat notitiæ nostræ quamdam
+  informitatem, qua formam capit, vel qua mutatur et vertitur. Verum est,
+  nulla tempora perpeti quod ita cohæret formæ incommutabili, ut quamvis
+  sit mutabile, non mutetur. Verum est, informitatem, quæ prope<a
+  href="#lv497">*</a> nihil est, vices temporum habere non posse. Verum
+  est, quod unde fit aliquid, potest quodam genere locutionis habere jam
+  nomen ejus rei quæ inde fit; unde potuit vocari c&oelig;lum et terra
+  quælibet informitas unde factum est c&oelig;lum et terra. Verum est,
+  omnium formatorum nihil esse informi vicinius quam terram et abyssum.
+  Verum est, quod non solum creatum atque formatum, sed etiam quidquid
+  creabile atque formabile est, tu fecisti ex quo sunt omnia. Verum est,
+  omne quod ex informi formatur, prius esse informe, deinde formatum.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_20"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XX. <i>In principio creavit</i> &amp;c. varie intellectum.</div>
+  <p>29. Ex his omnibus veris, de quibus non dubitant quorum interiori
+  oculo talia videre donasti, et qui Moysen famulum tuum in Spiritu
+  veritatis locutum esse immobiliter credunt; ex his ergo omnibus aliud
+  sibi tollit qui dicit: <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et
+  terram</i>, id est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus intelligibilem
+  atque sensibilem, vel spiritualem corporalemque creaturam." Aliud qui
+  dicit: <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et terram</i>, id est, "In
+  Verbo suo sibi coæterno fecit Deus universam istam molem corporei mundi
+  hujus, cum omnibus quas continet manifestis notisque naturis." Aliud qui
+  dicit: <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et terram</i>, id est, "In
+  Verbo suo sibi coæterno fecit Deus informem materiam<a name="NtA328"
+  href="#Nt328"><sup>[328]</sup></a> creaturæ spiritualis et corporalis."
+  Aliud qui dicit: <i>In <!-- Page 239 --><span class="pagenum"><a
+  name="page239"></a>{239}</span>principio fecit Deus c&oelig;lum et
+  terram</i>, id est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus informem
+  materiam creaturæ corporalis ubi confusum adhuc erat c&oelig;lum et
+  terra, quæ nunc jam distincta atque formata in istius mundi mole
+  sentimus." Aliud qui dicit: <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et
+  terram</i>, id est, "In ipso exordio faciendi atque operandi, fecit Deus
+  informem materiam confuse habentem c&oelig;lum et terram; unde formata
+  nunc eminent et apparent, cum omnibus quæ in eis sunt."</p>
+
+  <p><a name="Cap12_21"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXI. Terra erat invisibilis &amp;c. varie intellectum.</div>
+  <p>30. Item quod attinet ad intellectum verborum sequentium, ex illis
+  omnibus veris, aliud sibi tollit qui dicit: <i>Terra autem erat
+  invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super abyssum</i>, id est,
+  "Corporale<a href="#lv498">*</a> illud quod fecit Deus, adhuc materies
+  erat corporearum rerum informis, sine ordine, sine luce." Aliud qui
+  dicit: <i>Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebræ erant
+  super abyssum</i>, id est, "Hoc totum quod c&oelig;lum et terra
+  appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat, unde fieret
+  c&oelig;lum corporeum et terra corporea, cum omnibus quæ in eis sunt
+  corporeis sensibus nota." Aliud qui dicit: <i>Terra autem erat
+  invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super abyssum</i>, id est,
+  "Hoc totum quod c&oelig;lum et terra appellatum est, adhuc informis et
+  tenebrosa materies erat, unde fieret c&oelig;lum intelligibile quod alibi
+  dicitur c&oelig;lum c&oelig;li; <span class="sidenotel">Ps. 113,
+  16.</span>et terra, scilicet omnis natura corporea, sub quo nomine
+  intelligatur etiam hoc c&oelig;lum corporeum; id est unde fieret omnis
+  invisibilis visibilisque creatura." Aliud qui dicit: <i>Terra autem erat
+  invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super abyssum</i>; "non
+  illam informitatem nomine <i>c&oelig;li et terræ</i> Scriptura
+  appellavit; sed jam erat, inquit, ipsa informitas quam terram invisibilem
+  et incompositam tenebrosamque abyssum nominavit, de qua c&oelig;lum et
+  terram Deum fecisse prædixerat, spiritualem scilicet, corporalemque
+  creaturam." Aliud qui dicit: <i>Terra autem erat invisibilis et
+  incomposita, et tenebræ erant super abyssum</i>, id est, "Informitas
+  quædam jam materies erat, unde <i>c&oelig;lum et terram Deum fecisse</i>
+  Scriptura prædixit; totam scilicet corpoream mundi molem, in duas maximas
+  partes, superiorem atque inferiorem <!-- Page 240 --><span
+  class="pagenum"><a name="page240"></a>{240}</span>distributam, cum
+  omnibus, quæ in eis sunt, usitatis notisque creaturis."</p>
+
+  <p><a name="Cap12_22"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil repugnat.</div>
+  <p>31. Cum enim duabus istis extremis sententiis resistere quisquam ita
+  tentaverit: "Si non vultis<a href="#lv499">*</a> hanc informitatem
+  materiæ c&oelig;li et terræ nomine appellatam videri; erat ergo aliquid
+  quod non fecerat Deus, unde c&oelig;lum et terram faceret; neque enim
+  Scriptura narravit quod istam materiem Deus fecerit, nisi intelligamus<a
+  href="#lv500">*</a> eam c&oelig;li et terræ, aut solius terræ vocabulo
+  significatam cum diceretur, <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et
+  terram</i>; ut id quod sequitur, <i>Terra autem erat invisibilis et
+  incomposita</i>, quamvis informem materiam sic placuerit appellare, non
+  tamen intelligamus nisi eam quam fecit Deus in eo quod præscriptum<a
+  href="#lv501">*</a> est, <i>fecit Deus c&oelig;lum et terram</i>."
+  Respondebunt assertores duarum istarum sententiarum quas extremas
+  posuimus, aut illius, aut illius, cum hæc audierint, et dicent: "Informem
+  quidem istam materiam non negamus a Deo<a href="#lv502">*</a> factam, Deo
+  a quo sunt omnia bona valde: quia sicut dicimus amplius bonum esse quod
+  creatum atque formatum est, ita fatemur minus bonum esse quod factum est
+  creabile atque formabile, sed tamen bonum: non autem commemorasse
+  Scripturam, quod hanc informitatem fecerit Deus, sicut alia multa non
+  commemoravit, <span class="sidenotel">Isa. 6, 2; et 37, 16.</span>ut
+  Cherubim et Seraphim, et quæ Apostolus distincte ait, <span
+  class="sidenotel">Col. 1, 16.</span><i>Sedes, Dominationes, Principatus,
+  Potestates</i>, quæ tamen omnia Deum fecisse manifestum est. Aut si<a
+  href="#lv503">*</a> eo quod dictum est, <i>fecit c&oelig;lum et
+  terram</i>, comprehensa sunt omnia; quid de aquis dicimus, super quas
+  ferebatur Spiritus Dei? Si enim, terra nominata, simul intelliguntur;
+  quomodo jam terræ nomine materies informis accipitur, quando tam
+  speciosas aquas videmus? Aut si ita accipitur; cur ex eadem informitate
+  scriptum est, factum firmamentum et vocatum c&oelig;lum, neque scriptum
+  est factas esse aquas? Non enim adhuc informes sunt et invisæ, quas ita
+  decora specie fluere cernimus. Aut si tunc acceperunt istam speciem cum
+  dixit Deus, <span class="sidenotel">Gen. 1, 9.</span><i>Congregetur aqua
+  quæ est sub firmamento</i>, ut congregatio sit ipsa formatio; quid
+  respondebitur de aquis quæ super firmamentum sunt? quia neque informes
+  tam honorabilem sedem accipere meruissent, nec scriptum est qua voce
+  formatæ sint. Unde si aliquid Genesis tacuit Deum fecisse, quod tamen
+  Deum fecisse nec sana fides, nec certus ambigit intellectus; nec ideo
+  ulla sobria doctrina dicere <!-- Page 241 --><span class="pagenum"><a
+  name="page241"></a>{241}</span>audebit istas aquas coæternas Deo, quia in
+  libro Geneseos commemoratas quidem audimus<a href="#lv504">*</a>, ubi
+  autem factæ sint non invenimus: cur non informem quoque illam materiem,
+  quam Scriptura hæc terram invisibilem et incompositam, tenebrosamque
+  abyssum appellat, docente veritate intelligamus ex<a href="#lv505">*</a>
+  Deo factam esse de nihilo, ideoque illi non esse coæternam, quamvis ubi
+  facta sit, omiserit enuntiare ista narratio?"</p>
+
+  <p><a name="Cap12_23"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.</div>
+  <p>32. His ergo auditis atque perspectis pro captu infirmitatis meæ, quam
+  tibi confiteor scienti Deo meo, duo video dissensionum genera oboriri
+  posse, cum aliquid a nuntiis veracibus per signa enuntiatur: unum si de
+  veritate rerum, alterum si de ipsius qui enuntiat voluntate dissensio
+  est. Aliter enim quærimus de creaturæ conditione quid verum sit; aliter
+  autem quid in his verbis Moyses, egregius domesticus fidei tuæ,
+  intelligere lectorem auditoremque voluerit. In illo primo genere
+  discedant a me omnes, qui ea quæ falsa sunt, se scire arbitrantur. In hoc
+  item altero discedant a me omnes qui ea quæ falsa sunt, Moysen dixisse
+  arbitrantur. Conjungar autem illis, Domine, in te, et delecter cum eis in
+  te, qui veritate tua pascuntur in latitudine charitatis; et accedamus
+  simul ad verba Libri tui, et quæramus in eis voluntatem tuam per
+  voluntatem famuli tui, cujus calamo dispensasti ea.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_24"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud sensisse Moysen.</div>
+  <p>33. Sed quis nostrum sic inveniet eam inter tam multa vera<a
+  href="#lv506">*</a>, quæ in illis verbis aliter atque aliter intellectis
+  occurrunt quærentibus; ut tam fidenter dicat hoc sensisse Moysen, atque
+  hoc in illa narratione voluisse intelligi, quam fidenter dicit hoc verum
+  esse, sive ille hoc senserit sive aliud? Ecce enim, Deus meus, ego servus
+  tuus qui vovi tibi sacrificium confessionis in his litteris, et oro ut ex
+  misericordia tua <i>reddam tibi vota mea</i>; ecce ego quam fidenter dico
+  in tuo Verbo incommutabili omnia te fecisse, invisibilia et visibilia,
+  numquid tam fidenter dico non aliud quam hoc attendisse Moysen cum
+  scriberet: <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et terram?</i> Quia non
+  sicut in tua veritate hoc certum video, ita in ejus mente video id eum
+  cogitasse cum hæc scriberet. Potuit enim cogitare in ipso faciendi
+  exordio, cum diceret, <i>In principio</i>: potuit et c&oelig;lum et
+  terram hoc loco, nullam jam formatam perfectamque naturam sive
+  spiritualem sive corporalem, sed utramque inchoatam et adhuc informem
+  velle intelligi. Video quippe vere potuisse dici, quidquid horum <!--
+  Page 242 --><span class="pagenum"><a
+  name="page242"></a>{242}</span>diceretur; sed quid horum in his verbis
+  ille cogitaverit, non ita video: quamvis sive aliquid<a
+  href="#lv507">*</a> horum, sive quid aliud quod a me commemoratum non
+  est, tantus vir ille mente conspexerit, cum hæc verba promeret, verum eum
+  vidisse apteque id enuntiasse non dubitem.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_25"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere rejiciunt.</div>
+  <p>34. Nemo jam mihi molestus sit dicendo mihi: Non hoc sensit Moyses
+  quod tu dicis, sed hoc sensit quod ego dico. Si enim mihi diceret: "Unde
+  scis hoc sensisse Moysen quod de his verbis ejus eloqueris?" æquo animo
+  ferre deberem et responderem fortasse quæ superius respondi, vel
+  aliquanto uberius, si esset durior. Cum vero dicit: "Non hoc ille sensit
+  quod tu dicis, sed quod ego dico;" neque tamen negat, quod uterque
+  nostrum dicit, utrumque verum esse; o vita pauperum Deus meus, in cujus
+  sinu non est contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter<a
+  name="NtA329" href="#Nt329"><sup>[329]</sup></a> tales feram qui non mihi
+  hoc dicunt, quia divini sunt, et in corde famuli tui viderunt quod
+  dicunt; sed quia superbi sunt: nec noverunt Moysi sententiam, sed amant
+  suam; non quia vera est, sed quia sua est. Alioquin<a name="NtA330"
+  href="#Nt330"><sup>[330]</sup></a> et aliam veram pariter amarent, sicut
+  ego amo quod dicunt, quando verum dicunt; non quia ipsorum est, sed quia
+  verum est; et ideo jam nec ipsorum est, quia verum est. Si autem ideo
+  ament illud quia verum est, jam et ipsorum est, et meum est; quoniam in
+  commune omnium est veritatis<a href="#lv508">*</a> amatorum. Illud autem
+  quod contendunt non hoc sensisse Moysen quod ego dico, sed quod ipsi
+  dicunt; nolo, non amo: quia etsi ita est, tamen ista temeritas non
+  scientiæ sed audaciæ est; nec visus, sed typhus eam peperit. Ideoque,
+  Domine, tremenda sunt judicia tua; quoniam veritas tua nec mea est, nec
+  illius aut illius, sed omnium nostrum quos ad ejus communionem publice
+  vocas, terribiliter admonens nos, ut eam nolimus habere privatam, ne
+  privemur ea. Nam quisquis id quod tu omnibus ad fruendum proponis, sibi
+  proprie vindicat, <!-- Page 243 --><span class="pagenum"><a
+  name="page243"></a>{243}</span>et suum vult esse quod omnium est; a
+  communi propellitur ad sua, hoc est, a veritate ad mendacium. <span
+  class="sidenotel">Joh. 8, 44.</span><i>Qui enim loquitur mendacium, de
+  suo loquitur.</i></p>
+
+  <p>35. Attende, judex optime, Deus ipsa veritas, attende quid dicam
+  contradictori huic, attende; coram te enim dico, et coram fratribus meis,
+  qui <span class="sidenotel">1 Tim. 1, 8.</span><i>legitime utuntur Lege
+  usque ad finem charitatis</i>; attende, et vide quid ei dicam, si placet
+  tibi. Hanc enim vocem huic refero fraternam et pacificam: "Si ambo
+  videmus verum esse quod dicis, et ambo videmus verum esse quod dico; ubi,
+  quæso, id videmus? Nec ego utique in te, nec tu in me; sed ambo in ipsa,
+  quæ supra mentes nostras est, incommutabili Veritate. Cum ergo de ipsa
+  Domini Dei nostri luce non contendamus; cur de proximi cogitatione
+  contendimus, quam sic videre non possumus ut videtur incommutabilis
+  Veritas; quando si ipse Moyses apparuisset nobis atque dixisset, 'Hoc
+  cogitavi;' nec sic eam videremus, sed crederemus? Non itaque <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 4, 6.</span><i>supra quam scriptum est, unus pro
+  altero infletur adversus alterum. <span class="sidenotel">Deut. 6, 5;
+  Mat. 22, 37.</span>Diligamus Dominum Deum nostrum ex toto corde, et ex
+  tota anima, et ex tota mente nostra, et proximum nostrum sicut
+  nosmetipsos</i>. Propter quæ duo præcepta charitatis sensisse Moysen,
+  quidquid in illis Libris sensit, nisi crediderimus, mendacem faciemus
+  Deum, cum de animo conservi, aliter quam ille docuit opinamur. Jam vide
+  quam stultum sit in tanta copia verissimarum sententiarum, quæ de illis
+  verbis erui possunt temere affirmare, quam earum Moyses, potissimum
+  senserit; et perniciosis contentionibus ipsam offendere charitatem,
+  propter quam dixit omnia, cujus dicta conamur exponere."</p>
+
+  <p><a name="Cap12_26"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.</div>
+  <p>36. Et tamen ego, Deus meus, celsitudo humilitatis meæ, et requies
+  laboris mei, qui audis confessiones meas, et <i>dimittis peccata mea</i>;
+  quoniam tu mihi præcipis ut <i>diligam proximum meum sicut meipsum</i>,
+  non possum minus credere de Moyse fidelissimo famulo tuo, quam mihi
+  optarem ac desiderarem abs te dari muneris, si tempore illo natus essem
+  quo ille, eoque loco me constituisses, ut per servitutem cordis ac linguæ
+  meæ, Litteræ illæ dispensarentur, quæ tanto post essent omnibus gentibus
+  profuturæ, et per universum orbem tanto auctoritatis culmine omnium
+  falsarum superbarumque doctrinarum verba superaturæ. Vellem quippe, si
+  tunc ego <!-- Page 244 --><span class="pagenum"><a
+  name="page244"></a>{244}</span>essem Moyses, (ex eadem namque massa omnes
+  venimus; et <span class="sidenotel">Ps. 8, 5.</span><i>quid est homo,
+  nisi quia memor es ejus</i>?) vellem ergo, si tunc ego essem quod ille,
+  et mihi abs te Geneseos liber scribendus injungeretur, talem mihi
+  eloquendi facultatem dari, et eum texendi sermonis modum, ut neque illi
+  qui nondum queunt intelligere quemadmodum creat Deus, tanquam excedentia
+  vires suas dicta recusarent; et illi qui hoc jam possunt, in quamlibet
+  veram sententiam cogitando venissent, eam non prætermissam in paucis
+  verbis tui famuli reperirent; et si alius aliam vidisset in luce
+  veritatis, nec ipsa in eisdem verbis intelligenda deesset.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_27"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.</div>
+  <p>37. Sicut enim fons in parvo loco uberior est, pluribusque rivis in
+  ampliora spatia fluxum ministrat, quam quilibet eorum rivorum, qui per
+  multa locorum ab eodem fonte deducitur; ita narratio dispensatoris tui
+  sermocinaturis pluribus profutura, parvo sermonis modulo scatet fluenta
+  liquidæ veritatis: unde sibi quisque verum quod de his rebus potest, hic
+  illud, ille illud, per longiores loquelarum anfractus trahat. Alii enim
+  cum hæc verba legunt vel audiunt, cogitant Deum quasi hominem, aut quasi
+  aliquam molem immensa præditam potestate, novo quodam et repentino
+  placito, extra seipsam tanquam locis distantibus <i>fecisse c&oelig;lum
+  et terram</i>, duo magna corpora supra et infra, quibus omnia
+  continerentur. Et cum audiunt, <i>Dixit Deus, Fiat illud, et factum
+  est</i> illud; cogitant verba c&oelig;pta et finita, sonantia temporibus
+  atque transeuntia, post quorum transitum statim existere<a
+  href="#lv509">*</a> quod jussum est ut existeret: et si quid forte aliud
+  hoc modo ex familiaritate carnis opinantur. In quibus adhuc parvulis
+  animalibus, dum isto humillimo genere verborum, tanquam materno sinu,
+  eorum gestatur infirmitas, salubriter ædificatur fides, qua certum
+  habeant et teneant Deum fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili
+  varietate circumspicit. Quorum si quispiam quasi vilitatem dictorum
+  aspernatus, extra nutritorias cunas superba imbecillitate se extenderit,
+  heu! cadet miser. <a href="#lv510">*</a>Domine Deus, miserere, ne
+  implumem pullum conculcent qui transeunt viam; et mitte angelum tuum, qui
+  eum reponat in nido, ut vivat donec volet.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_28"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.</div>
+  <p>38. Alii vero quibus hæc verba non jam nidus, sed opaca fruteta sunt,
+  vident in eis latentes fructus, et volitant lætantes, et garriunt
+  scrutantes, et carpunt eos. Vident enim, cum hæc <!-- Page 245 --><span
+  class="pagenum"><a name="page245"></a>{245}</span>verba legunt vel
+  audiunt, tua, Deus, æterna et stabili permansione cuncta præterita et
+  futura tempora superari; nec tamen quidquam esse temporalis creaturæ,
+  quod tu non feceris: cujus voluntas quia id est quod tu, nullo modo
+  mutata, vel, quæ antea non fuisset, exorta voluntate fecisti omnia: non
+  de te similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem
+  informem, quæ formaretur per similitudinem tuam, recurrens in te unum pro
+  captu ordinato, quantum cuique rerum in suo genere datum est: et<a
+  href="#lv511">*</a> fierent omnia bona valde, sive maneant circa te, sive
+  gradatim remotiori distantia per tempora et locos pulchras variationes<a
+  href="#lv512">*</a> faciant aut patiantur. Vident hæc, et gaudent in luce
+  veritatis tuæ, quantulum hic valent.</p>
+
+  <p>39. Et alius eorum intendit in id quod dictum est, <i>In principio
+  fecit Deus</i>, et respicit Sapientiam <i>Principium, quia et loquitur
+  ipsa nobis</i>. Alius itidem intendit in eadem verba, et principium
+  intelligit exordium rerum conditarum; et sic accipit, <i>In principio
+  fecit</i>, ac si diceretur, Primo fecit. Atque in eis qui intelligunt,
+  <i>In principio</i>, quod in Sapientia fecisti c&oelig;lum et terram;
+  alius eorum ipsum c&oelig;lum et terram, creabilem materiam c&oelig;li et
+  terræ sic esse credit cognominatam; alius jam formatas distinctasque
+  naturas; alius unam formatam, eamdemque spiritualem c&oelig;li nomine,
+  aliam informem corporalis materiæ, terræ nomine. Qui autem intelligunt in
+  nominibus c&oelig;li et terræ, adhuc informem materiem, de qua formaretur
+  c&oelig;lum et terra, nec ipsi uno modo id intelligunt: sed alius unde
+  consummaretur intelligibilis sensibilisqne creatura; alius tantum unde
+  sensibilis moles ista corporea, sinu grandi continens perspicuas
+  promptasque naturas. Nec illi uno modo qui jam dispositas digestasque
+  creaturas <i>c&oelig;lum et terram</i> vocari hoc loco credunt; sed alius
+  invisibilem atque visibilem: alius solam visibilem in qua luminosum
+  c&oelig;lum suspicimus, et terram caliginosam, quæque in eis sunt.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_29"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.</div>
+  <p>40. At ille qui non aliter accipit, <i>In principio fecit</i>, quam si
+  diceretur, "Primo fecit;" non habet quomodo veraciter intelligat
+  c&oelig;lum et terram, nisi materiem c&oelig;li et terræ intelligat,
+  videlicet universæ, id est intelligibilis corporalisque creaturæ<a
+  href="#lv513">*</a>. Si enim jam formatam velit universam, recte ab eo
+  quæri poterit, "Si hoc primo fecit Deus, quid fecerit deinceps:" et post
+  universitatem non inveniet: ac per hoc <!-- Page 246 --><span
+  class="pagenum"><a name="page246"></a>{246}</span>audiet invitus,
+  "Quomodo illud primo, si postea nihil?" Cum vero dicit primo informem,
+  deinde formatam, non est absurdus; si modo est idoneus discernere, quid
+  præcedat æternitate, quid tempore, quid electione, quid origine.
+  Æternitate, sicut Deus omnia; tempore, sicut flos fructum; electione,
+  sicut fructus florem; origine, sicut sonus cantum. In his quatuor primum
+  et ultimum quæ commemoravi, difficillime intelliguntur; duo media
+  facillime. Namque rara visio est et nimis ardua conspicere, Domine,
+  æternitatem tuam incommutabiliter mutabilia facientem, ac per hoc
+  priorem. Quis deinde sic acutum<a href="#lv514">*</a> cernat animo, ut
+  sine labore magno dignoscere valeat, quomodo sit prior sonus quam cantus,
+  ideo quia cantus est formatus sonus, et esse utique aliquid non formatum
+  potest, formari autem quod non est, non potest? Sic est prior materies,
+  quam id quod ex ea fit<a name="NtA331"
+  href="#Nt331"><sup>[331]</sup></a>: non ideo prior quia ipsa efficit, cum
+  potius fiat; nec prior intervallo temporis. Neque enim priore tempore
+  sonos edimus informes sine cantu, et eos posteriore tempore in formam
+  cantici coaptamus aut fingimus; sicut ligna quibus arca, vel argentum quo
+  vasculum fabricatur. Tales quippe materiæ, tempore etiam præcedunt formas
+  rerum quæ fiunt ex eis: at in cantu non ita est. Cum enim cantatur,
+  auditur sonus ejus; non prius informiter sonat, et deinde formatur in
+  cantum. Quod enim primo utrumque sonuerit, præterit; nec ex eo quidquam
+  reperies quod resumptum arte componas: et ideo cantus in sono suo
+  vertitur; qui sonus ejus, materies ejus est. Idem quippe formatur ut
+  cantus sit; et ideo, sicut dicebam, prior materies sonandi quam forma
+  cantandi: non per faciendi potentiam prior<a href="#lv515">*</a>; neque
+  enim sonus est cantandi artifex, sed cantanti animæ subjacet ex corpore,
+  de quo cantum faciat. Nec tempore prior; simul enim cum cantu editur. Nec
+  prior electione; non enim potior sonus quam cantus, quandoquidem cantus
+  est non tantum sonus, verum etiam speciosus sonus. Sed prior est origine;
+  quia non cantus formatur ut sonus sit, <!-- Page 247 --><span
+  class="pagenum"><a name="page247"></a>{247}</span>sed sonus formatur ut
+  cantus sit. Hoc exemplo, qui potest intelligat materiam rerum primo
+  factam, et appellatam <i>c&oelig;lum et terram</i>, quia inde facta sunt
+  c&oelig;lum et terra: nec tempore primo factam; quia formæ rerum exserunt
+  tempora<a name="NtA332" href="#Nt332"><sup>[332]</sup></a>, illa autem
+  erat informis; jamque in temporibus simul animadvertitur. nec tamen de
+  illa narrari<a href="#lv516">*</a> aliquid potest, nisi velut tempore
+  prior sit; cum pendatur extremior, quia profecto meliora sunt formata
+  quam informia, et præcedatur<a href="#lv517">*</a> æternitate Creatoris,
+  ut esset de nihilo, unde aliquid fieret.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_30"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXX. Tractatores Scripturæ diversa sentientes concordent invicem charitate et studio veritatis.</div>
+  <p>41. In hac diversitate sententiarum verarum concordiam pariat ipsa
+  Veritas; et Deus noster misereatur nostri, ut <i>legitime Lege utamur,
+  præcepti fine, pura charitate</i>: ac per hoc si quis quærit ex me, quid
+  horum Moyses tuus ille famulus senserit, non sunt hi sermones
+  confessionum mearum. Si tibi non confiteor, nescio; et scio tamen illas
+  veras esse sententias, exceptis carnalibus de quibus quantum existimavi
+  locutus sum: quos tamen bonæ spei parvulos hæc verba Libri tui non
+  territant, alta humiliter, et pauca copiose. Sed omnes quos in eis verbis
+  vera cernere ac dicere fateor, diligamus nos invicem, pariterque
+  diligamus te Deum nostrum fontem veritatis, si non vana, sed ipsam
+  sitimus; eumdemque famulum tuum Scripturæ hujus dispensatorem, Spiritu
+  tuo plenum, ita honoremus, ut hoc eum te revelante cum hæc scriberet
+  attendisse credamus, quod in eis maxime et luce veritatis, et fruge
+  utilitatis excellit.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_31"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius verbis inveniri.</div>
+  <p>42. Ita cum alius dixerit, "Hoc sensit quod ego;" et alius, "Imo illud
+  quod ego;" religiosius me arbitror dicere, "Cur non utrumque potius, si
+  utrumque verum est?" Et si quid tertium, et si quid quartum, et si quid
+  omnino aliud verum quispiam in his verbis videt; cur non illa omnia
+  vidisse credatur, per quem Deus unus sacras Litteras vera et diversa
+  visuris multorum sensibus temperavit? Ego certe, quod intrepidus de meo
+  corde pronuntio, si ad culmen auctoritatis aliquid scriberem; sic mallem
+  scribere, ut quod veri quisque de his rebus capere posset, mea verba
+  resonarent, quam ut <!-- Page 248 --><span class="pagenum"><a
+  name="page248"></a>{248}</span>veram sententiam ad hoc apertius ponerem,
+  ut excluderem cæteras, quarum falsitas me non posset offendere. Nolo
+  itaque, Deus meus, tam præceps esse, ut hoc illum virum de te meruisse
+  non credam. Sensit ille omnino in his verbis, atque cogitavit cum ea
+  scriberet, quidquid hic veri potuimus invenire, et quidquid nos non
+  potuimus, aut nondum possumus, et tamen in eis inveniri potest.</p>
+
+  <p><a name="Cap12_32"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXII. Veri Scripturæ sensus a Spiritu Sancto revelantur.</div>
+  <p>43. Postremo, Domine qui Deus es, et non caro et sanguis; si quid homo
+  minus vidit<a href="#lv518">*</a>, numquid et <span class="sidenotel">Ps.
+  142, 10.</span><i>Spiritum tuum bonum</i> qui <i>deducet me in terram
+  rectam</i>, latere potuit, quidquid eras in eis verbis tu ipse
+  revelaturus legentibus posteris, etsiamsi ille per quem dicta sunt, unam
+  fortassis ex multis veris sententiam cogitavit? Quod si ita est, sit
+  igitur illa quam cogitavit cæteris excelsior<a href="#lv519">*</a>. Nobis
+  autem, Domine, aut ipsam demonstra, aut quam placet alteram veram; ut
+  sive nobis hoc quod etiam illi homini tuo, sive aliud ex eorumdem
+  verborum occasione patefacias, tu tamen pascas nos, non error illudat<a
+  name="NtA333" href="#Nt333"><sup>[333]</sup></a>. Ecce, Domine Deus meus,
+  quam multa de paucis verbis, quam multa, oro te, scripsimus! Quæ nostræ
+  vires, quæ tempora omnibus Libris tuis ad istum modum sufficient<a
+  href="#lv520">*</a>? Sine me itaque brevius in eis confiteri tibi, et
+  eligere unum aliquid quod tu inspiraveris verum, certum et bonum, etiamsi
+  multa occurrerint, ubi multa occurrere poterunt; ea fide confessionis
+  meæ, ut si hoc dixero quod sensit minister tuus, recte atque optime; id
+  enim conari me oportet: quod si assecutus non fuero, id tamen dicam quod
+  mihi per ejus verba tua Veritas dicere voluerit, quæ illi quoque dixit
+  quod voluit.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 249 --><span class="pagenum"><a name="page249"></a>{249}</span></p>
+
+<h3>LIBER DECIMUS TERTIUS.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+  creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+  quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus sancti
+  proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de ejus in
+  nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi Universi
+  historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum ordinem, quem in
+  instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare voluit, cum non alio
+  plane fine condita fuerint universa.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><a name="Cap13_1"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">I. Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit.</div>
+  <p>1. Invoco te, Deus meus, misericordia mea, qui fecisti me, et oblitum
+  tui non oblitus es. Invoco te in animam meam<a name="NtA334"
+  href="#Nt334"><sup>[334]</sup></a>, quam præparas ad capiendum te ex
+  desiderio quod inspiras ei: nunc invocantem te ne deseras, qui priusquam
+  invocarem prævenisti et institisti crebrescens multimodis vocibus, ut
+  audirem de longinquo et converterer, et vocantem me invocarem te. Tu
+  enim, Domine, delevisti omnia mala merita mea, ne retribueres manibus
+  meis in quibus a te defeci; et prævenisti omnia bona merita mea, ut
+  retribueres manibus tuis quibus me fecisti; quia et priusquam essem, tu
+  eras; nec eram cui præstares ut essem; et tamen ecce sum ex bonitate tua
+  præveniente totum hoc quod me fecisti, et unde me fecisti. Neque enim
+  eguisti<a name="NtA335" href="#Nt335"><sup>[335]</sup></a> me, aut ego
+  tale bonum sum quo tu adjuveris, Dominus meus et Deus meus; non ut tibi
+  sic serviam quasi ne fatigeris in agendo, aut ne minor sit potestas tua
+  carens obsequio meo; neque ut sic te colam quasi terram, ut sis incultus
+  si non te colam; sed ut serviam tibi et colam te, ut de te mihi bene
+  sit<a name="NtA336" href="#Nt336"><sup>[336]</sup></a>, a quo mihi est ut
+  sim cui bene sit.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_2"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">II. Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.</div>
+  <p>2. Ex plenitudine quippe bonitatis tuæ creatura tua subsistit, ut
+  bonum quod tibi nihil prodesset, ne<a href="#lv521">*</a> de te æquale
+  tibi esset, tamen quia ex te fieri potuit, non deesset. Quid <!-- Page
+  250 --><span class="pagenum"><a name="page250"></a>{250}</span>enim te
+  promeruit <i>c&oelig;lum et terra</i>, quæ <i>fecisti in Principio</i>?
+  Dicant quid te promeruerunt spiritualis corporalisque natura<a
+  href="#lv522">*</a>, quas fecisti in Sapientia tua, ut inde penderent
+  etiam inchoata et informia quæque in genere suo, vel spirituali vel
+  corporali, euntia in immoderationem, et in longinquam dissimilitudinem
+  tuam; spirituale informe præstantius, quam si formatum corpus esset;
+  corporale autem informe præstantius, quam si omnino nihil esset: atque
+  ita penderent in tuo Verbo informia, nisi per idem Verbum revocarentur ad
+  unitatem tuam, et formarentur, et essent ab uno te summo bono universa
+  bona valde. Quid te promeruerunt<a href="#lv523">*</a> ut essent saltem
+  informia, quæ neque hoc essent, nisi ex te?</p>
+
+  <p>3. Quid te promeruit materies corporalis, ut esset saltem <span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 1.</span><i>invisibilis et incomposita</i>?
+  quia neque hoc esset, nisi quia fecisti eam; ideoque te, quia non erat,
+  promereri ut esset non poterat. Aut quid te promeruit inchoatio creaturæ
+  spiritualis, ut saltem tenebrosa fluitaret<a name="NtA337"
+  href="#Nt337"><sup>[337]</sup></a> similis abysso, tui dissimilis, nisi
+  per idem Verbum converteretur ad idem a quo facta est, atque ab eo
+  illuminata lux fieret, quamvis non æqualiter, tamen conformis formæ
+  æquali tibi? Sicut enim corpori non hoc est esse quod pulchrum esse,
+  alioquin deforme esse non posset: ita etiam creato spiritui non id est
+  vivere, quod sapienter vivere; alioquin incommutabiliter saperet. <span
+  class="sidenotel">Ps. 72, 18.</span><i>Bonum</i> autem illi <i>est hærere
+  tibi semper</i><a name="NtA338" href="#Nt338"><sup>[338]</sup></a>, ne
+  quod adeptus est conversione, aversione lumen amittat, et relabatur in
+  vitam tenebrosæ abysso similem. Nam et nos qui secundum animam creatura
+  spiritualis sumus, aversi a te nostro lumine, in ea vita <span
+  class="sidenotel">Eph. 5, 8.</span><i>fuimus aliquando tenebræ</i>, et in
+  reliquiis obscuritatis nostræ laboramus, donec simus <span
+  class="sidenotel">Ps. 35, 7.</span><i>justitia tua</i> in Unico tuo
+  <i>sicut montes Dei</i>: nam <i>judicia tua</i> fuimus, <i>sicut multa
+  abyssus</i><a name="NtA339" href="#Nt339"><sup>[339]</sup></a>.</p>
+
+<p><!-- Page 251 --><span class="pagenum"><a name="page251"></a>{251}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap13_3"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">III. Ex Dei gratia omnia.</div>
+  <p>4. Quod autem in primis conditionibus dixisti, <span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 3.</span><i>Fiat lux et facta est lux</i>; non
+  incongruenter hoc intelligo in creatura spirituali; quia erat jam
+  qualiscumque vita quam illuminares. Sed sicut non te promeruerat, ut
+  esset talis vita quæ illuminari posset; ita nec cum jam esset, promeruit
+  te ut illuminaretur. Neque enim ejus informitas placeret tibi, si non lux
+  fieret, non existendo, sed intuendo illuminantem lucem eique hærendo<a
+  href="#lv524">*</a>; ut et quod utcumque<a name="NtA340"
+  href="#Nt340"><sup>[340]</sup></a> vivit, et quod beate vivit, non
+  deberet nisi gratiæ tuæ, conversa per commutationem meliorem ad id quod
+  neque in melius neque in deterius mutari potest; quod tu solus es, quia
+  solus simpliciter es, cui non est aliud vivere, aliud beate vivere, quia
+  tua beatitudo<a name="NtA341" href="#Nt341"><sup>[341]</sup></a> tu
+  es.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_4"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IV. Deus non eget rebus conditis.</div>
+  <p>5. Quid ergo tibi deesset ad bonum quod tu tibi es, etiamsi ista vel
+  omnino nulla essent, vel informia remanerent, quæ non ex indigentia
+  fecisti, sed ex plenitudine bonitatis tuæ, cohibens atque convertens ad
+  formam, non ut tanquam tuum gaudium compleatur ex eis? Perfecto enim tibi
+  displicet eorum imperfectio, ut ex te perficiantur et tibi placeant; non
+  autem imperfecto, tanquam et tu eorum perfectione perficiendus sis.
+  <i>Spiritus</i> enim tuus bonus <i>superferebatur super aquas</i>; non
+  ferebatur ab eis tanquam in eis requiesceret. <i>In</i> quibus enim
+  <i>requiescere</i> dicitur <i>Spiritus tuus</i> bonus, hos in se
+  requiescere facit. Sed superferebatur incorruptibilis et incommutabilis
+  voluntas tua, ipsa in se sibi sufficiens, super eam quam feceras vitam;
+  cui non hoc est vivere quod beate vivere, quia vivit etiam fluitans in
+  obscuritate sua; cui restat converti ad <!-- Page 252 --><span
+  class="pagenum"><a name="page252"></a>{252}</span>eum a quo facta est, et
+  magis magisque vivere apud <span class="sidenotel">Ps. 35,
+  10.</span><i>fontem vitæ, et in lumine ejus videre lumen</i>, et perfici,
+  et illustrari, et beari.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_5"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">V. Trinitas, qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur.</div>
+  <p>6. Ecce apparet mihi in ænigmate Trinitas, quod es Deus meus; quoniam
+  tu, Pater, in <i>Principio</i> sapientiæ nostræ<a href="#lv525">*</a>
+  quod est tua Sapientia de te nata, æqualis tibi et coæterna, id est in
+  Filio tuo, <i>fecisti c&oelig;lum et terram</i>. Et multa diximus de
+  <i>c&oelig;lo c&oelig;li</i>, et de terra invisibili et incomposita, et
+  de abysso tenebrosa, secundum spiritualis informitatis vagabunda
+  deliquia, nisi converteretur ad eum a quo erat qualiscumque vita, et
+  illuminatione fieret speciosa vita, et esset c&oelig;lum c&oelig;li ejus,
+  quod inter aquam et aquam postea factum est; et tenebam jam Patrem in Dei
+  nomine, qui fecit hæc, et Filium in Principii<a name="NtA342"
+  href="#Nt342"><sup>[342]</sup></a> nomine, in quo fecit hæc; et
+  Trinitatem credens Deum meum, sicuti credebam, quærebam in eloquiis
+  sanctis ejus, et ecce <i>Spiritus</i> tuus <i>superferebatur super
+  aquas</i>. Ecce Trinitas Deus meus, Pater et Filius et Spiritus sanctus,
+  creator universæ creaturæ.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_6"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.</div>
+  <p>7. Sed quæ causa fuerat, o lumen veridicum! tibi admoveo cor meum; ne
+  me vana doceat, discute tenebras ejus, et dic mihi, obsecro te per matrem
+  charitatem; obsecro te, dic mihi quæ causa fuerat, ut post nominatum
+  c&oelig;lum, et terram invisibilem et incompositam, et tenebras super
+  abyssum, tum demum Scriptura tua nominaret Spiritum tuum<a name="NtA343"
+  href="#Nt343"><sup>[343]</sup></a>? An quia oportebat sic eum insinuari,
+  ut diceretur superferri; et non posset hoc dici, nisi prius illud
+  commemoraretur cui superferri Spiritus tuus posset intelligi? Nec Patri
+  enim nec Filio superferebatur; nec superferri recte diceretur, si nulli
+  rei superferretur. Prius ergo dicendum erat cui superferretur, et deinde
+  ille quem non oportebat aliter commemorari, nisi ut superferri diceretur.
+  Cur ergo aliter eum insinuari non oportebat, nisi ut superferri
+  diceretur?</p>
+
+  <p><a name="Cap13_7"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VII. Effectus Spiritus sancti.</div>
+  <p>8. Jam hinc sequatur qui potest intellectu Apostolum tuum dicentem,
+  quia <span class="sidenotel">Rom. 5, 5.</span><i>charitas</i> tua
+  <i>diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est
+  nobis</i>; et <span class="sidenotel">1 Cor. 12, 1. 31.</span><i>de
+  spiritualibus docentem</i> et <i>demonstrantem supereminentem viam
+  charitatis</i>, et <span class="sidenotel">Eph. 3,
+  14-19.</span><i>flectentem genua pro nobis ad te, ut cognoscamus <!--
+  Page 253 --><span class="pagenum"><a
+  name="page253"></a>{253}</span>supereminentem scientiam charitatis
+  Christi</i>. Ideoque ab initio supereminens superferebatur super aquas.
+  Cui dicam? quomodo dicam de pondere cupiditatis in abruptam abyssum, et
+  de sublevatione charitatis per Spiritum tuum, qui superferebatur super
+  aquas? Cui dicam? quomodo dicam<a href="#lv526">*</a>? Neque enim loca
+  sunt quibus mergimur et emergimus. Quid similius et quid dissimilius?
+  Affectus sunt, amores sunt; immunditia spiritus nostri defluens inferius
+  amore curarum, et sanctitas tui attollens nos superius amore
+  securitatis<a name="NtA344" href="#Nt344"><sup>[344]</sup></a>, ut sursum
+  cor habeamus ad te, ubi Spiritus tuus superfertur super aquas, et
+  veniamus ad supereminentem requiem, cum <span class="sidenotel">Ps. 123,
+  5.</span><i>pertransierit anima nostra aquas quæ sunt sine
+  substantia</i><a name="NtA345" href="#Nt345"><sup>[345]</sup></a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_8"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">VIII. Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit quidquid Deo minus est.</div>
+  <p>9. Defluxit angelus, defluxit anima hominis, et indicaverunt abyssum
+  universæ spiritualis<a href="#lv527">*</a> creaturæ in profundo
+  tenebroso, nisi dixisses ab initio, <i>Fiat lux</i>, et facta esset lux,
+  et inhæreret tibi omnis obediens intelligentia c&oelig;lestis civitatis
+  tuæ, et requiesceret in Spiritu tuo, qui superfertur incommutabiliter
+  super omne mutabile. Alioquin et ipsum c&oelig;lum c&oelig;li tenebrosa
+  abyssus esset in se; <i>nunc antem lux est in Domino</i>. Nam et in ipsa
+  misera inquietudine defluentium spirituum et indicantium tenebras suas
+  nudatas veste luminis tui, satis ostendis quam magnam rationalem
+  creaturam feceris, cui nullo modo sufficit ad beatam requiem quidquid te
+  minus est<a name="NtA346" href="#Nt346"><sup>[346]</sup></a>, ac per hoc
+  nec ipsa sibi. Tu enim, <span class="sidenotel">Ps. 17, 29.</span><i>Deus
+  noster, illuminabis tenebras nostras</i>: ex te oriuntur
+  <i>vestimenta</i> nostra, et <span class="sidenotel">Ps. 138,
+  12.</span><i>tenebræ nostræ sicut meridies erunt</i>. Da mihi te, Deus
+  meus, redde mihi te: en amo<a href="#lv528">*</a>; et, si parum est, amem
+  validius. Non possum metiri ut sciam quantum desit mihi amoris ad id quod
+  sat est, ut currat vita mea in amplexus tuos, <span class="sidenotel">Ps.
+  30, 21.</span>nec avertatur donec abscondatur<a href="#lv529">*</a> in
+  abscondito vultus tui<a name="NtA347" href="#Nt347"><sup>[347]</sup></a>.
+  Hoc <!-- Page 254 --><span class="pagenum"><a
+  name="page254"></a>{254}</span>tantum scio, quia male mihi est præter te,
+  non solum extra me, sed et in meipso; et omnis mihi copia quæ Deus meus
+  non est, egestas est.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_9"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.</div>
+  <p>10. Numquid aut Pater aut Filius non superferebatur super aquas? Si
+  tanquam loco sicut corpus, nec Spiritus sanctus: si autem incommutabilis
+  divinitatis eminentia super omne mutabile, et Pater et Filius et Spiritus
+  sanctus superferebatur super aquas. Cur ergo tantum de Spiritu tuo dictum
+  est hoc? cur de illo tantum dictum est? Quasi locus ibi esset, qui non
+  est locus, de quo solo dictum est quod sit donum tuum<a name="NtA348"
+  href="#Nt348"><sup>[348]</sup></a>. In dono tuo requiescimus; ibi te
+  fruimur. Requies nostra, locus noster. Amor illuc attollit nos, et
+  Spiritus tuus bonus <span class="sidenotel">Ps. 9,
+  15.</span><i>exaltat</i> humilitatem nostram <span class="sidenotel">Luc.
+  2, 14.</span><i>de portis mortis</i>. In bona voluntate pax nobis est.
+  Corpus pondere suo nititur ad locum suum. Pondus non ad ima tantum est,
+  sed ad locum suum. Ignis sursum tendit, deorsum lapis. Ponderibus suis
+  aguntur<a href="#lv530">*</a>, loca sua petunt. Oleum infra aquam fusum,
+  super aquam attollitur; aqua super oleum fusa, infra oleum demergitur;
+  ponderibus suis aguntur, loca sua petunt. Minus ordinata, inquieta sunt;
+  ordinantur, et quiescunt. Pondus meum amor meus; eo feror quocumque
+  feror<a name="NtA349" href="#Nt349"><sup>[349]</sup></a>. Dono tuo
+  accendimur, et sursum ferimur. Inardescimus et imus. Ascendimus <span
+  class="sidenotel">Ps. 83, 6.</span><i>ascensiones in corde</i>, et
+  cantamus canticum graduum. Igne tuo, igne tuo bono inardescimus et imus;
+  quoniam sursum imus <span class="sidenotel">Ps. 121, 6. 1.</span><i>ad
+  pacem Jerusalem</i>, quoniam <i>jucundatus sum in his qui dixerunt mihi<a
+  href="#lv531">*</a>, In domum Domini ibimus</i>. Ibi nos collocavit
+  voluntas bona, ut nihil velimus aliud quam permanere illic in
+  æternum.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_10"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">X. Ex dono Dei omnia.</div>
+  <p><a name="Sec13_11"></a>11. Beata creatura quæ non novit aliud, cum
+  esset ipsa aliud, nisi dono tuo quod superfertur super omne mutabile, mox
+  ut facta est, attolleretur nullo intervallo temporis in ea vocatione qua
+  dixisti, <span class="sidenotel">Gen. 1, 3.</span><i>Fiat lux, et fieret
+  lux</i><a href="#lv532">*</a>. In nobis enim <!-- Page 255 --><span
+  class="pagenum"><a name="page255"></a>{255}</span>distinguitur tempore,
+  quod <span class="sidenotel">Eph. 5, 8.</span><i>tenebræ fuimus, et lux
+  efficimur</i>: in illa vero dictum est quid esset, nisi illuminaretur; et
+  ita dictum est, quasi prius fuerit fluxa et tenebrosa; ut appareret causa
+  qua factum est ut aliter esset, id est, ut ad lumen indeficiens conversa
+  lux esset. Qui potest, intelligat<a href="#lv533">*</a>; a te petat.
+  Utquid mihi molestus est, quasi ego <span class="sidenotel">Joh. 1,
+  9.</span><i>illuminem</i> ullum <i>hominem venientem in hunc
+  mundum</i>?</p>
+
+  <p><a name="Cap13_11"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XI. Symbola Trinitatis in homine.</div>
+  <p>12. Trinitatem omnipotentem quis intelligit? Et quis non loquitur eam,
+  si tamen eam? Rara anima quæ dum de illa loquitur, scit, quod loquitur<a
+  href="#lv534">*</a>. Et contendunt et dimicant, et nemo sine pace videt
+  istam visionem. Vellem ut hæc tria cogitarent homines in seipsis<a
+  name="NtA350" href="#Nt350"><sup>[350]</sup></a>. Longe aliud sunt ista
+  tria <!-- Page 256 --><span class="pagenum"><a
+  name="page256"></a>{256}</span>quam illa Trinitas: sed dico ubi se
+  exerceant et ibi probent, et sentiant quam longe sunt<a
+  href="#lv535">*</a>. Dico autem hæc tria: esse, nosse, velle. Sum enim,
+  et novi, et volo: sum sciens, et volens; et scio esse me, et velle; et
+  volo esse, et scire. In his igitur tribus quam sit inseparabilis vita, et
+  una vita, et una mens, et una essentia, quam denique inseparabilis
+  distinctio, et tamen distinctio, videat qui potest. Certe coram se est;
+  attendat in se, et videat, et dicat mihi. Sed cum invenerit in his
+  aliquid et dixerit, non jam se putet invenisse illud quod supra ista est
+  incommutabile, quod est incommutabiliter, et scit incommutabiliter, et
+  vult incommutabiliter: et utrum propter tria hæc et ibi Trinitas, an in
+  singulis hæc tria, ut<a href="#lv536">*</a> terna singulorum sint; an
+  utrumque miris modis simpliciter et multipliciter, infinito in se sibi
+  fine, quo est, et sibi notum est, et sibi sufficit, incommutabiliter
+  idipsum, copiosa unitatis magnitudine; quis facile cogitaverit? quis ullo
+  modo dixerit? quis quolibet modo temere pronuntiaverit?</p>
+
+  <p><a name="Cap13_12"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XII. Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat.</div>
+  <p>13. Procede in confessione, fides mea; dic Domino Deo tuo: <i>Sancte,
+  Sancte, Sancte, Domine Deus</i> meus, in nomine tuo baptizati sumus,
+  <i>Pater et Fili et Spiritus sancte; in nomine tuo baptizamus, Pater et
+  Fili et Spiritus sancte</i>; quia et apud nos in Christo suo<a
+  href="#lv537">*</a> <i>fecit Deus c&oelig;lum et terram</i>, spirituales
+  et carnales Ecclesiæ suæ<a name="NtA351"
+  href="#Nt351"><sup>[351]</sup></a>; et <i>terra</i> nostra antequam
+  acciperet formam doctrinæ, <i>invisibilis erat et incomposita</i>, et
+  ignorantiæ tenebris tegebamur; quoniam <span class="sidenotel">Ps. 38,
+  12.</span><i>pro iniquitate erudisti hominem</i>, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 35, 7.</span><i>judicia tua sicut multa
+  abyssus</i>. Sed quia <span class="sidenotel">Gen. 1,
+  2.</span><i>Spiritus</i> tuus <i>superferebatur super aquam</i>, non
+  reliquit miseriam nostram misericordia tua, et dixisti: <span
+  class="sidenotel">Mat. 3, 12.</span><i>Fiat lux. P&oelig;nitentiam agite,
+  appropinquavit enim regnum c&oelig;lorum</i>. <!-- Page 257 --><span
+  class="pagenum"><a name="page257"></a>{257}</span><i>P&oelig;itenitam
+  agite, Fiat lux</i>. Et quoniam <span class="sidenotel">Ps. 41,
+  7.</span><i>conturbata erat ad nos ipsos anima nostra, commemorati sumus
+  tui, Domine, de terra Jordanis, et de monte</i><a name="NtA352"
+  href="#Nt352"><sup>[352]</sup></a> æquali tibi, sed <i>parvo</i> propter
+  nos; et displicuerunt nobis tenebræ nostræ, conversi sumus ad te, <i>et
+  facta est lux</i>. Et ecce <span class="sidenotel">Eph. 5,
+  8.</span><i>fuimus aliquando tenebræ; nunc autem lux in Domino</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_13"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIII. Renovatio hominis dum hic vivit, nondum perfecta.</div>
+  <p>14. Et tamen adhuc <span class="sidenotel">2 Cor. 5, 7.</span><i>per
+  fidem, nondum per speciem</i>. <span class="sidenotel">Rom. 8,
+  24.</span><i>Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quæ videtur, non est
+  spes.</i> Adhuc <span class="sidenotel">Ps. 41, 8.</span><i>abyssus
+  abyssum invocat</i>, sed jam <i>in voce<a href="#lv538">*</a>
+  cataractarum tuarum</i><a name="NtA353"
+  href="#Nt353"><sup>[353]</sup></a>. Adhuc et ille qui dicit, <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 3, 1.</span><i>Non potui vobis loqui quasi
+  spiritualibus, sed quasi carnalibus</i>, etiam ipse nondum <span
+  class="sidenotel">Phil. 3, 13.</span><i>se arbitratur comprehendisse; et
+  quæ retro oblitus, in ea quæ ante sunt, extenditur</i>, et <i>ingemiscit
+  gravatus</i>, et <span class="sidenotel">2 Cor. 5, 4.</span><i>sitit
+  anima ejus ad Deum vivum, quemadmodum cervus ad fontes aquarum</i>, et
+  dicit: <span class="sidenotel">Ps. 41, 2. 3.</span><i>Quando veniam?
+  habitaculum suum quod de c&oelig;lo est, superindui cupiens</i>, et <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 5, 2.</span><i>invocat</i> inferiorem
+  <i>abyssum</i>, dicens: <span class="sidenotel">Rom. 12,
+  2.</span><i>Nolite conformari huic sæculo, sed reformamini in novitate
+  mentis vestræ</i>; et, <span class="sidenotel">1 Cor. 14,
+  20.</span><i>Nolite pueri effici mentibus<a href="#lv539">*</a>, sed
+  malitia parvuli estote, ut mentibus perfecti sitis</i>; et, <span
+  class="sidenotel">Gal. 3, 1.</span><i>O stulti Galatæ, quis vos
+  fascinavit?</i> Sed jam non in voce sua; <span class="sidenotel">Act. 2,
+  2.</span>in tua enim qui misisti Spiritum tuum de excelsis, per eum qui
+  <span class="sidenotel">Ps. 67, 19.</span><i>ascendit in altum, <span
+  class="sidenotel">Mal. 3, 10.</span>et aperuit cataractas donorum</i>
+  suorum, ut <span class="sidenotel">Ps. 45, 5.</span><i>fluminis impetus
+  lætificaret civitatem</i> tuam. Illi enim suspirat <span
+  class="sidenotel">Rom. 8, 23.</span><span class="sidenotel">Joh. 3,
+  29.</span><i>sponsi amicus, habens</i> jam <i>spiritus primitias</i>
+  penes eum, sed adhuc <i>in semetipso ingemiscens, adoptionem exspectans
+  redemptionem corporis sui</i>: illi suspirat, membrum est enim sponsæ; et
+  illi zelat, <i>amicus</i> est enim <i>sponsi</i>; illi zelat non sibi,
+  quia <i>in voce cataractarum <!-- Page 258 --><span class="pagenum"><a
+  name="page258"></a>{258}</span>tuarum</i>, non in voce sua <span
+  class="sidenotel">Ps. 41, 8.</span><i>invocat</i> alteram <i>abyssum</i>,
+  cui zelans <span class="sidenotel">2 Cor. 11, 3.</span><i>timet, ne sicut
+  serpens Evam decepit astutia sua, sic et eorum sensus corrumpantur a
+  castitate, quæ est in</i> sponso nostro Unico tuo. Quæ est illa speciei
+  lux? Cum <span class="sidenotel">1 Joh. 3, 2.</span><i>videbimus eum
+  sicuti est</i>, et transierint <span class="sidenotel">Ps. 41,
+  4.</span><i>lacrymæ quæ mihi factæ sunt panis die ac nocte, dum dicitur
+  mihi quotidie, Ubi est Deus tuus?</i></p>
+
+  <p><a name="Cap13_14"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIV. Fide et spe corroboramur.</div>
+  <p>15. Et ego dico: Deus meus, ubi es? Ecce ubi es<a href="#lv540">*</a>.
+  Respiro in te paululum, cum <span class="sidenotel">Ps. 41,
+  5.</span><i>effundo super me animam meam in voce exsultationis et
+  confessionis, soni festivitatem celebrantis</i>. Et adhuc <i>tristis
+  est</i>, quia relabitur et fit <i>abyssus</i>; vel potius, sentit adhuc
+  se esse <i>abyssum</i>. Dicit ei fides mea quam accendisti in nocte ante
+  pedes meos: <i>Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? <span
+  class="sidenotel">Ps. 42, 5. 6.</span>Spera in Domino; <span
+  class="sidenotel">Ps. 118, 105.</span>lucerna pedibus tuis verbum
+  ejus.</i> <span class="sidenotel">Rom. 8, 10.</span><i>Spera</i> et
+  persevera, donec transeat nox mater iniquorum, donec transeat <span
+  class="sidenotel">Cant. 2, 17.</span><i>ira</i> Domini, cujus <span
+  class="sidenotel">Ps. 29, 13.</span><i>filii</i> et <i>nos fuimus</i>
+  aliquando <i>tenebræ</i>, quarum residua trahimus in <span
+  class="sidenotel">Ps. 5, 5.</span><i>corpore propter peccatum mortuo,
+  donec aspiret dies et removeantur umbræ. <span class="sidenotel">Ps. 42,
+  5.</span>Spera in Domino: mane<a name="NtA354"
+  href="#Nt354"><sup>[354]</sup></a> astabo<a href="#lv541">*</a>, et
+  contemplabor; semper confitebor illi. Mane astabo, et videbo salutare
+  vultus mei, <span class="sidenotel">Rom. 8, 11.</span>Deum meum qui
+  vivificabit et mortalia corpora nostra, propter Spiritum qui habitat in
+  nobis</i>; quia super interius nostrum <i>tenebrosum et fluidum
+  misericorditer superferebatur</i>. Unde et in hac peregrinatione <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 1, 22.</span><i>pignus</i> accepimus, ut <span
+  class="sidenotel">Eph. 5, 8.</span><i>jam simus lux</i>, dum adhuc <span
+  class="sidenotel">Rom. 8, 24.</span><i>spe salvi facti sumus, <span
+  class="sidenotel">1 Thess. 5, 5.</span>et filii lucis, et filii diei, non
+  filii noctis neque tenebrarum</i>, quod tamen <i>fuimus</i>. <i>Inter</i>
+  quos et nos in isto adhuc incerto humanæ notitiæ, tu solus
+  <i>dividis</i>, qui <i>probas corda</i> nostra, et <span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 5.</span><i>vocas lucem diem, et tenebras
+  noctem</i>. Quis enim nos discernit, nisi tu? <span class="sidenotel">1
+  Cor. 4, 7.</span><i>quid autem habemus quod non accepimus a te, <span
+  class="sidenotel">Rom. 9, 21.</span>ex eadem massa vasa in honorem, ex
+  qua sunt et alia facta in contumeliam?</i></p>
+
+  <p><a name="Cap13_15"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XV. Explanat ver. 6. cap. 1. Gen. <i>Fiat firmamentum</i> &amp;c. Quid firmamentum, quid superiores aquæ.</div>
+  <p>16. Aut quis, nisi tu, Deus noster, fecisti nobis <span
+  class="sidenotel">Is. 24, 4.</span><i>firmamentum</i> auctoritatis super
+  nos in Scriptura tua divina? <span class="sidenotel">Ps. 103,
+  2.</span><i>C&oelig;lum</i> enim <i>plicabitur ut liber</i>, et nunc
+  <i>sicut pellis extenditur</i> super nos. Sublimioris enim auctoritatis
+  est tua divina Scriptura, <!-- Page 259 --><span class="pagenum"><a
+  name="page259"></a>{259}</span>cum jam obierunt istam mortem illi
+  mortales, per quos eam dispensasti nobis. Et tu scis, Domine, tu scis
+  quemadmodum pellibus indueris homines, cum peccato mortales fierent<a
+  name="NtA355" href="#Nt355"><sup>[355]</sup></a>. Unde <span
+  class="sidenotel">Gen. 3, 21.</span><i>sicut pellem extendisti
+  firmamentum</i> Libri tui, concordes utique sermones tuos, quos per
+  mortalium ministerium superposuisti nobis. Namque ipsa eorum morte,
+  <i>solidamentum</i><a name="NtA356" href="#Nt356"><sup>[356]</sup></a>
+  auctoritatis in eloquiis tuis per eos editis sublimiter <i>extenditur</i>
+  super omnia quæ subter sunt; quod cum hic viverent, non ita sublimiter
+  extentum erat. Nondum <i>sicut pellem c&oelig;lum extenderas</i>, nondum
+  mortis eorum famam usquequaque dilataveras<a name="NtA357"
+  href="#Nt357"><sup>[357]</sup></a>.</p>
+
+  <p>17. <i>Videamus</i>, Domine, <i>c&oelig;los, opera digitorum
+  tuorum</i>; disserena oculis nostris nubilum quo subtexisti eos. Ibi est
+  <span class="sidenotel">Ps. 18, 8.</span><i>testimonium</i> tuum,
+  <i>sapientiam præstans parvulis. <span class="sidenotel">Ps. 8,
+  4.</span>Perfice</i>, Deus meus, <i>laudem</i> tuam <i>ex ore infantium
+  et lactentium</i>. Neque enim novimus alios libros ita destruentes
+  superbiam, ita <span class="sidenotel">Ver. 3.</span><i>destruentes
+  inimicum et defensorem</i>, resistentem reconciliationi tuæ defendendo
+  peccata sua<a name="NtA358" href="#Nt358"><sup>[358]</sup></a>. Non novi,
+  Domine, non novi alia tam casta eloquia, quæ sic mihi persuaderent
+  confessionem, et lenirent cervicem meam jugo tuo, et invitarent colere te
+  gratis. Intelligam ea, Pater bone; da mihi hæc subterposito, quia
+  subterpositis solidasti ea.</p>
+
+  <p>18. Sunt aliæ <i>aquæ super</i> hoc <i>firmamentum</i>, credo,
+  immortales, et a terrena corruptione secretæ. Laudent nomen tuum, laudent
+  te superc&oelig;lestes populi Angelorum tuorum, qui non opus habent
+  suspicere<a href="#lv542">*</a> firmamentum hoc, et legendo cognoscere
+  verbum tuum<a name="NtA359" href="#Nt359"><sup>[359]</sup></a>. <span
+  class="sidenotel">Mat. 18, 10.</span><i>Vident</i> enim <i>faciem</i>
+  tuam <i>semper</i>, <!-- Page 260 --><span class="pagenum"><a
+  name="page260"></a>{260}</span>et ibi legunt sine syllabis temporum, quid
+  velit æterna voluntas tua. Legunt, eligunt et diligunt; semper legunt, et
+  nunquam præterit quod legunt. Eligendo enim et diligendo legunt ipsam
+  incommutabilitatem consilii tui. Non clauditur codex eorum, nec
+  <i>plicatur</i> liber eorum; quia tu ipse illis hoc es, et es in æternum:
+  quia super hoc firmamentum ordinasti eos, quod<a href="#lv543">*</a>
+  firmasti super infirmitatem inferiorum populorum, ubi suspicerent et
+  cognoscerent misericordiam tuam, temporaliter enuntiantem te, qui fecisti
+  tempora. <span class="sidenotel">Ps. 35, 6.</span><i>In c&oelig;lo</i>
+  enim, <i>Domine, misericordia tua, et veritas tua usque ad nubes</i>.
+  Transeunt nubes, c&oelig;lum autem manet. Transeunt prædicatores verbi
+  tui ex hac vita in aliam vitam; Scriptura vero tua usque in finem sæculi
+  super populos extenditur. Sed et <span class="sidenotel">Mat. 24,
+  35.</span><i>c&oelig;lum et terra transibunt; sermones autem</i> tui
+  <i>non transibunt</i>: quoniam et <i>pellis plicabitur</i>, et
+  <i>fenum</i> super quod extendebatur, cum claritate sua præteriet; <span
+  class="sidenotel">Isa. 40, 6.</span><i>verbum autem</i> tuum <i>manet in
+  æternum</i>; quod <span class="sidenotel">1 Cor. 13, 12.</span><i>nunc in
+  ænigmate</i> nubium et <i>per speculum</i> c&oelig;li, non <span
+  class="sidenotel">1 Joh. 3, 2.</span><i>sicuti est</i>, apparet nobis;
+  quia et <i>nos</i> quamvis Filio tuo dilecti simus, <span
+  class="sidenotel">Cant. 2, 9. Vers. Vet.</span><i>nondum apparuit quod
+  erimus. Attendit per retia</i> carnis, et blanditus est, et inflammavit,
+  et <span class="sidenotel">Cant. 1, 6.</span><i>cucurrimus post
+  odorem</i> ejus. Sed <span class="sidenotel">1 Joh. 3, 2.</span><i>cum
+  apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus cum sicuti est</i>:
+  sicuti est, Domine, videre nostrum, quod nondum est nobis<a
+  href="#lv544">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_16"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.</div>
+  <p>19. Nam sicut omnino tu es, tu scis solus, qui es incommutabiliter, et
+  scis incommutabiliter, et vis incommutabiliter. Et essentia tua scit et
+  vult incommutabiliter, et scientia tua est et vult incommutabiliter, et
+  voluntas tua est et scit incommutabiliter. Nec videtur justum esse coram
+  te, ut quemadmodum se scit lumen incommutabile, ita sciatur ab illuminato
+  commutabili. Ideoque <span class="sidenotel">Ps. 142, 6.</span><i>anima
+  mea tanquam terra sine aqua tibi</i>; quia sicut se illuminare de se non
+  potest, ita se satiare de se non potest. Sic enim <span
+  class="sidenotel">Ps. 35, 10.</span><i>apud te fons vitæ</i>, quomodo
+  <i>in lumine tuo videbimus lumen</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_17"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVII. In ver. 9: <i>Congregentur aquæ</i> &amp;c. Quid mare, quid arida. Explicatur ver. 11: <i>Germinet terra</i> &amp;c.</div>
+  <p>20. Quis congregavit amaricantes<a name="NtA360"
+  href="#Nt360"><sup>[360]</sup></a> in societatem unam? <!-- Page 261
+  --><span class="pagenum"><a name="page261"></a>{261}</span>Idem namque
+  illis finis est temporalis et terrenæ felicitatis, propter quam faciunt
+  omnia; quamvis innumerabili varietate curarum fluctuent. Quis, Domine,
+  nisi tu qui dixisti ut <span class="sidenotel">Ps. 94,
+  5.</span><i>congregarentur aquæ in congregationem unam, et appareret
+  arida, sitiens tibi</i>? Quoniam <i>tuum est</i> et <i>mare</i>, et <span
+  class="sidenotel">Ps. 62, 2.</span><i>tu fecisti illud, et aridam terram
+  manus tuæ formaverunt</i>; neque enim amaritudo voluntatum, sed
+  <i>congregatio aquarum</i> vocatur mare. Tu enim coerces etiam malas
+  cupiditates animarum, et figis limites <i>quousque</i> progredi sinantur,
+  <span class="sidenotel">Job 38, 10. 11.</span><i>atque<a
+  href="#lv545">*</a> ut in se comminuantur fluctus earum</i>; atque ita
+  facis mare ordine imperii tui super omnia<a name="NtA361"
+  href="#Nt361"><sup>[361]</sup></a>.</p>
+
+  <p>21. At animas <i>sitientes tibi</i>, et <i>apparentes</i> tibi, alio
+  fine distinctas a societate maris, occulto et dulci fonte irrigas, ut et
+  <i>terra det fructum suum</i><a name="NtA362"
+  href="#Nt362"><sup>[362]</sup></a>: et dat fructum suum<a
+  href="#lv546">*</a>, et, te jubente Domino Deo suo, germinat anima nostra
+  opera misericordiæ <i>secundum genus</i>; diligens proximum in subsidiis
+  necessitatum carnalium, <i>habens in se semen secundum similitudinem</i>;
+  quoniam ex nostra infirmitate compatimur ad subveniendum indigentibus,
+  similiter opitulantes quemadmodum nobis vellemus opem ferri, si eodem
+  modo indigeremus; non tantum in facilibus, tanquam in <i>herba
+  seminali</i>, sed etiam in protectione adjutorii, forti robore, sicut
+  <i>lignum fructiferum</i>; id est, beneficum<a href="#lv547">*</a> ad
+  eripiendum eum qui injuriam patitur, de manu potentis, et præbendo
+  protectionis umbraculum valido robore justi judicii.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_18"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XVIII. In ver. 14: <i>Fiant luminaria</i> etc. Quæ luminaria dividentia inter diem et noctem.</div>
+  <p>22. Ita Domine, ita, oro te, <i>oriatur</i>, sicuti facis, sicuti das
+  hilaritatem et facultatem, <span class="sidenotel">Ps. 84,
+  12.</span><i>oriatur de terra veritas, et justitia de c&oelig;lo
+  respiciat</i>, et <i>fiant in firmamento luminaria</i>. <i>Frangamus
+  esurienti panem nostrum, et egenum sine tecto inducamus in domum nostram;
+  nudum vestiamus, et domesticos seminis nostri non <!-- Page 262 --><span
+  class="pagenum"><a name="page262"></a>{262}</span>despiciamus</i>. Quibus
+  in terra natis fructibus, <i>vide quia bonum est</i>; et <span
+  class="sidenotel">Isa. 58, 7. 8.</span><i>erumpat</i> temporanea <i>lux
+  nostra</i>, et de ista inferiori fruge actionis in delicias
+  contemplationis verbum vitæ superius obtinentes, appareamus <span
+  class="sidenotel">Phil. 2, 15.</span><i>sicut luminaria in mundo</i>,
+  cohærentes <i>firmamento</i> Scripturæ tuæ. Ibi enim nobiscum disputas,
+  ut <i>dividamus</i> inter intelligibilia et sensibilia, tanquam <i>inter
+  diem et noctem</i>, vel inter animas, alias intelligibilibus, alias
+  sensibilibus deditas; ut jam non tu solus in abdito dijudicationis tuæ,
+  sicut antequam fieret firmamentum, <i>dividas inter lucem et
+  tenebras</i>, sed etiam spirituales tui in eodem firmamento positi atque
+  distincti, manifestata per orbem gratia tua <i>luceant super terram, et
+  dividant inter diem et noctem, et significent tempora</i>: quia <span
+  class="sidenotel">Rom. 13, 1.</span><i>vetera transierunt, et<a
+  href="#lv548">*</a> ecce facta sunt nova</i>; et <span
+  class="sidenotel">2 Cor. 5, 17.</span><i>quia propior est nostra salus,
+  quam cum credidimus</i>; et quia <i>nox præcessit, dies autem
+  appropinquavit</i>; et quia <span class="sidenotel">Ps. 64,
+  2.</span><i>benedicis coronam anni</i> tui, <span class="sidenotel">Mat.
+  9, 38.</span><i>mittens benignitatis<a href="#lv549">*</a> operarios in
+  messem</i> tuam, in qua seminanda <i>alii laboraverunt, mittens</i> etiam
+  in aliam sementem, cujus <span class="sidenotel">Joh. 4,
+  38.</span><i>messis in fine est</i>. Ita das vota optanti<a
+  href="#lv550">*</a>, et benedicis annos justi; <span
+  class="sidenotel">Mat. 13, 39.</span><i>tu autem idem ipse es, et</i> in
+  <span class="sidenotel">Ps. 101, 28.</span><i>annis tuis</i> qui <i>non
+  deficiunt</i>, horreum præparas annis transeuntibus. Æterno quippe
+  consilio, propriis temporibus bona c&oelig;lestia das super terram.</p>
+
+  <p>23. Quoniam <span class="sidenotel">1 Cor. 12, 7-11.</span><i>quidem
+  alii datur per Spiritum sermo sapientiæ</i><a name="NtA363"
+  href="#Nt363"><sup>[363]</sup></a>, tanquam <i>luminare majus</i>,
+  propter eos qui perspicuæ veritatis luce delectantur, tanquam in
+  principio diei; <i>alii autem sermo scientiæ secundum eumdem
+  Spiritum</i>, tanquam <i>luminare minus; alii fides, alii donatio
+  curationum, alii operationes <!-- Page 263 --><span class="pagenum"><a
+  name="page263"></a>{263}</span>virtutum, alii prophetia, alii dijudicatio
+  spirituum, alteri genera linguarum</i>; et hæc omnia tanquam
+  <i>stellæ</i>. <i>Omnia enim hæc operatur unus atque idem Spiritus,
+  dividens propria unicuique prout vult</i>, et faciens apparere sidera in
+  <i>manifestatione ad utilitatem</i>. <span class="sidenotel">1 Cor. 13,
+  2.</span><i>Sermo</i> autem <i>scientiæ</i> qua continentur <i>omnia
+  sacramenta</i>, quæ variantur temporibus<a name="NtA364"
+  href="#Nt364"><sup>[364]</sup></a> tanquam luna, et cæteræ notitiæ
+  donorum quæ deinceps tanquam stellæ commemorata sunt, quantum differunt
+  ab illo candore sapientiæ quo gaudet prædictus dies, tantum in
+  principia<a href="#lv551">*</a> noctis sunt<a name="NtA365"
+  href="#Nt365"><sup>[365]</sup></a>. His enim sunt necessaria, quibus ille
+  prudentissimus servus tuus <span class="sidenotel">1 Cor. 3,
+  1.</span><i>non potuit loqui quasi spiritualibus, sed quasi
+  carnalibus</i>, ille qui <span class="sidenotel">1 Cor. 2,
+  6.</span><i>sapientiam loquitur inter perfectos</i>. <span
+  class="sidenotel">v. 14.</span><i>Animalis autem homo tanquam parvulus in
+  Christo, <span class="sidenotel">Id. 3, 2.</span>lactisque potator</i>,
+  donec roboretur ad solidum cibum, et aciem firmet ad solis aspectum, non
+  habeat desertam noctem suam, sed luce lunæ stellarumque contentus sit.
+  Hæc nobiscum disputas, sapientissime Deus noster, in Libro tuo firmamento
+  tuo; ut discernamus omnia contemplatione mirabili, quamvis adhuc <i>in
+  signis, et in temporibus, et in diebus, et in annis</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_19"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XIX. Tractat eumdem versiculum, <i>Fiant luminaria</i> etc.</div>
+  <p>24. Sed prius <span class="sidenotel">Is. 1, 16.</span><i>lavamini,
+  mundi estote; auferte nequitiam</i> ab animis vestris, atque a
+  <i>conspectu oculorum meorum</i>, ut <i>appareat arida</i>. <i>Discite
+  bonum facere, judicate pupillo, et justificate viduam</i>; ut <i>germinet
+  terra herbam pabuli et lignum fructiferum</i>; et <i>venite, disputemus,
+  dicit Dominus</i>, ut <i>fiant luminaria in firmamento c&oelig;li, et
+  luceant super terram</i>. Quærebat dives ille a <i>magistro bono, quid
+  faceret ut vitam æternam consequeretur</i>: dicat ei <i>magister
+  bonus</i>, quem putabat hominem, et nihil amplius; bonus est autem, quia
+  Deus est: dicat ei, ut <i>si vult venire ad vitam, servet mandata</i>;
+  separet a se amaritudinem malitiæ atque nequitiæ; <i>non occidat, non
+  m&oelig;chetur, non furetur, non falsum testimonium dicat</i>; ut
+  <i>appareat arida</i>, et <i>germinet</i> honorem patris et matris, et
+  dilectionem proximi. <i>Feci</i>, inquit, <i>hæc omnia</i>. <!-- Page 264
+  --><span class="pagenum"><a name="page264"></a>{264}</span>Unde ergo
+  tantæ spinæ, si terra fructifera est? Vade, exstirpa silvosa dumeta
+  avaritiæ; <i>vende quæ possides</i>, et implere frugibus <i>dando
+  pauperibus, et habebis thesaurum in c&oelig;lis</i>, et <i>sequere
+  Dominum si vis esse perfectus</i>, eis sociatus inter quos <i>loquitur
+  sapientiam ille</i> qui novit quid distribuat diei et nocti, ut noris et
+  tu, ut <i>fiant</i> et tibi <i>luminaria in firmamento c&oelig;li</i>;
+  quod non fiet, nisi fuerit <span class="sidenotel">Mat. 6,
+  21.</span><i>illic cor tuum</i>; quod item non fiet, nisi fuerit <i>illic
+  thesaurus tuus</i>, sicut audisti a <i>magistro bono</i>. Sed <span
+  class="sidenotel">Mat. 19, 16-22.</span><i>contristata est</i> terra
+  sterilis<a name="NtA366" href="#Nt366"><sup>[366]</sup></a>, <i>et spinæ
+  offocaverunt verbum</i>.</p>
+
+  <p>25. <span class="sidenotel">1 Pet. 2, 9.</span><i>Vos autem genus
+  electum, infirma mundi, qui dimisistis omnia ut sequeremini Dominum</i>;
+  ite post eum, et <span class="sidenotel">Mat. 10, 28.</span><i>confundite
+  fortia</i>: ite post eum, <span class="sidenotel">1 Cor. 1, 7.
+  8.</span><i>speciosi pedes</i>, et <i>lucete in firmamento</i>; ut <span
+  class="sidenotel">Is. 52, 7.</span><i>c&oelig;li enarrent gloriam ejus,
+  dividentes inter lucem</i> perfectorum sed nondum sicut Angelorum, <i>et
+  tenebras</i> parvulorum sed non despectorum<a href="#lv552">*</a>: lucete
+  super omnem terram; et <span class="sidenotel">Ps. 18,
+  2.</span><i>dies</i> sole candens <i>eructet diei verbum sapientiæ</i>,
+  et <i>nox</i> luna lucens <i>annuntiet nocti verbum scientiæ</i>. Luna et
+  stellæ nocti lucent; sed nox non obscurat eas, quoniam ipsæ illuminant
+  eam pro modulo ejus. Ecce enim tanquam Deo dicente, <i>Fiant luminaria in
+  firmamento c&oelig;li, factus est subito de c&oelig;lo sonus, quasi
+  decurrens spiritus<a href="#lv553">*</a> vehemens, et visæ sunt linguæ
+  divisæ quasi ignis, <span class="sidenotel">Act. 2, 2. 3.</span>qui et
+  insedit super unumquemque illorum</i>; et <span class="sidenotel">Mat. 5,
+  14.</span><i>facta sunt luminaria in firmamento c&oelig;li, verbum
+  vitæ</i> habentia. Ubique discurrite, ignes sancti, ignes decori. <span
+  class="sidenotel">1 John 1, 1.</span><i>Vos</i> enim <i>estis lumen
+  mundi</i>, nec estis <i>sub modio</i>. Exaltatus est cui adhæsistis, et
+  exaltavit vos. Discurrite, et innotescite omnibus gentibus.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_20"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XX. In ver. 20: <i>Producant aquæ</i> &amp;c. Quæ reptilia, quæ volatilia.</div>
+  <p>26. Concipiat et mare, et pariat opera vestra, et <i>producant aquæ
+  reptilia animarum vivarum</i>. <span class="sidenotel">Jer. 15,
+  19.</span><i>Separantes</i> enim <i>pretiosum a vili</i>, facti estis os
+  Dei, per quos<a href="#lv554">*</a> diceret: <i>Producant aquæ</i>, non
+  animam vivam quam terra producit, sed <i>reptilia animarum vivarum, et
+  volatilia volantia super terram</i>. Repserunt enim Sacramenta tua, Deus,
+  per opera sanctorum tuorum inter medios fluctus tentationum sæculi, ad
+  imbuendas gentes in<a href="#lv555">*</a> nomine tuo, in baptismo tuo. Et
+  inter hæc facta sunt magnalia mirabilia tanquam <i>ceti grandes</i>, et
+  voces nuntiorum tuorum <i>volitantes super terram juxta firmamentum</i>
+  Libri tui, <!-- Page 265 --><span class="pagenum"><a
+  name="page265"></a>{265}</span>præposito illo sibi ad auctoritatem, sub
+  quo volitarent quocumque irent. <i>Neque</i> enim <span
+  class="sidenotel">Ps. 18, 4. 5.</span><i>sunt loquelæ neque sermones,
+  quorum non audiantur voces eorum</i>, quando <i>in omnem terram exiit
+  sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum</i>; quoniam tu, Domine,
+  <i>benedicendo multiplicasti</i> hæc.</p>
+
+  <p>27. Numquid mentior, aut mixtione misceo, neque distinguo lucidas
+  cognitiones harum rerum in firmamento c&oelig;li, et opera corporalia in
+  undoso mari, et sub firmamento c&oelig;li? Quarum enim rerum notitiæ sunt
+  solidæ, et terminatæ sine incrementis generationum, tanquam lumina
+  <i>sapientiæ et scientiæ</i>, earumdem rerum sunt operationes corporales
+  multæ ac variæ; et aliud ex alio crescendo multiplicantur in benedictione
+  tua, Deus, qui consolatus es fastidia sensuum mortalium, ut in cognitione
+  animi res una multis modis per corporis motiones figuretur atque
+  dicatur<a name="NtA367" href="#Nt367"><sup>[367]</sup></a>. Aquæ
+  produxerunt hæc; sed in verbo tuo. Necessitates alienatorum ab æternitate
+  veritatis tuæ populorum produxerunt hæc, sed in Evangelio tuo; quoniam
+  ipsæ aquæ ista ejecerunt, quarum amarus languor fuit causa ut in tuo
+  verbo ista procederent.</p>
+
+  <p>28. Et pulchra sunt omnia faciente te, et ecce tu inenarrabiliter
+  pulchrior qui fecisti omnia: a quo<a href="#lv556">*</a> si non esset
+  lapsus Adam, non diffunderetur ex utero ejus salsugo maris, genus humanum
+  profunde curiosum, et procellose tumidum, et instabiliter fluidum; atque
+  ita non opus esset ut in <i>aquis multis</i> corporaliter et sensibiliter
+  operarentur dispensatores tui mystica facta et dicta. Sic enim mihi nunc
+  occurrerunt reptilia et volatilia, quibus imbuti et initiati homines
+  corporalibus sacramentis subditi, non ultra proficerent, nisi
+  spiritualiter vivesceret anima gradu alio, et post initii verbum in
+  consummationem respiceret.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_21"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXI. In ver. 24: <i>Producat terra animam vivam &amp;c.</i></div>
+  <p>29. Ac per hoc in verbo tuo non maris profunditas, sed ab aquarum
+  amaritudine terra discreta ejecit<a href="#lv557">*</a>, non reptilia
+  animarum vivarum et volatilia, sed animam vivam. Neque enim jam opus
+  habet Baptismo quo gentibus opus est, sicut opus habebat cum aquis
+  tegeretur; non enim <span class="sidenotel">Joh. 3,
+  5.</span><i>intratur</i> aliter <i>in regnum c&oelig;lorum</i> ex illo
+  quo instituisti ut sic intretur: nec <!-- Page 266 --><span
+  class="pagenum"><a name="page266"></a>{266}</span>magnalia mirabilium
+  quærit quibus fiat fides; neque enim <span class="sidenotel">Joh. 4,
+  48.</span><i>nisi signa et prodigia viderit, non credit</i>, cum jam
+  distincta sit terra fidelis ab aquis maris infidelitate amaris; et <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 14, 22.</span><i>linguæ in signo<a
+  href="#lv558">*</a> sunt non fidelibus, sed infidelibus</i>. Nec isto
+  igitur genere <i>volatili</i>, quod verbo tuo <i>produxerunt aquæ</i>,
+  opus habet <span class="sidenotel">Ps. 135, 6.</span><i>terra</i> quam
+  <i>fundasti super aquas</i><a name="NtA368"
+  href="#Nt368"><sup>[368]</sup></a>. Immitte in eam verbum tuum per
+  nuntios tuos. Opera enim eorum narramus, sed tu es qui operaris in eis,
+  ut<a href="#lv559">*</a> operentur animam vivam. Terra producit eam, quia
+  terra causa est ut hæc agant in ea; sicut mare fuit causa ut agerent
+  <i>reptilia animarum vivarum</i>, et <i>volatilia sub firmamento
+  c&oelig;li</i>, quibus jam terra non indiget; <span
+  class="sidenotel">Luc. 24, 43.</span>quamvis piscem<a name="NtA369"
+  href="#Nt369"><sup>[369]</sup></a> manducet levatum de profundo in ea
+  <span class="sidenotel">Ps. 22, 5.</span><i>mensa</i> quam <i>parasti in
+  conspectu credentium</i>; ideo enim de profundo levatus est ut alat
+  aridam. Et aves, marina progenies, sed tamen super terram multiplicantur.
+  Primarum enim vocum evangelizantium infidelitas hominum causa exstitit;
+  sed et fideles exhortantur, et benedicuntur ab eis<a href="#lv560">*</a>
+  multipliciter de die in diem. At vero anima viva de terra sumit<a
+  href="#lv561">*</a> exordium, quia non prodest nisi jam fidelibus
+  continere se ab amore hujus sæculi, ut anima eorum tibi viva quæ <span
+  class="sidenotel">1 Tim. 5, 6.</span><i>mortua</i> erat <i>in deliciis
+  vivens</i>, deliciis, Domine, mortiferis; nam tu puri cordis vitales
+  deliciæ.</p>
+
+  <p>30. Operentur ergo jam in terra ministri tui, non sicut in aquis
+  infidelitatis, annuntiando et loquendo per miracula et sacramenta et
+  voces mysticas, ubi intenta<a href="#lv562">*</a> sit ignorantia mater
+  admirationis in timore occultorum signorum; talis enim est introitus ad
+  fidem filiis Adam oblitis tui, dum <span class="sidenotel">Gen. 3,
+  8.</span><i>se abscondunt a facie</i> tua et fiunt abyssus: sed operentur
+  etiam sicut in arida discreta a gurgitibus abyssi; et sint forma
+  fidelibus, vivendo coram eis, et excitando ad imitationem. Sic enim non
+  tantum ad audiendum, sed etiam ad faciendum audiunt: <span
+  class="sidenotel">Ps. 68, 33.</span><i>Quærite Dominum, et vivet anima
+  vestra</i>, ut <i>producat terra animam viventem</i>. <span
+  class="sidenotel">Rom. 12, 2.</span><i>Nolite conformari huic sæculo</i>,
+  <!-- Page 267 --><span class="pagenum"><a
+  name="page267"></a>{267}</span>continete vos ab eo. Evitando vivit anima,
+  quæ appetendo moritur. Continete vos ab immani feritate superbiæ, ab
+  inerti voluptate luxuriæ, et a <span class="sidenotel">1 Tim. 6,
+  20.</span><i>fallaci nomine scientiæ</i>; ut sint bestiæ mansuetæ, et
+  pecora edomita, et innoxii serpentes. Motus enim animæ sunt isti in
+  allegoria: sed fastus elationis, et delectatio libidinis, et venenum
+  curiositatis, motus sunt animæ mortuæ; quia non ita moritur, ut omni motu
+  careat, quoniam <span class="sidenotel">Jer. 2, 13.</span><i>discedendo a
+  fonte vitæ</i> moritur<a name="NtA370"
+  href="#Nt370"><sup>[370]</sup></a>, atque ita suscipitur a prætereunte
+  sæculo, et <span class="sidenotel">Rom. 12, 2.</span><i>conformatur
+  ei</i>.</p>
+
+  <p>31. Verbum autem tuum, Deus, <i>fons vitæ</i> æternæ est, et non
+  præterit: ideoque in verbo tuo cohibetur ille discessus, dum dicitur
+  nobis, <i>Nolite conformari huic sæculo</i>; ut <i>producat terra</i>, in
+  <i>fonte vitæ, animam viventem</i>, in verbo tuo per <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 11, 1.</span>Evangelistas tuos animam
+  continentem, imitando imitatores Christi tui. Hoc est enim <i>secundum
+  genus</i>, quoniam æmulatio viri ab amico est: <span
+  class="sidenotel">Gal. 4, 12.</span><i>Estote</i>, inquit, <i>sicut ego;
+  quia et ego sicut vos</i>. Ita erunt in anima viva<a href="#lv563">*</a>
+  <i>bestiæ bonæ</i> in mansuetudine actionis. Mandasti enim, dicens: <span
+  class="sidenotel">Eccl. 3, 19.</span><i>In mansuetudine opera tua
+  perfice, et ab omni homine diligeris.</i> Et <span class="sidenotel">1
+  Cor. 8, 8.</span><i>pecora bona, neque si manducaverint, abundantia;
+  neque si non manducaverint, egentia</i>: et <i>serpentes</i> boni, non
+  perniciosi ad nocendum, sed <span class="sidenotel">Mat. 10,
+  16.</span><i>astuti</i> ad cavendum; et tantum explorantes temporalem
+  naturam, quantum sufficit, ut <span class="sidenotel">Rom. 1,
+  20.</span><i>per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciatur
+  æternitas</i>. Serviunt enim rationi hæc animalia<a name="NtA371"
+  href="#Nt371"><sup>[371]</sup></a>, cum a progressu mortifero cohibita
+  vivunt et <i>bona sunt</i>.</p>
+
+<p><!-- Page 268 --><span class="pagenum"><a name="page268"></a>{268}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap13_22"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXII. In ver. 26: <i>Faciamus hominem ad imaginem</i> &amp;c. Renovatio mentis.</div>
+  <p>32. Ecce enim, Domine Deus noster, creator noster, cum cohibitæ
+  fuerint affectiones ab <i>amore sæculi</i>, quibus moriebamur male
+  vivendo, et c&oelig;perit esse <i>anima vivens</i> bene vivendo,
+  completumque fuerit verbum tuum, quod per Apostolum tuum dixisti,
+  <i>Nolite conformari huic sæculo</i>; consequitur et illud quod
+  adjunxisti statim et dixisti, <i>Sed reformamini in novitate mentis
+  vestræ</i>: non jam <i>secundum genus</i>, tanquam imitantes præcedentem
+  proximum, et<a href="#lv564">*</a> ex hominis melioris auctoritate
+  viventes, (neque enim dixisti, "Fiat homo secundum genus;" sed, <span
+  class="sidenotel">Gen. 1, 26.</span><i>Faciamus hominem ad imaginem et
+  similitudinem nostram</i>; ut nos <i>probemus quæ sit voluntas</i> tua.
+  Ad hoc enim <span class="sidenotel">1 Cor. 4,
+  15.</span><i>dispensator</i> ille tuus <i>generans per Evangelium
+  filios</i>, ne semper parvulos haberet quos lacte nutriret, et tanquam
+  nutrix foveret: <span class="sidenotel">1 Thess. 2,
+  7.</span><i>Reformamini</i>, inquit, <i>in novitate mentis vestræ <span
+  class="sidenotel">Rom. 12, 2.</span>ad probandum vos<a
+  href="#lv565">*</a> quæ sit voluntas Dei, quod bonum et beneplacitum et
+  perfectum</i>. Ideoque non dicis, Fiat homo; sed, <i>Faciamus
+  hominem.</i> Nec dicis, Secundum genus; sed, <i>Ad imaginem et
+  similitudinem nostram.</i> Mente quippe renovatus, et conspiciens
+  intellectam veritatem tuam, homine <span class="sidenotel">Jer. 31, 34.
+  Heb. 8, 11.</span><i>demonstratore</i> non indiget, ut suum genus
+  imitetur; sed te <i>demonstrante probat</i> ipse <i>quæ sit voluntas</i>
+  tua, <i>quod bonum et beneplacitum et perfectum</i>: et doces eum<a
+  href="#lv566">*</a> jam capacem videre Trinitatem unitatis, et unitatem
+  Trinitatis<a name="NtA372" href="#Nt372"><sup>[372]</sup></a>. Ideoque
+  pluraliter dicto, <i>Faciamus hominem</i>, singulariter tamen infertur,
+  <span class="sidenotel">Gen. 1, 27.</span><i>Et fecit Deus hominem</i>;
+  et pluraliter dicto, <i>Ad imaginem nostram</i>, singulariter infertur,
+  <i>ad imaginem Dei</i>. Ita homo <span class="sidenotel">Col. 3,
+  10.</span><i>renovatur in agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui
+  creavit eum</i>: et <span class="sidenotel">1 Cor. 2,
+  15.</span><i>spiritualis</i> effectus <i>judicat omnia</i>, quæ utique
+  judicanda sunt; <i>ipse autem a nemine judicatur</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_23"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIII. In eumdem versiculum: <i>Et præscit piscibus maris</i> &amp;c. De quibus christianus judicet.</div>
+  <p>33. Quod autem <i>judicat omnia</i>, hoc est quod <i>habet potestatem
+  piscium maris, et volatilium c&oelig;li, et</i> omnium <i>pecorum</i> et
+  ferarum, <i>et omnis terræ, et omnium repentium quæ repunt super
+  terram</i>. Hoc enim agit per mentis intellectum, per quem <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 2, 14.</span><i>percipit quæ sunt Spiritus
+  Dei</i>. Alioquin <i>homo in honore <!-- Page 269 --><span
+  class="pagenum"><a name="page269"></a>{269}</span>positus, non
+  intellexit; <span class="sidenotel">Ps. 48, 13.</span>comparatus est
+  jumentis insensatis, et similis factus est illis</i>. Ergo in Ecclesia
+  tua, Deus noster, secundum gratiam tuam quam dedisti ei, quoniam <span
+  class="sidenotel">Eph. 2, 10.</span><i>tuum sumus figmentum, creati in
+  operibus bonis</i>, non solum qui spiritualiter præsunt, sed etiam hi*
+  qui spiritualiter subduntur eis qui præsunt (<span class="sidenotel">Gen.
+  1, 27.</span><i>Masculum enim et feminam fecisti hominem</i> hoc modo in
+  gratia tua spirituali, ubi secundum sexum corporis <span
+  class="sidenotel">Gal. 3, 28.</span><i>non est masculus et femina</i>;
+  quia <i>nec Judæus, neque Græcus, nec servus, neque liber</i>):
+  <i>spirituales</i> ergo, sive qui præsunt, sive qui obtemperant,
+  spiritualiter <span class="sidenotel">1 Cor. 2,
+  15.</span><i>judicant</i>: non de cognitionibus spiritualibus, quæ
+  <i>lucent in firmamento</i> (non enim oportet de tam sublimi auctoritate
+  judicare); neque enim<a href="#lv567">*</a> de ipso Libro tuo, etiamsi
+  quid ibi non lucet; quoniam submittimus ei nostrum intellectum, certumque
+  habemus etiam quod clausum est aspectibus nostris, recte veraciterque
+  dictum esse. Sic enim homo, licet jam <span class="sidenotel">Col. 3,
+  10.</span><i>spiritualis</i> et <i>renovatus in agnitione Dei, secundum
+  imaginem ejus qui creavit eum</i>; <span class="sidenotel">Jac. 4,
+  11.</span><i>factor</i> tamen <i>legis</i> debet esse, non <i>judex</i>.
+  Neque de illa distinctione judicat, spiritualium videlicet atque
+  carnalium hominum, qui tuis, Deus noster, oculis noti sunt, et nullis
+  adhuc nobis apparuerunt operibus, ut <span class="sidenotel">Mat. 7,
+  20.</span><i>ex fructibus eorum cognoscamus eos</i>: sed tu, Domine, jam
+  scis eos et divisisti et <span class="sidenotel">Ps. 49,
+  2.</span><i>vocasti</i> in occulto, antequam fieret firmamentum. Neque de
+  turbidis hujus sæculi populis quanquam<a href="#lv568">*</a> <span
+  class="sidenotel">1 Cor. 5, 12.</span><i>spiritualis</i> homo
+  <i>judicat</i>. <i>Quid enim</i> ei <i>de his qui foris sunt
+  judicare</i>, ignoranti quis inde venturus sit in dulcedinem gratiæ tuæ,
+  et quis in perpetua impietatis amaritudine remansurus?</p>
+
+  <p>34. Ideoque <i>homo</i> quem <i>fecisti ad imaginem</i> tuam, non
+  accepit potestatem <i>luminarium c&oelig;li</i>, neque ipsius occulti
+  c&oelig;li, neque <i>diei et noctis</i>, quæ ante c&oelig;li
+  constitutionem vocasti, neque <i>congregationis aquarum quod est
+  mare</i>; sed accepit <i>potestatem piscium maris, et volatilium
+  c&oelig;li, et omnium pecorum, et omnis terræ, et omnium repentium quæ
+  repunt super terram</i>. Judicat enim; et approbat quod recte, improbat
+  autem quod perperam invenerit; sive in ea solemnitate sacramentorum
+  quibus initiantur, quos pervestigat in <i>aquis multis</i> misericordia
+  tua; sive in ea qua ille <i>piscis</i><a name="NtA373"
+  href="#Nt373"><sup>[373]</sup></a> exhibetur, quem levatum de profundo
+  terra pia comedit; sive in verborum signis vocibusque subjectis
+  auctoritati Libri tui <!-- Page 270 --><span class="pagenum"><a
+  name="page270"></a>{270}</span>tanquam <i>sub firmamento</i>
+  volitantibus, interpretando, exponendo, disserendo, disputando,
+  benedicendo atque invocando te, ore erumpentibus atque sonantibus signis,
+  ut respondeat populus, Amen. Quibus omnibus vocibus corporaliter
+  enuntiandis, causa est <i>abyssus</i> sæculi, et cæcitas carnis, qua<a
+  href="#lv569">*</a> cogitata non possunt videri, ut opus sit instrepere
+  in auribus: ita quamvis <i>multiplicentur volatilia super terram</i>, ex
+  aquis tamen originem ducunt. <i>Judicat</i> etiam <i>spiritualis</i>,
+  approbando quod rectum, improbando autem quod perperam invenerit in
+  operibus moribusque fidelium, eleemosynis tanquam terra
+  <i>fructifera</i>, et de <i>anima viva</i> mansuefactis affectionibus, in
+  castitate, in jejuniis, in cogitationibus piis, de his quæ per sensum
+  corporis percipiuntur. De his enim <i>judicare</i> nunc dicitur, in
+  quibus et potestatem corrigendi habet.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_24"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIV. In ver. 28: <i>Et benedixit eos Deus dicens, Crescite</i>, &amp;c.</div>
+  <p>35. Sed quid est hoc, et quale mysterium est? Ecce <i>benedicis
+  homines</i>, o Domine, <i>ut crescant et multiplicentur, et impleant
+  terram</i>. Nihilne nobis ex hoc innuis ut intelligamus aliquid? Cur non
+  ita benedixeris <i>lucem</i> quam <i>vocasti diem</i>, nec <i>firmamentum
+  c&oelig;li</i>, nec <i>luminaria</i>, nec <i>sidera</i>, nec
+  <i>terram</i>, nec <i>mare</i>? Dicerem te, Deus noster qui nos <i>ad
+  imaginem</i> tuam <i>creasti</i>, dicerem te hoc donum benedictionis
+  homini proprie voluisse largiri; nisi hoc modo benedixisses et pisces et
+  cetos ut <i>crescerent, et multiplicarentur, et implerent aquas maris, et
+  volatilia multiplicarentur super terram</i>. Item dicerem ad ea rerum
+  genera pertinere benedictionem hanc, quæ gignendo ex semetipsis
+  propagantur; si eam reperirem in arbustis, et frutetis et in pecoribus
+  terræ. Nunc autem nec herbis et lignis dictum est, nec bestiis et
+  serpentibus, <i>Crescite et multiplicamini</i>; cum hæc quoque omnia,
+  sicut pisces et aves et homines gignendo augeantur, genusque
+  custodiant.</p>
+
+  <p>36. Quid igitur dicam, lumen meum Veritas? "quia vacat hoc, quia
+  inaniter ita dictum est?" Nequaquam, Pater pietatis; absit ut hoc dicat
+  servus Verbi tui. Et si ego non intelligo quid hoc eloquio significes,
+  utantur eo melius meliores, id est intelligentiores quam ego sum,
+  unicuique quantum sapere dedisti, Deus meus. Placeat autem et confessio
+  mea coram oculis tuis, qua tibi confiteor credere me, Domine, non
+  incassum te ita locutum, neque silebo quod mihi lectionis hujus occasio
+  suggerit. Verum est enim, nec video quid impediat ita me sentire dicta
+  figurata librorum tuorum. Novi enim <!-- Page 271 --><span
+  class="pagenum"><a name="page271"></a>{271}</span>multipliciter
+  significari per corpus, quod uno modo mente intelligitur; et
+  multipliciter mente intelligi, quod uno modo per corpus significatur.
+  Ecce simplex dilectio Dei et proximi, quam multiplicibus sacramentis, et
+  innumerabilibus linguis, et in unaquaque lingua innumerabilibus
+  locutionum modis, corporaliter enuntiatur! ita <i>crescunt et
+  multiplicantur</i> fetus aquarum. Attende iterum quisquis hæc legis; ecce
+  quod uno modo Scriptura effert<a href="#lv570">*</a>, et vox personat,
+  <span class="sidenotel">Gen. 1, 1.</span><i>In principio fecit Deus
+  c&oelig;lum et terram</i>; nonne multipliciter intelligitur, non errorum
+  fallacia, sed verarum intelligentiarum generibus? ita <i>crescunt et
+  multiplicantur</i> fetus hominum.</p>
+
+  <p>37. Itaque si naturas ipsas rerum non allegorice sed proprie
+  cogitemus; ad omnia quæ de seminibus gignuntur, convenit verbum,
+  <i>Crescite et multiplicamini</i>. Si autem figurate posita ista
+  tractemus, quod potius arbitror intendisse Scripturam, quæ utique non
+  supervacue solis aquatilium et hominum fetibus istam benedictionem
+  attribuit; invenimus quidem multitudines et in creaturis spiritualibus
+  atque corporalibus, tanquam in <i>c&oelig;lo</i> et in <i>terra</i>; et
+  in animis justis et iniquis, tanquam in <i>luce</i> et <i>tenebris</i>;
+  et in sanctis auctoribus, per quos lex ministrata est, tanquam in
+  <i>firmamento</i> quod solidatum est <i>inter aquam et aquam</i>; et in
+  societate amaricantium populorum, tanquam in <i>mari</i>; et in studio
+  animarum piarum, tanquam in <i>arida</i>; et in operibus misericordiæ
+  secundum præsentem vitam, tanquam in <i>herbis seminalibus et lignis
+  fructiferis</i>; et in <i>spiritualibus donis manifestatis ad
+  utilitatem</i>, sicut in <i>luminaribus c&oelig;li</i>; et in
+  affectionibus<a href="#lv571">*</a> formatis ad temperantiam, tanquam in
+  <i>anima viva</i>. In his omnibus nanciscimur multitudines, et ubertates,
+  et incrementa: sed quod ita <i>crescat et multiplicetur</i>, ut una res
+  multis modis enuntietur, et una enuntiatio multis modis intelligatur, non
+  invenimus, nisi in signis corporaliter editis, et rebus intelligibiliter
+  excogitatis. Signa corporaliter edita, generationes aquarum propter
+  necessarias causas carnalis profunditatis; res autem intelligibiliter
+  excogitatas, generationes humanas propter rationis fecunditatem
+  intelligimus. Et ideo credimus utrique eorum<a href="#lv572">*</a> generi
+  dictum esse abs te, Domine, <i>Crescite et multiplicamini</i>. In hac
+  enim benedictione, concessam nobis a te potestatem ac facultatem accipio,
+  et multis modis enuntiare quod uno modo intellectum tenuerimus, et multis
+  <!-- Page 272 --><span class="pagenum"><a
+  name="page272"></a>{272}</span>modis intelligere, quod obscure uno modo
+  enuntiatum legerimus. Sic implentur aquæ maris, quæ non moventur nisi
+  variis<a href="#lv573">*</a> significationibus: sic et fetibus humanis
+  impletur et terra; cujus ariditas apparet in studio, et dominatur ei
+  ratio.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_25"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXV. In ver. 29: <i>Ecce dedi vobis omnem herbam ... in escam</i>, &amp;c.</div>
+  <p>38. Volo etiam dicere, Domine Deus meus, quod me consequens tua
+  Scriptura commonet; et dicam, nec verebor. Verum enim dicam, te mihi
+  inspirante, quod ex eis verbis voluisti ut dicerem. Neque enim alio
+  præter te inspirante credo me verum dicere, cum tu <span
+  class="sidenotel">Rom. 3, 4.</span><i>sis veritas, omnis autem homo
+  mendax</i>. Et ideo qui <span class="sidenotel">Joh. 8,
+  44.</span><i>loquitur mendacium, de suo loquitur</i>. Ergo ut verum
+  loquar, de tuo loquar<a href="#lv574">*</a>. Ecce dedisti nobis <i>in
+  escam omne fenum sativum, seminans semen quod est super omnem terram, et
+  omne lignum quod habet in se fructum seminis sativi</i>. Nec nobis solis,
+  sed <i>et omnibus avibus c&oelig;li, et bestiis terræ</i>, atque
+  serpentibus<a href="#lv575">*</a>; piscibus autem et cetis magnis non
+  dedisti hæc. Dicebamus enim eis terræ fructibus significari, et in
+  allegoria figurari opera misericordiæ, quæ hujus vitæ necessitatibus
+  exhibentur ex terra fructifera. Talis terra erat pius <span
+  class="sidenotel">2 Tim. 1, 16.</span> <i>Onesiphorus</i>, cujus <i>domui
+  dedisti misericordiam, quia frequenter</i> Paulum tuum <i>refrigeravit,
+  et catenam ejus non erubuit</i>. Hoc fecerunt et fratres, et tali fruge
+  fructificaverunt, qui <span class="sidenotel">2 Cor. 11,
+  9.</span><i>quod</i> ei <i>deerat, suppleverunt ex Macedonia</i>. Quomodo
+  autem dolet quædam ligna, quæ fructum ei debitum non dederunt, ubi ait:
+  <span class="sidenotel">2 Tim. 4, 16.</span><i>In prima mea defensione
+  nemo mihi adfuit, sed omnes me dereliquerunt: non illis imputetur!</i>
+  Ista enim debentur eis qui ministrant doctrinam rationalem per
+  intelligentias divinorum mysteriorum; et ita eis debentur, tanquam
+  <i>hominibus</i>. Debentur eis autem sicut <i>animæ vivæ</i>, præbentibus
+  se ad imitandum in omni continentia. Item debentur eis tanquam
+  <i>volatilibus</i>, propter benedictiones eorum quæ <i>multiplicantur
+  super terram</i>, quoniam <span class="sidenotel">Ps. 18, 5.</span><i>in
+  omnem terram exivit sonus eorum</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_26"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.</div>
+  <p>39. Pascuntur autem his escis qui lætantur eis; nec illi lætantur eis
+  <span class="sidenotel">Phil. 3, 19.</span><i>quorum Deus venter est</i>.
+  Neque enim in illis qui præbent ista, ea quæ dant, fructus est; sed quo
+  animo dant. Itaque ille qui Deo serviebat, non <span
+  class="sidenotel">Rom. 16, 18.</span><i>suo ventri</i>, video plane unde
+  gaudeat; video, et congratulor ei valde. <i>Acceperat</i> enim a
+  Philippensibus, quæ <i>per Epaphroditum</i> miserant; sed tamen unde
+  gaudeat, video. Unde autem gaudet, inde pascitur, quia in veritate
+  loquens, <i>Gavisus sum</i>, inquit, <!-- Page 273 --><span
+  class="pagenum"><a name="page273"></a>{273}</span><i>magnifice in Domino,
+  quia tandem aliquando repullulastis sapere pro me, in quo et sapiebatis;
+  tædium autem habuistis</i>. Isti ergo diuturno tædio marcuerant, et quasi
+  exaruerant ab isto fructu boni operis; et gaudet eis quia
+  <i>repullularunt</i>, non sibi quia ejus indigentiæ subvenerunt. Ideo
+  secutus ait: <span class="sidenotel">Phil. 4, 10-13.</span><i>Non quod
+  desit aliquid dico; ego enim didici, in quibus sum sufficiens esse. Scio
+  et minus habere, scio et abundare; in omnibus et in omnia imbutus sum; et
+  satiari, et esurire, et abundare, et penuriam pati: omnia possum in eo
+  qui me confortat</i>.</p>
+
+  <p>40. Unde ergo<a href="#lv576">*</a> gaudes, o Paule magne? Unde
+  gaudes, unde pasceris, homo <i>renovate in agnitionem Dei secundum
+  imaginem ejus qui creavit te</i>, et <i>anima viva</i> tanta continentia,
+  et lingua <span class="sidenotel">1 Cor. 14, 2.</span><i>volatilis,
+  loquens mysteria</i>? Talibus quippe animantibus ista esca debetur. Quid
+  est quod te pascit? Lætitia. Quod sequitur audiamus. <i>Verumtamen</i>,
+  inquit, <i>bene fecistis, communicantes tribulationi meæ</i>. Hinc
+  gaudet, hinc pascitur, quia illi benefecerunt, non quia ejus angustia
+  relaxata est, qui dicit tibi, <i>In tribulatione dilatasti mihi</i>: quia
+  et <span class="sidenotel">Ps. 4, 2.</span><i>abundare et penuriam pati<a
+  name="NtA374" href="#Nt374"><sup>[374]</sup></a> novit in te qui
+  confortas</i> eum. <i>Scitis enim</i>, inquit, <span
+  class="sidenotel">Phil. 4, 14, 16.</span><i>et vos, Philippenses, quoniam
+  in principio Evangelii, cum ex Macedonia sum profectus, nulla mihi
+  Ecclesia communicavit in ratione dati et accepti, nisi vos soli; quia et
+  Thessalonicam, et semel et iterum, usibus meis misistis</i>. Ad hæc bona
+  opera eos redisse nunc gaudet, et <i>repullulasse</i> lætatur tanquam
+  revirescente fertilitate agri.</p>
+
+  <p>41. Numquid propter usus suos, quia dixit, <i>Usibus meis
+  misistis</i>? numquid propterea gaudet? Non propterea. Et hoc unde
+  scimus? Quoniam ipse sequitur dicens: <span class="sidenotel">Phil. 4,
+  17.</span><i>Non quia quæro datum, sed requiro fructum</i><a
+  href="#lv577">*</a>. Didicit a te, Deus meus, inter datum et fructum
+  discernere. Datum est res ipsa quam dat, qui impertitur hæc necessaria;
+  veluti est nummus, cibus, potus, vestimentum, tectum, adjutorium. Fructus
+  autem, bona et recta voluntas datoris est. Non enim ait <i>Magister
+  bonus, Qui susceperit prophetam</i>, tantum, sed addidit, <i>in nomine
+  prophetæ</i>: neque ait tantum, <i>Qui susceperit justum</i>; sed
+  addidit, <i>in nomine justi</i>. Ita quippe ille <i>mercedem <!-- Page
+  274 --><span class="pagenum"><a
+  name="page274"></a>{274}</span>prophetæ</i>, iste <i>mercedem justi
+  accipiet</i>. Nec solum ait, <span class="sidenotel">Mat. 10, 41.
+  42.</span><i>Qui calicem aquæ frigidæ potum dederit uni ex minimis
+  meis</i>; sed addidit, <i>tantum in nomine discipuli</i>. Et sic
+  adjunxit: <i>Amen dico vobis, non perdet mercedem suam</i>. Datum est,
+  <i>suscipere prophetam, suscipere justum, porrigere calicem aquæ
+  frigidæ</i> discipulo; fructus autem, <i>in nomine prophetæ, in nomine
+  justi, in nomine discipuli</i> hoc facere. <span class="sidenotel">3 Reg.
+  17.</span>Fructu pascitur Elias a vidua sciente quod hominem Dei
+  pasceret, et propter hoc pasceret: per corvum autem dato pascebatur. Nec
+  interior Elias, sed exterior pascebatur, qui posset etiam talis cibi
+  egestate corrumpi.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_27"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.</div>
+  <p>42. Ideoque dicam quod verum est coram te, Domine: cum homines idiotæ
+  atque infideles, quibus initiandis atque lucrandis necessaria sunt
+  sacramenta initiorum, et magnalia miraculorum, quæ nomine <i>piscium</i>
+  et <i>cetorum</i> significari credimus<a href="#lv578">*</a>, suscipiunt
+  corporaliter reficiendos, aut in aliquo usu præsentis vitæ adjuvandos
+  pueros tuos, cum id quare faciendum sit, et quo pertineat ignorent; nec
+  illi istos pascunt, nec isti ab illis pascuntur: quia nec illi hæc sancta
+  et recta voluntate operantur; nec isti eorum datis, ubi fructum nondum
+  vident, lætantur. Inde quippe animus pascitur, unde lætatur. Et ideo
+  pisces et ceti non vescuntur escis, quas non germinat nisi jam terra ab
+  amaritudine marinorum fluctuum distincta atque discreta.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_28"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXVIII. In ver. 31: <i>Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona valde</i> &amp;c.</div>
+  <p>43. Et vidisti, Deus, omnia quæ fecisti, et <i>ecce bona valde</i>;
+  quia et nos videmus<a href="#lv579">*</a> ea, et <i>ecce omnia bona
+  valde</i>. In singulis generibus operum tuorum, cum dixisses ut fierent
+  et facta essent, illud atque illud<a href="#lv580">*</a> <i>vidisti quia
+  bonum est</i>. Septies numeravi scriptum esse <i>te vidisse quia bonum
+  est quod fecisti</i>: et hoc octavum est, quia <i>vidisti omnia quæ
+  fecisti; et ecce</i> non solum bona, sed etiam <i>valde bona</i> tanquam
+  simul omnia. Nam singula tantum <i>bona</i> erant; simul autem
+  <i>omnia</i> et <i>bona</i>, et <i>valde</i>. Hoc dicunt<a
+  href="#lv581">*</a> etiam pulchra quæque corpora; quia longe multo
+  pulchrius est corpus quod ex membris pulchris omnibus constat, quam ipsa
+  membra singula quorum ordinatissimo conventu completur universum, quamvis
+  et illa etiam singillatim pulchra sint<a name="NtA375"
+  href="#Nt375"><sup>[375]</sup></a>.</p>
+
+<p><!-- Page 275 --><span class="pagenum"><a name="page275"></a>{275}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap13_29"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse opera sua.</div>
+  <p>44. Et attendi ut invenirem, utrum septies vel octies videris quia
+  bona sunt opera tua, cum tibi placuerunt; et in tua visione non inveni
+  tempora, per quæ intelligerem quod toties videris quæ fecisti, et dixi:
+  "O Domine, nonne ista Scriptura tua vera est, quoniam tu verax et veritas
+  edidisti<a href="#lv582">*</a> eam? Cur ergo tu mihi dicis non esse in
+  tua visione tempora; et ista Scriptura tua mihi dicit, per singulos dies
+  ea quæ fecisti te <i>vidisse quia bona sunt</i>; et cum ea numerarem,
+  inveni quoties?" Ad hæc tu dicis mihi, quoniam tu es Deus meus, et dicis
+  voce forti in aure interiore servo tuo, perrumpens meam surditatem, et
+  clamans: "O homo, nempe quod Scriptura mea dicit, ego dico. Et tamen illa
+  temporaliter dicit, Verbo autem meo tempus non accidit, quia æquali mecum
+  æternitate consistit. Sic ea quæ vos per Spiritum meum videtis, ego
+  video; sicut ea quæ vos per Spiritum meum dicitis, ego dico. Atque ita,
+  cum vos temporaliter ea videatis, non ego temporaliter video;
+  quemadmodum, cum vos temporaliter ea dicatis, non ego temporaliter
+  dico."</p>
+
+  <p><a name="Cap13_30"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXX. Manichæorum deliria.</div>
+  <p>45. Et audivi, Domine Deus meus, et elinxi stillam dulcedinis ex tua
+  veritate, et intellexi quoniam sunt quidam<a name="NtA376"
+  href="#Nt376"><sup>[376]</sup></a> quibus displicent opera tua; et multa
+  eorum dicunt te fecisse necessitate compulsum, sicut fabricas
+  c&oelig;lorum et compositiones siderum: et hæc non de tuo<a name="NtA377"
+  href="#Nt377"><sup>[377]</sup></a>, sed jam fuisse alibi creata et
+  aliunde, quæ tu contraheres et compaginares atque contexeres, cum de
+  hostibus victis<a name="NtA378" href="#Nt378"><sup>[378]</sup></a>
+  mundana m&oelig;nia molireris, ut ea <!-- Page 276 --><span
+  class="pagenum"><a name="page276"></a>{276}</span>constructione
+  devincti<a href="#lv583">*</a>, adversus te iterum rebellare non possent.
+  Alia vero nec fecisse te, nec omnino compegisse, sicut omnes carnes et
+  minutissima quæque animantia, et quidquid radicibus terram tenet: sed
+  hostilem mentem naturamque aliam, non abs te conditam, tibique
+  contrariam, in inferioribus mundi locis ista gignere atque formare.
+  Insani dicunt hæc, quoniam non per Spiritum tuum vident opera tua, nec te
+  cognoscunt in eis.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_31"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.</div>
+  <p>46. Qui autem per Spiritum tuum vident ea, tu vides in eis. Ergo cum
+  vident quia bona sunt, tu vides quia bona sunt: et quæcumque propter te
+  placent, tu in eis places<a href="#lv584">*</a>; et quæ per Spiritum tuum
+  placent nobis, tibi placent in nobis. <span class="sidenotel">1 Cor. 2,
+  11. 12.</span><i>Quis enim scit hominum quæ sunt hominis, nisi spiritus
+  hominis qui in ipso est? sic et quæ Dei sunt nemo scit, nisi Spiritus
+  Dei. Nos autem</i>, inquit, <i>non spiritum hujus mundi accepimus, sed
+  Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis</i>. Et
+  admoneor ut dicam: "Certe <i>nemo scit quæ Dei sunt, nisi Spiritus
+  Dei</i>. Quomodo ergo scimus et nos quæ a Deo donata sunt nobis?"
+  Respondetur mihi quoniam quæ per ejus Spiritum scimus, etiam sic <i>nemo
+  scit, nisi Spiritus Dei</i>. Sicut enim recte dictum est, <span
+  class="sidenotel">Mat. 10, 20.</span><i>Non enim vos estis qui
+  loquimini</i>, eis qui in Dei Spiritu loquerentur; sic recte dicitur,
+  'Non vos estis qui scitis,' eis qui in Dei Spiritu sciunt. Nihilominus
+  igitur recte dicitur, 'Non vos estis qui videtis,' eis qui in Spiritu Dei
+  vident: ita quidquid in Spiritu Dei <i>vident quia bonum est</i>, non
+  ipsi, sed Deus <i>videt quia bonum est</i>. Aliud ergo est, ut putet
+  quisque malum esse quod bonum est, quales supradicti sunt; aliud, ut quod
+  bonum est, <i>videat</i> homo <i>quia bonum est</i>; (sicut multis tua
+  creatura placet <i>quia bona est</i>, quibus tamen non tu places in ea,
+  unde frui magis ipsa quam te volunt;) aliud autem, ut cum aliquid
+  <i>videt</i> homo <i>quia bonum est, Deus</i> in illo <i>videat quia
+  bonum est</i>; ut scilicet ille ametur in eo quod fecit<a name="NtA379"
+  href="#Nt379"><sup>[379]</sup></a>, qui non amaretur <!-- Page 277
+  --><span class="pagenum"><a name="page277"></a>{277}</span>nisi per
+  Spiritum<a href="#lv585">*</a> quem dedit; <span class="sidenotel">Rom.
+  5, 5.</span><i>quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per
+  Spiritum sanctum qui datus est nobis</i>, per quem <i>videmus quia bonum
+  est</i> quidquid aliquo modo est: ab illo enim est, qui non aliquo modo
+  est, sed quod est, est<a href="#lv586">*</a>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_32"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXII. Compendio enarrat opera Dei.</div>
+  <p>47. Gratias tibi, Domine. Videmus <i>c&oelig;lum et terram</i>, sive
+  corporalem partem superiorem atque inferiorem, sive spiritualem
+  corporalemque creaturam; atque in ornatu<a href="#lv587">*</a> harum
+  partium quibus constat vel universa mundi moles, vel universa omnino
+  creatura, videmus <i>lucem factam, divisamque a tenebris</i>. Videmus
+  <i>firmamentum c&oelig;li</i>: sive inter spirituales aquas superiores et
+  corporales inferiores<a name="NtA380" href="#Nt380"><sup>[380]</sup></a>,
+  primarium corpus mundi; sive hoc spatium aeris, quia et hoc vocatur
+  c&oelig;lum, per quod vagantur volatilia c&oelig;li inter aquas quæ
+  vaporaliter eis superferuntur, et serenis etiam noctibus rorant, et has
+  quæ in terris graves fluitant. Videmus <i>congregratarum aquarum</i>
+  speciem per campos maris; et <i>aridam terram</i>, vel nudatam, vel
+  formatam ut esset visibilis et composita, herbarum quoque atque arborum
+  materiem. Videmus <i>luminaria</i> fulgere desuper; <i>solem</i>
+  sufficere <i>diei, lunam et stellas</i> consolari <i>noctem</i> atque his
+  omnibus notari et significari <i>tempora</i>. Videmus humidam usquequaque
+  naturam, piscibus et belluis et alitibus fecundatam, quod aeris
+  corpulentia, quæ volatus avium portat, aquarum exhalatione concrescit<a
+  name="NtA381" href="#Nt381"><sup>[381]</sup></a>. Videmus terrenis
+  animalibus faciem terræ decorari; hominemque ad <i>imaginem et
+  similitudinem tuam</i> cunctis irrationabilibus animantibus, ipsa tua
+  <i>imagine ac similitudine</i>, hoc est rationis et intelligentiæ
+  virtute, præponi. Et quemadmodum in ejus anima aliud est quod consulendo
+  dominatur, aliud quod subditur ut obtemperet; sic viro factam esse etiam
+  corporaliter feminam, quæ haberet quidem in mente rationalis
+  intelligentiæ parem naturam; sexu tamen corporis ita masculino sexui
+  subjiceretur, quemadmodum subjicitur appetitus actionis ad concipiendam<a
+  name="NtA382" href="#Nt382"><sup>[382]</sup></a><a href="#lv588">*</a> de
+  ratione mentis recte agendi solertiam. Videmus hæc et singula bona, et
+  omnia bona valde.</p>
+
+<p><!-- Page 278 --><span class="pagenum"><a name="page278"></a>{278}</span></p>
+
+  <p><a name="Cap13_33"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.</div>
+  <p>48. Laudent te opera tua, ut amemus te; et amemus te<a
+  href="#lv589">*</a>, ut laudent te opera tua, quæ habent initium et finem
+  ex tempore, ortum et occasum, profectum et defectum, speciem et
+  privationem. Habent ergo consequentia mane et vesperam, partim latenter,
+  partim evidenter. De nihilo enim a te, non de te facta sunt, non de
+  aliqua non tua<a href="#lv590">*</a>, vel quæ antea fuerit, sed de
+  concreata, id est simul a te creata materia; quia ejus informitatem sine
+  ulla temporis interpositione formasti. Nam cum aliud sit c&oelig;li et
+  terræ materies, aliud c&oelig;li et terræ species; materiem quidem de
+  omnino nihilo, mundi autem speciem de informi materia, simul tamen
+  utrumque fecisti, ut materiam forma, nulla moræ intercapedine,
+  sequeretur.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_34"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.</div>
+  <p>49. Inspeximus etiam propter quorum figurationem ista vel tali ordine
+  fieri, vel tali ordine scribi voluisti, et vidimus quia <i>bona sunt</i>
+  singula, et <i>omnia bona valde</i>, in Verbo tuo, in Unico tuo;
+  <i>c&oelig;lum et terram</i>, caput et corpus Ecclesiæ, in
+  prædestinatione ante omnia tempora, sine mane et vespera. Ubi autem
+  c&oelig;pisti prædestinata temporaliter exsequi, ut occulta manifestares,
+  et incomposita nostra componeres; quoniam super nos erant peccata nostra,
+  et in profundum tenebrosum abieramus abs te, et <i>Spiritus tuus</i>
+  bonus <i>superferebatur</i> ad subveniendum nobis <i>in tempore
+  opportuno</i>: et justificasti impios, et <i>distinxisti</i> eos ab
+  iniquis; et solidasti auctoritatem Libri tui inter superiores qui tibi
+  dociles essent, et inferiores qui eis subderentur; et <i>congregasti</i>
+  societatem infidelium in <i>unam</i> conspirationem, ut apparerent studia
+  fidelium, et tibi opera misericordiæ parerent, distribuentes etiam
+  pauperibus terrenas facultates ad acquirenda c&oelig;lestia. Et inde
+  accendisti quædam <i>luminaria in firmamento</i>, verbum vitæ habentes
+  sanctos tuos, et spiritualibus donis prælata sublimi auctoritate
+  fulgentes: et inde ad imbuendas infideles gentes, Sacramenta et miracula
+  visibilia, vocesque verborum <i>secundum firmamentum</i> Libri tui,
+  quibus etiam fideles <i>benedicerentur</i>, ex materia corporali
+  produxisti: et deinde fidelium animam vivam per affectus ordinatos
+  continentiæ vigore formasti<a href="#lv591">*</a>; atque inde tibi soli
+  mentem subditam, et nullius <!-- Page 279 --><span class="pagenum"><a
+  name="page279"></a>{279}</span>auctoritatis humanæ ad imitandum
+  indigentem, renovasti <i>ad imaginem et similitudinem</i> tuam:
+  præstantique intellectui rationabilem actionem, tanquam viro feminam,
+  subdidisti; omnibusque tuis ministeriis<a name="NtA383"
+  href="#Nt383"><sup>[383]</sup></a> perficiendos fideles in hac vita
+  necessariis, ab eisdem fidelibus ad usus temporales, fructuosa in futurum
+  opera præberi voluisti. Haec omnia videmus, et <i>bona sunt valde</i>,
+  quoniam tu ea <i>vides</i> in nobis, <i>qui Spiritum</i>, quo ea
+  videremus, et in eis te amaremus, <i>dedisti</i> nobis.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_35"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXV. Optat pacem.</div>
+  <p>50. Domine Deus, pacem<a name="NtA384"
+  href="#Nt384"><sup>[384]</sup></a> da nobis (omnia enim præstitisti
+  nobis); pacem quietis, pacem sabbati, sabbati sine vespera<a
+  href="#lv592">*</a>. Omnis quippe iste ordo pulcherrimus rerum valde
+  bonarum modis suis peractis transiturus est; et <i>mane</i> quippe in eis
+  <i>factum est, et vespera</i>.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_36"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.</div>
+  <p>51. <i>Dies</i> autem <i>septimus</i> sine vespera est, nec habet
+  occasum, quia <i>sanctificasti eum</i> ad permansionem sempiternam; ut id
+  quod tu post <i>opera tua bona valde</i>, quamvis ea quietus feceris,
+  <i>requievisti septimo die</i>, hoc præloquatur nobis vox Libri tui, quod
+  et nos post opera nostra, ideo bona valde quia tu nobis ea donasti,
+  sabbato vitæ æternæ requiescamus in te.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_37"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.</div>
+  <p>52. Etiam tunc enim sic requiesces in nobis, quemadmodum nunc operaris
+  in nobis; et ita erit illa requies tua per nos, quemadmodum sunt ista
+  opera tua per nos<a name="NtA385" href="#Nt385"><sup>[385]</sup></a>. Tu
+  autem, Domine, semper operaris, et semper requiescis. Nec vides ad
+  tempus<a href="#lv593">*</a>, nec moveris ad tempus, nec quiescis ad
+  tempus; et tamen facis et visiones temporales, et ipsa tempora, et
+  quietem ex tempore.</p>
+
+  <p><a name="Cap13_38"></a></p>
+
+<div class="sidenotel">XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.</div>
+  <p>53. Nos itaque ista quæ fecisti videmus, quia sunt: tu autem quia
+  vides ea, sunt. Et nos foris videmus quia sunt, et intus quia <i>bona
+  sunt</i>: tu autem ibi vidisti facta, ubi vidisti facienda. Et nos alio
+  tempore moti sumus ad benefaciendum, posteaquam concepit de Spiritu tuo
+  cor nostrum; priore <!-- Page 280 --><span class="pagenum"><a
+  name="page280"></a>{280}</span>autem tempore ad male faciendum movebamur
+  deserentes te: tu vero, Deus une bone, nunquam cessasti benefacere. Et
+  sunt quædam bona opera nostra ex munere quidem tuo, sed non sempiterna;
+  post illa nos requieturos in tua grandi sanctificatione speramus: tu
+  autem bonum nullo indigens bono, semper quietus es; quoniam tua quies tu
+  ipse es. Et hoc intelligere quis hominum dabit homini? quis angelus
+  angelo? quis angelus homini? A te petatur, in te quæratur, ad te
+  pulsetur: <span class="sidenotel">Mat. 7, 8.</span>sic, sic accipietur,
+  sic invenietur, sic aperietur. Amen.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 281 --><span class="pagenum"><a name="page281"></a>{281}</span></p>
+
+<h2>AUGUSTINIANI ANNALES,</h2>
+
+<p class="cenhead">SIVE</p>
+
+<h3>C<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>M<span class="gsp">&nbsp;</span>P<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>D<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>O<span class="gsp">&nbsp;</span>S<span class="gsp">&nbsp;</span>A S. A<span class="gsp">&nbsp;</span>U<span class="gsp">&nbsp;</span>G<span class="gsp">&nbsp;</span>U<span class="gsp">&nbsp;</span>S<span class="gsp">&nbsp;</span>T<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>I V<span class="gsp">&nbsp;</span>I<span class="gsp">&nbsp;</span>T<span class="gsp">&nbsp;</span>A</h3>
+
+<p class="cenhead">CUM SUIS ANNORUM NOTIS.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<h3>PRÆCIPUA FACTA.</h3>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Ann.<br />
+  Ær. vulg.</p>
+
+  <p>354. Augustinus Thagastæ nascitur, Patricio patre, matre Monnica, die
+  decima tertia Novembris; et paulo post catechumenis ascribitur.</p>
+
+  <p>370. Sextum decimum ætatis annum agens, studiis intermissis, ex otio
+  in luxuriam incidit. Mox Carthagine studens rhetoricæ, libidinosi amoris
+  laqueo irretitur.</p>
+
+  <p>371. Patricius moritur, et Augustinus patre orbatus alitur Carthagine
+  sumptibus matris et ope Romaniani.</p>
+
+  <p>372. Cum secundum Carthagine annum degeret, filium Adeodatum ex
+  concubina suscipit.</p>
+
+  <p>374. In Manichæorum hæresim labitur, et complures ex familiaribus suis
+  in eam pellicit: casum ejus deflet Monnica, et reditum sperat.</p>
+
+  <p>376. Aliquandiu Thagastæ grammaticam docet: sed mox redit Carthaginem,
+  et ibi rhetoricam profitetur. Cum illi theatrici carminis certamen inire
+  placuisset, palmam tulit.</p>
+
+  <p>379. Astrologiæ nimium tribuens, paulatim ab ea avocatur. De Pulchro
+  et Apto libros scribit.</p>
+
+  <p>383. Manichæorum errores et imbecillitatem comperit, sed incidit in
+  Academicorum dubia. Romam proficiscitur: ibi rhetoricam docet.</p>
+
+  <p>385. Mediolani artem oratoriam profitetur: Ambrosii auditor, ab
+  erroribus paulatim resipiscit; at libidinis jugum excutere non ad huc
+  valet.</p>
+
+  <p>386. Plurimum proficit ex apostoli Pauli lectione; et tandem
+  c&oelig;lesti voce percussus convertitur. Magisterii onus cum abjecisset,
+  adversus Academicos scribit.</p>
+
+  <p>387. Mediolani Baptismum, ministrante Ambrosio, suscipit cum filio suo
+  Adeodato. Monnicæ ad Ostia Tiberina obitus.</p>
+
+  <p>388. Augustinus in Africam redit. Adeodatus optimæ indolis et
+  mirabilis ingenii puer, morte immatura præripitur.</p>
+
+  <p>389. Augustinus presbyter Hipponensis ordinatur ab episcopo illius
+  Ecclesiæ Valerio.</p>
+
+  <p>392. Adversus Manichæos scribit.</p>
+
+  <p>394. Donatistas refellit.</p>
+
+  <p>395. Hipponensis episcopus, Valerii coadjutor, anno exeunte
+  ordinatur.</p>
+
+  <p>396. Valerii Hipponensis episcopi obitus.</p>
+
+  <p>397. Augustinus Confessiones suas scribit. Arianos, de Trinitate
+  tractans, refellit.</p>
+
+  <p>398. Concilium Carthaginense IV, in quo adest Augustinus.</p>
+
+  <p>402. Petiliani Donatistæ epistolam confutat.</p>
+
+  <p>405. Cæciliani præsidium implorat adversus Hipponensium Donatistarum
+  immanitatem.</p>
+
+  <p>408. De urbis Romæ obsidione scribit.</p>
+
+  <p>411. Collatio Carthagine habita inter episcopos Catholicos et
+  Donatistas, in qua Augustinus eminet. Pelagianos errores nascentes
+  oppugnat.</p>
+
+  <p>413. Ad scribendum suum opus de Civitate Dei animum appellit.</p>
+
+  <p>417. De gestis Palæstinæ synodi circa Pelagium scribit.</p>
+
+  <p>420. Priscillianistas impugnat.</p>
+
+  <p>424. Semipelagianos confutat.</p>
+
+  <p>426. Heraclium presbyterum sibi successorem designat.</p>
+
+  <p>428. Libros Retractationum scribit.</p>
+
+  <p>429. Epistolis Prosperi et Hilarii respondet.</p>
+
+  <p>430. Vandalis urbem Hipponensem obsidentibus, tertio obsidionis mense
+  migravit ad Dominum die vigesima octava mensis Augusti.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 282 --><span class="pagenum"><a name="page282"></a>{282}</span></p>
+
+<h2>SYLLABUS CODICUM</h2>
+
+<p class="cenhead">AD QUOS IN EDIT. NOVISSIMA PARISIENSI RECOGNITI SUNT CONFESSIONUM LIBRI,</p>
+
+<h3>NECNON VARIANTES LECTIONES.</h3>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<p class="cenhead">MANUSCRIPTI CODICES.</p>
+
+  <p>Confessionum libri prodeunt hic de novo emendati ad veteres codices
+  optimæ notæ Fossatensem, Thuaneum, Corbeiensem, Germanensem, Benignianum,
+  qui ante annos 700 vel 800 scripti videntur:</p>
+
+  <p>Insuper, ad alios codices inferioris ætatis, aut nobis qui non omnes
+  propriis oculis exploravimus incompertæ, scilicet ad Theodericensem,
+  Albinensem, Lyranum, Valinensem, Regium, Vedastinum, Vaticanum, unum e
+  bibliotheca RR. PP. Prædicatorum Paris. via Jacobæa, ex Sorbonica duos,
+  ex Victorina tres, ex bibliotheca RR. PP. Augustinianorum majoris
+  conventus Paris. quatuor:</p>
+
+  <p>Denique, ad Variantes Lectiones Lovaniensium cura ex quinque
+  manuscriptis collectas; necnon ad quatuor manuscriptos Anglicanos,
+  scilicet unum ex Bodleiana bibliotheca, duos ex Collegio Mertonensi, et
+  unum ex Archiva Laudina. [Hos, cum parum accurate collati fuerint, denuo
+  contulimus.]</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<p class="cenhead">EDITI CODICES.</p>
+
+  <p>Confessionum Libris emendandis adhibiti sunt editi codices antiquiores
+  et castigatiores:</p>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Am. Id est, liber excusus Basileæ per Joannem de Amerbach, anno Domini
+  1489.</p>
+
+  <p>Bad. Quem Jodocus Badius per Joannem Parvum Parisiis excudi curavit,
+  anno 1502.</p>
+
+  <p>Er. Desiderii Erasmi cura castigatus, et Frobeniano prelo editus
+  Basileæ, anno 1529.</p>
+
+  <p>Lov. Liber qui juxta recognitionum Theologorum Lovaniensium, ex
+  Plantiniana typographia prodiit Antuerpiæ, anno 1577.</p>
+
+  <p>Arn. Editio quæ D. Antonii Arnaldi doctoris Sorbonici studio ad
+  duodecim manuscriptos recognita prodiit Parisiis, anno 1649.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+  <p>Præter editiones modo allatas quibus solum usi fuerant RR. PP.
+  Benedictini, Editioni recenti Parisiensi accurandæ adhibiti sunt
+  castigatiores libri, tum veteres tum recentiores:</p>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Lugd. Editio Lugdunensis, anni 1561.</p>
+
+  <p>Ven. Editio Veneta, anni 1584.</p>
+
+  <p>Somm. Editio H. Sommalii e Societate Jesu. Coloniæ Agrippinæ, anno
+  l629.</p>
+
+  <p>Lov. Editio posterior Theologorum Lovaniensium. Antuerpiæ, apud
+  Engelbertum Gymnicum, anno 1662.</p>
+
+  <p>Dub. Editio quæ D. Dubois cura prodiit Parisiis ex typis Joannis
+  Baptistæ Coignard, anno 1687.</p>
+
+  <p>Benedict. Editio Benedictina, excusa denuo Antuerpiæ, anno 1700.</p>
+
+  <p>Mart. Editio Dom. J. Martin Benedictini e Congregatione S. Mauri,
+  recognita ad antiquam editionem Ulimmerii necnon ad duodecim
+  manuscriptos. Parisiis, anno 1741.</p>
+
+  <p>Flor. Fr. Archangeli a Præsentatione sacerdotis, professi Carmelitæ
+  excalceati, Theologiæ et Scripturæ sanctæ Lectoris, recognita ad multas
+  editiones, necnon ad tredecim Etruriæ manuscriptos. Florentiæ, anno
+  1757.</p>
+
+  <p>Rond. L. St. Rondet studio collata cum sexdecim manuscriptis, necnon
+  cum præcedentibus editionibus. Parisiis, 1776.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 283 --><span class="pagenum"><a name="page283"></a>{283}</span></p>
+
+<h3>LECTIONES VARIANTES.</h3>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p><i>Relatis in textum, ex Benedictinorum consilio, nonnullis
+  Variantibus Lectionibus quæ illos præterierant, prius ab ipsis usurpatam
+  lectionem sub oculos hic ponimus uncis inclusam</i> [ ].</p>
+
+  <p><i>Si quas lectiones, iis quas in textum receperant, Benedictini,
+  curis posterioribus, prætulerunt, lectionem priorem uncis inclusam, (post
+  ed. ult. Paris.) exhibuimus; si qua editor ille Paris. editionem
+  Benedictinam emendavit, vel nos edit. Parisiensem immutavimus, lectionem
+  priorem cum verbis</i> ed. B., ed. P., <i>subjecimus</i>.</p>
+
+  <div class="poem">
+    <div class="stanza">
+      <p>Ed. Oxon.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+</blockquote>
+
+  <div class="poem">
+    <div class="stanza">
+      <p>SIGNORUM INTERPRETATIO.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cdd. codices.</p>
+      <p>Mss. manuscripti.</p>
+      <p>Edd. editi.</p>
+      <p>Reg. Regius manuscriptus.</p>
+      <p>Vatic. Vaticanus manuscriptus.</p>
+      <p>Theoderic. Theodericensis ms.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+  <p>Et sic de cæteris manuscriptis codicibus designandis.</p>
+
+  <div class="poem">
+    <div class="stanza">
+      <p>Codd. Oxonienses.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>A. Cod. Coll. Æn. Nas.</p>
+      <p>B. Cod. Coll. Merton. N. 3. 10. Art.</p>
+      <p>C. Ejusd. N. 1. 1. Art.</p>
+      <p>D. Cod. Biblioth. Bodl. Bod. 185.</p>
+      <p>E. Ejusd. Laud. 137.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+  <p>Ubi vero hi Codices cum textu recepto conveniunt, id notare haud
+  necesse duximus.</p>
+
+  <p>Cæterum hic illic signa illa usitata usurpavimus, =, si ve. omissum
+  sit, &dagger;, si textui additum sit.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+  <p>P. <a href="#page1">1</a>. l. 5. resistis.&mdash;Somm. Lov. quinque
+  Mss. apud Mart. laudati, necnon Rond. cum tribus Mss. <i>superbis</i>,
+  <i>Deus</i>, <i>resistis</i>. [bene]</p>
+
+  <p>l. 9. et scire.&mdash;<i>et si scire</i> ABCD.</p>
+
+  <p>l. 11. = te Germ. 2. ap. Mart. ABC. habet D manu post.</p>
+
+  <p><a name="lv1"></a><a href="#page2">2</a>. inferis.&mdash;Theoderic.
+  Ms. <i>ego sum inferi</i>, non intoleranter. Alii plerique, <i>ego jam
+  inferi</i>, librariorum lapsu, ut videtur. E.&mdash;Rond. cum uno codice:
+  <i>non enim ego sum in inferis.</i> <i>non enim ego sum jam in inf.</i>
+  ABC <i>sum jam inferi</i> D.</p>
+
+  <p>ut quoquam&mdash;<i>ut a quoquam</i> 2 Mss. ap. Mart. Lov. ABDE.</p>
+
+  <p><a name="lv2"></a>dissiparis.&mdash;Antiquiores edd. scilicet a Jodoco
+  Badio Ascensio, a Joanne Amerbachio, et a Desiderio Erasmo, cum tribus
+  Mss. <i>dispergeris</i>.</p>
+
+  <p>l. 12. tui = <i>tua</i> 3 Mss &amp;c. ap. Mart. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv3"></a>qui.&mdash;Ita Somm. Dub. Mart. Rond. [Ed. B.
+  <i>quæ.</i> c. ABCE <i>quo</i> D.]</p>
+
+  <p><a name="lv4"></a><a href="#page3">3</a>. amisisti.&mdash;Somm. Flor.
+  et Rond. <i>amittis</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv5"></a>diximus.&mdash;Somm. Rond. cum uno Ms.
+  <i>dicimus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv6"></a>est.&mdash;In antiquis edd. Bad. Am. et Er. necnon
+  in uno e Mss. additur, <i>miseria</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv7"></a><a href="#page4">4</a>. Sine.&mdash;Somm. et Rond.
+  cum novem Mss. necnon duo apud Mart. Mss. <i>Sine me.</i> BE. D manu
+  post.</p>
+
+  <p><a name="lv8"></a>mortalem.&mdash;Ita Mss. ferme omnes, et editio per
+  Antonium Arnaldum doctorem Sorbonicum adornata, ubi verbum,
+  <i>nescio</i>, refertur ad superiorem sententiam, <i>unde venerim
+  huc</i>, qua se Augustinus significat circa animæ originem fluctuare. At
+  Bad. Am. et Er. habent: <i>in istam dico mortalem vitam: mortalem dicam
+  vitam, an mortem vitalem nescio</i>: quam lectionem Lovanienses ad trium
+  Mss. fidem sic mutarunt: <i>in istam dicam mortalem vitam, an mortem
+  vitalem, nescio</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv9"></a>quo.&mdash;Apud Bad. Am. Er. et Lov. <i>ex qua et in
+  qua</i>. Verius porro in Mss. et in editione Antonii Arn. pro designando
+  utroque parente, <i>ex quo et in qua</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv10"></a>eis.&mdash;Ita Somm. Dub. Mart. Rond. cum quatuor
+  Mss. [Ed. B. <i>quod ex eis non.</i> ABCDE.]</p>
+
+  <p><a name="lv11"></a><a href="#page5">5</a>. tibi.&mdash;Somm. Lov.
+  Rond. ex aliquot Mss. et 4 Mss. ap. Mart. <i>quærentem te, qui de hoc,
+  quod novi, laudari te.</i></p>
+
+  <p><a name="lv12"></a>deficiunt.&mdash;Lov. <i>an anni tui</i>. Abest
+  tamen <i>an</i>, a nostris Mss. et ab aliis plerisque edd.&mdash;Insuper,
+  Somm. et Rond. cum sex Mss. 1 ap. Mart., E. <i>deficient</i>.</p>
+
+  <p>ult. intelligat.&mdash;<i>intelligit</i> 3 Mss. ap. Mart. <!-- Page
+  284 --><span class="pagenum"><a name="page284"></a>{284}</span></p>
+
+  <p><a name="lv13"></a><a href="#page6">6</a>. me.&mdash;Lov. et Arn.
+  <i>Quis mihi commemorat</i>. Bad. Am. et Er. <i>Quis mecum
+  commemorat</i>. E. Sed vera lectio est quam Mss. ope restituimus, juxta
+  quem loquendi modum in libro de Magistro, cap. 1, dicit Augustinus: "Duas
+  jam loquendi causas constituo; aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel
+  alios vel nosmetipsos." [mihi in memoriam revocat; quo sensu apud Aug. c.
+  acc. p. conjungitur. Erasm.]</p>
+
+  <p><a name="lv14"></a>purgat.&mdash;<i>purgabat</i>. Angl. Mss. (ABCD)
+  (E. <i>purgat</i>)&mdash;Sic etiam Rond. cum octo Mss.</p>
+
+  <p><a name="lv15"></a>cum.&mdash;Ita in Mss. et recte. Vult nimirum
+  Augustinus posse vel ex eo probari, quod illa, quæ in infantibus benigne
+  tolerantur, mala sint, quia in ætate provectioribus tolerari æquo animo
+  non possunt. Mendose ergo legitur in edd. <i>Quod licet probes, tamen
+  ferre</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv16"></a><a href="#page7">7</a>. qua me vixisse.&mdash;Er.
+  Lugd. Ven. Lov. Somm. et Rond. cum decem Mss. necnon tres apud Mart. Mss.
+  et ACDE. <i>de qua</i> B. et paulo post, <i>qua vivo</i> ABCDE....<i>qua
+  vixi</i>. CDE. [Ed. P. <i>quam me vixisse&mdash;quam vivo&mdash;quam
+  vixi</i> AB.]</p>
+
+  <p><a name="lv17"></a>si et.&mdash;Omittitur, <i>si et</i>, in editione
+  Lovaniensi. <i>sed etsi</i> B.</p>
+
+  <p><a name="lv18"></a>memoria.&mdash;Lov. <i>prensabam memoria</i>. Bad.
+  Am. Er. et Arn. cum nonnullis Mss. <i>pensabam memoria</i>. ABCDE. 5 Mss.
+  ap. Mart. <i>præstabam</i>. Melior visa est lectio Mss. Corb. Fossat. et
+  aliorum optimæ notæ, qui habent, <i>præsonabam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv19"></a><a href="#page8">8</a>. deridens.&mdash;Nonnulli e
+  Mss. <i>diligens eos</i>. E. <i>irridens</i> ABCD. Paulo post vero Bad.
+  Am. et Er. <i>acerbissime infligunt</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv20"></a><a href="#page9">9</a>. approbet.&mdash;Sic Er.
+  Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum duobus Mss. [Ed. B.
+  <i>approbat.</i> ABCDE.]</p>
+
+  <p><a name="lv21"></a>aut.&mdash;Apud Bad. Am. Er. et Lov.
+  <i>haud</i>.</p>
+
+  <p>§. 16. l. 2. ordinator.&mdash;In editionibus Am. Er. et Lov.
+  legebatur, <i>tantum non ordinator</i>. DE. Erratum: quod emendant edd.
+  Bad. et Arn. et Mss. plures ac potiores, a quibus abest negatio. vid.
+  sup. not. <a href="#Nt13">13</a>. p. 9.</p>
+
+  <p><a name="lv22"></a>spectacula.&mdash;Lov. <i>per oculos periculosa
+  micante in spectacula</i>. E. Alii edd. <i>per oculos
+  emicante</i>.&mdash;Tamen cum Lov. concordant Er. Lugd. Ven. et
+  Sommalius, et 1 MS. ap. Mart. <i>magis magisque periculose</i> ABCD
+  (inserto tamen in D man. post. <i>per oculos</i> ante
+  <i>periculose</i>).</p>
+
+  <p><a name="lv23"></a><a href="#page10">10</a>. stomachi.&mdash;Sic
+  reperimus in melioribus Mss. Apud Arn. vero et nonnullos Mss. <i>pressus
+  stomacho</i>. Denique Bad. Am. Er. et Lov. <i>pressus stomachi
+  dolore</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv24"></a>sunt.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et
+  Rond. cum sex Mss. necnon sex alii Mss. apud Mart. hic et superius,
+  <i>sint</i>. CE. <i>quasi laxata sint loca peccandi, annon laxata
+  sunt</i>? AD et ut videtur B.</p>
+
+  <p><a name="lv25"></a>vult.&mdash;Abest, <i>quod vult</i>, a Mss.
+  optimis. ABCD (sed in marg. D adscribitur ante <i>faciat</i>).</p>
+
+  <p><a name="lv26"></a>sanarer.&mdash;Somm. Dub. Mart. cum sex Mss. et
+  Rond. cum quatuor aliis, <i>ut cito sanarer</i>. [Mss. <i>quinque</i>
+  citat Mart.; habent autem <i>et ut</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv27"></a>eos.&mdash;Ita legit Arn. nec aliter ferunt
+  plerique Mss. sed varia labes huic loco illata est in edd. e quibus Am.
+  Er. et Lov. sic habent, <i>et tibi tam eos</i>. Bad. porro, <i>et territa
+  per eos</i>. E. Alii, particula interposita, <i>et terram magis per
+  eos</i>: quam tamen particulam non ineleganter interdum subintelligendam
+  relinquit Augustinus.</p>
+
+  <p><a name="lv28"></a>referrem.&mdash;In Ms. Lyrensi,
+  <i>referretur</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv29"></a><a href="#page11">11</a>. eram.&mdash;Mss.
+  frequentes, et ABCD [<i>quia caro eram</i>. E. et ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv30"></a>terra.&mdash;Am. Er. et Lov. <i>e terra</i>.</p>
+
+  <p>P. <a href="#page12">12</a>. l. 1. putantur.&mdash;<i>putabantur</i> 5
+  Mss. ap. Mart. et Somm. D man. post.</p>
+
+  <p><a name="lv31"></a>difficultas.&mdash;Ita Mss. præstantiores. At Lov.
+  et Arn. <i>difficulter</i>, <i>difficultas</i>.&mdash;Somm. Mart. cum
+  quinque Mss. et Rond. cum tribus aliis: <i>difficulter</i>.
+  <i>Difficultas</i>. Ulim. et ABCD <i>difficultas omnino, difficultas</i>.
+  E <i>difficultas omnino ediscendæ</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv32"></a><a href="#page13">13</a>. possem.&mdash;Mss.
+  aliquot cum Arn. <i>et quia non esset nisi</i>. DE. <i>quæ non esset</i>
+  ABC. Alii nonnulli <i>et quæ non nosset nisi</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv33"></a>a te.&mdash;Rond. cum septem Mss. <i>rece seramus a
+  te</i>. E.</p>
+
+  <p>§. 24. pen. sed quæ et in rebus. = <i>quæ</i> 6 Mss. ap. Mart. ABCD. =
+  <i>et</i> quoque E.</p>
+
+  <p><a name="lv34"></a><a href="#page14">14</a>. putarentur.&mdash;Apud.
+  Lov. <i>ne flagitia putarentur</i>. Non integre.</p>
+
+  <p>§. 26. l. 23. appellare <i>ad</i> aliquem 3 Mss. ap. Mart. ABCDE.</p>
+
+  <p>§. 27. l. 4. <i>decoris</i> pro <i>dedecoris</i> 5 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv35"></a><a href="#page15">15</a>. eruis.&mdash;Am. Er. et
+  Lov. <i>Et non eruis</i>. E. Sed melius longe Bad. Arn. et Mss. præcipui,
+  <i>Et nunc eruis</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv36"></a>Nam.&mdash;Mss. tres Angl. <i>Nam ivi</i>. ABCD. 4
+  Mss. ap. Mart. longe <i>eram</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv37"></a>tenebroso.&mdash;Apud Lov. additur,
+  <i>cesseram</i>. Am. et Er. <i>recesseram</i>. In Ms. Alb. habetur, <i>in
+  affectu eram tenebroso</i>. Apud Bad. vero. Arn. et cæteros fere omnes
+  Mss. generalior effertur sententia absque addito, ut intelligamus longe a
+  Deo esse illos qui sunt in affectu tenebroso.</p>
+
+  <p><a name="lv38"></a><a href="#page16">16</a>. alteri.&mdash;Rond. cum
+  quatuor Mss. hic interponit <i>non</i>. BC.</p>
+
+  <p><a name="lv39"></a>hominibus.&mdash;Lov. <i>inter homines</i> D sup.
+  ras. <i>inter homines hominibus</i> ABC. Patet legendum esse cum Mss.
+  <i>inter hominibus</i> K. 1<sup>ma</sup>. man.; vel sine aspiratione,
+  <i>inter omines</i>: quod Augustinus in exemplum affert locutionis
+  incongruæ et cavendæ.</p>
+
+  <p><a name="lv40"></a>vanæ Rond. cum octo Mss. quibus accedunt duo Mss.
+  laudati a Mart. E. [<i>vana</i> ed. P. c. ABCD] mox <i>deprehenderam</i>
+  4 Mss. <!-- Page 285 --><span class="pagenum"><a
+  name="page285"></a>{285}</span>ap. Mart. et <i>succedentibus hæc ipsa
+  omnino</i> 7 Mss. ap. Mart. Mor. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv41"></a>vivebam.&mdash;Sic Mss. cum edd. plerisque, ubi
+  Lov. c. 5 Mss. ap. Mart. habet, <i>et jam tunc videbam</i>&mdash;Somm. et
+  Rond. cum quatuor Mss. <i>et jam tunc vivebam</i>. E. <i>etiam tunc et
+  vivebam</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv42"></a><a href="#page17">17</a>. cæteris.&mdash;Bad. Am.
+  Er. et Lov. <i>cæteras. meas atque cæteras</i> E. Castigatum est ex Arn.
+  et Mss. <i>cæteris</i>. Quippe hoc loco fatetur Augustinus se in eo
+  peccasse, quod voluptates, sublimitates, veritates, non in Deo; sed in
+  seipso et creaturis aliis quæreret.</p>
+
+  <p><a name="lv43"></a><a href="#page18">18</a>. colligens.&mdash;Tres
+  Mss. Angl. <i>colligas</i>. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv44"></a>inferis.&mdash;Lov. cum antiquioribus edd.
+  <i>satiari in inferis</i>. Expunximus, <i>in</i>, juxta Mss. et Arn.</p>
+
+  <p><a name="lv45"></a>luminosus.&mdash;In libris editis ab Henrico
+  Sommalio Societatis Jesu, et a Thoma Blasio, legitur: <i>limosus
+  limes</i>. In codice Corb. <i>liminosus</i>. Utrobique corrupte: illic
+  enim deflet Augutstinus quod sese intra honestæ amicitiæ limites haud
+  continuerit; adeoque legendum cum Mss. et aliis edd. <i>luminosus
+  limes</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv46"></a>Obsurdueram.&mdash;In Lov. Somm. et Blas.
+  <i>Obsordueram</i>. DE. Substituimus <i>obsurdueram</i> aliorum codicum
+  auctoritate, necnon exigente vocabulo, <i>stridore</i>, quod ad aures
+  refertur.</p>
+
+  <p><a name="lv47"></a><a href="#page19">19</a>. modularetur. sic Mss.
+  primæ notæ, et prope omnes; quam lectionem parum abfuit ut præeligeremus.
+  ABCDE. [<i>moderaretur</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv48"></a>nostræ.&mdash;In Mss. optimis. [<i>mortalitatis
+  nostræ.</i> ABCDE. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv49"></a>libidinis.&mdash;Lov. Somm. et Blas. <i>accepit in
+  me luxuria sceptrum, e totas manus ei dedi vesania libidinis.</i> In
+  aliis plerisque codicibus habetur in recto, <i>vesania</i>; et abest vox,
+  <i>luxuria</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page20">20</a>. l. 10. de quam profundo.&mdash;<i>de quo</i>
+  5 Mss. ap. Mart. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv50"></a>meum.&mdash;Somm. et Rond. <i>quis enim hominum non
+  extollebat laudibus tunc patrem meum? tunc hominum</i> ABD.</p>
+
+  <p><a name="lv51"></a>inclinatæ.&mdash;Ms. Lyrensis: <i>perversus atque
+  inclinatus</i>. mox <i>voluptatis</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a href="#page21">21</a>. l. 8. quanto magis turpes = <i>magis</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv52"></a><a href="#page22">22</a>. justitiæ.&mdash;Mss.
+  frequentiores: <i>nisi penuria et fastidio justitiæ</i>. ABCDE.</p>
+
+  <p>l. 15. malitia. F&oelig;da erat. <i>f&oelig;derata</i> 5 Mss. ap.
+  Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv53"></a>dedecore.&mdash;Somm. et Rond. <i>de decore</i>,
+  duabus vocibus. Tres Mss. apud Mart. <i>non decus aliquod, sed dedecus
+  appetens</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv54"></a><a href="#page23">23</a>. et.&mdash;Somm. et Rond.
+  hic addunt, <i>opibus</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv55"></a>ego.&mdash;Somm. Dub. Mart. Rond. <i>ergo</i>. Alii
+  edd. <i>quid ergo eo</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv56"></a>erat.&mdash;Er. Lugd. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond.
+  <i>erant</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv57"></a>iniquitatem.&mdash;Lov. <i>sola iniquitate</i>. DE.
+  At alii cdd. melius, <i>solam iniquitatem</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv58"></a>fruens.&mdash;Angl. duo <i>furens</i>. [E.
+  <i>tantum</i>] Alii, <i>fruens</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv59"></a>ibi.&mdash;In Mss. quatuor et Arn. <i>mihi</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv60"></a><a href="#page24">24</a>. a quo?&mdash;Somm. Lov.
+  Flor. Rond. om. <i>potest</i>. [<i>a quo potest</i>? ABCDE. c. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv61"></a>sua.&mdash;Ita in Mss. et antiquioribus edd. cum in
+  Lov. et Arn. legatur, <i>opera tua malis inimica sunt</i>. E. Contra
+  mentem Augustini, qui, nisi fallimur, probare intendit nihil Dei
+  innocentiæ derogari p&oelig;na malis irrogata; quia si quid patiuntur
+  nocumenti, totum in ipsa eorum opera refundi debet.</p>
+
+  <p>§. 14. l. 4. etiam sic te imitando = <i>te</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv62"></a><a href="#page25">25</a>. reorum. sic Codices
+  plerique, cum Ulim. et E. Maluimus, uti pauciores habent, <i>consortium
+  reorum</i>. ABCD. Hoc enim verbo S. Augustinus peccati illius sui
+  gravitatem amplificat, sicuti deinceps facit, se et <i>consciorum
+  animorum confricatione</i> accensum, et <i>consortio simul peccantium</i>
+  delectatum fuisse accusans. [<i>reorum</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv63"></a><a href="#page26">26</a>. occurrit.&mdash;Er. Lugd.
+  Lov. Somm. et Rond. <i>occurrerit</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv64"></a><a href="#page27">27</a>. amabam.&mdash;Lov. et 4
+  Mss. ap. Mart. <i>et amari amabam</i>; moxque, <i>amans amari</i>. At
+  Bad. Am. Er. Arn. et Ulim. cum Mss. pro, <i>amari</i>, habent,
+  <i>amare</i>, utroque loco, et melius.</p>
+
+  <p>l. 4. <i>quid</i> pro <i>quod</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv65"></a>libidinis.&mdash;Am. Er. et Lov. <i>de tartarea
+  libidine</i>. At Bad. Arn. et Mss. <i>de tartaro libidinis</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv66"></a><a href="#page28">28</a>. insania.&mdash;Septem
+  Mss. <i>mirabilis insania.</i> E.</p>
+
+  <p><a name="lv67"></a>actori.&mdash;Am. Er. et Lov. <i>auctori.</i> ABD.
+  <i>auditori</i> C.</p>
+
+  <p><a name="lv68"></a>dolores.&mdash;Theologi Lovanienses legunt:
+  <i>lacrymæ ergo amantur et dolores</i>. Abest vox, <i>lacrymæ</i>, a Mss.
+  et edd. plerisque. <i>lacrymæ</i> loco <i>lacrymatur</i> habet E.
+  <i>lacryma</i> D. <i>lacrymat</i> AB.</p>
+
+  <p><a name="lv69"></a>æstus.&mdash;Rond. ex tribus Mss. et totidem ap.
+  Mart. <i>in æstus.</i></p>
+
+  <p>§ 3. l. 9. amentur&mdash;<i>amantur</i> ABCD.</p>
+
+  <p>l. 13. congaudebam.&mdash;<i>bat</i> ABCD. sed puncto forsan notatur,
+  et mox <i>contristabatur</i>.</p>
+
+  <p>antep. lateque&mdash;<i>alteque</i> 5 Mss. ap. Mart. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv70"></a>gererent.&mdash;Er. Lugd. Lov. Somm. Mart. cum 1
+  Ms. Rond. <i>gererentur.</i></p>
+
+  <p><a name="lv71"></a>dolor.&mdash;Bad. Am. Er. et Lov. <i>delectatur
+  cor</i>, cum 5 Mss. ap. Mart. Nostram vero lectionem præferunt Mss. et
+  Arn.</p>
+
+  <p><a href="#page29">29</a>. §. 5. l. 2. sacrilegam curiositatem
+  <i>sacrilega curiositate</i> ABCDE. <!-- Page 286 --><span
+  class="pagenum"><a name="page286"></a>{286}</span></p>
+
+  <p><a name="lv72"></a>scævum.&mdash;Sic juxta vetustos cdd. scribendum
+  hic, <i>scævum</i>, id est, sinistrum: non, <i>sævum</i>, uti scribitur
+  apud Er. et Lov.</p>
+
+  <p><a href="#page30">30</a>. §. 7. l. 4. <i>quendam Ciceronis</i> minus
+  recte ex edit. Lips. pro <i>quendam cujusdam Ciceronis</i> quod habent
+  ABCDE. cum ed. P.</p>
+
+  <p>l. 11. surgeret <i>jam</i> c&oelig;peram ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv73"></a><a href="#page31">31</a>. refrangebat.&mdash;Sic
+  Mss. prope omnes cum Bad. neque secus Am. et Er. nisi quod scribunt,
+  <i>refringebat</i>. At Lov. et Arn. habent, <i>et hoc solo in me tanta
+  flagrantia refrigebat</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv74"></a>præbiberat.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et sex
+  Mss. apud Mart. <i>pie biberat</i>. ABCDE.</p>
+
+  <p>§. 9. l. 2. ut viderem&mdash;<i>et videre</i>, 4 Mss. ap. Mart. et
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv75"></a>nomina.&mdash;Lov. <i>Hæc enim omnia non. hæc
+  omnia</i> E.</p>
+
+  <p><a name="lv76"></a>sono.&mdash;Quatuor Mss. <i>tenui sono</i>. ABCD
+  (sed in D sup. emendatur <i>sono tenus</i>) E. Alii <i>tenus
+  sono</i>.</p>
+
+  <p>§. 10. l. 1. = <i>et</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a href="#page32">32</a>. l. 1. et cæterum = <i>et</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv77"></a><a href="#page33">33</a>. habes.&mdash;Er.
+  <i>abes</i>. B.</p>
+
+  <p><a name="lv78"></a><a href="#page34">34</a>. pulmenta.&mdash;Sic Mss.
+  cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. <i>elementa</i>. Angl. quatuor,
+  <i>bulmenta</i>. [minus recte, habent enim omnes <i>pulmenta</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv79"></a>illam.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart.
+  c. 2 Mss. Flor. et Rond. <i>in illam</i>. ABCE. D man.
+  2<sup>da</sup>.</p>
+
+  <p><a name="lv80"></a>illum.&mdash;Er. Ven. <i>illam</i>. et 3 Mss. ap.
+  Mart. D man. 2<sup>da</sup>.</p>
+
+  <p><a href="#page35">35</a>. l. 3. quibus rerum
+  ignarus.&mdash;<i>rebus</i> ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. Ulim. et Arn.</p>
+
+  <p><a name="lv81"></a>Scriptura.&mdash;Sic Mss. Angl.&mdash;Sic etiam
+  editio Am. duo Mss. Flor. necnon editio Florentina. 3 Mss. ap. Mart.
+  [<i>et si recte in Scripturis diceremur</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv82"></a>rectissima.&mdash;Quatuor Mss. <i>lectissima</i>.
+  AC. D 1<sup>ma</sup>. man.</p>
+
+  <p>l. ult. juste&mdash;<i>juxta</i> 2 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a href="#page36">36</a>. l. 1. Numquid.&mdash;<i>Et numq.</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p>l. 8. his&mdash;<i>hic</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv83"></a>præcepit.&mdash;Apud Lov. additur, <i>Deus</i>. D.
+  man. 2<sup>da</sup>. Lips. Sed ea vox abest a Mss. et plerisque edd. quia
+  quæ hic laudatur Justitia, non est alia ab ipso Deo, qui præcepit.</p>
+
+  <p><a href="#page37">37</a>. l. 4. = <i>est</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a href="#page38">38</a>. l. 3. Tu &dagger; <i>Domine</i>
+  derelinqueris ABCD.</p>
+
+  <p>l. 4. quia&mdash;<i>qui</i> ABCDE et Germ. 1 ap. Mart.</p>
+
+  <p><a href="#page42">42</a>. l. 1. videretur <i>videbatur</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv84"></a>concederet.&mdash;In editis Bad. Am. Er. et Lov.
+  <i>me secum crederet</i>. Sed legendum cum Mss. potioribus, <i>me
+  concederet</i>; vel cum Arn. <i>me secum concederet</i>.&mdash;Editio
+  Florentina censet omnino legendum, <i>me secum crederet</i>: quod probare
+  nititur auctoritate tum edd. supra memoratarum, tum Sommalii, tum undecim
+  Mss. Etruriæ: cujus tamen rationibus non convincimur. <i>Ut vivere me
+  secum crederet et haberet</i> (<i>habere</i> E) <i>mecum</i> ABCDE. et 5
+  Mss. melioris notæ ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv85"></a><a href="#page44">44</a>. fieri.&mdash;Er. Lugd.
+  Ven. Lov. Flor. et Rond. <i>fieri enim</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv86"></a><a href="#page45">45</a>. carmina.&mdash;Bad. Am.
+  Er. et Lov. <i>certamina</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page46">46</a>. §. 3. l. 6. = <i>me</i> ABCDE <i>sinerem</i>
+  E.</p>
+
+  <p><a name="lv87"></a>castitate.&mdash;Bad. Am. et Er. substituunt,
+  <i>charitate</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv88"></a><a href="#page47">47</a>. planos.&mdash;In
+  quibusdam editionibus, <i>planetarios</i>. Ita in ipsa editione
+  Lovaniensium per typographorum oscitantiam; quandoquidem in suis
+  Castigationibus aiunt rectius videri sibi legendum, <i>planos</i>, id est
+  impostores, quo nomine appellatos olim fuisse Mathematicos palam est. Hoc
+  porro nomen alias adhibet Augustinus, ut libro tertio contra Academicos,
+  cap. 15.</p>
+
+  <p><a href="#page48">48</a>. l. 1. medicæ artis.&mdash;<i>medicinæ</i>
+  ABCDE. 4 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv89"></a>proconsule.&mdash;Er. Lugd. Ven. Benedict. <i>pro
+  consule</i>, duobus verbis. Lov. <i>proconsul e manu sua</i>. ACD.
+  <i>proconsul manu</i> G. 2. ap. Mart. E.</p>
+
+  <p>l. 13. illam.&mdash;<i>illa</i> ABCDE et 6 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv90"></a>intelligere.&mdash;Sic legendum cum Mss. Angl.
+  ABCDE.&mdash;Quibus suffragantur sex Mss. Flor. necnon Mart. cum tribus
+  Mss. et Rond. cum quatuor aliis Mss. [<i>potuisset intelligere</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv91"></a>sustentas.&mdash;Lov. et Rond.
+  <i>sustentes</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv92"></a>paginis.&mdash;Apud Am. Er. et Lov. <i>de
+  Paganis</i>; quibus perperam suffragantur aliquot Mss. E.</p>
+
+  <p><a name="lv93"></a>castus.&mdash;Mart. cum tribus Mss. melioris notæ
+  [<i>cautus</i> ABCDE c. ed. Par.]</p>
+
+  <p><a name="lv94"></a><a href="#page49">49</a>. cocta.&mdash;2 Mss. ap.
+  Mart. et Lov. E. Mss. plures <i>coacta</i>, et melius nostra opinione
+  dicitur <i>coacta</i>, id est coagmentata amicitia, quam <i>cocta</i>.
+  licet hanc vocem Lovanienses prætulerint.&mdash;Quinque Mss. apud Mart.
+  citati et D man. 2<sup>da</sup>. habent, <i>coacto fervore</i>
+  [<i>coacta</i> ABCD c. Ed. Par.] mox = <i>ego</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv95"></a>convertis.&mdash;In Editis Am. Er. et Lov.
+  <i>Simulque convertens</i>. Paulo post, apud Lov. legere est, <i>super
+  omnes civitates</i>; pro, <i>suavitates</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv96"></a>suavi.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. <i>suavis</i>.
+  E.</p>
+
+  <p><a href="#page50">50</a>. §. 9. l. 4.
+  expetebant&mdash;<i>spectabant</i> ABC. <i>expectabant</i> G. 1. DE.
+  <i>sp. enim</i> ABE. = <i>mihi</i> ABCDE et pro <i>quia, quod</i> ABCDE.
+  G. 2. ap. Mart. <i>quæ</i> G. 1. <i>quando</i> 4 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a href="#page51">51</a>. l. 3. = <i>tunc</i> ABCDE.</p>
+
+  <p>l. 7. tunc&mdash;<i>nunc</i> AC. D man. 1<sup>ore</sup>. <i>non</i>
+  B.</p>
+
+  <p>l. 8. <i>Sic enim ego eram</i> ABD. <i>ego enim</i> E. <!-- Page 287
+  --><span class="pagenum"><a name="page287"></a>{287}</span></p>
+
+  <p><a name="lv97"></a>ibi.&mdash;Am. Er. Lov. et Somm. <i>An hoc
+  tibi</i>. D. man. 2<sup>da</sup>, ut videtur.</p>
+
+  <p><a name="lv98"></a><a href="#page52">52</a>. conscissam.&mdash;Quinque
+  Mss. <i>concisam</i>, et ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv99"></a>Ad te.&mdash;Ita magno consensu Mss. paucis
+  exceptis qui habent, vel <i>a te</i> vel cum edd. <i>miseriæ quæ a
+  te</i>. D man. 2<sup>da</sup>, <i>quæ ad te</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page53">53</a>. §. 14. l. 3. ex ejus corpore&mdash;<i>ex
+  eis</i> ABC. D man. 1<sup>ore</sup>.</p>
+
+  <p>antep. quo fugit&mdash;<i>a quo</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv100"></a>et non.&mdash;Sequimur Mss. In edd. porro sublata
+  negatione legitur, <i>etenim omnia senescunt</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv101"></a><a href="#page54">54</a>. sint.&mdash;Mss. tres:
+  <i>Eunt enim quo? ut non sint.</i></p>
+
+  <p>§. 16. pen. descendunt&mdash;<i>discedunt</i> 3 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p>§. 17. l. 3. hæ&mdash;<i>hæc</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv102"></a><a href="#page55">55</a>. ubi est.&mdash;In codice
+  Sorbonico, et 2 Mss. ap. Mart. <i>Ecce ibi est, ubi sapit
+  veritas.</i></p>
+
+  <p><a name="lv103"></a>eam&mdash;Lov. Arn. Mart. cum quinque Mss. necnon
+  Rond. cum quatuor Mss. <i>ut sanet eam</i>. [e Vulg.] D man.
+  2<sup>da</sup>.</p>
+
+  <p>l. 7 ab inf. illi alter&mdash;<i>ille</i> ABCDE, 2 G. et Ulim. ap.
+  Mart. <i>ille et alter</i> 2 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv104"></a><a href="#page56">56</a>.
+  descensum.&mdash;Benignianus codex optimæ notæ, <i>discessum</i>.</p>
+
+  <p>l. 5 ab inf. corporibus&mdash;<i>corporalibus</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv105"></a><a href="#page57">57</a>. Hierium.&mdash;Sic
+  scribitur in editione Lov. et in Mss. plerisque. At in Bad. Am. Er. Arn.
+  et quatuor Mss. <i>Icherium</i>.</p>
+
+  <p>l. 5 ab inf. meæ&mdash;<i>suæ</i> AB. C man. post. D. et 6 Mss. ap.
+  Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv106"></a>dictor.&mdash;In edd., E et 6 Mss. ap. Mart.
+  <i>doctor</i>. In duobus Mss. Lov. <i>dictator</i>: corrupte scilicet
+  pro, <i>dictor</i>; quam vocem nostrorum codicum auctoritate restituere
+  visum est.</p>
+
+  <p><a name="lv107"></a><a href="#page58">58</a>. meæ.&mdash;Arn. cum
+  editione Moreti, an. 1650 sic habet: <i>animo versabam et ostentationem
+  contemplationis meæ</i>. Mss. sex: <i>modos contempl.</i></p>
+
+  <p><a name="lv108"></a>vitæ.&mdash;Mss. Angl. cum nostris habent:
+  <i>divisione irrationabilis</i> (ABCD) <i>vitæ</i>; sive,
+  <i>irrationalis</i>. E. Apud Lov. <i>rationalis</i>; mendose, ut
+  patet.</p>
+
+  <p><a name="lv109"></a>mentem.&mdash;Mss. quinque non deterioris notæ et
+  ABCDE habent <i>sine ullo sensu mentem</i>, pro, <i>sine ullo
+  sexu</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page59">59</a>. §. 25. antep.
+  accepimus&mdash;<i>accipimus</i> ABD et 3 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv110"></a><a href="#page60">60</a>. confitebar.&mdash;Edd.
+  <i>pene errare confitebar</i>, manifesto lapsu. ABCDE. <i>plane</i> 1 Ms.
+  ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv111"></a><a href="#page61">61</a>. acumen.&mdash;In
+  antiquioribus editionibus, <i>discendi</i>. Lov. et Arn.
+  <i>disputandi</i>. At in Mss. pluribus, <i>dispiciendi acumen</i>, quæ
+  germana lectio visa est.</p>
+
+  <p><a name="lv112"></a>cupiditates.&mdash;Lov. cum antiquioribus
+  editionibus, <i>meretricias cupiditates</i>. At Mss. cum Arn.
+  <i>meretrices</i>: quod vocabulum usurpavit Augustinus ab eo loco
+  Evangelii, ad quem alludit.</p>
+
+  <p><a name="lv113"></a><a href="#page62">62</a>. timebimus.&mdash;Somm.
+  Ulim. Lov. Arn. Moret. Mart. cum septem Mss. necnon Rond. cum tredecim
+  Mss. ABCDE [<i>timemus</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv114"></a><a href="#page64">64</a>. vexarentur.&mdash;Ita
+  codices plerique, et elegantius videtur quam si rupto periodi nexu nova
+  incipiat sententia hoc modo: <i>In te offenderunt injusti ut juste
+  vexarentur</i>, uti habent nonnulli Mss. cum Arn. <i>ut et</i> &amp;c.
+  ABCD. <i>offenderent&mdash;et</i> E.</p>
+
+  <p><a name="lv115"></a>suam.&mdash;Substituimus, <i>suam</i> ex Mss.
+  melioris notæ, loco <i>tuam</i>, quod in codicibus vulgatis, et in Mss.
+  nonnullis reperitur.</p>
+
+  <p>§. 3. l. 4. suaviloquentiæ&mdash;<i>suavis eloq.</i> ABCD.</p>
+
+  <p>l. 5. quam ego &dagger; <i>jam</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv116"></a><a href="#page65">65</a>. tibi.&mdash;Arn. et Mss.
+  duo, <i>occidant se tibi</i>; moxque, <i>trucident</i>. Alii plerique
+  codices comprobant alteram lectionem, quæ paululum obscura est propter
+  distantiam particulæ negantis referendæ etiam ad verba, <i>occidunt</i>,
+  et <i>trucidant</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv117"></a><a href="#page66">66</a>. quæ.&mdash;Somm. Dub.
+  Mart. c. 1 Ms. et Rond. Lips. <i>qui.</i> E.</p>
+
+  <p>§. 6. pen. ad illas rationes&mdash;exploratas. <i>ad illa ratio</i> B.
+  <i>explorata</i> ABC. <i>ad illas rationales</i> ACD man.
+  1<sup>ore</sup>.</p>
+
+  <p>§. 7. l. 5. sicut Deum&mdash;<i>sicut Te</i> ABCD man.
+  1<sup>ore</sup>.</p>
+
+  <p><a name="lv118"></a><a href="#page67">67</a>. hoc.&mdash;Er. Lugd.
+  Ven. Lov. Flor. <i>ad hæc. adhuc</i> ABC <i>hoc</i> sup. lin. D.</p>
+
+  <p>§. 8. l. 7. existimari se. <i>se</i> (<i>sese</i> C.) <i>æstimari</i>
+  ABCD <i>æstimari se</i> Mart. cum 2 G. et Arn.</p>
+
+  <p><a name="lv119"></a>tam.&mdash;Arn. et Moret. D man. post. <i>falsa
+  tam</i> ABD man. 1<sup>ore</sup>. Mart. (c. 5 Mss. et Ulim.) Rond.
+  <i>falsata</i> C. Rhythmus "non solum ignorata, sed etiam falsata" Aug.
+  sapit [<i>falsa tam vesana superbiæ</i>. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv120"></a><a href="#page69">69</a>. eoque.&mdash;Er. Lugd.
+  Ven. Lov. <i>eo quoque</i>. ABCD.</p>
+
+  <p>antep. quas&mdash;<i>quos</i> ABCD 4 Mss. ap. Mart. Ulim. Mor.</p>
+
+  <p><a name="lv121"></a><a href="#page70">70</a>. quod.&mdash;Rond.
+  <i>quo</i> ABCD. 1 Ms. ap. Mart. Mor.</p>
+
+  <p><a name="lv122"></a>modis.&mdash;Ulim. Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex
+  Mss. et Rond. cum undecim Mss. <i>miris et occultis modis</i>. E. et D.
+  sup. lin.</p>
+
+  <p><a name="lv123"></a>est.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. Mart. Flor. et
+  Rond. <i>sit</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv124"></a><a href="#page71">71</a>. nolui.&mdash;Codex Sorb.
+  <i>meos esse volui</i>. Consentit Gallica versio Arn. sed alii cdd. etiam
+  Arn. in Latino textu, habent <i>nolui</i>. Et reipsa cum in schola
+  rhetoris studeret Augustinus, fuit longe sedatior, ut ait supra, lib.
+  iii. c. 3.</p>
+
+  <p><a name="lv125"></a>diligebant.&mdash;Somm. Dub. Arn. Mart. (c. 5
+  Mss.) Mor. et Rond. <i>diligent</i> A [<i>diligunt</i>, BCDE c. ed. P.]
+  <!-- Page 288 --><span class="pagenum"><a
+  name="page288"></a>{288}</span></p>
+
+  <p><a name="lv126"></a><a href="#page72">72</a>. non mansit. Sic Mss.
+  magno consensu. E. Verior forsitan lectio est, qua filium mater
+  significatur suis fletibus ac precibus prosecuta. = <i>non</i> ABCD et 3
+  Mss. ap. Mart. et Arn. [<i>remansit</i> ed. Par.]</p>
+
+  <p><a name="lv127"></a>me faceres.&mdash;ita Mss. et Arn. ABCDE. [<i>ut
+  in me</i> ed. Par.]</p>
+
+  <p><a name="lv128"></a>ista.&mdash;Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. c. 4 Mss.
+  Arn. Mor. Flor. Rond. <i>contemnentes ista</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv129"></a>Evæ.&mdash;Sic restituimus ex veterrimo codice
+  Corb. et 2 Mss. ap. Mart., nam peccatum est in aliis plerisque Mss. qui
+  habent, <i>arguebatur in ea reliquiarum Evæ</i>. BCDE. Quos sequuntur
+  Bad. Am. et Er. <i>reliquum</i> A. Alii vero dum locum emaculatum
+  cupiunt, substituunt, <i>rea</i>, pro, <i>in ea</i>, Mss. certe
+  refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitiatus fuerit locus ab iis
+  quibus insolens et ignota erat vox, <i>reliquiarium</i>. In qua librarii
+  rursum peccarunt libro 1 Quæstionum in Genesim, quæstione 148, ubi
+  codices veriores præferunt, "enutrire vestrum reliquiarium," juxta LXX.
+  <span title="kataleipsin" class="grk"
+  >&kappa;&alpha;&tau;&#x1F71;&lambda;&epsilon;&iota;&psi;&iota;&nu;</span>,
+  non, <i>reliquias</i>, aut, <i>reliquiarum</i>, ut alii.&mdash;Præterea,
+  codici Corbeiensi suffragantur duo manuscripti Florentini optimæ
+  notæ.</p>
+
+  <p>§. 16. l. 2. ibam &dagger; <i>jam</i> ad inferos ABCDE Mart. cum 5
+  Mss. et Ulim. Arn. Mor. &amp;c.</p>
+
+  <p><a name="lv130"></a>sua.&mdash;Sic legendum cum Mss. cum Bad. et Arn.
+  non ut Am. Er. et Lov. <i>in carne</i>; tametsi hoc habeat locus Apostoli
+  ad quem alludit Augustinus. Nam hic dicere maluit, <i>nec solverat ille
+  in cruce</i>; quia sui recordabatur erroris quo antea cum Manichæis non
+  crucem, sed carnem Christi negaverat.</p>
+
+  <p><a href="#page73">73</a>. l. 9. recuperarem&mdash;<i>reciperem</i>
+  ABCD. = <i>mei</i> ABCD.</p>
+
+  <p>§. 17. l. 7. bis in die&mdash;<i>bis die</i> ABCDE.</p>
+
+  <p>l. 12. mutabile ABC. quod tamen glossam sapit. E. sed fors. sup. ras.
+  et 2 Mss. ap. Mart. [<i>nutabile</i> D. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv131"></a>amabam.&mdash;Ita 3 edd. vetusti ap. Mart. ubi
+  Lovanienses habent, <i>peccavi tibi</i>; <i>sed excusare me
+  amabam</i>.&mdash;Somm. Mart. et Rond. <i>peccabam</i>. <i>me amabam</i>
+  habent ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv132"></a>in me.&mdash;Lov. Mor. et antiquæ editiones, (cum
+  3 Mss. ap. Mart. E et A. sup. lin. <i>in</i> in orat. serie) <i>te a
+  me</i>. Melius vero Mss. et Arn. <i>te in me</i>, juxta Manichæorum
+  errorem, qui Dei portionem in homine cum natura mali depugnare
+  credebant.</p>
+
+  <p><a href="#page75">75</a>. l. 1. maligna.&mdash;<i>mala</i> AC G. 1.
+  ap. Mart. <i>mea</i> B.</p>
+
+  <p><a name="lv133"></a>eorum.&mdash;Alludit ad versiculum 4 Psal. 140, et
+  sequitur hic et alias lectionem quamdam LXX, quæ habet, <span
+  title="sunduasô" class="grk"
+  >&sigma;&upsilon;&nu;&delta;&upsilon;&#x1F71;&sigma;&omega;</span>
+  <i>combinabo</i>: quapropter scribimus cum antiquioribus codicibus
+  <i>combinabam</i>, E in textu, corr. in marg. pro quo in aliis est,
+  <i>convivebam</i>, aut, <i>combibebam convivabar</i>,
+  <i>communicabam</i>. ACD. <i>cabo</i>. B. <i>combinabar</i> Moret.</p>
+
+  <p><a name="lv134"></a><a href="#page76">76</a>. diffunderetur abs
+  te&mdash;cdd. Regiomont. Bertin. 2 edit. Ulim. Bad. Arn. Lov. Er. ABCD
+  ed. Par.]</p>
+
+  <p><a name="lv135"></a><a href="#page77">77</a>.
+  reprehenderant.&mdash;Mart. cum 1 Ms. et Rond. <i>reprehendebant</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page79">79</a>. §. 23. l. 4. per eosdem ipsos&mdash;<i>eos
+  ipsos</i> ABC 2 Germ. ap. Mart. qui habent <i>Manichæis</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv136"></a>nesciens.&mdash;Sic Mss. Angl. cum nostris. At Am.
+  Er. Lov. <i>et nescivi</i>. Somm. Blas. Mor. et 2 Mss. ap. Mart. <i>et
+  nesciebam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv137"></a><a href="#page80">80</a>. excipiendum.&mdash;Lov.
+  <i>decipiendum</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv138"></a>occidebar spiritaliter. Itaque. Somm. et Rond.
+  ABCDE. [<i>occidebar. Spiritaliter itaque&mdash;expositis</i> ed.
+  Par.]</p>
+
+  <p>§. 25. l. 7. multa probabiliora&mdash;<i>multo</i> ACDE 3 Mss. ap.
+  Mart. et Mor.</p>
+
+  <p><a name="lv139"></a><a href="#page83">83</a>. densiores.&mdash;In
+  codice Alb. additur, <i>fundere</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv140"></a>Ambrosium.&mdash;Ita potiores Mss. At edd.
+  <i>currerem, et in Ambrosii</i>. ABCDE et G. 2. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv141"></a>periculo.&mdash;Er. Lugd. Ven. et Lov. <i>acriore
+  periculo</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv142"></a>mirarer.&mdash;Sic potiores Mss. et Am. Er. Arn.
+  At Bad. et Lov. et 4 Mss. ap. Mart. <i>miraretur</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv143"></a>pocillum.&mdash;Am. et Er. <i>potillum</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv144"></a><a href="#page84">84</a>. tepidissimo. E. <i>quod
+  ... aquatissimum ... tepidissimum</i> Somm. Arn. Dub. Flor. et Rond. B.
+  <i>quod jam non solum aquatissimo</i>. ACD. 4 Mss. ap. Mart. et Blas.</p>
+
+  <p>l. 7. = <i>se</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv145"></a>prædicationem.&mdash;Lov. Somm. Blas. et 5 Mss.
+  ap. Mart. habent: <i>in ejus prædicatione</i>. CE.</p>
+
+  <p><a href="#page85">85</a>. l. 18. disceptare&mdash;<i>dissertare</i>
+  ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv146"></a><a href="#page86">86</a>. dicere.&mdash;sic omnes
+  fere Mss. D. Lips. (altera tamen lectione subjecta) [<i>discere</i> 2
+  Mss. ap. Mart. et edd. ABCE. ed. Par.]</p>
+
+  <p><a name="lv147"></a>pulsans.&mdash;Sic legendum cum Mss. et Somm. Arn.
+  non quemadmodum Lov. et editi cæteri habent, <i>pulsansque</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv148"></a>Ecclesia.&mdash;Post vocem, <i>Ecclesia</i>,
+  additur in edd. et E. <i>tua</i>, quæ vox abest a Mss.</p>
+
+  <p><a href="#page87">87</a>. l. 2. viderem&mdash;<i>videram</i> ABCD.</p>
+
+  <p>l. 3. sint&mdash;<i>sunt</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv149"></a><a href="#page88">88</a>. viderem.&mdash;Mart. cum
+  1 Ms. <i>videram</i>. ABCD.</p>
+
+  <p>l. ult. inconcusse&mdash;<i>inconcussa</i> Somm. Arn. Mor. Mart. c. 3
+  Mss.</p>
+
+  <p><a href="#page90">90</a>. l. 5. ab inf. quo&mdash;<i>quod</i>
+  ABCDE.</p>
+
+  <p><a href="#page91">91</a>. l. 3. = <i>illud</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv150"></a><a href="#page92">92</a>. voluptate.&mdash;Tres
+  Mss. Angl. <i>cum mira voluptate</i>. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv151"></a><a href="#page93">93</a>. esset.&mdash;Er. Lugd.
+  Ven. Lov. Mart. E <i>obvius esset</i>. E. Somm. et Rond. <i>per viam
+  obvius esset. pervium esset</i> ABCD.</p>
+
+  <p>l. 5. mea&mdash;<i>ea</i> ABCE <i>eo</i> D &#x2642;. <!-- Page 289
+  --><span class="pagenum"><a name="page289"></a>{289}</span></p>
+
+  <p>§. 11. l. 3. ortus erat. <i>erat</i> ortus ABCD. <i>eram ortus</i> E
+  Lips.</p>
+
+  <p>l. 7. Magnam. <i>magnæ</i> ABCD et 1 Ms. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a href="#page92">92</a>. l. 17. = <i>jam</i> ABCDE.</p>
+
+  <p>l. 22. visum contemnere. <i>visu</i> ABCD. 4 Mss. ap. Mart. Som.</p>
+
+  <p><a href="#page94">94</a>. §. 14. l. ult. judici. <i>judiciis</i> ABCD.
+  (E. manu 1<sup>m</sup>a. <i>judicibus</i> e corr.) 6 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p>§. 15. pen. tandem [Symbol: Dagger] <i>jam</i> ille ABCDE. 7 Mss. ap.
+  Mart. Arn. Moret.</p>
+
+  <p><a name="lv152"></a><a href="#page95">95</a>. ter.&mdash;Bad. Am. Er.
+  Blas. <i>Et ibi</i>. Lov. Somm. Mor. et 4 Mss. ap. Mart. <i>Et inter
+  hæc</i>. At Mss. plures potioresque cum Arn. habent, <i>Et ter jam
+  assertion</i>. Prætulimus; nam Alypius tertium functus assessoris munere
+  dicitur etiam postea lib. 8. c. 6. "Mecum erat Alypius," inquit
+  Augustinus, "otiosus ab opere jurisperitorum post assessionem tertiam,
+  exspectans quibus iterum consilia venderet."</p>
+
+  <p><a name="lv153"></a>Italicianarum.&mdash;Apud Lov. Arn. Mor. 5 Mss.
+  ap. Mart. et BC <i>Italicarum</i>. At in vetustis edd.
+  <i>Italicianarum</i>, uti scribitur etiam in Notitia dignitatum Imperii,
+  et ab iis qui de Comite largitionibus in Italia faciendis præfecto agunt.
+  sic ADE.</p>
+
+  <p><a name="lv154"></a>aversabamur.&mdash;Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm.
+  Arn. Dub. Mart. c. 3 Mss. Flor. et Rond. [Ed. B.
+  <i>adversabamur</i>.]</p>
+
+  <p><a href="#page97">97</a>. l. 10. quærimus,
+  sumimus,&mdash;<i>quæremus</i>, <i>sumemus</i> ABCD. et E manu post.
+  <i>sumemus comparabimus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv155"></a>horis.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et
+  Rond. <i>antemeridianas horas</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv156"></a>vita misera. ABCD. [vita <i>hæc</i> misera E. cum
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv157"></a><i>ac</i> non. ABCDE. et 4 Mss. ap. Mart.
+  [<i>an</i> non ed. Par.]</p>
+
+  <p><a name="lv158"></a><a href="#page98">98</a>. cantans.&mdash;Arn.
+  Flor. et sex Mss. apud Mart. ABCDE. [<i>causans.</i> ed. Par.] et paulo
+  post, Somm. Rond. et tres Mss. apud Mart. Mor. et Lov. ad marg.
+  <i>desideraveramus</i>, pro <i>desideraremus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv159"></a><a href="#page99">99</a>. deligatus.&mdash;Lov.
+  Blas. cum aliquot Mss. <i>delicatus</i>. E sup. ras. Somm. Arn.
+  <i>delectatus</i>. Stant vero pro nostra lectione melioris notæ Mss.
+  ABCD.</p>
+
+  <p>§. 22. l. 18. incidit.&mdash;<i>incidet</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a href="#page100">100</a>. l. 5. demonstrabas. ABCDE Mart. c. 4 Mss.
+  Arn. et Mor. [<i>demonstrares</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv160"></a><a href="#page101">101</a>. formabamus.&mdash;In
+  antiquioribus editionibus et nonnullis Mss. <i>firmabamus</i>. Flor.
+  <i>pene firmaveramus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv161"></a>gemitus.&mdash;Codex Alb. et antiquiores edd.
+  <i>Inde ad suspiria et gemitus convertebamur, et gressus</i> E.
+  <i>regressus</i> Mart. c. 2 Mss.</p>
+
+  <p><a name="lv162"></a>avulsa.&mdash;<i>evulsa</i> ABC.</p>
+
+  <p><a name="lv163"></a>ereptura. ABCDE. [ed. P. <i>raptura</i>] mox
+  <i>ablatura</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a href="#page102">102</a>. l. 8. quod ista ipsa, f&oelig;da tamen.
+  <i>quod tanta ipsa, f&oelig;da</i> (<i>f&oelig;da ipsa</i> 2 Mss.)
+  <i>tamen</i> 5 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv164"></a>feram.&mdash;In Lyrensi codice, <i>et ego ibi
+  liberabo</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv165"></a><a href="#page103">103</a>. cogitabam.&mdash;Bad.
+  Am. et Er. <i>non tamen te cogitabam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv166"></a><a href="#page104">104</a>. illos deceptos
+  deceptores et loquaces mutos. ABCD. <i>et deceptores</i>. E. [<i>deceptos
+  illos et deceptores</i> ed. P.] Am. Er. <i>loquaces mutos, et</i> (=
+  <i>et</i> Ulim.) <i>ob hoc mutos, quoniam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv167"></a><a href="#page105">105</a>.
+  noluisses.&mdash;Legitur, <i>voluisses</i>, apud Bad. Am. Er. Somm. et
+  Blas. et 5 Mss. ap. Mart. E.</p>
+
+  <p><a name="lv168"></a>explicatam ABCDE et G. l. ap. Mart.
+  [<i>explicitam</i> ed. p.]</p>
+
+  <p><a name="lv169"></a><a href="#page106">106</a>. liquidam.&mdash;Sic
+  Mss. Angl. [ABCD] et nostri prope omnes. Germ. l. ap. Mart. Et paulo
+  post, <i>non alium quam me</i>.&mdash;Hanc eamdem habent lectionem Arn.
+  Mart. Flor. et Rond. cum aliquot aliis Mss. [<i>eam liquide
+  cernere</i>... (sic E) <i>non aliud quam me</i> (E).]</p>
+
+  <p><a name="lv170"></a>factus esset.&mdash;Omittitur, <i>bonus</i>, in
+  Mss. Benign. Theoderic. et aliquot aliis. ABCD [<i>bonus</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv171"></a><a href="#page107">107</a>. ubi. ABCDE cum ed.
+  Ben. <i>unde</i> Som. Arn. Mor. Mart. [cum 3 Mss. neque tamen antiquiss.]
+  [<i>unde</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv172"></a>alia ABCD [<i>animalia</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv173"></a>tuam.&mdash;Quatuor Mss. <i>creaturarum
+  tuarum</i>. mox <i>quæ</i> &dagger; <i>re vera</i> corpora erant ABCD et
+  Mart. c. 6 Mss. Arn. Mor. [<i>quæ vera corpora</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>l. 7. ab inf. per immensa = <i>spatia</i> ABCDE. [<i>spatia</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv174"></a><a href="#page108">108</a>. ea.&mdash;Ita Mss. cum
+  Bad. et Arn. At Am. Er. Lov. et 3 Mss. ap. Mart. mutata interpunctione
+  habent: <i>Aut unde fecit ea? Materies aliqua mala erat.</i> mox
+  <i>totum</i> ABCD. [<i>totam</i> E. c. ed. P.] et <i>omnipotens</i> ABCDE
+  [<i>omnia potens</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv175"></a>fabricaretur.&mdash;Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond.
+  <i>fabricaret</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv176"></a>fluitans.&mdash;Bad. Am. Er. Lov.
+  <i>fluctuans</i>. 4 Mss. ap. Mart. et E.</p>
+
+  <p><a name="lv177"></a><a href="#page109">109</a>. illam.&mdash;Sic in
+  Mss. et ABCDE. Lips. [<i>ullam</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv178"></a>quod.&mdash;Sic ex Mss. Angl. et Mart. c. 7 Mss.
+  Ulim. Lov. Arn. [<i>dicebat</i>, <i>quantum valeret</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv179"></a>sui.&mdash;In edd. plerisque: <i>et collatione
+  flagrabant in eas nugas igne cordis sui</i>. E. <i>flagitabant meas</i> A
+  <i>in eas</i> BCD. Castigavit Arn. <i>flabant ignem</i>: nos ex Mss.
+  restituimus <i>flatabant</i>; quo in verbo, quia minime familiare erat,
+  lapsi sunt librarii et locum corruperunt. Id porro usurpat Arnobius
+  adversus Gentes, lib. 2, circa medium: "Quid mimulos, histriones,
+  cantores tuba, tibia, calamoque flatantes?"</p>
+
+  <p><a name="lv180"></a>Firminum.&mdash;Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond.
+  <i>de eodem Firmino</i>. <!-- Page 290 --><span class="pagenum"><a
+  name="page290"></a>{290}</span></p>
+
+  <p><a name="lv181"></a><a href="#page110">110</a>.
+  pronuntiarem.&mdash;Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. <i>prænuntiarem</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv182"></a>colligi.&mdash;Sic legendum juxta Mss. Angl. ABCD
+  et 2 Germ. ap. Mart. [<i>dicerem? Inde certissime collegi ea quæ
+  vera.</i> (sic E.)]</p>
+
+  <p><a name="lv183"></a>aditu.&mdash;Bad. Am. Er. cum 5 Mss. et 1 ap.
+  Mart. <i>auditu</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv184"></a>at eadem.&mdash;Somm. Arn. Mor. Mart. cum 5 Mss.
+  <i>ad</i> AD <i>aut</i> BCE. <i>aut si</i> 1 Ms. ap. Mart. <i>diceret si
+  eadem</i>. Er. Lugd. Lov. et Ven. [<i>etiamsi</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv185"></a><a href="#page111">111</a>. l. 2. aut quid ABCDE
+  [<i>ut quid</i> ed. P.] atque Scripturis ABCDE [<i>in Script.</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv186"></a>recipiebant.&mdash;Codex Benign.
+  <i>rapiebant</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page112">112</a>. §. 12. pen. meorum ABCDE [om. ed. P.]</p>
+
+  <p>l. ult. Verbum Deus. ABCD. [<i>Verbum Dei Deus</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv187"></a><a href="#page115">115</a>. lucem&mdash;Hic in
+  edd. additur, <i>Domini</i>, qua voce carent Mss.</p>
+
+  <p><a name="lv188"></a><a href="#page116">116</a>.
+  conspicitur.&mdash;Mss. magno consensu ferunt, <i>conspiciuntur</i>.</p>
+
+  <p>§. 18. l. 4. quid ABCDE [<i>quod</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv189"></a><a href="#page117">117</a>. extra.&mdash;Legebatur
+  in Lov. et antiquioribus editionibus, et 4 Mss. ap. Mart. <i>quia extra
+  te non est aliquid</i>, C. At Arn. expunxit, <i>te</i>, quæ vox abest a
+  potioribus Mss. et abesse debet, cum sensus sit, nihil esse extra
+  universam creaturam, quod ad perturbandum ordinem a Deo constitutum
+  irrumpat.</p>
+
+  <p><a name="lv190"></a>ista.&mdash;Sic Mss. melioris notæ cum Arn. ubi
+  Somm. Mor. et 3 Mss. ap. Mart. habent <i>ut dicerem non esse nisi
+  ista</i>: cæteri porro edd. Ulim. et 1 Ms. ap. Mart. <i>ut dicerem non
+  esse ista</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page118">118</a>. §. 22. l. 1. Et sensi expertus ABCDE.
+  [<i>et expertus sum</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv191"></a>infima.&mdash;Sic Bad. Am. Ulim. et Er. sicque
+  Mss. Angl. et plures e nostris Mss. et 4 ap. Mart. At Arn. et Mss.
+  aliquot, <i>detortæ in infimam</i>, Supple, <i>substantiam</i>. Lov.
+  <i>detortam in infimam</i>. [<i>detortæ in infimam voluntatis
+  perversitatem</i>.] <i>projicientis in intima</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv192"></a>instabam&mdash;Am. et Er. cum Mss. quatuor, et
+  ABCD [<i>stabam</i> E. c. ed. Par.] mox <i>diripiebar</i> ABCDE 3 Mss.
+  ap. Mart. Ulim. Arn. Mor. [<i>derip.</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a href="#page119">119</a>. l. 2. <i>nuntiaret</i> ABCDE et om.
+  <i>et</i> ante <i>quousque</i> ABCD. [<i>adnuntiaret et</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv193"></a>pervenit.&mdash;Egregium huncce locum reparant
+  codices Mss. Nam in vulgatis corrupte legebatur: <i>et perveniret</i>,
+  E.</p>
+
+  <p>lin. ead. <i>certa</i> ABCDE et Mart. c. 2 Germ. [<i>certo</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv194"></a>evalui.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor.
+  <i>valui</i> ADE. C man. 1<sup>ore</sup>.</p>
+
+  <p><a name="lv195"></a><a href="#page120">120</a>. animum.&mdash;Er.
+  Lugd. Ven. Rond. <i>animam</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv196"></a><a href="#page122">122</a>. c&oelig;pi.&mdash;Dub.
+  Mart. et Rond. <i>cepi</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv197"></a><a href="#page123">123</a>. curia.&mdash;In
+  editis, <i>cura</i>, ABCDE et 4 Mss. ap. Mart. At in Ms. Benign. longe
+  melius, <i>curia c&oelig;lestis Imperatoris</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv198"></a><a href="#page125">125</a>. tua.&mdash;Bad. Am.
+  Er. cum codice Alb. <i>delectatione tua</i> E.</p>
+
+  <p>l. 6. <i>audiunt</i> ABCDE. et aliquot edd. [<i>audient</i> Mart. c. 3
+  Mss. Arn. Mor. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv199"></a><a href="#page126">126</a>. quod.&mdash;Mart.
+  tribus suffragantibus Mss. <i>quo</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv200"></a>tecumque unum Deum.&mdash;Omitti poterant isthæc
+  verba, <i>cum Spiritu sancto</i>, quæ absunt a pluribus et potioribus
+  Mss. (ed. B.) om. ABCD. Ea igitur omisimus; hic enim de Deitate Filii
+  agitur, non de Sacrosancta Trinitate fit confessio. Vocc. uncinis
+  includit Lips.&mdash;Ed. Ox. [<i>tecumque cum Spiritu Sancto unum
+  Deum</i> E cum ed. P.]</p>
+
+  <p><a href="#page127">127</a>. l. 11. de quo ille ABCD. et Mart. c. G. 2.
+  [<i>deque illo</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv201"></a>dilucidaverat.&mdash;Mss. non addunt, <i>et
+  dilucidaverat</i>. (ed. B.) absunt ab ABCD. ea ergo omisimus. uncinis
+  includit Lips. [habet ed. P.] mox <i>in</i> Rom. foro. = <i>in</i>
+  ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv202"></a>monstra.&mdash;Mirum quantum hic varient codices.
+  Ex vetustioribus et castigatioribus, codices Fossat. Benign. Corb. 1
+  Germ. etc. pro, <i>populusque etiam</i>, habent, <i>popilios jam</i>.
+  (<i>pompilios jam</i> E.) Alii quinque cum Bad. Am. Er. Somm. Blas.
+  <i>populi usiam</i>. Victor. et Germ. 2 &amp;c., <i>populique jam</i>.
+  Nonnulli, <i>populi etiam</i>. Lov. <i>populusque etiam</i>. Nos ex ipso
+  Benedictinorum consilio, tres Mss. Angl. secuti sumus, quorum lectio
+  cæteris eo loco exhibitis longe præstat. Porro conjunctio <i>et</i>,
+  addita est ante <i>omnigenum</i>, quia in omnibus Mss. reperitur.
+  [<i>Romana nobilitas inflata spirabat populusque etiam et omnigenum deum
+  monstra</i>.] <i>Populos</i> tamen, non <i>populo</i> cum ed. P., habent
+  ABCD; id ergo restituimus, præsertim cum in plerisque lectionis
+  depravationibus adhuc supersit litera <i>s</i>. (Ed. Ox.)</p>
+
+  <p>mox <i>quæ ista</i> ABCD [<i>iste</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a href="#page128">128</a>. Christi videro = <i>te</i> ABCD. [habet
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv203"></a>tuo.&mdash;Rond. cum paucis Mss. <i>suo</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv204"></a><a href="#page129">129</a>. quam exsultantibus
+  pastoris. Sic in Mss. (et Arn.) præter Valinensem qui habet, <i>quam
+  exsultantibus Angelis pastoris</i>: et melius. (ed. B.) om.
+  <i>Angelis</i> ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. et edd. plur. quæ habent <i>quam
+  exsultantibus pastoris</i>. omisimus ergo; fit enim allusio ad Luc. 15,
+  5. ubi de Pastoris gaudio narratur, vc. autem <i>Angelis</i> inseruerunt
+  quibus constructio durior visa est. (uncinis includit Lips.) ed. Ox.
+  [<i>Angelis</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a href="#page130">130</a>. l. 1. quia ABCD. [<i>qui ea</i> E. c. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv205"></a>voluptariis ABCD. [<i>voluntariis</i> E. c. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a href="#page131">131</a>. l. 2. jam amemus et curramus. ABCDE.
+  [<i>amemus curramus</i> ed. P.] <!-- Page 291 --><span class="pagenum"><a
+  name="page291"></a>{291}</span></p>
+
+  <p><a name="lv206"></a>tanquam quæ sunt. ABCDE. 1 Ms. ap. Mart. Mor. [ =
+  <i>quæ</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv207"></a>magnæ. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Mor.&mdash;Lov.
+  <i>magnum</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv208"></a>cogitabatur.&mdash;Mss. octo habent,
+  <i>cogebatur</i>, non inepte ad significandam vim diabolo illatam.
+  Sequimur vulgatorum lectionem in Mss. etiam bene multis repertam; et vero
+  potest habere eumdem sensum.</p>
+
+  <p><a name="lv209"></a><a href="#page132">132</a>. experimento.&mdash;Sic
+  Er. Somm. Arn. Mart. et Flor. cum non paucis Mss. ADE. Apud Lugd. Ven. et
+  Lov. <i>meo ipso</i>. C. <i>in eo ipso</i> B. [<i>in me ipso</i>. ed.
+  B.]</p>
+
+  <p><a name="lv210"></a>volens.&mdash;Lov. Mor. <i>quod faciebam
+  volens</i>. Sed legendum, <i>quam</i>, uti habent alii codices; et
+  supplendum, <i>magis</i>, quam particulam reticere amat Augustinus.</p>
+
+  <p><a name="lv211"></a>excusatio.&mdash;Bad. Am. Er. Lov. <i>ulla
+  excusatio</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv212"></a><a href="#page133">133</a>. vincebat.&mdash;In 5
+  Mss. <i>et non vincebat</i>. Sed verior aliorum codicum lectio sine
+  negatione. Id nempe <i>vincebat</i>, quod saniore judicio mentis
+  præferebatur, tametsi infirmioris adhuc voluntatis affectu non
+  eligeretur. Unde mox ait: <i>Non erat omnino quod responderem veritate
+  convictus.</i></p>
+
+  <p><a name="lv213"></a>gemebam.&mdash;Lov. et 1 Ms. ap. Mart. man.
+  2<sup>da</sup>. <i>degebam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv214"></a><a href="#page134">134</a>. Pontitianus.&mdash;Sic
+  in Mss. At in codicibus editis scribitur, <i>Potitianus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv215"></a><a href="#page135">135</a>. erant.&mdash;Am. Er.
+  Lov. Somm. <i>erat</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv216"></a>quando.&mdash;In plerisque edd. <i>Et quamdiu</i>.
+  At in melioribus Mss. et Arn. <i>Et quando</i>. Malumus: ut antithesis
+  servetur; quia in sequenti membro dicitur, <i>ecce nunc
+  fio</i>.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond. ABCDE
+  <i>istud</i>, non <i>istuc</i>. [<i>istuc</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv217"></a><a href="#page136">136</a>. socium.&mdash;Sic Mss.
+  At Lov. <i>socio</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv218"></a>jam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. Mor. [ = <i>jam</i>
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv219"></a>dicebat.&mdash;Somm. et Germ. 2.
+  <i>decebat</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv220"></a>conhibebam.&mdash;Lovanienses in quatuor suis Mss.
+  legebant, <i>convivebam</i>. Nos in nostris reperimus <i>conhibebam</i>.
+  Nempe suam iniquitatem secum habebat, convivebat, et tamen
+  obliviscebatur.&mdash;Editio Florentina, <i>cohibebam</i>. (ed. P.) Sic
+  ABCDE. Ea vero vel vera lectio est, vel ambigua licet, orthographia
+  tantum a vera differt; vid. sup. p. 136. n. q. Eadem fere habet, quam
+  serius vidi, not. Bened. ad Ps. 81.</p>
+
+  <p>"<i>Connivistis</i> Er. <i>connibuistis</i>, et infra loco
+  <i>conniverunt</i> habet <i>conhibuerunt</i>; atque ita veteres libri, in
+  quibus pro verbo <i>conniveo</i> constanter scriptum est
+  <i>conhibeo</i>." ed. Ox. [<i>connivebam</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv221"></a><a href="#page137">137</a>. cæteris.&mdash;Er. cum
+  uno Ms. <i>certis</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv222"></a>es.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. ABCD.
+  [<i>est</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv223"></a>renitebatur.&mdash;Mss. Angl. ABCDE.
+  <i>retinebatur</i>. Alii, <i>renitebatur</i>. pen. alloquebantur ABCD.
+  [<i>loquebantur</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv224"></a><a href="#page138">138</a>. non.&mdash;Er. Lugd.
+  Ven. <i>non sciebam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv225"></a>insaniebam.&mdash;Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm.
+  Arn. Mor. Mart. Flor. et Rond. [<i>insanibam</i>. Ed. B.]</p>
+
+  <p><a name="lv226"></a>pedem.&mdash;Sic legendum juxta Mss. [<i>pedem
+  post pedem</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv227"></a>luctantem.&mdash;Codex Corb. <i>parte assurgentem;
+  cum alia parte alibi jacente cadentem, luctantem</i>. Angl. duo, <i>parte
+  assurgentem cum alia</i>. ABCD.&mdash;Lectionem codicis Corb. prætulit
+  editio Florentina; lectioni Mss. Angl. duo Mss. Flor. et 3 ap. Mart. et
+  Arn. suffragantur. Er. Lugd. Ven. <i>partem assurgentem</i>. Hæc autem
+  lectio, sicut et <i>parte assurgente</i>, quam habent E. Somm. Mor. Ben.
+  inde profluxit quod librarii constructionem parum perspexerunt, ideoque
+  verba proxime sequentia secum concordari voluerunt, quod in Mss.
+  sæpissime accidit. ed. Ox. [<i>parte assurgente</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv228"></a>nutum = <i>mentis</i> ABCDE. [<i>nutum mentis</i>
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv229"></a>suam.&mdash;Lov. Somm. Blas. <i>ad voluptatem
+  suam</i>; corrupte, nam de perficienda voluntate loquitur Augustinus. Et
+  vero in Mss. nullo fere excepto, in antiquioribus editionibus et Arn.
+  habetur, <i>ad voluntatem suam</i>.</p>
+
+  <p>ult. paret ABCD. [<i>paretur</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv230"></a><a href="#page139">139</a>. non itaque
+  plena.&mdash;<i>itaque</i> ADCDE <i>plene</i> ABCD [non <i>utique</i>
+  plena. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv231"></a>vere.&mdash;<i>vero</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv232"></a>pænam meæ&mdash;<i>p&oelig;næ</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv233"></a><a href="#page141">141</a>. ponit.&mdash;Ms. Corb.
+  Germ. 1. et aliquot alii, <i>non punit</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv234"></a>vanitatum.&mdash;Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm.
+  Dub. Mart. Flor. et Rond. cum Mss. non paucis. [<i>vanitantium</i>. E cum
+  ed. B.]</p>
+
+  <p><a name="lv235"></a><a href="#page142">142</a>. blandiens venirem ABCD
+  [<i>ut ven.</i> E cum ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv236"></a>istæ.&mdash;Er. Lugd. Somm. Lov. Rond. <i>quod
+  isti et istæ</i>. (<i>et quod istæ</i> E.)</p>
+
+  <p><a name="lv237"></a>non.&mdash;Mart. cum quatuor Mss. <i>an non</i>.
+  <i>Seipsis</i> pro <i>semetipsis</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv238"></a>murmura ABCDE. [<i>murmur</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv239"></a>et ille sensit nescio quid. Aliquid
+  enim.&mdash;Lov. Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. [<i>et ille sensit; nescio
+  quid enim</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv240"></a><a href="#page143">143</a>. nihil aliud
+  interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut&mdash;<i>divinitus mihi
+  juberi nisi ut</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv241"></a>ex = ex ABCD.</p>
+
+  <p>carnis providentiam. <i>prudentiam</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv242"></a><i>recipite</i>.&mdash;Lov. <i>assumite</i>. Alii
+  cdd. <i>recipite</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv243"></a><a href="#page145">145</a>. hostiam ABCDE et 5
+  Mss. ap. Mart. [<i>sacrificium</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv244"></a>mea.&mdash;Sic Mss. et Arn. At Lov. <i>Quid non
+  mali ego? An facta mea</i>. In aliis etiam edd. habetur, <i>ego</i>; sed,
+  <i>an</i>, mutatur in, <i>aut</i>. <!-- Page 292 --><span
+  class="pagenum"><a name="page292"></a>{292}</span></p>
+
+  <p><a name="lv245"></a>volebas.&mdash;Sic prope omnes Edd. et Mss.
+  Attamen Arn. habet <i>nolebas</i>. [<i>nolebas.</i>]</p>
+
+  <p><a name="lv246"></a>suavitate ABCD. [<i>voluptate</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv247"></a><a href="#page146">146</a>. loquacitatis.&mdash;In
+  codice Benigniano <i>mundanis loquacitatibus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv248"></a>vergeremus.&mdash;Mss. duo, <i>mergeremur</i>. 4
+  ap. Mart. <i>vergeremur</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv249"></a>discedere.&mdash;Mart. <i>si ita discederem</i>:
+  hæc verba <i>si ita</i>, cum Ms. Germ. uno; verbum autem
+  <i>discederem</i>, cum duobus Germ. et quatuor aliis Mss.</p>
+
+  <p><a name="lv250"></a>dicerent.&mdash;Quatuor Mss. apud Mart. <i>multi
+  dicerent</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv251"></a><a href="#page147">147</a>. intermittere.
+  <i>intermitterem</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv252"></a><a href="#page148">148</a>. in re ejus essemus.
+  sic Mss. nullo fere excepto. ADE (abest a C) [B cum ed. P.
+  <i>rure</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv253"></a>illi.&mdash;Quatuor Mss. apud Mart. <i>Retribue
+  illi</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv254"></a>reddis ABCDE [<i>reddes</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv255"></a>Nebridius = meus ABCD [habet ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv256"></a><a href="#page149">149</a>. ille.&mdash;In duobus
+  Mss. <i>a quo potatur ille</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv257"></a>nostra.&mdash;Lov. cum antiquioribus edd. et 1 Ms.
+  ap. Mart. <i>conversatione nostra.</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv258"></a>dies quo. ACD. [<i>dies in quo</i>. ed. P.] mox
+  <i>Et factum est. Eruisti</i> ABCD. [est, et eruisti ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv259"></a>anhelantibus.&mdash;Somm. <i>Sed adhuc in superbiæ
+  scholam, tanquam in pausationem anhelantibus</i>. Arn. et Mss. nostram
+  præferunt lectionem. Nempe ad illud Augustinus alludit quod accidit
+  fugientibus, qui cum primum pausant, aliquandiu anhelant.</p>
+
+  <p><a href="#page150">150</a>. l. 8. quomodo ABCD. [<i>quoque modo</i> E.
+  cum ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv260"></a>tunc.&mdash;Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond.
+  <i>essent tunc, ignorante me utrum audirent, et me nesciente quod ibi
+  essent</i>. sic ABCDE. ordine tamen paullulum immutato, <i>ignorante me
+  utrum audirent tunc</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv261"></a><a href="#page151">151</a>. clamat
+  propheta.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. <i>clamat</i>
+  ABCDE. <i>propheta</i> ABCD. Editio Florentina, <i>et clamabat
+  propheta</i>. [<i>clamabat prophetia.</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv262"></a>phantasmatibus.&mdash;Bad. cum duobus Mss. et 5
+  ap. Mart. <i>phantasiis</i>. Mendose: nam Augustinus in hujus operis
+  libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quæ sunt, phantasmata vero eorum
+  quæ omnino non sunt corporum imagines; quas ipse Manichæis olim adhærens,
+  pro veritate amplexabatur.&mdash;Cum Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart.
+  Flor. et Rond. legendum existimavimus, <i>phantasmatibus</i>. ABCD. sed
+  mox <i>quas</i> pro <i>quæ</i> ACDE. [E cum ed. B.
+  <i>phantasmatis</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv263"></a><a href="#page152">152</a>. æternum.&mdash;In edd.
+  <i>O si viderent internum lumen æternum!</i> In codice Corb. et Germ.
+  <i>O si viderent in te internum lumen æternum!</i> Visum est sequi alios
+  optimæ notæ Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui cæteris omissis
+  verbis præferunt, <i>O si viderent internum, æternum!</i>&mdash;His Mss.
+  adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit Lips.)</p>
+
+  <p><a name="lv264"></a>ubi.&mdash;Lov. Somm. <i>Ibi enim, ibi mihi.</i>
+  At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn. <i>Ibi enim, ubi mihi.</i>&mdash;Ita
+  etiam sex Mss. Florentini.</p>
+
+  <p><a name="lv265"></a>temporibus.&mdash;Ita Mss. quo loco edd. habent,
+  <i>temporalibus</i>.&mdash;Habent etiam <i>temporalibus</i> sex
+  manuscripti citati in editione Florentina quæ sic etiam legit.
+  <i>temporalia</i> E cum 1 Ms. ap. Mart. <i>temporalibus</i> cum 5 ib.</p>
+
+  <p><a name="lv266"></a><a href="#page153">153</a>. pestis.&mdash;Mart.
+  cum uno Ms. et Rond. <i>præ istis</i>. Tres Mss. apud Mart.
+  <i>prius</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv267"></a>inimicis.&mdash;Am. Er. et Lov. <i>et super
+  inimicis scripturis Scripturæ hujus</i>. At Mss. Bad. et Arn. carent
+  voce, <i>scripturis</i>. <i>inimicos</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv268"></a>recordabor.&mdash;Sic Dub. cum tribus optimæ notæ
+  Mss. Sic etiam Mart. cum duobus, et Rond. cum octo Mss.
+  [<i>recordabar</i> ed. B. et incipit caput duodecimum ad hæc verba:
+  <i>Sed nec oblitus</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv269"></a><a href="#page154">154</a>. formare.&mdash;In Mss.
+  pluribus et potioribus; <i>multum potens formare</i>; ACDE (abest hæc
+  clausula a B.) et paulo post, <i>præter delictum non habebam</i> ACDE.
+  [<i>reformare&mdash;nihil habebam</i> ed. P.] mox <i>nutriebatur</i>
+  ABCDE <i>respiraveras</i> ACD.</p>
+
+  <p><a name="lv270"></a><a href="#page155">155</a>. pietatis.&mdash;Lov.
+  <i>et ex ea æstuabat affectus pietatis</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv271"></a>qua.&mdash;Sex Mss. apud Mart. <i>quæ fuerat
+  seducta</i> C. Sic Rond. cum duobus aliis Mss. <i>quia</i> E.</p>
+
+  <p><a name="lv272"></a>imitantibus.&mdash;Somm. Mart. <i>per cæteras
+  partes imitantibus</i>. Rond. <i>per cæteras orbis partes</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv273"></a><a href="#page156">156</a>. lætitiæ.&mdash;Aliquot
+  Mss. <i>lætitia</i>.&mdash;Hanc alteram lectionem sequitur editio
+  Florentina, cum uno e suis manuscriptis. <i>tumultuante lætitia</i>
+  ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv274"></a>lucentes.&mdash;Somm. et Rond. <i>inde laudes tuæ
+  ferventer lucentes</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv275"></a>applicatus.&mdash;Sic ABCDE cum ed. Ben. minus
+  recte ergo "trium Mss. Angl. auctoritate" <i>ampliatus</i> legendum
+  censuerunt Ben.; pro qua lectione unum tantum Ms. affert Mart.
+  Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov.
+  Somm. <i>applicitus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv276"></a>respirans.&mdash;In tribus Mss. <i>et tantum
+  respirans</i> ABCD. paullo ante <i>Ideo</i> pro <i>Et ideo</i> ABCDE. [Et
+  ideo ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv277"></a><a href="#page157">157</a>. habitaturi.&mdash;Sic
+  habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. <i>habitabamus</i>.&mdash;Paulo
+  post, Somm. et Rond. <i>in placito</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv278"></a>nascerer.&mdash;Sic legendum cum Mss.&mdash;Quam
+  sequimur lectionem, scilicet <i>nascerer</i>, amplexus erat Rond. ex octo
+  <!-- Page 293 --><span class="pagenum"><a
+  name="page293"></a>{293}</span>manuscriptorum auctoritate. Mart. cum G.
+  1, et quibusdam aliis [<i>renascerer</i>.]</p>
+
+  <p><a name="lv279"></a>commissam = <i>sibi</i> ABCDE [habet ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv280"></a>permanebit ABCD. [<i>prævalebit</i> E c. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv281"></a><a href="#page158">158</a>.
+  temulenta.&mdash;Lyrensis codex, <i>temulentiæ</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv282"></a>præpositos.&mdash;Antonius Arn. suspicatur
+  legendum esse, <i>per perversos</i>; vel, <i>per præposteros
+  homines</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv283"></a>c&oelig;litum.&mdash;In Ms. Benigniano,
+  <i>c&oelig;li tui. c&oelig;lestium</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv284"></a>ordinate.&mdash;Potiores Mss. et ABCDE.
+  [<i>ordinans</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a href="#page159">159</a>. l. 13. refractum et quietum ABCDE.
+  [<i>refracto et quieto</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>§. 20. l. 2. evicit ABCD. [<i>vicit</i> E c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv285"></a><a href="#page160">160</a>. cruditas.&mdash;Apud
+  Bad. Am. Er. et plures Mss. <i>crudelitas</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv286"></a>homini.&mdash;Sic legendum videtur juxta melioris
+  notæ cdd. In edd. porro legebatur, <i>animo humano</i> ABCDE. utrumque
+  habet G. 1. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv287"></a><a href="#page161">161</a>. loquendo.&mdash;Lov.
+  cum 1 Ms. ap. Mart. <i>loquendo te</i>. Abest <i>te</i>, a
+  manuscriptis.</p>
+
+  <p><a name="lv288"></a>suspiravimus.&mdash;Ms. Corb. <i>susum
+  spiravimus</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv289"></a><a href="#page162">162</a>. si quis audiat. <i>si
+  qui audiant</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv290"></a>attingimus.&mdash;Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss.
+  apud Mart. citati, et ABCDE. [<i>attigimus</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv291"></a>talia.&mdash;Mart. cum quatuor Mss. <i>dicebamus
+  talia</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv292"></a>ponitis ABCDE. [<i>ponetis</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>pen. peregre. <i>in peregre</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv293"></a><a href="#page163">163</a>. aperuisset.&mdash;Sic
+  Arn. et aliquot ex præcipuis Mss. At Bad. Am. Er. Lov.
+  <i>apparuisset</i>.&mdash;Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum
+  undecim, et Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv294"></a>extremum.&mdash;Mss. plerique omittunt verbum,
+  <i>spiritum</i> ABCD. [<i>spiritum</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a href="#page164">164</a>. l. 1. tacebat. <i>tacuit</i> CE.</p>
+
+  <p><a name="lv295"></a>celebrare.&mdash;1 Ms. apud Mart. et Rond.
+  <i>celebrari</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv296"></a>sonum.&mdash;Lov. aliæque edit. <i>sermonem</i>.
+  ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv297"></a>anima. = <i>mea</i> ABCD. [habet ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv298"></a><a href="#page165">165</a>. est.&mdash;Apud Rond.
+  hæc verba, <i>cum ecce corpus elatum est</i>, concludunt periodum
+  præcedentem.</p>
+
+  <p><a name="lv299"></a>pascitur.&mdash;Tres Mss. Angl. <i>pascitur,
+  difficile posse vitare. Visum etiam</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv300"></a>soporis.&mdash;Multi edd. Ita etiam Flor. Lov.
+  Som. Arn. Mor. necnon Mart. et Rond. uterque cum sex Mss. ABDE <i>sopore
+  gratiæ</i> C. [<i>sopora</i> ed. P. Lips. et sic quidem haud dubie in
+  carmine Ambrosii legendum, et <i>sopora</i> pro verbo habendum est,
+  alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum immutatur versus cum
+  Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud dirigatur. ed. Ox.]</p>
+
+  <p><a name="lv301"></a>sancte.&mdash;Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss.
+  <i>sanctam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv302"></a>requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD.
+  [E cum ed. P. <i>requievit</i>.]</p>
+
+  <p><a href="#page166">166</a>. §. 34. l. 8. Baptismum &dagger;
+  <i>tuum</i> BC.</p>
+
+  <p>l. 9. ex ore ABDE <i>de</i> C. [<i>ab</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv303"></a>locum.&mdash;Absunt a Mss. prope omnibus isthæc
+  verba, <i>invenire indulgentiæ</i> et ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.)
+  Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et Benedictinorum lectioni suffragatur
+  editio Florentina et E. [<i>indulgentiæ apud te locum invenire</i>. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv304"></a>glorietur.&mdash;Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum
+  antiquioribus cdd. <i>O si cognoscant se omnes</i> [ = <i>omnes</i>
+  ABCD.] <i>homines, et qui gloriantur</i>, [<i>atur</i> E.] <i>in Domino
+  glorientur</i>, [<i>etur</i> E.] ABCDE.&mdash;Editio Veneta sic habet:
+  <i>et qui gloriantur, in Domino glorientur</i>.</p>
+
+  <p>§. 35. l. 6. scio &dagger; <i>eam</i> ABCD.</p>
+
+  <p>l. 10. judicio ABCD. [<i>judicium</i> E. et ed. P. e Vulg.]</p>
+
+  <p><a name="lv305"></a>§. 36. l. 1. <i>quod</i> BCDE <i>quem</i> A [non
+  habet ed. P.]</p>
+
+  <p>lin. autem seq. namque = <i>illa</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv306"></a><a href="#page167">167</a>. ei.&mdash;Arn. cum
+  aliquot Mss. <i>offerat</i>, E sed melius Bad. Am. Er. Lov. cum pluribus
+  Mss. <i>auferat ei</i>, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem
+  videtur.</p>
+
+  <p><a name="lv307"></a>Domine Deus meus.&mdash;Editio Veneta, ABCE et
+  1<sup>ma</sup>. manu D. [<i>Domine meus, Deus meus</i>, ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv308"></a>confessiones.&mdash;In edd. pluribus, et 5 Mss.
+  ap. Mart. <i>tam per confessiones</i> BCE. Abest, <i>tam</i>, a Mss. quos
+  magis probamus. AD.</p>
+
+  <p><a name="lv309"></a><a href="#page168">168</a>. sanum.&mdash;Somm. et
+  sex Mss. apud Mart. citati, <i>sane</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv310"></a>neque enim id ago&mdash;<i>neque ego id</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv311"></a><a href="#page169">169</a>. enim.&mdash;Sic Er.
+  Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest <i>enim</i>.]</p>
+
+  <p>§. 4. l. 11. Domine &dagger; <i>Deus</i> meus ABCDE [ = <i>Deus</i>
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv312"></a><a href="#page170">170</a>. accedam = <i>ad te</i>
+  ABCD [<i>quantum ad te accedam</i> E c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv313"></a>confitear.&mdash;Isthæc verba, <i>non qualis
+  fuerim, sed qualis sim ut hoc confitear</i>, desunt in ed. B. et in
+  aliquot edd. ac Mss. sed habentur in utrisque potioribus.</p>
+
+  <p><a name="lv314"></a><a href="#page171">171</a>. ecce.&mdash;Editio
+  Veneta, <i>etiam. non candorem</i> ABCD [<i>nec</i> E c. ed. Par.]
+  <i>amica oculis</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv315"></a><a href="#page172">172</a>. dixistis.
+  <i>dicite</i> utroque loco ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv316"></a>Deum meum? Jam = <i>quem</i> ABCD [<i>meum quem
+  jam</i> E c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv317"></a>de responsionibus = <i>singulis</i> ABCDE [<i>de
+  singulis respons.</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>§. 9. pen. sensum ABCD [<i>sensus</i> E c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv318"></a>conspiciantur.&mdash;Quinque Mss. apud Mart.
+  <i>conspiciant</i>. <!-- Page 294 --><span class="pagenum"><a
+  name="page294"></a>{294}</span></p>
+
+  <p><a name="lv319"></a><a href="#page173">173</a>. videnti. <i>videns</i>
+  [<i>vide en</i> E] <i>moles enim</i> [ = E] <i>minor est</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv320"></a>est.&mdash;Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov.
+  <i>etiam tibi vita est</i>.&mdash;Hanc alteram lectionem editiones Ven.
+  et Lugd. secutæ sunt.</p>
+
+  <p><a name="lv321"></a>quia. <i>et</i> ABCDE et ante <i>equus</i> =
+  <i>et</i> [<i>et equus</i>, ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv322"></a>animus.&mdash;Editio Veneta, <i>unus ego
+  animus</i>. <i>ago ego unus</i> ABCD.</p>
+
+  <p>§. 12. l. 2. fecit me <i>cum ea</i> 5 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p><a name="lv323"></a>cujuscemodi.&mdash;Er. Ven. et Lugd. <i>de
+  hujuscemodi</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv324"></a>proruunt.&mdash;Editio Veneta, <i>se
+  promunt</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv325"></a>quod.&mdash;Er. Ven. Lugd. <i>illud quod</i>.
+  E.</p>
+
+  <p><a name="lv326"></a><a href="#page174">174</a>. mea.&mdash;Bertinensis
+  Ms. apud Mart. <i>in memoriam meam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv327"></a><a href="#page175">175</a>.
+  capit.&mdash;Lovanienses: <i>ut ubi sit, quid sit, non
+  capiat</i>.&mdash;Er. Ven. Lugd. <i>ut ubi sit, quid</i> [<i>quod</i> E]
+  <i>sui non capiat</i>. <i>capit</i> D] 3 Mss. ap. Mart. <i>ut ibi sit
+  quod sui non capiat</i>. C. Mart. cum aliis <i>angustus est ut ibi sit
+  quod sui non capit?</i> AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. <i>numquid extra
+  ipsum? annon in ipso est?</i> At vero Somm. et Rond. <i>annon in
+  ipso?</i> omisso <i>est</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv328"></a>loco.&mdash;Lov. <i>loca</i>.&mdash;Sic etiam Ven.
+  et Lugd. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv329"></a>hic ABCD [<i>sic est</i> om. <i>hic</i> E. c. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv330"></a>recoleretur.&mdash;Sex Mss. apud Mart.
+  <i>recolitur</i>. mox <i>vanescit</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv331"></a><a href="#page176">176</a>. auras.&mdash;Sic Arn.
+  et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. <i>per aures</i> ABCDE.&mdash;Sic etiam
+  editiones Ven. et Lugd.</p>
+
+  <p><a name="lv332"></a>possunt.&mdash;Er. Ven. Lugd. <i>dicam si
+  possum</i>. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv333"></a>iterum.&mdash;Ita meliores Mss. et sic legendum
+  esse probat quod sequitur, <i>neque enim est alia regio eorum</i>, ex qua
+  scilicet cogi possint. Quare emendandi editi codices qui habent, <i>et in
+  idem</i> (ABCDE) vel, <i>et ibidem</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page177">177</a>. §. 20. l. 1. quomodo. <i>quo modo</i> 1
+  Ms. ap. Mart.</p>
+
+  <p>§. 21. l. 7. &dagger; <i>et</i> e ABCDE [om. <i>et</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>ult. non fuit = <i>non</i> 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am.</p>
+
+  <p><a name="lv334"></a><a href="#page178">178</a>. corporis.&mdash;sic in
+  Mss. et Flor. BCD. E. in marg. <i>assensibus</i> A [in prius editis,
+  <i>impressas sensibus corporis</i> et ed. P.] mox <i>accipimus</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a href="#page179">179</a>. l. 4. en ABCDE [<i>et</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv335"></a>dimetimur ABCDE [<i>dem.</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>§. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E.
+  [<i>occurrit</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv336"></a><a href="#page180">180</a>. inhæreri. Mart. cum 1
+  Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. <i>inhæreri</i> bis habent ABCD et
+  <i>potest</i> ABCDE. [<i>inhærere</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv337"></a>An.&mdash;Mart. cum 1 Ms. <i>fueramus; ac non ...
+  flagitabat</i>. Alias, <i>nam</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page181">181</a>. l. 2. separavit. <i>segregavit</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv338"></a>aspectui. <i>adspectus</i> ABCD <i>conspectui</i>
+  E mox <i>et</i> pro <i>sed</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv339"></a><a href="#page182">182</a>. vivit. <i>vivat</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv340"></a><a href="#page183">183</a>. ita ut = <i>ut</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv341"></a>amamus = <i>eam</i> et <i>adhuc</i> ABCD
+  [<i>amamus eam et tamen adhuc</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv342"></a>enim &dagger; et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus
+  Mss. ap. Mart. [ = <i>et</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv343"></a>notitia.&mdash;Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov.
+  habent, <i>in exteriore notitia</i>. E.</p>
+
+  <p>§. 31. l. 6. fieri possit.&mdash;<i>posset</i> Somm. Arn. Mart. cum
+  Mss. Flor. Rond. ABCDE [<i>posset</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>§. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss.
+  et ABCDE omittunt statim ante hæc verba, <i>fieri possit ut</i> [sensu id
+  omnino postulante].</p>
+
+  <p><a name="lv344"></a>num&mdash;Iidem et Lips. [<i>nam</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv345"></a><a href="#page184">184</a>. quia. <i>qui</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv346"></a><a href="#page185">185</a>. indicat.&mdash;Lov.
+  <i>judicat</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv347"></a>veris mavult. <i>verissimis vult</i> ABCD
+  <i>veris|ma[ =]vult</i> [sic E.]</p>
+
+  <p><a name="lv348"></a>fabricasti = <i>illic</i> ABCD [<i>illic tibi</i>
+  E cum ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv349"></a>sanctuarium.&mdash;In aliquot Mss.
+  <i>sacrarium</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv350"></a><a href="#page186">186</a>. nec illic. <i>et nec
+  illic</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv351"></a>contristamur. <i>cum tristamur</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv352"></a>Fragrasti. B. E 2 manu.&mdash;Er. Lugd. Flor.
+  <i>Flagrasti</i>. ACD.</p>
+
+  <p>§. 39, l. 1. ex omni me &dagger; <i>omnino</i> Mart. c. 4 Mss. et
+  Somm.</p>
+
+  <p><a name="lv353"></a><a href="#page187">187</a>. ea ABCDE [<i>eas</i>
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv354"></a>tentatio.&mdash;Bad. Am. Er. et Lov. <i>humanæ
+  vitæ tentatio</i>. 1 Ms. ap. Mart. et E. Ita etiam Somm. necnon septem
+  Mss. citati in editione Florentina.</p>
+
+  <p><a name="lv355"></a>et ne frangat tolerantiam.&mdash;Bad. et plures e
+  vetustioribus Mss. ABCDE nisi quod D habet <i>tolerantia</i>
+  [<i>naufragat</i> tolerantia ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv356"></a><a href="#page188">188</a>. ibi. <i>sibi</i>
+  ABD.</p>
+
+  <p><a name="lv357"></a>manet.&mdash;Septem Mss. Recte, referendo ad
+  rationem.&mdash;Somm. et Rond. <i>Ubi est tunc ratio qua vigilans animus,
+  talibus  ... inconcussus manet?</i> Hanc lectionem in melioribus
+  codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et præferendam censet.
+  Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod fortasse ex
+  typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD; eam ergo
+  prætulimus; et lectio quidem <i>maneo</i> glossam sapit. [<i>inconcussus
+  manco</i> E. cum ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv358"></a>non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc
+  lectionem, cum antithesin melius servet, prætulimus. <i>non es
+  omnipotens, Deus, sanare</i> A [<i>potens est manus tua</i> cum ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv359"></a>libeat.&mdash;Rond. cum undecim Mss. <i>tantulum
+  libeat</i>. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv360"></a><a href="#page189">189</a>. in quid BC.
+  <i>inquit</i> AD [<i>quid</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv361"></a>sperans.&mdash;Rond. juxta sex Mss. <i>et
+  sperans</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv362"></a>meam = ABCD. mox <i>incorruptionem</i> <!-- Page
+  295 --><span class="pagenum"><a
+  name="page295"></a>{295}</span><i>sempiternam</i> ABCDE e Vulg. et <i>in
+  servitute</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv363"></a>vocantur.&mdash;Am. Er. et Lov. <i>calamitates
+  deliciæ vocantur</i>. At Mss. plerique et Arn.
+  <i>calamitas</i>.&mdash;Somm. Rond. cum quatuor Mss.
+  <i>calamitates</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv364"></a>quo.&mdash;In omnibus editis ante Arn. legebatur,
+  <i>quam quo transire</i>. Expunctum est, <i>quam</i>, auctoritate Mss. et
+  sensu exigente.&mdash;Paulo ante, Somm. et Rond. cum duobus Mss. <i>alias
+  qua transcatur. quo</i> E. <i>qui</i> A.</p>
+
+  <p><a name="lv365"></a>dexteram tuam = <i>ad salutem meam</i> ABCD [habet
+  E c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv366"></a><a href="#page190">190</a>. <i>antea</i> ABCD
+  recte procul dubio, quum <i>postea</i> paullo ante concinne respondeat.
+  [<i>a te</i> E cum ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv367"></a>nos = ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv368"></a>gloriatur.&mdash;Quinque Mss. citati apud Mart.
+  <i>ut quod gloriatur in Domino glorietur. glorietur</i> AE.</p>
+
+  <p>l. ult. offensionem. <i>offendiculum</i> e Vulg. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv369"></a><a href="#page191">191</a>. ejus.&mdash;Bad. Am.
+  Er. et Lov. <i>imperfectum meum</i>. Sed Mss. cum Arn. <i>imperfectum
+  ejus</i>, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum
+  interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23.</p>
+
+  <p><a name="lv370"></a>fortasse. <i>forsitan</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv371"></a><a href="#page192">192</a>. suavi diversitate. E.
+  "Gislen. <i>pro sonorum diversitate</i>; optime Ulim. <i>pro suavi
+  diversitate</i>" Mart. quod prætulimus, quippe quod, compendiose
+  scriptum, lectioni vulgatæ facile occasionem præbuerit. (ed. Ox.) Rond.
+  c. uno Ms. <i>pro sua div.</i> [ABCD cum ed. P. <i>pro sui div.</i>] mox
+  <i>excitantur</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv372"></a>moveor.&mdash;Editio Moreti, apud Rond. <i>et nunc
+  ipse commoveor. ipsum commoveor</i> (<i>veo</i> E.) ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv373"></a><a href="#page193">193</a>. vide.&mdash;Somm. Mor.
+  et Rond. <i>respice, et exaudi; vide</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv374"></a>loquor.&mdash;Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss.
+  [<i>loquar</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv375"></a>animum.&mdash;Somm. et Rond. cum duobus Mss.
+  <i>contristet animum</i>. E.</p>
+
+  <p>§. 52. l. 4, 5. benedicere. <i>benediceret</i> 2 Germ. ap. Mart. ABCD.
+  mox pro <i>grandi ætate, granditate</i> ABD <i>grandævitate</i> C.</p>
+
+  <p><a name="lv376"></a>est.&mdash;Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss.
+  hic addunt, <i>et alia non est</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv377"></a><a href="#page194">194</a>.
+  fabricationibus.&mdash;Lov. <i>hujuscemodi fabricationibus</i>. Sed Mss.
+  habent <i>cujuscemodi</i>: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro,
+  <i>qualibuscumque</i>; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n.
+  12.</p>
+
+  <p><a name="lv378"></a>meo.&mdash;Mss. et edd. plures, <i>sanctificatori
+  meo</i>. Pauci vero, <i>sacrificatori</i>.</p>
+
+  <p>§. 53. l. 15. spargant &dagger; <i>inde</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv379"></a>nam ego ABCDE [<i>nam et ego</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv380"></a>præter enim ABCDE [<i>pr. eam en.</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv381"></a><a href="#page195">195</a>. cognoscendum.
+  <i>noscendum</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv382"></a>libidine. <i>libidinem</i> ABCDE <i>ad
+  experiendi&mdash;libidinem</i> Somm. Moret. et 2 Mss. ap. Mart. qui eam
+  probat.</p>
+
+  <p><a name="lv383"></a>proceditur.&mdash;Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am.
+  Er. et Lov. <i>ad perscrutanda naturæ secreta, quæ præter nos est
+  operata, proceditur</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv384"></a><a href="#page196">196</a>. multa.&mdash;Lov.
+  <i>ecce quam multa. tam</i> E.</p>
+
+  <p><a name="lv385"></a>das. <i>da</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv386"></a>tentatur.&mdash;Mart. cum sex, et Rond. cum
+  quatuor Mss. <i>tentetur</i>.</p>
+
+  <p>§. 57. l. 13. sedentem&mdash;muscas. <i>sedente&mdash;muscam</i> ABCD
+  mox <i>implicat</i> A.</p>
+
+  <p><a name="lv387"></a><a href="#page197">197</a>.
+  conceptaculum.&mdash;Rond. <i>receptaculum</i>. Præterea, sic pergit
+  Ulim. Rond. juxta 4 Mss. citatos apud Mart. <i>sit cor nostrum, et portet
+  copiosæ vanitatis catervas</i>. mox l. 6. <i>voce</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv388"></a>tua.&mdash;Mss. nonnulli cum Arn. <i>nisi nota
+  misericordia tua</i>. Alias, <i>nisi tota</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv389"></a>quia.&mdash;Somm. et Rond. juxta novem Mss. et
+  ABCDE. [<i>qui</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv390"></a>me.&mdash;Mart. cum sex Mss. <i>cessabit a
+  me</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv391"></a>gaudium.&mdash;In Somm. necnon in Rond. qui novem
+  Mss. nititur auctoritate, et in ADE incipit periodus ab his verbis,
+  <i>sed numquid</i>; et ad illa, <i>quod non est gaudium</i>? concluditur.
+  mox pro ambitiones, <i>nem</i> A <i>one</i> BCD. [<i>potest? Timeri</i>
+  &amp;c. <i>misera vita est</i>. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv392"></a>imitanti.&mdash;Sic legimus in Ms. Fossat. C. At
+  in aliis plerisque habetur <i>imitandi</i>, aut, <i>imitati</i> (ABDE)
+  aut <i>imitantes</i>, minus bene, ut arbitramur.</p>
+
+  <p><a href="#page198">198</a>. l. 6. donum, <i>bonum</i> ABCD.</p>
+
+  <p>§. 59. ult. hominis quam Dei. <i>in hominibus quam in Deo</i> E.
+  Initio autem c. 37. præmittunt ABCD. <i>In aliis te precamur</i>, mox l.
+  5. gemitus cordis ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv393"></a>absunt.&mdash;Somm. <i>vel voluntate cum adsunt,
+  vel necessitate cum desunt</i>. Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen
+  ultimo loco habet, <i>absunt</i>. paullo ante, pro <i>quantum
+  assecutus,&mdash;quantis</i> BCD.</p>
+
+  <p><a name="lv394"></a><a href="#page199">199</a>. sim ABCD et E
+  <i>sit</i> puncto notatum [<i>sit</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv395"></a>tu.&mdash;Lov. <i>quam tibi</i>. ABCD. Sed melius
+  antiquiores edd. et Mss. <i>quam tu</i>. E. Hic nimirum id confitetur
+  quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum præsentior quam tibi: et tamen
+  te novi nullo modo posse violari; ego vero quibus tentationibus resistere
+  valeam, quibusve non valeam, nescio."&mdash;Lovaniensium lectioni
+  suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss.</p>
+
+  <p><a href="#page200">200</a>. §. 63. l. 3. qui ad.&mdash;<i>quia
+  privatam quandam excellentiam contrahit</i> (<i>contrahunt</i> B)
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv396"></a>tentat.&mdash;Am. Er. et Lov. <i>contrahere
+  emendicata suffragia tentat; et cum a me</i>. Somm. <i>contrahit, et
+  emendicata suffragia tentat; et cum a me</i>. Prætulimus lectionem Mss.
+  quæ etiam est Bad. et Arn. Mox post <i>sæpe</i> om. <i>homo</i> plures
+  Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.] <!-- Page 296 --><span
+  class="pagenum"><a name="page296"></a>{296}</span></p>
+
+  <p><a name="lv397"></a>contemptu.&mdash;Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap.
+  Mart. <i>de ipso vanæ gloriæ contemptu</i>. Abest, <i>vanæ</i>, a mss.
+  quorum etiam nonnulli verba sequentia sic interpungunt: <i>Non enim eam
+  contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus est aliud.</i> ABDE. Omisimus
+  ergo <i>vanæ</i>, atque ita esse interpungendum censuimus. ed. Ox.
+  [<i>contemptu vanæ gloriæ&mdash;cum gloriatur intus. Etiam intus</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv398"></a>placeant.&mdash;Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5
+  Mss. ap. Mart. absque negatione, <i>vel placeant</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv399"></a>gratia.&mdash;Edd. plerique locum huncce ita
+  interpolatum habent: <i>aut etiam sicut ex tua gratia, sed non sua
+  merita, non tamen</i>. (<i>sicut ex tua gratia merita</i> E.) Removimus
+  hæc verba, <i>sed non sua merita</i>, quia iis carent Mss.</p>
+
+  <p><a name="lv400"></a>eam ABCDE [<i>ea</i> ed. P.] et pen. <i>sed</i>
+  &dagger; <i>et</i> iid.</p>
+
+  <p><a name="lv401"></a><a href="#page201">201</a>. memoriæ.&mdash;Lov.
+  <i>memoria</i>. mox pro <i>latis</i>, <i>lætis</i> AD.</p>
+
+  <p><a name="lv402"></a>degravat.&mdash;In Mss. omnibus, nullo fere
+  excepto. <i>Tantum consuetudinis sarcina digna est.</i> Ita etiam Bad.
+  ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv403"></a>Ambiendum.&mdash;Sic Mss. excepto Lyrensi qui
+  habet <i>Abeundum</i>. et 3, ap. Mart. qui habent <i>An abeundum</i>?
+  Arn. <i>An ambiendum</i>? At Bad. Am. Er. Lov. <i>An eundum</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv404"></a><a href="#page202">202</a>. et multum. <i>at</i>
+  AD <i>ad</i> BC.</p>
+
+  <p>§. 68. l. 3. mediator ille = <i>ille</i> ABCD utpote qui a loco SS.
+  absit; unde mox "<i>qui</i> (BC) non rapinam arbitratus <i>est</i> esse."
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv405"></a>impiorum.&mdash;Benign. Ms. <i>justificandorum
+  impiorum</i>. Corb. Ms. et 4 ap. Mart. <i>justificatorum piorum</i>.
+  Utraque lectio conjectura est scribæ, qui textum haud intellexit. ed.
+  Ox.</p>
+
+  <p><a name="lv406"></a>Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis
+  Mss. ABCD. [<i>Hic</i> E cum ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv407"></a>simul unus Deus.&mdash;Mss. plerique non habent
+  verba, <i>cum Spiritu sancto</i>. ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. <a
+  href="#lv200">ad p. 126.</a> uncinis includit Lips. [E. cum ed. P.
+  <i>simul cum Sp. S.</i>]</p>
+
+  <p><a name="lv408"></a><a href="#page203">203</a>. agitaveram corde ABCD.
+  <i>in corde</i> sed <i>in</i> puncto notato, E. [<i>in corde</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p>pen. Deum ABCDE [<i>Dominum</i> ed. P.]</p>
+
+  <p>ult. requirunt. <i>requirent</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a href="#page205">205</a>. l. 4. eas ABCDE [<i>ea</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv409"></a><a href="#page206">206</a>. Sacrificem.&mdash;Lov.
+  <i>quia sic est, ut sacrificem</i>.&mdash;Sic etiam Er. Ven. Somm. et
+  quinque Mss. citati apud Martin. E.</p>
+
+  <p><a name="lv410"></a><a href="#page207">207</a>. recumbentes.&mdash;Sic
+  Arn. et duodecim Mss. At Lov. <i>recubantes</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv411"></a>voluptatum.&mdash;Codex Corb.
+  <i>superaffluentia</i> Bad. Am. cum quatuor Mss. <i>superfluentium
+  voluptatum</i>. mox pro <i>sitientem</i>, <i>sentientem</i> ABCD. mox §.
+  4. l. 1. <i>et</i> ante <i>exaudi</i>, <i>de</i> ante <i>lapidibus</i>,
+  <i>Domine</i> ante <i>Deus</i> om. ABCD. et pro <i>sicut</i>, <i>ita
+  ut</i> habent. <i>delectationes</i> &dagger; <i>suas</i> 5 Mss. ap. Mart.
+  et E.</p>
+
+  <p><a name="lv412"></a><a href="#page208">208</a>. ipsos.&mdash;Sic
+  antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, <i>ipsum quæro</i>.
+  sic 2 Mss. ap. Mart. et E.</p>
+
+  <p><a name="lv413"></a>te.&mdash;Deest in edd. <i>a te</i> quæ voces in
+  Mss. prope omnibus inveniuntur. Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in
+  Lips. uncinis inclusi sunt.</p>
+
+  <p>mox l. 14. <i>te te</i> ABCD. [<i>te</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv414"></a>in eo = ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv415"></a>cui comparata <i>quo</i> (<i>cui</i> E)
+  <i>comparato</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv416"></a>terram.&mdash;Apud Am. Er. et Lov. sic incipit
+  caput 5: <i>In principio fecit Deus c&oelig;lum et terram. Quomodo</i>.
+  Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed absunt a Mss. et ab editione
+  Arnaldina.</p>
+
+  <p><a href="#page209">209</a>. l. 8. quo artem capiat et videat. <i>capit
+  ut videat</i> Germ. ap. Mart. <i>capit</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv417"></a>laudant. <i>laudent</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv418"></a>Domini. <i>Dei</i> ABCD = <i>mei</i> E.</p>
+
+  <p><a name="lv419"></a><a href="#page210">210</a>. Verbi tui. <i>Verbo
+  tuo</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv420"></a>sempiterne.&mdash;Nonnulli e Mss. <i>simul et
+  sempiterno dicis</i>. (D. cum textu sed sup. ras.) Mox etiam plures
+  potioresque cum Arn. habent, <i>et simul et sempiterna
+  fiunt</i>.&mdash;Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, <i>et simul et
+  sempiterna</i>. Somm. Flor. <i>simul et sempiterna</i>: omissa ante
+  <i>simul</i> particula <i>et</i>. ABCDE [<i>sempiterna</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv421"></a>tunc desinit ABCDE. [<i>esse desinit</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv422"></a><i>quia</i>.&mdash;Habent edd. <i>qui et
+  loquitur</i>. At Mss. <i>quia et loquitur</i>, juxta Græcum: <span
+  title="hoti kai lalô humin" class="grk">&#x1F45;&tau;&iota;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &lambda;&alpha;&lambda;&#x1FF6;
+  &#x1F51;&mu;&#x1FD6;&nu;</span>. Sic legisse Augustinum intelligitur
+  aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan.
+  etc.</p>
+
+  <p><a name="lv423"></a>dicentis.&mdash;Ben. Mart.
+  ABCDE.&mdash;<i>dicentem</i> Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et Rond. cum
+  tribus Mss. [<i>dicentem</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv424"></a><a href="#page211">211</a>. ubi.&mdash;Sic Er.
+  Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [<i>ibi</i> man.
+  2<sup>da</sup>. E. c. ed. Ben.]</p>
+
+  <p><a name="lv425"></a>sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv426"></a>egestate. <i>paupertate</i> cum Vulg. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv427"></a>exstitit. <i>existit</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv428"></a><a href="#page212">212</a>. præterire.
+  <i>præteriri</i> ABCD. mox <i>dictet et futura</i> ABCD. <i>dicit et</i>
+  2 Mss. ap. Mart. [<i>dictet futura</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv429"></a>aliud ridere. <i>aliud est</i> ACD.</p>
+
+  <p><a name="lv430"></a>creatura.&mdash;Benignianus codex, <i>quod nullam
+  faciebat creaturam</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page213">213</a>. §. 16. l. 6. isti enim nostri ABCDE.
+  [<i>autem</i> ed. P.] mox = <i>et</i> ante <i>eunt</i> ABD.</p>
+
+  <p><a name="lv431"></a><a href="#page214">214</a>. esse.&mdash;Lov.
+  <i>tendit ad non esse</i> B. Abest particula, <i>ad</i>, a Mss. quæ et
+  alias ab Augustino non adhibetur post verbum <i>tendit</i>, ut lib. 4
+  hujus operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse."</p>
+
+  <p>§. 19. l. 1. utrum præsens.&mdash;<i>utrum et</i> Arn. Mor. Mart. c. 1
+  Ms.</p>
+
+  <p><a name="lv432"></a><a href="#page215">215</a>. ita mediorum ABCD.
+  [<i>ita si</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv433"></a>poterunt. <i>potuerunt</i> ABCD. <!-- Page 297
+  --><span class="pagenum"><a name="page297"></a>{297}</span></p>
+
+  <p><a name="lv434"></a>ei ABCDE. [<i>ejus</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv435"></a><a href="#page216">216</a>. narrarent ABCD.
+  [<i>vera narrarent</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv436"></a>imagines.&mdash;Edd. plerique <i>præsententur
+  imagines</i> 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. et paulo post, <i>præsentia
+  futurorum</i>, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem Mss. quibus posteriore
+  loco suffragatur Arnaldus.</p>
+
+  <p><a name="lv437"></a>est.&mdash;BC. Er. Ven. Lugd. <i>erit</i>.
+  ADE.</p>
+
+  <p><a name="lv438"></a><a href="#page217">217</a>. occultorum = ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv439"></a>fateorque. <i>fateor quia</i> BD. <i>quod</i>
+  AC.</p>
+
+  <p><a name="lv440"></a><a href="#page218">218</a>. metitur.&mdash;Edd.
+  aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.) <i>metimur ergo cum
+  præterit ... non metimur</i> (A); <i>quid enim metiatur</i>.
+  (<i>metiamur</i> E.) Male. mox <i>metimur</i> A. et in fin. cap.
+  <i>metitur</i> BC. et D. sup. ras.</p>
+
+  <p><a name="lv441"></a>confitebor. <i>confitear</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv442"></a>vere. <i>vera</i> AD.</p>
+
+  <p><a name="lv443"></a>cognoscere.&mdash;Bad. Am. Er. Lov. Som.
+  <i>cognoscere te</i>. 5 Mss. ap. Mart. et E. Expungendum est, <i>te</i>,
+  juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo, cognoscendo loquitur
+  Augustinus.</p>
+
+  <p><a name="lv444"></a>vivo.&mdash;Lov. <i>ad hanc inhio</i>: recte, nisi
+  alii refragarentur et edd. et Mss. qui magno consensu ferunt, <i>ad hanc
+  vivo. et propter hanc vivo</i> E. <i>ad hunc vivo</i> AC.</p>
+
+  <p><a name="lv445"></a><a href="#page219">219</a>. annui.&mdash;Sic
+  legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel cum Arn. <i>et
+  non annui</i>. Ubi Germ. codex habet, <i>et non abnui</i>. Lov. vero cum
+  aliquot Mss. <i>et non anni</i> ABCDE. Er. <i>et anni</i>. Denique Bad.
+  et Am. <i>et non animi</i>.&mdash;Editio Veneta: <i>tempora, et anni; non
+  annui</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv446"></a>ligneolæ.&mdash;Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.)
+  <i>circuitum illius, aut definite duplum ligneolæ rotæ</i>.&mdash;Er.
+  Ven. Lugd. <i>igneolæ</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv447"></a>totius.&mdash;Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et
+  Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap. Mart. <i>totus</i>. E manu post.</p>
+
+  <p><a name="lv448"></a>ille.&mdash;Er. Ven. Lugd. <i>illa.</i> mox
+  <i>quantum</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv449"></a><a href="#page220">220</a>.
+  victoriosum.&mdash;Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. <i>ut victor
+  Josue</i> Bert. et E.</p>
+
+  <p><a name="lv450"></a>cum. = ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv451"></a>si et. ABDE. [<i>etsi</i> ed. P.] mox <i>motus</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv452"></a><a href="#page221">221</a>. <i>id</i> ipsum A.
+  <i>ad</i> ipsum E. [<i>ipsum</i> ed. P.] mox <i>moram</i> pro <i>mora</i>
+  ABDE.</p>
+
+  <p><a name="lv453"></a>item. <i>idem</i> BC.</p>
+
+  <p><a name="lv454"></a>illud? Tempus metior. <i>tempus illud? Metior</i>,
+  AD. <i>illud tempus. Metior</i> BC.</p>
+
+  <p><a name="lv455"></a>puta. <i>puto</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv456"></a><a href="#page222">222</a>. tenore. <i>tempore</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p>l. 17. ad aliquam. <i>aliqua</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv457"></a>pronuntio, renuntio. <i>pronuntio et</i>
+  ABCDE.</p>
+
+  <p>Ipsamque longam num&mdash;? ABCD. [Ipsam <i>quoque</i> longum
+  <i>non</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv458"></a>qua.&mdash;Lov. et antiquiores editiones, <i>quam
+  metior</i>. (ABC. et mox <i>qua</i> ACD.) Sed melius Arn. cum Mss.
+  <i>qua</i>: statim quippe dixerat Augustinus brevi syllaba longam se
+  metiri.</p>
+
+  <p><a name="lv459"></a><a href="#page223">223</a>. eas. <i>ea</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv460"></a>consumptione. <i>consummatione</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv461"></a>pergat.&mdash;2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In
+  prius edd. <i>peragat abesse quod aderit</i>. Bert. et E.&mdash;Quidam
+  legendum putant; <i>pergat adesse quod aberit</i>; quam lectionem Mart.
+  et Rond. in textum receperunt. <i>pergat ad esse</i> [<i>adesse</i> Mor.]
+  <i>quod aderit</i>. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv462"></a><a href="#page224">224</a>. illo.&mdash;Er. Ven.
+  Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E. [<i>illa</i>. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv463"></a>extentus.&mdash;Sic Mss. At edd. <i>intentus</i>.
+  E.</p>
+
+  <p><a name="lv464"></a>dissilui.&mdash;Mss. Benign. Corb. et alii non
+  deteriores, <i>dissolui</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv465"></a><a href="#page225">225</a>. Qui. [<i>quod</i> ex
+  err. typoth.]&mdash;Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn. Mor. et Rond.
+  cum octo Mss. ABCDE. [<i>Quod</i> ed. P.] mox <i>dicit</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv466"></a>et. <i>ut</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv467"></a>distentione.&mdash;In vulgatis, et aliquot Mss.
+  <i>sine distinctione</i>. E. At in Mss. pluribus et melioris notæ
+  habetur, <i>sine distentione</i>, (E. in marg.) consequentius porro ad
+  illud quod præcedit: <i>Neque enim sicut nota cantantis ... variatur
+  affectus sensusque distenditur</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv468"></a><a href="#page226">226</a>. accepit. <i>cepit</i>
+  ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv469"></a>cujus.&mdash;Er. Lugd. Ven. Lov. <i>cui</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv470"></a><a href="#page227">227</a>. hanc. <i>hæc</i>
+  ABCE.</p>
+
+  <p>§. 4. l. 6. luculenta. <i>lucentia</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv471"></a>ea.&mdash;Ita in Mss. et concinnius quam si legas
+  ut in vulgatis, <i>Et cum in ea</i> ABCDE.&mdash;Somm. utraque particula
+  omissa, sic incipit: <i>Cum in ea</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv472"></a>quod. quod, <i>quid, quid</i>. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv473"></a>confitear.&mdash;In Mss. omnibus habetur, <i>si
+  totum confitear</i>: cujus propositionis sensus ex istis completur
+  verbis, <i>quis legentium capere durabit</i>?</p>
+
+  <p><a name="lv474"></a>autem.&mdash;Mart. ex uno Ms. <i>Verumtamen</i>:
+  sic etiam unus apud Rond. manuscriptus.</p>
+
+  <p><a name="lv475"></a><a href="#page228">228</a>. nihil.&mdash;Sequimur
+  Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov. et Arn. habent,
+  <i>quiddam inter formam et nihil</i>, [ABCD.] <i>nec</i>. [<i>et</i> A.]
+  At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: <i>quam cogitabam quiddam
+  informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv476"></a>est.&mdash;Sic Mss., paucis exceptis. <i>esse</i>
+  A. At Lov. cum antiquioribus editionibus: <i>nihil aliquid est, et non
+  est, hoc eam dicerem</i>. E. <i>si dici posset, aliquid et est, et non
+  est</i>. Ulim.</p>
+
+  <p><a name="lv477"></a>aliud.&mdash;Editi, <i>alibi aliud</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv478"></a>de nihilo. bis ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv479"></a><a href="#page229">229</a>. talis. <i>alias</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv480"></a>aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis
+  edd. <i>sed tenebræ erant. et</i> e Gen. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv481"></a>abyssum.&mdash;In prius vulgatis, <i>et
+  tenebræ</i> <!-- Page 298 --><span class="pagenum"><a
+  name="page298"></a>{298}</span><i>erant super abyssum</i> A. Sed abest,
+  <i>erant</i>, a Mss. BCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv482"></a>terra.&mdash;Lov. cum aliis edd. <i>informitas
+  terræ invisibilis</i> ABCDE. <i>et incompositæ</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a href="#page230">230</a>. l. 1. O Lumen Veritas ABCDE. [<i>O
+  Veritas</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv483"></a>impacatorum.&mdash;Lov. et Arn. <i>propter
+  tumultus peccatorum</i>. Sed melius Bad. Am. et Er. <i>impacatorum</i>.
+  Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine designati videntur
+  Manichæi, Scripturarum sacrarum inimici.</p>
+
+  <p><a name="lv484"></a>revivisco.&mdash;Sic habetur in prius edd. <i>hunc
+  bibam, et tunc vivam; nam non ego vita mea. Si male vixi, ex me mors
+  mihi</i> [<i>mihi mors</i> E.] <i>fui, et in te revivisco</i>. E
+  <i>tunc</i> pro <i>hinc</i>, et <i>et</i> ante <i>in te</i>, restituimus
+  cum ABCDE [<i>hinc</i> et = <i>et</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv485"></a>in aurem interiorem. <i>in aure interiore</i>
+  ubique ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv486"></a>voluptas.&mdash;Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex.
+  et ABCDE [<i>voluntas</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv487"></a><a href="#page231">231</a>.
+  peregrinatio.&mdash;Lov. et Arn. <i>Unde intelligat anima quantum
+  peregrinatione</i>. Prætulimus lectionem Bad. Am. et Er. quæ ex pluribus
+  Mss. comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthæc verba, <i>unde
+  intelligat anima</i>, ad illa referuntur, <i>quam longe super omnia
+  tempora sis æternus</i>.</p>
+
+  <p>§. 14. l. ult. nulla. <i>nullæ</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv488"></a><a href="#page232">232</a>. quoto, <i>quo</i>
+  ABCD. et man. 1<sup>ore</sup>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv489"></a>manifestatione.&mdash;Lov. et 2 Mss. ap. Mart.
+  <i>in manifesta facie</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv490"></a><a href="#page233">233</a>. de.&mdash;Somm. Rond.
+  et Lips. omittunt præpositionem <i>de</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv491"></a>nostrum.&mdash;ABCDE. Rond. <i>te arbitro, Deus
+  omnium nostrum</i>. [<i>nostrorum</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv492"></a>dicit.&mdash;Sic legendum juxta Mss. Angl.
+  [<i>dicitur.</i>]</p>
+
+  <p><a name="lv493"></a><a href="#page234">234</a>. æternum.&mdash;Arn.
+  cum Mss. quatuor, <i>sine labe stat in æternum</i>. <i>in æternum
+  stat</i> E. mox = <i>Deo</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv494"></a>quoniam ABCD [<i>quia</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv495"></a><a href="#page235">235</a>. suspiret.
+  <i>suspirat</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv496"></a>concedunt. <i>contendunt</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv497"></a><a href="#page238">238</a>. prope.&mdash;Lov.
+  <i>proprie</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv498"></a><a href="#page239">239</a>. Corporale.&mdash;Ita
+  plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som. Blas. cum quinque
+  Mss. habent, <i>id est, Incorporale</i>. Lov. <i>id est,
+  Corporabile</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv499"></a><a href="#page240">240</a>. vultis.&mdash;Somm. et
+  Germ. 1. <i>quisquam ita tentaverit, si non vult istam</i>. Mart. c. 2
+  Mss. <i>si non vult hanc</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv500"></a>intelligamus.&mdash;In omnibus fere libris
+  legitur, <i>nisi ut intelligamus</i>; (ABCDE.) librariorum lapsu, qui
+  forte mutarunt <i>aut</i>, in, <i>ut</i>. Hanc porro particulam removimus
+  juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet Lips.]</p>
+
+  <p><a name="lv501"></a>præscriptum. <i>scriptum</i> ACDE et paullo ante,
+  = <i>Deus</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv502"></a>a Deo. <i>ab eo</i>. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv503"></a>aut si eo ABCDE. [<i>in eo</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv504"></a><a href="#page241">241</a>. audimus.&mdash;Rond.
+  cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [<i>audivimus</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv505"></a>ex Deo ABDE. <i>e</i> C. [<i>a Deo</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv506"></a>vera.&mdash;Lov. <i>sic inveniet eam inter tam
+  multa verba</i>. E.&mdash;Sic quoque Sommalius. <i>Inveniet</i> legit
+  etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [<i>invenit</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv507"></a><a href="#page242">242</a>. l. 2. sive quid aliud
+  ABCD. [<i>aliud aliquid</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv508"></a>veritatis. <i>veritas</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv509"></a><a href="#page244">244</a>. existere. ed. Ben.
+  ABCDE. <i>existeret</i> Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart. cum quatuor Mss.
+  et Rond. cum sex Mss. [<i>existeret</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv510"></a>Domine ABCD. [<i>et Dom.</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv511"></a><a href="#page245">245</a>. et
+  fierent.&mdash;<i>et ut fierent</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv512"></a>variationes.&mdash;Ita Lov. Sed alii libri editi
+  et scripti habent, <i>narrationes</i> (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano,
+  qui pro ea voce substituit, <i>rationes</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv513"></a>creaturæ.&mdash;<i>naturæ</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv514"></a><a href="#page246">246</a>. acutum.&mdash;Somm. et
+  Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati apud Mart. <i>sic acuto
+  cernat animo</i>. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv515"></a>prior.&mdash;Edd. <i>perficiendi potentia</i>
+  (BC.) <i>prior</i>; refragantibus Mss. quorum lectionem amplectimur.</p>
+
+  <p><a name="lv516"></a><a href="#page247">247</a>.
+  narrari.&mdash;Legendum videtur, <i>variari</i>: vult enim Augustinus
+  quod sicut sonus origine præcedit cantum qui ex eo formatur; ita materia
+  <i>velut tempore</i>, id est origine præcedere debet, ut aliquid de illa
+  <i>variari</i> possit.</p>
+
+  <p><a name="lv517"></a>præcedatur.&mdash;Sic Mss. et Arn. At Bad. habet,
+  <i>præcedantur</i>; "5 Mss. &amp;c." ap. Mart. <i>præceduntur</i>. alii
+  edd. <i>præcedunt</i> E.</p>
+
+  <p><a name="lv518"></a><a href="#page248">248</a>. vidit. "Ita 2 Germ. c.
+  omn. fere Mss.; aliquot editi <i>videt</i>." Mart. [<i>videt</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv519"></a>excelsior.&mdash;Plerique editi,
+  <i>excellentior</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv520"></a>sufficient.&mdash;Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart.
+  cum quatuor Mss. et ABCDE. <i>sufficiant</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page249">249</a>. l. 1, 2. Invoco. <i>Invocem</i> ABD.</p>
+
+  <p><a name="lv521"></a>ne. ABCD. [<i>nec</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv522"></a><a href="#page250">250</a>. natura.&mdash;Somm. et
+  quinque Mss. apud Mart. <i>spirituales corporalesque naturæ</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv523"></a>promeruerunt.&mdash;Somm. Dub. Mart. et Rond. cum
+  quatuor Mss. ABCDE. [<i>promeruerant</i>. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv524"></a><a href="#page251">251</a>. hærendo ABCDE.
+  [<i>cohærendo</i> ed. P.] mox <i>quodcumque</i> pro <i>quod utcumque</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv525"></a><a href="#page252">252</a>. nostræ.&mdash;Insignem
+  huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in excusis erat, detractis
+  verbis istis, <i>sapientiæ nostræ</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv526"></a><a href="#page253">253</a>. dicam.&mdash;Mss. non
+  habent hoc loco, <i>Mergimur et emergimus</i>.&mdash;Neque Somm. <!--
+  Page 299 --><span class="pagenum"><a name="page299"></a>{299}</span>neque
+  Flor. habent hæc verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis includit
+  Lips.]</p>
+
+  <p><a name="lv527"></a>spiritualis.&mdash;Ita Mss. At editiones, excepta
+  Arnaldina, præferunt, <i>sprituales</i>. E. Non bene: intendit quippe
+  Augustinus abyssum intellectualis omnis creaturæ ipso Angeli et hominis
+  lapsu fuisse indicatam.</p>
+
+  <p><a name="lv528"></a>amo.&mdash;Sic in Mss.&mdash;Sic etiam Am. Er. et
+  ed. Florentin. ABCD. Lips. [<i>redde te mihi: te enim amo</i> E. c. ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv529"></a>abscondatur.&mdash;Lov. <i>donec abscondar</i>.
+  Sed verius editiones aliæ cum Mss. <i>abscondatur</i>. Subintellige,
+  <i>vita mea</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv530"></a><a href="#page254">254</a>. aguntur.
+  <i>coguntur</i> hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox <i>super</i> pro
+  <i>supra</i> bis ex ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv531"></a><i>mihi</i>.&mdash;In prius excusis, <i>quæ
+  dixerunt mihi</i>. Sed alludit Augustinus ad Psal. 121, ver. 1, in quo
+  legere solet, <i>qui dixerunt</i>; et sic habent hic Mss.</p>
+
+  <p><a name="lv532"></a>lux.&mdash;Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et
+  Lov. habent, <i>facta est</i>; (E.) et paulo post, <i>quo tenebræ
+  fuimus</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv533"></a><a href="#page255">255</a>. intelligat; a te
+  petat. Sic Mss. omissis verbis, <i>et qui non potest</i>, ABCD <i>et a
+  te</i> E. uncinis inclusa habet Lips. [<i>et qui non potest</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv534"></a>dum...quod loquitur.&mdash;Somm. Lov. Dub. Mart.
+  c. 4 Mss. Rond. <i>sciat quid loquatur, dum</i> ABCD. <i>quod</i> ABCDE
+  [<i>cum</i>&mdash;<i>quid</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a href="#page256">256</a>. l. c. et ibi probent. ABCD [<i>et
+  probent</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv535"></a>sunt.&mdash;Er. et Lov. <i>quam longe aliud
+  sunt</i>. Sed abest <i>aliud</i> a Mss. necnon ab edd. Bad. Am. Somm. et
+  Arn. Mox pro <i>nosse</i>, <i>scire</i> BC. pro <i>novi</i>, <i>scio</i>
+  ABCD. et post <i>velle</i>, <i>ut sim</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv536"></a>ut.&mdash;Lov. <i>aut terna</i>. Sed clarius aliæ
+  editiones cum Mss. <i>ut terna</i>. Mox enim sequitur, <i>an
+  utrumque</i>; quo significatur duo jam esse proposita: unum, <i>an
+  propter tria hæc ibi Trinitas</i>; alterum porro, <i>an in singulis hæc
+  tria</i>, ita <i>ut terna singulorum sint</i>. Quanquam apud Am. et Er.
+  sic post hæc legitur: <i>an utrorumque miris modis simpliciter et
+  multipliciter infinito insensibili sine quo est</i>. Ita quoque apud Bad.
+  nisi quod habetur, <i>fine</i>; non, <i>sine</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv537"></a>suo.&mdash;Somm. Moret. et Rond. <i>in Christo
+  Filio suo</i>. Mart. c. Germ. et 2 aliis <i>in Filio suo</i>.</p>
+
+  <p><a href="#page257">257</a>. l. 4. conversi ABCD. [<i>et conversi</i>
+  E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv538"></a>sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ.
+  et 4 aliis et Rond. ABCD <i>non</i> manu priore E, post<sup>e</sup>.
+  <i>jam</i>. Er. Lugd. <i>Sed jam non in voce</i>. [<i>sed in voce</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a name="lv539"></a><i>mentibus</i>.&mdash;Mss. aliquot ex vetustis,
+  et ABCD. <i>effici sensibus</i>.&mdash;Paulo post etiam Somm. et Rond.
+  <i>ut sensibus perfecti sitis</i>. ABCD. paullo ante, <i>sensus</i> pro
+  <i>mentis</i> etiam E., sed ibi solus.</p>
+
+  <p><a href="#page258">258</a>. l. 3. eorum sensus
+  corrumpantur,&mdash;<i>sensus corporum</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv540"></a>es.&mdash;Apud Lov. omittitur, <i>Ecce ubi
+  es</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv541"></a>astabo.&mdash;Editi cum nonnullis Mss., <i>Mane
+  astabo tibi</i>. ABDE. At abest <i>tibi</i> a verioribus codicibus. C.
+  mox <i>unde et in</i> ABCD [<i>unde in</i> E. c. ed. P.}</p>
+
+  <p><a name="lv542"></a><a href="#page259">259</a>. suspicere.&mdash;Lov.
+  cum antiquioribus editionibus <i>suscipere</i>; (B.) et paulo post:
+  <i>susciperent et cognoscerent misericordiam tuam</i>. Sed liquet
+  meliorem esse Mss. lectionem, quam in textu damus. mox <i>agnoscere</i>
+  ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv543"></a><a href="#page260">260</a>. quod.&mdash;Lov.
+  <i>quos</i>, in textu; et ad marginem, <i>quod</i>: hoc præferre visum
+  est, maxime cum legatur in edd. aliis et Mss.</p>
+
+  <p><a name="lv544"></a>nobis.&mdash;In vulgatis, <i>quod nondum est, da
+  nobis</i>. At in Mss. non habetur, <i>da</i>, nisi forte in aliquo e
+  recentioribus. [5 ap. Mart.]</p>
+
+  <p><a name="lv545"></a><a href="#page261">261</a>. atque.&mdash;Ita Bad.
+  Am. Er. cum Mss. undecim. At Lov. et Arn. <i>progredi sinantur aquæ, ut
+  in se comminuantur</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv546"></a>suum.&mdash;Bad. Am. Er. et Lov. omittunt, <i>et
+  dat fructum suum</i>.&mdash;Alii etiam cdd. id omittunt, et uno periodo
+  sequentes, habent paulo post, <i>germinet</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv547"></a>beneficum.&mdash;Sic legendum, juxta quatuor Mss.
+  Angl. (ABCDE.)&mdash;Hanc lectionem omnino sequendam affirmat Mart. et
+  illam tuetur auctoritate unius Ms. Hanc quoque usurpat editio Florentina,
+  illique lectioni adstipulantur tres Mss. citati apud Rond. Præterea, cum
+  fuerit bis excusus ille tomus primus BB. in prius edito legitur
+  <i>beneficium</i>; in edito posterius, <i>beneficum</i>, licet suam
+  superiorem notam Patres BB. servaverint, in qua lectio <i>beneficum</i>
+  referenda in textum declaratur.</p>
+
+  <p><a name="lv548"></a><a href="#page262">262</a>. et ecce ABCD. (sicut
+  plures e PP. ap. Sabat.) Lips. [om. <i>et</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv549"></a>benignitatis operarios.&mdash;Quatuor Mss. Angl.
+  (ABCD. abest ab E.) Vocem scil. <i>benignitatis</i>. e loco Psalmi prox.
+  cit. <i>annum benignitatis tuæ</i> hic haud dubie inseruit ipse Aug. Ed.
+  Ox. [<i>mitteus operarios</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv550"></a>optanti.&mdash;Lov. <i>vitam optanti</i>, et paulo
+  post, <i>ortum præparas</i>: contra quam habent cæteri codices, quos
+  utroque loco sequimur.</p>
+
+  <p><a name="lv551"></a><a href="#page263">263</a>. principia.&mdash;Mss.
+  melioris notæ, <i>in principia</i>, id est in luminaria noctis: quæ
+  lectio videretur præferenda, nisi paulo supra haberetur, <i>in
+  principio</i> diei; forte pro <i>in principium diei</i>, juxta librum 1
+  de Genesi contra Manichæos, cap. 14. [ed. B.] <i>principia</i> CDE. quod
+  omnino præferendum videtur, quum cdd. auctoritate firmetur; lectio vero
+  <i>principio</i> e manu emendatrice facile profluxerit, [<i>principio</i>
+  AB. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv552"></a><a href="#page264">264</a>. despectorum.&mdash;Am.
+  Er. et novem Mss. <i>desperatorum</i>. E.</p>
+
+  <p><a name="lv553"></a>quasi decurrens spiritus vehemens. ABCD et sic
+  Aug. de Unit. Eccl. T. 9. col. 356. c. a Sabat.
+  allegat.&mdash;<i>ferretur flatus</i> <!-- Page 300 --><span
+  class="pagenum"><a name="page300"></a>{300}</span><i>v.</i> a librariis,
+  utpote usitatior, illata est; habent etiam <i>ferretur</i> BC; duplicem
+  lectionem AD. <i>decurrens spiritus vehemens ferretur flatus
+  vehemens.</i> [<i>ferr. flat. veh.</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv554"></a>per quos. <i>quod</i> ABCD et E man. post.</p>
+
+  <p><a name="lv555"></a><i>in</i> nomine tuo ABCDE [<i>nom. tuo</i> ed.
+  P.]</p>
+
+  <p><a href="#page265">265</a>. §. 27. l. 2. cognitiones.
+  <i>cogitationes</i> ABCD et E man. 1<sup>ore</sup>.</p>
+
+  <p>l. 7. multiplicantur ABCDE [<i>multiplicatur</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv556"></a>a quo. <i>qua</i> (sc. pulchritudine) ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv557"></a>ejecit.&mdash;Lov. Ulim. Mart. c. 3. Mss. Arn.
+  Mor. et Rond. <i>ejicit</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv558"></a><a href="#page266">266</a>. signo.&mdash;Somm. et
+  Rond. cum quinque Mss. <i>in signum</i>. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv559"></a>ut operentur. <i>et operantur</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv560"></a>eis.&mdash;Lov. <i>benedicunt eis</i>. Sed
+  legendum cum edd. aliis et Mss. <i>benedicuntur ab eis</i>: quæ lectio
+  perperam correcta est propter verbum, <i>exhortantur</i>, quod putarunt
+  active usurpari.</p>
+
+  <p><a name="lv561"></a>sumit.&mdash;Arn. et Mart. cum sex Mss. ABCD.
+  [<i>sumpsit</i> E. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv562"></a>intenta. <i>attenta</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv563"></a><a href="#page267">267</a>. viva.&mdash;Plures
+  Mss. <i>in animam vivam</i>. ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv564"></a><a href="#page268">268</a>. et. ABCDE. [<i>nec</i>
+  ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv565"></a><i>vos.</i>&mdash;In edd. deest <i>vos</i>. quam
+  vocem restituere placuit ex Mss. quia locum illum sic referre solet
+  Augustinus.</p>
+
+  <p><a name="lv566"></a>eum.&mdash;Bad. Am. Er. et Arn. <i>facis jam
+  capacem</i>. Sic etiam duo e Mss.; mox <i>vel unitatem</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv567"></a><a href="#page269">269</a>. neque enim de. ACDE
+  [<i>neque de</i> B. c. ed. P.] mox <i>in agnitione Dei</i> ABCDE
+  [&mdash;<i>onem</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv568"></a>quanquam.&mdash;Ita plerique Mss. cum Arn. At aliæ
+  editiones habent, <i>tanquam</i>: Mss. tres, ap. Mart. <i>quemquam</i>;
+  mox "de <i>his</i> qui" pro <i>iis</i> ABCD. cum vers. Vet. cont.
+  Vulg.</p>
+
+  <p><a name="lv569"></a><a href="#page270">270</a>. qua.&mdash;Lov.
+  aliæque editiones, excepta Arn. <i>quæ</i> (E): male, uti ex Mss. et ex
+  sermonis serie intelligitur, et paullo ante <i>renuntiandis</i> pro
+  <i>enuntiandis</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv570"></a><a href="#page271">271</a>. effert. <i>offert</i>
+  ACDE.</p>
+
+  <p><a name="lv571"></a>affectionibus. 2 Germ. ap. Mart. ABCDE
+  [<i>affectibus</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv572"></a>eorum. ABCDE [<i>horum</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv573"></a><a href="#page272">272</a>. non moventur nisi
+  variis. sic Dub. Mart. et Rond. cum undecim Mss. BCD. [<i>nisi a
+  variis.</i> AE. c. ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv574"></a>loquar. <i>loquor</i> BCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv575"></a>serpentibus. repentibus ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv576"></a><a href="#page273">273</a>. gaudes.&mdash;Somm.
+  Arn. Mor. Mart. cum sex, et Rond. cum undecim Mss. ABCD expungunt verba,
+  <i>in omnibus</i>. Non male. [<i>in omnibus gaudes</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv577"></a><i>fructum.</i>&mdash;Bad. Am. Er. et Lov. addunt,
+  <i>abundantem</i>. (E.) Sed hac voce carent Mss. et Arn.</p>
+
+  <p>didicit ABCDE [<i>didici</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv578"></a><a href="#page274">274</a>. credimus.
+  <i>credidimus</i> ABCD. mox pro</p>
+
+  <p>pertineat. <i>pertineant</i> ABCD et pro</p>
+
+  <p>animus. <i>anima</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv579"></a>videmus.&mdash;In Mss.&mdash;Sic quoque legunt
+  Mart. c. 5 Mss. Flor. et Rond. cum aliquot Mss. et ABCD. [<i>vidimus</i>
+  ed. P.] mox = <i>omnia</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv580"></a>illud.&mdash;Lov. <i>illud atque aliud
+  vidisti</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv581"></a>dicunt.&mdash;Ita Mss. plerique cum Arn. At Lov.
+  aliæque editiones, <i>Hoc modo dicuntur etiam</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv582"></a><a href="#page275">275</a>. edidisti.
+  <i>dedisti.</i> ABCDE et 2 Mss. ap. Mart.</p>
+
+  <p>§. 44. pen. dicatis. <i>dicitis</i> ABCD.</p>
+
+  <p><a name="lv583"></a><a href="#page276">276</a>. devincti.&mdash;Sic
+  legendum juxta Mss. Anglicanos. [BCD tantum.]&mdash;Hanc lectionem habet
+  Mart. [ex iisd. Mss.] necnon Rond. cum tribus Mss. [<i>devicti</i> AE. c.
+  text. Ben. et Lips.]</p>
+
+  <p><a name="lv584"></a>places.&mdash;Bad. Am. Er. Lov.
+  <i>complaces</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv585"></a><a href="#page277">277</a>. Spiritum quem dedit
+  ABCDE [<i>Sanctum</i> ed. P.]</p>
+
+  <p><a name="lv586"></a>est.&mdash;Quinque Mss. apud Mart. <i>sed est
+  est</i>. punctis notatur <i>quod</i> man. post. in E.</p>
+
+  <p><a name="lv587"></a>ornatu.&mdash;Tres Mss. apud Mart. <i>in
+  ornatum</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv588"></a>concipiendam. <i>concupiscendam</i> BCE
+  <i>concupiendam</i> AD. vid. p. 277. not. d.</p>
+
+  <p><a name="lv589"></a><a href="#page278">278</a>. te.&mdash;Angl. Mss.
+  <i>et amemur a te</i>. [ABCD tantum.]</p>
+
+  <p><a name="lv590"></a>tua.&mdash;Ita Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov.
+  <i>non de te aliqua, non de tua, vel quæ antea fuerit.</i> ita E, sed =
+  <i>te</i>.</p>
+
+  <p>§. 49. l. 14. in unam conspirationem. <i>in una conspiratione</i> ABCD
+  et E man. post.</p>
+
+  <p>l. 15. et tibi &dagger; <i>ut</i> ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv591"></a>formasti.&mdash;Codex Benignianus,
+  <i>firmasti</i>.</p>
+
+  <p><a name="lv592"></a><a href="#page279">279</a>. vespera.&mdash;Sic
+  legendum liquet cum Albinensi codice; non ut alii plerique editi et
+  scripti habent, <i>pacem sine vespera</i>. ABCDE.</p>
+
+  <p><a name="lv593"></a>tempus.&mdash;Hic editiones, excepta Arnaldina,
+  interponunt, <i>nec operaris ad tempus</i>; (E.) quæ verba absunt a
+  plerisque codicibus manuscriptis. ABCD.</p>
+
+  <p><a href="#page280">280</a>. l. 3. bona opera. = <i>bona</i> ABCD.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 301 --><span class="pagenum"><a name="page301"></a>{301}</span></p>
+
+<h3>INDEX CAPITUM</h3>
+
+<p class="cenhead">(EX EDIT. BENED.)</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<table class="nobctr" summary="Index Capitum." title="Index Capitum." style="width:60%">
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER PRIMUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_1">I.</a> Deum vult laudare ab ipso excitatus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> p. <a href="#page1">1</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_2">II.</a> Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page2">2</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_3">III.</a> Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_4">IV.</a> Dei majestas et perfectiones inexplicabiles. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_5">V.</a> Petit amorem Dei, et delictorum veniam. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page3">3</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_6">VI.</a> Infantiam suam describit; laudat Dei providentiam et æternitatem.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page4">4</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_7">VII.</a> Infantia quoque peccatis obnoxia. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page6">6</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_8">VIII.</a> Unde puer loqui didicerit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page7">7</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_9">IX.</a> Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page8">8</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_10">X.</a> Amore lusus et spectaculorum avocatur a litterarum studio. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page9">9</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_11">XI.</a> Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio differt.
+   </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_12">XII.</a> Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page10">10</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_13">XIII.</a> Quibus studiis potissimum sit delectatus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page11">11</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_14">XIV.</a> Litteras Græcas oderat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page12">12</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_15">XV.</a> Precatio ad Deum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page13">13</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_16">XVI.</a> Improbat modum juventutis erudiendæ. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_17">XVII.</a> Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re litteraria.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page14">14</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_18">XVIII.</a> Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non divinorum
+   præceptorum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page15">15</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_19">XIX.</a> Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page16">16</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap1_20">XX.</a> Pro bonis sibi in pueritia collatis Deo gratias agit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER SECUNDUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_1">I.</a> Adolescentiæ ætatem et vitia recolit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page18">18</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_2">II.</a> Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso consumptum.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page19">19</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_3">III.</a> De peregrinatione studiorum causa, et de parentum proposito. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page20">20</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_4">IV.</a> Furtum cum sodalibus perpetratum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page21">21</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_5">V.</a> Neminem peccare sine causa. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page22">22</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_6">VI.</a> Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse vera et
+   perfecta. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page23">23</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_7">VII.</a> Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a multis
+   servatus sit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page25">25</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_8">VIII.</a> Amavit in furto consortium simul peccantium. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_9">IX.</a> Contagiosa res sodales mali. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page26">26</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap2_10">X.</a> In Deo omne bonum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER TERTIUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_1">I.</a> Amore quem venabatur capitur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page27">27</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_2">II.</a> Amavit spectacula tragica. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_3">III.</a> In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page29">29</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_4">IV.</a> Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem philosophiæ. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page30">30</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_5">V.</a> Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page31">31</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_6">VI.</a> A Manichæis quomodo captus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_7">VII.</a> Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page34">34</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_8">VIII.</a> Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ
+   facinora. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page36">36</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_9">IX.</a> Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page38">38</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_10">X.</a> Nugæ Manichæorum de terræ fructibus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page39">39</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_11">XI.</a> Planctus et somnium matris de filio. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page42">42</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap3_12">XII.</a> Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo de
+   ipsius conversione. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page43">43</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER QUARTUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_1">I.</a> Quamdiu et quomodo alios seduxerit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page45">45</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_2">II.</a> Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam
+   promittebat, contemnit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page46">46</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_3">III.</a> Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et rerum
+   peritum revocatur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page47">47</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_4">IV.</a> Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
+<!-- Page 302 --><span class="pagenum"><a name="page302"></a>{302}</span>
+   involverat;eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis
+   efficacia sacramenti Baptismi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page49">49</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_5">V.</a> Cur fletus dulcis miseris. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page50">50</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_6">VI.</a> Quantus ex amici morte dolor. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page51">51</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_7">VII.</a> Impatientia doloris mutat locum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page52">52</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_8">VIII.</a> Tempus et amicorum colloquia doloris edentur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_9">IX.</a> De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page53">53</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_10">X.</a> Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_11">XI.</a> Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page54">54</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_12">XII.</a> Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page55">55</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_13">XIII.</a> Amor unde proveniat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page56">56</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_14">XIV.</a> Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc amaverat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page57">57</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_15">XV.</a> Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit capere
+   spiritualia. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page58">58</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap4_16">XVI.</a> Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
+   intellexit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page60">60</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER QUINTUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_1">I.</a> Excitat mentem ad Deum laudandum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page63">63</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_2">II.</a> Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
+   converti. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_3">III.</a> De Fausto manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per
+   creaturas Creatorem non cognoverunt. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page64">64</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_4">IV.</a> Sola Dei cognitio beat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page66">66</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_5">V.</a> Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris faciebat.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page67">67</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_6">VI.</a> Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page68">68</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_7">VII.</a> Alienatur a secta Manichæorum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page69">69</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_8">VIII.</a> Proficiscitur Romam contra matris voluntatem. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page70">70</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_9">IX.</a> Febri correptus periculose laborat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page72">72</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_10">X.</a> Errores ante susceptam Evangelii doctrinam. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page74">74</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_11">XI.</a> Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page77">77</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_12">XII.</a> Fraus discipulorum Romæ in præceptores. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page78">78</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_13">XIII.</a> Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio suscipitur.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page79">79</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap5_14">XIV.</a> Audito Ambrosio, paulatim ab erroribus resipiscit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER SEXTUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_1">I.</a> Augustinus nec Manichæus nec catholicus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page82">82</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_2">II.</a> Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page83">83</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_3">III.</a> Occupationes et studia Ambrosii. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page84">84</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_4">IV.</a> Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page86">86</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_5">V.</a> De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page87">87</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_6">VI.</a> De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page90">90</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_7">VII.</a> Alypium a Circensium insania convertit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page91">91</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_8">VIII.</a> Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea
+   abhorruerat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page93">93</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_9">IX.</a> Alypius ut fur apprehenditur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_10">X.</a> De integritate Alypii et adventu Nebridii. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page95">95</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_11">XI.</a> Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page96">96</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_12">XII.</a> Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et cælibatu.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page98">98</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_13">XIII.</a> Uxor quæritur Augustino. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page99">99</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_14">XIV.</a> De vita communi agenda cum amicis deliberat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page100">100</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_15">XV.</a> In locum discedentis concubinæ alia succedit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page101">101</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap6_16">XVI.</a> Mortis et judicii metum nunquam deposuit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER SEPTIMUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_1">I.</a> Deum cogitat tanquam aliquid corporeum per infinita spatia
+   diffusum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page102">102</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_2">II.</a> Momentum quo Nebridius confutarat Manichæos. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page104">104</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_3">III.</a> Liberum arbitrium causa peccati. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page105">105</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_4">IV.</a> Deum incorruptibilem esse oportet. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page106">106</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_5">V.</a> Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page107">107</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_6">VI.</a> Mathematicorum divinationes rejicit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page108">108</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_7">VII.</a> Misere torquetur inquirens unde sit malum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page111">111</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_8">VIII.</a> Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page112">112</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_9">IX.</a> In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non incarnati
+   humilitatem invenit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_10">X.</a> Clarius innotescunt jam Augustino divina. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page115">115</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_11">XI.</a> Quomodo creaturæ sunt, et non sunt. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page116">116</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_12">XII.</a> Omnia bona, quæcumque sunt. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_13">XIII.</a> Omnia condita laudant Deum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page117">117</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_14">XIV.</a> Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_15">XV.</a> Quomodo veritas et falsitas in creaturis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page118">118</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_16">XVI.</a> Omnia bona, licet quibusdam non apta. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle">
+<!-- Page 303 --><span class="pagenum"><a name="page303"></a>{303}</span>
+<a href="#Cap7_17">XVII.</a> Quæ retardent a cognitione divinorum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_18">XVIII.</a> Solus Christus via ad salutem. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page119">119</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_19">XIX.</a> Quid senserit de Christi incarnatione. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page120">120</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_20">XX.</a> Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page121">121</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap7_21">XXI.</a> Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page122">122</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER OCTAVUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_1">I.</a> Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page125">125</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_2">II.</a> De Victorino rhetore converso. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page126">126</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_3">III.</a> Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page129">129</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_4">IV.</a> Quare plus lætandum sit in conversione nobilium. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page131">131</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_5">V.</a> Quæ remorabantur eum a conversione. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_6">VI.</a> Pontitianus narrat Antonii vitam. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page133">133</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_7">VII.</a> Rodebatur intus audito Pontitiano. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page136">136</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_8">VIII.</a> In hortum secedit; quid ibi egerit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page137">137</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_9">IX.</a> Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page138">138</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_10">X.</a> Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas
+   contrarias naturas asseverant. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page139">139</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_11">XI.</a> Lucta spiritus et carnis in Augustino. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page141">141</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap8_12">XII.</a> Vocis admonitu quomodo totus conversus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page142">142</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER NONUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_1">I.</a> Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page145">145</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_2">II.</a> Deserere rhetorices professione differt usque ad vindemiales
+   ferias. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page146">146</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_3">III.</a> Verecundus concedit illi rus suum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page147">147</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_4">IV.</a> Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium. Quibus
+   c&oelig;litus perfusus gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum
+   Psalmos evolvit. Acerrimo dolore dentium subito liberatur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page149">149</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_5">V.</a> Ambrosium consulit quid legendum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page153">153</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_6">VI.</a> Mediolani baptizatur cum Alypio et Adeodato. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page154">154</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_7">VII.</a> Ecclesiastici cantus institutio Mediolani. Inventio corporum
+   SS. Protasii et Gervasii. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page155">155</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_8">VIII.</a> Evodii conversio. Matris obitus, ejusque a teneris educatio. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page156">156</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_9">IX.</a> Laudabiles matris suæ mores prosequitur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page159">159</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_10">X.</a> Colloquium cum matre de regno c&oelig;lorum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page160">160</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_11">XI.</a> De ecstasi et morte matris. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page162">162</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_12">XII.</a> Quomodo luxerit mortem matris. Sacrificium pro defunctis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page163">163</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap9_13">XIII.</a> Orat pro matre defuncta. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page166">166</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER DECIMUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_1">I.</a> In Deo solo spes et gaudium. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page168">168</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_2">II.</a> Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page168">168</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_3">III.</a> Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page169">169</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_4">IV.</a> Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page170">170</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_5">V.</a> Homo sese totum non novit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page171">171</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_6">VI.</a> Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus
+   cognoscitur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_7">VII.</a> Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page173">173</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_8">VIII.</a> Memoriæ vis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_9">IX.</a> Memoria disciplinarum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page175">175</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_10">X.</a> Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus
+   abditiore sinu eruuntur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_11">XI.</a> Quid sit discere. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page176">176</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_12">XII.</a> Rerum Mathematicarum memoria. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page177">177</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_13">XIII.</a> Memoria meminisse nos meminimus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_14">XIV.</a> Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti quomodo
+   recordamur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_15">XV.</a> Etiam quæ absunt meminimus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page178">178</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_16">XVI.</a> Et oblivionis memoria est. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page179">179</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_17">XVII.</a> Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page180">180</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_18">XVIII.</a> Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria teneretur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page181">181</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_19">XIX.</a> Quid sit reminisci. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_20">XX.</a> Ut beatitudinem omnes appetant, oportet eam noverint. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page182">182</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_21">XXI.</a> Quomodo memoria beatam vitam continet. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page183">183</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_22">XXII.</a> Beata vita quæ, et ubi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page184">184</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_23">XXIII.</a> Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_24">XXIV.</a> Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page185">185</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_25">XXV.</a> In quo memoriæ gradu reperiatur Deus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page185">185</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_26">XXVI.</a> Ubi invenitur Deus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page186">186</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_27">XXVII.</a> Quomodo hominem rapiat Dei pulchritudo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_28">XXVIII.</a> Miseriæ hujus vitæ. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_29">XXIX.</a> In Deo spes tota. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page187">187</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_30">XXX.</a> Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_31">XXXI.</a> Ut se gerit ad tentationes gulæ. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page189">189</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle">
+<!-- Page 304 --><span class="pagenum"><a name="page304"></a>{304}</span>
+<a href="#Cap10_32">XXXII.</a> Ut se gerit ad odorum illecebras. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page191">191</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_33">XXXIII.</a> Ut se gerit ad voluptates aurium. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page192">192</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_34">XXXIV.</a> Ut se gerit ad oculorum illecebras. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page193">193</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_35">XXXV.</a> Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est
+   curiositatis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page194">194</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_36">XXXVI.</a> Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiæ.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page197">197</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_37">XXXVII.</a> Ut movetur laudibus humanis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page198">198</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_38">XXXVIII.</a> Et virtuti periculum a vana gloria. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page200">200</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_39">XXXIX.</a> Amoris proprii vis et natura. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_40">XL.</a> Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_41">XLI.</a> Triplex cupiditas. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page201">201</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_42">XLII.</a> Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores
+   infeliciter recurrerunt. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap10_43">XLIII.</a> Christus verus mediator. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page202">202</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER UNDECIMUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_1">I.</a> Cur confitemur Deo scienti. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page205">205</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_2">II.</a> Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_3">III.</a> Quæ scripsit Moyses de creatione c&oelig;li et terræ, intelligere
+   non potest nisi donante Deo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page208">208</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_4">IV.</a> Creatura clamat creatorem Deum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page208">208</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_5">V.</a> Ex nihilo conditus mundus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_6">VI.</a> Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page209">209</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_7">VII.</a> Verbum Dei coæternum Deo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page210">210</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_8">VIII.</a> Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_9">IX.</a> Quomodo Verbum Dei loquatur cordi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page211">211</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_10">X.</a> Obtrectantes quid faceret Deus antequam c&oelig;lum et terram
+   conderet. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_11">XI.</a> Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page212">212</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_12">XII.</a> Quid Deus fecerit ante mundi creationem. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_13">XIII.</a> Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page213">213</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_14">XIV.</a> Temporis differentiæ tres. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_15">XV.</a> Mensura temporis in quo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page214">214</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_16">XVI.</a> Quale tempus metiri liceat, et quale non. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page215">215</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_17">XVII.</a> Ubi tempus præteritum et futurum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page216">216</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_18">XVIII.</a> Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_19">XIX.</a> Non capit modum, quo Deus docet futura. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page217">217</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_20">XX.</a> Differentiæ temporis quomodo nominandæ. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page217">217</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_21">XXI.</a> Quomodo tempus liceat metiri. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page218">218</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_22">XXII.</a> Petit ænigmatis istius solutionem a Deo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page218">218</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_23">XXIII.</a> Quid sit tempus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page219">219</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_24">XXIV.</a> Tempus est quo metimur motum corporis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page220">220</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_25">XXV.</a> Rursus Deum interpellat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_26">XXVI.</a> Quomodo tempus metimur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page221">221</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_27">XXVII.</a> Quomodo metimur tempus permanens in animo. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_28">XXVIII.</a> Animo metimur tempora. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page223">223</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_29">XXIX.</a> Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page224">224</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_30">XXX.</a> Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi
+   creationem. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap11_31">XXXI.</a> Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page225">225</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER DUODECIMUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_1">I.</a> Difficilis inquisito veri. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page226">226</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_2">II.</a> De duplici c&oelig;lo et terra. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_3">III.</a> Quid tenebræ super faciem abyssi. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_4">IV.</a> Quid terra invisibilis et incomposita. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page227">227</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_5">V.</a> Cur sic appellata videtur materia informis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_6">VI.</a> Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid modo.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_7">VII.</a> Deus fecit de nihilo c&oelig;lum, id est Angelos; et terram, id est
+   informem materiam. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page228">228</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_8">VIII.</a> Materia informis ex nihilo; ex hac omnia visibilia. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page229">229</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_9">IX.</a> Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio
+   c&oelig;lum et terram. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_10">X.</a> A Deo cupit edoceri. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page230">230</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_11">XI.</a> Quid a Deo didicerit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_12">XII.</a> Creatura duplex carens tempore. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page231">231</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_13">XIII.</a> Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in
+   principio fecit Deus c&oelig;lum et terram. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page232">232</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_14">XIV.</a> Scripturæ profunditas. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_15">XV.</a> Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus,
+   non possunt oblocutores negare. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page233">233</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_16">XVI.</a> Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinæ. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page235">235</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_17">XVII.</a> Ut c&oelig;li et terræ nominibus aliud et aliud intelligi potest.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page236">236</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_18">XVIII.</a> Quis error innoxius in Scripturis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page237">237</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_19">XIX.</a> Quæ liquido vera. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page238">238</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_20">XX.</a> <i>In principio creavit</i> etc. varie intellectum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle">
+<!-- Page 305 --><span class="pagenum"><a name="page305"></a>{305}</span>
+<a href="#Cap12_21">XXI.</a> <i>Terra erat invisibilis</i> etc. varie intellectum. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page239">239</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_22">XXII.</a> Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil
+   repugnat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page240">240</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_23">XXIII.</a> Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page241">241</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_24">XXIV.</a> Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud
+   sensisse Moysen. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_25">XXV.</a> Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere
+   rejiciunt. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page242">242</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_26">XXVI.</a> Qui sermo deceat Scripturam. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page243">243</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_27">XXVII.</a> Scripturam decet humile simplexque verborum genus. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page244">244</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_28">XXVIII.</a> Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_29">XXIX.</a> Quot modis dicitur aliquid prius. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page245">245</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_30">XXX.</a> Tractatores Scripturæ diversa sentientes, concordent invicem
+   charitate et studio veritatis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page247">247</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_31">XXXI.</a> Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius
+   verbis inveniri. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page247">247</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap12_32">XXXII.</a> Veri Scripturæ sensus a Spiritu sancto revelantur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page248">248</a></td></tr>
+<tr><td>&nbsp;</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle" style="text-align:center" colspan="2"> LIBER DECIMUS TERTIUS.</td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_1">I.</a> Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page249">249</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_2">II.</a> Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_3">III.</a> Ex Dei gratia omnia. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page251">251</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_4">IV.</a> Deus non eget rebus conditis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_5">V.</a> Trinitas qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page252">252</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_6">VI.</a> Cur dictus est Spiritus superferri super aquas. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_7">VII.</a> Effectus Spiritus sancti. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_8">VIII.</a> Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit quidquid
+   Deo minus est. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page253">253</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_9">IX.</a> Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page254">254</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_10">X.</a> Ex dono Dei omnia. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_11">XI.</a> Symbola Trinitatis in homine. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page255">255</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_12">XII.</a> Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page256">256</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_13">XIII.</a> Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page257">257</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_14">XIV.</a> Fide et spe corroboramur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page258">258</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_15">XV.</a> Explanat ver. 6. cap. 1 Gen. <i>Fiat firmamentum</i> etc. Quid
+   firmamentum, quid superiores aquæ. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_16">XVI.</a> Solus Deus se scit omnino sicuti est. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page260">260</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_17">XVII.</a> In ver. 9: <i>Congregentur aquæ</i>, Quid mare, quid arida.
+   Explicatur ver. 11: <i>Germinet terra</i> etc. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_18">XVIII.</a> In ver. 14: <i>Fiant luminaria</i> etc. Quæ luminaria dividentia
+   inter diem et noctem. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page261">261</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_19">XIX.</a> Tractat eumdem versiculum, <i>Fiant luminaria</i> etc. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page263">263</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_20">XX.</a> In ver. 20: <i>Producant aquæ</i> etc. Quæ reptilia, quæ volatilia.</td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page264">264</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_21">XXI.</a> In ver. 24: <i>Producat terra animam vivam</i> etc. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page265">265</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_22">XXII.</a> In ver. 26: <i>Faciamus hominem ad imaginem</i> etc. Renovatio
+   mentis. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page268">268</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_23">XXIII.</a> In eumdem versiculum: <i>Et præsit piscibus maris</i> etc. De
+   quibus christianus judicet. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_24">XXIV.</a> In ver. 28: <i>Et benedixit eos Deus dicens</i>, <i>Crescite</i> etc. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page270">270</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_25">XXV.</a> In ver. 29: <i>Ecce dedi vobis amnem herbam .... in escam</i> etc. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page272">272</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_26">XXVI.</a> Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_27">XXVII.</a> Quid per pisces et cetos significetur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page274">274</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_28">XXVIII.</a> In ver. 31: <i>Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona
+   valde</i> etc. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_29">XXIX.</a> Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse
+   opera sua. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page275">275</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_30">XXX.</a> Manichæorum deliria. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_31">XXXI.</a> Piis idem probatur quod Deo placuit. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page276">276</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_32">XXXII.</a> Compendio enarrat opera Dei. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page277">277</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_33">XXXIII.</a> Omnia de nihilo sive de concreata materia. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page278">278</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_34">XXXIV.</a> Totius creationis mundi allegorica expositio. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_35">XXXV.</a> Optat pacem. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page279">279</a></td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_36">XXXVI.</a> Diem septimum vespera quare non sequatur. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_37">XXXVII.</a> Deus in nobis quando quiescet. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <i>id.</i> </td></tr>
+<tr><td class="spacsingle"> <a href="#Cap13_38">XXXVIII.</a> Aliter Deus, aliter homo videt creata. </td><td class="spacsingle" style="text-align:right; vertical-align:bottom;"> <a href="#page280">280</a></td></tr>
+</table>
+
+<p class="cenhead">EXPLICIT INDEX CAPITUM.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 307 --><span class="pagenum"><a name="page307"></a>{307}</span></p>
+
+<h3>I<span class="gsp">&nbsp;</span>N<span class="gsp">&nbsp;</span>D<span class="gsp">&nbsp;</span>E<span class="gsp">&nbsp;</span>X.</h3>
+
+  <div class="noflo">
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">A.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Abrahæ sinus, <a href="#page148">148</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Abstinentia. Non immunditia obsonii timenda est, sed immunditia cupiditatis, <a href="#page191">191</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Abyssus humanæ conscientia nuda est oculis Dei, <a href="#page168">168</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Academici pro Scepticis male habiti, <a href="#page75">75</a>, et n. <a href="#page80">80</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Accessio critica medicis vocatur, <a href="#page83">83</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Adeodatus</span> Augustini filius de peccato, <a href="#page154">154</a>. Ætatis anno fere xv. cum ipso baptizatur, ib. Aug<sup>o</sup>. horrori est illius ingenium, ib. Sensa ipsius sunt omnia quæ ex alterius collocutoris persona inseruntur in Aug<sup>i</sup>. lib. <i>de Magistro</i> edito Romæ cum esset in annis xvi. ib. præmatura morte rapitur, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Adulantes amici pervertunt; inimici litigantes plerumque corrigunt, <a href="#page158">158</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ægyptius cibus, <a href="#page114">114</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Æneis cit. <a href="#page11">11</a>, <a href="#page12">12</a>, <a href="#page14">14</a>, <a href="#page127">127</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Æneam venisse Carthaginem non est verum, <a href="#page12">12</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Aerem deum esse credit Anaximenes, <a href="#page172">172</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Æternitas Dei æternitas semper stans, <a href="#page212">212</a>. Æternum internum, <a href="#page152">152</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Affectus. In Affectu tenebroso est longe a Dei vultu, <a href="#page15">15</a>, <a href="#page228">228</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Agentes in rebus duo, cognita Antonii vita, nuntium sæculo remitttunt, <a href="#page135">135</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Agriculturam nefas esse censebant Manichæi, <a href="#page40">40</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Alimentum sola salutis causa sumendum, <a href="#page189">189</a>. Aug. a Deo edoctus ut quemadmodum medicamenta sic alimenta sumpturus accedat, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Altare. Ex eo dispensatur Victima Sancta, <a href="#page167">167</a>. Ad id fieri memoriam sui desiderat Monnica in extremis, <a href="#page163">163</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Alypius</span> Thagaste oriundus, <a href="#page91">91</a>. Parentibus primatibus municipalibus, ib. Natu minor Aug<sup>o</sup>. ib. A minore ætate magnam virtutis indolem præ se ferebat, ib. Augustino amicissimus a primis annis, ib. ab eoque frater cordis sui dictus, <a href="#page150">150</a>. et ejusdem Thagaste et Carthagine in Rhetorica auditor, ib. Carthagine spectaculis deditus, ib. a Circensium insania revocatur objurgatione Augustini, <a href="#page92">92</a>. ut fur apprehenditur, <a href="#page94">94</a>. sed mox liberatur, <a href="#page95">95</a>. Manichæorum superstitione cum Aug<sup>o</sup>. involvitur, <a href="#page92">92</a>. Romam venit ante Aug. ut jus discat, <a href="#page93">93</a>. Spectaculis gladiatoriis incaute capitur, ib. Mediolanum cum Aug<sup>o</sup>. proficiscitur, <a href="#page65">65</a>. Assessoris munere tertium fungitur, ib. <a href="#page133">133</a>. Dum assidet Comiti largitionum Italicianarum, ejus integritas a potentissimo senatore et pollicitationibus et minis tentatur, ib. Continentissime vivit, <a href="#page98">98</a>. Aug<sup>m</sup>. ab uxore ducenda prohibet, quo simul sapientiæ libere vacent, ib. Disputat cum ipso de finibus bonorum et malorum, <a href="#page101">101</a>. Putat credi a Catholicis non esse in Christo animam et mentem hominis, ideoque ad fidem pigre movetur: At postea errorem hunc Apollinaristarum esse intelligens, Catholicæ fidei contemperatus est, <a href="#page121">121</a>. Aug<sup>i</sup>. ad Deum conversi proposito bono sese adjungit, <a href="#page144">144</a>. Secedit cum illo in agrum Cassiciacum, Catechumenus cum Catechumeno, <a href="#page150">150</a>. Illic cum eo disputat "<i>de ordine, contra Academicos</i>" et <i>de vita beata</i>, <a href="#page149">149</a>, n. Christi nomen literariis illis lucubrationibus inseri dedignatur, sed postea resipiscit, <a href="#page150">150</a>. Remeat Mediolanum nomen inter baptizandos cum Augustino daturus, <a href="#page154">154</a>. Fortissimus domitor corporis, Italicum solum glaciale nudo pede obterit insolito ausu, ib. Baptizatur, ib. Fit tandem Episcopus Thagastensis, <a href="#page95">95</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ambitiosorum miseria, <a href="#page90">90</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Ambrosius</span> episcopus Mediolanensis laudatur, <a href="#page79">79</a>. C&oelig;libatus ejus, occupationes et studia, <a href="#page84">84</a>, <a href="#page85">85</a>. Omni die Dominica verbum Dei tractat ad populum, <a href="#page85">85</a>. Ad veteris Legis interpretationem quasi regulam commendans, sæpe inter concionandum dicebat, "Littera occidit, Spiritus autem vivificat," <a href="#page86">86</a>. Benigne excipit Aug<sup>m</sup>. qui studiose ipsum concionantem audit, <a href="#page79">79</a>. Diligitur a Monnica perinde atque Angelus Dei, <a href="#page83">83</a>. Aug<sup>o</sup>. consulenti quid potissimum de Scripturis legere debeat, quo sese ad baptismum comparet, Isaiam præscribit, <a href="#page153">153</a>. Persecutionem a Justina Valentiniani regis matre Ariana patitur, <a href="#page155">155</a>, et n.</p>
+<!-- Page 308 --><span class="pagenum"><a name="page308"></a>{308}</span>
+      <p>Excubat plebs in Ecclesia mori parata cum Episcopo, ib. Corpora SS. Protasii et Gervasii divinitus detegit, ib. Synaxes ad memorias Martyrum prohibet, <a href="#page83">83</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ambrosiana basilica, <a href="#page156">156</a>. Ambrosiani versus, <a href="#page165">165</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amicitia dulcis est propter unitatem de multis animis, <a href="#page22">22</a>. Non est vera nisi eam Deus adglutinet inter in hærentes Ipsi, <a href="#page49">49</a>. Malorum amicitia inimica, <a href="#page26">26</a>. Miser est omnis animus vinctus amicitia rerum mortalium, <a href="#page51">51</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amicus est beatus qui amat Deum, et amicum in Deo, et inimicum propter Deum, <a href="#page50">50</a>. Solus nullum carum amittit, cui omnes in illo cari sunt, qui non amittitur, ib. Bene Horatius dixit de amico suo, "<i>Dimidium animæ meæ</i>," <a href="#page51">51</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amicus Aug<sup>i</sup>. quidam carissimus, quem in Manichæorum hæresin deflexerat, febri correptus et pene exanimis nesciens baptizatur. (<a href="#page49">49</a>.) Mox recreatus, mirum in modum animo mutato, Aug<sup>m</sup>. Baptismum ex more (Manichæorum sc.) irridentem exhorret et reprehendit, <a href="#page50">50</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amor ex amore laudantium accenditur, <a href="#page57">57</a>. pondus est, quo animus fertur quocumque fertur, <a href="#page254">254</a>. Nihil amamus nisi pulchrum, <a href="#page56">56</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amor Dei. Non amaretur Deus nisi per Spiritum sanctum, <a href="#page252">252</a>, <a href="#page277">277</a>. Deus amari se jubet ab homine, et nisi faciat, minatur ingentes miserias, <a href="#page3">3</a>. Omnia nobis dicunt ut Deum amemus, nec cessant dicere omnibus, ut sint inexcusabiles, <a href="#page171">171</a>. Non possumus metiri, ut sciamus quantum desit nobis amoris ad id quod sat est, <a href="#page253">253</a>. Minus Deum amat, qui cum Deo aliquid amat, quod non propter Deum amat, <a href="#page187">187</a>. Ibi est locus quietis imperturbabilis ubi non deseritur amor si ipse non deserat, <a href="#page54">54</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amor sui improbus. Sibi placentes, multum Deo displicent, <a href="#page200">200</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amor proximi. Si placent animæ, in Deo amentur, et ad eum rapiantur, <a href="#page55">55</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amor mundi. Amore subduntur homines creaturis, et subditi judicare non possunt, <a href="#page172">172</a>. Amari et timeri velle ab hominibus non propter Deum, misera vita est et f&oelig;da jactantia, <a href="#page197">197</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Amphitheatrum ludorum gladiatoriorum, <a href="#page93">93</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Anaximenes aerem Deum esse credit, <a href="#page172">172</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Angeli natura mutabiles, <a href="#page230">230</a>, <a href="#page234">234</a>, n. <a href="#page235">235</a>, <a href="#page106">106</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Angeli beati dicuntur C&oelig;lum c&oelig;li, <a href="#page231">231</a>, Domus Dei, ib. <a href="#page234">234</a>. Sapientia creata, <a href="#page234">234</a>. Curia c&oelig;lestis Imperatoris, <a href="#page123">123</a>. c&oelig;lestis militia, ib. Non sunt coæterni Deo, nec tamen passi vicissitudinem temporum, <a href="#page230">230</a>. Nunquam sunt peregrinati, sed ita formati ut sine ullo defectu contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, æternitate et incommutabilitate Dei perfruantur, <a href="#page231">231</a>. Angelorum codex, <a href="#page260">260</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Anima sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se non potest, <a href="#page260">260</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Animæ mortuæ motus tres, fastus elationis, delectatio libidinis, venenum curiositatis, <a href="#page267">267</a>. Ea vitando vivit anima, quæ appetendo moritur, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Animus ad capiendum se ipsum angustus est, <a href="#page175">175</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Animus imperat corpori, et paretur statim: imperat sibi, et resistitur, <a href="#page139">139</a>. Ægritudo hæc animi est, quia non totus assurgit veritate sublevatus, consuetudine prægravatus, ib. Animi perturbationes quatuor, <a href="#page178">178</a>. Inde animus pascitur unde lætatur, <a href="#page274">274</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Anni Dei omnes simul stant, <a href="#page5">5</a>. Anni Dei unus dies, <a href="#page5">5</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Antonius</span> Ægyptius monachus, <a href="#page134">134</a>. et n. Ad Deum conversus audita evangelica voce. (S. Matt <a href="#page19">19</a>, <a href="#page21">21</a>.) "<i>Vade, vende</i>," <a href="#page143">143</a>. Ex ejus vitæ lectione convertuntur duo Aulici, <a href="#page135">135</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Anubis, <a href="#page127">127</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Apollinaristarum error de Christo, <a href="#page121">121</a>. et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Apostoli Luminaria mundi, ignes sancti, et decori, <a href="#page264">264</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Appetitus et metus, facinorum causæ, <a href="#page23">23</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Aptum et pulchrum, quid, <a href="#page58">58</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>'Aquæ super firmamentum' nomine angeli intellecti, <a href="#page259">259</a>. Cur solus Spiritus sanctus, non vero Pater et Filius, feratur super aquas, <a href="#page254">254</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Aristotelis decem Categoriæ, <a href="#page60">60</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Astrologorum vanæ divinationes, <a href="#page47">47</a>, <a href="#page48">48</a>, <a href="#page108">108</a>, <a href="#page109">109</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Athanasius</span> Alexandrinus episcopus, qualem in psalmis cantum probaverit, <a href="#page192">192</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Avaritia, <a href="#page38">38</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Auditores Manichæorum, <a href="#page31">31</a>. n. <a href="#page41">41</a>, n. <a href="#page45">45</a>, n. <a href="#page74">74</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Augustinus</span>.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p><i>Ortus ejus Infantia et Pueritia.</i></p>
+
+  <p>Natus est Thagaste municipio Africæ, <a href="#page49">49</a>, <a
+  href="#page52">52</a>, <a href="#page20">20</a>. idibus Novembribus, <a
+  href="#page149">149</a>, n. Parentes ejus Patricius et Monnica, <a
+  href="#page167">167</a>. Infantia, <a href="#page4">4</a>-<a
+  href="#page7">7</a>. Pueritia, <a href="#page7">7</a>-<a
+  href="#page17">17</a>. Ab utero matris in Christianâ religione fuit
+  educatus, <a href="#page9">9</a>, <a href="#page31">31</a>. <!-- Page 309
+  --><span class="pagenum"><a name="page309"></a>{309}</span>signatus signo
+  crucis, ib. et sacramento salis initiatus, ib. et n. positusque a
+  parentibus in Catechumenorum gradu, <a href="#page81">81</a>, <a
+  href="#page97">97</a>. Stomachi pressu repente correptus, pene moriturus
+  baptismum pie instanterque flagitat, <a href="#page10">10</a>, <a
+  href="#page73">73</a>. reparata valetudine baptismus differtur, ib.</p>
+
+  <p>Datur in scholam ut discat litteras, <a href="#page8">8</a>. puer
+  c&oelig;pit Deum rogare, ne in Schola vapularet, ib. qualem Dei notionem
+  tunc habuerit, ib. satis pro ætate ingeniosus, ib. at amore lusus et
+  spectatulorum avocatur a litterarum studio, <a href="#page9">9</a>.
+  victoriæ in certaminibus amans, ib, <a href="#page11">11</a>, <a
+  href="#page16">16</a>. curiosus, ib. refugit litterarum rudimenta, ubi
+  legere scribere et numerare discitur, <a href="#page10">10</a>, <a
+  href="#page11">11</a>, <a href="#page12">12</a>. Latinas litteras, quas
+  inter blandimenta nutricum didicerat (<a href="#page12">12</a>.) adamat,
+  Græcas odit, <a href="#page11">11</a>. quippe difficiles, <a
+  href="#page12">12</a>. Poeseos amantissimus, ib. <a
+  href="#page14">14</a>. Ob progressum in litteris "<i>Bonæ spei puer</i>"
+  appellatur, <a href="#page14">14</a>. Ipsi in Scholis sese exercenti
+  acclamatur præ multis coætaneis et conlectoribus, <a
+  href="#page15">15</a>. Litteraturæ atque Oratoriæ percipiendæ caussa
+  peregrinatur in vicina urbe Madauris, <a href="#page20">20</a>.</p>
+
+  <p><i>Adolescentia, æt. an.</i> xvi. <a href="#page18">18</a> sqq.</p>
+
+  <p>An. æt. xvi in paterna domo, intermissis ex necessitate domestica
+  studiis, transigit, genio ac libidinibus indulgens, <a
+  href="#page20">20</a>. Inter coetaneos minoris dedecoris pudet, <a
+  href="#page21">21</a>, <a href="#page29">29</a>.</p>
+
+  <p>Matris monitus pro muliebribus habet, <a href="#page21">21</a>.
+  Numquam tamen in matrem contumeliosus aut verbo durus, <a
+  href="#page164">164</a>. Quo consilio parens uterque uxorem ei dare
+  nolebat, <a href="#page21">21</a>.</p>
+
+  <p>Furtum nocturnum committit, <a href="#page22">22</a>.</p>
+
+  <p><i>Æt. an.</i> xvii-xxix. <a href="#page27">27</a>-<a
+  href="#page81">81</a>. <a href="#page30">30</a>.</p>
+
+  <p>Studiorum caussa Carthaginem mittitur æt. an. xvii. <a
+  href="#page27">27</a>, <a href="#page30">30</a>. Sub id tempus orbatur
+  patre, ib.</p>
+
+  <p>Prosequitur studia, matre et Romaniano (<a href="#page100">100</a>,
+  n.) sumtus suppeditantibus, <a href="#page30">30</a>. Studia ejus ad fora
+  litigiosa tendebant, <a href="#page29">29</a>.</p>
+
+  <p>In schola rhetoris major est, ib. A moribus protervis condiscipulorum
+  qui Eversores dicebantur, abhorret, <a href="#page71">71</a>, <a
+  href="#page29">29</a>. pudore tamen impudenti, quod talis non esset,
+  ib.</p>
+
+  <p>Amore capitur, <a href="#page27">27</a>. theatricis spectaculis,
+  ib.</p>
+
+  <p>In celebritate sollemnitatum sacrarum intra ecclesiæ parietes grave
+  quoddam facinus admittit, <a href="#page29">29</a>. Ob quod a Deo
+  graviter verberatur, ib.</p>
+
+  <p>Concubinam fovet, servatque ei thori fidem, <a href="#page46">46</a>.
+  filium ex ipsa suscepit, <a href="#page46">46</a>. Adeodatum nomine, <a
+  href="#page154">154</a>. (<i>Vide</i> Adeodatus.) Adolescens potebat a
+  Deo castitatem, sed cito exaudiri nolebat, <a
+  href="#page137">137</a>.</p>
+
+  <p>An. Æt. xix. Ciceronis Hortensio ad sapientiæ studium incenditur, <a
+  href="#page30">30</a>. cum tamen ibi Christi nomen requireret, (<a
+  href="#page81">81</a>, <a href="#page31">31</a>.) in Sanctas Scripturas
+  animum intendit, <a href="#page31">31</a>. Has negligit ut indignas quas
+  Tullianæ dignitati comparet, ib.</p>
+
+  <p>Categorias Aristotelis, et Liberalium artium libros annos natus ferme,
+  xx. per sese intellexit, <a href="#page60">60</a>, <a
+  href="#page61">61</a>, <a href="#page62">62</a>.</p>
+
+  <p>In Manichæorum hæresin incidit, <a href="#page31">31</a>. in ea per
+  novennium sc. ab an. æt. xix ad xxviii persistit, <a
+  href="#page45">45</a>, <a href="#page43">43</a>, <a
+  href="#page60">60</a>, <a href="#page31">31</a>, n. Inducit alios in
+  eumdem errorem, <a href="#page45">45</a>, <a href="#page49">49</a>, <a
+  href="#page92">92</a>, <a href="#page100">100</a>, n.</p>
+
+  <p>Ejus interim errores de Deo, <a href="#page35">35</a>, <a
+  href="#page59">59</a>, <a href="#page62">62</a>. de Christo, <a
+  href="#page72">72</a>, et n. de rationali et irrationali natura, <a
+  href="#page58">58</a>. de terræ fructibus, <a href="#page39">39</a>, <a
+  href="#page40">40</a>. de veteri Lege, <a href="#page35">35</a>. de
+  sanctis Patribus, ib. <a href="#page39">39</a>. de natura mali, <a
+  href="#page35">35</a>, <a href="#page58">58</a>. de peccati caussa, <a
+  href="#page106">106</a>, <a href="#page74">74</a>, n. in cujus
+  inquisitione torquetur, <a href="#page35">35</a>, <a
+  href="#page107">107</a>, <a href="#page111">111</a>.</p>
+
+  <p>Convictum filii sui refugit Monnica detestans blasphemias ejus, <a
+  href="#page42">42</a>. at de futura ejus resipiscentia per somnium, (<a
+  href="#page42">42</a>.) perque episcopi cujusdam responsum, (<a
+  href="#page44">44</a>.) admonita, mensa domoque rursus excipit, <a
+  href="#page42">42</a>. matris somnium alio detorquens, cita ejus
+  responsione magis quam ipso somnio commovetur, ib.</p>
+
+  <p>Rhetoricam docet, <a href="#page46">46</a>. primum Thagastæ, <a
+  href="#page46">46</a>, <a href="#page52">52</a>, <a
+  href="#page49">49</a>. tum Carthagine, <a href="#page52">52</a>. quo
+  impatientia doloris ex amici cujusdam sui morte, (<a
+  href="#page50">50</a>.) migraverat, ib.</p>
+
+  <p>Aruspicem sibi palmam in litterario certamine promittentem detestatur,
+  <a href="#page46">46</a>. At consulere solet Mathematicos, <a
+  href="#page47">47</a>. a quibus avocare ipsum frustra nititur Vindicianus
+  senex, <a href="#page48">48</a>. et Nebridius, ib. Sed istud divinationis
+  genus vanum esse demum intelligit audita narratione Firmini, <a
+  href="#page109">109</a>. et prorsus rejicit, <a
+  href="#page108">108</a>.</p>
+
+  <p>Libros <i>de Pulchro et Apto</i> duos aut tres scribit, <a
+  href="#page57">57</a>. cir. ann. æt. xxvi, aut xxvii, <a
+  href="#page60">60</a>. quos Hierio Romanæ urbis oratori nuncupat, <a
+  href="#page57">57</a>.</p>
+
+  <p>Movetur Helpidii disputatione contra Manichæos apud Carthaginem, <a
+  href="#page77">77</a>, necnon Nebridii contra eosdem argumento, <a
+  href="#page105">105</a>.</p>
+
+  <p>Cir. an. æt. xxix. a Manichæis alienari incipit, comperta Fausti
+  imperitia, <a href="#page69">69</a>, <a href="#page70">70</a>, <a
+  href="#page75">75</a>. non tamen omnino recedit, <a
+  href="#page75">75</a>. Nondum enim intelligens quæ sit fides Catholica,
+  <a href="#page76">76</a>. desperat in Ecclesia posse inveniri verum, <a
+  href="#page79">79</a>, <a href="#page76">76</a>. et ad philosophiam
+  Scepticam propensus est, <a href="#page75">75</a>, <a
+  href="#page80">80</a>, <a href="#page81">81</a>, n. <!-- Page 310
+  --><span class="pagenum"><a name="page310"></a>{310}</span></p>
+
+  <p>Pertæsus licentiæ scholarium Carthaginensium Romam navigat, <a
+  href="#page70">70</a>, <a href="#page71">71</a>. invita et decepta matre,
+  <a href="#page71">71</a>, <a href="#page72">72</a>.</p>
+
+  <p>Romæ febri correptus in domo cujusdam Manichæi, (<a
+  href="#page74">74</a>.) periculose laborat, <a href="#page72">72</a>. non
+  jam ut antea, (<a href="#page10">10</a>.) Baptismum flagitat, sed demens
+  irridet, <a href="#page73">73</a>. Convalescit, <a
+  href="#page74">74</a>.</p>
+
+  <p>Familiariter versatur cum Manichæis tam Electis quam Auditoribus,
+  ib.</p>
+
+  <p>Rhetoricam ibi docet, <a href="#page78">78</a>.</p>
+
+  <p>Mediolanum mittitur a Symmacho urbis præfecto Rhetoricæ docendæ
+  caussa, <a href="#page79">79</a>.</p>
+
+  <p>Benigne excipitur ab Ambrosio, ib. cujus amore capitur, ib. et
+  facundia delectatur, ib. Audita unius atque alterius loci Scripturæ
+  tractatione, cognoscit fidem Catholicam defendi posse contra Manichæos,
+  <a href="#page80">80</a>, <a href="#page85">85</a>. Quos demum
+  relinquendos decernit, ib. Sed adhuc de omnibus dubitans, Catechumenus in
+  Ecclesia catholica esse statuit, donec aliquid certi eluceat, <a
+  href="#page81">81</a>.</p>
+
+  <p><i>Æt. an.</i> xxx. <a href="#page96">96</a>.</p>
+
+  <p>Aug. nec Manichæus est, nec Catholicus, <a href="#page82">82</a>.
+  Ecclesiæ doctrinam magis, magisque intelligit, concionante Ambrosio, <a
+  href="#page86">86</a>. Necessitatem fidei, et Scripturarum auctoritatem
+  agnoscit, <a href="#page87">87</a>-<a href="#page89">89</a>.</p>
+
+  <p>Inhiat adhuc honoribus, lucris, conjugio, <a
+  href="#page90">90</a>.</p>
+
+  <p>Ambitionis et cupiditatum vanitatem edocetur, viso mendico præ vino
+  jocante et lætante, ib.</p>
+
+  <p>Panegyrim conscribit in laudem Imperatoris, ib. forte Valentiniani
+  minoris, ib. n.</p>
+
+  <p>Anxius est de vitæ ratione ineunda, <a href="#page97">97</a>.
+  Conversionem de die in diem differt, <a href="#page98">98</a>.</p>
+
+  <p>Eum ab ineundo conjugio revocare conatur Alypius, <a
+  href="#page98">98</a>. uxor ei quæritur, <a href="#page99">99</a>. quo
+  conjugatus baptizetur, ib. Concubina in Africam redire permissa, aliam
+  ipse procurat, <a href="#page101">101</a>.</p>
+
+  <p>A gurgite carnalium voluptatum metu mortis et futuri judicii
+  revocabatur, qui metus ab ejus pectore nunquam recessit, <a
+  href="#page101">101</a>.</p>
+
+  <p>De vita communi agenda, cum amicis deliberat, <a
+  href="#page100">100</a>. ejus ratio, ib. consilium abjicitur, <a
+  href="#page101">101</a>.</p>
+
+  <p><i>Æt. an.</i> xxxi. <a href="#page103">103</a>.</p>
+
+  <p>Ignorantiæ tenebris involutus errat adhuc circa Dei naturam, <a
+  href="#page103">103</a>. Verum contemplatione gradatim assurgens pervenit
+  demum ad <span class="sc">id quod est</span>; sed figere aciem non valet,
+  <a href="#page119">119</a>. Credit in Christum stabili fide, sed informi,
+  <a href="#page111">111</a>, <a href="#page108">108</a>, et erronea, ib.
+  cum Photinianis quippe fere consentiens, <a href="#page121">121</a>.</p>
+
+  <p>Platonicorum librorum lectione ad inveniendam veritatem adjuvatur, <a
+  href="#page112">112</a>, <a href="#page122">122</a>. Ex quibus peritior
+  quidem, sed inflatior evadit, <a href="#page121">121</a>.</p>
+
+  <p>Transit ad Scripturam S. maximeque ad Apostolum Paulum, ib. cujus
+  lectione mirum in modum proficit, <a href="#page123">123</a>.</p>
+
+  <p><i>Æt. an.</i> xxxii. <a href="#page136">136</a>.</p>
+
+  <p>Displicet agere in sæculo, <a href="#page126">126</a>. Amore tamen
+  feminæ detinetur, ib. Vis malæ consuetudinis in eum, <a
+  href="#page132">132</a>. Ligatus non ferro alieno, sed sua ferrea
+  voluntate, ib.</p>
+
+  <p>Simplicianum adit, <a href="#page126">126</a>. movetur et angitur
+  audita ab ipso conversione Victorini, <a href="#page131">131</a>. et vita
+  Antonii, narrante Pontitiano, <a href="#page134">134</a>, <a
+  href="#page143">143</a>. necnon conversione duorum 'Agentium in rebus,'
+  <a href="#page136">136</a>.</p>
+
+  <p>Secedit in hortum, sequente ipsum Alypio, <a href="#page138">138</a>.
+  Spiritus et carnis in eo luctamina, <a href="#page141">141</a>. Nec plene
+  volebat, nec plene nolebat converti, ideo secum contendebat, <a
+  href="#page139">139</a>. Plus in eo valebat deterius inolitum, quam
+  melius insolitum, <a href="#page141">141</a>.</p>
+
+  <p>Ab Alypio paululum secedit, et sub ficu se sternens, vim lachrymarum
+  profundit, ac Dei misericordiam deprecatur, <a href="#page142">142</a>.
+  Vocis admonitu legit Apostolum, (Rom. <a href="#page13">13</a>, <a
+  href="#page13">13</a>. <a href="#page14">14</a>.) et totus convertitur,
+  <a href="#page143">143</a>. Indicat matri, <a href="#page144">144</a>.
+  Cælibem vitam amplectitur, abjecta omni spe sæculi, ib.</p>
+
+  <p>Deserere professionem rhetorices usque ad vindemiales ferias differt,
+  <a href="#page146">146</a>. quam paucissimorum dierum dilationem excusat,
+  ib. quamquam haud culpa vacasse non diffitetur, <a
+  href="#page147">147</a>.</p>
+
+  <p>Munus docendi tandem deserit, <a href="#page149">149</a>. cogente
+  quidem dolore pectoris, <a href="#page147">147</a>. sed magis alliciente
+  desiderio vacandi Deo, ib. et n.</p>
+
+  <p>Feriarum vindemialium tempore (i.e. cir. fin. mensis Aug. vel init.
+  Sept. A.D. 386.) in Verecundi villam Cassiciacum secedit cum suis, <a
+  href="#page149">149</a>.</p>
+
+  <p>Ambrosium per litteras consulit quid potissimum de Scripturis sibi
+  legendum sit, ut ad baptismum se digne comparet, <a
+  href="#page153">153</a>. Isaiam legere jubetur, ib.</p>
+
+  <p>Libros aliquot ibi conscribit, et ad Nebridium epistolas, <a
+  href="#page149">149</a>, <a href="#page150">150</a>.</p>
+
+  <p><i>Æt. an.</i> xxxiii.</p>
+
+  <p>Recitatione psalmorum vehementer afficitur, Catechumenus in villa cum
+  Catechumeno Alypio feriatus, <a href="#page150">150</a>.</p>
+
+  <p>Psalmum quartum meditatur adversus Manichæos pie excandescens, <a
+  href="#page150">150</a> sqq.</p>
+
+  <p>Dolore dentium acerrimo cruciatur, <a href="#page153">153</a>. Orat
+  cum suis et dolor fugit, ib. <!-- Page 311 --><span class="pagenum"><a
+  name="page311"></a>{311}</span></p>
+
+  <p>Mediolanum revertitur nomen daturus inter baptizandos, <a
+  href="#page164">164</a>.</p>
+
+  <p>Baptizatur (ab Ambrosio, <a href="#page154">154</a>, n.) cum Alypio et
+  Adeodato, ib. Gaudium spiritale post baptismum, fugiente omni
+  sollicitudine anteactæ vitæ, <a href="#page155">155</a>. Lachrymæ ejus et
+  motus pietatis ad hymnos et cantica Ecclesiæ, ib.</p>
+
+  <p>Reditum in Africam cum suis suscipit, <a href="#page157">157</a>.</p>
+
+  <p>Apud Ostia Tiberina cum matre colloquitur de vita æterna, atque in
+  ejus contemplationem ambo rapiuntur, <a href="#page161">161</a> sq.
+  Vilescit mundus cum delectationibus suis, ib.</p>
+
+  <p>Hinc elapsis vix quinque diebus matre orbatur, <a
+  href="#page165">165</a>. Mortem ejus luget, ib. sq. Funus pro sollemni
+  more celebratum prosequitur absque lachrymis, <a href="#page165">165</a>.
+  Orat pro ejus salute, <a href="#page166">166</a> sq. <a
+  href="#page165">165</a>.</p>
+
+  <p><i>Æt. an.</i> xxxiv.</p>
+
+  <p>Librum "<i>de Magistro</i>" cum Adeodato annos xvi nato componit, <a
+  href="#page154">154</a>.</p>
+
+  <p><i>Æt. an.</i> xlvi. <i>&amp;c.</i></p>
+
+  <p>Libros <i>Confessionum</i> A.D. circiter CCCC. edit. jampridem
+  episcopus. <a href="#page1">1</a>, n.</p>
+
+  <p>Mores ejus per id tempus, quo libros <i>Confessionum</i> scribit,
+  quinam sint, <a href="#page169">169</a> sqq. Amor ejus in Deum vehemens,
+  <a href="#page171">171</a> sq. Deliciæ ipsius occupari Dei memoria, <a
+  href="#page165">165</a>. Spes ejus nonnisi in magna valde misericordia
+  Dei, <a href="#page187">187</a>. Ut se habet ad tentationes libidinis
+  carnalis, <a href="#page188">188</a> sq. Ad tentationes gulæ, <a
+  href="#page189">189</a> sq. Ebriosus nunquam fuit, <a
+  href="#page190">190</a>. Ut se gerit ad odorum, illecebras, <a
+  href="#page191">191</a> sq. Ad voluptates aurium, <a
+  href="#page192">192</a> sq. Ad illecebras oculorum, <a
+  href="#page193">193</a> sq. Ut se habet ad secundum tentationis genus,
+  quod est curiositatis, <a href="#page194">194</a> sqq. Incitatur a
+  diabolo ut signum aliquod a Deo petat, <a href="#page196">196</a>. Item
+  quomodo se gerit ad tertium genus, superbiæ, <a href="#page197">197</a>.
+  ad humanas laudes, <a href="#page198">198</a>.</p>
+
+  <p>Ab actionibus necessitatis quantum relaxari potest, ad Dei
+  contemplationem refugit, <a href="#page201">201</a>. Secessum in
+  solitudinem aliquando animo agitans prohibetur a Deo, ut non sibi soli,
+  sed aliis vivat, <a href="#page203">203</a>. Castæ ejus deliciæ Scripturæ
+  divinæ, <a href="#page206">206</a>. Si quid tempus liberum habet, in
+  illis totum impendit, ib.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <div class="noflo">
+    <div class="stanza">
+      <p>Aulæ favor res fragilis, <a href="#page135">135</a>. Aulici per multa pericula perveniunt ad grandius periculum. ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Aurium voluptas, <a href="#page192">192</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Aurum ex Ægypto ab Israelitis ablatum veritatem adumbrat, <a href="#page114">114</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">B.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Balneum ideo dictum quia anxietatem pellit ex animo, <a href="#page165">165</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Baptismus, dicitur sacramentum salutare; mundatio, sanatio, <a href="#page10">10</a>. aqua gratiæ, <a href="#page71">71</a>. salutis, <a href="#page166">166</a>. Dei gratia, <a href="#page126">126</a>. medicina, <a href="#page73">73</a>. vid. et <a href="#page147">147</a>, <a href="#page153">153</a>, <a href="#page155">155</a>. Male differtur Augustino, <a href="#page10">10</a>. et pluribus aliis, quo securius interim peccarent, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Baptismus in nomine sanctæ Trinitatis datur, <a href="#page256">256</a>. Homo spiritalis judicare potest de sollemnitate sacramentorum; sive baptismi, sive mysterii in quo ille piscis (id est Christus) exhibetur, <a href="#page269">269</a>. Fidei professio de loco eminentiori coram fidelibus memoriter fieri Romæ consueverat a baptizandis, <a href="#page128">128</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Baptismi effectus, <a href="#page154">154</a>, <a href="#page169">169</a>, <a href="#page50">50</a>. Sine eo non intratur in regnum c&oelig;lorum, <a href="#page265">265</a>. Augustini amicus, nesciens baptizatus, mirum in modum animo mutatus est, <a href="#page50">50</a>. Baptismum Manichæi pro nihilo habuerunt, <a href="#page49">49</a>, n. Post baptismum, major et periculosior est delictorum reatus, <a href="#page18">18</a>. Baptizati audiebant fideles, <a href="#page20">20</a>, <a href="#page160">160</a>, <a href="#page134">134</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Barbarismi vel solæcismi magis homines pudet quam vitii, <a href="#page15">15</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Beatitudo est gaudium de veritate, <a href="#page184">184</a>. Est gaudere de Deo, ad Deum, propter Deum, <a href="#page184">184</a>. Est inhærere Deo, <a href="#page186">186</a>, <a href="#page66">66</a>, <a href="#page231">231</a>. Est Deus ipse, <a href="#page184">184</a>, <a href="#page253">253</a>. In hoc mundo non reperitur, <a href="#page55">55</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Beatitudinem omnes appetunt, <a href="#page184">184</a>, <a href="#page182">182</a>. Multi eam adipisci non tantum volunt, quantum sat est ut valeant, <a href="#page184">184</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Benedictio hominibus, avibus, et piscibus tantum a Deo impertita, quare, <a href="#page270">270</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Bona sunt omnia, <a href="#page116">116</a>. licet comparatione Dei non sint bona, <a href="#page208">208</a>. Deus bonus omnia bona fecit, ib. Bona nostra instituta et dona Dei sunt; mala vero nostra, delicta nostra sunt et judicia Dei, <a href="#page170">170</a>, et n. Nil prodest bona res non utenti bene, <a href="#page61">61</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">C.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cæcitas hominum de cæcitate gloriantium, <a href="#page29">29</a>. Cæcitates p&oelig;nales spargit Deus super illicitas cupiditates, <a href="#page16">16</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>'Cæli et terræ' nomine intelligitur omnis creatura, <a href="#page212">212</a>. Spiritales et carnales Ecclesiæ, <a href="#page256">256</a>. Cælum cæli est cælum quod non cernimus, <a href="#page226">226</a>. Angeli, <a href="#page228">228</a> sq. Cælum indocti rapiunt, <a href="#page137">137</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cantus est sonus speciosus, <a href="#page246">246</a>. Cantus ecclesiasticus instituitur Mediolani a S. Ambrosio, <a href="#page155">155</a>. Ejus melodiæ utilitas magna, <a href="#page193">193</a>, ib. Ea mirum in modum afficitur Aug<sup>s</sup>. <a href="#page192">192</a>. Delectatio carnis etiam in divino cantu cavenda, ib. Peccatur cum cantus amplius delectat quam res, ib. <a href="#page193">193</a>.</p>
+<!-- Page 312 --><span class="pagenum"><a name="page312"></a>{312}</span>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Caritatis sublevatione et Spiritu sanctitatis emergunt homines, merguntur pondere cupiditatis et terrenis affectibus, <a href="#page253">253</a>. Ad caritatem pertinent omnia quæ scripsit Moyses, <a href="#page243">243</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Carthaginensium scholarium f&oelig;da et intemperans licentia, <a href="#page71">71</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>"Cassiciacum," Rus Verecundi, ubi parabat se Augustinus ad baptismum suscipiendum, <a href="#page148">148</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Castitas est Dei donum, <a href="#page98">98</a>. Castus dormientis affectus, <a href="#page189">189</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Catechumeni, <a href="#page9">9</a>, n. <a href="#page20">20</a>, <a href="#page81">81</a>, <a href="#page49">49</a>, n. <a href="#page128">128</a>, <a href="#page150">150</a>, <a href="#page154">154</a>, et n. &amp;c.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Categoriæ decem Aristotelis, <a href="#page60">60</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Catilina haud gratis malus, <a href="#page23">23</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Certitudo non eadem in omnibus quærenda est, <a href="#page87">87</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Christi</span> nomen, Augustino ab infantia inditum, quam salutare fuerit, <a href="#page81">81</a>, <a href="#page31">31</a>, <a href="#page86">86</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Christi</span> de adventu in carne ad nos, <a href="#page119">119</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Christus</span> verax est <i>mediator</i>, mortalis cum hominibus, justus cum Deo, <a href="#page202">202</a>. In quantum homo, in tantum mediator; in quantum autem Verbum, non medius,  quia æqualis Deo, ib. Christus unica ad salutem via, <a href="#page119">119</a>. Sanguis ejus pretium nostrum quod bibebat et erogabat Aug. <a href="#page203">203</a>. Non aliquis ei refundet innocentem sanguinem, non ei restituet pretium, quo nos emit, ut nos auferat ei, <a href="#page167">167</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Christus</span> <i>victor</i> et <i>victima</i>, <i>sacerdos</i> et <i>sacrificium</i>, <a href="#page203">203</a>. Ex altari dispensatur victima sancta, qua deletum est '<i>chirographum quod erat contrarium nobis</i>,' <a href="#page167">167</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Christus</span> vere Magister bonus, quia Deus, <a href="#page210">210</a>. Verbum Dei parum erat si loquendo præciperet, nisi et faciendo præiret, <a href="#page170">170</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Christus</span> dictis, factis, morte, vita, descensu, adscensu, clamat ut redeamus ad cor, et inveniamus eum, <a href="#page56">56</a>. Infirmitas Christi magistra humilitatis, <a href="#page119">119</a>, <a href="#page202">202</a>. Antiqui sancti per fidem futuræ passionis Christi salvi facti sunt, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Christiani temporibus Juliani lege data prohibiti sunt docere litteraturam et oratoriam, <a href="#page132">132</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ciborum neccesitas calamitas est, et deliciæ vocantur, <a href="#page189">189</a>. Alimenta sumenda tamquam medicamenta, ib. Quod saluti satis est delectationi parum est, ib. In cibo insidiatur laqueus concupiscentiæ, et adjungit sese, tamquam pedissequa, periculosa jucunditas, ib. Magnus ille est qui in cibo non rapitur aliquantulum extra metas necessitatis, <a href="#page191">191</a>. De ciborum abstinentia non gloriandum, <a href="#page190">190</a>. Non immunditia obsonii timenda, sed cupiditatis, <a href="#page191">191</a>. Noë omne carnis genus, quod cibo esset usui, manducare permissum, ib. Joannes locustis in escam cedentibus non fuit pollutus, ib. Cibi non polluunt, ib. Cibus Ægyptius, <a href="#page114">114</a>, ib. Animus inde pascitur unde lætatur, <a href="#page274">274</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ciceronis linguam omnes mirantur, pectus non ita, <a href="#page30">30</a>. Hortensius Ciceronis, ib. Judicium ejus de Homeri figmentis, (Tusc. Disp. i. c. <a href="#page26">26</a>.) <a href="#page13">13</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cogitari proprie dicitur quod in animo colligitur, id est cogitur, <a href="#page176">176</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cognitio Dei. Sensu corporeo non cognoscitur, <a href="#page173">173</a>. Non invenitur a superbis etiam doctis, <a href="#page65">65</a>, <a href="#page66">66</a>. Creaturæ ducunt ad cognitionem Dei, <a href="#page172">172</a>, <a href="#page63">63</a>, et n. Infelix homo qui scit alia et Deum nescit; beatus autem qui Deum scit, etsi alia nesciat, <a href="#page66">66</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cognitio sui. Homo sibi ipsi incognitus, <a href="#page175">175</a>, <a href="#page171">171</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Colimus Deum non sic quasi terram, <a href="#page249">249</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Comes largitionum Italicianarum, <a href="#page95">95</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>'Competentes.' Nomen Catechumenis datum, cum ad percipiendum Baptismum sua nomina jam professi fuerant, <a href="#page154">154</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Confiteri Deo quid sit, <a href="#page168">168</a>. Cur confitemur Deo omnia scienti, <a href="#page205">205</a>, <a href="#page168">168</a>, <a href="#page18">18</a>, <a href="#page63">63</a>. Magni fructus hujuscemodi confessionum, ib. <a href="#page168">168</a> sqq. Nihil propius auribus Dei quam cor confitens et vita ex fide, <a href="#page20">20</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Confessionum</span> libri scripti circa an. CCCC. <a href="#page1">1</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Conscientiæ abyssus nuda oculis Dei, <a href="#page168">168</a>. Conscientiæ legem ne ipsa quidem delet iniquitas, <a href="#page21">21</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Consortium simul peccantium delectat, <a href="#page26">26</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Consulentibus consultisque nescientibus occulto instinctu agit Deus, ut dum quisque consulit, hoc audiat quod oportet eum audire occultis meritis animarum, <a href="#page111">111</a>. Amicorum secularium lingua piis velut consulendo contradicit, et sicut cibum assolet, amando consumit, <a href="#page146">146</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Consuetudinis violentia, <a href="#page132">132</a>, <a href="#page13">13</a>, <a href="#page188">188</a>. Est velut catena, <a href="#page132">132</a>. Fit necessitas dum ei non resistitur, ib. Gradus varii quibus ad eam necessitatem devenitur, ib. Consuetudinis sarcina degravat, <a href="#page201">201</a>. Consuetudo humana non excusat quod per Legem Dei æternam non licet, <a href="#page71">71</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Continentia est donum Dei et datur petenti, <a href="#page98">98</a>. Continentiam Deus jubet et dat, <a href="#page187">187</a>. Per continentiam colligimur ad unum Deum a quo in multa defluximus, <a href="#page187">187</a>. Continentiæ casta dignitas, serena, non dissolute hilaris, <a href="#page142">142</a>. Continentia non est sterilis, sed fecunda de Domino Deo marito, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Contritiones cordis vox magna ad Dei misericordiam, <a href="#page111">111</a>.</p>
+<!-- Page 313 --><span class="pagenum"><a name="page313"></a>{313}</span>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Conversio ad Deum. In conversione peccatorum Deus et Angeli magis gaudent, <a href="#page129">129</a>. In conversione nobilium quare plus lætandum, <a href="#page131">131</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Copia omnis quæ Deus non est, egestas est, <a href="#page254">254</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cor figendum in Deo æterno ut stet, <a href="#page212">212</a>, <a href="#page65">65</a>. Cordis puri vitales deliciæ Deus, <a href="#page266">266</a>. Cor volitans in præteritis et futuris rerum motibus adhuc vanum est, <a href="#page212">212</a>. Cor clausum non excludit oculum Dei, <a href="#page63">63</a>. Cordis hominum duritia manum Dei non repellit, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, <a href="#page250">250</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Creatio c&oelig;li et terræ, <a href="#page226">226</a>. Ejus allegorica expositio, <a href="#page278">278</a>. Varie intelligitur quod Scriptura dicit de Creatione rerum, <a href="#page236">236</a> sq. Quomodo respondendum quærenti 'Quid faciebat Deus ante c&oelig;li et terræ creationem'? <a href="#page212">212</a>. Ex nihilo Deus fecit omnia, <a href="#page209">209</a>, <a href="#page278">278</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Creatura duplex carens tempore, <a href="#page231">231</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Creaturarum per gradus ascenditur ad Dei cognitionem, <a href="#page172">172</a>, <a href="#page119">119</a>, <a href="#page161">161</a>, <a href="#page63">63</a>. clamant "<i>Ipse fecit nos</i>;" clamor earum est species earum, <a href="#page172">172</a>, <a href="#page208">208</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Creaturas omnes bonas esse adversus Manichæos, <a href="#page117">117</a>, <a href="#page118">118</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Credere. Catholica doctrina quædam credi jubet, quæ non demonstrantur, <a href="#page87">87</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Critica medicis, quæ aliis accessio dicitur, <a href="#page83">83</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cunæ nutritoriæ, <a href="#page214">214</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cupiditas triplex, voluptatis, dominationis, et cognitionis, <a href="#page187">187</a>, et n.-<a href="#page201">201</a>. Merguntur homines pondere cupiditatis et terrenis affectibus, et emergunt caritatis sublevatione et spiritu sanctitatis, <a href="#page253">253</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Curiositas libera, magis ad discendum potest quam meticulosa neccesitas, <a href="#page13">13</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Curiositatis de vitio, <a href="#page194">194</a> sqq. Quare concupiscentia oculorum designetur, <a href="#page195">195</a>. Homines curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum ad corrigendam suam, <a href="#page169">169</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cursus publicus, <a href="#page79">79</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Cypriani martyris Memoria non procul a mari, <a href="#page71">71</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">D.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Dæmonibus non uno modo sacrificatur a peccatoribus, <a href="#page15">15</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Dæmones, tanquam redeundi ad Deum mediatores, infeliciter coluerunt nonnulli, <a href="#page202">202</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Danæ, <a href="#page14">14</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Debitor fit promissionibus suis Deus, <a href="#page74">74</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Decalogus, 'psalterium decem chordarum,' <a href="#page37">37</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Defectus solis et lunæ a philosophis accurate prænuntiati, <a href="#page65">65</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Defunctorum corpore memoria ad altare fieri solita, <a href="#page167">167</a>. Quod pro se postulat Monnica, <a href="#page163">163</a>. Pro patre suo Patricio, et matre Monnica defunctis, vult orari ad altare Aug. <a href="#page167">167</a>. ac ipsemet orat, ib. Sacrificium pro defunctis offerri solitum, posito juxta sepulchrum cadavere, <a href="#page165">165</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Demonstratio non in omnibus postulanda, <a href="#page87">87</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>DEUS Una Trinitas, et Trina Unitas, <a href="#page228">228</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>essentia sua</i> idipsum est summe esse et summe vivere, <a href="#page5">5</a>. Incorporeus est, <a href="#page115">115</a>, <a href="#page61">61</a>, <a href="#page35">35</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>unitas</i>, omnium modus, <a href="#page7">7</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> attributa summatim describuntur, <a href="#page2">2</a>, <a href="#page3">3</a>, <a href="#page5">5</a>, et n. Sunt inexplicabilia, <a href="#page3">3</a>. Non est quo ab eo omnimodo recedatur, omne enim peccatum eum perverse imitatur, <a href="#page24">24</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> hodiernus dies <i>æternitas</i> est, <a href="#page213">213</a>, <a href="#page5">5</a>. Superat omnia futura, ib. Præcedit omnia præterita, ib. Nescit tempora, ib. Deus ante omne quod vel ante dici potest, <a href="#page5">5</a>, <a href="#page213">213</a>. Semper vivit et nihil moritur in eo, <a href="#page4">4</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>bonum</i> nullo indigens bono, <a href="#page280">280</a>, <a href="#page249">249</a>. Sua beatitudo ipse est, <a href="#page251">251</a>. Ex plenitudine bonitatis ejus subsistit creatura, <a href="#page249">249</a>. Apud Deum vivit semper bonum nostrum, et quia inde aversi sumus, perversi sumus, <a href="#page62">62</a>. Ipse puri cordis vitales deliciæ, <a href="#page266">266</a>. Neminem deserit nisi deseratur, <a href="#page54">54</a>, <a href="#page53">53</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>cognitio</i>. Fit sine variatione notitiæ, <a href="#page225">225</a>. Solus Deus novit sicut omnino est, <a href="#page260">260</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>creator</i> fecit c&oelig;lum et terram sine distentione actionis suæ, <a href="#page225">225</a>. creatorem Deum esse omnis naturæ indicant vel peccantes perverse imitando, <a href="#page24">24</a>. Non nova voluntate creavit mundum, <a href="#page233">233</a>. Descriptio compendiaria operum Dei, <a href="#page277">277</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>immensus</i>, ubique est, <a href="#page64">64</a>. Ubique totus et nusquam locorum, <a href="#page86">86</a>, <a href="#page2">2</a>. In interiori nostro quærendus, <a href="#page115">115</a>, <a href="#page34">34</a>, <a href="#page173">173</a>. Falsa de immensitate Dei imaginatio Aug<sup>i</sup>. adhuc Manichæi, <a href="#page107">107</a>, <a href="#page104">104</a>. Dei præsentia in rebus caussa est cur sint, <a href="#page2">2</a>. Iniqui præsentiam Dei non effugiunt, <a href="#page64">64</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>immutabilis</i>, <a href="#page8">8</a>. In eo nullus novus motus, <a href="#page211">211</a>, <a href="#page233">233</a>. Scit et vult immutabiliter, <a href="#page260">260</a>, <a href="#page256">256</a>. Non est alias aliud, nec alias aliter, sed idipsum et</p>
+<!-- Page 314 --><span class="pagenum"><a name="page314"></a>{314}</span>
+      <p>idipsum, <a href="#page228">228</a>. Apud eum rerum omnium instabilium stant caussæ immutabiles, et mutabilium immutabiles manent origines, et irrationabilium et temporalium sempiternæ vivunt rationes, <a href="#page5">5</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>incomprehensibilis</i>, <a href="#page2">2</a>. Quid sit invocare Deum, <a href="#page1">1</a>, <a href="#page2">2</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>misericordia</i> etiam sanctis necessaria, <a href="#page25">25</a>. Deus est dulcis pater donans munera, dulcior condonans peccata, <a href="#page15">15</a>. percutit ut sanet, et occidit nos ne moriamur, <a href="#page19">19</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>peccatorum ordinator</i>, <a href="#page9">9</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>potentia et Dei voluntas</i> Deus ipse est, <a href="#page107">107</a>. Deus nullum habet dominum, <a href="#page197">197</a>. Sine typho dominatur, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>promissionibus</i> suis fit debitor, <a href="#page74">74</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>providentia</i> omnibus bene utitur, etiam errore hominum, <a href="#page11">11</a>. nequitia peccatorum, <a href="#page158">158</a>. Sic curat unumquemque nostrum tanquam solum curet, et sic omnes, tamquam singulos, <a href="#page42">42</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>pulcritudo</i>. Ab ea omnis pulcritudo, <a href="#page194">194</a>. sua pulchritudo et sua magnitudo Deus ipse est, <a href="#page61">61</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> semper <i>quietus</i>, sua quies ipse est, <a href="#page280">280</a>. Semper operatur et semper quiescit, <a href="#page279">279</a>. Animæ nulla quies nisi in Deo, <a href="#page55">55</a>. Quærenti quid faciebat Deus ante c&oelig;lum et terram, quid responsi reddatur, <a href="#page212">212</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> misericorditer <i>sævit</i>, amaritudine aspergens illicitas jocunditates, <a href="#page19">19</a>, <a href="#page13">13</a>, <a href="#page27">27</a>. Infatigabili lege spargit p&oelig;nales cæcitates super illicitas cupiditates, <a href="#page16">16</a>. Peccator a Deo leni et bono fugiens, in Deum justum et severum incurrit, <a href="#page64">64</a>, <a href="#page53">53</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>scientia</i>. Scientia nostra scientiæ Dei comparata, ignorantia est, <a href="#page208">208</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> est <i>Veritas æterna</i>, quæ grandium est cibus, <a href="#page115">115</a>. Veritas super omnia præsidens, <a href="#page201">201</a>. cum mendacio Deus non possidetur, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Deus</span> <i>summa vita est</i>. Ipsi esse et vivere non aliud atque aliud est, <a href="#page5">5</a>. Est vita animarum et vita vitarum, <a href="#page33">33</a>, <a href="#page173">173</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Dei</span> <i>voluntas</i> et Dei <i>potentia</i> Deus ipse est, <a href="#page107">107</a>, <a href="#page212">212</a>. Non est creatura, <a href="#page211">211</a>. Semel simul et semper vult omnia quæ vult, <a href="#page233">233</a>. Non nova voluntate Deus creavit mundum, <a href="#page211">211</a>. Optimus minister Dei est, qui non magis intuetur hoc a Deo audire quod ipse voluerit, sed potius hoc velle quod a Deo audierit, <a href="#page186">186</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Didonis mortem se flevisse defiet Aug. <a href="#page11">11</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Dies nunc dicitur mora solis super terram, nunc mora totius circuitus ejus ab oriente ad orientem, <a href="#page219">219</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Dignationem sumere, <a href="#page83">83</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Dilectio. <i>Vide</i> Amor.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Discere, quid, <a href="#page176">176</a>, <a href="#page8">8</a>. Ad discendas linguas majorem vim habet libera curiositas, quam meticulosa necessitas, <a href="#page13">13</a>. Quæ in rebus vanis sæpe discunt pueri, in rebus non vanis tutius disci possunt, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Discordiæ quomodo sedandæ, <a href="#page160">160</a>. maxime inter virum et uxorem, <a href="#page159">159</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Divinationes Mathematicorum fallaces, <a href="#page47">47</a>, <a href="#page48">48</a>, <a href="#page109">109</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Divitiæ dicuntur copiosa inopia, <a href="#page11">11</a>. Omnis copia quæ Deus non est egestas est, <a href="#page254">254</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Dolor animi tempore lenitur, <a href="#page52">52</a>. nonnullus approbandus, nullus amandus, <a href="#page28">28</a>. non potest esse nisi in naturis bonis, <a href="#page101">101</a>, n. Animis nonnisi dolores extra Deum, <a href="#page52">52</a>, <a href="#page53">53</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">E.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ecclesia figurata est per mundi creationem, <a href="#page256">256</a>. Parvuli in nido Ecclesiæ plumescunt et alas caritatis alimento sanæ fidei nutriunt, <a href="#page62">62</a>. Improbatio hæreticorum facit eminere quid sentiat Ecclesia, <a href="#page121">121</a>. Ecclesia Manichæorum ex Auditoribus et Electis constabat, <a href="#page41">41</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ecclesiam, bis in die, mane et vespere Monnica assidue veniebat, <a href="#page73">73</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Electi Manichæorum, <a href="#page41">41</a>, et n. <a href="#page40">40</a>, n. <a href="#page45">45</a>, et n. <a href="#page74">74</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Epicurus post mortem restare animæ vitam, et tractus meritorum credere noluit, <a href="#page101">101</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Epulæ et synaxes ad Memorias Martyrum, <a href="#page83">83</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Equulei et ungulæ, <a href="#page8">8</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Esau Ægyptio cibo vendidit primogenita, <a href="#page114">114</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Est vere id quod incommutabiliter manet, <a href="#page116">116</a>. Omnia vera sunt, in quantum sunt, <a href="#page115">115</a>. A Deo sunt omnia inquantumcunque sunt, <a href="#page228">228</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Evæ reliquiarium, <a href="#page72">72</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Evangelici ministri debent esse forma fidelibus vivendo, <a href="#page266">266</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Eucharistia dicitur Communicatio Dominici corporis, <a href="#page84">84</a>. Victima sancta, quæ ex altari dispensatur, <a href="#page167">167</a>. Pretii nostri sacramentum, ib. Pretium nostrum, quod, "<i>manduco et bibo et erogo</i>," ait Aug. <a href="#page203">203</a>. Ad Memorias Martyrum celebrari solita, <a href="#page84">84</a>, <a href="#page83">83</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Evodius patria Thagastensis, <a href="#page156">156</a>. Agens in rebus militans convertitur ad Deum, et ante Aug<sup>m</sup>. baptizatur, ib. Aug<sup>o</sup>. se socium in sancto proposito adjungit, et cum eo redit in Africam,</p>
+<!-- Page 315 --><span class="pagenum"><a name="page315"></a>{315}</span>
+      <p><a href="#page157">157</a>. Psalmum cantat in obitu Monnicæ, <a href="#page164">164</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Evectio publica, <a href="#page79">79</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Eversores, <a href="#page29">29</a>, et n. <a href="#page71">71</a>, <a href="#page78">78</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">F.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Facinorum causæ appetitus et metus, <a href="#page23">23</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Falsitas non est quidquam, sed dicitur cum res putatur esse quod non est, <a href="#page118">118</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Faustus Manichæorum episcopus eloquens imprimis, <a href="#page64">64</a>, et n. <a href="#page68">68</a>. sed parum doctus, <a href="#page69">69</a>. Multis laqueus mortis, <a href="#page70">70</a>, <a href="#page64">64</a>. Aug<sup>o</sup>. salutis occasio est, <a href="#page70">70</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Feminæ ad virum subjectio, <a href="#page277">277</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Feriæ vindemiales, <a href="#page146">146</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Fidei medicamenta manibus Dei confecta, <a href="#page87">87</a>. Sine fide nihil omnino in hac vita ageretur, <a href="#page85">85</a>. Ut nos per fidem passionis Christi præteritæ, ita antiqui sancti per fidem ejusdem passionis futuræ salvi facti sunt, <a href="#page302">302</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Fidei professio in conspectu Ecclesiæ reddi solita, <a href="#page128">128</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Fidelis in Ecclesia, <a href="#page20">20</a>, <a href="#page134">134</a>, n. <a href="#page168">168</a>, <a href="#page147">147</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Filius ille minor, <a href="#page15">15</a>, <a href="#page129">129</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Filios inter diei et filios noctis dividit solus Deus, <a href="#page262">262</a>. Filius Dei dicitur Verbum, Principium, Sapientia, Veritas, Virtus Dei, <a href="#page211">211</a>. Lumen verum, <i>Vide</i>, Christus et Verbum.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Firminus vir liberaliter institutus, <a href="#page109">109</a>. quam narrat Mathematicorum divinationem, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Flagitium a Facinore distinguitur, <a href="#page37">37</a>, n. <a href="#page59">59</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Flagitia, quæ contra naturam sunt, ubique ac semper detestanda; quæ contra mores hominum, pro morum diversitate vitanda, <a href="#page36">36</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Fletus cur dulcis miseris, <a href="#page50">50</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Frater Augustini Navigius, <a href="#page162">162</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Furtum est contra naturæ legem, <a href="#page21">21</a>. nullus enim fur furem æquo animo patitur, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">G.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Gaudere ad Deum, de Deo, propter Deum, ipsa est beata vita et non est altera, <a href="#page184">184</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Gaudium majus molestia majori præceditur, <a href="#page130">130</a>. Est gaudium quod non datur impiis, sed eis qui Deum gratis colunt, quorum gaudium Deus ipse est, <a href="#page184">184</a>. Beata vita est gaudium de veritate, <a href="#page184">184</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Geminorum constellatio discussa, <a href="#page110">110</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Genese<span title="ô" class="grk">&omega;</span>s initium explicatur in tribus postremis libris "<i>Confessionum</i>," <a href="#page205">205</a> sqq.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Genethliacorum libris deditus Aug. monetur a Vindiciano ut eos abjiceret, <a href="#page48">48</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Gervasii et Protasii martyrum corpora deteguntur, <a href="#page155">155</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Gestus sunt tanquam verba naturalia omnium gentium, <a href="#page7">7</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Gloria ignominiosa honores sæculares, <a href="#page11">11</a>. Sæpe homo de ipso vanæ gloriæ contemtu vanius gloriatur, <a href="#page200">200</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Grammaticæ leges studiose observantur, negliguntur præcepta Dei, <a href="#page16">16</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Grammaticarum scholarum liminibus appensa vela quid significent, <a href="#page12">12</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Gratiæ deputandum quidquid mali non fecimus, <a href="#page26">26</a>. Gratia potens est omnis infirmus, qui per ipsam fit conscius infirmitatis suæ, <a href="#page169">169</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Gulæ tentatio, <a href="#page189">189</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">H.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hæreses esse permittit Deus, ut emineat quid Ecclesia Dei sentiat, et quid habeat sana doctrina, <a href="#page121">121</a>. Prosunt Ecclesiæ, et quomodo, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hæretici. Non cum iis disceptandum, sed pro iis orandum, <a href="#page43">43</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Haruspicem contemnit Aug<sup>o</sup>. qui victoriam suis sacramentis in theatrici carminis certamine promittebat, <a href="#page46">46</a>. Haruspices sacrificia dæmoni offerebant, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Helpidius apud Carthaginem contra Manichæos disputat, <a href="#page77">77</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hierius Romanæ urbis orator doctus, <a href="#page57">57</a>. Huic nuncupati ab Aug<sup>o</sup>. libri "<i>de Pulcro et Apto</i>," ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Homerus poeta dulcissime vanus: hujus lectio Aug<sup>o</sup>. puero amora, <a href="#page12">12</a>. Multa finxit, hominibus flagitiosis divina tribuendo, ne flagitia flagitia putarentur, et ut quisquis ea fecisset, non homines perditos, sed cælestes deos videretur imitatus, <a href="#page14">14</a>. Quid in ejus figmenta Tullius animadvertit, <a href="#page13">13</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hominem fecit Deus, non tamen in eo peccatum, <a href="#page6">6</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hominis creatio allogorice exponitur, <a href="#page268">268</a>. Ad Dei imaginem est factus, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Homo spiritalis non judicat de sacra Scriptura, etiamsi aliquid ibi non luceat, <a href="#page269">269</a>. De his judicare dicitur, in quibus habet potestatem corrigendi, <a href="#page270">270</a>. Homo sine Deo nihil sibi est nisi Dux in præceps, <a href="#page46">46</a>. Homo grande profundum, cujus capilli magis numerabiles sunt quam affectus, <a href="#page57">57</a>. Est aliquid hominis, quod nec ipse scit spiritus hominis, qui in ipso est,</p>
+<!-- Page 316 --><span class="pagenum"><a name="page316"></a>{316}</span>
+      <p><a href="#page171">171</a>. Debet reformari vivendo secundum voluntatem Dei, <a href="#page268">268</a>. Homo gerit in se symbolum Trinitatis, scilicet esse, nosse, velle, <a href="#page255">255</a>, et n. Homines unde amantur, <a href="#page53">53</a>, diligendi humaniter, <a href="#page52">52</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hora fugitivis particulis agitatur, <a href="#page216">216</a>. Non est præsens tota, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Horatii Carm. laudat Aug. <a href="#page51">51</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hortensius Ciceronis excitavit Augustinum ad ardorem philosophiæ, <a href="#page30">30</a>, <a href="#page136">136</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Humiles corde domus Dei excelsi, <a href="#page225">225</a>, <a href="#page119">119</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Humilitas necessaria ut adscendamus ad Deum, <a href="#page56">56</a>, <a href="#page65">65</a>. Humilitatis signum in statura pueritiæ a Christo probatum, <a href="#page16">16</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hymni et Psalmi, sub Ambrosio episcopo in ecclesia Mediolansi ut canerentur, institutum, <a href="#page156">156</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Hippocrates, <a href="#page48">48</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">I.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Jacobi et Esavi constellationes, <a href="#page110">110</a>. Jacob filiis Joseph benedicens, <a href="#page193">193</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Illusiones nocturnæ, involuntariæ licet, nihilominus p&oelig;nitendæ, <a href="#page188">188</a>. Perfecta illarum cessatio munus Dei, <a href="#page189">189</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Imitatio perversa Dei in peccatis, <a href="#page23">23</a>, <a href="#page24">24</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Inane, quid, <a href="#page104">104</a>. Qui differat a nihilo, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Incarnatio Verbi, qua infantiæ nostræ lactescit Sapientia Dei, <a href="#page119">119</a>. Totum hominem suscepit, <a href="#page120">120</a>. Apollinaristarum error, non esse in Christo animam aut mentem hominis, <a href="#page121">121</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Incolumitatis suæ cura homini innata, vestigium est secretissimæ unitatis ex qua est, <a href="#page17">17</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ignorantia mater admirationis, <a href="#page266">266</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Infantia peccatis obnoxia, <a href="#page6">6</a>, <a href="#page7">7</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Infantilium membrorum imbecillitas innocens est non animus infantium, <a href="#page6">6</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Inimicitias hominum nec excitare nec augere, parum est homini humano, nisi eas etiam exstinguere studuerit, <a href="#page160">160</a>. Horrendum malum inimicis iratis inimicorum iratorum dicta prodere, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Iniqui apti sunt inferioribus creaturæ partibus, quo dissimiliores Deo, apti autem superioribus fiunt, quo ei similiores, <a href="#page118">118</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Iniquitas non est substantia, sed perversitas voluntatis detortæ a summa substantia in infimam, <a href="#page118">118</a>. Iniquitatis capita pullulant principandi et sectandi et sentiendi libidine, <a href="#page37">37</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Inordinatus animus omnis, Dei jussu, sua sibi p&oelig;na est, <a href="#page11">11</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Intelligendi celeritas et dispiciendi acumen est donum Dei, <a href="#page61">61</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Invitus nemo bene facit, etiam si bonum est quod facit, <a href="#page10">10</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Invocare Deum quid sit, <a href="#page2">2</a>. et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Johannis Baptistæ mirabilis abstinentia, <a href="#page191">191</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Josue voto sol stabat, sed tempus ibat, <a href="#page220">220</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Isaac filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit, <a href="#page193">193</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Isaiam legere jussus Augustinus quo sese ad baptismum præpararet, <a href="#page153">153</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Julianus Imperator lege data prohibet Christianos litteras docere, <a href="#page132">132</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Juno, <a href="#page14">14</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Jupiter tonans et adulterans cur a Poetis fictus, <a href="#page14">14</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Justina Valentiniani minoris mater ab Arianis seducta persequitur Ambrosium, <a href="#page155">155</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Justitia vera interior non ex consuetudine judicat sed ex lege Dei, <a href="#page35">35</a>. Nec varia nec mutabilis ipsa est, sed tempora quibus præsidet, <a href="#page36">36</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Juventutis erudiendæ modus improbatur, <a href="#page15">15</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">L.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Latina lingua in Africa vulgaris ætate Augustini, <a href="#page12">12</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Laudat Deum universa creatura, <a href="#page63">63</a>, <a href="#page209">209</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Laudari qui vult ab hominibus vituperante Deo, non defendetur ab hominibus Deo judicante, nec eripietur Deo damnante, <a href="#page198">198</a>. Laudibus hominum moveri debemus non propter nos sed propter proximum, <a href="#page199">199</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Laudari etiam de Dei dono periculosum, <a href="#page198">198</a>. Laudatio comes bonæ vitæ, ib. Non male vivendum est ne laudemur, ib. <a href="#page147">147</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Lex temporalis etiam a Deo data, <a href="#page35">35</a>. Legis factor homo debet esse non judex, <a href="#page269">269</a>. Lex peccati est violentia consuetudinis, <a href="#page133">133</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Lex conscientiæ, <a href="#page21">21</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Libera voluntas caussa peccati, <a href="#page106">106</a>, <a href="#page59">59</a>, n. <a href="#page60">60</a>, n. quod Manichæi negabant, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Libido triplex, <a href="#page187">187</a>-<a href="#page201">201</a>. Violatur societas quæ cum Deo nobis esse debet, cum natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate polluitur, <a href="#page36">36</a>. Libidine obcæcatur animus, <a href="#page21">21</a>. Ex voluntate perversa libido, ex libidine consuetudo, ex consuetudine necessitas, <a href="#page132">132</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Lignum crucis, <a href="#page13">13</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Litterarum primarum magistri, <a href="#page11">11</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Longe a Dei vultu, in affectu tenebroso, <a href="#page16">16</a>. In regione dissimilitudinis, <a href="#page116">116</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Loqui unde puer discat, <a href="#page7">7</a>. Pauca sunt quæ proprie loquimur, <a href="#page218">218</a>.</p>
+<!-- Page 317 --><span class="pagenum"><a name="page317"></a>{317}</span>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Lucta spiritus cum carne, <a href="#page141">141</a>, <a href="#page137">137</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ludi Circenses, <a href="#page91">91</a>, <a href="#page135">135</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Luminaria dividentia inter noctem et diem allegorice, <a href="#page262">262</a>, sq.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Lux regina colorum, <a href="#page193">193</a>. Lux æterna et incommutabilis, Deus, <a href="#page260">260</a>, <a href="#page115">115</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">M.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Madaura Africæ urbs, Thagastæ vicina. Aug. eo peregrinatur litteratura et oratoriæ percipiendæ gratiæ, <a href="#page20">20</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Magicæ artes ex curiositatis vitio, <a href="#page195">195</a>, <a href="#page202">202</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Magister non est qui docet hominem scientiam, nisi Deus, <a href="#page68">68</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Magistri penulati, <a href="#page13">13</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Malum non est nisi privatio boni, <a href="#page116">116</a>, <a href="#page35">35</a>. Non est substantia, ib. <a href="#page52">52</a>. Malum bifariam dictum culpa et p&oelig;na, <a href="#page106">106</a>. Malum p&oelig;na juste a Deo infligitur, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mandatorum observatio ex Dei dono, <a href="#page187">187</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Manichæos plures Roma occultabat, <a href="#page76">76</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Manichæus hæresiarcha errores suos litteris mandavit, <a href="#page66">66</a>. ejus libri pleni fabulis, <a href="#page69">69</a>, <a href="#page75">75</a>. Multa de astris imperitissime continebant, <a href="#page66">66</a>, <a href="#page67">67</a>. Spiritum sanctum auctoritate plenaria personaliter in se esse dicebat, <a href="#page67">67</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Manichæorum hæresis asserebat Deum esse corporum molem (quæ maxima et prope sola causa erroris fuit), <a href="#page76">76</a>, <a href="#page62">62</a>, <a href="#page39">39</a>, n. <a href="#page34">34</a>, <a href="#page47">47</a>, n. <a href="#page78">78</a>. Malum quoque substantiam quandam, et molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram, sive tenuem atque subtilem, quam mentem malignam per terram repentem, designabant, <a href="#page76">76</a>, <a href="#page58">58</a>, <a href="#page74">74</a>, n. <a href="#page139">139</a>. Has duas moles (Dei sc. et mali) ex adverso sibi constuebant, utramque quidem infinitam, sed malam angustius, bonam grandius, <a href="#page76">76</a>. Animas tam hominum quam pecorum de Dei esse substantia aiebant, et omnino partes Dei, <a href="#page59">59</a>, et n. <a href="#page139">139</a>. Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed substantiæ malæ naturæ (carnis sc.) tribuebant, <a href="#page59">59</a>, n. <a href="#page74">74</a>, et n. <a href="#page105">105</a>, <a href="#page106">106</a>, <a href="#page117">117</a>, <a href="#page151">151</a>. duasque naturas inter se confligere in homine dicebant quando caro in Spiritum concupiscit, <a href="#page139">139</a>, <a href="#page140">140</a>. A Deo cælos fabricatos, non tamen de suo sed ex alibi et aliunde creatis, <a href="#page276">276</a>. Carnes vero, et minutissima animalia, et quidquid radicibus terræ inhæret, a mala mente gigni et formari, <a href="#page276">276</a>, <a href="#page69">69</a>, n. Herbas omnes atque arbores sentire, et læsas dolere dicebant, <a href="#page39">39</a>, et n. quippe quæ particulas Dei prælio captas a gente tenebrarum, <a href="#page105">105</a>. (mala sc. natura) in se colligatas haberent, <a href="#page40">40</a>. quas quidem particulas 'Electorum sanctorum,' dente ac ventre liberari, <a href="#page41">41</a>. Christum porro credebant tanquam de massa lucidissimæ molis Dei porrectum ad nostram salutem, <a href="#page76">76</a>. neque vere in carne natum de Maria virgine, <a href="#page77">77</a>, <a href="#page72">72</a>. sed tantummodo in carnis phantasmate; in quo eum dicebant crucifixum, <a href="#page72">72</a>, et n. <a href="#page76">76</a>. Laudatos in Vet. Test. Patriarchas vituperabant, <a href="#page35">35</a>, <a href="#page36">36</a>, et n. Nov. Test. Scripturas falsatas esse dicebant, quum tamen ipsi incorrupta exemplaria nulla proferrent, <a href="#page77">77</a>, et n. In hanc hæresin prolapsus Aug. in ea per novennium volutatur, ab an. æt. xix usq. ad xxviii. <a href="#page45">45</a>, <a href="#page43">43</a>, <a href="#page31">31</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mare quid, <a href="#page260">260</a>. Mari comparatur genus humanum, vitio primi hominis profunde curiosum, procellose tumidum, et instabiliter fluidum, <a href="#page265">265</a>. Altera maris allegorica expositio, <a href="#page260">260</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Martyrum Memoriæ, Oratoria, <a href="#page71">71</a>, et n. <a href="#page83">83</a>. in iis non Martyribus, sed Deo Martyrum sacrificabant Christiani, vid. et <a href="#page83">83</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Materia informis non est omnino nihil, <a href="#page227">227</a>. sed medium quid inter formatum et nihil, <a href="#page228">228</a> sq. Conetur humana mens eam vel nosse ignorando, vel ignorare noscendo, <a href="#page227">227</a>. facta est ex nihilo, et ex hac omnia, <a href="#page228">228</a> sq.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mathematicorum divinationes, <a href="#page47">47</a>, <a href="#page48">48</a>, <a href="#page109">109</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Matrimonii in officio regendi, et suscipiendorum liberorum conjugale decus, <a href="#page99">99</a>. Tabulæ matrimoniales, <a href="#page159">159</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Medea volans, <a href="#page34">34</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mediator, oportebat ut haberet aliquid Deo simile, et aliquid simile hominibus. Christus verax mediator, diabolus mediator fallax, <a href="#page202">202</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Melodiæ utilitas in ecclesiastico cantu, <a href="#page193">193</a>. hac potius quam rebus allici peccatum est, <a href="#page192">192</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Memoriæ vis, <a href="#page173">173</a>, <a href="#page180">180</a>. Memoriam habent pecora et aves, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Memoriæ martyrum, <a href="#page83">83</a>, <a href="#page71">71</a>. Ad eas Dominici corporis communicatio celebrari solita, <a href="#page84">84</a>. Epulas illuc afferri vetat Ambrosius, <a href="#page83">83</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Memoria Cypriani martyris non procul a mari, <a href="#page71">71</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mensura temporis, <a href="#page223">223</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Merita vera hominum non sunt nisi Dei munera, <a href="#page166">166</a>, et n. <a href="#page249">249</a>, <a href="#page157">157</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Metus et appetitus facinorum causæ, <a href="#page23">23</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Minister Dei optimus quis, <a href="#page186">186</a>. Ministris Ecclesiæ subsidia corporis debentur, <a href="#page272">272</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Miracula facta in translatione corporum</p>
+<!-- Page 318 --><span class="pagenum"><a name="page318"></a>{318}</span>
+      <p>SS. Gervasii et Protasii, <a href="#page155">155</a>. Deus tentatur cum miracula flagitantur non ad salutem, sed ad experientiam, <a href="#page195">195</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Misericordia, <a href="#page28">28</a>, et n. qualis sit vera, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Misericordia Dei. Væ etiam laudabili vitæ, si Deus remota misericordia eam discutiat, <a href="#page166">166</a>. Magnæ sunt voces ad misericordiam Dei, tacitæ contritiones animi, <a href="#page111">111</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Modestia. Pulchrior est temperantia animi inscitiam suam confitentis quam scientia rerum, <a href="#page70">70</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Molestias vitæ tolerare jubet Deus, non amare, <a href="#page187">187</a>, <a href="#page28">28</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Monasterium Mediolani plenum bonis fratribus, extra urbis m&oelig;nia, sub Ambrosio nutritore, <a href="#page135">135</a>. Monasteriorum greges in Ægypto, <a href="#page134">134</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Monnica.</span></p>
+    </div>
+  </div>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Monnica Patricii conjux, mater Aug<sup>i</sup>. <a
+  href="#page167">167</a>. quem et carne ut in hanc lucem temporalem, et
+  corde ut in æternam lucem nasceretur, parturivit, <a
+  href="#page157">157</a>. educata fuit pudice ac sobrie, <a
+  href="#page159">159</a>. in domo fideli, bono membro Ecclesiæ Christianæ,
+  ib. Non tam suæ matris, quam decrepitæ cujusdam famulæ cura ad honestatem
+  instituebatur, ib. immo disciplina et regimine Christi, eam in Dei timore
+  jam tum erudientis, ib. Per Christum subdita parentibus, potius quam per
+  parentes subdita Christo fuit, ib. Amore vini paulatim capta, sanatur
+  insultatione ancillæ cum ea litigantis, <a href="#page158">158</a>, <a
+  href="#page83">83</a>.</p>
+
+  <p>Patricio (cui soli nupta fuit, <a href="#page167">167</a>.) in
+  matrimonium tradita, servivit ei veluti Domino, <a
+  href="#page159">159</a>, <a href="#page10">10</a>. satagens eum Deo
+  lucrari, <a href="#page159">159</a>. Ut sese gerebat in virum a fide ac
+  moribus ipsius longe alienum, ib. In socrum adversus se irritatam malarum
+  ancillarum susurris, ib. Erga matronas de maritis suis querelam moventes,
+  ib. Erga dissidentes et discordes inter se anima, <a
+  href="#page160">160</a>. Erga servos Dei, ib. Erga parentes, domumque
+  suam, ib.</p>
+
+  <p>Nutrivit filios, <a href="#page162">162</a>. toties eos parturiens,
+  quoties a Deo deviare cernebat, ib. Aug<sup>m</sup>. spiritu parturivit
+  majori sollicitudine, quam carne pepererat, <a href="#page73">73</a>, <a
+  href="#page10">10</a>. Hunc a primis annis in Catechumenorum gradu
+  constituit, <a href="#page9">9</a>, <a href="#page31">31</a>. Cumque
+  adhuc puer in repentino mortis periculo versaretur, curabat festinabunda
+  ut sacramentis salutaribus initiaretur et ablueretur, <a
+  href="#page10">10</a>. Eo tamen recreato, baptismum differendum duxit,
+  ib.</p>
+
+  <p>Aug<sup>o</sup>. an. æt. xvi agente, Deus jam inchoaverat in ea
+  templum suum et exordium sanctæ habitationis suæ, <a
+  href="#page20">20</a>. Ex quo in Christo regenerata fuit, vitam fide et
+  moribus præcipuam egit, <a href="#page166">166</a>. Aug<sup>m</sup>. ut a
+  fornicatione maximeque ab adulterio abhorreret cum ingenti sollicitudine
+  admonebat; uxorem tamen dare nolebat, quo consilio, <a
+  href="#page21">21</a>. Virum suum sub ipsius vitæ finem ad Christi fidem
+  adducit, <a href="#page160">160</a>. Quo viduata sumtus nihilominus
+  (Romaniani ope, <a href="#page100">100</a>, n.) procurat Aug<sup>o</sup>.
+  tunc apud Carthaginem Rhetoricæ studenti, <a href="#page30">30</a>. Hunc
+  interea in Manichæorum hæresin prolapsum luget, horis omnibus orationum
+  suarum de eo ad Deum indesinenter plangit, <a href="#page43">43</a>.
+  ejusque convictum aversatur, <a href="#page42">42</a>. De futura ejus
+  resipiscentia admonita per somnium, (ib.) perque responsum episcopi (<a
+  href="#page43">43</a>.) cujusdam, fieri non posse asserentis, "<i>ut
+  filius istarum lachrymarum pereat</i>," (<a href="#page44">44</a>.) mensa
+  domoque rursus excipit, <a href="#page42">42</a>.</p>
+
+  <p>Frequentabat eleemosynas, vidua casta et sobria, <a
+  href="#page73">73</a>, <a href="#page83">83</a>. Obsequens et serviens
+  sanctis, nullum diem prætermittebat oblationem ad altare Dei, ib. Bis in
+  die, mane et vespere ad Ecclesiam venire solita, ut oraret vel verbum Dei
+  audiret, ib.</p>
+
+  <p>Aug<sup>m</sup>. Romam ipsa invita et falsa navigantem lachrymis
+  prosequitur, <a href="#page72">72</a>. pro eo Deum rursus deprecatur, ib.
+  Paulo post conscensa nave, per marina discrimina nautas consolatur, de
+  felici perventione divinitus certior facta, <a href="#page82">82</a>.
+  Mediolanum veniens Aug<sup>m</sup>. audito Ambrosio jam abalienatum a
+  Manichæis reperit, ib. De ejus futuro matrimonio revelationem a Deo
+  expetit, sed frustra, <a href="#page100">100</a>. Ambrosium diligit ut
+  Angelum Dei, <a href="#page83">83</a>. Ille in ejus laudem, viso
+  Aug<sup>o</sup>. sæpe erumpebat, gratulans ipsi quod talem matrem
+  haberet, <a href="#page84">84</a>. Apud Mediolanum vetanti Ambrosio,
+  epulas ad Memorias Martyrum adferri, morem gerit libentissime, ib.
+  Excubante Mediolanensi plebe in Ecclesia, vigiliarum primas tenet, <a
+  href="#page155">155</a>. orationibus vivit, ib.</p>
+
+  <p>Gaudium ejus de Aug<sup>i</sup>. conversione, <a
+  href="#page144">144</a>. Secedit cum illo in agrum Cassiciacum, <a
+  href="#page150">150</a>. Aug<sup>m</sup>. suscepto baptismate remeantem
+  in Africam comitatur, <a href="#page157">157</a>. quocum apud Ostia
+  Tiberina paullo ante obitum suum colloquitur de vita æterna, <a
+  href="#page161">161</a>. Rapiuntur ambo in æternæ sapientiæ
+  contemplationem, ib. Nulla jam re se delectari in hac vita profitetur, <a
+  href="#page162">162</a>. Unum fuisse propter quod hic aliquantum immorari
+  cupiebat, ut Aug<sup>m</sup>. Christianum Catholicum videret ante obitum,
+  ib. Post dies cir. v. decumbit febribus, ib. de sepultura <!-- Page 319
+  --><span class="pagenum"><a name="page319"></a>{319}</span>corporis sui
+  extra patriam, tandem nihil curat; sed tantum ut ejus ad Domini altare
+  meminerint filii, ubi ubi fuerint, <a href="#page163">163</a>, <a
+  href="#page167">167</a>. Alia ejus insignis sententia, <a
+  href="#page163">163</a>. die ix ægritudinis, an. lvi æt. suæ, xxxiii æt.
+  Aug<sup>i</sup>. migrat ex hac vita, ib. Ejus funus, <a
+  href="#page164">164</a> sq. Sacrificium pretii nostri pro ea offertur,
+  jam juxta sepulchrum posito cadavere, priusquam deponatur, ut illic fieri
+  solebat, <a href="#page165">165</a>. Ejus elogium, <a
+  href="#page159">159</a> sqq. <a href="#page164">164</a> sq.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <div class="noflo">
+    <div class="stanza">
+      <p>Moris humani flumen vix superandum, <a href="#page13">13</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mores hominum. Quæ contra mores hominum sunt flagitia pro morum diversitate vitanda sunt, <a href="#page37">37</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mors sibi ipse est qui male vivit, <a href="#page230">230</a>. Moritur qui Deum non videt, <a href="#page3">3</a>. Mortalitas testimonium peccati, <a href="#page1">1</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mortui, <i>vide</i> Defuncti.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mulier quæ perdiderat drachmam, <a href="#page129">129</a>, <a href="#page181">181</a>. Ænigma Salomonis de muliere sedente super cellam in foribus, <a href="#page34">34</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Mutantur c&oelig;lum et terræ. C&oelig;lum et terra clamant quod facta sint quia mutantur, <a href="#page208">208</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">N.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Navigius Aug<sup>i</sup>. frater morti Monnicæ et ejus funeri interfuit, <a href="#page162">162</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Nebridius</span> patria Carthagini vicina, <a href="#page96">96</a>. Aug<sup>o</sup>. carissimus, adolescens valde bonus et valde castus, <a href="#page48">48</a>. mirabilis animæ, <a href="#page109">109</a>. mitissimus, <a href="#page133">133</a>. Aug<sup>m</sup>. ab astrologis consulendis revocare nititur, <a href="#page48">48</a>, <a href="#page109">109</a>. Argumentum ipsius clarum contra Manichæos, <a href="#page105">105</a>. Mediolanum venit non ob aliud nisi ut cum Aug. in sapientiæ studio vivat, <a href="#page96">96</a>. Beatæ vitæ inquisitor ardens, ib. Sub Verecundo Mediolanensi grammatico docet, <a href="#page133">133</a>. Errans aliquando circa Incarnationis mysterium, postea fit Catholicus, <a href="#page148">148</a>. Deo servit in perfecta castitate apud suos in Africa, ib. Tota domus ejus per eum fit Christiana, ib. Moritur haud multo post Aug<sup>i</sup>. baptismum, ib. vivit in sinu Abrahæ, ib. Epistolæ ad Nebridium, <a href="#page150">150</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Necessitas consuetudine inducta, <a href="#page132">132</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Nobilium conversio majoris lætitiæ caussa est Ecclesiæ, <a href="#page131">131</a>. Nobilitatis nomine superbos plus tenet diabolus, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Nomen dare ad Baptismum, <a href="#page154">154</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Nubes prædicatores, c&oelig;lum Scriptura, <a href="#page260">260</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Nugæ majorum vocantur negotia, <a href="#page8">8</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">O.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Obedire regibus generale pactum est societatis humanæ, <a href="#page37">37</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Oblatio altaris, <a href="#page73">73</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Oblivionis memoria est, <a href="#page179">179</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Oculi sensuum principes, <a href="#page195">195</a>. Oculorum voluptas, <a href="#page193">193</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Odium in proximum cor gravius vastat, <a href="#page15">15</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Opera Dei compendio narrantur, <a href="#page277">277</a>. Opera nostra bona ideo bona sunt quia Deus ea nobis donat, <a href="#page166">166</a>, et n. <a href="#page157">157</a>, <a href="#page249">249</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Oratio pro mortuis ad altare, <a href="#page163">163</a>, <a href="#page165">165</a>, <a href="#page167">167</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Oratoria i. q. Memoriæ, <a href="#page71">71</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ordinare aliud, aliud creare, <a href="#page9">9</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Orestes et Pylades, <a href="#page51">51</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Otium malum, <a href="#page20">20</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ovidius in Trist. innuitur, <a href="#page61">61</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">P.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><i>Paracletus</i>, <a href="#page31">31</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Pars turpis est, quæ suo universo non congruit, <a href="#page37">37</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><i>Patres S.</i> Vet. Testam. a Manichæorum cavillationibus vindicat Aug. <a href="#page35">35</a>, <a href="#page36">36</a>, <a href="#page37">37</a>, <a href="#page39">39</a>, et nn.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Patricius Aug. pater, tenuis municeps Thagastensis, <a href="#page20">20</a>. Animosior quam opulentior, ultra vires rei familiaris filio impendebat, quidquid etiam longe peregrinanti studiorum caussa opus erat, <a href="#page20">20</a>. Quamvis ira fervidus, nunquam cecidit Monnicam uxorem, <a href="#page159">159</a>. Fit Catechumenus Aug<sup>o</sup>, an. fere xvi agente, <a href="#page20">20</a>. annoq. post, (<a href="#page30">30</a>.) moritur fidelis, <a href="#page160">160</a>. Ejus mores, <a href="#page159">159</a>. Pro eo orari ad altare vult Augustinus, <a href="#page167">167</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Paulus</span> Apostolus unde dictus Paulus, <a href="#page131">131</a>, et n. Miles castrorum c&oelig;lestium, <a href="#page190">190</a>. Ejus lingua volatilis, loquens mysteria, <a href="#page273">273</a>. Illum præ ceteris legit Aug. <a href="#page122">122</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Paulus proconsul, per baptismum fit Regis Magni provincialis, <a href="#page131">131</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccata ante baptismum vulgo parvi pendebant, <a href="#page10">10</a>. post baptismum delictorum reatus major et periculosior, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccatum nihil est, <a href="#page25">25</a>. Admittituendum immoderata in hæc infima inclinatione, summa bona deseruntur, <a href="#page22">22</a>, <a href="#page230">230</a>, et n. Dum non in Deo, sed in seipso et aliis creaturis voluptates, sublimitates, veritates homo quærit, <a href="#page17">17</a>. Peccatum omne, perversa Dei imitatio, <a href="#page23">23</a>, <a href="#page24">24</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccati caussa Deus non est, <a href="#page205">205</a>. peccatorum ordinator, tantum non creator, <a href="#page9">9</a>, et n. Peccatum non committitur sine caussa, <a href="#page22">22</a>. Peccandi quædam est necessitas, <a href="#page132">132</a>. Quomodo in eam descendatur, ib.</p>
+<!-- Page 320 --><span class="pagenum"><a name="page320"></a>{320}</span>
+      <p>Peccatum dæmoni est sacrificium, <a href="#page15">15</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccati p&oelig;næ: Obcæcatio, ib. Inquietudo animi, <a href="#page63">63</a>. P&oelig;na sua sibi est omnis inordinatus animus, <a href="#page11">11</a>, <a href="#page241">241</a>, n. Peccator Deum fugere non potest: sed invenit ubique Dei legem in p&oelig;na sua, <a href="#page53">53</a>.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Animæ peccatrices Dei imperii ordinem non perturbant, <a
+  href="#page118">118</a>, <a href="#page63">63</a>, et n. Peccatum Deo non
+  nocet, <a href="#page230">230</a>, <a href="#page63">63</a>. nec nocere
+  potest, <a href="#page63">63</a>, <a href="#page38">38</a>.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <div class="noflo">
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccatorum apud Deum confessio, spem excitat, <a href="#page171">171</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccati lex est violentia consuetudinis, <a href="#page133">133</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccatorum duæ origines, <a href="#page3">3</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Peccata alia contra naturam, alia contra mores, alia contra præcepta, <a href="#page37">37</a>, et n. Peccata proficientium, <a href="#page38">38</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><i>Pelliceæ tunicæ</i> mortalitatem significant, <a href="#page120">120</a>, et n. <a href="#page259">259</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Penulati magistri, <a href="#page13">13</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Perturbationes animi quatuor sunt, cupiditas, lætitia, metus et tristitia, <a href="#page178">178</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Petiliani malitia in Augustinum, <a href="#page44">44</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Phantasmata. Luctæ animæ cum phantasmatibus præclara descriptio, <a href="#page32">32</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Philosophiæ laus et defensio, in Hortensio Ciceronis, <a href="#page30">30</a>. Quomodo ad philosophiam accensus fuit Augustinus, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Philosophi præ superbia Creatorem per creaturas non invenerunt, <a href="#page66">66</a>, <a href="#page65">65</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Photinus, ejus falsitas, <a href="#page121">121</a>, et n. <a href="#page72">72</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Picturæ lascivæ, <a href="#page14">14</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Piis idem probatur, quod Deo placet, <a href="#page276">276</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>'Piscis de profundo levatus' manducatur in mensa parata in conspectu credentium, <a href="#page266">266</a>, et n. <a href="#page269">269</a>. Quid per 'pisces et cetos' significatur, <a href="#page274">274</a>, <a href="#page65">65</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Plani Mathematici, pietatis expertes, <a href="#page47">47</a>. et veritatis, <a href="#page48">48</a>, <a href="#page108">108</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Platonicorum in libris quædam Aug. legit consentanea doctrinæ Christianæ de divinitate Verbi æterni, nihil tamen de Incarnati humilitate, <a href="#page112">112</a>, <a href="#page113">113</a>. In iis etiam non invenit quod in sacris litteris reperit, nempe viam salutis, et doctrinam humilitatis, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Poeseos vanitates noxiæ, <a href="#page13">13</a>, <a href="#page14">14</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Pontitianus Afer, in palatio militans, Christianus et valde pius, <a href="#page134">134</a>. Narrat Aug<sup>o</sup>. Antonii Monachi vitam, <a href="#page135">135</a>, <a href="#page143">143</a>. et duorum Agentium in rebus conversionem, <a href="#page135">135</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Prædicatores Evangelii nubes dicuntur, <a href="#page260">260</a>. Ipsis debentur necessaria, et quomodo, <a href="#page272">272</a>. Quomodo possunt gaudere de datis sibi beneficiis, ib. Transeunt ex hac vita in aliam vitam, scriptura vero sancta permanet, <a href="#page260">260</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Præsidatus, i. e. Præsidis munus, <a href="#page98">98</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Prætorianum pretium, <a href="#page96">96</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>"Preces pro mortuis" dogmati Eccl. Rom. de Purgatorio adversari quinam ostenderint, <a href="#page165">165</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Principium. Quomodo intelligatur illud Geneseos, "<i>in principio Deus creavit, &amp;c.</i>" <a href="#page210">210</a> sqq.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Prius aliquid dicitur æternitate, tempore, electione, origine, <a href="#page246">246</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Psalmorum cantus toto Christiano orbe celebris, <a href="#page150">150</a>, <a href="#page156">156</a>. Quando inductus Mediolani, <a href="#page155">155</a>. Cantantur Psalmi in funere defunctorum, <a href="#page164">164</a>. in Ecclesia, <a href="#page192">192</a>. De hocce cantu quid Athanasius senserit, <a href="#page192">192</a>. quid Augustinus, <a href="#page193">193</a>. Psalmi litteræ de melle c&oelig;li melleæ, <a href="#page153">153</a>. Explicatio Psalmi iv '<i>Cum invocarem</i>,' <a href="#page150">150</a>-<a href="#page152">152</a>. Psalmorum vis et utilitas, <a href="#page155">155</a>, <a href="#page150">150</a>, <a href="#page164">164</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Psalterium decem chordarum, decalogus, <a href="#page37">37</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Puellæ instituendæ modus, <a href="#page157">157</a> sq.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Pueri in rebus non vanis instituendi, <a href="#page13">13</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Pueritiæ vitia ad succedentes ætates transeunt, <a href="#page6">6</a>, <a href="#page16">16</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Pulchritudo quid, et in quo consistat, <a href="#page56">56</a>. Pulchritudines exteriores a Dei pulchritudine veniunt, <a href="#page194">194</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Pulchrum definitur, <a href="#page58">58</a>. <i>De Pulchro et Apto</i> duo aut tres libros scribit Aug. <a href="#page57">57</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Pylades et Orestes, <a href="#page51">51</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">Q.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Quærere. Veritatem qui non pie quærunt, non inveniunt, <a href="#page66">66</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Quæstionum tria genera, an sit, quid sit, quale sit, <a href="#page175">175</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Quies frustra quæritur in creaturis fugacibus, <a href="#page53">53</a>, <a href="#page54">54</a>, <a href="#page55">55</a>. In Deo solo habetur, <a href="#page1">1</a>, <a href="#page24">24</a>. Ibi est locus quietis imperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat, <a href="#page54">54</a>. Fecit nos Deus ad se, et inquietum est cor nostrum, donec in Deo requiescat, <a href="#page1">1</a>. Ostendit Deus quam magnam creaturam rationalem fecerit, cui nullo modo sufficit ad beatam requiem quidquid ipso minus est, <a href="#page253">253</a>. Ignavia quasi quietem appetit, quæ vero quies certa præter Dominum? <a href="#page24">24</a>. Quies est apud Deum valde, et vita imperturbabilis, <a href="#page26">26</a>. <i>Vid.</i> Requies.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">R.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Rapere. Quomodo rapiat hominem Deus, <a href="#page186">186</a>, <a href="#page118">118</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Regeneratio per Baptismum, <a href="#page128">128</a>, <a href="#page166">166</a>, <a href="#page148">148</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Reliquiarium Evæ, <a href="#page72">72</a>.</p>
+<!-- Page 321 --><span class="pagenum"><a name="page321"></a>{321}</span>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Reminiscentia quid, <a href="#page181">181</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Requies animæ solus est Deus, <a href="#page102">102</a>. Quomodo Deus requiescet in nobis sabbato æternæ vitæ, <a href="#page279">279</a>. In iis requiescere dicitur Spiritus Sanctus, quos in se requiescere facit, <a href="#page251">251</a>. <i>Vid.</i> Quies.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Restituere pretium quo Christus nos emit, nemo valet, ut nos ei auferat, <a href="#page167">167</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Rex nova præcepta imponere potest subditis, <a href="#page37">37</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Rhetorica dicitur victoriosa loquacitas, <a href="#page46">46</a>. illam docet Aug. <a href="#page46">46</a>. Thagaste, <a href="#page46">46</a>, <a href="#page52">52</a>, <a href="#page49">49</a>. Carthagine, <a href="#page52">52</a>. Romæ, <a href="#page70">70</a>, <a href="#page78">78</a>. Mediolani, <a href="#page79">79</a>. illius professionem deserit, <a href="#page149">149</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Romana nobilitas idololatriæ dedita, <a href="#page127">127</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Romani scholastici magistros fraudare soliti, <a href="#page78">78</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Romanianus Thagastensis. Alypii cognatus, Aug. ab ineunte ætate familiarissimus, <a href="#page100">100</a>, n. cui ad peregrina studia pergenti sumtum suppeditavit, ib. res ejus ampla, ib. Mediolanum ad Comitatum Imperatoris ob negotia venire compulsus est, docente ibi Augustino, ib. Vitæ communi agendæ multus instat, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Romæ Manichæi plures secreto habitabant, <a href="#page76">76</a>. verbis conceptis, retentisque memoriter, reddi solebat fidei confessio, ab iis qui accessuri erant ad gratiam Baptismi, <a href="#page128">128</a>, <a href="#page9">9</a>. offerri solebat pro mortuis sacrificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, <a href="#page165">165</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">S.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sacerdos Christus et sacrificium, victor et victima, <a href="#page203">203</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sacramenta. Cur iis egeamus, <a href="#page265">265</a>. Sacramenta Christi per totum orbem pervaserunt opera servorum Dei, <a href="#page264">264</a>. Deus in eorum ministris operatur, <a href="#page266">266</a>. Sacramenta initiorum, <a href="#page274">274</a>, <a href="#page10">10</a>, <a href="#page9">9</a>, n. Homo spiritalis judicat desollemnitate Sacramentorum quibus initiamur et Eucharistiæ, <a href="#page269">269</a>. Sacramenta Novi Test. dant salutem, sacramenta Vet. Test. promiserunt Salvatorem, <a href="#page263">263</a>, n. Vox "Sacramentum" per se positum, fere valet mysterium, <a href="#page89">89</a>, <a href="#page120">120</a>, <a href="#page128">128</a>, <a href="#page142">142</a>, <a href="#page150">150</a>, <a href="#page196">196</a>, <a href="#page201">201</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sacramentum salis, <a href="#page9">9</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sacramentum corporis Christi. Piscis de profundo levatus manducatur in mensa parata in conspectu credentium, <a href="#page266">266</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sacrificium pretii nostri, pro mortuis offerri solitum posito juxta sepulchrum cadavere, <a href="#page165">165</a>. Sacrificium cogitationis et linguæ, <a href="#page206">206</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sæculo non oportet conformari, sed imitari imitatores Christi, <a href="#page267">267</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sal in ecclesiis Occidentalibus Catechumenis gustandum, qua mente, datum, <a href="#page91">91</a>, n. Sale est conditus, Aug. ab utero matris suæ, <a href="#page9">9</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sallustius de Bell. Cat. <a href="#page23">23</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Salutis via in Christo et Scripturis sanctis, <a href="#page119">119</a> sq.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sancti antiqui in Christum passurum crediderunt, <a href="#page202">202</a>. Vivunt in sinu Abrahæ nostri memores, <a href="#page149">149</a>. Eorum corda sunt thuribula Dei, <a href="#page170">170</a>. Sanctorum Memoriæ, <a href="#page83">83</a>, <a href="#page71">71</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>'Sancti' Manichæorum, <a href="#page45">45</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sapientia est 'luminare majus firmamenti,' <a href="#page262">262</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Scholasticorum apud Carthaginem licentia, <a href="#page71">71</a>. Romani erant modestiores, <a href="#page78">78</a>. qui magistrum tamen sæpe fraudabant, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Scientia est 'luminare minus,' sapientia 'luminare majus,' <a href="#page262">262</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Scientia nostra scientiæ Dei comparata ignorantia est, <a href="#page208">208</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Scire&mdash;Deum qui scit, etiamsi alia nesciat, beatus, <a href="#page66">66</a>. <i>Vid.</i> Cognitio.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Scriptura Sacra est venerabilis stilus Spiritus Dei, <a href="#page122">122</a>. In ea Deus ipse loquitur, <a href="#page248">248</a>. Ejus divina auctoritas, <a href="#page236">236</a>, <a href="#page89">89</a>, <a href="#page265">265</a>. mira profunditas, <a href="#page232">232</a>, <a href="#page31">31</a>. et simplicitas, <a href="#page89">89</a>, <a href="#page31">31</a>. quæ magistra est humilitatis, ib. Aug<sup>i</sup>. sunt castæ deliciæ, <a href="#page206">206</a>. omnibus sæculi deliciis suaviores, <a href="#page207">207</a>. Scripturæ summa est veritas, magnaque præ litteris profanis excellentia, <a href="#page243">243</a>.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+<blockquote class="b1n">
+
+  <p>Variæ ejus interpretationes simul possunt esse veræ, <a
+  href="#page247">247</a>, <a href="#page248">248</a>, <a
+  href="#page237">237</a>. nec obest aliter quam alii senserint, sentire,
+  modo vera sint quæ existimamus, ib. <a href="#page244">244</a>.
+  Dissensionum duo genera in Scripturis interpretandis, <a
+  href="#page241">241</a>, n. quis sensus habendus sit excellentior, <a
+  href="#page248">248</a>. regulæ in ejus interpretatione adhibendæ, <a
+  href="#page248">248</a>, n.</p>
+
+  <p>De ea nemo judicare debet, <a href="#page269">269</a>. Laus ejus et
+  dignitas, <a href="#page89">89</a>, <a href="#page31">31</a>. Scrutanda
+  est cum honore famulorum Dei qui eam dispensarunt, <a
+  href="#page247">247</a>. In Ecclesiis legebatur, <a
+  href="#page73">73</a>.</p>
+
+</blockquote>
+
+  <div class="noflo">
+    <div class="stanza">
+      <p>Securus nemo esse debet in hac vita, quæ tota tentatio est, <a href="#page192">192</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Sensus externi dicuntur fores carnis, <a href="#page172">172</a>. januæ, <a href="#page176">176</a>. sunt nuntii per quos homo interior cognoscit, <a href="#page172">172</a>, <a href="#page119">119</a>. Sensuum delectatio, æternæ vitæ jucunditati comparata, ne commemoratione quidem digna est, <a href="#page161">161</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Serpentes boni, i. e. non perniciosi ad nocendum, sed astuti ad cavendum, <a href="#page267">267</a>.</p>
+<!-- Page 322 --><span class="pagenum"><a name="page322"></a>{322}</span>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Severus, Ianius Mediolanensis, cui cum cæcitas incidisset, tacto feretro Protasii et Gervasii martyrum, sudarioque inde oculis admoto, visum recepit, <a href="#page156">156</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Simplicianus, Mediolanensis ecclesiæ presbyter, <a href="#page125">125</a>. tandem episcopus, <a href="#page126">126</a>, n. ubi pl. de eo. Pater spiritalis Ambrosii, <a href="#page126">126</a>. Consulitur ab Augustino, ib. Victorinum, ut publice profiteatur fidem, instigat, <a href="#page128">128</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Societas justa est, quæ Deo servit, <a href="#page39">39</a>. Sodales mali malum grassans, <a href="#page25">25</a>, <a href="#page26">26</a>, <a href="#page21">21</a>. Societatis humanæ generale pactum est obedire regibus suis, <a href="#page37">37</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Solitudo p&oelig;nitentiæ aptissima, <a href="#page203">203</a>, <a href="#page142">142</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Soni discrimen a cantu, <a href="#page246">246</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Spectaculorum vanitas, <a href="#page27">27</a>, <a href="#page91">91</a>, <a href="#page9">9</a>. magno in honore, sub Aug<sup>i</sup>. tempora, <a href="#page9">9</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><span class="sc">Spiritus Sanctus</span> dicitur Dei Donum, Munus, Ignis, Amor, Caritas, Pax, Gratia, Requies nostra, Locus noster, <a href="#page254">254</a>. Dicitur ea facere in nobis quæ per eum facimus, <a href="#page276">276</a>. Solus superferri super aquas, quare, <a href="#page254">254</a>. Spiritus Sancti dona sideribus comparantur, <a href="#page263">263</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Spiritus beati, domus Dei, <a href="#page231">231</a>. C&oelig;lum c&oelig;li dicuntur, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Stellæ solatia noctis sunt, <a href="#page277">277</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Superbia, quomodo ab illa tentemur, <a href="#page197">197</a>. Superbia receditur a Deo, <a href="#page64">64</a>, <a href="#page65">65</a>, <a href="#page112">112</a>, et n. <a href="#page118">118</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Superbus suam amat sententiam defendere, non quia vera est, sed quia sua est, <a href="#page242">242</a>. Ejus casus unde, ib. a superbis Deus non invenitur, quamvis peritis, <a href="#page65">65</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Superiores seu Prælati, quomodo gerere se debent, dum amantur, timentur, laudantur, ne in superbiæ vitium cadant, <a href="#page197">197</a>. Timeri velle ab hominibus non propter Deum, f&oelig;da jactantia est, <a href="#page197">197</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Surditas cordis ex tumultu vanitatis, <a href="#page54">54</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Symbolum Apostolicum Catechumenis memoria tenendum tradebatur, <a href="#page128">128</a>, n. ab iis publice coram fidelibus recitabatur, ib. Romæ vero de loco eminentiore, ib. literis id mandare prohibitum, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Symmachus Præfectus Romæ, <a href="#page79">79</a>. Aug<sup>m</sup>. Mediolanum mittit profitendæ rhetorices gratia, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Synaxes in Africa ad memorias Martyrum, <a href="#page83">83</a>. Quare vetat illas fieri Ambrosius, ib. vid. <a href="#page84">84</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">T.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Temperantia animi suam inscitiam confitentis pulchrior est quam scientia rerum, <a href="#page70">70</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Temporalium amor, nonnisi suavitate æternorum expugnatur, <a href="#page13">13</a>, n. <a href="#page145">145</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Tempus quid sit, difficilis quæstio, <a href="#page213">213</a>. implicatissimum ænigma, <a href="#page218">218</a>. Solis, lunæ, et siderum motus non sunt tempora, <a href="#page219">219</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Tempus non est corporis motus, <a href="#page220">220</a>. Sed quo metimur motum corporum, <a href="#page220">220</a>. Est distentio, ib. <a href="#page221">221</a>. sed cujus rei? num animi, ib. Temporis mensura, <a href="#page223">223</a>. Quomodo tempus liceat metiri, <a href="#page218">218</a>. Tempus præteritum, præsens, et futurum, <a href="#page217">217</a>. Tria proprie non sunt, ib. Differentiæ temporis quomodo nominandæ, ib. Præteritum tempus, et futurum quomodo sit longum aut breve, <a href="#page223">223</a>. Nullum tempus sine creatura, <a href="#page212">212</a>, <a href="#page225">225</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Tenebræ quid, <a href="#page227">227</a>. 'Tenebræ super abyssum,' ib. <a href="#page237">237</a>. Tenebrarum antra quinque, <a href="#page34">34</a>. Tenebrarum gens ap. Manichæos, <a href="#page74">74</a>, n. <a href="#page105">105</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Tentationum tria genera, <a href="#page188">188</a>, n. <a href="#page198">198</a>, <a href="#page201">201</a>. quomodo adversus ea pugnaverit Aug. sc. voluptatem, (<a href="#page187">187</a>-<a href="#page194">194</a>.) curiositatem, (<a href="#page194">194</a>-<a href="#page197">197</a>.) superbiam, (<a href="#page197">197</a>-<a href="#page201">201</a>.) Quibus tentationibus resistere valemus, quibusve non valemus, nescimus, <a href="#page171">171</a>. maxime, donec tentemur, <a href="#page192">192</a>, et n. <a href="#page198">198</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Terentius poeta. In ejus Eun. iii. <a href="#page5">5</a>. invehitur Aug. <a href="#page14">14</a>. Cit. et <a href="#page185">185</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Thagastense municipium Aug. patria, <a href="#page20">20</a>. ubi is docere c&oelig;pit, <a href="#page49">49</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Tobias cæcus filio suo caritatis pede præibat, <a href="#page193">193</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Treveri, <a href="#page135">135</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Trinitatis mysterium in Genesi insinuatur, <a href="#page252">252</a>, <a href="#page268">268</a>. Symbola Trinitatis in homine, <a href="#page255">255</a>, et n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p><i>Tunicæ pelliceæ</i> mortalitatem significant, <a href="#page120">120</a>, et n. <a href="#page259">259</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p class="i30">V.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Vela grammaticarum scholarum liminibus appensa quid significent, <a href="#page12">12</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ventos pascere, id est dæmones, est, ferrando eis esse voluptati et derisui, <a href="#page47">47</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Verbum Deus apud Deum, sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia, <a href="#page210">210</a>. Ipsum est principium et magister quo intus docemur omnem veritatem, ib. Verbum Dei in se permanet sine vetustate et innovat omnia, <a href="#page161">161</a>. fons est vitæ æternæ, <a href="#page267">267</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Verecundus Mediolanensis civis et grammaticus, Aug<sup>o</sup>. ejusque sociis familiarissimus, <a href="#page133">133</a>. Nebridium adjutorem in docendi officio flagitat, ib. Aug<sup>o</sup>. de sæculo fugienti cum sociis concedit rus</p>
+<!-- Page 323 --><span class="pagenum"><a name="page323"></a>{323}</span>
+      <p>suum Cassiciacum, <a href="#page148">148</a>. Fit Christianus in extrema ægritudine, ib. Moritur agente Romæ Aug<sup>o</sup>. ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Veritas. Mentes nostræ non de veritate, sed secundum ipsam de cæteris judicant, <a href="#page118">118</a>. Veritas quæ æterna est et omnibus præminet, ipse Deus est, <a href="#page243">243</a>. Æterna veritas grandium cibus, qui non mutatur in eum a quo sumitur, sed e contra, <a href="#page115">115</a>. Beata vita nihil est aliud quam gaudium de veritate, <a href="#page184">184</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Veritas communis est omnium, <a href="#page242">242</a>. Qui vult habere veritatem privatam, timeat ne ea privetur, ib. Cur 'veritas odium parit,' <a href="#page185">185</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Veritatem homines amant lucentem, oderunt redarguentem, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Verum quando dicitur, inspirante Deo dicitur, <a href="#page272">272</a>. Deus solus est doctor veri, <a href="#page168">168</a>, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Victorinus rhetor urbis Romæ, Latine vertit libros quosdam Platonicorum, <a href="#page127">127</a>. Statuam in Romano foro meruit, ib. Legit S. Scripturam et libros Christianorum, <a href="#page128">128</a>. ac publice, a Simpliciano instigatus, profitetur fidem, <a href="#page129">129</a>. Scholam deserit ob legem Juliani, qua vetitum est Christianis docere litteras et oratoriam, <a href="#page131">131</a>. judicium Hieronymi et Gennadii de ejus scriptis, <a href="#page127">127</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Videre. Aliter Deus, aliter homo videt creata, <a href="#page279">279</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Vindemiales feriæ, <a href="#page146">146</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Vindicianus senex medicus, <a href="#page48">48</a>, <a href="#page109">109</a>. proconsul coronam agonisticam Aug<sup>o</sup>. imposuerat, ib. quem ab Astrologorum næniis frustra revocare satagit, ib.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Vindictæ aviditas unde oriatur, <a href="#page22">22</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Virgilius poeta, <a href="#page11">11</a>, <a href="#page12">12</a>, <a href="#page14">14</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Visiones et responsa Monnicæ data, <a href="#page42">42</a>, <a href="#page43">43</a>, <a href="#page73">73</a>, <a href="#page82">82</a>, <a href="#page100">100</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Vitæ hujus miseria, <a href="#page186">186</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Ungulæ et Equulei, <a href="#page8">8</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Unus. Nihil est esse, quam unum esse, <a href="#page17">17</a>, n. Unitas Dei omnium modus, <a href="#page7">7</a>, <a href="#page250">250</a>. Unitatem in quantum quinque adipiscitur intantum est, <a href="#page17">17</a>, n. Universum ex partibus pulchris constans, pulchrius longe est quam ipsæ partes, <a href="#page274">274</a>. idque vi unitatis, <a href="#page274">274</a>, n.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Voluntates duæ contrariæ nonnumquam in homine, <a href="#page132">132</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Voluntas vetus carnalis et nova spiritalis in Aug<sup>o</sup>. ib. Voluntas fortis et integra, voluntas semi-saucia, voluntas parte assurgens, et cum alia parte cadente luctans, <a href="#page138">138</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Voluptas carnis. Ab ea continentiam Deus jubet et dat, <a href="#page187">187</a>. Aug<sup>i</sup>. pugna ne voluptatibus sensuum capiatur, ib. et sqq.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Uti. Non prodest bona res non utenti bene, <a href="#page61">61</a>.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>Uxor prudens et Christiana describitur, <a href="#page159">159</a> sqq. Uxor viro propter Deum serviens, Deo servit, <a href="#page10">10</a>.</p>
+    </div>
+  </div>
+
+<p class="cenhead">FINIS.</p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="short" />
+
+<p class="cenhead"><span class="scac">EXCUDEBAT W. BAXTER, OXONII.</span></p>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<p><!-- Page 324 --><span class="pagenum"><a name="page324"></a>{324}</span></p>
+
+<h3>ERRATA.</h3>
+
+  <div class="poem">
+    <div class="stanza">
+      <p>P. 6. <i>pro</i> Job 25, 4. <i>leg.</i> 14, 4. e vers. vet.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>30. <i>pro</i>  librum quendam Ciceronis <i>leg.</i> quendam <i>cujusdam</i> Cic.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>106. lin. 9. <i>pro</i> aut <i>leg.</i> ac</p>
+      <p class="i4">§. 5. antep. <i>pro</i> infernum illum <i>leg.</i> illum infernum</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>109. antep. <i>pro</i> adnuntiatum <i>leg.</i> nuntiatum</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>135. not. l. 1. <i>pro</i> igna <i>leg.</i> signa</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>146. <i>pro</i> Ps. 119. <i>leg.</i> Ps. 129.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>156. not. f. l. 2. <i>pro</i> sanctus <i>leg.</i> sanatus</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>178. §. 22. 4 ab inf. <i>pro</i> e sensibus <i>leg.</i> a sensibus</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>204. not. col. 1. l. 7. ab inf. <i>pro</i> damnari <i>leg.</i> damnavi</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>217. <i>pro</i> Ps. 128. <i>leg.</i> Ps. 138.</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>231. §. 14. l. 2. <i>pro</i> infirmarum <i>leg.</i> infimarum</p>
+    </div>
+
+    <div class="stanza">
+      <p>234. lin. 8. <i>pro</i> sine initio facta <i>leg.</i> sine initio; facta</p>
+      <p class="i4">§. 21. l. 2. <i>pro</i> illum <i>leg.</i> illam</p>
+    </div>
+  </div>
+
+  <p><br style="clear:both" /></p>
+<hr class="full" />
+
+<h3>NOTES</h3>
+
+<div class="note">
+  <p><a name="Nt1" href="#NtA1">[1]</a> De Hæresibus c. Comm. L. Danæi,
+  8vo. Oxon. 1631, et cum Vincentii Lirinensis Commonitorio, Cantabr. 1687,
+  12mo.</p>
+
+  <p><a name="Nt2" href="#NtA2">[2]</a> Vid. inf. p. <a
+  href="#page183">183</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt3" href="#NtA3">[3]</a> Indicem rerum itidem ex Indice
+  Benedictino excerpsit Clericus junior optimæque spei J. A. Ashworth, A.B.
+  Ædis Christi Capellanus, ita tamen ut sanum ubique judicium exercuerit,
+  pauca quædam, minus recte posita, correxerit, alia etiam de suo
+  addiderit.</p>
+
+  <p><a name="Nt4" href="#NtA4">[4]</a> Gen. 1, 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt5" href="#NtA5">[5]</a> Scripti anno circiter 400.</p>
+
+  <p><a name="Nt6" href="#NtA6">[6]</a> Tam magnum quippe bonum est natura
+  rationalis ut nullum sit bonum quo beata sit nisi Deus. Aug. de Nat.
+  boni, c. 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt7" href="#NtA7">[7]</a> Invocas quidquid amas: invocas
+  quidquid in te vocas: invocas quidquid vis ut veniat ad te. Aug. in Psal.
+  85.</p>
+
+  <p><a name="Nt8" href="#NtA8">[8]</a> c. Manichæos, vid, l. vii. c. 1. §.
+  2. et c. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt9" href="#NtA9">[9]</a> Omnis homo qui spiritum suum
+  sequitur superbus est, Aug. in Ps. 141, 4. cum anima seipsa delectatur
+  superba est; quia se pro summo habet, cum superior sit Deus. Idem. ep.
+  55. §. 18. Versio vetus habet "montes" quos de superbis exponit Aug. ad
+  Ps. 96, 5. 143, 5. cf. ad Ps. 45, 4. 35, 7. Tract. i. 3. in Joann. De
+  Vers. vid. Sabatier. Bibl. Lat. ad loc.</p>
+
+  <p><a name="Nt10" href="#NtA10">[10]</a> Duæ sunt enim origines
+  peccatorum; una spontaneâ cogitatione, alia persuasione alterius; quo
+  pertinere arbitror quod propheta dicit, Ab occultis meis munda me,
+  Domine, et ab <i>alienis</i> parce servo tuo. Aug. de Lib. Arb. l. iii.
+  c. 10.</p>
+
+  <p><a name="Nt11" href="#NtA11">[11]</a> Sic intelligamus Deum, si
+  possumus, quantum possumus, sine qualitate bonum; sine quantitate magnum;
+  sine indigentia creatorem; sine situ præsidentem; sine habitu omnia
+  continentem; sine loco ubique totum; sine tempore sempiternum; sine ullâ
+  sui mutatione mutabilia facientem, nihilque patientem. Quisquis Deum ita
+  cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire quid sit, pie tamen cavet,
+  quantum potest, aliquid de eo sentire quod non sit. Aug. de Trinit. l. v.
+  c. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt12" href="#NtA12">[12]</a> Multi clamant in tribulatione,
+  et non exaudiuntur; sed ad salutem, <i>non ad insipientiam</i>. Clamavit
+  Paulus et auferretur ab eo stimulus carnis, et non est exauditus ut
+  auferretur, et dictum est ei: <i>Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in
+  infirmitate perficitur</i>. Ergo non est exauditus; sed non ad
+  insipientiam, sed ad sapientiam. Aug. ad. loc.</p>
+
+  <p><a name="Nt13" href="#NtA13">[13]</a> In Ps. 7. v. fin. Non dixit
+  Fiant tenebræ et factæ sunt tenebræ; et tamen ipsas
+  ordinavit.&mdash;Aliud fecit et ordinavit; aliud autem non fecit, sed
+  tamen etiam hoc ordinavit. Jam vero tenebris significari peccata &amp;c.
+  De Civ. Dei, l. ii. c 17. Deus sicut naturarum bonarum optimus Creator,
+  ita malarum voluntatum justissimus ordinator. c. 20. sola lux placuit
+  Creatori: tenebræ autem angelicæ etsi fuerant ordinandæ, non tamen
+  fuerant approbandæ. c. 21. nec mala voluntas, quia naturæ ordinem servare
+  noluit, ideo justi Dei leges omnia bene ordinantis effugit. De Prædestin.
+  Sanctor. c. 16. Est in malorum potestate peccare. Ut autem peccando hoc
+  vel hoc illa malitia faciant, non est in eorum potestate sed Dei
+  dividentis tenebras, et ordinantis eas.</p>
+
+  <p><a name="Nt14" href="#NtA14">[14]</a> Ut enim causa omnium morborum
+  curaretur, id est superbia, descendit et humilis factus est Filius
+  Dei.... Superbia quippe facit voluntatem suam; humilitas facit voluntatem
+  Dei. Aug. tractat. 24. in Joann.</p>
+
+  <p><a name="Nt15" href="#NtA15">[15]</a> In ecclesiis scilicet
+  Occidentalibus sal Catechumenis gustandum dederunt, quo animum
+  incorruptum, sincerum, et sapientem, declararent, qualis Christianorum
+  esse deceret. vid. Liturgias Eccl. Occ. ap. Assem. Codex Liturg. t. i.
+  Aug. de Catechizandis rudib. c. 26. Concil. Carthag. i. can. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt16" href="#NtA16">[16]</a> Subjugemus nobis hanc
+  <i>f&oelig;minam</i> si viri sumus:&mdash;sequamur Christum caput
+  nostrum, ut et nos sequatur cui caput sumus. Aug. de vera relig. c. 41.
+  vid. inf. l. xiii. c. 32.</p>
+
+  <p><a name="Nt17" href="#NtA17">[17]</a> Recedere ab illo simplici et
+  singulari bono, in istam multitudinem voluptatum, in amorem sæculi
+  corruptionemque terrenam, fornicari est a Deo. Aug. Serm. 142. c. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt18" href="#NtA18">[18]</a> Æneid. vi. 456.</p>
+
+  <p><a name="Nt19" href="#NtA19">[19]</a> Æneid. ii.</p>
+
+  <p><a name="Nt20" href="#NtA20">[20]</a> Non enim expugnatur in nobis
+  temporalium amor nisi aliqua suavitate æternorum. Aug. de Musica, l. vi.
+  c. 16.</p>
+
+  <p><a name="Nt21" href="#NtA21">[21]</a> Quare crucifixus est? Quia
+  lignum tibi humilitatis ejus necessarium erat. Superbia enim tumueras, et
+  longe ab illa patria projectus eras; et fluctibus hujus sæculi interrupta
+  est via, et qua transeatur ad patriam non est, nisi ligno porteris. Ipse
+  factus est via, et hoc per mare;&mdash;tu, qui quomodo ipse ambulare in
+  mari non potes, navi portare, ligno portare: crede in crucifixum et
+  poteris pervenire. Aug. in Joan. tract. ii. §. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt22" href="#NtA22">[22]</a> Cicero, Tuscul. i. c. 26.</p>
+
+  <p><a name="Nt23" href="#NtA23">[23]</a> In Eunucho, act. iii. scen. 5.
+  cf. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 7 sqq.</p>
+
+  <p><a name="Nt24" href="#NtA24">[24]</a> Æneid. i. 36-75.</p>
+
+  <p><a name="Nt25" href="#NtA25">[25]</a> Nihil est esse, quam unum esse.
+  Itaque in quantum quidque unitatem adipiscitur, in tantum est. Unitatis
+  est enim operatio convenientia et concordia, quâ sunt, in quantum sunt.
+  Nam simplicia per se sunt, quia una sunt; quæ autem non sunt simplicia,
+  concordia partium imitantur unitatem, et in tantum sunt, in quantum
+  assequuntur. Aug. de moribus Manich. c. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt26" href="#NtA26">[26]</a> Ut enim in circulo quantumvis
+  amplo unum est medium quo cuncta convergunt, quod centrum geometræ
+  vocant, et quamvis totius ambitus partes innumerabiliter secari queant,
+  nihil tamen est præter illud unum, quo cætera pariliter dimetiantur, et
+  quod omnibus quasi quodam æqualitatis jure dominetur. Hinc vero in
+  quamlibet partem si egredi velis, eo amittuntur omnia, quo in plurima
+  pergitur. Sic animus à seipso fusus, immensitate quadam diverberatur, et
+  verâ mendicitate conteritur, cum eum natura sua cogit, ubique unum
+  quærere, et multitudo non sinit. Aug. l. i. de Ordine, c. 2. vide inf. l.
+  ix. c. 4. §. 10. et xii. c. 16. sub fin.</p>
+
+  <p><a name="Nt27" href="#NtA27">[27]</a> Fingis enim est, facis, formas,
+  plasmas&mdash;Formas, inquit, dolorem in peccato, i.e. de dolore
+  præceptum nobis facis, ut ipse dolor præceptum sit nobis. Quomodo nobis
+  dolor est præceptum? Quando te flagellat qui pro te mortuus est. Qui et
+  istos filios sic voluisti exercere et erudire, sic voluisti eis præcepta
+  dare, ut non essent sine timore, ne amarent aliquid aliud, et
+  obliviscerentur te verum bonum suum. S. Aug. ad loc.</p>
+
+  <p><a name="Nt28" href="#NtA28">[28]</a> Animum enim peccati arguimus,
+  cum eum convincimus superioribus desertis ad fruendum inferiora
+  præponere. Aug. de Lib. Arb. l. 3. c. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt29" href="#NtA29">[29]</a> Sallust. de Bell. Catil. c.
+  9.</p>
+
+  <p><a name="Nt30" href="#NtA30">[30]</a> Post hanc autem dispensationem
+  justum veniet judicium; de quo ita dicit, ut intelligamus unicuique
+  homini supplicium fieri de peccato suo, et ejus iniquitatem in
+  p&oelig;nam converti; ne putemus illam tranquillitatem et ineffabile
+  lumen Dei de se proferre unde peccata puniantur, sed ipsa peccata sic
+  ordinare, ut quæ fuerunt delectamenta homini peccanti sint instrumenta
+  Domino punienti. Aug. in Ps. 7, 15.</p>
+
+  <p><a name="Nt31" href="#NtA31">[31]</a> Nam et animæ in ipsis peccatis
+  suis nonnisi quamdam similitudinem Dei, superbâ et præposterâ, et ut ita
+  dicam servili libertate sectantur. Aug. de Trin. l. xi. c. 5. Ipsum etiam
+  Deum Patrem peccantes imitantur impia superbia, justi pia liberalitate c.
+  Secundin. Manich. c. 10.</p>
+
+  <p><a name="Nt32" href="#NtA32">[32]</a> Noli modicum diligere, quasi a
+  quo tibi modicum dimissum est: sed potius multum dilige à quo tibi multum
+  tributum est. Si enim diligit, cui donatum est ne redderet; quanto magis
+  debet diligere, cui donatum est ut haberet? Nam et quisquis ab initio
+  pudicus permanet, ab illo regitur; et quisquis ex impudico pudicus fit,
+  ab illo corrigitur; et quisquis usque in finem impudicus est, ab illo
+  deseritur. Aug. de Sancta Virginitat. c. 42.</p>
+
+  <p><a name="Nt33" href="#NtA33">[33]</a> Quippe ex eo misericordia
+  dicitur quod <i>miserum</i> faciat <i>cor</i>, dolentis alieno malo. Aug.
+  de Morib. Eccles. c. 27.</p>
+
+  <p><a name="Nt34" href="#NtA34">[34]</a> Quid enim est detestabilius, et
+  quod magis thesaurizet iram in die iræ, et revelationis justi judicii
+  Dei, quam de malo alterius malâ diaboli similitudine lætari? Aug. de
+  Catechiz. rud. c. 11. Et hoc fecit per infima ministeria, quibus id agere
+  voluptatis est, quos exterminatores et angelos iracundiæ, divinæ
+  Scripturæ nominant, quamvis ipsi nesciant quid de se agatur boni. His
+  similes sunt homines, qui gaudent miseriis alienis, et risus sibi ac
+  ludicra spectacula exhibent, vel exhiberi volunt "eversionibus" et
+  erroribus aliorum. De Vera Relig. c. 40. Quis "eversori" minari saltem
+  audebat? [quo tempore Donatistæ valuerunt] Ep. (ad Bonifac.) 185. c. 4.
+  vid. et inf. l. v. c. 12.</p>
+
+  <p><a name="Nt35" href="#NtA35">[35]</a> Nosti, Honorate, non aliam ob
+  causam nos in tales homines incidisse, nisi quod se dicebant terribili
+  auctoritate separatâ, merâ et simplici ratione eos qui se audire vellent
+  introductores ad Deum, et errore omni liberaturos. Quid enim me aliud
+  cogebat, annos fere novem, spretâ religione quæ mihi puerulo à parentibus
+  insita erat, homines illos sequi ac diligenter audire, nisi quod nos
+  superstitione terreri et fidem nobis ante rationem imperari dicerent, se
+  autem nullum premere ad fidem nisi prius discussâ et enodatâ veritate?
+  Quis non his pollicitationibus illiceretur, præsertim adolescentis
+  animus, cupidus veri, etiam nonnullorum in schola doctorum hominum
+  disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc invenerunt,
+  spernentem scilicet quasi aniles fabulas, et ab eis promissum apertum et
+  sincerum verum tenere atque haurire cupientem? Sed quæ rursum ratio
+  revocabat ne apud eos penitus hærerem, ut me in illo gradu quem vocant
+  <i>Auditorum</i> tenerem, ut hujus mundi spem et negotia non dimitterem,
+  nisi quod ipsos quoque animadvertebam plus in refellendis aliis disertos
+  et copiosos esse, quam in suis probandis firmos et certos manere? Aug. de
+  Utilitate Credendi. Pro&oelig;m.</p>
+
+  <p><a name="Nt36" href="#NtA36">[36]</a> Pro exemplo sit salutatio, qua
+  orditur "Epist. Fundamenti," etsi paullo post in alia omnia abeat. "Pax
+  Dei invisibilis et veritatis notitia sit cum fratribus suis et
+  carissimis, qui mandatis c&oelig;lestibus credunt pariter ac deserviunt:
+  sed et dextera luminis tueatur et eripiat vos ab omni incursione maligna
+  et a laqueo mundi: pietas vero Sancti Spiritus intima vestri pectoris
+  adaperiat, ut ipsis oculis videatis animas vestras." Aug. de Actis cum
+  Fel. Manich. i. 16. Tum vero confessio Fausti famosissima ap. Aug. c.
+  Faust. xx. 1. "Nos Patris quidem Dei omnipotentis et Christi Filii ejus,
+  et Spiritus Sancti, unum idemque sub Triplici appellatione colimus numen,
+  sed Patrem quidem ipsum lucem incolere summam ac principalem, quam Paulus
+  alias inaccessibilem vocat: Filium vero in hac secunda ac visibili luce
+  consistere, qui quoniam sit et ipse geminus, (ut eum Apostolus novit,
+  Christum dicens esse Dei virtutem et Dei sapientiam) virtutem quidem ejus
+  in sole habitare credimus, sapientiam vero in luna: nec non et Spiritus
+  Sancti, qui est majestas tertia, aeris hunc omnem ambitum sedem fatemur
+  ac diversorium, cujus ex viribus ac spiritali profusione terram quoque
+  concipientem gignere patibilem Jesum, qui est vita ac salus hominum, omni
+  suspensus ex ligno." Similiter Secundinus (Ep. ad Aug.) "Habeo et ago
+  gratias ineffabili ac Sacratissimæ Majestati, ejusque primogenito omnium
+  luminum regi Jesu Christo, habeo gratias et supplex sancto refero
+  Spiritui." Denique Fortunatus, (Disp. i. §. 3.) allatis pluribus S.
+  Scripturæ locis "His rebus credimus, et hæc est ratio fidei nostræ, et
+  pro viribus animi nostri mandatis ejus obtemperare, unam fidem sectantes
+  hujus Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti." "His
+  obsc&oelig;nissimis pannis," justa indignatione ait Aug. teterrimis
+  quibusdam allatis, "conamini assuere ineffabilem Trinitatem, dicentes
+  Patrem in secreto quodam lumine habitare, Filii autem in sole virtutem,
+  in luna sapientiam; Spiritum vero sanctum in aere." c. Faust. l. xx. c.
+  7. F&oelig;de scilicet Manichæi, cum terrena omnia saperent, Nomina hæc
+  figmentis suis obtenderunt, forsan quia se Christianos esse sibi ipsis
+  persuadere voluerunt, cum nihil eorum systemati inesset, quod his
+  veritatibus, vel locis S. Scripturæ, quos adduxerint vel e longinquo
+  responderet. Spiritui Sancto præsertim, ne omnino prætereatur, sedes in
+  aere assignatur; quare vero memoretur, nulla alia causa in promptu est,
+  cum de muneribus ejus ullis omnino sileatur.</p>
+
+  <p><a name="Nt37" href="#NtA37">[37]</a> <span title="Houtoi ton hêlion kai tên selênên theous onomazousi, pote men auton apokalountis Christon. pote de ploia legontes einai tas tôn teleutôntôn psuchas apo tês hulês metagonta pros to phôs. houtô gar phêsi kata meros tês ponêras apallattesthai kraseôs. Kai tên selênên de mênoeidê kai dichotomon genesthai tôi kenousthai. kai tas phôtoeideis psuchas apo men tês hulês lambanein, apotithesthai de eis to phôs. kai houtô kata brachu tês ponêras to phôs apallattesthai kraseôs" class="grk"
+  >&#x1F49;&#x1FE6;&tau;&omicron;&iota; &tau;&#x1F78;&nu;
+  &#x1F25;&lambda;&iota;&omicron;&nu; &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &tau;&#x1F74;&nu; &sigma;&epsilon;&lambda;&#x1F75;&nu;&eta;&nu;
+  &theta;&epsilon;&omicron;&#x1F7A;&sigmaf;
+  &#x1F40;&nu;&omicron;&mu;&#x1F71;&zeta;&omicron;&upsilon;&sigma;&iota;,
+  &pi;&omicron;&tau;&#x1F72; &mu;&#x1F72;&nu;
+  &alpha;&#x1F50;&tau;&#x1F78;&nu;
+  &#x1F00;&pi;&omicron;&kappa;&alpha;&lambda;&omicron;&#x1FE6;&nu;&tau;&iota;&sigmaf;
+  &Chi;&rho;&iota;&sigma;&tau;&#x1F79;&nu;. &pi;&omicron;&tau;&#x1F72;
+  &delta;&#x1F72; &pi;&lambda;&omicron;&#x1FD6;&alpha;
+  &lambda;&#x1F73;&gamma;&omicron;&nu;&tau;&epsilon;&sigmaf;
+  &epsilon;&#x1F36;&nu;&alpha;&iota; &tau;&#x1F70;&sigmaf;
+  &tau;&#x1FF6;&nu;
+  &tau;&epsilon;&lambda;&epsilon;&upsilon;&tau;&#x1F7D;&nu;&tau;&omega;&nu;
+  &psi;&upsilon;&chi;&#x1F70;&sigmaf; &#x1F00;&pi;&#x1F78;
+  &tau;&#x1FC6;&sigmaf; &#x1F55;&lambda;&eta;&sigmaf;
+  &mu;&epsilon;&tau;&#x1F71;&gamma;&omicron;&nu;&tau;&alpha;
+  &pi;&rho;&#x1F78;&sigmaf; &tau;&#x1F78; &phi;&#x1FF6;&sigmaf;.
+  &omicron;&#x1F55;&tau;&omega; &gamma;&#x1F71;&rho;
+  &phi;&eta;&sigma;&iota; &kappa;&alpha;&tau;&#x1F70;
+  &mu;&#x1F73;&rho;&omicron;&sigmaf; &tau;&#x1FC6;&sigmaf;
+  &pi;&omicron;&nu;&eta;&rho;&#x1FB6;&sigmaf;
+  &#x1F00;&pi;&alpha;&lambda;&lambda;&#x1F71;&tau;&tau;&epsilon;&sigma;&theta;&alpha;&iota;
+  &kappa;&rho;&#x1F71;&sigma;&epsilon;&omega;&sigmaf;.
+  &Kappa;&alpha;&#x1F76; &tau;&#x1F74;&nu;
+  &sigma;&epsilon;&lambda;&#x1F75;&nu;&eta;&nu; &delta;&#x1F72;
+  &mu;&eta;&nu;&omicron;&epsilon;&iota;&delta;&#x1FC6;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &delta;&iota;&chi;&#x1F79;&tau;&omicron;&mu;&omicron;&nu;
+  &gamma;&#x1F73;&nu;&epsilon;&sigma;&theta;&alpha;&iota; &tau;&#x1FF7;
+  &kappa;&epsilon;&nu;&omicron;&#x1FE6;&sigma;&theta;&alpha;&iota;.
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &tau;&#x1F70;&sigmaf;
+  &phi;&omega;&tau;&omicron;&epsilon;&iota;&delta;&epsilon;&#x1FD6;&sigmaf;
+  &psi;&upsilon;&chi;&#x1F70;&sigmaf; &alpha;&pi;&#x1F78; &mu;&#x1F72;&nu;
+  &tau;&#x1FC6;&sigmaf; &#x1F55;&lambda;&eta;&sigmaf;
+  &lambda;&alpha;&mu;&beta;&#x1F71;&nu;&epsilon;&iota;&nu;,
+  &#x1F00;&pi;&omicron;&tau;&#x1F77;&theta;&epsilon;&sigma;&theta;&alpha;&iota;
+  &delta;&#x1F72; &epsilon;&#x1F30;&sigmaf; &tau;&#x1F78;
+  &phi;&#x1FF6;&sigmaf;. &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &omicron;&#x1F55;&tau;&omega; &kappa;&alpha;&tau;&#x1F70;
+  &beta;&rho;&alpha;&chi;&#x1F7A; &tau;&#x1FC6;&sigmaf;
+  &pi;&omicron;&nu;&eta;&rho;&#x1FB6;&sigmaf; &tau;&#x1F78;
+  &phi;&#x1FF6;&sigmaf;
+  &#x1F00;&pi;&alpha;&lambda;&lambda;&#x1F71;&tau;&tau;&epsilon;&sigma;&theta;&alpha;&iota;
+  &kappa;&rho;&#x1F71;&sigma;&epsilon;&omega;&sigmaf;</span>. Theodoret.
+  Hær. Fab. i. 27. Vos si spiritalis atque intelligibilis boni caritate ac
+  non corporalium phantasmatum cupiditate arderetis, ut cito dicam quod de
+  vobis notissimum est, solem istum corporeum non pro divina substantia, et
+  pro sapientiæ luce coleretis. Aug. c. Faust. l. v. fin. Non norunt isti
+  lucem nisi quem carneis oculis vident. Et ideo istum solem&mdash;isti sic
+  colunt, ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. de
+  Gen. c. Man. l. i. c. 3. Carnalis vestra cogitatio adeo a locis
+  corporalibus non recedit, ut solem illum visibilem ac per hoc corporeum,
+  qui contineri nisi corporali loco non potest, et Deum et partem Dei esse
+  dicatis. c. Secundin. Manich. c. 20. Primo solem navim quandam esse
+  dicitis; deinde cum omnium oculis rotundus effulgeat, vos eum triangulum
+  esse perhibetis, i.e. per quandam triangulam c&oelig;li fenestram lucem
+  istam mundo terrisque radiare. Ita fit ut&mdash;nescio quam navim per
+  foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam cogitatis,
+  adoretis. c. Faust. l. xx. c. 6. Quidquid vero undique purgatur luminis,
+  per quasdam naves, quas esse lunam et solem volunt, regno Dei, tamquam
+  propriis sedibus, reddi. Quas itidem naves de substantia Dei pura
+  perhibent fabricatas.&mdash;Naves autem illas, id est, duo c&oelig;li
+  luminaria ita distinguunt, ut lunam dicant factam ex bona aqua, solem
+  vero ex igne bono. c. Hæres. Repleri lunam dicunt, sicut repletur navis,
+  ex fugitivâ Dei parte, quam commixtam principibus tenebrarum et eorum
+  sordibus inquinatam credere&mdash;non dubitant. Hinc ergo impleri lunam,
+  cum eadem pars Dei magnis laboribus ab inquinamento purgata, de toto
+  mundo atque omnibus cloacis fugiens redditur Deo lugenti dum redeat:
+  repleri vero per mensem dimidium, et alio dimidio in solem refundi, velut
+  in aliam navem. Ep. 55. c. 4. cf. etiam locum ex Aug. c. Faust. allatum
+  p. 32. not. d.</p>
+
+  <p><a name="Nt38" href="#NtA38">[38]</a> Superstitio quædam puerilis me
+  ab ipsâ (veri) inquisitione deterrebat, et ubi factus erectior illam
+  caliginem dispuli, mihique persuasi docentibus potius quam jubentibus
+  esse credendum, incidi in homines quibus lux ista quæ oculis cernitur
+  inter summa et divina colenda videretur. Non assentiebar, sed putabam eos
+  magnum aliquid tegere illis involucris, quod essent aliquando aperturi.
+  Aug. in pr&oelig;loquio libri de Vitâ beatâ.</p>
+
+  <p><a name="Nt39" href="#NtA39">[39]</a> Juxta unam verò partem ac latus
+  illustris illius ac sanctæ terræ erat tenebrarum terra profunda et
+  immensa magnitudine, in qua habitabant ignea corpora, genera scilicet
+  pestifera. Hic infinitæ tenebræ, ex eadem manantes natura inæstimabiles
+  cum propriis fetibus, ultra quas erant aquæ cænosæ ac turbidæ cum suis
+  inhabitatoribus, quarum interius venti horribiles ac vehementes cum suo
+  principe et genitoribus. Rursum regio ignea et corruptibilis cum suis
+  ducibus et nationibus. Pari more introrsum gens caliginis ac fumi plena,
+  in qua morabatur immanis princeps omnium et dux, habens circa se
+  innumerabiles principes, quorum omnium ipse erat mens atque origo: hæque
+  fuerunt naturæ quinque terræ pestiferæ. Manich. ap. Aug. c. Ep. Manichæi,
+  c. 15. Quinque antra gentis tenebrarum cum suis habitatoribus in quibus
+  Manichæi phantasmata veritatis sibi nomen ausa sunt usurpare (ib. c. 18.)
+  novimus tenebras, aquas, ventos, ignem, fumum, novimus etiam animalia,
+  serpentia, natantia, volantia quadrupedia, bipedia, (ib. c. 31.) Quinque
+  elementa quæ genuerunt principes proprios, genti tribuunt tenebrarum;
+  eaque elementa his nominibus nuncupant, fumum, tenebras, ignem, aquam,
+  ventum. In fumo nata animalia bipedia, unde homines ducere originem
+  censent, in tenebris serpentia, in igne quadrupedia, in aquis natalia, in
+  vento volatilia. de Hæres. c. 46.</p>
+
+  <p><a name="Nt40" href="#NtA40">[40]</a> Vid. L. vii. c. 10. L. x. c.
+  7.</p>
+
+  <p><a name="Nt41" href="#NtA41">[41]</a> <span class="sc">Euod</span>.
+  Dic mihi unde male faciamus? <span class="sc">Aug</span>. Eam quæstionem
+  moves, quæ me admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in
+  hæreticos impulit atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis
+  obrutus acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem
+  divinam impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quærendi
+  libertatem respirare non possem. Aug. de Lib. Arbit. l. i. c. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt42" href="#NtA42">[42]</a> Vid. L. vii. c. <a
+  href="#Sec7_12">12</a> et <a href="#Sec7_16">16</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt43" href="#NtA43">[43]</a> In hoc enim sensibili mundo
+  vehementer considerandum est, quid sit tempus et locus; ut quod delectat
+  in parte, sive loci sive temporis, intelligatur tamen multo esse melius
+  totum, cujus illa pars est: et rursus quod offendit in parte, perspicuum
+  sit homini docto, non ob aliud offendere, nisi quia non videtur totum,
+  cui pars illa mirabiliter congruit. Aug. de Ordine, b. ii. c. 19.</p>
+
+  <p><a name="Nt44" href="#NtA44">[44]</a> Qua in re hoc primum dico,
+  illorum hominum non tantum linguam verum etiam vitam fuisse propheticam;
+  totumque illud regnum gentis Hebræorum magnum quemdam, quia et Magni
+  Cujusdam, fuisse prophetam. Quocirca quod ad eos quidem adtinet, qui
+  illic erant <i>eruditi corde in sapientiâ</i> Dei, [Ps. 89, 12. Vulg.]
+  non solum in iis quæ dicebant, sed etiam in iis quæ faciebant; quod autem
+  ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in iis quæ in illis vel
+  de illis divinitus fiebant, prophetia venturi Christi et Ecclesiæ
+  perscrutanda est. Omnia enim illa, sicut dicit Apostolus, (1 Cor. 10. 6.)
+  <i>figuræ nostræ fuerunt</i>. S. Aug. c. Faust. l. xxii. c. 24. "Scimus
+  autem, sicut vocibus, ita et rebus prophetarum, tam dictis quam et factis
+  prædicatur resurrectio." Tertull. de Resurr. Carn. c. 28.</p>
+
+  <p><a name="Nt45" href="#NtA45">[45]</a> Quando enim mos erat, crimen non
+  erat; et nunc propterea crimen est, quia mos non est: alia enim sunt
+  peccata contra naturam, alia contra mores, alia contra præcepta. Aug.
+  contra Faust. l. xxii. c. 47. Quæ cum ita sint, hæreticis quidem, sive
+  Manichæis, sive quicumque alii patribus veteris Testamenti de pluribus
+  calumniantur uxoribus, satis superque responsum est; si tamen capiunt non
+  esse peccatum quod neque contra naturam committitur, quia non lasciviendi
+  sed gignendi causâ illis f&oelig;minis utebantur, neque contra morem,
+  quia illis temporibus ea factitabantur, neque contra præceptum, quia
+  nullâ lege prohibebantur. August. de Bono Conjugali, c. 25.</p>
+
+  <p><a name="Nt46" href="#NtA46">[46]</a> Quod agit indomita cupiditas ad
+  corrumpendum animum, et corpus suum, Flagitium vocatur. Quod autem agit,
+  ut alteri noceat, Facinus dicitur. Et hæc duo sunt genera omnium
+  peccatorum: sed flagitia priora sunt. Quæ cum exinaniverint animum, et ad
+  quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quo removeantur
+  impedimenta flagitiorum, aut adjumenta quærantur. Aug. de Doctr.
+  Christian. L. iii. §. 16.</p>
+
+  <p><a name="Nt47" href="#NtA47">[47]</a> Hæc enim tria genera vitiorum,
+  id est, voluptas carnis et superbia et curiositas omnia peccata
+  concludunt. Aug. in Ps. 8. vid. L. x. c. 30 sqq.</p>
+
+  <p><a name="Nt48" href="#NtA48">[48]</a> Decalogus enim legis decem
+  præcepta habet, quæ sic sunt distributa, ut tria pertineant ad Deum,
+  septem pertineant ad homines.&mdash;Ad primum præceptum tres chordæ
+  pertinent, quia Deus est Trinitas. Ad alterum verò præceptum, id est, ad
+  dilectionem proximi, septem chordæ: quomodo vivatur inter
+  homines.&mdash;Hæc jungamus illis tribus ad dilectionem Dei
+  pertinentibus, si in psalterio decem chordarum volumus cantare canticum
+  novum.&mdash;Ut autem cantet canticum novum, sit novus homo.&mdash;Si
+  dilectione facitis, canticum novum cantatis: si timore facitis, facitis
+  tamen, portatis quidem psalterium, sed nondum cantatis: si autem nec hoc
+  facitis, projicitis ipsum psalterium. Melius est vel portare, quàm
+  projicere: sed rursus, melius cum voluptate cantare, quàm cum onere
+  portare. Aug. Serm. 9. de x Chordis, c. 5, 6, 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt49" href="#NtA49">[49]</a> Honor hominis verus est imago ac
+  similitudo Dei, quæ non custoditur nisi ad ipsum, a quo imprimitur. Tanto
+  magis itaque inhæretur Deo, quanto minus diligitur proprium. Aug. de
+  Trin. xii. 11.</p>
+
+  <p><a name="Nt50" href="#NtA50">[50]</a> Cave putes quidquam potuisse
+  verius dici quam id quod dictum est, <i>Radicem omnium malorum esse
+  avaritiam</i> (1 Tim. 6, 10.) h.e. plus velle quam sat est. Tantum autem
+  sat est, quantum sibi exigit naturæ in suo genere conservandæ modus.
+  Avaritia enim&mdash;non in solo argento vel in nummis&mdash;sed in
+  omnibus rebus quæ immoderate cupiuntur intelligenda est, ubicunque omnino
+  plus vult quisque quam sat est. de Lib. Arb. l. iii. §. 48. Hoc est quod
+  persuasum est [Adamo et Evæ] ut suam potestatem nimis amarent, et, cum
+  Deo pares esse vellent, illa medietate, per quam Deo subjecti erant, et
+  corpora subjecta habebant,&mdash;male uterentur, i.e. contra legem Dei;
+  atque ita quod acceperant amitterent; dum id quod non acceperant,
+  usurpare voluerunt. Aug. de Gen. c. Man. l. ii. §. 22.</p>
+
+  <p><a name="Nt51" href="#NtA51">[51]</a> Tantum porro opportunitatis
+  affert ad aliquid agendum seu non agendum temporum secreta distinctio, ut
+  nunc melius faciat qui nec unam duxerit, nisi se continere non possit.
+  Tunc autem, etiam plures inculpabiliter ducebant et qui facilius
+  continere possent, nisi aliud pietas illo tempore postularet. August. de
+  Bono Conjugali, c. 15.</p>
+
+  <p><a name="Nt52" href="#NtA52">[52]</a> c. Faust. l. xxii. c. 71. Quid
+  ergo jam de exspoliatis Ægyptiis Faustus objicit, nesciens quid loquatur?
+  Quod faciendo Moyses usque adeo non peccavit, ut non faciendo peccaret.
+  Deus enim jusserat qui utique novit non solùm secundùm facta, verùm etiam
+  secundùm cor hominis, quid unusquisque, vel per quem perpeti
+  debeat.&mdash;Divinis imperiis cedendum obtemperando, non resistendum est
+  disputando.&mdash;Nec licuit Moysen aliter quàm Deus dixerat facere, ut
+  penes Dominum esset consilium jubendi, penes famulum autem obsequium
+  peragendi. de Civ. Dei, l. i. c. 26. Sicut de Samsone aliud nobis fas non
+  est credere [sc. eum divinitus jussum mortem sibi intulisse]. Cum autem
+  Deus jubet, seque jubere sine ullis ambagibus intimat, quis obedientiam
+  in crimen vocet, quis obsequium pietatis accuset?</p>
+
+  <p><a name="Nt53" href="#NtA53">[53]</a> Vid. sup. ad §. 14. not. <a
+  href="#Nt44">44</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt54" href="#NtA54">[54]</a> Quia ergo illi obscuritatem
+  Scripturarum irriserunt, quæ propterea clausæ erant, ut pulsantes
+  exercerentur, non ut parvulis negarentur, humiliati sunt usque ad terram,
+  ut cogitare amplius non possent, quam quod per terram percipitur. Per
+  terram quid dico? Per carnem. Ut incorporalem Deum sentire non possent,
+  et quidquid de Deo cogitarent, nonnisi corporaliter cogitarent. Aug. in
+  Ps. 146. §. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt55" href="#NtA55">[55]</a> <span title="Panta nomizousin empsucha, kai to pur. kai to hudôr kai ton aera, kai ta spermata. ou dê charin hoi kaloumenoi teleioi par' autois, oute arton klôsin oute lachanon temnousin, alla kai tois tauta drôsin hôs miaiphonois prophanôs eparôntai. esthiousi de homôs ta temnomena kai ta klômena" class="grk"
+  >&Pi;&#x1F71;&nu;&tau;&alpha;
+  &nu;&omicron;&mu;&#x1F77;&zeta;&omicron;&upsilon;&sigma;&iota;&nu;
+  &#x1F14;&mu;&psi;&upsilon;&chi;&alpha;, &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &tau;&#x1F78; &pi;&#x1FE6;&rho;. &kappa;&alpha;&#x1F76; &tau;&#x1F78;
+  &#x1F55;&delta;&omega;&rho; &kappa;&alpha;&#x1F76; &tau;&#x1F78;&nu;
+  &alpha;&epsilon;&rho;&#x1F70;, &kappa;&alpha;&#x1F76; &tau;&#x1F70;
+  &sigma;&pi;&#x1F73;&rho;&mu;&alpha;&tau;&alpha;. &omicron;&#x1F54;
+  &delta;&#x1F74; &chi;&#x1F71;&rho;&iota;&nu; &omicron;&#x1F31;
+  &kappa;&alpha;&lambda;&omicron;&#x1F7B;&mu;&epsilon;&nu;&omicron;&iota;
+  &tau;&#x1F73;&lambda;&epsilon;&iota;&omicron;&iota; &pi;&alpha;&rho;'
+  &alpha;&#x1F50;&tau;&omicron;&#x1FD6;&sigmaf;,
+  &omicron;&#x1F54;&tau;&epsilon; &#x1F04;&rho;&tau;&omicron;&nu;
+  &kappa;&lambda;&#x1FF6;&sigma;&iota;&nu; &omicron;&#x1F54;&tau;&epsilon;
+  &lambda;&#x1F71;&chi;&alpha;&nu;&omicron;&nu;
+  &tau;&#x1F73;&mu;&nu;&omicron;&upsilon;&sigma;&iota;&nu;,
+  &#x1F00;&lambda;&lambda;&#x1F70; &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &tau;&omicron;&#x1FD6;&sigmaf; &tau;&alpha;&#x1FE6;&tau;&alpha;
+  &delta;&rho;&#x1FF6;&sigma;&iota;&nu; &#x1F61;&sigmaf;
+  &mu;&iota;&alpha;&iota;&phi;&#x1F79;&nu;&omicron;&iota;&sigmaf;
+  &pi;&rho;&omicron;&phi;&alpha;&nu;&#x1FF6;&sigmaf;
+  &#x1F10;&pi;&alpha;&rho;&#x1FF6;&nu;&tau;&alpha;&iota;.
+  &#x1F10;&sigma;&theta;&#x1F77;&omicron;&upsilon;&sigma;&iota;
+  &delta;&#x1F72; &#x1F41;&mu;&#x1FF6;&sigmaf; &tau;&#x1F70;
+  &tau;&epsilon;&mu;&nu;&#x1F79;&mu;&epsilon;&nu;&alpha;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &tau;&#x1F70;
+  &kappa;&lambda;&#x1F7D;&mu;&epsilon;&nu;&alpha;</span>. Theod. Hær. Fab.
+  i. 26. <span title="Kat' autôn tên kallistên hairesin, ho nous kat' autous estin ta onta panta" class="grk"
+  >&Kappa;&alpha;&tau;' &alpha;&#x1F50;&tau;&#x1FF6;&nu; &tau;&#x1F74;&nu;
+  &kappa;&alpha;&lambda;&lambda;&#x1F77;&sigma;&tau;&eta;&nu;
+  &#x1F01;&#x1F77;&rho;&epsilon;&sigma;&iota;&nu;, &#x1F41;
+  &nu;&omicron;&#x1FE6;&sigmaf; &kappa;&alpha;&tau;'
+  &alpha;&#x1F50;&tau;&omicron;&#x1F7B;&sigmaf;
+  &#x1F10;&sigma;&tau;&iota;&nu; &tau;&#x1F70; &#x1F44;&nu;&tau;&alpha;
+  &pi;&#x1F71;&nu;&tau;&alpha;</span> Alex. Lyc. §. 24. <span title="Echein de en tôi kosmôi tôn duo toutôn archôn tas hupostaseis, kai tên men mian archên pepoiêkenai to sôma. tên de psuchên einai tês heteras. autên de einai tên psuchên tên en anthrôpois kai en panti zôôi kai peteinôi, kai herpetôi, kai knôdalôi ou monon alla kai en tois phutois tên tês zôês ikmada, kinêsin einai psuchês phaskôn, hên kai en tois anthrôpois huparchousan legei" class="grk"
+  >&#x1F1C;&chi;&epsilon;&iota;&nu; &delta;&#x1F72; &#x1F10;&nu;
+  &tau;&#x1FF7; &kappa;&#x1F79;&sigma;&mu;&#x1FF3; &tau;&#x1FF6;&nu;
+  &delta;&#x1F7B;&omicron; &tau;&omicron;&#x1F7B;&tau;&omega;&nu;
+  &#x1F00;&rho;&chi;&#x1FF6;&nu; &tau;&#x1F70;&sigmaf;
+  &#x1F51;&pi;&omicron;&sigma;&tau;&#x1F71;&sigma;&epsilon;&iota;&sigmaf;,
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &tau;&#x1F74;&nu; &mu;&#x1F72;&nu;
+  &mu;&#x1F77;&alpha;&nu; &#x1F00;&rho;&chi;&#x1F74;&nu;
+  &pi;&epsilon;&pi;&omicron;&iota;&eta;&kappa;&#x1F73;&nu;&alpha;&iota;
+  &tau;&#x1F78; &sigma;&#x1FF6;&mu;&alpha;. &tau;&#x1F74;&nu;
+  &delta;&#x1F72; &psi;&upsilon;&chi;&#x1F74;&nu;
+  &epsilon;&#x1F36;&nu;&alpha;&iota; &tau;&#x1FC6;&sigmaf;
+  &#x1F11;&tau;&#x1F73;&rho;&alpha;&sigmaf;.
+  &alpha;&#x1F50;&tau;&#x1F74;&nu; &delta;&#x1F72;
+  &epsilon;&#x1F36;&nu;&alpha;&iota; &tau;&#x1F74;&nu;
+  &psi;&upsilon;&chi;&#x1F74;&nu; &tau;&#x1F74;&nu; &#x1F10;&nu;
+  &#x1F00;&nu;&theta;&rho;&#x1F7D;&pi;&omicron;&iota;&sigmaf;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &#x1F10;&nu; &pi;&alpha;&nu;&tau;&#x1F76;
+  &zeta;&#x1F7D;&#x1FF3; &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &pi;&epsilon;&tau;&epsilon;&iota;&nu;&#x1FF7;, &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &#x1F11;&rho;&pi;&epsilon;&tau;&#x1FF7;, &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &kappa;&nu;&omega;&delta;&alpha;&lambda;&#x1FF7; &omicron;&#x1F50;
+  &mu;&#x1F79;&nu;&omicron;&nu; &#x1F00;&lambda;&lambda;&#x1F70;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &#x1F10;&nu; &tau;&omicron;&#x1FD6;&sigmaf;
+  &phi;&upsilon;&tau;&omicron;&#x1FD6;&sigmaf; &tau;&#x1F74;&nu;
+  &tau;&#x1FC6;&sigmaf; &zeta;&omega;&#x1FC6;&sigmaf;
+  &#x1F30;&kappa;&mu;&#x1F71;&delta;&alpha;,
+  &kappa;&#x1F77;&nu;&eta;&sigma;&iota;&nu;
+  &epsilon;&#x1F36;&nu;&alpha;&iota; &psi;&upsilon;&chi;&#x1FC6;&sigmaf;
+  &phi;&#x1F71;&sigma;&kappa;&omega;&nu;, &#x1F27;&nu;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &#x1F10;&nu; &tau;&omicron;&#x1FD6;&sigmaf;
+  &#x1F00;&nu;&theta;&rho;&#x1F7D;&pi;&omicron;&iota;&sigmaf;
+  &#x1F51;&pi;&#x1F71;&rho;&chi;&omicron;&upsilon;&sigma;&alpha;&nu;
+  &lambda;&#x1F73;&gamma;&epsilon;&iota;</span>. Tyrbo de Manete ap. Epiph.
+  Hær. 66. §. 8. Herbas enim atque arbores sic putant vivere, ut vitam quæ
+  illis inest, et sentire credant, et dolere cum læduntur: nec aliquid inde
+  sine cruciatu earum quemquam posse vellere aut carpere. Propter quod,
+  agrum etiam spinis purgare, nefas habent. (Aug. de Hær.) Dicitis dolorem
+  sentire fructum, cum de arbore carpitur, sentire cum conciditur, cum
+  teritur, cum coquitur, cum manditur. c. Faust. vi. 4. Expedire dicunt
+  homini f&oelig;neratorem esse quam agricolam. Qui enim in usuram,
+  inquiunt, dat pecuniam, non lædit crucem luminis: qui autem agricola est,
+  multum lædit crucem luminis. Quæris quam crucem luminis? Membra,
+  inquiunt, illa Dei, quæ capta sunt in illo prælio, mixta sunt universo
+  mundo, et sunt in arboribus, in herbis, in pomis, in fructibus. Dei
+  membra vexat, qui terram sulco discindit: Dei membra vexat, qui herbam de
+  terra vellit: Dei membra vexat qui pomum carpit de arbore. Aug. in Ps.
+  140. §. 12. Quid obsit arbori, non dico si pomum inde foliumve decerpas,
+  (quod quidem apud vos, si quis non imprudentia, sed sciens fecerit,
+  signaculi corruptor sine ulla dubitatione damnabitur,) sed omnino si eam
+  radicitus eruas? Anima namque illa quam rationalem inesse arboribus
+  arbitramini, arbore excisa vinculo solvitur; vos enim hoc dicitis.
+  Revolutionem hominis in arborem, notum est vos, id est, auctorem ipsum
+  vestrum pro ingenti p&oelig;na, non tamen pro summa, solere
+  minitari.&mdash;Illas perhibetis et audire voces nostras, verba
+  intelligere, et corpora motusque corporum intueri, cogitationes denique
+  ipsas perspicere. De Mor. Man. l. ii. §. 55. Impietas rusticana plane,
+  magisque lignea quam sunt ipsæ arbores quibus patrocinium præbet, quæ
+  dolere vitem quando uva decerpitur, et non solum sentire ista cum
+  cæduntur, sed etiam videre atque audire credit. Aug. de Quant. Animæ, §.
+  71.</p>
+
+  <p><a name="Nt56" href="#NtA56">[56]</a> <span title="Hotan mellôsin esthiein artôn, proseuchontai prôton houtô legontes pros ton arton; oute se egô etherisa, oute êlesa, oute ethlipsa se. oute eis klibanon ebalon, alla allos epoiêse tauta, kai ênenke moi, egô anaitiôs ephagon. kai hotan kath' heauton eipêi tauta, legei tôi katêchoumenôi êuzamên huper sou kai houtôs aphistatai ekeinos" class="grk"
+  >&#x1F4D;&tau;&alpha;&nu;
+  &mu;&#x1F73;&lambda;&lambda;&omega;&sigma;&iota;&nu;
+  &#x1F10;&sigma;&theta;&#x1F77;&epsilon;&iota;&nu;
+  &#x1F04;&rho;&tau;&omega;&nu;,
+  &pi;&rho;&omicron;&sigma;&epsilon;&#x1F7B;&chi;&omicron;&nu;&tau;&alpha;&iota;
+  &pi;&rho;&#x1FF6;&tau;&omicron;&nu; &omicron;&#x1F55;&tau;&omega;
+  &lambda;&#x1F73;&gamma;&omicron;&nu;&tau;&epsilon;&sigmaf;
+  &pi;&rho;&#x1F78;&sigmaf; &tau;&#x1F78;&nu;
+  &#x1F04;&rho;&tau;&omicron;&nu;&#x387; &omicron;&#x1F54;&tau;&epsilon;
+  &sigma;&#x1F72; &#x1F10;&gamma;&#x1F7C;
+  &#x1F10;&theta;&#x1F73;&rho;&iota;&sigma;&alpha;,
+  &omicron;&#x1F54;&tau;&epsilon; &#x1F24;&lambda;&epsilon;&sigma;&alpha;,
+  &omicron;&#x1F54;&tau;&epsilon;
+  &#x1F14;&theta;&lambda;&iota;&psi;&#x1F71; &sigma;&epsilon;.
+  &omicron;&#x1F54;&tau;&epsilon; &epsilon;&#x1F30;&sigmaf;
+  &kappa;&lambda;&#x1F77;&beta;&alpha;&nu;&omicron;&nu;
+  &#x1F14;&beta;&alpha;&lambda;&omicron;&nu;,
+  &#x1F00;&lambda;&lambda;&#x1F70;
+  &#x1F04;&lambda;&lambda;&omicron;&sigmaf;
+  &#x1F10;&pi;&omicron;&#x1F77;&eta;&sigma;&epsilon;
+  &tau;&alpha;&#x1FE6;&tau;&alpha;, &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &#x1F24;&nu;&epsilon;&gamma;&kappa;&#x1F73; &mu;&omicron;&iota;,
+  &#x1F10;&gamma;&#x1F7C;
+  &#x1F00;&nu;&alpha;&iota;&tau;&#x1F77;&omega;&sigmaf;
+  &#x1F14;&phi;&alpha;&gamma;&omicron;&nu;. &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &#x1F45;&tau;&alpha;&nu; &kappa;&alpha;&theta;'
+  &#x1F11;&alpha;&upsilon;&tau;&#x1F78;&nu; &epsilon;&#x1F34;&pi;&#x1FC3;
+  &tau;&alpha;&#x1FE6;&tau;&alpha;, &lambda;&#x1F73;&gamma;&epsilon;&iota;
+  &tau;&#x1FF7;
+  &kappa;&alpha;&tau;&eta;&chi;&omicron;&upsilon;&mu;&#x1F73;&nu;&#x1FF3;
+  &#x1F20;&upsilon;&zeta;&#x1F71;&mu;&eta;&nu; &#x1F51;&pi;&#x1F73;&rho;
+  &sigma;&omicron;&upsilon; &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &omicron;&#x1F55;&tau;&omega;&sigmaf;
+  &#x1F00;&phi;&#x1F77;&sigma;&tau;&alpha;&tau;&alpha;&iota;
+  &#x1F10;&kappa;&epsilon;&#x1FD6;&nu;&omicron;&sigmaf;</span>. Tyrbo ap.
+  Epiph. Hær. 66. §. 28. Acta Archelai. §. 9. Unde agriculturam, quæ omnium
+  artium est innocentissima, tamquam plurium homicidiorum ream dementer
+  accusant: itaque ipsi Electi, nihil in agris operantes, nec poma
+  carpentes, nec saltem folia ulla vellentes, exspectant hæc afferri usibus
+  suis ab Auditoribus suis, viventes de tot ac tantis secundùm suam
+  vanitatem homicidiis alienis. (de Hær.) Vos cessantes expectatis quis
+  Auditorum vestrorum propter vos pascendos cultello vel falcicula armatus
+  in hortum prosiliat, homicida cucurbitarum, quarum vobis offerat, mirum
+  dictu, viva cadavera.&mdash;Eas cum decerpsit vester Auditor, reus factus
+  est, vestra indulgentia liberandus. c. Faust. vi. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt57" href="#NtA57">[57]</a> Ipsam partem naturæ Dei dicunt
+  ubique permixtam in cælis, in terris, sub terris, in omnibus corporibus,
+  siccis et humidis, in omnibus carnibus, in omnibus seminibus arborum,
+  herbarum, hominum, animalium: non potentia divinitatis sine ullo nexu
+  incoinquinabiliter, inviolabiliter, incorruptibiliter omnibus rebus
+  administrandis regendisque præsentem, quod nos de Deo dicimus; sed
+  ligatam, oppressam, pollutam, quam solvi, liberari, purgarique dicunt,
+  non solum per discursum solis et lunæ, et virtutes lucis, verum etiam per
+  Electos suos. Per Electos autem suos purgari dicunt eamdem ipsam
+  commixtam partem ac naturam Dei, manducando scilicet et bibendo: quia eam
+  in alimentis omnibus dicunt ligatam teneri; quæ cum ab Electis, velut
+  sanctis, in refectionem corporis manducando et bibendo assumuntur, per
+  eorum sanctitatem solvi, signari et liberari. Aug. de Nat. boni c. Man.
+  c. 44. Ipsam verò boni à malo purgationem ac liberationem, non solùm per
+  totum mundum et de omnibus ejus elementis virtutes Dei facere dicunt,
+  verum etiam Electos suos per alimenta quæ sumunt. Et eis quippe
+  alimentis, sicut universo mundo, Dei substantiam perhibent esse
+  commixtam: quam purgari putant in Electis suis eo genere vitæ, quo vivunt
+  Electi Manichæorum, velut sanctius et excellentius Auditoribus suis. Nam
+  his duabus professionibus, hoc est Electorum et Auditorum, ecclesiam suam
+  constare voluerunt. In ceteris autem hominibus, etiam in ipsis
+  Auditoribus suis, hanc partem bonæ divinæque substantiæ quæ mixta et
+  colligata in escis et potibus detinetur, maximeque in eis qui generant
+  filios, artius et inquinatiùs colligari putant. (de Hær.) Cibi qui de
+  frugibus et pomis parantur, si ad sanctos, id est, ad Manichæos veniant,
+  per eorum castitatem et orationes et psalmos quidquid in eis est
+  luculentum et divinum purgatur, id est, ex omni parte perficitur, ut ad
+  regna propria sine ulla sordium difficultate referatur. de mor. Manich.
+  ii. 15. Nos, inquiunt, quia fide Manichæi illuminati sumus, orationibus
+  et psalmis nostris, qui Electi sumus, purgamus inde vitam quæ est in illo
+  pane, et mittimus illam ad thesauros cælorum. Tales sunt Electi, ut non
+  sint salvandi a Deo, sed salvatores Dei. Et ipse est Christus, dicunt,
+  crucifixus in toto mundo. Ego in Evangelio Salvatorem acceperam Christum,
+  vos autem estis in libris vestris salvatores Christi. Aug. in Ps. l.
+  c.</p>
+
+  <p><a name="Nt58" href="#NtA58">[58]</a> Quod ea, quæ vobis quasi
+  purganda offeruntur ad epulas, nefas putatis, si quis alius præter
+  Electos ad cibandum tetigerit, quantæ turpitudinis et aliquando sceleris
+  plenum est? Siquidem sæpe tam multa dantur, ut consumi facile a paucis
+  non possint. Et quoniam sacrilegium putatur, vel aliis dare, quod
+  redundat, vel certe abjicere, in magnas contrudimini cruditates, totum,
+  quod datum est, quasi purgare cupientes. Jam vero distenti, et prope
+  crepantes, eos, qui sub vestra disciplina sunt, pueros ad devoranda
+  reliqua crudeli dominatione compellitis, ita ut cuidam sit Romæ objectum,
+  quod miseros parvulos cogendo ad vescendum tali superstitione necaverit.
+  Quod non crederem, nisi scirem, quantum nefas esse arbitremini, vel aliis
+  hæc dare, qui Electi non sunt, vel certe projicienda curare. Unde illa
+  vescendi necessitas restat quæ ad, turpissimam crudelitatem pæne
+  quotidie, aliquando tamen potest et usque ad homicidium pervenire. Aug.
+  de mor. Manich. c. 15. cf. c. 13. Si autem occiduntur cum decerpuntur,
+  quomodo eis inest vita, cui purgandæ atque recreandæ manducando atque
+  ructando vos asseritis subvenire. c. Faust. vi. 4. Ista sacrilega
+  deliramenta vos cogunt, non solum in cælo atque in omnibus stellis, sed
+  etiam in terra, atque in omnibus quæ nascuntur in ea, confixum atque
+  concretum Christum dicere non jam Salvatorem vestrum, sed a vobis
+  salvandum, cum ea manducatis atque ructatis. ib. ii. 5. cf. v. 10.
+  &amp;c.</p>
+
+  <p><a name="Nt59" href="#NtA59">[59]</a> Nostis Fratres, quod non est
+  prætermittendum, quasi justos, eminentiores, in se tenentes velut primum
+  gradum justitiæ, Electos vocari apud Manichæos. Electi quidem Dei sunt
+  omnes sancti, et habemus hoc in Scripturis: sed usurparunt sibi illud
+  nomen, et quasi familiarius sibi applicaverunt, ut tamquam proprie jam
+  Electi appellentur. Aug. in Ps. 140. §. 10. Auditores qui appellantur
+  apud eos, et carnibus vescuntur, et agros colunt, et si voluerint, uxores
+  habent, quorum nihil faciunt qui vocantur Electi. Aug. Ep. 236. ad
+  Deuter. Auditores vocantur, quod videlicet tanquam meliora et majora
+  præcepta observare non possint, quæ observantur ab eis quos Electorum
+  nomine discernendos et honorandos putant. (Aug. c. litt. Petilian. iii.
+  17.) Auditoribus vestris, quos tanquam distinctos a genere sacerdotum
+  dixisti, secundum veniam hæc [carnes] edenda conceditis. (c. Faust. xxx.
+  5.) His duabus professionibus, hoc est, Electorum et Auditorum, ecclesiam
+  suam constare voluerunt. de Hæres. <span title="hoi kaloumenoi teleioi par' autois" class="grk"
+  >&omicron;&#x1F31;
+  &kappa;&alpha;&lambda;&omicron;&#x1F7B;&mu;&epsilon;&nu;&omicron;&iota;
+  &tau;&#x1F73;&lambda;&epsilon;&iota;&omicron;&iota; &pi;&alpha;&rho;'
+  &alpha;&#x1F50;&tau;&omicron;&#x1FD6;&sigmaf;</span>. Theodoret l. c.</p>
+
+  <p><a name="Nt60" href="#NtA60">[60]</a> Hinc est, quod mendicanti
+  homini, qui Manichæus non sit, panem, vel aliquid frugum, vel aquam
+  ipsam, quæ omnibus vilis est, dari prohibetis, ne membrum Dei, quod his
+  rebus admixtum est, suis peccatis sordidatum a reditu impediat. Aug. de
+  Mor. Manich. c. 15. Quæ cum ita sint, etiam panem mendicanti dare
+  prohibetis; censetis tamen propter misericordiam vel potius propter
+  invidiam nummos dari. Quid hic prius arguam, crudelitatem an vecordiam?
+  Ib. c. 16. Panem mendicanti non porrigit: quæris, quare? Ne vitam quæ est
+  in pane, quam dicunt membrum Dei, substantiam divinam, mendicus ille
+  accipiat, et liget eam in carne. Ergo buccella ne detur mendico, et
+  ploret in buccella membrum Dei, mendicus fame moriturus est? Falsa
+  misericordia in buccellam, facit verum homicidium in hominem. Aug. in Ps.
+  140. §. 11. <span title="Para Manichaiois eleos ouk estin, alla kai echthron esti, par' autois, to eleein penêta" class="grk"
+  >&Pi;&alpha;&rho;&#x1F70;
+  &Mu;&alpha;&nu;&iota;&chi;&alpha;&#x1F77;&omicron;&iota;&sigmaf;
+  &#x1F14;&lambda;&epsilon;&omicron;&sigmaf; &omicron;&#x1F50;&kappa;
+  &#x1F14;&sigma;&tau;&iota;&nu;, &#x1F00;&lambda;&lambda;&#x1F70;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &#x1F10;&chi;&theta;&rho;&#x1F79;&nu;
+  &#x1F10;&sigma;&tau;&iota;, &pi;&alpha;&rho;'
+  &alpha;&#x1F50;&tau;&omicron;&#x1FD6;&sigmaf;, &tau;&#x1F78;
+  &#x1F10;&lambda;&epsilon;&epsilon;&#x1FD6;&nu;
+  &pi;&#x1F73;&nu;&eta;&tau;&alpha;</span>. Athanasius Hist. de Arian. ad
+  Monach. c. 61. <span title="Tên de eis tous penêtas ginomenên diaballousi philanthrôpian, tês hulês einai legontes therapeian" class="grk"
+  >&Tau;&#x1F74;&nu; &delta;&#x1F72; &epsilon;&#x1F30;&sigmaf;
+  &tau;&omicron;&#x1F7A;&sigmaf; &pi;&#x1F73;&nu;&eta;&tau;&alpha;&sigmaf;
+  &gamma;&iota;&nu;&omicron;&mu;&#x1F73;&nu;&eta;&nu;
+  &delta;&iota;&alpha;&beta;&#x1F71;&lambda;&lambda;&omicron;&upsilon;&sigma;&iota;
+  &phi;&iota;&lambda;&alpha;&nu;&theta;&rho;&omega;&pi;&#x1F77;&alpha;&nu;,
+  &tau;&#x1FC6;&sigmaf; &#x1F55;&lambda;&eta;&sigmaf;
+  &epsilon;&#x1F36;&nu;&alpha;&iota;
+  &lambda;&#x1F73;&gamma;&omicron;&nu;&tau;&epsilon;&sigmaf;
+  &theta;&epsilon;&rho;&alpha;&pi;&epsilon;&#x1F77;&alpha;&nu;</span>.
+  Theodoret. Hær. Fab. l. 26.</p>
+
+  <p><a name="Nt61" href="#NtA61">[61]</a> Sed me duo quædam maxime, quæ
+  incautam illam ætatem facile capiunt, per admirabiles adtrivere
+  circuitus, quorum est unum familiaritas, nescio quomodo repens quadam
+  imagine bonitatis, tamquam sinuosum aliquod vinculum multipliciter collo
+  involutum. Alterum quod quædam noxia victoria pene mihi semper in
+  disputationibus proveniebat disserenti cum Christianis imperitis, sed
+  tamen fidem suam certatim, ut quisque posset, defendere molientibus. Quo
+  successu creberrimo gliscebat adolescentis animositas, et impetu suo in
+  pervicaciæ magnum malum imprudenter vergebat. Quod altercandi genus quia
+  post eorum auditionem aggressus eram, quidquid meo vel qualicumque
+  ingenio vel aliis lectionibus poteram, solis illis libentissime
+  tribuebam. Ita ex illorum sermonibus ardor in certamina, ex certaminum
+  proventu amor in illos quotidie movebatur. Ex quo accidebat, at quidquid
+  dicerent, miris quibusdam modis, non quia sciebam, sed quia optabam verum
+  esse, pro vero approbarem. Ita factum est, ut quamvis pedetentim atque
+  caute, tamen diu sequerer homines nitidam stipulam viventi animæ
+  præferentes. [vid. sup. §. 18. not. <a href="#Nt60">60</a>.] Aug. de
+  duab. anim. c. Manich. §. 11. "Visum est huc ascribere Augustini locum ex
+  lib. 3. contra Litteras Petiliani Donatistæ, c. 17: 'Me etiam presbyterum
+  fuisse Manichæorum, vel falsus vel fallens mirabili temeritate contendat.
+  Verba tertii libri Confessionum mearum, quæ per seipsa, et de multis ante
+  et postea dictis, manifestissima sunt legentibus, sub quo ei videtur
+  intellectu proponat atque arguat.' Quænam vero sint verba illa, quæ suo
+  avulsa loco proterve interpretabatur Petilianus, nobis incompertum est;
+  forte an ista capitis sexti: 'Nam versum et carmen etiam ad vera pulmenta
+  transfero.' Quippe amatoria maleficia mulieri data exprobrabat Augustino,
+  ut videre est in ejusdem libri contra Petiliani Litteras capite 16." [ed.
+  Ben.] Atqui id nihil omnino fuisset ad rem, neque enim de his agitur, sed
+  de presbyteratu, quo Aug. inter Manichæos functum esse contendit. Verba
+  porro e cap. 6. allata, calumniæ in c. 16. e Petiliano excerptæ apprime
+  respondent; sunt enim "eulogiæ panis simpliciter et hilariter datæ"
+  quales iste "ridiculo nomine venenosæ turpitudinis ac furoris infamavit;"
+  "pulmentum" enim "cibus delicatus et suavis dictus est a pulpa." J. de
+  Janua ap. Du Cange. Calumniæ vero de presbyteratu ab his omnino diversæ
+  sunt, et loco diverso allatæ. Mihi vero nihil dubium est, quin verba ab
+  initio Lib. 4ti. arripuerit Petilianus, "illac autem purgari nos ab istis
+  sordibus expetentes cum eis qui appellarentur electi et sancti" et
+  seorsim sumpta eo detorserit, ut Augustinum inter "electos" unde
+  presbyteri selecti sunt, versatum fuisse contenderet. Forsan etiam
+  "electos" et "presbyteros" inter se confudit. Quod vero hanc calumniam
+  refutet ea ipsa sententia unde arrepta sit, nullam habet difficultatem,
+  imo optime convenit cum iis, quæ ait Aug. "verba quæ <i>per se ipsa</i>
+  manifestissima sunt legentibus." Quippe cum eum inter "Electos" non
+  annumeratum fuisse hæc ipsa verba innuant, eo tamen, posteriore parte
+  abscissa, detorqueri possint ut id ipsum affirmare videantur. Jam vero
+  loco "Verba <i>tertii</i> libri," in MSS. omnibus "<i>quarta</i> libri"
+  legi, ex edit. Bened. ad loc. serius didici, quod rem extra controversiam
+  ponit. Exstat tamen alius locus, qui eodem facilius detorqueri posset, L.
+  v. §. 18.</p>
+
+  <p><a name="Nt62" href="#NtA62">[62]</a> Officinam aqualiculi vestri, ubi
+  Deum vestrum illo prælio confractum, reformare possetis. c. Faust. vi.
+  4.</p>
+
+  <p><a name="Nt63" href="#NtA63">[63]</a> Suis Auditoribus ideo hæc
+  (homicidia vid. sup. l. iii. p. 39. not. <a href="#Nt55">55</a>)
+  arbitrantur ignosci, quia præbent inde alimenta Electis suis; ut divina
+  illa substantia in eorum ventre purgata, impetret eis veniam, quorum
+  traditur oblatione purganda. Animas Auditorum suorum in Electos revolvi
+  arbitrantur, aut feliciore compendio in escas Electorum suorum, ut jam
+  inde purgatæ in nulla corpora revertantur. Ceteras autem animas et in
+  pecora redire putant, et in omnia quæ radicibus fixa sunt atque aluntur
+  in terra. (de Hær.) Poma ipsi non decerpitis, herbamque non vellitis, sed
+  tamen ab auditoribus vestris decerpi et evelli atque afferri vobis
+  jubetis, non ut iis qui afferunt tantum, set ut iis etiam quæ afferuntur,
+  prodesse possitis. Aug. de mor. Manich. l. ii. §. 57. vid. sup. l. iii.
+  c. 10. not. <a href="#Nt56">56</a>. p. 40. Auditores, ante Electos genua
+  figunt, ut eis manus supplicibus imponantur non a solis presbyteris vel
+  episcopis aut diaconibus eorum, sed a quibuslibet Electis. Aug. Ep. 236.
+  ad Deuter.</p>
+
+  <p><a name="Nt64" href="#NtA64">[64]</a> Nullo regente, per suam
+  potestatem beatus esse solus Deus potest. Aug. de Gen. c. Manich. ii.
+  15.</p>
+
+  <p><a name="Nt65" href="#NtA65">[65]</a> Ille est vere castus, qui Deum
+  attendit, et ad ipsum solum se tenet. Aug. de vita beata, §. 18. Si Deum
+  quæreret, castus esset, quia legitimum maritum anima Deum habet. Quisquis
+  a Deo præter Deum aliquid quærit, non caste Deum quærit. Si uxor amet
+  maritum quia dives est, non est casta. Non enim maritum amat sed aurum
+  mariti. Serm. 137. de verb. Ev. Joan. c. 10. Qui aliud præmium petit a
+  Deo, et propterea vult servire Deo; carius facit quod vult accipere, quam
+  ipsum a quo vult accipere. Quid ergo, nullum præmium Dei? Nullum, præter
+  ipsum. Præmium Dei, ipse Deus est. Hoc amat, hoc diligit: si aliud
+  dilexerit, not erit castus amor. Recedis ab igne immortali, frigesces,
+  corrumperis. Noli recedere, corruptio tua erit, fornicatio tua erit. Aug.
+  in Ps. 72. §. 32. Timoris casti nomine ea voluntas significata est, qua
+  nos necesse erit nolle peccare, et non sollicitudine infirmitatis, ne
+  forte peccemus, sed tranquillitate caritatis cavere peccatum. De Civ.
+  Dei, xiv. c. 9. §. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt66" href="#NtA66">[66]</a> Volentes intelligere Deum, usque
+  ad lucis istius visibilis cogitationem venerunt, ultra ire non potuerunt:
+  et tales campos lucis fecerunt in regno Dei, qualem videbant hunc solem,
+  quasi fructum lucis illius. Aug. in Ps. 146. §. 13. Quia non distinguunt
+  [Manichæi</p>
+
+  <p><a name="Nt67" href="#NtA67">[67]</a> Quis diligit quod ignorat? Et
+  quid est Deum scire nisi eum conspicere firmeque percipere? Nimirum autem
+  cavendum est, ne credens animus id quod non videt, fingat sibi aliquid
+  quod non est, et speret diligatque quod falsum est. Quod si sit, non erit
+  caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. De Trin.
+  viii. §. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt68" href="#NtA68">[68]</a> Scilicet, Vindicianus ex nomine
+  postea designatus lib. 7. cap. 6. et ab Augustino laudatus in Epist. 138.
+  ad Marcellinum, n. 3. (Ben.)</p>
+
+  <p><a name="Nt69" href="#NtA69">[69]</a> Vid. sup. §. 3. not. <a
+  href="#Nt65">65</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt70" href="#NtA70">[70]</a> Baptismum enim Manichæi, (qualis
+  tunc temporis erat Aug.) pro nihilo habuerunt; et ideo forsan inter alia,
+  hoc tum insigne miraculum edidit Deus, quo eum, cui munera tanta in
+  Ecclesia sua destinabat, ad meliorem mentem revocaret. "Manichæi lavacrum
+  regenerationis, id est, aquam ipsam, dicunt esse superfluam, nec prodesse
+  aliquid, profano corde contendunt.&mdash;Manichæi visibile destruunt
+  elementum, Pelagiani autem etiam invisibile Sacramentum." Aug. c. 2. Epp.
+  Pelag. l. ii. c. 2. "Quid eis [Pelagianis] prodest, baptismum omnibus
+  ætatibus necessarium confiteri, quod Manichæi dicunt in omni ætate
+  superfluum." ib. iv. 4. "Non illic [apud Manichæos] ita appellari
+  catechumenos, tanquam Baptismus quandoque eis debeatur." c. litt. Petil.
+  iii. 17. "Baptismum in aqua nihil cuiquam perhibent salutis afferre: nec
+  quemquam eorum quos decipiunt, baptizandum putant." de Hæres. Num vero
+  alium quendam ritum pro arbitrio suo excogitârint, qui Baptismi vices
+  suppleret, nihil ad hanc rem pertinet: loca tamen quæ ad eum adstruendum
+  afferunt, nihil probant. Etenim loco de mor. Eccl. Cath. c. 35. de
+  Catholicis haud dubie agitur; Felix autem (Actt. c. Fel. Manich. i. 19.)
+  e ritu Catholico hæresin suam propugnare studet, e concessis argumentum
+  ducens. Eodem argumento sed tantum "ad hominem" utuntur Faustus l. xxiv.
+  c. 1. et ipse Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op. Imp. iii. 187.</p>
+
+  <p><a name="Nt71" href="#NtA71">[71]</a> Sup. L. iii. §. 10 et 12. inf.
+  §. 12.</p>
+
+  <p><a name="Nt72" href="#NtA72">[72]</a> Si quis dixerit, Non esse, quam
+  miserum me esse mallem: respondebo, Mentiris. Nam et nunc miser es, nec
+  ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita cum miser nolis esse, esse vis
+  tamen. Age igitur gratias ex eo quod es volens, ut quod invitus es
+  auferatur. Volens enim es, et miser invitus es. Aug. de lib. Arb. iii. §.
+  18.</p>
+
+  <p><a name="Nt73" href="#NtA73">[73]</a> Horat. Carm. lib. i. od. 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt74" href="#NtA74">[74]</a> Qui duo corporibus, mentibus
+  unus erant. Ovid. Trist. l. iv. Eleg. iv. 72.</p>
+
+  <p><a name="Nt75" href="#NtA75">[75]</a> Retract. lib. ii. c. 6. In
+  quarto libro, cum de amici morte animi mei miseriam confiterer, dicens
+  quod anima nostra una quodammodo facta fuerat ex duabus. "Et ideo,"
+  inquam, "forte mori metuebam, ne totus ille moreretur, quem multum
+  amaveram:" (c. 6.) quæ mihi quasi declamatio levis, quam gravis confessio
+  videtur; quamvis utcumque temperata sit hæc ineptia in eo quod additum
+  est, "forte."</p>
+
+  <p><a name="Nt76" href="#NtA76">[76]</a> Vid. sup. §. <a
+  href="#Sec4_9">9</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt77" href="#NtA77">[77]</a> Sup. L. i. c. <a
+  href="#Cap1_1">1</a>. inf. c. <a href="#Cap4_10">10</a> et 12. §. <a
+  href="#Sec4_18">18</a>. et vi. <a href="#Cap6_16">16</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt78" href="#NtA78">[78]</a> Sup. i. 2 et 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt79" href="#NtA79">[79]</a> Sup. §. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt80" href="#NtA80">[80]</a> In hac vita homines magnis
+  laboribus requiem quærunt et securitatem, sed pravis cupiditatibus non
+  inveniunt. Volunt enim requiescere in rebus inquietis et non
+  permanentibus: et quia illæ tempore subtrahuntur et transeunt, timoribus
+  et doloribus eos agitant, nec quietos esse permittunt. Aug. de Cat. Rud.
+  §. 24.</p>
+
+  <p><a name="Nt81" href="#NtA81">[81]</a> Vid. inf. ad L. xiii. c. <a
+  href="#Cap13_28">28</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt82" href="#NtA82">[82]</a> Totus enim ille sermo non de
+  singulis syllabis aut litteris sed de omnibus pulcher est. Aug. de Gen.
+  c. Manich. i. 21.</p>
+
+  <p><a name="Nt83" href="#NtA83">[83]</a> Quoquo te verteris, vestigiis
+  quibusdam quæ operibus suis impressit loquitur tibi, et te in exteriora
+  labentem ipsis exteriorum formis intro revocat.&mdash;Væ qui derelinquunt
+  te ducem, et oberrant in vestigiis tuis; qui nutus tuos pro te amant, et
+  obliviscuntur quid innuas, O suavissima lux purgatæ mentis sapientia: non
+  enim cessas innuere nobis quæ et quanta sis, et nutus tui sunt omne
+  creaturarum decus. Aug. de Lib. Arb. l. ii. c. 16.</p>
+
+  <p><a name="Nt84" href="#NtA84">[84]</a> Hoc bonum non longe positum est
+  ab unoquoque nostrum, in illo enim vivimus, movemur, et sumus. Sed
+  dilectione standum est ad illud, et inhærendum illi, ut præsente
+  perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse possemus. Aug. de Trin. l.
+  viii. §. 5, 6. Pudeat cum alia non amentur nisi quia bona sunt, eis
+  inhærendo non amare bonum ipsum unde bona sunt. Ib. c. 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt85" href="#NtA85">[85]</a> Quia homines appetentes ea quæ
+  foris sunt, etiam a se ipsis exsules facti sunt, data est etiam
+  conscripta lex, non quia in cordibus scripta non erat; sed quia tu
+  fugitivus eras cordis tui, ab illo qui ubique est comprehenderis, et ad
+  te ipsum intro revocaris. Propterea scripta lex quid clamat eis qui
+  deseruerunt legem scriptam in cordibus suis? <i>Redite, prævaricatores,
+  ad cor.</i>&mdash;Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri facere.
+  Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit nosse
+  lex intima in ipso tuo corde conscripta. Aug. in Ps. 57. §. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt86" href="#NtA86">[86]</a> Deficitur non ad mala, sed male;
+  id est, non ad malas naturas, sed ideo male, quia contra ordinem
+  naturarum, ab eo qui summe est, ad id quod minus est. Aug. de Civ. Dei,
+  l. xii, c. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt87" href="#NtA87">[87]</a> Quid tam iniquum quam ut bene
+  sit desertori boni? neque ullo modo fieri potest ut ita sit. Sed
+  aliquando amissi superioris boni non sentitur malum, cum habetur quod
+  amatum est inferius bonum. Sed divina justitia est, ut qui voluntate
+  amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amavit. Aug. de Gen. ad
+  lit. l. viii. c. 14.</p>
+
+  <p><a name="Nt88" href="#NtA88">[88]</a> Perversa celsitudo est, deserto
+  eo cui debet animus inhærere principio, sibi quodam modo fieri atque esse
+  principium&mdash;Est igitur aliquid humilitatis miro modo quod sursum
+  faciat cor, et est aliquid elationis quod deorsum faciat cor&mdash;Pia
+  humilitas facit subditum superiori; nihil est autem superius Deo: et ideo
+  exaltat humilitas, quæ facit subditum Deo. Elatio autem quæ in vitio est,
+  eo ipso quo respuit subjectionem, et cadit ab illo, quo non est quidquam
+  superius, et ex hoc erit inferius. Aug. de Civ. Dei, xiv. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt89" href="#NtA89">[89]</a> P&oelig;nitendi humilitate
+  altitudinem suam accipit anima. Aug. de Lib. Arb. l. iii. c. 5. Viam
+  nobis fecit per humilitatem: quia per superbiam recesseramus a Deo,
+  redire ad eum nisi per humilitatem non poteramus, et quem nobis
+  præponeremus ad imitandum, non habebamus. Omnis enim mortalitas hominum
+  superbia tumuerat. Ne ergo dedignaretur homo imitari hominem humilem,
+  Deus factus est humilis, ut vel sic superbia generis humani non
+  dedignaretur sequi vestigia Dei. Aug. in Ps. xxxiii. Enarr. l. §. 4. cf.
+  de Fide et Symbolo, §. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt90" href="#NtA90">[90]</a> Licet subtilissime disseratur,
+  ipsam mentem hominis in qua factus est ad imaginem Dei, quamdam scilicet
+  rationalem vitam, distribui in æternæ contemplationis veritatem, et in
+  rerum temporalium administrationem, atque ita fieri quasi masculum et
+  feminam, illa parte consulente, hac obtemperante: in hac tamen
+  distributione non recte dicitur imago Dei, nisi illud quod inhæret
+  contemplandæ incommutabili veritati. Aug. de Gen. ad lit. l. iii. c.
+  22.</p>
+
+  <p><a name="Nt91" href="#NtA91">[91]</a> Haud scio an legendum sit
+  "sensu."</p>
+
+  <p><a name="Nt92" href="#NtA92">[92]</a> Ex his suis fabulis vanis atque
+  impiis coguntur dicere, animas bonas, quas censent ab animarum malarum,
+  naturæ scilicet contrariæ, commixtione liberandas, ejus, cujus Deus est,
+  esse naturæ. de Hær. Manichæi dicunt, animam particulam Dei, naturæ malæ
+  commixtione habere peccatum. c. 2. Epp. Pelag. l. ii. c. 2. Agnoscat
+  anima conditionem suam: non est Deus. Cum se anima putat Deum, offendit
+  Deum: non invenit salvatorem, sed invenit damnatorem. Quoniam Deus quando
+  animas malas damnat, non se damnat: si autem anima hoc est quod Deus, se
+  damnat.&mdash;Ideo pars Dei non sum, quia substantia Dei, natura Dei,
+  errare non potest:&mdash;sicut tu ipse confiteris, erraveras. Erraverat
+  ergo natura Dei? Ierat in immunditiam natura Dei? Adulteria committebat
+  natura Dei? Stupra illicita faciebat natura Dei? Cæca nesciebat qua iret
+  natura Dei? Facinoribus et flagitiis obruebatur natura Dei? Erubesce, da
+  honorem Deo. Aug. Serm. 183. Ideo non est credendum animam nostram hoc
+  esse quod Deus est: quia si hoc esset, nec sua voluntate, nec aliqua
+  necessitate in deterius mutaretur. Aug. de agone Christiano, c. 10. Non
+  in tantam blasphemiam caderent, putando se esse naturam et substantiam
+  Dei. c. Faust. xii. 13. Animas non solum hominum sed etiam pecorum, de
+  Dei esse substantia, et omnino partes Dei esse arbitrantur. Aug. Ep. 236.
+  ad Deuter. Illum quomodo video pauperem spiritu [quod jactitabant
+  Manichæi] qui tam superbus est ut animam suam Deum credat nec captivum
+  erubescat? c. Faust. vi. 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt93" href="#NtA93">[93]</a> (Anima bona) quam Dei partem
+  atque naturam universo mundo, et omnibus quæ in eo sunt, opinatur esse
+  permixtam; in homine autem per concupiscentiam decipi. Quam
+  concupiscentiam, quod sæpe inculcandum est, non vitium substantiæ bonæ,
+  sed malam vult esse substantiam. Aug. Op. Imp. iii. 186. Peccatorum
+  originem non libero arbitrio voluntatis, sed substantiæ tribuunt gentis
+  adversæ: quam dogmatizantes esse hominibus mixtam omnem carnem, non Dei,
+  sed malæ mentis perhibent esse opificium, quæ à contrario principio Deo
+  coæterna est. adv. Hær.</p>
+
+  <p><a name="Nt94" href="#NtA94">[94]</a> Fel. Aut facta, aut missa, aut
+  data ex Deo est [anima]. Ergo si ex Deo est, et polluta est, et venit
+  Christus eam liberare de pollutione, quare culpas Manichæum? Aug. Ego
+  dico animam non naturam Dei, sed factam a Deo, per liberum arbitrium
+  peccasse, et peccato esse pollutam, et per Dei misericordiam in
+  p&oelig;nitentia liberatam: tu autem ipsam naturam Dei, quod Deus est,
+  Deum de Deo dicis in gente tenebrarum captum atque pollutum: et multum
+  interest inter id quod de se Deus genuit, et quod fecit non de se, sed ex
+  nihilo, id est, cum omnino non esset, a Deo accepit ut esset, id est, ut
+  institueretur. Aug. Actt. c. Fel. Manich. ii. 18. Carnalem
+  concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, non ex vitiata
+  in primo homine natura nobis inesse infirmitatem, sed substantiam volunt
+  esse contrariam, sic nobis adhærentem, ut quando liberamur atque
+  purgamur, separetur a nobis, et in sua natura etiam ipsa immortaliter
+  vivat: easque duas animas, vel duas mentes, unam bonam, alteram malam, in
+  uno homine inter se habere conflictum, quando caro concupiscat adversus
+  spiritum, et spiritus adversus carnem. adv. Hær. Vid. inf. v. 10. §. 18.
+  vii. 3. §. 4. ix. 4. §. 10.</p>
+
+  <p><a name="Nt95" href="#NtA95">[95]</a> In quem locum quisque ceciderit,
+  ibi debet incumbere ut surgat. Ergo ipsis carnalibus formis, quibus
+  detinemur, nitendum est ad eas cognoscendas, quas caro non nuntiat. Eas
+  enim carnales voco, quæ per carnem sentiri queunt, id est, per oculos,
+  per aures, ceterosque corporis sensus. His ergo carnalibus vel
+  corporalibus formis inhærere amore pueros necesse est, adolescentes vero
+  prope necesse est, hinc jam procedente ætate non est necesse. Aug. de
+  vera Relig. c. 24.</p>
+
+  <p><a name="Nt96" href="#NtA96">[96]</a> Sicut pictura cum colore nigro,
+  suo loco posito, ita universitas rerum, si quis possit intueri, etiam cum
+  peccatoribus pulchra est, quamvis per se ipsos consideratos sua
+  deformitas turpet. Aug. de Civit. Dei, l. xi. c. 23.</p>
+
+  <p><a name="Nt97" href="#NtA97">[97]</a> Dicuntur in Scripturis inimici
+  Dei, qui non natura, sed vitiis adversantur ejus imperio: nihil ei
+  valentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi voluntate, non
+  potestate lædendi. Ibid. xii. 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt98" href="#NtA98">[98]</a> Non efficiunt malitia sua ut sub
+  Dei administratoris imperio, virtute, sapientia, et decus et ordo
+  universitatis aliqua ex parte turpetur; cum suis quibuscumque
+  voluntatibus etiam malis tribuantur certi et congrui limites potestatum,
+  et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis convenienter justeque ordinatis
+  universitas pulchra sit. Aug. de Gen. ad lit. l. xi. c. 21.</p>
+
+  <p><a name="Nt99" href="#NtA99">[99]</a> Faustus quidam fuit, gente Afer,
+  civitate Milevitanus, eloquio suavis, ingenio callidus. Aug. c. Faust. l.
+  i. init. Deliciarum affluentia non solum Mattarios [Manichæos ita dictos
+  quia in mattis dormierunt] fastidiebat, sed etiam domum patris sui
+  hominis pauperis Milevitani. (ib. v. 5.) Delicias Fausti, notas omnibus
+  Auditoribus Manichæorum et eis maxime qui sunt Romæ. (ib. 7.) Erat Fausto
+  ingenium. (ib. xvi. 26.)</p>
+
+  <p><a name="Nt100" href="#NtA100">[100]</a> Vid. e. g. sup. L. iii. c. 6.
+  not. <a href="#Nt35">35</a></p>
+
+  <p><a name="Nt101" href="#NtA101">[101]</a> <i>Pecora campi</i>
+  congruentissime accipiuntur homines in carnis voluptate gaudentes, ubi
+  nihil arduum, nihil laboriosum adscendunt.&mdash;Vide nunc etiam
+  <i>volucres c&oelig;li</i>, superbos, de quibus dicitur, <i>posuerunt in
+  c&oelig;lum os suum</i>. Vide quam in altum vento portentur, qui dicunt,
+  <i>linguam</i> &amp;c. Ps. xi. 5.&mdash;Intuere etiam <i>pisces
+  maris</i>, h.e. curiosos, <i>qui perambulant semitas maris</i> i.e.
+  inquirunt in profundo hujus sæculi temporalia, quæ tanquam semitæ in mari
+  tam cito evanescunt et intereunt, quam rursus aqua confundatur, postquam
+  transeuntibus locum dederit.&mdash;Non enim ait tantum "ambulant" sed
+  "perambulant" dixit, ostendens pertinacissimum studium inania et
+  præterfluentia requirentium. Aug. in Ps. viii. §. 13. De hac autem
+  triplici vitiorum distributione, vid. sup. L. iii. §. <a
+  href="#Sec3_16">16</a>. et inf. x. c. <a href="#Sec10_30">30</a> sqq.</p>
+
+  <p><a name="Nt102" href="#NtA102">[102]</a> Ipse patria quo imus, ipse
+  via qua imus; per ipsum ad ipsum eamus, et non erramus. Aug. Ser. 92.
+  Deus Christus patria est quo imus; homo Christus via est qua imus. Ib.
+  123. §. 3. (Christus) deducit (nos) tamquam dux, et in se ducit, tanquam
+  via, et ad se perducit, tanquam patria. Aug. in Ps. lx. §. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt103" href="#NtA103">[103]</a> Laudabilior est animus, cui
+  nota est vel infirmitas sua, quam qui ea non respecta, vias siderum
+  scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cognitas tenet, ignorans ipse qua
+  ingrediatur ad salutem ac firmitatem suam. Aug. de Trin. iv.
+  pro&oelig;m.</p>
+
+  <p><a name="Nt104" href="#NtA104">[104]</a> Promissionem Domini Jesu
+  Christi de Paracleto Spiritu-sancto in suo hæresiarcha, Manichæo dicunt
+  esse completam. Unde se in suis litteris Jesu Christi apostolum dicit, eo
+  quod Jesus Christus se missurum esse promiserit, atque in illo miserit
+  Spiritum Sanctum. Propter quod etiam ipse Manichæus duodecim discipulos
+  habuit, ad instar apostolici numeri, quem numerum Manichæi hodieque
+  custodiunt. Aug. de Hæres.</p>
+
+  <p><a name="Nt105" href="#NtA105">[105]</a> Ob has scilicet fabulas
+  astronomicas Manichæum Paracletum fuisse crediderunt sectatores ejus,
+  teste Felice ap. Aug. Acta c. Fel. Man. i. 9. "Paulus enim dicit, 'ex
+  parte scimus, et ex parte prophetamus: cum venerit autem quod perfectum
+  est, abolebuntur ea quæ ex parte dicta sunt.' Nos audientes Paulum hoc
+  dicere venit Manichæus cum prædicatione sua, et suscepimus eum secundum
+  quod Christus dixit, 'Mitto vobis Spiritum sanctum:' et Paulus venit et
+  dixit, quia et ipse venturus est, et postea nemo venit: ideo suscepimus
+  Manichæum. Et quia venit Manichæus, et per suam prædicationem docuit nos
+  initium, medium, et finem; docuit nos de fabrica mundi, quare facta est,
+  et unde facta est, et quia fecerunt; docuit nos quare dies, et quare nox;
+  docuit nos de cursu solis et lunæ: quia hoc in Paulo non audivimus, nec
+  in ceterorum Apostolorum scripturis: hoc credimus, quia ipse est
+  Paracletus."</p>
+
+  <p><a name="Nt106" href="#NtA106">[106]</a> Vid. L. vii. §. <a
+  href="#Sec7_15">15</a>. et not. ibid.</p>
+
+  <p><a name="Nt107" href="#NtA107">[107]</a> Vid. sup. ad L. iii. c. 6. §.
+  <a href="#Sec3_10">10</a></p>
+
+  <p><a name="Nt108" href="#NtA108">[108]</a> "<span
+  class="sc">Memoriæ</span>, Oratoria, in quibus reconduntur Sanctorum
+  corpora. Aug. c. Faust. Manich. xx. 21. Populus Christianus Memorias
+  Martyrum religiosa solennitate concelebrat, et ad excitandam imitationem,
+  et ut meritis eorum consocietur atque orationibus adjuvetur: ita tamen ut
+  nulli Martyrum, sed ipsi Deo Martyrum sacrificemus, quamvis in Memoriis
+  Martyrum constituamus altaria. Du Cange, sub v.</p>
+
+  <p><a name="Nt109" href="#NtA109">[109]</a> Christum novissimis
+  temporibus venisse ad animos, non ad corpora liberanda. Nec fuisse in
+  carne vera, sed simulatam speciem carnis ludificandis humanis sensibus
+  præbuisse, ubi non solum mortem, verum etiam resurrectionem similiter
+  mentiretur. Aug. de Hæres. Vid. inf. c. 10. fin. l. ix. c. 3. <a
+  href="#Sec9_6">§6</a>. <span title="Haplê phusis ouk apothnêskei, kai skia sarkos ou stauroutai; mian oun echôn emaine tên phusin kai energeian to phôs mêden pathousan tôi episkiasmati tês sarkos ouk echonti phusin kratoumenên" class="grk"
+  >&#x1F09;&pi;&lambda;&#x1FC6; &phi;&#x1F7B;&sigma;&iota;&sigmaf;
+  &omicron;&#x1F50;&kappa;
+  &#x1F00;&pi;&omicron;&theta;&nu;&#x1F75;&sigma;&kappa;&epsilon;&iota;,
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &sigma;&kappa;&iota;&#x1F70;
+  &sigma;&alpha;&rho;&kappa;&#x1F78;&sigmaf; &omicron;&#x1F50;
+  &sigma;&tau;&alpha;&upsilon;&rho;&omicron;&#x1FE6;&tau;&alpha;&iota;&#x387;
+  &mu;&#x1F77;&alpha;&nu; &omicron;&#x1F56;&nu; &#x1F14;&chi;&omega;&nu;
+  &#x1F14;&mu;&alpha;&iota;&nu;&epsilon; &tau;&#x1F74;&nu;
+  &phi;&#x1F7B;&sigma;&iota;&nu; &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &#x1F10;&nu;&#x1F73;&rho;&gamma;&epsilon;&iota;&alpha;&nu; &tau;&#x1F78;
+  &phi;&#x1FF6;&sigmaf; &mu;&eta;&delta;&#x1F72;&nu;
+  &pi;&alpha;&theta;&omicron;&#x1FE6;&sigma;&alpha;&nu; &tau;&#x1FF7;
+  &#x1F10;&pi;&iota;&sigma;&kappa;&iota;&#x1F71;&sigma;&mu;&alpha;&tau;&iota;
+  &tau;&#x1FC6;&sigmaf; &sigma;&alpha;&rho;&kappa;&#x1F78;&sigmaf;
+  &omicron;&#x1F50;&kappa; &#x1F14;&chi;&omicron;&nu;&tau;&iota;
+  &phi;&#x1F7B;&sigma;&iota;&nu;
+  &kappa;&rho;&alpha;&tau;&omicron;&upsilon;&mu;&#x1F73;&nu;&eta;&nu;</span>.
+  (Manes Ep. ad Zeben. ap. Fabric. Bibl. Gr. t. v. p. 284.) Sic Manichæus
+  es, qui nec crucifixum credis, <i>quia</i> nec natum credis. Aug. Serm.
+  116, §. 4. Sunt hodie qui non credunt carnem habuisse Christum: quia et
+  partum virginis destruunt, et nolunt eum natum ex femina credere. "Verbum
+  caro factum est," prorsus alienant a sua fide, vel potius a sua
+  infidelitate. Totam istam dispensationem salutis nostræ, quod factus est
+  homo pro inveniendo homine, qui Deus fecerat hominem; totum hoc, quod
+  Christus in remissionem peccatorem nostrorum verum, non falsum sanguinem
+  fudit, et de vero suo sanguine chirographum peccatorum nostrorum delevit;
+  hoc totum hæretici damnabiles evacuare conantur. Totum hoc, ut Manichæi
+  credunt, quod apparuit oculis hominum, spiritus fuit, caro non fuit. Ib.
+  Serm. 237. § 1. Photiniani, homo tantum; Manichæi, Deus tantum. Illi
+  nihil divinum in Domino confitentur; isti quasi totum divinum, et tamen
+  tam falsum, ut nec saltem humanum. Si enim homo non erat, ergo mortuus
+  non est, ergo crucifixus non est, ergo nec resurrexit. Qui ille resurgere
+  potuit, qui mortuus non est? Ergo et dubitanti discipulo falsas
+  cicatrices ostendit. Aug. Serm. 37.</p>
+
+  <p><a name="Nt110" href="#NtA110">[110]</a> Sup. l. i. §. <a
+  href="#Sec1_10">10</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt111" href="#NtA111">[111]</a> Vid. sup. l. iv. §. <a
+  href="#Sec4_8">8</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt112" href="#NtA112">[112]</a> Vid. sup. iii. c. <a
+  href="#Cap3_12">12</a>. init.</p>
+
+  <p><a name="Nt113" href="#NtA113">[113]</a> Qui sunt isti Electi? Quibus
+  si dixeris, Peccasti; statim illam defensionem impiam et pejorem ceteris
+  magisque sacrilegam proferunt, Non ego peccavi, sed gens tenebrarum. Quæ
+  est ista gens tenebrarum? Quæ bellum gessit cum Deo. Et ipsa peccat, cum
+  tu peccas? Ipsa, inquit, quia commixtus sum illi. Deus enim qui te
+  commiscuit, quid timuit? Hoc enim dicunt, quod illa gens tenebrarum
+  rebellaverit adversus Deum, antequam mundus fieret; et ille cavens ne
+  regna ejus loco adveniente hostili impetu vastarentur, misit huc membra
+  sua, substantiam suam, hoc quod ipse est; si aurum, aurum; si lux, lucem;
+  quidquid illud est, hoc misit, et miscuit visceribus gens tenebrarum,
+  dicunt, et fabricavit inde mundum. Et nos animæ, inquiunt, de ipsis
+  membris Dei sumus: sed premimur hic visceribus gentis tenebrarum, et
+  quidquid peccare dicimur, illa gens peccat. Se quidem videntur excusare a
+  peccato: sed Deum suum non excusant a crimine timoris, nec ipsam
+  substantiam Dei sui a crimine corruptibilitatis. Si enim incorruptibilis
+  Deus, si incommutabilis, si incontaminabilis, si immaculabilis, si
+  impenetrabilis, quid ei factura erat gens illa? Potuistis premi,
+  potuistis captivari, potuistis inquinari, potuistis corrumpi: potuit ergo
+  et ille. Frustum enim quodam modo, et portiuncula naturæ ipsius convincit
+  massam. Quale est illud quod huc misit, tale est et illud quod ibi
+  remansit. Hoc ipsi dicunt: ipsi fatentur quia duæ substantiæ sunt; una
+  illa, et una ista. Libri eorum hoc habent: et si negant, leguntur, et
+  convincuntur.&mdash;Vis, o nefande, false Electe, defendere peccatum
+  tuum, ut quando aliquid mali feceris, non tu fecisse videaris: quæris in
+  quem peccatum tuum refundas, et refundis in gentem tenebrarum. Aug. in
+  Ps. loco proxime cit. Inviti peccamus et cogimur a contraria et inimica
+  nobis substantia. Fortunat. Disp. 2. §. 20. Dicimus, quod a contraria
+  natura anima cogatur delinquere. ib. §. 21. Sive bonum geramus, non est
+  carnis; quia "manifesta sunt opera carnis" &amp;c. sive malum geramus,
+  non est animæ, quia "fructus spiritus pax" &amp;c. Manes Ep. ad Menoch
+  ap. Aug. Op. Imp. iii. 177. Carnis enim commixtione ducitur, non propria
+  voluntate. Secundinus Ep. ad Aug. §. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt114" href="#NtA114">[114]</a> Veros Academiæ novæ sensus
+  alias aperit Aug., et quare in disputando aliis potius adversati sint,
+  quam suam aliquam sententiam defenderint, unde pro Scepticis habiti sint;
+  id vero pro istorum temporum ratione, vel utiliter factum esse contendit.
+  "Sat est ad id quod volo, Platonem sensisse duos esse mundos, unum
+  intelligibilem, in quo ipsa veritas habitaret, istum autem sensibilem,
+  quem manifestum est nos visu tactuque sentire. Itaque illum verum, hunc
+  verisimilem et ad illius imaginem factum. Et ideo de illo in ea quæ se
+  cognosceret anima, velut expoliri et quasi serenari veritatem; de hoc
+  autem in stultorum animis non scientiam, sed opinionem posse generari.
+  Quidquid tamen ageretur in hoc mundo per eas virtutes quas civiles
+  vocabat, aliarum verarum virtutum similes, quæ nisi paucis sapientibus
+  ignotæ essent, non posse nisi veri simile nominari. Hæc et alia hujusmodi
+  mihi videntur inter successores ejus, quantum poterant, esse servata, et
+  pro mysteriis custodita. Non enim aut facile ista percipiuntur, nisi ab
+  eis qui se ab omnibus vitiis mundantes, in aliam quamdam plus quam
+  humanam consuetudinem vindicaverint, aut non graviter peccat quisquis ea
+  sciens quoslibet homines docere voluerit. Quare cum in falsas opiniones
+  ruere turba sit pronior, et consuetudine corporum omnia esse corporea
+  facillime, sed noxie credatur, instituit vir acutissimus atque
+  humanissimus dedocere potius quos patiebatur male doctos, quam docere
+  quos dociles non arbitrabatur. Inde illa omnia nata sunt quæ novæ
+  Academiæ tribuuntur, quia eorum necessitatem veteres non habebant." c.
+  Academ. l. iii. c. 17. "Tantum tunc variarum sectarum studia flagrabant,
+  ut nihil metuendum esset nisi falsi approbatio. Pulsus autem quisque
+  illis argumentis ab eo, quod se firmum et inconcussum tenere crediderat,
+  tanto constantius atque cautius aliud quærebat, quanto et in moribus
+  major erat industria, et in natura rerum atque animorum altissima et
+  implicitissima latere veritas sentiebatur. Tanta porro nunc fuga laboris
+  et incuria bonarum artium, ut simul atque sonuerit, acutissimis
+  philosophis esse visum nihil posse comprehendi, dimittant mentes et in
+  æternum obducant." Aug. Ep. i. ad Hermog. Eorum tamen "rationem, illi
+  tempori congruam, simul cum ipso tempore sepultam esse" debuisse, idem
+  contendit. (c. Acad. ii. 1.) "Omnino" enim "civitas Dei talem
+  dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens de rebus quas mente
+  atque ratione comprehendit, etiamsi parvam. 'propter corpus corruptibile
+  quod aggravat animam,' (quoniam, sicut dicit Apost. 'ex parte scimus')
+  tamen certissimam scientiam." De Civ. Dei l. xix. c. 18.</p>
+
+  <p><a name="Nt115" href="#NtA115">[115]</a> Vid. sup. ad iii. <a
+  href="#Sec3_21">ult</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt116" href="#NtA116">[116]</a> Vid. sup. ad l. iv. §. 3. p.
+  47. not. <a href="#Nt66">66</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt117" href="#NtA117">[117]</a> Vid. sup. ad l. iii. §. 11.
+  not. <a href="#Nt64">64</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt118" href="#NtA118">[118]</a> Quæro, utrum et ipsa terra
+  tenebrarum unum latus habuerit, et cetera infinita sicut terra lucis? Non
+  ita credunt, <i>timent enim ne Deo videatur æqualis</i>. Dicunt ergo
+  illam per profundum immensam, et per longum; sursum versus autem supra
+  illam spatia infinitæ inanitatis affirmant. Et ne ipsa vel simplum, terra
+  autem luminis duplum tenere videatur, angustant eam a duobus etiam
+  lateribus, &amp;c. Sed hoc nimis adtentis et studiose inquirentibus quasi
+  secreto demonstrant. Aug. c. Ep. Manich. c. 21.</p>
+
+  <p><a name="Nt119" href="#NtA119">[119]</a> <span title="Apostaleisan dunamin tou agathou, ouketi phôs aisthêton, all' hôs an phaiê, probolên tou Theou" class="grk"
+  >&#x1F08;&pi;&omicron;&sigma;&tau;&alpha;&lambda;&epsilon;&#x1FD6;&sigma;&alpha;&nu;
+  &delta;&#x1F7B;&nu;&alpha;&mu;&iota;&nu; &tau;&omicron;&#x1FE6;
+  &#x1F00;&gamma;&alpha;&theta;&omicron;&#x1FE6;,
+  &omicron;&#x1F50;&kappa;&#x1F73;&tau;&iota; &phi;&#x1FF6;&sigmaf;
+  &alpha;&#x1F30;&sigma;&theta;&eta;&tau;&#x1F78;&nu;,
+  &#x1F00;&lambda;&lambda;' &#x1F61;&sigmaf; &#x1F02;&nu;
+  &phi;&alpha;&#x1F77;&eta;,
+  &pi;&rho;&omicron;&beta;&omicron;&lambda;&#x1F74;&nu;
+  &tau;&omicron;&#x1FE6; &Theta;&epsilon;&omicron;&#x1FE6;</span>. Tit.
+  Bostr. i. 20.</p>
+
+  <p><a name="Nt120" href="#NtA120">[120]</a> Vid. sup. c. <a
+  href="#Sec5_9">9</a>. not. <span title="Ouk ousias hêpsato sarkos (to phôs [Christos] alla homoiômati kai schêmati sarkos eskiasthê hina mê kratêthê dia tês ousias tês sarkos kai pathêi kai phtharthêi. tês skotias phtheirousês autou tên energeian tên phôteinên" class="grk"
+  >&Omicron;&#x1F50;&kappa; &omicron;&#x1F50;&sigma;&#x1F77;&alpha;&sigmaf;
+  &#x1F25;&psi;&alpha;&tau;&omicron;
+  &sigma;&alpha;&rho;&kappa;&#x1F78;&sigmaf; (&tau;&#x1F78;
+  &phi;&#x1FF6;&sigmaf;) [&Chi;&rho;&#x1F77;&sigma;&tau;&omicron;&sigma;]
+  &#x1F00;&lambda;&lambda;&#x1F70;
+  &#x1F41;&mu;&omicron;&iota;&#x1F7D;&mu;&alpha;&tau;&iota;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &sigma;&chi;&#x1F75;&mu;&alpha;&tau;&iota;
+  &sigma;&alpha;&rho;&kappa;&#x1F78;&sigmaf;
+  &#x1F10;&sigma;&kappa;&iota;&#x1F71;&sigma;&theta;&eta;
+  &#x1F35;&nu;&alpha; &mu;&#x1F74;
+  &kappa;&rho;&alpha;&tau;&eta;&theta;&#x1FC6; &delta;&iota;&#x1F70;
+  &tau;&#x1FC6;&sigmaf; &omicron;&#x1F50;&sigma;&#x1F77;&alpha;&sigmaf;
+  &tau;&#x1FC6;&sigmaf; &sigma;&alpha;&rho;&kappa;&#x1F78;&sigmaf;
+  &kappa;&alpha;&#x1F76; &pi;&#x1F71;&theta;&#x1FC3; &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &phi;&theta;&alpha;&rho;&theta;&#x1FC7;. &tau;&#x1FC6;&sigmaf;
+  &sigma;&kappa;&omicron;&tau;&#x1F77;&alpha;&sigmaf;
+  &phi;&theta;&epsilon;&iota;&rho;&omicron;&#x1F7B;&sigma;&eta;&sigmaf;
+  &alpha;&#x1F50;&tau;&omicron;&#x1FE6; &tau;&#x1F74;&nu;
+  &#x1F10;&nu;&#x1F73;&rho;&gamma;&epsilon;&iota;&alpha;&nu;
+  &tau;&#x1F74;&nu;
+  &phi;&omega;&tau;&epsilon;&iota;&nu;&#x1F75;&nu;</span> (Manes Ep. ad
+  Zeben. ap. Fabric. B. G. v. 284.). Incoinquinabilis substantia non ideo
+  non coinquinatur, quia nihil attingit, sed quia permanet in sua munditia,
+  qualecunque sit, quid attigerit. Sicut corpus invulnerabile aut
+  impenetrabile numquid illud dicimus, quod non percutitur ferro, sed
+  potius, quod etiam, cum percutitur, non penetratur? Et ideo magis
+  probatur filius Dei non posse de sanguine feminæ coinquinari, quia per
+  feminam natus est, quam si non per feminam nasceretur, et membra illa
+  devitasset; videretur enim judicasse, posse se inde pollui, et minus a
+  nobis incoinquinabilis diceretur. Euod. de fide c. 24.</p>
+
+  <p><a name="Nt121" href="#NtA121">[121]</a> Non decipiunt, nisi cum
+  scientiam quam non exhibent pollicentur, et adversantes Legi et
+  Prophetis, quæcumque de illis Apostolus sermoni suo inseruit, falsa et a
+  corruptoribus immissa esse criminantur. Aug. de Div. Quæst. 83. qu. 68.
+  Quoniam privilegio quodam vos tuemini, ut de Scripturis opprimi
+  nequeatis, dicendo eas esse falsatas. De mor. Manich. l. ii. §. 55. cf.
+  c. Faust. xiii. 5. xxii. 15. Manichæus impiam te docuit perversitatem, ut
+  ex evangelio quod hæresin tuam non impedit, accipias, quod autem impedit,
+  non accipias. c. Faust. xviii. 7. Hæc illi solent a corruptoribus
+  Scripturarum immissa esse dicere; usque adeo nihil habent quod
+  contradicant, ut hæc miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat
+  convictorum hominum aliam non esse potuisse ultimam vocem? Aug. de mor.
+  Eccl. Cath. l. i. c. 9. De Testamento novo sola accipientes ea, quæ in
+  honorem et laudem filii majestatis vel ab ipso dicta comperimus, vel ab
+  ejus Apostolis, sed jam perfectis ac fidelibus, dissimulavimus cetera,
+  quæ aut simpliciter tunc et ignoranter a rudibus dicta, aut oblique et
+  maligne ab inimicis objecta, aut imprudenter a scriptoribus affirmata
+  sunt, et posteris tradita; dico autem hoc ipsum; natum ex f&oelig;mina
+  &amp;c. Faust. xxxii. 7. cf. ib. c. 1, 2, 6. Videtis ergo (optime
+  respondet Aug. c. 19.) id vos agere, ut omnis de medio Scripturarum
+  auferatur auctoritas, et suus cuique animus auctor sit, quid in quaque
+  Scriptura probet, quid improbet, id est, ut non auctoritati Scripturarum
+  subjiciatur ad fidem, sed sibi Scripturas ipse subjiciat: non ut ideo
+  illi placeat aliquid, quia hoc in sublimi auctoritate scriptum legitur;
+  sed ideo recte scriptum videatur, quia hoc illi placuit.</p>
+
+  <p><a name="Nt122" href="#NtA122">[122]</a> Nec immerito nos ad hujusmodi
+  scripturas, tam inconsonantes et varias, nunquam sane sine judicio ac
+  ratione aures afferimus, sed contemplantes omnia, et cum aliis alia
+  conferentes, perpendimus, utrum eorum quidque a Christo dici potuerit
+  necne, multa enim a majoribus vestris eloquiis Domini nostri inserta
+  verba sunt, quæ nomine signata ipsius cum ejus fide non congruant;
+  præsertim quia, ut jam sæpe probatum a nobis est, nec ab ipso hæc sunt,
+  nec ab ejus Apostolis scripta, sed, multo post eorum assumptionem a
+  nescio quibus, et ipsis inter se non concordantibus, semi-Judæis, per
+  famas opinionesque comperta sunt. Faustus l. xxxiii. c. 3. Indeficientes
+  ego præceptori meo refero gratias, qui me similiter labentem retinuit, ut
+  essem hodie Christianus. Nam ego quoque cum capitulum (Matt. 5, 17.) hoc
+  imprudens legerem, quemadmodum tu, pæne ieram in consilium Judæus fieri.
+  Nec immerito; etenim si Christus legem non venit solvere sed
+  adimplere&mdash;vide, si quid impedire jam poterat, quin factus essem
+  Judæus. Sed huic periculo me Manichæi veneranda fides eripuit. Id. xix.
+  5. Et tamen me quidem jam adversus capituli hujus necessitudinem Manichæa
+  fides reddidit tutum, quæ principio mihi non cunctis, quæ ex Salvatoris
+  nomine scripta leguntur passim credere persuasit, sed probare si sint
+  eadem vera, si sana, si incorrupta; esse enim permulta zizania, &amp;c.
+  Id. xviii. 3. Volunt nescio quos corruptores divinorum librorum ante
+  ipsius Manichæi tempora fuisse; corrupisse autem illos, qui Judæorum
+  legem Evangelio miscere cupiebant. Aug. de Util. Credendi, c. 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt123" href="#NtA123">[123]</a> Proferendus est namque tibi
+  alius codex eadem continens, et tamen incorruptus et verior, ubi sola
+  desint ea quæ hic immissa esse criminaris. Non faciam, inquis, ne ipse
+  corrupisse credar. Hoc enim soletis dicere. Aug. de mor. Eccl. Cath. c.
+  19. §. 61. Cum ex adverso audieris "proba," non confugias ad exempla
+  veriora, vel plurium codicum, vel antiquorum, vel linguæ præcedentis,
+  unde hoc in aliam linguam interpretatum est, sed dicas "inde probo hoc
+  illius esse, illud non esse, quia hoc pro me sonat, illud contra me." Tu
+  es ergo regula veritatis? c. Faust. xi. 2. cf. xxxii. 16. de Util.
+  Credendi, c. 3. §. 7. Ep. 82. §. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt124" href="#NtA124">[124]</a> Vid. sup. ad l. iii. §. <a
+  href="#Sec3_6">6</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt125" href="#NtA125">[125]</a> Evectio, quod aliis diploma,
+  facultas erat utendi equis cursui publico destinatis, quod privato haud
+  licuit. Unde lex ab Honorio data ferebat: "Ne quis sibi deinceps cursum
+  publicum privatus usurpet, nisi cum aut a nobis evocatur, aut a clementiæ
+  nostræ veneratione discedit." Narrat Julius Capitolinus, in Pertinace,
+  quod is "tunc præfectus cohortis, in Syriam profectus, T. Aurelio
+  imperatore, a præside Syriæ, quia sine diplomatibus cursum usurpaverat,
+  pedibus ad Antiochia ad legationem suam iter facere coactus est." Ed.
+  Ben.</p>
+
+  <p><a name="Nt126" href="#NtA126">[126]</a> Vid. sup. ad l. iii. c. <a
+  href="#Cap3_7">7</a>. p. 36. Irrisione f&oelig;da tanquam proprio quodam
+  telo, contra Ecclesiam utebantur Manichæi. Vid. sup. §. <a
+  href="#Sec5_16">16</a>. et l. iii. c. <a href="#Cap3_10">10</a>. et not.
+  ibid. et alibi passim, quod reliquiæ Faust. et Secundini miserabiliter
+  confirmant. "Bene nosti, quod reprehendentes Manichæi catholicam fidem,
+  et maxime V. T. discerpentes et dilaniantes, commovent imperitos." Aug.
+  de Util. Credendi, c. 2. §. 4. "Exstitit quædam perditissima secta
+  Manichæorum, acceptas Scripturas et lectas irrisit; reprehendere voluit
+  quod non intelligebat, et exagitando et reprehendendo non intellecta,
+  multos illaqueavit." Aug. in Ps. 146.</p>
+
+  <p><a name="Nt127" href="#NtA127">[127]</a> Vid. sup. ad §. <a
+  href="#Sec5_19">19</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt128" href="#NtA128">[128]</a> Noli foras ire; in teipsum
+  redi, in interiori homine habitat veritas. Aug. de Vera Relig. c. 39.
+  Vide inf. l. vii. c. 7 et 10.</p>
+
+  <p><a name="Nt129" href="#NtA129">[129]</a> Nec tamen nos eisdem
+  Martyribus templa, sacerdotia, sacra, et sacrificia constituimus: quoniam
+  non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus. Honoramus sane Memorias eorum
+  tamquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad mortem corporum suorum pro
+  veritate certarunt, ut innotesceret vera religio, falsis fictisque
+  convictis: quod etiam si qui antea sentiebant, timendo reprimebant. Quis
+  autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare etiam super
+  sanctum corpus Martyris ad Dei honorem cultumque constructum, dicere in
+  precibus, offero tibi sacrificium Petre, vel Paule, vel Cypriane; cum
+  apud eorum Memorias offeratur Deo, qui eos et homines et Martyres fecit,
+  et sanctis suis Angelis cælesti honore sociavit; ut ea celebritate et Deo
+  vero de illorum victoriis gratias agamus, et nos ad imitationem talium
+  coronarum atque palmarum, eodem invocato in auxilium, ex illorum memoriæ
+  renovatione adhortemur? Quæcumque igitur adhibentur religiosorum obsequia
+  in Martyrum locis, ornamenta sunt Memoriarum, non sacra vel sacrificia
+  mortuorum tamquam deorum. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt, quod
+  quidem a Christianis melioribus non fit, et in plerisque terrarum nulla
+  talis est consuetudo; tamen quicumque id faciunt, (quas cum apposuerint,
+  orant, et auferunt, ut vescantur, vel ex eis etiam indigentibus
+  largiantur,) sanctificari sibi eas volunt per merita Martyrum in nomine
+  Domini Martyrum. Non autem esse ista sacrificia Martyrum novit, qui novit
+  unum, quod etiam illic offertur sacrificium Christianorum. De Civ. Dei,
+  l. viii. c. 27.</p>
+
+  <p><a name="Nt130" href="#NtA130">[130]</a> Iisdem rationibus adductus
+  Augustinus ipse, nondum Episcopus, Hipponensibus persuasit morem istum
+  ultro abolere (vid. ejus Ep. 29.) Aurelium etiam, Episcopum
+  Carthaginensem, obtestatur ut eundem e sede hac primaria pelleret, quam
+  cæteræ haud dubie imitarentur. Ep. 22.</p>
+
+  <p><a name="Nt131" href="#NtA131">[131]</a> Eucharistiam enim inter
+  anniversariam Martyrum commemorationem apud ipsorum c&oelig;meteria
+  celebrare ubique mos erat. Vid. Bingham xiii. 9. 6. xx. 7. 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt132" href="#NtA132">[132]</a> Immundum illud animal in lege
+  positum est, eo quod non ruminet; non autem hoc ejus vitium, sed natura
+  est. Sunt autem homines qui per hoc animal significantur, immundi proprio
+  vitio, non natura; qui cum libenter audiant verba sapientiæ, postea de
+  his omnino non cogitant. Quod enim utile audieris, velut ab intestino
+  memoriæ ad os cogitationis recordandi dulcedine revocare, quid est aliud
+  quam spiritaliter quodammodo ruminare? Quod qui non faciunt, illorum
+  animalium genere figurantur: unde ipsa a talibus carnibus abstinentia
+  tale vitium nos cavere præmonuit. Cum enim thesaurus desiderabilis sit
+  ipsa sapientia, de hac munditia ruminandi, et immunditia non ruminandi
+  alio loco scriptum est, <i>Thesaurus desiderabilis requiescit in ore
+  sapientis, vir autem stultus glutit illum</i>. c. Faust. vi. 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt133" href="#NtA133">[133]</a> Vera religio, nisi credantur
+  ea quæ quisque postea, si se bene gesserit dignusque fuerit, assequatur
+  atque percipiat, et omnino sine quodam gravi auctoritatis imperio, iniri
+  recte nullo pacto potest. Aug. de util. credendi, c. 9. Neque quisquam
+  inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea crediderit, quod est postea
+  cogniturus de lib. arb. ii. 2. §. 6. Initium bonæ vitæ, cui vita etiam
+  æterna debetur, recta fides est. Est autem fides, credere quod nondum
+  vides, cujus fidei merces est, videre quod credis. Aug. Serm. 43. init.
+  Intellige, ut credas, verbum meum; crede, ut intelligas, verbum Dei. ib.
+  fin. Nonne superbus inveniris, cum dicis, primo videam et sic
+  credam?&mdash;Ipsa se lux ostendere vult. Cui? Cæco non potest, non
+  videt. Unde non videt? Gravato oculo multis peccatis.&mdash;Removeantur
+  ergo iniquitates, dimittantur peccata, levetur pondus ab oculo, sanetur
+  quod saucium est, adhibeatur mordax præceptum quasi collyrium. Prius
+  effice quod tibi præcipitur, sana cor, munda cor.&mdash;"Beati mundo
+  corde, quoniam ipsi Deum videbunt." Aug. in Ps. xxxix. 13. Proinde
+  substantiam Dei, sine ulla sui commutatione mutabilia facientem, et sine
+  ullo suo temporali motu temporalia creantem, intueri et plene nosse
+  difficile est; et ideo est necessaria purgatio mentis nostræ, qua illud
+  ineffabile ineffabiliter videri possit; qua nondum præditi, fide
+  nutrimur, et per quædam tolerabiliora, ut ad illud capiendum apti et
+  habiles efficiamur, itinera ducimur. Aug. de Trin. l. i. §. 3. cf. etiam
+  not. f. proxime seq.</p>
+
+  <p><a name="Nt134" href="#NtA134">[134]</a> Subintellig. <i>quod
+  demonstraretur.</i> (N. E.)</p>
+
+  <p><a name="Nt135" href="#NtA135">[135]</a> Vos nostis, tamen credentibus
+  quam vehementer insultare soleatis, præsertim cum ipse, qui jam
+  c&oelig;pit incerta narrare, plenam ac firmam scientiam paullo ante
+  promiserit.&mdash;Quapropter, aut ea quæ dicit proba mihi vera esse, ut
+  ostendas quæ non possum credere, aut eum qui dicit, proba mihi Spiritum
+  Sanctum esse, ut credam quæ non potes ostendere. Ego namque catholicam
+  fidem profiteor, et per illam me ad certam scientiam perventurum esse
+  præsumo; tu vero, qui fidem meam labefactare conaris, certam scientiam
+  trade, si potes; ut id, quod credidi, temere me credidisse convincas. Duo
+  sunt quæ mihi profers; unum, cum dicis Spiritum Sanctum esse qui
+  loquitur, et alterum, cum dicis manifesta esse quæ loquitur. Sed tu nec
+  hoc nec illud vales ostendere. Nihil aliud elegisti nisi laudare quæ
+  credis, et irridere quod credo. Cum igitur ego vicissim lauda vero quod
+  credo, et quod credis irrisero, quid putas nobis esse judicandum, quidve
+  faciendum, nisi ut eos relinquamus, qui nos invitant certa cognoscere, et
+  postea imperant ut incerta credamus, et eos sequamur, qui nos invitant
+  prius credere quod nondum valemus intueri, ut ipsa fide valentiores facti
+  quod credimus intelligere mereamur, non jam hominibus, sed ipso Deo
+  intrinsecus mentem nostram illuminante atque firmante? Et quoniam quæsivi
+  unde mihi probet, nunc quæro unde ipse cognoverit. Si dicit sibi
+  revelatum a Spiritu Sancto, suamque mentem divinitus illustratam, ut ea
+  quæ dicit certa et manifesta cognosceret, ipse significat quid intersit
+  inter cognoscere et credere. Ipse enim cognoscit, cui apertissime ista
+  monstrantur; eis autem quibus hæc narrat, non cognitionem insinuat, sed
+  credulitatem suadet. Cui quisquis temere consenserit, Manichæus
+  efficitur, non certa cognoscendo sed incerta credendo; quales nos
+  imperitos adolescentulos aliquando decepit. Debuit ergo non nobis
+  polliceri scientiam, neque manifestam cognitionem, neque ad id quod
+  quæritur sine ulla ambiguitate perventionem, sed dicere potius sibi ista
+  esse monstrata, illos autem quibus narrantur credere sibi debere quæ
+  nesciunt. Sed si hoc diceret, quis non ei responderet, "Si ergo incognita
+  crediturus sum, cur non ea potius credam, quæ jam consensione doctorum
+  indoctorumque celebrantur, et per omnes populos gravissima auctoritate
+  firmata sunt"? Hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit nebulas
+  imperitis, primo pollicens rerum certarum cognitionem, et postea
+  incertarum imperans fidem. Cui tamen si hoc dicatur, ut saltem vel sibi
+  hæc doceat esse monstrata, similiter deficit, et hoc quoque ut credamus
+  jubet. Aug. c. Ep. Manich. c. 14. Si ergo ad millia fabulosorum
+  phantasmatum, te auctoritati ignotissimæ et furiosissimæ subdidisti, ut
+  ideo hæc omnia crederes, quia in illis conscripta sunt libris, quibus
+  miserabili errore credendum esse censuisti, cum tibi nulla demonstrentur;
+  cur non potius Evangelicæ auctoritati, tam fundatæ, tam stabilitæ, tanta
+  gloria diffamatæ, atque ab Apostolorum temporibus usque ad nostra tempora
+  per successiones certissimas commendatæ, non te subdis, ut credas, ut
+  videas, ut discas etiam omnia illa quæ te offendunt, ex vana et perversa
+  opinione te offendere? Aug. c. Faust. xxxii. 19.</p>
+
+  <p><a name="Nt136" href="#NtA136">[136]</a> Consequetur omnium librorum
+  summa perversio, et omnium, qui memoriæ mandati sunt, librorum abolitio,
+  si quod tanta populorum religione roboratum est, tanta hominum et
+  temporum consensione firmatum, in hanc dubitationem inducitur, ut ne
+  historiæ quidem vulgaris fidem possit gravitatemque obtinere. De mor.
+  Eccl. Cath. c. 29. §. 60. cf. c. Faust. xxxii. 21. et pluribus xxxiii. c.
+  6. quod his claudit "quæ cum ita sint, quis tandem tanto furore
+  cæcatur&mdash;qui dicat hoc mereri non potuisse Apostolorum Ecclesiam,
+  tam fidam, tam numerosam fratrum concordiam, ut eorum scripta fideliter
+  ad posteros trajicerent, cum eorum cathedras usque ad præsentes Episcopos
+  certissima successione servaverint, cum hoc qualiumcunque hominum
+  scriptis, sive extra Ecclesiam, sive in ipsa Ecclesiâ, tanta facilitate
+  proveniat"?</p>
+
+  <p><a name="Nt137" href="#NtA137">[137]</a> Si auferatur hæc fides de
+  rebus humanis, quis non adtendat quanta earum perturbatio, et quam
+  horrenda confusio subsequatur? Quis enim mutua caritate diligetur ab
+  aliquo, cum sit invisibilis ipsa dilectio, si, quod non video, credere
+  non debeo? Si ergo non credentibus nobis quæ videre non possumus, ipsa
+  humana societas, concordia pereunte, non stabit; quanto magis est fides,
+  vis quæ non videntur, rebus adhibenda divinis: quæ si non adhibeatur, non
+  amicitia quorumlibet hominum, sed ipsa summa religio violatur, ut summa
+  miseria consequatur. Aug. de fide rerum quæ non videntur, §. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt138" href="#NtA138">[138]</a> De quo libro certum erit
+  cujus sit, si litteræ, quas Apostolorum dicit et tenet Ecclesia ab ipsis
+  Apostolis propagata et per omnes gentes tanta eminentia declarata, utrum
+  Apostolorum sint, incertum est, et hoc erit certum scripsisse Apostolos,
+  quod huic Ecclesiæ contrarii hæretici proferunt, auctorum suorum
+  nominibus appellati longe post Apostolos exsistentium? c. Faust. xxxiii.
+  6.</p>
+
+  <p><a name="Nt139" href="#NtA139">[139]</a> Fortean Valentiniano minori,
+  quia ejus "comitatus apud Mediolanum," ex Possidio, cap. 1, "tum erat
+  constitutus," cum ibi rhetoricam profitebatur Augustinus; qui præterea
+  lib. 3 contra Petiliani Litt. cap. 25. scribit se in eadem urbe "Bautoni
+  consuli, calendis Januarii, laudem pro sua tunc rhetorica professione
+  recitasse." Ed. Ben.</p>
+
+  <p><a name="Nt140" href="#NtA140">[140]</a> Accipis evangelium? Tu me
+  interrogas, utrum accipiam, in quo id ipsum accipere apparet, quia, quæ
+  jubet, observo?&mdash;Ego patrem dimisi et matrem, uxorem, filios et
+  cetera, quæ evangelium jubet, et interrogas, utrum accipiam
+  evangelium?&mdash;Ego argentum et aurum rejeci, et æs in zonis habere
+  destiti, quotidiano contentus cibo, nec de crastino curans, nec unde
+  venter impleatur aut corpus operiatur, solicitudinem gerens, et quæris a
+  me, utrum accipiam evangelium? Vides in me Christi beatitudines illas,
+  quæ evangelium faciunt, et interrogas, utrum illud accipiam? Vides
+  pauperem, vides mitem, vides pacificum, puro corde lugentem, esurientem,
+  sitientem, persecutiones et odia sustinentem propter justitiam, et
+  dubitas, utrum accipiam evangelium? Faustus, l. v.</p>
+
+  <p><a name="Nt141" href="#NtA141">[141]</a> Alypius in nostra
+  conjunctione mansit, ut exemplo sit fratribus curas mundi hujus vitare
+  cupientibus. Aug. Ep. 22. Etsi in populis ac super populum agas, oves
+  pascuæ Domini regens sollicitis vigil pastor excubiis, tamen abdicatione
+  sæculi, et repulsa carnis et sanguinis, desertum tibi ipsi fecisti,
+  secretus a multis, vocatus in paucis. Paulinus Ep. ad eum Ep. 24. §. 2.
+  ap. Epp. Aug. Est cognatus venerabilis et vere beati Episcopi Alypii,
+  quem toto pectore amplecteris et merito; nam quisquis de illo viro
+  benigne cogitat, de magna Dei misericordia et de mirabilibus Dei
+  muneribus cogitat.&mdash;Cito, si Dominus adjuverit, totum Alypium
+  inseram præcordiis tuis; nam hoc sum maxime veritus, ne ille vereretur
+  aperire omnia, quæ in eum Dominus contulit, ne alicui minus intelligenti
+  non divina munera concessa hominibus, sed ipsum prædicare videretur. Id.
+  Ep. 27. ad Paulin. Sanctum et venerabilem fratrem nostrum Papam Alypium.
+  Hieron. Ep. 39. ap. Epp. Aug.</p>
+
+  <p><a name="Nt142" href="#NtA142">[142]</a> Episcopus Thagastensis postea
+  fuit, (Aug. de gestis c. Emerito §. 1 et 5.) adeoque litium, si quæ inter
+  Christianos obortæ essent, judex et diremtor.</p>
+
+  <p><a name="Nt143" href="#NtA143">[143]</a> <span class="sc">Comites
+  Italiciani et Galliciani</span>, sunt Comites Largitionalium titulorum,
+  reique tributariæ et thesaurorum per Præfecturam Prætorianam Italiæ et
+  Galliarum. <span class="sc">Comes Sacrarum Largitionum</span>. Qui
+  thesauris sacris ac publicis præerat et largitionibus Principis, quas
+  ille Magistratibus, militibus, et subditis erogabat. Du Cange, s.v. <span
+  class="sc">Comites Sacrarum Largitionum</span>. Viri illustres duo, alter
+  in Oriente, alter in Occidente. Thesauros, vectigalia Imperii, er
+  cudendam monetam curabant; dona, stipendia, et necessarias impensas
+  erogabant. Orientalis ille sex sub ipso "comites largitionum inferiores"
+  habuit per sex di&oelig;ceses subministrantes. Occidentalis item sex, et
+  uterque plures alios ministros. Formula hujus muneris exstat apud
+  Cassiodor. Varr. L. v. c. 40. Spelman Glossar. 5. v.</p>
+
+  <p><a name="Nt144" href="#NtA144">[144]</a> "<span class="sc">Pretium
+  Regium</span>, est jus quod Regi vel Domino competit, res mercales
+  comparandi certo et definito pretio." Du Cange s. v. Inde ergo
+  colligendum erit, quæ sint "pretia Prætoriana" etsi de iis, quod sciam,
+  sileant auctores.</p>
+
+  <p><a name="Nt145" href="#NtA145">[145]</a> Nebridium amicum meum, qui
+  cum esset rerum obscurarum ad doctrinam pietatis maxime pertinentium
+  diligentissimus et acerrimus inquisitor, valde oderat de quæstione magna
+  responsionem brevem. Aug. Ep. 98. §. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt146" href="#NtA146">[146]</a> Ipsa vos Ecclesia ore maternæ
+  dilectionis alloquitur, "Ego quam miramini per universum mundum
+  fructificantem atque crescentem, qualem me conspicitis aliquando non
+  fui." "Qui temporibus illis in Judæa terra fideles fuerunt, ex virgine
+  nativitatem mirabilem, ac passionem, resurrectionem, adscensionem
+  Christi, omnia divina dicta ejus et facta præsentes præsentia didicerunt.
+  Hæc vos non vidistis, propterea credere recusatis. Ergo hæc adspicite,
+  hæc quæ cernitis cogitate; quæ vobis non præterita narrantur, nec futura
+  prænuntiantur, sed præsentia demonstrantur. An vobis inane vel leve
+  videtur, et nullum vel parvum putatis esse miraculum divinum, quod in
+  nomine unius crucifixi universum genus currat humanum?" Aug. de fide rer.
+  quæ non videntur, §. 4, 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt147" href="#NtA147">[147]</a> Vitæ hujus mundi eram
+  implicatus, tenebrosam spem gerens, de pulcritudine uxoris, de pompa
+  divitiarum, de inanitate honorum, ceterisque noxiis et perniciosis
+  voluptatibus. Aug. de util. cred. §. 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt148" href="#NtA148">[148]</a> Ubi discussos eos [Manichæos]
+  evasi, maxime trajecto isto mari, diu gubernacula mea repugnantia omnibus
+  ventis, in mediis fluctibus Academici tenuerunt. Deinde veni in has
+  terras, hic septentrionem cui me crederem, didici. Animadverti enim et
+  sæpe in sacerdotis nostri [Ambrosii] et aliquando in sermonibus tuis
+  [Theodore] cum de Deo cogitaretur, nihil omnino corporis esse cogitandum,
+  neque cum de anima; nam id est unum in rebus proximum Deo. Sed ne in
+  philosophiæ gremium celeriter advolarem, fateor uxoris honorisque
+  illecebra detinebar; ut cum hæc essem consecutus, tum demum me, quod
+  paucis felicissimis licuit, totis velis omnibusque remis in illum sinum
+  raperem, ibique conquiescerem, Aug. de vita beata, §. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt149" href="#NtA149">[149]</a> Romanianus cognatus fuit
+  Alypii (Aug. Ep. 27 ad Paulin.) indole Augustino ipsi mirabili (c. Acad.
+  i. 1. ii. 1.) "ab ineunte adolescentia divitiarum circumfluentia
+  exceptus," (ib.) et rebus, "quæ putantur adversis ex illecebrosis vitæ
+  gurgitibus ereptus." (ib.) Divitias ejus amplissimas plus semel memorat
+  Aug. (c. Acad. l. c.) tum quoque lites, quibus exercitatus est, molestas,
+  (c. Acad. l. c. ii. 1, 2.) et quibus obnubilatum est ejus ingenium ita ut
+  pæne omnes lateret (c. Acad. ii, 2.) tum vero maxima ejus erga Aug. ipsum
+  beneficia, quem "adolescentulum pauperem ad peregrina studia pergentem,
+  et domo et sumtu et (quod plus est) animo exceperit; patre orbatum
+  amicitia consolatus sit, hortatione animârit, ope adjuverit; Carthaginem,
+  illustrioris professionis gratiâ, remeantem necessariis omnibus
+  sustentaverit;"&mdash;"postremo, quidquid de otio meo modo gaudeo, quod a
+  superfluarum cupiditatum vinculis evolavi, quod depositis oneribus
+  mortuarum curarum, respiro, resipisco, redeo ad me, quod quæro
+  intentissimus veritatem [Anno ante baptismum ejus hæc scripta sunt] quod
+  invenire jam aggredior, quod me ad summum ipsum modum perventurum esse
+  confido, tu animâsti, tu impulisti, tu fecisti." (c. Acad. ii. 2.) Eum,
+  in Manichæorum hæresin "secum præcipitem dedit" Aug. (c. Acad. i. §. 3.)
+  unde etiam eum pariter emersisse sperandum est, cum Aug. scripta
+  diligentissime sibi comparaverit; (Ep. 27.) neque tamen diffitendum est,
+  Aug. tum in libris contra Academicos eum timide admodum ad veram hanc
+  philosophiam adhortâsse, et Paulino commendasse, "qui ex omni, aut ex
+  magna parte per linguam ejus sanaretur." (ib.)</p>
+
+  <p><a name="Nt150" href="#NtA150">[150]</a> Dolor, quod præcipue malum
+  nonnulli arbitrantur, sive in animo sive in corpore sit, nec ipse potest
+  esse nisi in naturis bonis. Hoc enim ipsum quod resistit ut doleat,
+  quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum aliquod erat; sed cum
+  ad melius cogitur, utilis dolor est; cum ad deterius,
+  inutilis.&mdash;Sunt autem mala sine dolore pejora: pejus est enim
+  gaudere de iniquitate, quam dolere de corruptione.&mdash;Item in corpore
+  melius est vulnus cum dolore, quam putredo sine dolore, quæ specialiter
+  corruptio dicitur. Aug. de Nat. Boni c. Manich. c. 20.</p>
+
+  <p><a name="Nt151" href="#NtA151">[151]</a> Hinc enim maxime commendatur,
+  quale bonum sit Deus, quod nemini eum deserenti bene est. Aug. de Gen. ad
+  Lit. lib. xi. cap. 5. Vide sup. lib. i. cap. <a href="#Sec1_1">1</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt152" href="#NtA152">[152]</a> Quo intellectu Deum capit
+  homo, qui ipsum intellectum suum quo eum vult capere nondum capit? Aug.
+  de Trin. v. §. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt153" href="#NtA153">[153]</a> Hoc argumento contra
+  Manichæos sæpenumero utitur Aug. (e.g. de Morib. Manich. c. 12. c.
+  Secundin. M. c. 20. de fide c. Manich. c. 18 et 35.) cui cum quid
+  responderet haud in promptu habuerit Fortunatus, subjungit Aug. "Et ego
+  novi non te habere quid dicas, et me cum vos audirem nunquam invenisse
+  quod dicerem; et inde fuisse admonitum divinitus ut illum errorem
+  relinquerem, et ad fidem Catholicam me converterem, vel potius revocarem,
+  ipsius indulgentiâ, qui me huic fallaciæ semper inhærere non sivit."
+  Disp. 2. c. Fort. Manich. fin.</p>
+
+  <p><a name="Nt154" href="#NtA154">[154]</a> Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p.
+  59. not. <a href="#Nt92">92</a></p>
+
+  <p><a name="Nt155" href="#NtA155">[155]</a> Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p.
+  59. not. <a href="#Nt93">93</a></p>
+
+  <p><a name="Nt156" href="#NtA156">[156]</a> Dupliciter appellatur malum,
+  unum quod homo facit, alterum quod patitur; quod facit peccatum est, quod
+  patitur p&oelig;na. Divina providentia cuncta moderante et gubernante,
+  ita homo male facit quod vult, ut male patiatur quod non vult. Aug. c.
+  Adim. c. 26. Respondemus Manichæis, non esse malum ex Deo, neque
+  coæternum Deo; sed malum ortum esse ex libera voluntate naturæ
+  rationalis, quæ bene a bono condita est; sed bonitas ejus non est æqualis
+  bonitati Conditoris ejus; quoniam non natura sed opus ejus est; ideoque
+  habuit peccandi possibilitatem, non tamen necessitatem. Nec
+  possibilitatem autem haberet, si Dei natura esset, qui peccare nec vult
+  posse, nec potest velle.&mdash;Sed hoc audito Manichæus adhuc pergit, 'si
+  ex libera voluntate naturæ rationalis est malum, unde sunt ista tot mala,
+  cum quibus nasci videmus, qui nondum libertate voluntatis
+  utuntur'?&mdash;Hic nos respondemus, etiam ista mala, ex voluntate humanæ
+  naturæ originem ducere, qua granditer peccante, vitiata et cum stirpe
+  damnata est. Unde naturæ hujus tam multa naturalia bona veniunt de Dei
+  opificio, mala de judicio; quæ mala nullo modo esse naturas vel
+  substantias non vident Manichæi; verum ideo dici naturalia, quia cum eis
+  homines, vitiata originis tanquam radice, nascuntur. Op. Imp. c. Julian.
+  vi. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt157" href="#NtA157">[157]</a> Se ipsam ergo cogitans anima,
+  secundum naturam suam ordinari appetat; sub eo scilicet cui subdenda est,
+  supra ea quibus præponenda est: sub illo a quo regi debet, supra ea quæ
+  regere debet. Aug. de Trin. l. x. c. 5. Sic enim ordinata est, naturarum
+  ordine non locorum, ut supra illam non sit nisi ille. Idem, ibid. l. xiv.
+  c. 14. Expedit inferius subjici superiori, ut et ille qui sibi subjici
+  vult quod est inferius se, subjiciatur superiori suo. Aug. in Ps. 143.
+  Vid. sup. ad i. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt158" href="#NtA158">[158]</a> Superbia enim avertit a
+  sapientia:&mdash;unde autem hæc aversio, nisi dum ille cui bonum est
+  Deus, sibi ipse vult esse bonum suum, sicuti sibi est Deus? Aug. de lib.
+  Arb. l. iii. c. 24.</p>
+
+  <p><a name="Nt159" href="#NtA159">[159]</a> Lectis Platonis paucissimis
+  libris, cujus te esse studiosissimum accepi, collataque cum eis, quantum
+  potui, etiam illorum auctoritate, qui divina mysteria tradiderunt, sic
+  exarsi, ut omnes illas vellem ancoras rumpere, nisi me nonnullorum
+  hominum existimatio commoveret. Aug. de Vita Beata, §. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt160" href="#NtA160">[160]</a> Viderunt philosophi, suisque
+  litteris multis modis copiosissime mandaverunt, hinc illos, unde et nos,
+  fieri beatos, objecto quodam lumine intelligibili, quod Deus est illis,
+  et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant, atque ejus
+  participatione perfecti beatique subsistant. Sæpe multumque Plotinus
+  asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse,
+  universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram: idque esse lumen
+  quod ipsa non est, sed a quo creata est, et quo intelligibiliter
+  illuminante intelligibiliter lucet.... Dicit ergo ille magnus Platonicus,
+  animam rationalem, (sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere
+  etiam immortalium beatorumque animas esse intelligit, quos in
+  c&oelig;lestibus sedibus habitare non dubitat,) non habere supra se
+  naturam, nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est:
+  nec aliunde illis supernis præberi vitam beatam, et lumen intelligentiæ
+  veritatis, quam unde præbetur et nobis; consonans Evangelio, ubi legitur,
+  Fuit homo, &amp;c. In qua differentia satis ostenditur, animam rationalem
+  vel intellectualem, qualis erat in Johanne, sibi lumen esse non posse,
+  sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Johannes
+  fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit, "Nos omnes de plenitudine
+  ejus accepimus." De Civ. Dei, l. x. c. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt161" href="#NtA161">[161]</a> Ita legerunt, ut notum est,
+  Irenæus, l. iii. c. 18, 21. (3tio vero loco, l. v. c. 2. de fidelium
+  regeneratione verba intelligit) Tertull. de Carne Christi, c. 19 et 24.
+  Ambros. præf. in Ps. 37; sed lectio, hodie ab omnibus recepta, exstat
+  apud August. alias, et Ambros. sicut et apud cæteros Patres. Vid. Sabat.
+  ad loc.</p>
+
+  <p><a name="Nt162" href="#NtA162">[162]</a> Lenticulam invenimus cibum
+  esse Ægyptiorum, nam ibi abundat in Ægypto; unde magnificatur lenticula
+  Alexandrina, et venit usque ad terras nostras, quasi hic non nascatur
+  lenticula. Ergo Esau desiderando cibum Ægyptium, perdidit primatum. Sic
+  et populus Judæorum de quo dictum est, <i>Conversi sunt corde in
+  Ægyptum</i>, lenticulam quodammodo desideraverunt, et primatum
+  perdiderunt. Aug. in Ps. 46. n. 6. [ed. Ben.]</p>
+
+  <p><a name="Nt163" href="#NtA163">[163]</a> Quisquis bonus verusque
+  Christianus est, Domini sui esse intelligat, ubicumque invenerit,
+  veritatem. Aug. de Doctr. Christ. I. ii. c. 18. Philosophi autem qui
+  vocantur, si qua forte vera et fidei nostræ accommodata dixerunt, maxime
+  Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis etiam tamquam
+  injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. Sicut enim Ægyptii non
+  solum idola habebant et onera gravia quæ populus Israël detestaretur et
+  fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et argento, et vestem,
+  quæ ille populus exiens de Ægypto, sibi potius tamquam ad usum meliorem
+  clanculo vindicavit, non auctoritate propria, sed præcepto Dei, ipsis
+  Ægyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene utebantur: sic
+  doctrinæ omnes gentilium non solum simulata et superstitiosa figmenta
+  gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quæ unusquisque nostrum,
+  duce Christo de societate gentilium exiens, debet abominari atque
+  devitare, sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores, et
+  quædam morum præcepta utilissima continent, deque ipso uno Deo colendo
+  nonnulla vera inveniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et argentum,
+  quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinæ
+  providentiæ, quæ ubique infusa est, eruerunt, et quo perverse atque
+  injuriose ad obsequia dæmonum abutuntur, cum ab eorum misera societate
+  sese anima separat, debet ab eis auferre Christianus ad usum justum
+  prædicandi Evangelii. . . . Nam quid aliud fecerunt multi boni fideles
+  nostri? Nonne adspicimus quanto auro et argento et veste suffarcinatus
+  exierit de Ægypto Cyprianus doctor suavissimus et martyr beatissimus?
+  quanto Lactantius; quanto Victorinus, Optatus, Hilarius, ut de vivis
+  taceam; quanto innumerabiles Græci? Quod prior ipse fidelissimus Dei
+  famulus Moïses fecerat, de quo scriptum est, quod "eruditus fuerit omni
+  sapientiâ Ægyptiorum." Ib. c. 40.</p>
+
+  <p><a name="Nt164" href="#NtA164">[164]</a> Deus lux est, non quomodo
+  oculi isti vident, sed quomodo videt cor cum audis, "Veritas est." Aug.
+  de Trin. l. viii. c. 2. vid. sup. p. 47. not. <a href="#Nt66">66</a>. ad
+  iv. §. 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt165" href="#NtA165">[165]</a> Ad nostri sumus creatoris
+  imaginem creati, cujus est vera æternitas, æterna veritas, æterna et vera
+  charitas; <span class="sc">estque ipse Æterna et vera et chara
+  Trinitas</span>, neque confusa, neque separata. Aug. de Civ. Dei, i. 28.
+  Omnino enim Dei essentia, qua est, nihil mutabile habet, nec in
+  æternitate, nec in veritate, nec in voluntate: quia æterna ibi est
+  veritas, æterna caritas; et vera ibi est caritas, vera æternitas; et cara
+  ibi est æternitas, cara veritas. Aug. de Trin. iv. pro&oelig;m.</p>
+
+  <p><a name="Nt166" href="#NtA166">[166]</a> Dissimilis factus, longe
+  recessisti; similis factus, proxime accedis. Aug. in Præloq. Serm. ad
+  Psal. 99.</p>
+
+  <p><a name="Nt167" href="#NtA167">[167]</a> Hoc enim maxime esse dicendum
+  est quod semper eodem modo sese habet; quod omnimodo sui simile est; quod
+  nulla ex parte corrumpi ac mutari potest; quod non subjacet tempori; quod
+  aliter nunc se habere quam habebat antea non potest. Id enim est quod
+  esse verissime dicitur. Aug. de Morib. Manich. c. 1. Magnifice igitur et
+  divine Deus noster famulo suo dixit; Ego sum qui sum; et dices filiis
+  Israel, <span class="scac">QUI EST</span> misit me ad vos; vere enim ipse
+  est, quia incommutabilis est; omnis enim mutatio facit non esse quod
+  erat. Vere ergo ille est qui incommutabilis est. Aug. de Nat. boni, c.
+  19.</p>
+
+  <p><a name="Nt168" href="#NtA168">[168]</a> Cum omnino natura nulla sit
+  malum, nomenque hoc non sit nisi privationis boni: sed a terrenis usque
+  ad c&oelig;lestia, et ab invisibilibus usque ad visibilia, sunt aliis
+  bonis alia meliora; ad hoc inæqualia, ut essent omnia. Aug. de Civ. Dei,
+  l. ii. c. 22.</p>
+
+  <p><a name="Nt169" href="#NtA169">[169]</a> Vid. sup. l. v. c. <a
+  href="#Cap5_1">1</a>. et <a href="#Nt95">not.</a> ibid.</p>
+
+  <p><a name="Nt170" href="#NtA170">[170]</a> Vid. inf. l. xi. c. <a
+  href="#Cap11_13">13</a> et <a href="#Cap11_20">20</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt171" href="#NtA171">[171]</a> Superbia intumescere, hoc
+  illi est in extima progredi;&mdash;progredi autem in extima, quid est
+  aliud quam intima projicere, id est, longe a se facere Deum, non locorum
+  spatio, sed mentis affectu? Aug. l. vi. de Musica, c. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt172" href="#NtA172">[172]</a> Phantasmata nihil aliud sunt
+  quam de specie corporis corporeo sensu adtracta figmenta; quæ memoriæ
+  mandare ut accepta sunt, vel partiri, multiplicare, contrahere,
+  distendere, ordinare, perturbare, vel quolibet modo figurare cogitando,
+  facillimum est; sed cum verum quæritur, cavere et vitare difficile. Aug.
+  de vera Relig. c. 10.</p>
+
+  <p><a name="Nt173" href="#NtA173">[173]</a> Aliud [a se] est ipsum lumen
+  quo illustratur anima, ut omnia, vel in se, vel in illo, veraciter
+  intellecta conspiciat. Nam illud jam ipse Deus est; hæc autem creatura,
+  quamvis rationalis et intellectualis, ad ejus imaginem facta; quæ cum
+  conatur lumen illud intueri, palpitat infirmitate, et minus valet. Inde
+  est tamen quidquid intelligit sicut valet. Cum ergo illuc rapitur, et a
+  carnalibus subtracta sensibus, illi visioni expressius præsentatur, non
+  spatiis localibus, sed modo quodam suo, etiam supra se videt illud, quo
+  adjuta videt quidquid etiam in se intelligendo videt. Aug. de Gen. ad
+  Lit. I. xii. c. 31.</p>
+
+  <p><a name="Nt174" href="#NtA174">[174]</a> Ipse exaltat humiliter
+  sequentes, quem descendere non piguit ad jacentes. Aug. de Sancta
+  Virginitate, c. 32.</p>
+
+  <p><a name="Nt175" href="#NtA175">[175]</a> Pellis mortalitatem
+  significat; propterea et illi duo homines primi, parentes nostri,
+  auctores peccati generis humani&mdash;facti mortales dimissi sunt de
+  paradiso; ut autem significaretur ipsa mortalitas eorum, induti sunt
+  tunicis pelliceis;&mdash;pelles autem detrahi non solent, nisi animalibus
+  mortuis; ergo pellium nomine mortalitas illa figurata est. Aug. Enarrat.
+  in Ps. 103. S. 1. §. 8. illos, qui sibi succinctoria fecerant, de sua
+  nuditate confusi, etiam tunicis induit, propterea quidem pelliceis, aut
+  corruptilibus jam corporibus mors signaretur adjuncta. Op. Imp. c. Jul.
+  iv. 37.</p>
+
+  <p><a name="Nt176" href="#NtA176">[176]</a> Verbum, rationalis anima, et
+  caro, hoc totum Christus. Aug. Serm. 253. c. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt177" href="#NtA177">[177]</a> Fuit quædam hæresis, vel
+  adhuc fortassis habentur reliquiæ, quorundam, qui dicti sunt
+  Apollinaristæ. Aliqui ipsorum dixerunt hominem illum, quem suscepit
+  Verbum, cum "Verbum caro factum est," non habuisse mentem humanam, (illud
+  quod <span title="logikon" class="grk"
+  >&lambda;&omicron;&gamma;&iota;&kappa;&#x1F78;&nu;</span> Græci dicunt,
+  nos dicimus rationale, unde homo ratiocinatur, quod non habent cætera
+  animalia) sed tantum animam sine intelligentia humana fuisse. Sed quid
+  dicunt? Ipsum Verbum Dei hoc erat in illo homine pro mente. Exclusi sunt
+  isti, respuit illos catholica fides, et hæresin fecerunt. Confirmatum est
+  in catholica fide, hominem illum quem suscepit Sapientia Dei, nihil minus
+  habuisse quam cæteri homines, quantum pertinet ad integritatem naturæ:
+  quantum autem ad excellentiam personæ, aliud quam cæteri homines. Nam
+  cæteri homines possunt dici participes Verbi Dei, habentes Verbum Dei:
+  nullus autem eorum potest dici Verbum Dei, quod dictus est ille, cum
+  dictum est, "Verbum caro factum est." (Aug. in Ps. 29. Enarr. 2. §. 2.)
+  Sed cum secum ipsi cogitarent, fatendum esse, si ita est, ut unigenitus
+  Dei Filius, Sapientia et Verbum Patris, per quod facta sunt omnia,
+  belluam quamdam cum figura humani corporis suscepisse credatur,
+  displicuerunt sibi, non tamen ad correctionem, ut redirent ad veritatis
+  viam, totumque hominem a Sapientia Dei susceptum esse confiterentur,
+  nulla diminutione naturæ: sed ampliore usi audaciâ, ipsam etiam animam
+  totumque utile hominis alienantes ab eo, solam carnem humanam eum
+  suscepisse dixerunt. (De 83 div. quæst. qu. 80.) Et illos respuit
+  Ecclesia Catholica, et expellit eos ex ovibus, et a simplici et vera
+  fide; et confirmatum est hominem illum mediatorem habuisse omnia hominis
+  præter peccatum. Aug. in Ps. l. c.</p>
+
+  <p><a name="Nt178" href="#NtA178">[178]</a> Photiniani principium Filio
+  Dei ex utero virginis tribuunt, nec volunt credere quod et antea fuerit.
+  Aug. Ep. 147. c. 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt179" href="#NtA179">[179]</a> Esse enim ad manendum
+  refertur; itaque quod summe ac maxime esse dicitur, permanendo in se
+  dicitur. Aug. de Mor. Manich. c. 6. Vid. sup. c. <a
+  href="#Cap7_11">11</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt180" href="#NtA180">[180]</a> Per hoc enim Mediator per
+  quod et homo, per hoc et via. Quoniam si inter eum qui tendit, et illud
+  quo tendit, via media est, spes est perveniendi; si autem desit, aut
+  ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Aug. de Civ.
+  Dei, l. xi. c. 2. Quid enim prodest superbienti, et ob hoc erubescenti
+  lignum [crucis] conscendere, de longinquo prospicere patriam
+  transmarinam? Aut quid obest humili de tanto intervallo non eam videre,
+  in illo ligno ad eam venienti, quo dedignatur ille portari? Aug. de Trin.
+  iv. 15.</p>
+
+  <p><a name="Nt181" href="#NtA181">[181]</a> Altissimo quippe ac
+  saluberrimo sacramento, universa facies, atque, ut ita dixerim, vultus
+  sanctarum Scripturarum, bene intuentes id admonere invenitur, ut qui
+  gloriatur in Domino glorietur. Aug. Enchirid. c. 98.</p>
+
+  <p><a name="Nt182" href="#NtA182">[182]</a> Ad hanc vitæ suæ partem, ut
+  videtur, respicit Aug. ad Romanianum scribens (c. Acad. ii. §. 5.) simul
+  tamen conversionem subindicat, cui hæc viam sensim muniebant, quæque a
+  lectione ejusdem Apostoli profecta est; quam tamen pro amici indole,
+  adhuc Manichæismi tenebris obvoluti, obscurius tangit. "Quoniam nondum
+  aderat ea flamma, quæ summa nos arreptura erat, illam qua lenta
+  æstuabamus, arbitrabamur vel esse maximam. Cum ecce tibi libri quidam
+  pleni&mdash;ubi illi flammulæ instillarunt pretiosissimi unguenti guttas
+  paucissimas, incredibile, Romaniane, incredibile, et ultra quam de me
+  fortasse et tu credis, (quid amplius dicam?) etiam mihi ipsi de meipso
+  incredibile incendium concitarunt. Quis me tunc honor, quæ hominum pompa,
+  quæ inanis famæ cupiditas, quod denique hujus mortalis vitæ fomentum
+  atque retinaculum commovebat? Prorsus totus in me cursim redibam. Respexi
+  tantum, confiteor, quasi de itinere in illam religionem, quæ pueris nobis
+  insita est, et medullitus implicata: verum autem ipsa me ad se nescientem
+  rapiebat. Itaque titubans, properans, hæsitans, arripio apostolum Paulum:
+  Neque enim vere isti, inquam, tanta potuissent, vixissentque ita ut eos
+  vixisse manifestum est, si eorum litteræ atque rationes huic tanto bono
+  adversarentur. Perlegi totum intentissime atque cautissime. Tunc vero
+  quantulocunque jam lumine asperso, tanta se mihi philosophiæ facies
+  aperuit, ut non dicam tibi, qui ejus incognitæ fame semper arsisti, sed
+  si ipsi adversario tuo&mdash;eam demonstrare potuissem&mdash;quicquid eum
+  acriter commovet in quascunque delicias abjiciens et relinquens, ad hujus
+  pulchritudinem&mdash;mirans, anhelans, æstuans advolaret."</p>
+
+  <p><a name="Nt183" href="#NtA183">[183]</a> Vid. sup. ad l. iv. §. 18. p.
+  55. not. <a href="#Nt83">83</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt184" href="#NtA184">[184]</a> Simplicianus postea
+  "beatissimo successit Ambrosio, ecclesiæ Mediolanensis antistes,"
+  (Retract. ii. 1.) ad eum scripsit Aug. "libros duo de diversis
+  quæstionibus" (Opp. t. vi. p. 82 sqq.) eumque patrem appellat (ib.) et
+  "affectum ejus paternum ex ejus benignissimo corde non repentinum et
+  novum, sed expertum plane cognitumque" grate agnoscit, (Ep. 37.)
+  "censuram" ejus in libros suos, "si qui in sanctas ejus manus forte
+  pervenerint, corrigentis," expetit. (ib.) Ad ipsum etiam scribit
+  Ambrosius, eum "fidei et adquirendæ cognitionis divinæ gratia totum orbem
+  peragrasse, et quotidianæ lectioni nocturnis ac diurnis vicibus omne vitæ
+  hujus tempus deputasse, acri præsertim ingenio etiam intelligibilia
+  complectentem, utpote qui etiam philosophiæ libros quam a vero sint devii
+  demonstrare soleat." (Ep. 65. §. 5. p. 1052. ed. Ben.) vid. plur. ap.
+  Tillemont. Hist. Eccl. t. x. p. 169, Art. S. Simplicien.</p>
+
+  <p><a name="Nt185" href="#NtA185">[185]</a> "Vale, et nos parentis
+  affectu dilige, ut facis" (Ambr. Ep. 65. ad Simplic. fin.) "in eo et
+  veteris affectum amicitiæ, et, quod plus est, paternæ gratiæ amorem
+  recognosco." (Id. Ep. 35.) Parentem vero eum ideo vocasse conjicitur quod
+  eum ad baptismum suscipiendum præparaverit; Aug<sup>1</sup>. autem verba
+  id potius innuunt Ambrosium eum ipso sacramento imbuisse.</p>
+
+  <p><a name="Nt186" href="#NtA186">[186]</a> Quod initium sancti
+  Evangelii, cui nomen est secundum Joannem, quidam Platonicus, sicut a
+  sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi Ecclesiæ præsidebat
+  Episcopus, solebamus audire, aureis literis conscribendum, et per omnes
+  Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. Sed ideo
+  viluit superbis Deus ille magister, quia "Verbum caro factum est et
+  habitavit in nobis." Aug. de Civ. Dei, x. c. 29.</p>
+
+  <p><a name="Nt187" href="#NtA187">[187]</a> "Victorinus, natione Afer,
+  Romæ sub Constantio principe rhetoricam docuit, et in extrema senectute,
+  Christi se tradens fidei, scripsit adversus Arium libros more dialectico
+  valde obscuros, qui nisi ab eruditis, non intelliguntur, et commentarios
+  in Apostolum. Hieron. Virr. Ill. c. 101. De eo etiam, ut videtur, scribit
+  Gennadius de Virr. Ill. c. lx. eum "commentatum fuisse Christiano quidem
+  et pio sensu; sed utpote sæculari literatura occupatus homo, et nullius
+  magisterio in divinis Scripturis exercitatus, levioris ponderis
+  sententiam figuravit." cf. Hieron. Præf. in Comm. in Gal. vid. plur. ap.
+  Tillemont. l. c. p. 170 sqq. Quædam ejus opera adhuc exstant.</p>
+
+  <p><a name="Nt188" href="#NtA188">[188]</a> Æneid. viii. 698-700.</p>
+
+  <p><a name="Nt189" href="#NtA189">[189]</a> Vid. Aug. Ep. 17.</p>
+
+  <p><a name="Nt190" href="#NtA190">[190]</a> Symbolum sc. Apostolicum,
+  quod Catechumenis memoria tenendum tradebatur, ab iis autem reddebatur
+  i.e. publice recitabatur antequam Sacramento Baptismi initiarentur:
+  "Sacrosancti martyrii Symbolum, quod simul accepistis et singuli hodie
+  reddidistis, verba sunt inquibus matris Ecclesiæ fides supra fundamentum
+  stabile, quod est Christus Dominus, solidata firmatur. 'Fundamentum enim
+  aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, quod est Christus
+  Jesus.' Accepistis ergo et reddidistis, quod animo et corde retinere
+  debetis, quod in stratis vestris dicatis, quod in plateis cogitetis, et
+  quod inter cibos non obliviscamini: in quo etiam dormientes corpore,
+  corde vigiletis. Fides ergo hæc et salutis est regula "credere nos in
+  Deum Patrem omnipotentem, &amp;c." (Aug. Serm. 215. in redditione
+  symboli.) "Die sabbati quando vigilaturi sumus in Dei misericordia,
+  reddituri estis non Orationem sed symbolum. (Id. Serm. 58. §. ult.) Ista
+  quæ breviter audistis, non solum credere, sed etiam totidem verbis
+  memoriæ commendare et ore proferre debetis. (Id. Serm. 214. in tradit.
+  Symb. 3. §. 2.) Nec ut eadem verba Symboli teneatis, ullo modo debetis
+  scribere, sed audiendo perdiscere nec cum didiceritis, scribere, sed
+  memoria semper tenere atque recolere.&mdash;"Hoc est Testamentum quod
+  ordinabo eis post dies illos," dicit Dominus, "dando legem meam in mente
+  eorum, et in corde eorum scribam eam." Hujus rei significandæ causa,
+  audiendo Symbolum discitur; nec in tabulis vel in aliqua materia sed in
+  corde scribitur. (Id. Serm. 212. §. 2.) Vid. et Liturg. Rom. (Assem. Cod.
+  Liturg. t. i. p. 11 sqq. 16.) Goth. et Gallic. (p. 30 sqq. p. 38 sq. 40
+  sq. &amp;c.)</p>
+
+  <p><a name="Nt191" href="#NtA191">[191]</a> Vid. inf. l. xii. §. <a
+  href="#Sec12_12">12</a>. l. xiii. §. <a href="#Sec13_11">11</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt192" href="#NtA192">[192]</a> "Ut Scipio, subjecta Africa,
+  Africani sibi nomen assumpsit&mdash;ita et Saulus ad prædicationem
+  gentium missus, a primo Ecclesiæ spolio, Proconsule Sergio Paulo,
+  victoriæ suæ trophæa retulit erexitque vexillum ut Paulus diceretur e
+  Saulo." Hieron. Comm. in Ep. ad Philem. init. Hanc opinionem memorat,
+  neque omnino improbat Origenes, Apostolum tamen binominem potius fuisse
+  censet; (Præf. in Comm. in Ep. ad Rom.) Chrys. nomen ejus Dei jussu
+  immutatum fuisse ait, quod haud dubie verum est, neque tamen ei repugnat,
+  quod hac occasione factum fuerit.</p>
+
+  <p><a name="Nt193" href="#NtA193">[193]</a> Contra ac statuerunt
+  Manichæi, vid. sup. l. iv. §. 26. n. <a href="#Nt93">93</a>. p. 59. n. <a
+  href="#Nt94">94</a>. p. 60. l. v. §. 18. n. <a href="#Nt112">112</a>. p.
+  74.</p>
+
+  <p><a name="Nt194" href="#NtA194">[194]</a> Illa est enim peccati
+  p&oelig;na justissima, ut amittat unusquisque quo bene uti noluit; id
+  est, ut qui sciens recte non facit, amittat scire quid rectum sit; et qui
+  recte facere cum possit noluit, amittat posse cum velit. Aug. de lib.
+  arb. l. v. c. 18.</p>
+
+  <p><a name="Nt195" href="#NtA195">[195]</a> Militare, pro, aliquo officio
+  defungi in curia Principis, usurpant Scriptores, quo sensu <span
+  title="politeuesthai" class="grk"
+  >&pi;&omicron;&lambda;&iota;&tau;&epsilon;&#x1F7B;&epsilon;&sigma;&theta;&alpha;&iota;</span>
+  dixit Theophanes. Qui igitur Principi in quolibet officio, seu in
+  qualibet dignitate palatina, civili, aut militari deserviebat, ei
+  "militare" dicebatur, ejusque esse "miles." Du Cange (vid. inf. l. ix. c.
+  <a href="#Cap9_8">8</a>. Aug. de Civ. Dei, v. 6.) unde dicitur "Miles
+  utriusque militiæ" qui armatam profitetur simul et literatam seu legalem.
+  Carpent. Suppl.</p>
+
+  <p><a name="Nt196" href="#NtA196">[196]</a> Natus est A.D. 251. Vid. de
+  eo Athanasii Vita S. Antonii Opp. t. i. p. 793 sqq. Tillemont Hist. Eccl.
+  t. vii. p. 46 sqq. Repertor, Britann. t. ix. p. 41. 158. 277. Plura
+  testimonia de hoc opere S. Athanasii, e cæteris patribus exhibent PP.
+  Benedict. l. c. p. 785 sqq. unde colligi potest quanti Antonium
+  Christiani veteres habuerint. Eum appellat Aug. "sanctum et perfectum
+  virum, qui sine ulla scientia litterarum scripturas Divinas et memoriter
+  audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse prædicatur." de
+  Doctr. Christian. Prolog. §. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt197" href="#NtA197">[197]</a> Vid. Athanasii Vita S. Anton.
+  §. 54. 56. sqq. Tillemont l. c. art. 7. Repert. Brit. l. c. p. 577
+  sqq.</p>
+
+  <p><a name="Nt198" href="#NtA198">[198]</a> Requirant, quam magnum illic
+  [in Ægypto] gregem colligat, quantam numerositatem sanctorum atque
+  sanctarum habeat contemnentium penitus mundum. Grex ille tantum crevit,
+  ut etiam inde superstitiones expulerit. Aug. Serm. 138. §. 10. Florebat
+  Ægyptus ea tempestate, non solum eruditis in Christiana philosophia
+  viris, verum etiam his qui per vastum eremum commanentes, <span
+  class="correction" title="Original reads 'igna', corrected by errata."
+  >signa</span> et prodigia Apostolica, simplicitate vitæ et cordis
+  sinceritate, faciebant&mdash;ut vere compleretur Apostoli dictum, "quia
+  ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia." Ruff. H. E. l. ii. c.
+  8.</p>
+
+  <p><a name="Nt199" href="#NtA199">[199]</a> Difficilius est virtutem in
+  multiplici hominum genere, et in ista vita turbulentiore
+  servare.&mdash;Difficillimum est hic tenere optimum vitæ modum, et animum
+  pacatum atque tranquillum. Quippe, ut breviter explicem, hi, [Episcopi
+  presbyteri, diaconi, et cujuscemodi ministri divinorum Sacramentorum]
+  agunt ubi vivere discitur, illi [Monachi] ubi vivitur. Nec ideo tamen
+  laudabile Christianorum genus contempserim, eorum scilicet qui in
+  civitatibus degunt, a vulgari vita remotissimi. Vidi ego diversorium
+  sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter præerat
+  vir optimus et doctissimus. De Morib. Eccl. Cath. c. 32, 33.</p>
+
+  <p><a name="Nt200" href="#NtA200">[200]</a> Vid. sup. p. 134. not. <a
+  href="#Nt195">195</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt201" href="#NtA201">[201]</a> "Agentes in rebus" "qui
+  Principis jussis obsecundabant, eorum mandata in provincias perferebant,"
+  Magisteriani "item appellati, quod sub Magistro officiorum militarent."
+  Vid. Jac. Gotofred. ad tit. Cod. Theod. de Agent. in reb. [t. ii. p. 164
+  sqq.] Du Cange.</p>
+
+  <p><a name="Nt202" href="#NtA202">[202]</a> Cohibere, adquiescere.
+  Cohibet, consentit. Conspiratio, conibentia, consensio. Gloss. Mss. ad
+  Concil. Afr. ap. Du Cange. <span title="epimuô" class="grk"
+  >&#x1F10;&pi;&iota;&mu;&#x1F7B;&omega;</span> conhibeo. Gloss. Gr. Lat.
+  ibid. ub. plur.</p>
+
+  <p><a name="Nt203" href="#NtA203">[203]</a> Qui se diligit stultum, non
+  proficiet ad sapientiam, nec fiet quisquis qualis cupit esse, nisi se
+  oderit qualis est. Aug. de vera Relig. c. 48.</p>
+
+  <p><a name="Nt204" href="#NtA204">[204]</a> Vid. sup. l. iii. c. <a
+  href="#Cap3_4">4</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt205" href="#NtA205">[205]</a> Hæc est enim p&oelig;na
+  inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei vicissim non obediatur nec
+  a semetipso. Aug. c. Advers. Leg. et propt. l. i. c. 14.</p>
+
+  <p><a name="Nt206" href="#NtA206">[206]</a> Vid. sup. ad l. iv. §. <a
+  href="#Sec4_26">26</a>. p. 59.</p>
+
+  <p><a name="Nt207" href="#NtA207">[207]</a> Vid. sup. ad l. vii. §. <a
+  href="#Sec7_5">5</a>. p. 106. n. <a href="#Nt156">156</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt208" href="#NtA208">[208]</a> Antonius, quando huic monito
+  obtemperavit, decimum octavum, vel, ut maximum, vicesimam agebat annum.
+  Vid. Athanas. Vit. S. Antonii, §. 2, 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt209" href="#NtA209">[209]</a> Quod cum ait Apostolus,
+  ostendit non esse culpandum carnis providentiam, quando ea providentur
+  quæ ad necessitatem salutis corporalis valent. Si autem ad superfluas
+  delectationes, atque luxurias, ut quisque in his gaudeat quæ carne cupit,
+  recte reprehenditur, quia providentiam carnis in concupiscentiis facit.
+  Aug. in exp. quarumd. prop. ex Ep. ad Rom. c. 77.</p>
+
+  <p><a name="Nt210" href="#NtA210">[210]</a> Vid. sup. l. iii. c. <a
+  href="#Cap3_11">11</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt211" href="#NtA211">[211]</a> Omni homini converso ad Deum
+  mutatur delectatio, mutantur delicæ; non enim subtrahuntur, sed mutantur.
+  Aug. Præf. ad Psal. 74. Non enim amor temporalium rerum expugnaretur,
+  nisi aliqua suavitate æternorum. Aug. de Musica, 1. vi. c. 16.</p>
+
+  <p><a name="Nt212" href="#NtA212">[212]</a> E Vers. vet. "quid dabitur
+  tibi&mdash;ad linguam dolosam," i.e. (inquit Aug. ad loc.) quod habeas
+  adversus linguam dolosam, quo te munias adversus eam.&mdash;Respondet
+  subjiciens sibi interroganti "sagittæ acutæ &amp;c. sagittæ potentis
+  acutæ, verba Dei sunt.&mdash;Novit Dominus sagittare ad amorem, et nemo
+  pulcrius sagittat ad amorem, quam qui verbo sagittat.&mdash;Exempla sunt
+  "carbones vastatores."&mdash;Ut puta, incipit enim tibi dicere Deus, "tu
+  non potes? quare ille potest? quare alter potuit?&mdash;F&oelig;minæ
+  potuerunt, viri non possunt? Delicati divites potuerunt, pauperes non
+  possunt? Videte ergo, quare dicti sunt carbones? Quia qui se convertunt
+  ad Dominum, de mortuis reviviscunt. Carbones autem quando accenduntur,
+  antequam accenderentur, exstincti erant. Nam extincti carbones, mortui
+  dicuntur; ardentes, vivi appellantur. Exempla ergo multorum iniquorum,
+  qui conversi sunt ad Dominum, carbones dicti sunt.&mdash;Quid sequitur?
+  Jam repellit "linguam subdolam et labia iniqua," jam adscendit gradum,
+  incipit proficere.</p>
+
+  <p><a name="Nt213" href="#NtA213">[213]</a> Cum utrumque verum fuerit,
+  Aug. pro eorum indole, cum quibus agebat, nunc hanc, nunc illam causam
+  profert, cur a professione abscesserit, ita tamen ut planum sit, ei hunc
+  pulmonis dolorem re vera profuisse. Ad Mediolanenses utrumque (inf. c.
+  5.) ad Romanianum pectoris dolorem tantum profert; "quæ [mundi hujus
+  dona] meipsum capere moliebantur quotidie ista cantantem [de vanitate
+  rerum humanarum] nisi me pectoris dolor ventosam professionem abjicere,
+  et in philosophiæ gremium confugere coegisset." c. Acad. i. 3. et ad
+  Theodorum de Beata vita, §. 4. "Quid ergo restabat aliud, nisi ut
+  immoranti mihi superfluis, tempestas quæ putabatur adversa, succurreret?
+  Itaque tantus me arripuit pectoris dolor, ut illius professionis onus
+  sustinere non valens, qua mihi velificabam fortasse ad Sirenas, abjicerem
+  omnia, et optatæ tranquillitati vel quassatam navem fissamque
+  perducerem." Ad Zenobium autem apertius, (de Ordine. l. i. §. 5.) "Nam
+  cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui jam, ut scis, etiam
+  sine ulla tali necessitate in philosophiam confugere moliebar," alibi
+  vero (in Epist.) se id magis alliciente desiderio vacandi Deo fecisse
+  testator.</p>
+
+  <p><a name="Nt214" href="#NtA214">[214]</a> Conversio ergo
+  Aug<sup>i</sup>. plene effecta est circa fin. mensis Augusti vel initio
+  Sept. A.D. 386.</p>
+
+  <p><a name="Nt215" href="#NtA215">[215]</a> "Quem montem intelligere
+  debemus nisi eundem Dominum Christum, de quo et alius Propheta dicit:
+  'erit&mdash;manifestus mons Domini, paratus in cacumine montium?' Ipse
+  est mons incaseatus, propter parvulos gratia tamquam lacte nutriendos;
+  mons uber, ad roborandos atque ditandos donorum excellentia; nam et ipsum
+  lac unde fit caseus, miro modo significat gratiam: manat quippe ex
+  abundantia viscerum maternorum, et misericordia delectabili parvulis
+  gratis infunditur." Aug. ad loc.</p>
+
+  <p><a name="Nt216" href="#NtA216">[216]</a> Vid. sup. l. v. c. 9. not. <a
+  href="#Nt109">109</a>. p. 72.</p>
+
+  <p><a name="Nt217" href="#NtA217">[217]</a> Vid. sup. l. vi. §. <a
+  href="#Sec6_17">17</a>. et <a href="#Nt145">not.</a> ibid.</p>
+
+  <p><a name="Nt218" href="#NtA218">[218]</a> Quid sinu Abrahæ significari
+  crediderit Augustinus, aperuit ipse postea in lib. 4. de Anima et ejus
+  Origine, c. 16. n. 24: "Sinum Abrahæ intellige remotam sedem quietis
+  atque secretam, ubi est Abraham; et ideo Abrahæ dictum non quod ipsius
+  tantum sit, sed quod ipse pater multarum gentium sit positus, quibus est
+  ad imitandum fidei principatu propositus." [ed. Ben.] Neque tamen id in
+  hoc loco voluisse videtur Aug. se omnino nescire, quid sit quod nomine
+  "Abrahæ sinus" designet Dominus, verum qualis sit ejus loci indoles,
+  qualia gaudia; occulta enim esse, et nobis, qui adhuc in carne sumus,
+  minus posse intelligi. Cæterum, ubique, de illo agens loco, sibi constat
+  Aug. Eum "secretum" esse, "ubi erat Abraham;&mdash;sinus erat, quia
+  secretum erat." Serm. 14. c. 3. "secretæ cujusdam quietis habitatio." Ep.
+  164. §. 7. "Sinu ejus, h. e. in secreto quietis ejus." De Gen. ad litt.
+  l. xii. §. 63. "Ejus sinum i. e. nescio cujus felicitatis magnum
+  abditumque secretum." c. Faust. xxxiii. 5. quomodo etiam universe "justos
+  defunctos in <i>occultis</i> piorum sedibus quietos" esse ait (de Civ.
+  Dei, i. 13.) et iisdem fere verbis ubique utitur, unde constat eum non de
+  loco ambiguum hæssisse, sed de gaudiis quibus "animæ justorum ac piorum
+  defunctorum, quas in requie vivere dubitare fas non sit," (de Civ. Dei.
+  xiii. 19.) ibi fruantur, cum certum sit ipsos plenioribus gaudiis post
+  resurrectionem esse potituros. Cæterum eandem dubitationem de "sinu
+  Abraham" cernere licet ap. Greg. Naz. Orat. Funebr. in S. Cæsar, med.
+  <span title="en kolpois Abraam, hoitines dê houtoi eisin, anapausoio" class="grk"
+  >&#x1F10;&nu; &kappa;&#x1F79;&lambda;&pi;&omicron;&iota;&sigmaf;
+  &#x1F08;&beta;&rho;&alpha;&#x1F70;&mu;,
+  &omicron;&#x1F35;&tau;&iota;&nu;&epsilon;&sigmaf; &delta;&#x1F74;
+  &omicron;&#x1F57;&tau;&omicron;&iota; &epsilon;&#x1F30;&sigma;&iota;&nu;,
+  &#x1F00;&nu;&alpha;&pi;&alpha;&#x1F7B;&sigma;&omicron;&iota;&omicron;</span>.</p>
+
+  <p><a name="Nt219" href="#NtA219">[219]</a> Id mihi amore inveniendi veri
+  jam in consuetudinem verterat, (ait Aug. de Ordin. i. §. 6. de hac agens
+  vitæ ejus parte) ita ut aut primam si tales curæ inerant, aut certe
+  ultimam, dimidiam tamen fere noctis partem pervigil quodcunque cogitarem;
+  nec me patiebar adolescentium lucubrationibus a meipso avocari." Testatur
+  etiam se "p&oelig;ne quotidianis fletibus Deum rogare, ut sanentur
+  vulnera" sua, "indigniorem tamen esse me, qui tam cito saner quam volo,
+  sæpe memetipse convinco." Ib. §. 29.</p>
+
+  <p><a name="Nt220" href="#NtA220">[220]</a> Sc. Disputt. iii. contra
+  Academicos, "pauculis diebus transactis, posteaquam in agro vivere
+  c&oelig;pisset." c. Acad. i. §. 4. liber de beata vita, "idibus Novembris
+  die ejus natali" (§. 6.) inceptus, disputationibus autem triduanis
+  confectus, et libri 2 de ordine (Retract. l. i. c. 3.)</p>
+
+  <p><a name="Nt221" href="#NtA221">[221]</a> Soliloquiorum Libri duo,
+  "secundum studium meum et amorem&mdash;ratione indagandæ veritatis, de
+  his rebus quas maxime scire cupiebam, me interrogans, mihique respondens,
+  tanquam duo essemus, ratio et ego, cum solus essem&mdash;ita ut in 1mo.
+  libro quæreretur et utcunque appareret, qualis esse debeat, qui vult
+  percipere sapientiam&mdash;et quadam ratiocinatione in libri fine
+  colligitur, ea quæ vera sunt immortalia esse; in 2do. autem de
+  immortalitate animæ diu res agitur, et non peragitur." Retract. l. i. c.
+  4. Hujus quasi supplementum, scripsit paullo post Mediolani, lib. de
+  Immortal. Animæ, (Opp. t. i. p. 387.) qui illo invito in manus hominum
+  exiit, et de cujus obscuritate ipse conqueritur. (Retr. i. c. 5.)</p>
+
+  <p><a name="Nt222" href="#NtA222">[222]</a> Paucæ quædam ex iis adhuc
+  exstant cum Epp. Nebridii. Epp. iii-xiv. ed. Ben.</p>
+
+  <p><a name="Nt223" href="#NtA223">[223]</a> Vid. sup. iv. §. 26. n. <a
+  href="#Nt93">93</a>. p. 59. n. <a href="#Nt94">94</a>. p. 60.</p>
+
+  <p><a name="Nt224" href="#NtA224">[224]</a> Vid. sup. l. iii. c. 10. p.
+  32. n. <a href="#Nt37">37</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt225" href="#NtA225">[225]</a> Dum ordinem suum peragit
+  pulchra mutabilitas temporum, deserit amantem species concupita. Aug. de
+  Vera Relig. c. 20. Loca offerunt quod amemus, tempora surripiunt quod
+  amamus; et relinquunt in anima turbas phantasmatum, quibus in aliud atque
+  aliud cupiditas incitetur. Ita fit inquietus et ærumnosus animus, frustra
+  tenere a quibus tenetur exoptans. Ib. c. 35.</p>
+
+  <p><a name="Nt226" href="#NtA226">[226]</a> Quorum vita est spectare,
+  contendere, manducare, bibere, concumbere, dormire, et in cogitatione sua
+  nihil aliud quam phantasmata quæ de tali vita colligunt amplexari. Ibid.
+  cap. 54.</p>
+
+  <p><a name="Nt227" href="#NtA227">[227]</a> Nam qui videntur sibi
+  copiosi, cum sint famelici, et pleni, cum sint inanissimi, non
+  convertuntur. Aug. in Psal. 67.</p>
+
+  <p><a name="Nt228" href="#NtA228">[228]</a> Temporalium enim specierum
+  multiformitas ab unitate Dei hominem lapsum per carnales sensus
+  diverberavit, et mutabili varietate multiplicavit ejus affectum: ita
+  facta est abundantia laboriosa, et, si dici potest, copiosa egestas: dum
+  aliud atque aliud sequitur, et nihil cum eo permanet. Sic "a tempore
+  frumenti vini et olei sui, multiplicatus est," ut non inveniat "Idipsum,"
+  id est naturam incommutabilem et singularem, quam secutus non erret et
+  assecutus non doleat. Aug. de Vera Relig. cap. 21. Non enim multiplicatio
+  semper ubertatem significat, et non plerumque exiguitatem: cum dedita
+  temporalibus voluptatibus anima semper exardescit cupiditate, nec satiari
+  potest, et multiplici atque ærumnosa cogitatione distenta, simplex bonum
+  videre non sinitur: qualis est illa de qua dicitur, "deprimit terrena
+  inhabitatio sensum multa cogitantem." (Sap. 9.) Talis anima, temporalium
+  bonorum decessione et successione, i. e. "a tempore frumenti, vini et
+  olei sui," innumerabilibus completa phantasmatibus sic multiplicata est,
+  ut non possit agere quod præceptum est, "Sentite de Domino in bonite, et
+  in simplicitate cordis quærite illum." (Sap. 1, 1.) Ista enim
+  multiplicitas illi simplicitati vehementer adversa est.&mdash;Singulares
+  ergo et simplices, id est, secreti a multitudine ac turba nascentium
+  rerum ac morientium, amatores æternitatis et Unitatis esse debemus, si
+  uni Deo et Domino nostro cupimus inhærere. August. in Psal. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt229" href="#NtA229">[229]</a> Non dictum est, aut
+  "Obdormivi, et somnum cepi" aut "Obdormio et somnum capio:" sed,
+  "Obdormiam, et somnum capiam." Tunc "corruptibile hoc induetur
+  incorruptione, et mortale hoc induetur immortalitate:" "tunc absorbebitur
+  mors in victoriam," Id. Ib.</p>
+
+  <p><a name="Nt230" href="#NtA230">[230]</a> Dolorem corporis non ob aliud
+  vehementer formido, nisi quia me impedit a quærendo. Quamquam enim
+  acerrimo his diebus dentium dolore torquerer, non quidem sinebar animo
+  volvere, nisi ea quæ jam forte didiceram, a discendo autem penitus
+  impediebar, ad quod mihi tota intentione animi opus erat: tamen mihi
+  videbatur, si se ille mentibus meis veritatis fulgor aperiret, aut me non
+  sensurum fuisse illum dolorem, aut certe pro nihilo toleraturum. Soliloq.
+  i. §. 21.</p>
+
+  <p><a name="Nt231" href="#NtA231">[231]</a> Isaias ergo inter illa quæ
+  arguit iniqua, et justa præcepit, et peccatori populo mala futura
+  prædixit, etiam de Christo et Ecclesia, hoc est, de Rege et ea quam
+  condidit Civitate, multo plura quam ceteri prophetavit: ita ut a
+  quibusdam Evangelista quam Propheta potius diceretur. Aug. de Civ. Dei,
+  xviii. 29.</p>
+
+  <p><a name="Nt232" href="#NtA232">[232]</a> Vid. sup. l. viii. §. <a
+  href="#Sec8_4">4</a>. De hac nominum inscriptione vid. Bingham, l. x. c.
+  2. §. 6. "Quid autem aliud agit totum tempus, quo Catechumenorum locum et
+  nomen tenent, nisi ut audiant quæ fides et qualis vita debeat esse
+  Christani; ut cum "se ipsos probaverint, tunc de mensa Domini manducent,
+  et de calice bibant?"&mdash;Quod autem fit per omne tempus quo in
+  Ecclesia salubriter constitutum est, ut ad nomen Christi accedentes
+  Catechumenorum gradus excipiat, hoc fit multo diligentius et instantius
+  his diebus, quibus Competentes vocantur, cum ad percipiendum baptismum
+  sua nomina jam dederunt." Aug. de fid. et operib. §. 9. De seipso autem
+  ait Aug. ib. "An usque adeo dissimulamus a sensibus nostris, ut vel nos
+  ipsos non recordemur quam fuerimus attenti atque solliciti quid nobis
+  præceperint a quibus catechizabamur, cum fontis illius sacramenta
+  peteremus, atque ob hoc Competentes vocaremur?</p>
+
+  <p><a name="Nt233" href="#NtA233">[233]</a> Ejus sententiola tunc
+  temporis in lib. de beata vita conservatur "Ille est vere castus, qui
+  Deum adtendit, et ad eum solum se tenet." §. 18. de eo scribit Aug. ibid.
+  §. 6. "Erat etiam nobiscum ætate minimus omnium, sed cujus ingenium, si
+  amore non fallor, magnum quiddam pollicetur, Adeodatus filius meus."</p>
+
+  <p><a name="Nt234" href="#NtA234">[234]</a> "In quo, disputatur, et
+  quæritur, et invenitur, magistrum non esse, qui docet hominem scientiam,
+  nisi Deum, secundum illud etiam quod in Evangelio scriptum est, unus est
+  magister vester Christus." Retract i. 12. Exstat ap. Opp. Aug. t. i.</p>
+
+  <p><a name="Nt235" href="#NtA235">[235]</a> Ab ipso baptizatus est
+  Ambrosio, quod plus semel memorat. "Audi adhuc alium excellentem Dei
+  dispensatorem; quem veneror ut patrem; in Christo enim Jesu per
+  Evangelium ipse me genuit, et eo Christi ministro lavacrum regenerationis
+  accepi. Beatum loquor Ambrosium, cujus pro Catholica fide gratiam,
+  constantiam, labores, pericula, sive operibus sive sermonibus, et ipse
+  sum expertus, et mecum non dubitat orbis prædicare Romanus." c. Julian.
+  Pelagian. 1. §. 10. cf. de nuptiis et concupisc. §. ult et Ep. 147. c.
+  23. "neque enim et mihi propterea placet sancti viri Ambrosii sententia
+  quia per illius os potissimum me Dominus ab errore liberavit, et per
+  illius ministerium gratiam mihi baptismi salutaris indulsit, tanquam
+  plantatori et rigatori meo nimium faveam."</p>
+
+  <p><a name="Nt236" href="#NtA236">[236]</a> Quo sc. "Baslicam Portianam,
+  h. e. extramuranam." Arrianis traderet; postea vero "basilicam novam h.
+  e. intramuranam quæ major est," petivit. vid. Ambr. Epp. 20-22. Serm. c.
+  Auxentium de Basilicis tradendis, pp. 852-880. ed. Ben. cf. Tillemont.
+  Hist. Eccl. S. Ambroise, Art. 44-48. pp. 76-82. Eo tempore Mediolani erat
+  Valentinianus vid. inf. not. <a href="#Nt238">238</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt237" href="#NtA237">[237]</a> Longe ante Ambrosii tempus
+  passi sunt, quippe qui narret "Invenimus miræ magnitudinis viros duos,
+  <i>ut prisca ætas ferebat</i>." Ep. 22. §. 2. Eosdem tamen "longe
+  posterius passos esse quem beatiss. Stephanum" "probe sciri" ait Aug.
+  (Serm. 318.) "Sub ignobili cæspite latebant" (Ambr. l. c.) "in tantum ut
+  supra ipsorum corpora ambularent omnes, qui vellent ad cancellos
+  pervenire, quibus SS. Naboris et Felicis martyrum ab injuria sepulchra
+  defendebantur." (Paullin. Vita S. Ambros. §. 14.) donec "Ambrosio per
+  somnium revelata reperta sint." Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. §. 2.
+  Postea vero "senes repetierunt, se aliquando horum martyrum nomina
+  titulumque legisse." Ambr. l. c. §. 12. Plerique eos sub Nerone passos
+  esse credunt. vid. Tillemont. II. E. t. ii. Art. S. Gervais et S. Protais
+  et nott. ibid. Ense martyrium adepti sunt; "avulsum humeris caput."
+  (Ambr. l. c.)</p>
+
+  <p><a name="Nt238" href="#NtA238">[238]</a> Ita factum esse haud negabant
+  Arriani, sed narrabant "venerabilem virum Ambrosium pecunia comparasse
+  homines qui se vexari ab immundis spiritibus mentirentur." Paull. l. c.
+  §. 15.</p>
+
+  <p><a name="Nt239" href="#NtA239">[239]</a> Plura de eo habet Ambros. l.
+  c. §. 2. "Dum transferimus, cæcus <span class="correction"
+  title="Original reads 'sanctus', corrected by errata.">sanatus</span>
+  est" et postea, §. 17. in sermone coram populo frequente habito, "Negant
+  [Arriani] cæcum illuminatum, sed ille non negat se sanatum. Ille dicit:
+  Cæcus esse desivi: et probat facto. Isti beneficium negant, qui factum
+  negare non possunt. Notus homo est, publicis cum valeret mancipatus
+  obsequiis, Severus nomine, lanius ministerio. Deposuerat officium,
+  postquam inciderat impedimentum. Vocat ad testimonium homines quorum ante
+  sustentabatur obsequiis: eos indices suæ visitationis arcessit, quos
+  habebat testes et arbitros cæcitatis. Clamat quia ut contigit fimbriam de
+  veste martyrum, qua sacræ reliquiæ vestiuntur, redditum sibi lumen sit.
+  Nonne simile istud est, atque illud quod in Evangelio
+  legimus?&mdash;Detestabilior istorum quam Judæorum pertinacia. Illi cum
+  dubitarent, vel parentes interrogabant: isti occulte interrogant, palam
+  negant, jam non operi increduli, sed auctori."&mdash;Idem miraculum citat
+  Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. §. 2. inter ea, quæ "ad multorum
+  notitiam potuerunt pervenire, quia et grandis est civitas et ibi erat
+  tunc Imperator, et <i>immenso</i> populo teste res gesta est, concurrente
+  ad corpora Martyrum Protasii et Gervasii;" ipse porro, ut ait, testis
+  oculatus; (Serm. 286. §. 4.) "cujus tunc tantæ gloriæ Martyrum etiam, ego
+  testis fui. Ibi eram, Mediolani eram, facta miracula novi, adtestante Deo
+  pretiosis mortibus sanctorum suorum: ut per illa miracula jam non solum:
+  'in conspectu Domini,' sed etiam in conspectu hominum esset 'mors illa
+  pretiosa.' Cæcus notissimus universæ civitati illuminatus est, cucurrit,
+  adduci se fecit, sine duce reversus est. Nondum audivimus quod obierit:
+  forte adhuc vivit. In ipsa eorum basilica, ubi sunt eorum corpora, totam
+  vitam suam serviturum se esse devovit. Nos illum gavisi sumus videntem,
+  reliquimus servientem." Paullinus autem, notarius Ambrosii, qui eadem
+  refert, ait hominem "<i>nunc usque</i> in eadem basilica, quæ dicitur
+  Ambrosiana, in quam Martyrum corpora sunt translata, religiose vivere."
+  l. c. §. 14.</p>
+
+  <p><a name="Nt240" href="#NtA240">[240]</a> Vid. sup. ad l. viii. c.
+  15.</p>
+
+  <p><a name="Nt241" href="#NtA241">[241]</a> Hoc temporis intervallo,
+  antequam Africam remearet, scripsit Aug. Libb. ii. "de moribus Ecclesiæ
+  Catholicæ" et "de moribus Manichæorum," quo horum reprimeret "jactantiam
+  de falsa et fallaci continentia vel abstinentia, qua se ad imperitos
+  decipiendos, veris Christianis, quibus comparandi non sunt, insuper
+  præferunt;" Retract. i. c. 7. et lib. "de animæ quantitate," quo eam
+  incorpoream esse ostenderet (ib. c. 8.) item primum e 3. libb. "de libero
+  arbitrio" e quibus constat "malum non exortum nisi ex libero voluntatis
+  arbitrio." Ib. c. 9.</p>
+
+  <p><a name="Nt242" href="#NtA242">[242]</a> Matris in se merita sæpius
+  grato animo confitetur Aug. "in primis nostra mater, cuius meriti credo
+  esse omne quod vivo" de beata vita §. 6. "cujus precibus indubitanter
+  credo atque confirmo, mihi istam mentem Deum dedisse, ut inveniendæ
+  veritati nihil omnino præponam, nihil aliud velim, nihil cogitem, nihil
+  amem. Nec desino credere nos hoc tantum bonum, quod, te promerente,
+  concupivimus, eadem, te petente, adepturos." Similia habet de dono
+  Persever. §. 53. "me fidelibus et quotidianis matris meæ lacrymis ne
+  perirem fuisse concessum."</p>
+
+  <p><a name="Nt243" href="#NtA243">[243]</a> Multa enim fiunt a malis
+  quidem contra voluntatem Dei; sed tantæ est ille sapientiæ tantæque
+  virtutis, ut in eos exitus sive fines quos bonos et justos ipse
+  præscivit, tendant omnia quæ voluntati ejus videntur adversa. Aug. de
+  Civ. Dei, l. xxii. c. 2. </p>
+
+  <p><a name="Nt244" href="#NtA244">[244]</a> Mater nostra, cujus ingenium,
+  atque in res divinas inflammatum animum, cum antea convictu diuturno, et
+  diligenti consideratione perspexeram, tum vero in quadam disputatione non
+  parvæ rei, tanta mihi mens ejus apparuerat, ut nihil aptius veræ
+  philosophiæ videretur. De Ord. l. ii. §. 1. Ibid. l. i. §. 32. eam
+  "divinas scripturas vehementer" ait "amplecti" et eximium ejus profert
+  responsum; "Si bona quæ velit et habeat, beatus est; si autem mala velit,
+  quamvis habeat, miser est." De beata vita, §. 10.</p>
+
+  <p><a name="Nt245" href="#NtA245">[245]</a> i.e. in id quod summe est.
+  Alludit ad illud Prophetæ, Ps. 4, 5. "In pace, in Idipsum dormiam et
+  requiescam." [Dub.] Vid. sup. §. <a href="#Sec9_11">11</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt246" href="#NtA246">[246]</a> Quod enim sicuti est cogitare
+  non possumus, utique nescimus; sed quidquid cogitanti occurrerit,
+  abjicimus, respuimus, improbamus, non hoc esse quod quærimus novimus,
+  quamvis illud nondum quale sit, noverimus. Aug. Ep. 130. §. 27.</p>
+
+  <p><a name="Nt247" href="#NtA247">[247]</a> i.e. ipsi adhæsimus qua parte
+  per primitias Spiritus innovati jam eramus. Vid. inf. l. xii. c. <a
+  href="#Cap12_16">16</a>. et l. xiii. c. <a href="#Cap13_13">13</a>.
+  [Dub.]</p>
+
+  <p><a name="Nt248" href="#NtA248">[248]</a> Nomine Navigium, Aug. de vita
+  beat. §. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt249" href="#NtA249">[249]</a> Hunc numerum omnes ad unum
+  codices, cum editi, tum scripti assignant; unde intelligitur locum minime
+  corruptum esse, quod suspicatus est Cæsar Baronius ad an. 388, n. 71, et
+  in not. ad Mart. die 5 Maii. [ed. Ben.]</p>
+
+  <p><a name="Nt250" href="#NtA250">[250]</a> <span title="Hai de tôn Thearchikôn epangeliôn ôdai kai anagnôseis ekphantorikai men eisi tôn makariôtatôn lêxeôn. eis has hai theian eschêkotes teleiôsin, aiôniôs katatachthêsontai. tou de koimêthentos hierôs apodektikai, tôn eti de zôntôn protreptikai pros tên homoian teleiôsin" class="grk"
+  >&#x1F09;&iota; &delta;&#x1F72; &tau;&#x1FF6;&nu;
+  &Theta;&epsilon;&alpha;&rho;&chi;&iota;&kappa;&#x1FF6;&nu;
+  &#x1F10;&pi;&alpha;&gamma;&gamma;&epsilon;&lambda;&iota;&#x1FF6;&nu;
+  &#x1F60;&delta;&alpha;&#x1F76; &kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &#x1F00;&nu;&alpha;&gamma;&nu;&#x1F7D;&sigma;&epsilon;&iota;&sigmaf;
+  &#x1F10;&kappa;&phi;&alpha;&nu;&tau;&omicron;&rho;&iota;&kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &mu;&#x1F73;&nu; &epsilon;&#x1F30;&sigma;&iota; &tau;&#x1FF6;&nu;
+  &mu;&alpha;&kappa;&alpha;&rho;&iota;&omega;&tau;&#x1F71;&tau;&omega;&nu;
+  &lambda;&#x1F75;&xi;&epsilon;&omega;&nu;. &epsilon;&#x1F30;&sigmaf;
+  &#x1F03;&sigmaf; &alpha;&#x1F31; &theta;&epsilon;&#x1F77;&alpha;&nu;
+  &#x1F10;&sigma;&chi;&eta;&kappa;&#x1F79;&tau;&epsilon;&sigmaf;
+  &tau;&epsilon;&lambda;&epsilon;&#x1F77;&omega;&sigma;&iota;&nu;,
+  &alpha;&#x1F30;&omega;&nu;&#x1F77;&omega;&sigmaf;
+  &kappa;&alpha;&tau;&alpha;&tau;&alpha;&chi;&theta;&#x1F75;&sigma;&omicron;&nu;&tau;&alpha;&iota;.
+  &tau;&omicron;&#x1FE6; &delta;&#x1F72;
+  &kappa;&omicron;&iota;&mu;&eta;&theta;&#x1F73;&nu;&tau;&omicron;&sigmaf;
+  &#x1F31;&epsilon;&rho;&#x1FF6;&sigmaf;
+  &#x1F00;&pi;&omicron;&delta;&epsilon;&kappa;&tau;&iota;&kappa;&alpha;&#x1F76;,
+  &tau;&#x1FF6;&nu; &#x1F14;&tau;&iota; &delta;&#x1F72;
+  &zeta;&#x1F7D;&nu;&tau;&omega;&nu;
+  &pi;&rho;&omicron;&tau;&rho;&epsilon;&pi;&tau;&iota;&kappa;&alpha;&#x1F76;
+  &pi;&rho;&#x1F78;&sigmaf; &tau;&#x1F74;&nu;
+  &#x1F41;&mu;&omicron;&#x1F77;&alpha;&nu;
+  &tau;&epsilon;&lambda;&epsilon;&#x1F77;&omega;&sigma;&iota;&nu;</span>.
+  Dionys. Eccl. Hier. c. 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt251" href="#NtA251">[251]</a> Effertur, imus, Ter. Andr. i.
+  l. 90.</p>
+
+  <p><a name="Nt252" href="#NtA252">[252]</a> Preces pro mortuis dogmati
+  Ecclesiæ Romanæ de Purgatorio haud favere, immo omnino adversari, vid.
+  inter alios, Bull, Serm. 3. et "Corruptions of the Church of Rome." cf.
+  Bingham, Antiq. l. xv. c. 3. §. 16. l. xxiii. c. 3. §. 13. Collyer,
+  "Eccl. Hist. of Great Britain," p. ii. b. iv. p. 257. Usher, Answer to a
+  Jesuit. Field, on the Church, p. 750, 1. &amp;c.</p>
+
+  <p><a name="Nt253" href="#NtA253">[253]</a> Vid. sup. §. <a
+  href="#Sec9_17">17</a>. cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud
+  coronat quam munera sua. Ep. 194. §. 19. ubi plur.</p>
+
+  <p><a name="Nt254" href="#NtA254">[254]</a> Quæ est justitia qua victus
+  est diabolus? Quæ, nisi justitia Jesu Christi? Et quomodo victus est?
+  Quia cum in eo nihil dignum morte inveniret, occidit eum tamen. Et utique
+  justum est, ut debitores quos tenebat, liberi dimittantur, credentes in
+  eum quem sine ullo debito occidit. Hoc est quod justificari dicimur in
+  sanguine Christi: Sic quippe in remissionem peccatorum nostrorum innocens
+  sanguis ille effusus est. Unde se dicit, in Psalmis, "in mortuis
+  liberum." Solus enim a debito mortis liber est mortuus. Aug. de Trin. l.
+  xiii. c. 14.</p>
+
+  <p><a name="Nt255" href="#NtA255">[255]</a> Imitari visum est vetustos
+  codices, qui cum gemina littera <i>nn</i> præferunt, <i>Monnicæ</i>: quo
+  pacto etiam scriptum reperitur in oratione, quam Willelmus abbas, piis
+  Augustini votis obtemperandi studio, composuit sub his verbis: "Memento,
+  Domine, animæ famuli tui Patricii, et famulæ tuæ Monnicæ; et si quid pro
+  anima filii ipsorum domini mei Augustini, dilectissimi confessoris tui,
+  mihi misero peccatori licet vel intimo cordis affectu desiderare, etc."
+  Quæ oratio integra habetur in Veterum Analectorum tomo primo. [ed.
+  Ben.]</p>
+
+  <p><a name="Nt256" href="#NtA256">[256]</a> Vid. sup. l. vii. §. 5. p.
+  106. n. <a href="#Nt156">156</a>. et p. 132, n. <a href="#Nt194">194</a>.
+  et p. 139. n. <a href="#Nt205">205</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt257" href="#NtA257">[257]</a> Vox quædam est mutæ terræ
+  species terræ. Adtendis, et vides speciem ejus, vides et consideratione
+  tua tamquam interrogas eam; et ipsa inquisitio interrogatio est. Aug. in
+  Psal. 144. §. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt258" href="#NtA258">[258]</a> Nonne considerata universa
+  pulchritudine mundi hujus, tamquam una voce tibi species ipsa respondet,
+  Non me ego feci sed Deus? Id. ib.</p>
+
+  <p><a name="Nt259" href="#NtA259">[259]</a> Scio quid velis, beatitudinem
+  quæris: si ergo vis esse beatus, esto immaculatus. Illud enim omnes, hoc
+  autem pauci volunt, sine quo non pervenitur ad illud quod omnes volunt.
+  Aug. in Ps. 118. §. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt260" href="#NtA260">[260]</a> Quisquis enim fruitur eo quod
+  amat, verumque et summum bonum amat, quis eum beatum nisi miserrimus
+  neget? Aug. de Civit. Dei, l. viii. c. 9.</p>
+
+  <p><a name="Nt261" href="#NtA261">[261]</a> Vid. sup. l. viii. c. <a
+  href="#Cap8_8">8</a>. sub fin.</p>
+
+  <p><a name="Nt262" href="#NtA262">[262]</a> Vid. sup. c. <a
+  href="#Cap10_20">20</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt263" href="#NtA263">[263]</a> Nihil mirum est quod miseri
+  homines non adipiscuntur quod volunt, id est, beatam vitam; illud enim,
+  cui comes est, et sine quo ea nemo dignus est, nemoque assequitur, recte
+  scilicet vivere, non itidem volunt. Aug. de Lib. Arb. l. i. c. 14.</p>
+
+  <p><a name="Nt264" href="#NtA264">[264]</a> Ter. Andr. i. 1, 40.</p>
+
+  <p><a name="Nt265" href="#NtA265">[265]</a> Sup. l. iv. c. <a
+  href="#Cap4_12">12</a>. l. vii. c. <a href="#Cap7_10">10</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt266" href="#NtA266">[266]</a> Sup. c. <a
+  href="#Cap10_17">17</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt267" href="#NtA267">[267]</a> Sup. l. vii. c. 10. p. 115.
+  not. <a href="#Nt166">166</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt268" href="#NtA268">[268]</a> Sup. l. iv. §. 18. p. 55.
+  not. <a href="#Nt83">83</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt269" href="#NtA269">[269]</a> Ib. not. <a
+  href="#Nt84">84</a>. et vii. c. <a href="#Cap7_14">14</a>, <a
+  href="#Cap7_20">20</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt270" href="#NtA270">[270]</a> Quæ mea verba Pelagius Romæ,
+  cum a quodam fratre et coepiscopo meo fuissent eo præsente commemorata,
+  ferre non potuit, et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui
+  illa commemoverat litigavit. Aug. de dono Persev. §. 53.</p>
+
+  <p><a name="Nt271" href="#NtA271">[271]</a> Duo sunt, quæ in hac vita
+  veluti laboriosa nobis præcipiuntur, continere et sustinere. Jubemur enim
+  continere ab his quæ in hoc mundo dicuntur bona, et sustinere ea quæ in
+  hoc mundo abundant mala. Illa continentia, ista sustinentia vocatur. Duæ
+  virtutes quæ mundant animam, et capacem faciunt divinitatis. In frenandis
+  libidinibus et coërcendis voluptatibus, ne seducat quod male blanditur,
+  et enervet quod prosperum dicitur, continentia nobis opus est: non
+  credere felicitati terrenæ, et usque ad finem quærere felicitatem, quæ
+  non habet finem. Ut autem est continentia, felicitati mundi non credere:
+  ita sustinentiæ est, infelicitati mundi non cedere. Aug. Serm. 38.
+  init.</p>
+
+  <p><a name="Nt272" href="#NtA272">[272]</a> Non quo non sit amanda
+  creatura; sed si ad Creatorem refertur ille amor, non jam cupiditas, sed
+  caritas erit. Tunc enim est cupiditas, cum propter se amatur creatura.
+  Aug. de Trin. ix. §. 13. Habet igitur vir temperans in hujuscemodi rebus
+  mortalibus et fluentibus, vitæ regulam utroque testamento firmatam; ut
+  eorum nihil diligat, nihil per se appetendum putet, sed ad vitæ hujus
+  atque officiorum necessitatem quantum sat est usurpet, utentis modestia,
+  non amantis affectu. Aug. de mor. Eccl. Cath. §. 39.</p>
+
+  <p><a name="Nt273" href="#NtA273">[273]</a> Hæc autem tria genera
+  vitiorum, id est voluptas carnis, et superbia, et curiositas, omnia
+  peccata concludunt. Quæ mihi videntur a Johanne Apostolo enumerata. Per
+  oculos enim maxime curiositas prævalet. Reliqua vero quo pertineant,
+  manifestum est. Et illa Dominici hominis tentatio tripartita est: per
+  cibum, id est, per concupiscentiam carnis; ubi suggeritur, 'Dic lapidibus
+  istis ut panes fiant:' per inanem jactantiam; ubi, in monte constituto,
+  ostenduntur omnia regna hujus terræ, et promittuntur si adoraverit: per
+  curiositatem; ubi de pinna templi admonetur ut se deorsum mittat,
+  tentandi gratia utrum ab Angelis suscipiatur. Itaque posteaquam nullo
+  istorum tentamento valere apud eum potuit inimicus, hoc de illo dicitur,
+  'Postquam complevit omnem tentationem diabolus.' Aug. in Ps. 8. v.
+  fin.</p>
+
+  <p><a name="Nt274" href="#NtA274">[274]</a> "Crapula, Nimia ciborum
+  voluptas, apud S. Aug. Confess. x. 31. et Aëlred. edit. P. Gibbon, p.
+  260, et 410. Vide Camusat. in Hist. crit. Diar. t. 2. Art. 4. p. 54."
+  Carpent. Suppl. Citat etiam Martin S. Benedicti Reg. c. 39. "de mensura
+  ciborum," ("de mensurâ potûs" in c. 40. seorsim agitur) ubi "crapula" de
+  cibo nimio capiendo usurpatur quod si labor forte factus fuerit major, in
+  arbitrio et potestate Abbatis erit, si expediat, aliquid augere, remota
+  præ omnibus <i>crapula</i>, ut nunquam subrepat monacho indigeries; quia
+  nihil sic contrarium est omni Christiano quomodo crapula, sicut ait
+  Dominus noster, "videte ne graventur corda vestra in crapulà." Vers.
+  Arab. quod notat idem, in Luc. 21, 34. reddit 'cibi satietas.'</p>
+
+  <p><a name="Nt275" href="#NtA275">[275]</a> Deus igitur impossibilia non
+  jubet, sed jubendo monet et facere quod possis, et petere quod non
+  possis. Aug. de Nat. et Grat. c. 43.</p>
+
+  <p><a name="Nt276" href="#NtA276">[276]</a> c. Manichæos, qui carnibus
+  vesci nefas putabant.</p>
+
+  <p><a name="Nt277" href="#NtA277">[277]</a> 'Imperfectum meum viderunt
+  oculi tui; et in libro tuo omnes scribentur:' non solum perfecti, sed
+  etiam imperfecti. Non timeant imperfecti, tantum proficiant. Nec quia
+  dixi, Non timeant, ament imperfectionem, et ibi remaneant ubi inventi
+  sunt. Tantum proficiant, quantum in ipsis est. Quotidie addant, quotidie
+  accedant: tamen a corpore Domini non recedant; ut in uno corpore, et in
+  his membris compaginati possint mereri de se dictam esse vocem istam,
+  'Imperfectum meum viderunt oculi tui; et in libro tuo omnes scribentur.'
+  Aug. in Ps. 138. §. 21. Ipse Filius dicit, 'Imperfectum meum viderunt
+  oculi tui. Imperfectum quod est in corpore meo, viderunt oculi tui. Et
+  quid deinde? Habent spem qui imperfecti sunt? Habent plane. Audi quod
+  sequitur: 'Et in libro tuo omnes scribentur.' Aug. Serm. 135. de verb.
+  Ev. Joh. 9. c. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt278" href="#NtA278">[278]</a> Occulta scilicet Dei dona non
+  nisi interrogatio tentationis, etiam in semetipso, unicuique declarat.
+  Aug. de Sancta Virginit. c. 4. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt279" href="#NtA279">[279]</a> Carmen Ambrosii quod initio
+  noctis cantare soliti sunt. Vid. sup. l. ix. §. <a
+  href="#Sec9_32">32</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt280" href="#NtA280">[280]</a> Inf. l. xi. c. <a
+  href="#Cap11_5">5</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt281" href="#NtA281">[281]</a> Vid. sup. ad c. 29. not. <a
+  href="#Nt270">270</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt282" href="#NtA282">[282]</a> Tamquam enim dorsum ad te
+  ponentes, in carnali opere velut in umbra sua defiguntur, et tamen etiam
+  ibi quod eos delectat, adhuc habent de circumfulgentia lucis tuæ. Sed
+  umbra, dum amatur, languidiorem facit oculum animi, et invalidiorem ad
+  perferendum conspectum tuum. Propterea magis magisque homo tenebratur,
+  dum sectatur libentius, quidquid infirmiorem tolerabilius excipit. Ex quo
+  incipit non posse videre quod summe est. Aug. de lib. arb. l. i. §.
+  43.</p>
+
+  <p><a name="Nt283" href="#NtA283">[283]</a> Si causæ corporalium motionum
+  noscendæ nobis essent, nullas magis nosse quam nostræ valetudinis
+  deberemus. Cum vero eis ignoratis Medicos quærimus, quis non videat quod
+  de secretis c&oelig;li et terræ nos latet quanta patientia sit
+  nesciendum? Aug. Enchir. cap. 16.</p>
+
+  <p><a name="Nt284" href="#NtA284">[284]</a> Jam vero ut perseverent in eo
+  quod esse c&oelig;perunt, etiam pro se ipsis orant fideles. Utile est
+  quippe omnibus vel pene omnibus propter humilitatem saluberrimam, ut
+  quales futuri sint, scire non possint. Ad hoc dicitur, 'Qui videtur
+  stare, videat ne cadat.' Propter hujus timoris utilitatem, ne regenerati
+  et pie vivere incipientes, tamquam securi alta sapiamus, quidam non
+  perseveraturi perseveraturis Dei permissione vel provisione ac
+  dispositione miscentur; quibus cadentibus 'territi cum timore et tremore'
+  gradiamur viam justam, donec ex hac 'vita, quæ tentatio est super
+  terram,' transeamus ad aliam, ubi jam non sit elatio comprimenda, nec
+  contra ejus suggestiones tentationesque luctandum. Aug. Ep. 217. §.
+  14.</p>
+
+  <p><a name="Nt285" href="#NtA285">[285]</a> Homo qui prosperis rebus
+  proficit, asperis quid profecerit discit. Cum enim mutabilium bonorum
+  adest copia, non eis confidit: sed cum subtrahuntur, agnoscit utrum eum
+  non ceperint. Quia plerumque cum adsunt nobis, putamus quod non ea
+  diligamus: sed cum abesse c&oelig;perint, invenimus qui simus. Hoc enim
+  sine amore nostro aderat, quod sine dolore discedit. Aug. de vera relig.
+  c. 47.</p>
+
+  <p><a name="Nt286" href="#NtA286">[286]</a> Laus enim humana non appeti a
+  recte faciente, sed subsequi debet recte facientem; ut illi proficiant
+  qui etiam imitari possunt quod laudant, non ut hic putet aliquid sibi
+  prodesse, quem laudant. Aug. de Serm. Dom. in monte, l. ii. c. 2. Ille
+  autem novit, sub cujus oculis loquor, immo sub cujus oculis cogito, non
+  me tam delectari laudibus popularibus, quam stimulari et angi quomodo
+  vivant qui me laudant. Laudari autem a male viventibus nolo, abhorreo,
+  detestor: dolori mihi est, non voluptati. Laudari autem a bene
+  viventibus, si dicam nolo, mentior: si dicam volo, timeo ne sim
+  inanitatis appetentior quam soliditatis. Ergo quid dicam? Nec plene volo,
+  nec plene nolo. Non plene volo, ne in laude humana pericliter: non plene
+  nolo, ne ingrati sint quibus prædico. Aug. Serm. 339. in die ordinat.
+  suæ, §. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt287" href="#NtA287">[287]</a> Qui autem vera pietate in
+  Deum, quem diligit, credit et sperat, plus intendit in ea in quibus sibi
+  displicet, quam in ea, si qua in illo sunt, quæ non tam ipsi quam
+  veritati placent. Neque id, unde jam potest placere, tribuit nisi ejus
+  misericordiæ cui timet displicere; de his sanatis gratias agens, de illis
+  sanandis preces fundens. Aug. de Civ. Dei, l. v. c. 20.</p>
+
+  <p><a name="Nt288" href="#NtA288">[288]</a> Jam diu occupata vixisti et
+  desideriorum diversitate verberata portas plagas saucia, divisa per
+  amores multos. Colligere ad teipsam: quidquid tibi foris placet, quære
+  quem habeat authorem. Aug. in Ps. 145. §. 5. Vide sup. l. ix. §. 10. et
+  inf. l. xi. c. 29.</p>
+
+  <p><a name="Nt289" href="#NtA289">[289]</a> Vid. sup. iii. c. 8. v. fin.
+  p. 38. not. <a href="#Nt50">50</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt290" href="#NtA290">[290]</a> Verus ille benignusque
+  mediator, in ea se ostendit mortalitate mortalibus, quam maligni
+  fallacesque mediatores non habendo, se superbius extulerunt; miserisque
+  hominibus adjutorium deceptorium, velut immortales mortalibus,
+  promiserunt. Aug. de Civ. Dei, l. x. c. 24.</p>
+
+  <p><a name="Nt291" href="#NtA291">[291]</a> Nec enim ob hoc mediator est
+  quia Verbum; maxime quippe immortale, et maxime beatum. Verbum longe est
+  a mortalibus miseris; sed mediator per quod homo. Aug. de Civ. Dei, l.
+  iii. c. 15. Vide ad l. vii. c. 18. p. 119. not. x.</p>
+
+  <p><a name="Nt292" href="#NtA292">[292]</a> Qui de pulvere hominem fecit,
+  et animavit, pro isto figmento Unicum ad mortem dedit, quantum nos amet
+  quis potest explicare; quis potest saltem digne cogitare? Aug. Serm. 57.
+  c. 13. Porro, persuadendum erat homini quantum nos dilexerit Deus, et
+  quales dilexerit; quantum, ne desperaremus, quales, ne superbiremus. Id.
+  de Trin. l. iv. c. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt293" href="#NtA293">[293]</a> In his verbis maxime persona
+  Domini apparet. Quis enim alius "inter mortuos liber," nisi "in
+  similitudine carnis peccati" inter peccatores solus "sine peccato?" Hic
+  ergo "inter mortuos liber," qui "in potestate habebat ponere animam suam,
+  et iterum sumere eam; a quo eam nemo tollebat, sed eam ipse voluntate
+  ponebat;" qui etiam carnem suam, tanquam solutum ab eis templum,
+  resuscitare poterat, cum volebat; quem &amp;c. Aug. in Ps. 87. §. 5. vid.
+  sup. p. 167. not. <a href="#Nt254">254</a>. ad l. ix. §. <a
+  href="#Sec9_36">36</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt294" href="#NtA294">[294]</a> Pauca quædam de ordinatione,
+  quam invitus accepit, habet Aug. Ep. 21. ad Valerium et 126. ad Albinam,
+  §. 7. de episcopatu Ep. 31. ad Paulinum et Therasiam; uberiora paullo de
+  iis saltem quæ eo vel ab eo facta sunt, in Serm. quem, ne "fama sua
+  pollueretur," de vita et moribus clericorum suorum habuit. §. 355. §. 2.
+  "Ego, quem Deo propitio videtis episcopum vestrum, juvenis veni ad istam
+  civitatem, ut multi vestrum noverunt. Quærebam ubi constituerem
+  monasterium, et viverem cum fratribus meis. Spem quippe omnem sæculi
+  reliqueram, et quod esse potui, esse nolui: nec tamen quæsivi esse quod
+  sum. 'Elegi in domo Dei mei abjectus esse magis, quam habitare in
+  tabernaculis peccatorum.' Ab eis qui diligunt sæculum, segregavi me: sed
+  eis qui præsunt populis, non me coæquavi. Nec in convivio Domini mei
+  superiorem locum elegi, sed inferiorem et abjectum: et placuit illi
+  dicere mihi, 'Adscende sursum.' Usque adeo autem timebam episcopatum, ut
+  quoniam c&oelig;perat esse jam alicujus momenti inter Dei servos fama
+  mea, in quo loco sciebam non esse episcopum, non illo accederem. Cavebam
+  hoc, et agebam quantum poteram, ut in loco humili salvarer, ne in alto
+  periclitarer. Sed, ut dixi, domino servus contradicere non debet. Veni ad
+  istam civitatem propter videndum amicum, quem putabam me lucrari posse
+  Deo, ut nobiscum esset in monasterio; quasi securus, quia locus habebat
+  episcopum. Apprehensus, presbyter factus sum, et per hunc gradum perveni
+  ad episcopatum. Non adtuli aliquid, non veni ad hanc Ecclesiam, nisi cum
+  iis indumentis quibus illo tempore vestiebar." Suam, quam vocat "tenuem
+  paupertatulam (seu "paucos agellulos paternos" Ep. 126. §. 6.)
+  vendiderat, et pauperibus erogaverat, ut de communi viveret; ("commune
+  autem nobis esset magnum et uberrimum prædium ipse Deus," ib.) quum eam
+  "perfectionem de qua Dominus locutus est Mat. 19, 21. vehementer
+  adamaverit" (Ep. 157. §. 39.) et "solo victu ad valetudinem corporis
+  necessario contentus esse decreverit." (de util. cred. §. 3.)</p>
+
+  <p><a name="Nt295" href="#NtA295">[295]</a> Vid. sup. l. vi. §. <a
+  href="#Sec6_3">3</a>. p. 85. c. <a href="#Cap6_15">15</a>. p. 95. et not.
+  <a href="#Nt142">142</a>. et Actt. Eccles. S. Aug. Ep. 213. "ante
+  meridiem et post meridiem occupationibus hominum implicor" ub. plur. et
+  de op. Monach. §. 37. "Dominum Jesum, in cujus nomine securus hæc dico,
+  testem invoco super animam meam, quoniam quantum adtinet ad meum
+  commodum, multo mallem per singulos dies certis horis, quantum in bene
+  moderatis monasteriis constitutum est, aliquid manibus operari, et
+  ceteras horas habere ad legendum et orandum, aut aliquid de divinis
+  litteris agendum liberas, quam tumultuosissimas perplexitates caussarum
+  alienarum pati de negotiis sæcularibus, vel judicando dirimendis, vel
+  interveniendo præcidendis: quibus nos molestiis idem affixit Apostolus,
+  non utique suo, sed ejus, qui per eum loquebatur, arbitrio. Omitto alias
+  innumerabiles ecclesiasticas curas, quas fortasse nemo credit nisi qui
+  expertus est. Non ergo 'alligamus onera gravia, et humeris vestris
+  imponimus quæ nos digito non tangimus:' quandoquidem si officii nostri
+  salva ratione possemus, (videt ille qui probat corda nostra,) mallemus
+  hæc agere, quæ ut agatis hortamur, quam ea quæ nos agere cogimur."</p>
+
+  <p><a name="Nt296" href="#NtA296">[296]</a> Porro mysteria sua in
+  Scripturis Deus ideo nebulis texit, ut amor veri in hominibus ipsa
+  inveniendi difficultate accendatur. Si enim ea tantum essent quæ
+  facillime intelliguntur, nec studiose quæreretur, nec suaviter
+  inveniretur veritas. Aug. de vera relig. c. 17.</p>
+
+  <p><a name="Nt297" href="#NtA297">[297]</a> "Vox Domini perficientis,
+  cervos." Vox enim Domini primo perfecit superatores et repulsores
+  venenosarum linguarum. "Et revelabit silvas." Et tunc eis revelabit
+  opacitates divinorum librorum et umbracula mysteriorum, ubi cum libertate
+  pascantur. Aug. ad Ps. 28. 9.</p>
+
+  <p><a name="Nt298" href="#NtA298">[298]</a> Vid. ad l. vi. c. <a
+  href="#Cap6_3">3</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt299" href="#NtA299">[299]</a> Vid. inf. l. vii. c. <a
+  href="#Cap7_11">11</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt300" href="#NtA300">[300]</a> Vid. l. x. §. 53.</p>
+
+  <p><a name="Nt301" href="#NtA301">[301]</a> In æterno enim, cum proprie
+  dicitur, neque quicquam præteritum, quasi transierit, neque quicquam
+  futurum quasi nondum sit; sed quidquid est tantummodo est. Aug. lib. 83
+  quæst. qu. 19.</p>
+
+  <p><a name="Nt302" href="#NtA302">[302]</a> Principium, ait, quia et
+  loquor vobis. Principium me credite, ne moriamini in peccatis vestris.
+  Tamquam enim in eo quod dixerunt, 'Tu quis es,' nihil aliud dixerint,
+  quam 'Quid te esse credimus:' respondit,'Principium,' id est,'Principium
+  me credite.' Nam si principium sicuti est, ita maneret apud Patrem, ut
+  non acciperet formam servi et homo loqueretur hominibus, quomodo ei
+  crederent; cum infirma corda intelligibile Verbum sine voce sensibili
+  audire non possent? 'Ergo,' inquit, 'credite me esse principium; quia, ut
+  credatis, non solum sum, sed et loquor vobis.' Aug. ad loc.</p>
+
+  <p><a name="Nt303" href="#NtA303">[303]</a> Quo se autem convertat, ut
+  fiat bonus animus, nisi ad bonum, cum hoc amat, et appetit, et
+  adipiscitur? Unde se si rursus avertat, fiatque non bonus, hoc ipso quo
+  se avertit a bono, nisi maneat in se illud bonum, unde se avertit, non
+  est quo se iterum, si voluerit emendare, convertat. Aug. de Trin. l.
+  viii. c. 3.</p>
+
+  <p><a name="Nt304" href="#NtA304">[304]</a> Vid. sup. l. vii. c. <a
+  href="#Cap7_15">15</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt305" href="#NtA305">[305]</a> Ubi enim dies nec hesterni
+  fine inchoatur, nec initio crastini terminatur, semper hodiernus est.
+  Aug. Enchir. 49.</p>
+
+  <p><a name="Nt306" href="#NtA306">[306]</a> Antequam perveniamus ad unum,
+  multis indigemus. Unum nos extendat, ne multa distendant, et abrumpant ab
+  uno. Aug. Serm. 255. c. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt307" href="#NtA307">[307]</a> Si enim recte discernuntur
+  æternitas et tempus, quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est,
+  in æternitate autem nulla mutatio est; quis non videat quod tempora non
+  fuissent nisi creatura fieret, quæ aliquid aliqua mutatione mutaret? Aug.
+  de Civ. Dei, l. xi. c. 6. Vide inf. l. xii. c. 29. sub fin.</p>
+
+  <p><a name="Nt308" href="#NtA308">[308]</a> Apud Deum quidem disposita et
+  fixa sunt omnia; nec aliud facit, quasi consilio repentino, quod non ex
+  æternitate se facturum esse præscivit: sed in creaturæ temporalibus
+  motibus, quam gubernat mirabiliter, ipse, non temporaliter motus, quasi
+  repentina voluntate facere dicitur, quod ordinatis rerum causis consilii
+  sui secretissimi immutabilitate disposuit, qua suis quæque temporibus
+  agnita et præsentia facit, et futura jam fecit. Aug. in Ps. 105, 45. §.
+  35.</p>
+
+  <p><a name="Nt309" href="#NtA309">[309]</a> Manichæis, vid. sup. ad l.
+  iii. §. 11. p. 34. n. <a href="#Nt39">39</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt310" href="#NtA310">[310]</a> Vid. sup. l. ix. §. <a
+  href="#Sec9_11">11</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt311" href="#NtA311">[311]</a> Vid. sup. l. iii. §. 10. p.
+  32. not. <a href="#Nt37">37</a>. et not. <a href="#Nt94">94</a>. p. 60.
+  ad l. iv. §. 26.</p>
+
+  <p><a name="Nt312" href="#NtA312">[312]</a> Sc. Manichæorum.</p>
+
+  <p><a name="Nt313" href="#NtA313">[313]</a> Nec frustra de illo dictum
+  est, quod solus habeat immortalitatem: nam immortalitas ejus vere
+  immortalitas est, in cujus natura nulla est commutatio. Ipsa est etiam
+  vera æternitas quæ est immutabilis Deus, sine initio, sine fine;
+  consequenter et incorruptibilis. Aug. de Trin. l. xv. §. 7.</p>
+
+  <p><a name="Nt314" href="#NtA314">[314]</a> "Vos substantiam quamdam
+  malum esse dicitis; nos vero non substantiam, sed inclinationem ab eo
+  quod magis est, ad id quod minus est, malum esse dicimus. (Aug. c.
+  Secundin. Man. c. 12.) Voluntas autem aversa ab incommutabili et communi
+  bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad exterius, aut ad inferius,
+  peccat. Ad proprium convertitur, cum suæ potestatis vult esse: ad
+  exterius, cum aliorum propria, vel quæcumque ad se non pertinent
+  cognoscere studet: ad inferius, cum voluptatem corporis diligit; atque
+  ita homo superbus, curiosus, et lascivus (vid. sup. ad l. x. §. 41. p.
+  188. n. <a href="#Nt273">273</a>.) effectus, excipitur ab alia vita, quæ,
+  in comparatione superioris vitæ, mors est. Id. de lib. arb. l. ii. §. 53.
+  vid. sup. l. vii. c. <a href="#Cap7_16">16</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt315" href="#NtA315">[315]</a> Vid. sup. l. v. c. <a
+  href="#Cap5_2">2</a>. p. 63. et not. <a href="#Nt96">96</a>. <a
+  href="#Nt97">97</a>. <a href="#Nt98">98</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt316" href="#NtA316">[316]</a> Vid. sup. ad l. iv. §. 3. p.
+  46. n. <a href="#Nt65">65</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt317" href="#NtA317">[317]</a> Vid. inf. §. <a
+  href="#Sec12_19">19</a>. et ib. not.</p>
+
+  <p><a name="Nt318" href="#NtA318">[318]</a> Sup. l. xi. §. <a
+  href="#Sec11_38">38</a>. inf. §. <a href="#Sec12_18">18</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt319" href="#NtA319">[319]</a> Inf. ad. l. xiii c. <a
+  href="#Cap13_35">35</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt320" href="#NtA320">[320]</a> Vid. inf. c. <a
+  href="#Cap12_29">29</a>. v. fin. et ib. not. <a href="#Nt332">332</a>. p.
+  247.</p>
+
+  <p><a name="Nt321" href="#NtA321">[321]</a> Manichæos, qui V. T.
+  respuerunt, ideoque eos forsan "gladio bis acuto" salubriter feriri
+  cupit, utpote qui utrumque Testamentum designet. "Sermo Dei, gladius bis
+  acutus. Unde bis acutus? Dicit de temporalibus, dicit de æternis. In
+  utroque probat quod dicit, et eum quem ferit, separat a mundo." Quidquid
+  temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii pertinet;
+  quidquid in sempiternum, ad alteram partem gladii pertinet. Venit ergo
+  Dominus noster ferens gladium bis acutum, promittens æterna, implens
+  temporalia. Nam ideo et duo Testamenta dicuntur.&mdash;Duo Testamenta ad
+  gladium bis acutum pertinent? Vetus Testamentum terrena promittit, Novum
+  æterna. In utroque sermo Dei verax inventus est, ut gladius bis acutus.
+  Aug. in Ps. 149, 6. cf. in Ps. 143, 17.</p>
+
+  <p><a name="Nt322" href="#NtA322">[322]</a> Fatendum est enim et Angelos
+  natura esse mutabiles, si solus Deus est incommutabilis. Sed ea voluntate
+  qua magis Deum quam se diligunt, firmi et stabiles manent in illo, et
+  fruuntur majestate ipsius, ei uni libentissime subditi. Aug. de vera
+  relig. c. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt323" href="#NtA323">[323]</a> Templo autem suo, quod sunt
+  omnes sancti et Angeli et homines, sic impertitur habitationem suam Deus,
+  ut illi ex ipso habeant tale bonum, quo beati esse possint, non ex eis
+  ille talem domum, sine qua beatus esse non possit. Aug. c. Adv. Leg. et
+  Proph. l. i. c. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt324" href="#NtA324">[324]</a> Cf. in Joh. Tract. xiv. §. 2.
+  xxxv. §. 3. c. Ep. Parmenian. l. ii. c. 14.</p>
+
+  <p><a name="Nt325" href="#NtA325">[325]</a> C. Manichæos, vid. sup. l.
+  iv. n. 26. n. <a href="#Nt92">92</a>. p. 59.</p>
+
+  <p><a name="Nt326" href="#NtA326">[326]</a> Vid. sup. l. ix. §. <a
+  href="#Sec9_24">24</a>. v. fin. et inf. l. xiii. c. <a
+  href="#Cap13_13">13</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt327" href="#NtA327">[327]</a> Vid. sup. l. ii. c. <a
+  href="#Cap2_1">1</a>. et not. <a href="#Nt26">26</a>. p. 18. l. ix. §. <a
+  href="#Sec9_10">10</a>. l. x. c. <a href="#Cap10_29">29</a>. et <a
+  href="#Cap10_40">40</a>. et ib. n. <a href="#Nt288">288</a>. p. 201.</p>
+
+  <p><a name="Nt328" href="#NtA328">[328]</a> "Materiei" nomine designat
+  Aug. quicquid, in "creaturis spiritualibus," incorporeum licet, non est
+  Deus, sed Dei opificium, ut verbis Dub. utar, "Ipsamet creatura qualis
+  esset si non æterna luce perfunderetur, et Deo inhæreret casto illo et
+  indeficiente amore quo naturalis illius mutabilitas cohibetur" (coll. §.
+  9. 12. 15. 21. 25 sub fin. 33 sub fin.) unde, ne corporeum quiddam sonet,
+  id alibi appellat (monente Martin.) "quandam pro suo genere materiam,"
+  "spiritalis materies, si fuit ulla, unde anima fieret," "quasi materies,"
+  de Gen. ad Litt. 1. vii. §. 9. 10. "Sicut caro habuit materiem, id est
+  terram, de qua fieret, ut omnino caro esset: sic fortasse potuit et
+  anima, antequam ea ipsa natura fieret, quæ anima dicitur, cujus vel
+  pulcritudo virtus, vel deformitas vitium est, habere aliquam materiam pro
+  suo genere spiritalem, quæ nondum esset anima; sicut terra de qua caro
+  facta est, jam erat aliquid, quamvis non erat caro.</p>
+
+  <p><a name="Nt329" href="#NtA329">[329]</a> Cum ista quæruntur, et ea
+  sicut potest quisque conjectat, non inutiliter excercentur ingenia, si
+  adhibeatur disceptatio moderata, et absit error opinantium se scire quod
+  nesciunt. Quid enim opus est, ut hæc atque hujusmodi affirmentur vel
+  negentur, vel definiantur cum discrimine, quando sine crimine nesciuntur!
+  Aug. Enchir. c. 59.</p>
+
+  <p><a name="Nt330" href="#NtA330">[330]</a> In rebus obscuris, et a
+  nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam divina legerimus,
+  quæ possint, salva fide qua imbuimur, alias atque alias parere
+  sententias, in nullam earum nos præcipiti affirmatione ita projiciamus,
+  ut si forte diligentius discussa veritas eam labefactaverit, corruamus;
+  non pro sententia divinarum scripturarum, sed pro nostra ita dimicantes,
+  ut eam velimus scripturarum esse quæ nostra est, cum potius eam quæ
+  scripturarum est, nostram esse velle debeamus. Aug. de Gen. ad Lit. l. i.
+  §. 37.</p>
+
+  <p><a name="Nt331" href="#NtA331">[331]</a> Nec putandus est Deus
+  informem prius fecisse materiam, et, intervallo aliquo interposito
+  temporis, formasse quod prius informe fecerat; sed sicut a loquente fiunt
+  verba sonantia, ubi non prius vox informis post accepit formam, sed
+  formata profertur: ita intelligendus est Deus de materia quidem informi
+  fecisse mundum, sed simul eam concreasse mundo. Non tamen inutiliter
+  prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia et si
+  potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. Aug.
+  contra Advers. Legis et Proph. l. i. c. 9. cf. de Gen. ad Lit. i. 14. v.
+  5. et sup. ad c. 20. p. 238. n. <a href="#Nt328">328</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt332" href="#NtA332">[332]</a> Factæ itaque creaturæ motibus
+  c&oelig;perunt currere tempora; unde ante creaturam frustra tempora
+  requiruntur, quasi possint inveniri ante tempora tempora. Motus enim si
+  nullus esset, vel spiritalis vel corporalis creaturæ, quo per præsens
+  præteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino: Moveri autem
+  creatura non utique posset, si non esset. Potius ergo tempus a creatura,
+  quam creatura c&oelig;pit a tempore, utrumque autem ex Deo. Aug. de Gen.
+  ad Lit. l. v. c. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt333" href="#NtA333">[333]</a> Cum divinos libros legimus,
+  in tanta multitudine verorum intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur,
+  et sanitate fidei Catholicæ muniuntur, id potissimum eligamus, quod
+  certum apparuerit eum sensisse quem legimus. Si autem hoc latet, id certe
+  quod circumstantia Scripturæ non impedit, et cum sana fide concordat. Si
+  autem et Scripturæ circumstantia pertractari et discuti non potest,
+  saltem id solum quod fides sana præscribit. Aliud est enim quid
+  potissimum Scriptor senserit non dignoscere, aliud a regula pietatis
+  errare. Si utrumque vitetur, perfecte se habet fructus legentis. Si vero
+  utrumque vitari non potest, etiam si Scriptoris voluntas incerta sit,
+  sacræ fidei congruam non inutile est eruisse sententiam. Aug. de Gen. ad
+  Lit. l. i. fin.</p>
+
+  <p><a name="Nt334" href="#NtA334">[334]</a> a Vid. l. i. §. <a
+  href="#Sec1_2">2</a>. et n. <a href="#Nt7">7</a>. p. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt335" href="#NtA335">[335]</a> Nec faciendis eguit, qui
+  factis non eget. Aug. c. adv. Leg. et Proph. l. i. c. 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt336" href="#NtA336">[336]</a> Ille quippe servitute nostra
+  non indiget, nos vero dominatione ejus indigemus, ut operetur et
+  custodiat nos; et ideo verus et solus est Dominus, quia non illi ad suam,
+  sed ad nostram utilitatem salutemque servimus. Aug. de Gen. ad Lit. l.
+  viii. c. 11.</p>
+
+  <p><a name="Nt337" href="#NtA337">[337]</a> Creatura, quamquam spiritalis
+  et intellectualis et rationalis, potest habere informem
+  vitam.&mdash;Aversa enim a sapientia incommutabili, stulte ac misere
+  vivit, quæ informitas ejus est. Formatur autem conversa ad incommutabile
+  lumen sapientiæ, quod est verbum Dei. A quo enim existit ut sit, utque
+  vivat, ad illum convertitur ut sapienter et beate vivat. Aug. de Gen. ad
+  Lit. l. i. c. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt338" href="#NtA338">[338]</a> Quod cum ita sit, huic
+  naturæ, quæ in tanta excellentia creata est, ut licet ipsa sit mutabilis,
+  inhærendo tamen incommutabili bono, id est, summo Deo, beatitudinem
+  consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique
+  explendæ non sufficiat nisi Deus; profecto non illi adhærere vitium est.
+  Aug. de Civ. Dei, l. xii. c. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt339" href="#NtA339">[339]</a> Quid "montibus Dei"
+  designetur, vid. Aug. in Joann. Tract. i. &amp;c. et in Ps. 35, 7, ubi
+  (§.10.) ita pergit; "Abyssum dicit profunditatem peccatorum, quo quisque
+  pervenit contemnendo Deum. Sicut montes Dei justitia ejus, qui per
+  gratiam ipsius fiunt magni: sic et per judicia ipsius fiunt in profundo,
+  qui merguntur in ultima. Hac ergo delectent te montes, hac avertere ab
+  abysso, et convertere ad id quod dicitur, 'Auxilium meum a Domino.' Sed
+  unde? Quia 'levavi oculos meos in montes.' Quid est hoc? Latine dicam: In
+  ecclesia Christi invenis abyssum, invenis et montes; invenis ibi
+  pauciores bonos, quia montes pauci sunt, abyssus lata est, id est, multos
+  male viventes ab ira Dei, quia sic egerunt ut traderentur in
+  concupiscentias cordis sui, ut jam defendant peccata sua, et non
+  confiteantur, sed dicant, Quare? Quid feci? Et ille illud fecit; et ille
+  hoc fecit. Sed nondum es mons, nondum es abyssus: fuge abyssum, adtende
+  in montes; sed nec remaneas in montibus. 'Auxilium enim tuum a Domino,
+  qui fecit cælum et terram.'"</p>
+
+  <p><a name="Nt340" href="#NtA340">[340]</a> Inde est civitatis sanctæ,
+  quæ in sanctis Angelis sursum est, et origo, et informatio, et beatitudo.
+  Nam si quæratur unde sit, Deus eam condidit; si unde sit sapiens, a Deo
+  illuminatur; si unde sit felix, Deo fruitur. Subsistens modificatur,
+  contemplans illustratur, inhærens jocundatur; est, videt; amat; in
+  æternitate Dei viget; in veritate Dei lucet; in bonitate Dei gaudet. Aug.
+  de Civ. Dei, l. xi. c. 24.</p>
+
+  <p><a name="Nt341" href="#NtA341">[341]</a> Ille qui non alio, sed se
+  ipso bono beatus est, ideo ipse miser non potest esse, quia non se potest
+  amittere. Id. l. xii. c. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt342" href="#NtA342">[342]</a> Intelligimus Filium in
+  Principii nomine, qui non Patri, sed per seipsum creatæ&mdash;creaturæ
+  principium est. Aug. de Gen. ad Lit. I. i. §. 12.</p>
+
+  <p><a name="Nt343" href="#NtA343">[343]</a> Eadem iisdem fere verbis
+  habet Aug. Ib. §. 13.</p>
+
+  <p><a name="Nt344" href="#NtA344">[344]</a> Nulla re fruitur anima cum
+  libertate, nisi qua fruitur cum securitate. Nemo autem securus est in iis
+  bonis, quæ potest invitus amittere. Aug. de lib. Arb. l. ii. §. 37.</p>
+
+  <p><a name="Nt345" href="#NtA345">[345]</a> Quæ est 'aqua sine
+  substantia,' nisi aqua peccatorum sine substantia. Peccata enim non
+  habent substantiam; inopiam habent, non substantiam; egestatem habent,
+  non substantiam. Aug. ad loc. §. 9.</p>
+
+  <p><a name="Nt346" href="#NtA346">[346]</a> Quo etiam peccato suo teste
+  convincitur, bonam conditam se esse naturam. Nisi enim magnum et ipsa,
+  licet non æquale conditori, bonum esset, profecto desertio Dei, tanquam
+  luminis sui, malum ejus esse non posset. Nam sicut cæcitas oculi vitium
+  est, et idem ipsum indicat ad lumen videndum oculum esse creatum, ac per
+  hoc, etiam ipso vitio suo excellentius ostenditur c&oelig;teris membris
+  membrum capax luminis;&mdash;ita natura quæ fruebatur Deo, optimam se
+  institutam docet etiam ipso suo vitio, quo ideo misera est quia non
+  fruitur Deo. Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 1.</p>
+
+  <p><a name="Nt347" href="#NtA347">[347]</a> Qualis est locus iste? Non
+  dixit, Abscondes eos in sinu Abrahæ. Vilescat totum quidquid præter Deum
+  est. Qui nos tuetur in loco vitæ hujus, ipse post istam vitam sit locus
+  noster: quia et iste Psalmus, hoc ei ait superius, 'Esto mihi in Deum
+  protectorem, et in domum refugii.' Ergo erimus in vultu Dei absconditi.
+  Quis sinus est in facie Dei, a me exspectatis audire? Purgate cor, ut
+  ipse illuminet, et quem invocatis, intret. Esto domus ejus, et erit domus
+  tua: habitet in te, et tu habitabis in eo. Si eum in hoc sæculo exceperis
+  corde tuo, ille post hoc sæculum excipiet te vultu suo. Aug. ad Ps. 30,
+  21. Enarr. 4. §. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt348" href="#NtA348">[348]</a> Porro rectissime Spiritus
+  sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum Dei. Quod donum proprie quid
+  nisi charitas intelligenda est, quæ perducit ad Deum, et sine qua
+  quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? Aug. de Trin. l. xv. c.
+  18.</p>
+
+  <p><a name="Nt349" href="#NtA349">[349]</a> Ita enim corpus pondere,
+  sicut animus amore fertur, quocumque fertur. Aug. de Civ. Dei, l. xi. c.
+  28.</p>
+
+  <p><a name="Nt350" href="#NtA350">[350]</a> "Et nos quidem in nobis,
+  tametsi non æqualem, immo valde longeque distantem, neque coæternam, et,
+  quo brevius totum dicitur, non ejusdem substantiæ, cujus est Deus, tamen
+  qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei,
+  hoc est summæ illius Trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione
+  perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus, et nos
+  esse novimus, et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus quæ
+  dixi, nulla nos falsitas veri similis turbat." Aug. de Civ. Dei, l. xi.
+  c. 26. "Sicut autem duo quædam sunt, mens et amor ejus, cum se amat: ita
+  quædam duo sunt, mens et notitia ejus, cum se novit. Igitur ipsa mens et
+  amor et notitia ejus, tria quædam sunt, et hæc tria unum sunt: et cum
+  perfecta sunt, æqualia sunt. Si enim minus se amat quam est, ut, verbi
+  gratia, tantum se amet hominis mens, quantum amandum est corpus hominis,
+  cum plus sit ipsa quam corpus; peccat, et non est perfectus amor ejus.
+  Item si amplius se amat quam est, velut si tantum se amet, quantum
+  amandus est Deus, cum incomparabiliter minus sit ipsa quam Deus; etiam
+  sic nimium peccat, et non perfectum habet amorem sui. Majore autem
+  perversitate et iniquitate peccat, cum corpus tantum amat, quantum
+  amandus est Deus. Item notitia si minor est, quam est illud quod
+  noscitur, et plene nosci potest, perfecta non est. Mens vero cum se ipsam
+  cognoscit, non se superat notitia sua; quia ipsa cognoscit, ipsa
+  cognoscitur. Cum ergo se totam cognoscit, neque secum quidquam aliud, par
+  illi est cognitio sua: quia neque ex alia natura est ejus cognitio, cum
+  se ipsam cognoscit. Et cum se totam nihilque amplius percipit, nec minor
+  nec major est. Recte igitur diximus, hæc tria cum perfecta sunt, esse
+  consequenter æqualia.&mdash;Simul etiam admonemur, si utcumque videre
+  possumus, hæc in anima exsistere, et tamquam involuta evolvi ut
+  sentiantur et dinumerentur substantialiter, vel, ut ita dicam,
+  essentialiter, non tamquam in subjecto, ut color aut figura in corporo,
+  aut ulla alia qualitas aut quantitas. Quidquid enim tale est, non excedit
+  subjectum in quo est. Non enim color iste aut figura hujus corporis
+  potest esse, et alterius corporis. Mens autem amore quo se amat, potest
+  amare et aliud præter se. Item non se solam cognoscit mens, sed et alia
+  multa. Quamobrem non amor et cognitio tamquam in subjecto insunt menti;
+  sed substantialiter etiam ista sunt, sicut ipsa mens: quia etsi relative
+  dicuntur ad invicem, in sua tamen sunt singula quæque
+  substantia.&mdash;At in illis tribus, cum se novit mens et amat se, manet
+  trinitas, mens, amor, notitia; et nulla commixtione confunditur: quamvis
+  et singula sint in semetipsis, et invicem tota in totis, sive singula in
+  binis, sive bina in singulis. Itaque omnia in omnibus. Nam et mens est
+  utique in se ipsa, quoniam ad se ipsam mens dicitur: quamvis noscens, vel
+  nota, vel noscibilis, ad suam notitiam relative dicatur; amans quoque, et
+  amata, vel amabilis, ad amorem referatur, quo se amat. Et notitia quamvis
+  referatur ad mentem cognoscentem vel cognitam, tamen et ad se ipsam nota,
+  et noscens dicitur: non enim sibi est incognita notitia, qua se mens ipsa
+  cognoscit. Et amor, quamvis referatur ad mentem amantem, cujus amor est,
+  tamen et ad se ipsum est amor, ut sit etiam in se ipso: quia et amor
+  amatur, nec alio nisi amore amari potest, id est, se ipso. Ita sunt hæc
+  singula in se ipsis. In alternis autem ita sunt, quia et mens amans in
+  amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente."
+  Aug. de Trin. l. ix. c. 4, 5. ubi pluribus rem persequitur, non quo
+  Sacrosanctæ Trinitatis mysterium planum faciat, sed quo ostendat Deum "se
+  non sine testimonio" in mente humana "reliquisse;" librum vero ita
+  claudit; "Et est quædam imago Trinitatis, ipsa mens, et notitia ejus, et
+  amor tertius: et hæc tria unum, atque una substantia. Nec minor proles,
+  dum tantam se novit mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se
+  diligit quantum novit et quanta est."</p>
+
+  <p><a name="Nt351" href="#NtA351">[351]</a> Ut quoniam c&oelig;li et
+  terræ nomine sæpe in Ecclesia spiritales carnalesque significantur,
+  c&oelig;los ostenderit pertinere ad serenam intelligentiam veritatis,
+  dicens, 'Qui fecit c&oelig;los in intelligentia;' terram vero ad fidem
+  simplicem parvulorum, sed prophetica et evangelica prædicatione
+  firmissimam, quæ per baptismum solidatur, et ideo subjecerit, dicens,
+  'Fundavit terram super aquam.' Aug. de Gen. ad Lit. l. ii. §. 4. cf.
+  Serm. 56. in Mat. 6. §. 7. et 57. §. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt352" href="#NtA352">[352]</a> "Propter ipsum Christum, qui
+  assidue in Scripturis mons appellatur." Aug. de div. Quæst. 83. §. 6.
+  vid. sup. n. <a href="#Nt215">215</a>. p. 148. ad l. ix. §. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt353" href="#NtA353">[353]</a> Quæ ergo abyssus, quam
+  invocat abyssum? Si profunditas est abyssus, putamus non cor hominis
+  abyssus est? Quid enim est profundius hac abysso? Loqui homines possunt,
+  videre possunt per operationem membrorum, audiri in sermone: sed cujus
+  cogitatio penetratur, cujus cor inspicitur? Quid intus gerat, quid intus
+  possit, quid intus agat, quid intus disponat, quid intus velit, quid
+  intus nolit, quis comprehendet? Puto non absurde intelligi abyssum
+  hominum. Abyssus abyssum invocat, homo hominem. Abyssum invocant sancti
+  prædicatores verbi Dei. Numquid et ipsi, non abyssus? Quanta profunditas
+  infirmitatis latebat in Petro, quando quid in se ageretur intus
+  nesciebat, et se moriturum cum Domino vel pro Domino temere promittebat!
+  quanta abyssus erat! Quæ tamen abyssus nuda erat oculis Dei. Ergo omnis
+  homo licet sanctus, licet justus, licet in multis proficiens, abyssus
+  est, et abyssum invocat, quando homini aliquid fidei, aliquid veritatis
+  propter vitam æternam prædicat. Sed tunc est utilis abyssus abysso
+  invocatæ, quando fit in voce cataractarum tuarum. Aug. ad Ps. 41, 8. §.
+  13.</p>
+
+  <p><a name="Nt354" href="#NtA354">[354]</a> Sentit se non videre quod
+  cupit, et tamen sperare non desinit. Spes enim quæ videtur, non est spes.
+  Intelligit tamen quare non videat, quia nondum nox peracta est, id est,
+  tenebræ quas peccata meruerunt. Non ille es, inquit, qui possis videri ab
+  eis, quorum ab oculis nox peccatorum nondum recessit: peracta ergo
+  erroris mei nocte, et discedentibus tenebris, quas mihi peccatis meis
+  feci, exaudies vocem meam. Aug. in Ps. 5, 4.</p>
+
+  <p><a name="Nt355" href="#NtA355">[355]</a> Vid. sup. n. z. ad l. vii. §.
+  <a href="#Sec7_24">24</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt356" href="#NtA356">[356]</a> Extat enim authoritas
+  divinarum Scripturarum, unde mens nostra deviare non debet; nec relicto
+  Solidamento divini eloquii, per suspicionum suarum abrupta præcipitari,
+  ubi nec sensus corporis regit, nec perspicua ratio veritatis elucet. Aug.
+  de Trin. 1. iii. c. 10. Hanc auctoritatem primo posuit Deus in Ecclesia
+  sua, inde cæpit exsequi cætera; posuit enim c&oelig;lum, et extendit
+  sicut pellem. Id. in Ps. 103, §. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt357" href="#NtA357">[357]</a> "Mortuorum dicta, quia non
+  eorum, sed per eos illius erant, qui extendit cælum sicut pellem, manent
+  usque ad posteritatem nostram. Nam post mortem plus innotuerunt Prophetæ
+  et Apostoli, non erant tam noti cum viverent: Prophetas vivos sola Judæa
+  habuit, mortuos omnes gentes. Cum enim viverent, nondum erat extenta
+  pellis, nondum erat extentum cælum, ut tegeret orbem terrarum." Aug. ad
+  Ps. 103. §. 8. Cæterum "typum" hunc, quo "c&oelig;li" ministros Dei
+  designant, varie illustrat ad hunc loc. et ad Ps. 8, 4. §.7. Ps. 18, 1.
+  Ps. 32, 6. §. 4-7. Ps. 146, 8. §. 15.</p>
+
+  <p><a name="Nt358" href="#NtA358">[358]</a> Imprimis Manichæos. vid. sup.
+  l. iv. §. <a href="#Sec4_26">26</a>. et nott. <a href="#Nt92">92</a>. <a
+  href="#Nt93">93</a>. <a href="#Nt94">94</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt359" href="#NtA359">[359]</a> Propterea enim legitur lex,
+  quia nondum venimus ad illam sapientiam, quæ implet corda et mentes
+  intuentium; et non opus erit ut aliquid ibi nobis legatur. Quia in eo
+  quod nobis legitur, syllabæ sonant et transeunt; illa lux veritatis non
+  præterit, sed fixa permanens inebriat corda videntium. Aug. in Ps. 93. §.
+  6.</p>
+
+  <p><a name="Nt360" href="#NtA360">[360]</a> "'Spes omnium finium terræ et
+  in mari longe:' et quia 'in mari,' ideo 'longe.' Mare enim in figura
+  dicitur sæculum hoc, salsitate amarum, procellis turbulentum; ubi homines
+  cupiditatibus perversis et pravis, facti sunt velut pisces invicem se
+  devorantes. Ille si non esset spes, et in mari longe, non diceret
+  discipulis suis, 'Faciam vos piscatores hominum.' Jam in mari capti per
+  retia fidei, gaudeamus nos ibi natare adhuc intra retia; quia adhuc mare
+  hoc sævit procellis, sed retia quæ nos ceperunt, perducentur ad littus.
+  Littus est finis maris; ergo perventio in finem sæculi. Interim intra
+  ipsa retia, Fratres, bene vivamus; non retia rumpentes foras exeamus."
+  Aug. in Ps. 64, 6. §. 9.</p>
+
+  <p><a name="Nt361" href="#NtA361">[361]</a> Deus itaque super omnia, qui
+  condidit omnia, et regit omnia, omnes naturas bonus creat; omnes
+  voluntates justus ordinat. Aug. de Gen. ad Lit. l. viii. c. 9. vid. sup.
+  l. i. c. 10. p. 9. n. <a href="#Nt13">13</a>. l. v. c. 2. p. 63. n. <a
+  href="#Nt98">98</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt362" href="#NtA362">[362]</a> "'Confiteantur tibi populi,
+  Deus, confiteantur tibi populi omnes, terra dedit fructum suum.' Quem
+  'fructum?' 'Confiteantur tibi populi omnes.' Terra erat, spinis plena
+  erat: accessit eradicantis manus, accessit vocatio majestatis ejus et
+  misericordiæ, c&oelig;pit terra 'confiteri,' jam 'dat terra fructum
+  suum.' Daret fructum suum, nisi ante compluerentur? Daret terra fructum
+  suum, nisi misericordia Dei veniret desuper?&mdash;Ergo hoc factum est,
+  ibi pluente Domino per os suum, facta sunt quæ legimus in Evangelio; quo
+  pluente per nubes suas, missis Apostolis, et prædicantibus veritatem,
+  terra amplius dedit fructum suum, et ista seges jam implevit orbem
+  terrarum." Aug. ad Ps. 66, 6. §. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt363" href="#NtA363">[363]</a> Distat tamen ab æternorum
+  contemplatione actio qua bene utimur temporalibus rebus, et illa
+  sapientiæ, hæc scientiæ deputatur. Quamvis enim et illa quæ sapientia
+  est, possit scientia nuncupari, sicut et Apostolus loquitur, ubi dicit,
+  "Nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum;" quam
+  scientiam profecto contemplationis Dei vult intelligi, quod sanctorum
+  erit præmium summum: tamen ubi dicit, "Alii quidem datur per Spiritum
+  sermo sapientiæ, alii sermo scientiæ secundum eundem Spiritum;" hæc
+  utique duo sine dubitatione distinguit, licet non ibi explicet quid
+  intersit, et unde possit utrumque dignosci. Verum scripturarum sanctarum
+  multiplicem copiam scrutatus, invenio scriptum esse in libro Job, eodem
+  sancto viro loquente, "Ecce pietas est sapientia, abstinere autem a malis
+  est scientia." In hac differentia intelligendum est, ad contemplationem
+  sapitentiam, ad actionem scientiam pertinere. Pietatem quippe hoc loco
+  posuit Dei cultum, quæ Græce dicitur <span title="Theosebeia" class="grk"
+  >&Theta;&epsilon;&omicron;&sigma;&#x1F73;&beta;&epsilon;&iota;&alpha;</span>.
+  Nam hoc verbum habet ista sententia in codicibus Græcis. Et quid est in
+  æternis excellentius quam Deus, cujus solius immutabilis est natura? Et
+  quis cultus ejus, nisi amor ejus, quo nunc desideramus eum videre,
+  credimusque et speramus nos esse visuros; et quantum proficimus 'videmus
+  nunc per speculum in ænigmate, tunc autem in manifestatione?' Aug. de
+  Trin. l. xii. §. 22. add. §. 25. l. xiii. §. 1. de div. quæst. ad
+  Simplic. l. ii. §. 3. et in Ps. 135. §. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt364" href="#NtA364">[364]</a> Si discernimus duo
+  Testamenta, Vetus et Novum, non sunt eadem sacramenta, nec eadem
+  promissa, eadem tamen pleraque præcepta. Sacramenta non eadem, quia alia
+  sunt sacramenta dantia salutem, alia promittentia Salvatorem. Sacramenta
+  novi Testamenti dant salutem, sacramenta veteris Testamenti promiserunt
+  Salvatorem. Cum ergo jam teneas promissa, quid quæris promittentia,
+  habens jam Salvatorem? Mutata sunt sacramenta, facta sunt faciliora,
+  pauciora, salubriora, felicioria. Aug. in Ps. 73. §. 2.</p>
+
+  <p><a name="Nt365" href="#NtA365">[365]</a> Nihil enim horum est, quod in
+  hujus sæculi nocte non sit necessarium; quæ cum transierit, necessaria
+  ista non erunt, ideo 'in potestatem noctis.' Aug. in Ps. 135. §. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt366" href="#NtA366">[366]</a> Quia a deliciis ad delicias
+  migrare cupiebat, et has quibus delectabatur relinquere formidabat,
+  abscessit tristis ad thesauros suos terrenos. Aug. Serm. 38. c. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt367" href="#NtA367">[367]</a> Dominus Deus noster fidem in
+  qua vivimus, et ex qua vivimus, per libros sanctos, Scripturas sanctas
+  multipliciter nobis varieque diffudit, sacramenta quidem verborum
+  varians, fidem tamen unam commendans. Una enim eademque res ideo multis
+  modis dicitur, ut modo ipso dicendi propter fastidium varietur, sed
+  propter concordiam una teneatur. Aug. in Ps. 46. init.</p>
+
+  <p><a name="Nt368" href="#NtA368">[368]</a> Et quia in Baptismo, quem
+  acceperunt, inconcussa credulitate consistunt, ideo dictum est, "Firmavit
+  terram super aquas." Aug. in Ps. 135. §. 8.</p>
+
+  <p><a name="Nt369" href="#NtA369">[369]</a> Tertull. de Bapt. c. 1. Nos
+  Pisciculi secundum <span title="ICHTHYN" class="grk"
+  >&Iota;&Chi;&Theta;&Upsilon;&Nu;</span> nostrum Jesum Christum in aqua
+  nascimur; nec aliter quam in aqua permanendo salvi sumus. Optat. cont.
+  Parmen. l. iii. p. 62. Hic est Piscis qui in Baptismate per invocationem
+  Frontalibus undis inseritur, ut quæ aqua fuerat, a Pisce etiam Piscina
+  vocitetur. Cujus Piscis nomen, secundum Appellationem Græcam in uno
+  nomine per singulas Literas turbam sanctorum nominum continet, <span
+  title="ICHTHYS" class="grk">&Iota;&Chi;&Theta;&Upsilon;&Sigma;</span>
+  quod est Latine, Jesus Christus Dei Filius Salvator.</p>
+
+  <p><a name="Nt370" href="#NtA370">[370]</a> Nulla vita est, quæ non sit
+  ex Deo, quia Deus utique summa vita est, et ipse fons vitæ.&mdash;Vita
+  ergo voluntario defectu deficiens ab eo, qui eam fecit, et cujus essentia
+  fruebatur, et volens contra Dei legem frui corporibus, quibus eam Deus
+  præfecit, vergit ad nihilum. Nam si ea quæ moriuntur, penitus morerentur,
+  ad nihilum sine dubio pervenirent: sed tantum moriuntur, quantum minus
+  essentiæ participant. Aug. de vera Rel. c. 11.</p>
+
+  <p><a name="Nt371" href="#NtA371">[371]</a> Et quod eis dictum est,
+  Habete potestatem, &amp;c.: salvo quidem intellectu, quo manifestum est
+  omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur
+  etiam spiritaliter; ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus
+  istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per
+  temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et
+  pergunt in f&oelig;dissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque
+  delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum
+  autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt, et nobiscum
+  concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri.
+  Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitæ
+  æternæ, tamquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis
+  viridibus. Et hæc est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes
+  motus ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores
+  sancti, et casti, et boni. Si autem non consentiunt, nihilo minus dum
+  negligenter geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam
+  miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiæ
+  malæ. De quibus jam nobis præcipitur, ut eas cum quanto possumus labore
+  crucifigamus in nobis, 'donec absorbeatur mors in victoriam.' Dicit enim
+  Apostolus: 'qui autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum
+  perturbationibus et concupiscentiis.' Aug. de Gen. c. Manich. l. i. c.
+  20.</p>
+
+  <p><a name="Nt372" href="#NtA372">[372]</a> Illa est igitur plena
+  satietas animorum, hæc est beata vita, pie perfecteque cognoscere a quo
+  inducaris in veritatem, qua veritate perfruaris, per quid connectaris
+  summo modo. Quæ tria unum Deum intelligentibus unamque substantiam,
+  exclusis vanitatibus variæ superstitiones, ostendunt. de Vita Beata, §.
+  35.</p>
+
+  <p><a name="Nt373" href="#NtA373">[373]</a> Vid. sup. §. 29. not. <a
+  href="#Nt369">369</a></p>
+
+  <p><a name="Nt374" href="#NtA374">[374]</a> Penuriam quippe pati
+  quorumcumque hominum est; sed scire penuriam pati magnorum est. Sic et
+  abundare quis non potest? Sed scire et abundare non nisi eorum est quos
+  abundantia non corrumpit. Aug. de Bonæ conjug. c. 21.</p>
+
+  <p><a name="Nt375" href="#NtA375">[375]</a> Sane non est negligenter
+  prætereundum quod dictum est, 'Et vidit Deus omnia quæcumque fecit, esse
+  bona valde.' Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, 'Vidit Deus
+  quia bonum est;' cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere
+  'bona,' nisi adderetur et 'valde.' Si enim singula opera Dei cum
+  considerantur a prudentibus, inveniuntur habere laudabiles mensuras et
+  numeros et ordines in suo quæque genere constituta, quanto magis omnia
+  simul, id est ipsa universitas, quæ istis singulis in unum collectis,
+  impletur! Omnis enim pulcritudo quæ partibus constat, multo est
+  laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus
+  oculos solos, et cetera si pulcra singula et sola laudamus; quanto magis
+  totum corpus, cui omnia membra, quæ singula pulcra sunt, conferunt
+  pulcritudinem suam: ita ut manus pulcra, quæ etiam sola laudabatur in
+  corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et cetera
+  sine illa inhonesta sint: tanta est vis et potentia integritatis et
+  unitatis, ut etiam quæ multa sunt bona tunc placeant, cum in universum
+  aliquid conveniunt et concurrunt. Universum autem ab unitate nomen
+  accepit. Quod si Manichæi considerarent, laudarent universitatis auctorem
+  et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostræ mortalitatis
+  in parte offendit, redigerent ad universi pulcritudinem, et viderent
+  quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Aug.
+  de Gen. c. Man. 1. i. c. 21.</p>
+
+  <p><a name="Nt376" href="#NtA376">[376]</a> Manichæi. "Offensi enim
+  quibusdam rebus, et rursus quibusdam delectati, non earum quibus
+  offenduntur, sed earum quibus delectantur volunt esse authorem Deum."
+  Aug. de Vera Relig. c. 9. vide sup. l. vii. c. 14 et 16.</p>
+
+  <p><a name="Nt377" href="#NtA377">[377]</a> Manichæus duas dicit esse
+  naturas, unam bonam et alteram malam; bonam, quæ fecit mundum, malam, de
+  qua factus est mundus. Euod. de fide c. 49.</p>
+
+  <p><a name="Nt378" href="#NtA378">[378]</a> Dicunt isti vaniloqui et
+  mentis seductores in illa pugna, [vid. sup. vii. §. <a
+  href="#Sec7_3">3</a>. et nott.] quando primus eorum homo tenebrarum
+  gentem elementis fallacibus irritavit, utriusque sexus principibus ibidem
+  captis, cum ex eis mundus construeretur, plerosque eorum in
+  c&oelig;lestibus fabricis colligatos. Aug. c. Faust. vi. 8. Non
+  erubescitis, cum vos commentitium Christum vestrum, filium commentitii
+  primi hominis vestri, non sub stellæ testificatione ponatis, sed in
+  stellis omnibus colligatum esse dicatis, quia videlicet principibus
+  tenebrarum commixtum esse creditis in illo bello, quo ipse primus homo
+  vester cum tenebrarum gente pugnavit, ut de ipsis principibus tenebrarum
+  tali commixtione captis mundus fabricaretur. ib. 11. 5.</p>
+
+  <p><a name="Nt379" href="#NtA379">[379]</a> Et videmus hæc, et si est in
+  nobis Spiritus ipsius, sic nobis placent ut artifex laudetur; non ut ad
+  opera conversi, ab artifice avertamur; et faciem quodammodo ponentes ad
+  ea quæ fecit, dorsum ponamus ad eum qui fecit. Aug. Tract. in Joann. §.
+  1. Vid. sup. l. iv. §. 18. p. 55. n. <a href="#Nt83">83</a>. et l. x. §.
+  53. p. 194. n. <a href="#Nt282">282</a>.</p>
+
+  <p><a name="Nt380" href="#NtA380">[380]</a> "Non satis considerate dictum
+  est; res enim in abdito est valde." Aug. Retr. ii. 6.</p>
+
+  <p><a name="Nt381" href="#NtA381">[381]</a> Cf. de Gen. c. Manich. l. ii.
+  c. 15.</p>
+
+  <p><a name="Nt382" href="#NtA382">[382]</a> Seu forsan "concupiscendam,"
+  quem admodum fere Gen. 3, 16. interpretatur Aug. de Gen. c. Manich. l.
+  ii. §. 15. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo
+  subjugat viro: ut quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est, in
+  masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum
+  animæ, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior
+  tamquam virilis ratio subjugatum.</p>
+
+  <p><a name="Nt383" href="#NtA383">[383]</a> Pro, Ministris; ut servitia
+  pro servis. Vocem hanc eodem sensu usurpat Aug. de vera Relig. §. 110.
+  [Dub.]</p>
+
+  <p><a name="Nt384" href="#NtA384">[384]</a> C&oelig;lestem pacem, quæ
+  vere ita pax est, ut rationalis duntaxat creaturæ sola pax habenda et
+  dicenda sit, ordinatissima scilicet et concordissima societas fruendi
+  Deo, et invicem in Deo; quo cum ventum fuerit, non erit vita mortalis,
+  sed plane certeque vitalis; nec corpus animale, quod, dum corrumpitur.
+  aggravat animam, sed spiritale, sine ulla indigentia, ex omni parte
+  subditum voluntari. Aug. de Civ. Dei, l. ix. c. 17.</p>
+
+  <p><a name="Nt385" href="#NtA385">[385]</a> Sicut enim recte dicitur Deus
+  facere, quidquid ipso in nobis operante fecerimus: ita recte Deus dicitur
+  requiescere, cum ejus munere requiescimus. Aug. de Gen. ad lit. l. 4. c.
+  9.</p>
+
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+***** This file should be named 33849-h.htm or 33849-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/3/8/4/33849/
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/33849.txt b/33849.txt
new file mode 100644
index 0000000..bb35bd4
--- /dev/null
+++ b/33849.txt
@@ -0,0 +1,17675 @@
+The Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Confessiones
+
+Author: Saint Augustine
+
+Editor: M. Dubois
+        Edward Bouverie Pusey
+
+Release Date: October 10, 2010 [EBook #33849]
+[Last Updated: October 13, 2013]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+
+
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+
+
+
+S. AURELII
+
+AUGUSTINI
+
+CONFESSIONES
+
+POST EDITIONEM PARISIENSEM NOVISSIMAM
+
+AD FIDEM
+
+CODICUM OXONIENSIUM RECOGNITAE,
+
+ET POST EDITIONEM M. DUBOIS
+
+EX IPSO AUGUSTINO ILLUSTRATAE.
+
+       *       *       *       *       *
+
+OXONII,
+
+J. H. PARKER;
+
+J. G. ET F. RIVINGTON, LONDINI.
+
+MDCCCXXXVIII.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{vii}
+
+MONITUM.
+
+Quum Patrum studium omni fere tempore in Ecclesia Anglicana floruerit,
+mirum sane accidit, non nisi unum S. Augustini opusculum[1], quod sciam,
+idque historici tantum argumenti, typis apud nos unquam mandatum fuisse.
+Auspicatius ergo a nullo alio exordium sumpturam fore Bibliothecam hanc
+Patrum duximus, quam ab ipso Augustino, neque opera ejus selecta quam ab
+ipsius Confessionibus, tum quia indolem Sancti Patris, ingenium, vitam,
+mores optime declarent, tum vero quia iis, qui pietati gnaviter studuerunt,
+nunquam non (si modo licuerit) in manibus versatae sint. Operi tam insigni,
+et saeculorum plus quam tredecim quae id in succum et sanguinem pietatis
+suae converterunt, suffragiis, amore, studio, comprobato, non est quod
+immoremur; id ergo paucis tantum exponemus, quod in hac editione praestare
+voluerimus.
+
+Et nos quidem editione Benedictina contenti fuissemus, quam certe, (si in
+hac vel illa Patrum editione minus diligenter egerint Monachi quidam
+ordinis illius impigerrimi, deque Patribus optime meriti,) solito labore et
+patientia, summaque cura et fidelitate concinnarunt, praesertim cum
+recentius adhuc summa cum diligentia denuo recensita sit et emendata; eorum
+tamen scrupulis occurrere voluimus, quibus suspectum est quicquid Ecclesiae
+Romanae elaboraverint asseclae, quosque a Patrum studio absterret
+corruptelarum nescio quarundam suspicio. Quo ergo huic timori mederemur,
+codices Manuscriptos, quotquot Bibliothecae nostrae habent, contulimus; et
+textum Benedictinum pro fundamento quidem ponentes, varias etiam lectiones,
+quas notarunt {viii} Benedictini, sedulo pensitantes, codicum Oxoniensium
+quoque, in nova hac editione paranda, opem adhibuimus. Et quatuor quidem ex
+iis jamdudum in gratiam editorum Benedictinorum, hic illic collati erant;
+quod tamen, etsi non infide, negligentius tamen certe factum est. Quos cum
+accuratius contulissemus, e duobus eos fontibus profluxisse apparuit; et
+eorum quidem, quos literis ABCD insignivimus[2], tantam esse inter se
+affinitatem, ut ex uno Ms. eos exscriptos esse suborta sit suspicio; alias
+tamen, (etsi rarius in lectionibus majoris momenti,) adeo in diversa
+ierunt, ut ad unam potius, quam dicunt, "familiam" pertinere visi sint,
+quam ab uno exemplare desumpti. Codex autem reliquus E, ad aliam omnino
+familiam pertinet; adeo ut mirum sit eum qui codices BCDE olim contulerit,
+"codd. Anglicanis" toties hanc vel illam lectionem tribuerit, cum cod. E ut
+plurimum a caeteris diversam sistat. Indoles autem horum Mss. clarius nobis
+innotuit, inspectis Varr. Lectt., quas editor recentior Benedictinus D.
+Martin, suae Confessionum editioni (Parisiis 1741) subjecit, quippe qui
+Mss., quos adhibuerit, nominatim fere ubique adducat. Postquam ergo horum
+lectiones sedulo notaveramus, codd. ABCD maxime cum antiquissimo illo
+codice Germ. 1. (saeculi, sicut ille autumat, octavi, adeoque vix
+quadringentos post editas Confessiones annos descripto) congruere
+reperimus; E vero potius cum Bertinensi. Hi autem in libb. x. et xi
+universis, quater tantum, (quoad saltem lectiones utriusque notavit D.
+Martin,) inter se concordant; caeteris Mss. praecipuis, Gislen. Camer.
+Aquic. Torn. 1., cum utroque ut plurimum congruentibus, quoties a lectione
+vulgata discedant; ita tamen ut Germ. 2. plerumque cum Germ. 1. congruat,
+uterque vero, ut et Bertin., lectiones plures sibi proprias habeat.
+"Familias" ergo, quas vocant, duas admodum diversas exhibent. Codd. autem
+Oxon. ita cum utroque congruunt, ut in aliis rursus discedant, unde liquet
+eos e codicibus antiquis, his affinibus, potius quam ex ipsis fuisse
+derivatos; {ix} saepissime vero eas lectiones habent, quas Benedictini,
+tanto supellectile muniti, in "codd. antiquissimis" vel "optimis" exstare
+testati sunt.
+
+Cum Codd. ergo ABC, quos per benevolentiam Praefectorum et Sociorum Colleg.
+Mertonensis et Aenei Nasi, mihi domi habere licuit, amicorum juniorum ope
+adhibita, textum Confessionum a capite ad calcem contuli; codd. vero DE,
+quos non nisi in Bibliotheca Bodleiana conferre licuit, postquam eorum
+indolem satis exploraverim, iis tantum in locis, haud paucis sane, inspexi,
+ubi codd. jam collati inter se discreparunt. Lectt. porro Varr. minoris
+saepe, vel nullius fere, momenti notavi, quo codd. nostrorum indoles melius
+innotesceret; verborum autem ordinem, quem Augustinus subtilem et limatum
+imprimis adhibet, utpote qui Rhetor olim fuerit et "acutis auribus"
+praeditus, tacite, ne taedio foret crebra harum minutiarum adnotatio, ad
+eorumdem fidem immutavi. Immutavi autem, cum, etsi minutum sit, suum tamen
+habeat leporem. Opere vero jam ad finem perducto, merita editionis
+Benedictinae adeo non elevare vellem, ut nequeam non admirari summam fidem,
+diligentiam, acumen, quae in ea concinnanda, adhibuerunt Monachi
+Benedictini.[3]
+
+Notulas, quas textui subjecimus, utiles fore speravimus, quod Augustini
+mentem subinde plenius declararent, vel rem aliquam, quam in Confessionibus
+obiter tantum tetigerit, expressius tractarent, vel ex alia quadam parte
+ante oculos sisterent. Eas autem ex editione M. Dubois (Paris. 1776)
+maximam partem desumptas esse, jam diximus; quasdam ipsi adjecimus, maxime,
+quae ad Manichaeorum haeresin pertinent. Ubique autem fere verba ipsius
+Augustini adhibuimus, tum ne nostra cum ipsius sententiis miscere quibusdam
+videremur, tum vero quod ipse sensus suos magis vivide esset {x} aperturus,
+tum denique quod thesaurus quodammodo sententiarum et dictorum Sancti
+illius ita evasurus foret, unde ii, qui in operibus ejus minus versati
+essent, divitias, quas per insignem hunc servum Suum Ecclesiae Suae
+contulit Deus, rectius aestimarent. Faxit Ille, ut scripta inclyti hujus
+sanctique propugnatoris sanae fidei pietatisque virilis, regnum Ejus,
+"cujus erat et cui serviit" nunc etiam promoveant.
+
+  E. B. P.
+
+  _Oxonii_
+  _Die festo S. Bartholomaei_
+  A.D. 1838.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{xi}
+
+AUGUSTINUS DARIO COMITI, EPISTOLA 231, N. 6.
+
+"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice, ne me
+laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende,
+et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me tibi
+placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me.
+Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed
+qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam,
+sed perficiar."
+
+EX LIBRO DE DONO PERSEVERANTIAE, CAP. XX.
+
+"Quid autem meorum opusculorum frequentius et delectabilius innotescere
+potuit, quam libri Confessionum mearum? Cum et ipsos ediderim antequam
+Pelagiana haeresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et saepe
+dixi: 'Da quod jubes, et jube quod vis.' Quae mea verba Pelagius Romae cum
+a quodam fratre coepiscopo meo fuissent eo praesente commemorata, ferre non
+potuit; et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui illa
+commemoraverat, litigavit."
+
+LIB. II. RETRACTATIONUM CAPUT VI.
+
+"Confessionum mearum libri tredecim, et de malis et de bonis meis Deum
+laudant justum et bonum, atque in eum excitant humanum intellectum et
+affectum; interim quod ad me attinet, hoc in me egerunt cum scriberentur,
+et agunt cum leguntur. Quid de illis alii sentiant, ipsi viderint; multis
+tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad
+decimum de me scripti sunt: in tribus caeteris, de Scripturis sanctis; ab
+eo quod scriptum est, _In principio fecit Deus coelum et terram_[4], usque
+ad sabbati requiem."
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{xiii}
+
+ARGUMENTUM.
+
+    LIBER PRIMUS.
+
+    A Dei laudibus exorsus, recolit vitae suae primordia ad annum decimum
+    quintum. Infantiae peccata agnoscit et pueritiae; atque hac aetate in
+    lusum et puerilia quaeque oblectamenta, quam in litterarum studia
+    procliviorem se fuisse confitetur. p. 1
+
+    LIBER SECUNDUS.
+
+    Ad aetatem aliam progreditur, primumque adolescentiae suae, id est,
+    sextum decimum vitae annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+    consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
+    revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
+    gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
+    specie in malum trahi. 18
+
+    LIBER TERTIUS.
+
+    De annis aetatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+    transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
+    spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
+    sapientiae accenditur. Eam superbe quaerens, in Manichaeorum haeresin
+    incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
+    flagitiis et facinoribus, et de vera justitia disserit luculenter.
+    Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futura ejus
+    resipiscentia certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
+    Episcopi responso. 27
+
+    LIBER QUARTUS.
+
+    Pudet se Manichaeorum sectae addictum fuisse per novennium, atque alios
+    secum in eumdem errorem pertra isse; tum etiam consuluisse
+    mathematicos: et amicum sibi interea morte praereptum, acerbiori quam
+    aequum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem
+    conversionem memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida
+    amicitia {xiv} et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus
+    disserit. Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno
+    aetatis vigesimo sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam
+    facili negotio liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias,
+    anno aetatis ferme vigesimo, per sese intellexerit. 45
+
+    LIBER QUINTUS.
+
+    Annum aetatis suae exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta
+    Fausti Manichaei imperitia in iis, quae isti se divinitus scire
+    jactitabant, propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam
+    Romam, ubi rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem
+    artem doceret, abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito
+    Ambrosio resipiscere, et Manichaeismo abdicato, catechumenus in
+    Ecclesia Catholica denuo fieri decrevit. 63
+
+    LIBER SEXTUS.
+
+    Monnicae matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+    Ambrosii mores et vitae habitus. Aug. annum aetatis agens trigesimum,
+    Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichaeis
+    falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
+    haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
+    melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
+    ad vitae conversionem in dies accenditur. 82
+
+    LIBER SEPTIMUS.
+
+    Juventatis suae exordium, id est annum aetatis trigesimum primum, ob
+    mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+    perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+    corporaliter sentire potuerit; Manichaeos ergo impie sentire probe
+    cernit, Ecclesiae vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
+    erroribus revocatur; quaestione tamen, unde malum? misere torquetur;
+    plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
+    Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
+    praesertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. 103
+
+    LIBER OCTAVUS.
+
+    Vitae ipsius partem attingit celeberrimam, annum aetatis trigesimum
+    secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo
+    Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quae de
+    Antonio Aegyptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano
+    didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
+    et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit;
+    lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
+    diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur. 125 {xv}
+
+    LIBER NONUS.
+
+    Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricae professionem, sed non ante
+    transactas vindemiales ferias quae proxime instabant, abjicere statuit.
+    Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+    Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+    baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis
+    et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
+    quaeque ibidem defungitur, anno aetatis suae 56, Augustini 33. 145
+
+    LIBER DECIMUS.
+
+    Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+    gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore haec
+    scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quae ad ipsum
+    cognoscendum incunda sit via disquirens, omnes animae suae facultates
+    lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet,
+    Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in
+    sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis,
+    curiositatis et superbiae; et quid circa unamquamque praescribat
+    temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore
+    disserit, cujus ope omnes animae suae languores sanatum iri confidit.
+    168
+
+    LIBER UNDECIMUS.
+
+    Quae ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia
+    Divina exequenda fuerit perductus, silentio praeterit, Deum ex eo
+    laudaturus, quod Scripturae suae interiora sensim ei aperuerit. Moysen
+    non nisi in Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem
+    libri Geneseos, _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his
+    disserens, occurrit obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum
+    et terram conderet; et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea
+    facere, cum antea non fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de
+    Tempore copiose et accurate disserit. 205
+
+    LIBER DUODECIMUS.
+
+    Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio
+    fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet
+    creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quae faciem Dei semper
+    contemplatur; _terrae_ autum vocabulo informem materiam, ex qua rerum
+    corporearum species fuerunt posthac formatae. Verum alias interpretandi
+    rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturae divinae
+    profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
+    omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
+    confitetur. 226 {xvi}
+
+    LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+    Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+    creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+    quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
+    sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
+    ejus in nobis effectibus praeclare omnino disserit. Deinde tota conditi
+    Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum
+    ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare
+    voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa. 249
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{1}
+
+S. AUR. AUGUSTINI
+
+HIPPONENSIS EPISCOPI
+
+CONFESSIONUM
+
+LIBRI TREDECIM.[5]
+
+       *       *       *       *       *
+
+LIBER PRIMUS.
+
+    A Dei laudibus exorsus, recolit vitae suae primordia ad annum decimum
+    quintum. Infantiae peccata agnoscit et pueritiae; atque hac aetate in
+    lusum et puerilia quaeque oblectamenta, quam in litterarum studia
+    procliviorem se fuisse confitetur.
+
+[Sidenote: I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. Ps. 144, 3; 146, 5. Jac.
+4, 6. 1 Pet. 5, 5.]
+
+1. _Magnus es, Domine, et laudabilis valde: magna virtus tua, et sapientiae
+tuae non est numerus._ Et laudare te vult homo, aliqua portio creaturae
+tuae; et homo circumferens mortalitatem suam, circumferens testimonium
+peccati sui, et testimonium quia _superbis resistis_: et tamen laudare te
+vult homo, aliqua portio creaturae tuae. Tu excitas, ut laudare te
+delectet; quia fecisti nos ad te, et inquietum est cor nostrum, donec
+requiescat in te[6]. Da mihi, Domine, scire et intelligere utrum sit prius
+invocare te, an laudare te; et scire te prius sit, an invocare te. Sed quis
+te invocat, nesciens te? Aliud enim pro alio potest invocare nesciens te.
+An potius invocaris, ut sciaris? [Sidenote: Rom. 10, 14.]_Quomodo autem
+invocabunt in quem non crediderunt? aut quomodo credent sine praedicante?
+[Sidenote: Ps. 21, 27. Mat. 7, 7.]Et laudabunt Dominum qui requirunt eum.
+Quaerentes enim invenient eum_, et invenientes laudabunt eum. Quaeram te,
+Domine, invocans te; et invocem te, credens in te: praedicatus enim es
+nobis. Invocat te, Domine, fides mea quam dedisti mihi, quam inspirasti
+mihi per humanitatem Filii tui, per ministerium praedicatoris tui.
+
+{2}
+
+[Sidenote: II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.]
+
+2. Et quomodo invocabo Deum meum, Deum et Dominum meum? Quoniam utique in
+me ipsum eum vocabo[7], cum invocabo eum. Et quis locus est in me quo
+veniat in me Deus meus? quo Deus veniat in me, Deus qui fecit coelum et
+terram? Itane, Domine Deus meus, est quidquam in me quod capiat te? An vero
+coelum et terra quae fecisti, et in quibus me fecisti, capiunt te? An quia
+sine te non esset quidquid est, fit ut quidquid est capiat te? Quoniam
+itaque et ego sum, quid peto ut venias in me, qui non essem, nisi esses in
+me? Non enim ego jam in inferis*, et tamen etiam ibi es. Nam [Sidenote: Ps.
+138, 8.]_etsi descendero in infernum, ades_. Non ergo essem, Deus meus non
+omnino essem, nisi esses in me. An potius non essem, nisi essem in te,
+[Sidenote: Rom. 11, 36.]_ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia_? Etiam
+sic, Domine, etiam sic. Quo te invoco, cum in te sim? aut unde venias in
+me? Quo enim recedam extra coelum et terram, ut inde in me veniat Deus
+meus, qui dixit: [Sidenote: Jer. 23, 24.]_ Coelum et terram ego impleo?_
+
+[Sidenote: III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.]
+
+3. Capiunt[8] ergone te coelum et terra, quoniam tu imples ea? An imples,
+et restat, quoniam non te capiunt? Et quo refundis quidquid impleto coelo
+et terra restat ex te? An non opus habes, ut quoquam continearis, qui
+contines omnia; quoniam quae imples, continendo imples? Non enim vasa quae
+te plena sunt, stabilem te faciunt; quia etsi frangantur, non effunderis.
+Et cum [Sidenote: Act. 2, 18.]_effunderis super nos_, non tu jaces, sed
+erigis nos; nec tu dissiparis*, sed colligis nos. Sed qui* imples omnia, te
+toto imples omnia? An quia non possunt te totum capere omnia, partem tui
+capiunt, et eamdem partem simul omnia capiunt? An singulas singula, et
+majores majora, minores minora capiunt? Ergo est aliqua pars tui major,
+aliqua minor. An ubique totus es, et res nulla te totum capit?
+
+[Sidenote: IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.]
+
+4. Quid es ergo, Deus meus? quid, rogo, nisi Dominus Deus? [Sidenote: Ps.
+17, 32.]_Quis enim Dominus praeter Dominum? aut quis Deus praeter Deum
+nostrum?_ Summe, optime, potentissime, omnipotentissime, misericordissime
+et justissime, secretissime et praesentissime, pulcherrime et fortissime,
+stabilis et incomprehensibilis; immutabilis, mutans omnia; nunquam novus,
+{3} nunquam vetus; innovans omnia, et [Sidenote: Job 9, 5. e vers. vet.]_in
+vetustatem perducens_ superbos[9], [Sidenote: Mat. 25, 27.]_et nesciunt_:
+semper agens, semper quietus; colligens, et non egens; portans, et implens,
+et protegens; creans, et nutriens, et perficiens; quaerens, cum nihil desit
+tibi. Amas, nec aestuas; zelas, et securus es; poenitet te, et non doles;
+irasceris et tranquillus es; opera mutas, nec mutas consilium: recipis quod
+invenis, et nunquam amisisti*; nunquam inops, et gaudes lucris; nunquam
+avarus, et usuras exigis. Supererogatur tibi, ut debeas; et quis habet
+quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil perdens.
+Et quid diximus*, Deus meus, vita mea, dulcedo mea sancta? aut quid dicit
+aliquis, cum de te dicit? Et vae tacentibus de te; quoniam loquaces muti
+sunt.
+
+[Sidenote: V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.]
+
+5. Quis mihi dabit acquiescere in te? Quis mihi dabit ut venias in cor
+meum, et inebries illud, ut obliviscar mala mea, et unum bonum meum
+amplectar te? Quid mihi es? Miserere, ut loquar. Quid tibi sum ipse, ut
+amari te jubeas a me, et nisi faciam irascaris mihi, et mineris ingentes
+miserias? Parvane ipsa est*, si non amem te? Hei mihi! Dic mihi per
+miserationes tuas, Domine Deus meus, quid sis mihi. [Sidenote: Ps. 34.
+3.]_Dic animae meae: Salus tua ego sum_. Sic dic, ut audiam. Ecce aures
+cordis mei ante te, Domine; aperi eas, et [Sidenote: Ex. 33, 20.]_dic
+animae meae: Salus tua ego sum_. Curram post vocem hanc, et apprehendam te.
+Noli abscondere a me faciem tuam: moriar, ne moriar, ut eam videam.
+
+6. Augusta est domus animae meae quo venias ad eam; dilatetur abs te.
+Ruinosa est; refice eam. Habet quae offendant oculos tuos; fateor et scio:
+sed quis mundabit eam? aut cui alteri praeter te clamabo, [Sidenote: Ps.
+18, 13, 14.]_Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis[10] parce
+servo tuo? [Sidenote: Ps. 115, 10.]Credo, propter quod et loquor_; Domine,
+tu scis. [Sidenote: Ps. 31, 5.]_Nonne tibi prolocutus sum adversum me
+delicta mea, Deus meus: [Sidenote: Job 9, 2, 3.]et tu dimisisti impietatem
+cordis mei?_ Non judicio contendo tecum qui veritas es; et ego nolo fallere
+meipsum, [Sidenote: Ps. 26, 12.]_ne mentiatur {4} iniquitas mea sibi_. Non
+ergo judicio contendo tecum; quia [Sidenote: Ps. 129, 3.]_si iniquitates
+observaveris, Domine; Domine, quis sustinebit_?
+
+[Sidenote: VI. Infantiam suam describit, laudat Dei providentiam et
+aeternitatem.]
+
+7. Sed tamen, sine me loqui apud misericordiam tuam, [Sidenote: Gen. 18,
+27.]_me terram et cinerem_. Sine* tamen loqui; quoniam ecce misericordia
+tua est, non homo irrisor meus, cui loquor. Et tu fortasse irrides me; sed
+[Sidenote: Jer. 12, 15.]_conversus misereberis mei_. Quid enim est quod
+volo dicere, Domine Deus meus, nisi quia nescio unde venerim huc? in istam
+dico vitam mortalem*, an mortalem vitalem, nescio. Et susceperunt me
+consolationes miserationum tuarum, sicut audivi a parentibus carnis meae,
+ex quo* et in qua formasti me in tempore; non enim ego memini. Exceperunt
+ergo me consolationes lactis humani. Nec mater mea, vel nutrices meae sibi
+ubera implebant: sed tu mihi per eas dabas alimentum infantiae, secundum
+institutionem tuam et divitias usque ad fundum rerum dispositas. Tu etiam
+mihi dabas nolle amplius quam dabas; et nutrientibus me dare mihi velle
+quod eis dabas. Dare enim mihi per ordinatum affectum volebant quo ex te
+abundabant. Nam bonum erat eis bonum meum ex eis; quod non ex eis*, sed per
+eas erat: ex te quippe bona omnia, Deus; [Sidenote: 2 Reg. 23, 5.]_et ex
+Deo meo salus mihi universa_. Quod animadverti postmodum, clamante te mihi
+per haec ipsa quae tribuis intus et foris. Nam tunc sugere noram, et
+acquiescere delectationibus, flere autem offensiones carnis meae; nihil
+amplius.
+
+8. Post et ridere coepi, dormiens primo, deinde vigilans. Hoc enim de me
+mihi indicatum est et credidi, quoniam sic videmus et alios infantes: nam
+ista mea non memini. Et ecce paulatim sentiebam ubi essem, et voluntates
+meas volebam ostendere eis per quos implerentur, et non poteram; quia illae
+intus erant, foris autem illi, nec ullo suo sensu valebant introire in
+animam meam. Itaque jactabam membra et voces, signa similia voluntatibus
+meis, pauca quae poteram, qualia poteram: non enim erant veri similia. Et
+cum mihi non obtemperabatur, vel non intellecto, vel ne obesset; indignabar
+non subditis majoribus, et liberis non servientibus, et me de illis flendo
+vindicabam. Tales esse infantes didici quos discere potui, et me talem
+fuisse magis mihi ipsi indicaverunt nescientes, quam scientes nutritores
+mei.
+
+9. Et ecce infantia mea olim mortua est, et ego vivo. Tu autem, Domine, qui
+et semper vivis, et nihil moritur in te, {5} quoniam ante primordia
+saeculorum, et ante omne quod vel ante dici potest, tu es, et Deus es
+Dominusque omnium quae creasti: et apud te rerum omnium instabilium stant
+causae; et rerum omnium mutabilium immutabiles manent origines; et omnium
+irrationabilium et temporalium sempiternae vivunt rationes. Dic mihi
+supplici tuo, Deus, et misericors misero tuo; dic mihi utrum jam alicui
+aetati meae mortuae successerit infantia mea: an illa est quam egi intra
+viscera matris meae? Nam et de illa mihi nonnihil indicatum est, et
+praegnantes ipse vidi feminas. Quid ante hanc etiam, dulcedo mea, Deus
+meus? fuine alicubi, aut aliquis? Nam quis mihi dicat ista, non habeo; nec
+pater nec mater potuerunt, nec aliorum experimentum, nec memoria mea. An
+irrides me ista quaerentem, teque de hoc quod novi, laudari a me jubes, et
+confiteri me tibi*?
+
+10. Confiteor tibi, Domine coeli et terrae, laudem dicens tibi de
+primordiis et infantia mea quae non memini; et dedisti ea homini ex aliis
+de se conjicere, et auctoritatibus etiam muliercularum multa de se credere.
+Eram enim et vivebam etiam tunc, et signa, quibus sensa mea nota aliis
+facerem, jam in fine infantiae quaerebam. Unde hoc tale animal nisi abs te,
+Domine? An quisquam se faciendi erit artifex? aut ulla vena trahitur
+aliunde, qua esse et vivere currat in nos, praeterquam quod [Sidenote: Ps.
+99, 3.]_tu facis nos_, Domine, cui esse et vivere non aliud atque aliud
+est; quia summe esse, atque summe vivere idipsum es? Summus enim es, et
+[Sidenote: Mal. 3, 6.]_non mutaris_; neque peragitur in te hodiernus dies,
+et tamen in te peragitur, quia in te sunt et ista omnia: non enim haberent
+vias transeundi, nisi contineres ea. Et quoniam [Sidenote: Ps. 101,
+28.]_anni tui non deficiunt_*, anni tui hodiernus dies: et quam multi jam
+dies nostri et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt, et ex illo
+acceperunt modos, et utcumque exstiterunt, et transibunt adhuc alii, et
+accipient, et utcumque existent! [Sidenote: Ibid.]_Tu autem idem ipse es_;
+et omnia crastina atque ultra, omniaque hesterna et retro hodie facies,
+hodie fecisti. Quid ad me, si quis non intelligat[11]? {6} Gaudeat et ipse,
+dicens: [Sidenote: Ex. 16, 15.]_Quid est hoc_? Gaudeat etiam sic; et amet
+non inveniendo invenire potius, quam inveniendo non invenire te.
+
+[Sidenote: VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.]
+
+11. Exaudi, Deus. Vae peccatis hominum! Et homo dicit haec, et misereris
+ejus; quoniam tu fecisti eum, et peccatum non fecisti in eo. Quis me*
+commemorat peccatum infantiae meae? Quoniam nemo mundus a peccato coram te,
+nec infans cujus est unius diei vita super terram. [Sidenote: Job 14, 4. e
+vers. vet.]Quis me commemorat? An quilibet tantillus nunc parvulus, in quo
+video quod non memini de me? Quid ergo tunc peccabam? An quia uberibus
+inhiabam plorans? Nam si nunc faciam, non quidem uberibus, sed escae
+congruenti annis meis ita inhians, deridebor atque reprehendar justissime.
+Tunc ergo reprehendenda faciebam: sed quia reprehendentem intelligere non
+poteram; nec mos reprehendi me, nec ratio sinebat. Nam exstirpamus et
+ejicimus ista crescentes. Nec vidi quemquam scientem; [Sidenote: Joh. 5,
+2.]cum aliquid purgat*, bona projicere. An pro tempore etiam illa bona
+erant, flendo petere etiam quod noxie daretur; indignari acriter non
+subjectis hominibus, liberis et majoribus, hisque a quibus genitus est,
+multisque praeterea prudentioribus non ad nutum voluntatis obtemperantibus;
+feriendo nocere niti quantum potest, quia non obeditur imperiis quibus
+perniciose obediretur? Ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est,
+non animus infantium. Vidi ego et expertus sum zelantem parvulum: nondum
+loquebatur, et intuebatur pallidus amaro aspectu collactaneum suum. Quis
+hoc ignorat? Expiare se dicunt ista matres atque nutrices nescio quibus
+remediis. Nisi vero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim manante
+atque abundante, opis egentissimum, et illo adhuc uno alimento vitam
+ducentem, consortem non pati. Sed blande tolerantur haec, non quia nulla
+vel parva, sed quia aetatis accessu peritura sunt. Quod licet probes, cum*
+ferri aequo animo eadem ipsa non possunt, quando in aliquo annosiore
+deprehenduntur.
+
+12. Tu itaque, Domine Deus meus, qui dedisti vitam infanti, et corpus, quod
+ita ut videmus instruxisti sensibus, compegisti membris, figura decorasti,
+proque ejus universitate atque incolumitate omnes conatus animantis
+insinuasti; jubes me laudare te in istis et [Sidenote: Ps. 91,
+2.]_confiteri tibi, et psallere nomini tuo {7} Altissime_: quia Deus es
+omnipotens et bonus, etiamsi sola ista fecisses, quae nemo alius potest
+facere, nisi tu, une, a quo est omnis modus; formosissime, qui formas
+omnia, et lege tua ordinas omnia. Hanc ergo aetatem, Domine, qua me
+vixisse* non memini, de qua aliis credidi, et quam me egisse ex aliis
+infantibus conjeci, quanquam ista multum fida conjectura sit, piget me
+annumerare huic vitae meae, qua vivo in hoc saeculo. Quantum enim attinet
+ad oblivionis meas tenebras, par illi est qua vixi in matris utero. Quod si
+et* [Sidenote: Ps. 50, 7.]_in iniquitate conceptus sum et in peccatis me
+mater mea in uteru aluit_; ubi, oro te, Deus meus, ubi, Domine, ego servus
+tuus, ubi aut quando innocens fui? Sed ecce omitto illud tempus: et quid
+mihi jam cum eo est, eujus nulla vestigia recolo?
+
+[Sidenote: VIII. Unde puer loqui didicerit.]
+
+13. Nonne ab infantia huc pergens veni in pueritiam; vel potius ipsa in me
+venit, et successit infantiae? Nec discessit illa: quo enim abiit? et tamen
+jam non erat. Non enim eram infans qui non farer, sed jam puer loquens
+eram. Et memini hoc; et unde loqui didicerim, post adverti. Non enim
+docebant me majores homines praebentes mihi verba certo aliquo ordine
+doctrinae, sicut paulo post litteras: sed ego ipse mente quam dedisti mihi,
+Deus meus, cum gemitibus et vocibus variis, et variis membrorum motibus
+edere vellem sensa cordis mei ut voluntati pareretur, nec valerem quae
+volebam omnia, nec quibus volebam omnibus, praesonabam memoria*; cum ipsi
+appellabant rem aliquam, et cum secundum eam vocem corpus ad aliquid
+movebant, videbam et tenebam hoc ab eis vocari rem illam, quod sonabant,
+cum eam vellent ostendere. Hoc autem eos velle ex motu corporis
+aperiebatur, tanquam verbis naturalibus omnium gentium, quae fiunt vultu et
+nutu oculorum, caeterorumque membrorum actu, et sonitu vocis indicante
+affectionem animi, in petendis, habendis, rejiciendis, fugiendisve rebus.
+Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et crebro audita, quarum
+rerum signa essent, paulatim colligebam, measque jam voluntates edomito in
+eis signis ore, per haec enuntiabam. Sic cum his inter quos eram,
+voluntatum enuntiandarum signa communicavi, et vitae humanae procellosam
+societatem altius ingressus sum, pendens ex parentum auctoritate, nutuque
+majorum hominum. {8}
+
+[Sidenote: IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.]
+
+14. Deus, Deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes!
+quandoquidem recte mihi vivere puero id proponebatur, obtemperare
+monentibus, ut in hoc saeculo florerem, et excellerem linguosis artibus, ad
+honorem hominum et falsas divitias famulantibus. Inde in scholam datus sum
+ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esse ignorabam miser, et
+tamen si segnis in discendo essem, vapulabam. Laudabatur enim hoc a
+majoribus; et multi ante nos vitam istam agentes, praestruxerant aerumnosas
+vias, per quas transire cogebamur, multiplicato labore et dolore filiis
+Adam. Invenimus autem, Domine, homines rogantes te; et didicimus ab eis,
+sentientes te, ut poteramus, esse magnum aliquem, qui posses, etiam non
+apparens sensibus nostris, exaudire nos et subvenire nobis. Nam puer coepi
+rogare te, auxilium et refugium meum; et in tuam invocationem rumpebam
+nodos linguae meae; et rogabam te parvus, non parvo affectu, ne in schola
+vapularem. Et cum me non exaudiebas, quod [Sidenote: Ps.21, 3.]_non_ erat
+_ad insipientiam mihi_[12], ridebantur a majoribus hominibus, usque ab
+ipsis parentibus, qui mihi accidere mali nihil volebant, plagae meae,
+magnum tunc et grave malum meum.
+
+15. Estne quisquam, Domine, tam magnus animus, praegrandi affectu tibi
+cohaerens? estne, inquam, quisquam (facit enim hoc quaedam etiam
+stoliditas,) est ergo, qui tibi pie cohaerendo ita sit affectus granditer,
+ut equuleos et ungulas, atque hujuscemodi varia tormenta, pro quibus
+effugiendis tibi per universas terras cum timore magno supplicatur, ita
+parvi aestimet, deridens* eos qui haec acerbissime formidant, quemadmodum
+parentes nostri ridebant tormenta quibus pueri a magistris affligebamur?
+Non enim aut minus ea metuebamus, aut minus te de his evadendis
+deprecabamur: et peccabamus tamen minus scribendo, aut legendo, aut
+cogitando de litteris, quam exigebatur a nobis. Non enim decrat, Domine,
+memoria vel ingenium, quae nos habere voluisti pro illa aetate satis; sed
+delectabat ludere: et vindicabatur in nos ab eis qui talia utique agebant.
+Sed majorum nugae negotia vocantur; puerorum autem talia cum sint, {9}
+puniuntur a majoribus: et nemo miseratur pueros, vel illos, vel utrosque.
+Nisi vero approbet* quisquam bonus rerum arbiter vapulasse me, quia ludebam
+pila puer, et eo ludo impediebar quominus celeriter discerem litteras,
+quibus major deformius luderem: aut* aliud faciebat idem ipse a quo
+vapulabam; qui si in aliqua quaestiuncula a condoctore suo victus esset,
+magis bile atque invidia torqueretur, quam ego cum in certamine pilae a
+collusore meo superabar?
+
+[Sidenote: X. Amore lusus et spectaculorem avocatur a litterarum studio.]
+
+16. Et tamen peccabam, Domine Deus, ordinator et creator omnium rerum
+naturalium, peccatorum autem tantum ordinator[13]: Domine Deus meus,
+peccabam faciendo contra praecepta parentum et magistrorum illorum. Poteram
+enim postea bene uti litteris, quas volebant ut discerem quocumque animo
+illi mei. Non enim meliora eligens, inobediens eram, sed amore ludendi,
+amans in certaminibus superbas victorias, et scalpi aures meas falsis
+fabellis, quo prurirent ardentius, eadem curiositate magis magisque per
+oculos emicante in spectacula* ludosque majorum; quos tamen qui edunt, ea
+dignitate praediti excellunt, ut hoc pene omnes optent parvulis suis: quos
+tamen caedi libenter patiuntur, si spectaculis talibus impediuntur a
+studio, quo eos ad talia edenda cupiunt pervenire. Vide ista, Domine,
+misericorditer, et libera nos jam invocantes te; libera etiam eos qui
+nondum te invocant, ut invocent te, et liberes eos.
+
+[Sidenote: XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio
+differt.]
+
+17. Audieram enim ego adhuc puer de vita aeterna nobis promissa per
+humilitatem[14] Domini Dei nostri descendentis ad superbiam nostram; et
+signabar jam signo crucis ejus, et condiebar ejus sale[15], jam inde ab
+utero matris meae, quae {10} multum speravit in te. Vidisti, Domine, cum
+adhuc puer essem, et quodam die pressu stomachi* repente aestuarem pene
+moriturus; vidisti, Deus meus, quoniam custos meus jam eras, quo motu animi
+et qua fide baptismum Christi tui Dei et Domini mei flagitavi a pietate
+matris meae, et matris omnium nostrum Ecclesiae tuae. Et conturbata mater
+carnis meae, quoniam et sempiternam salutem meam charius parturiebat corde
+casto in fide tua, jam curaret festinabunda ut Sacramentis salutaribus
+initiarer et abluerer, te, Domine Jesu, confitens in remissionem
+peccatorum, nisi statim recreatus essem. Dilata est itaque mundatio mea,
+quasi necesse esset ut adhuc sordidarer, si viverem; quia videlicet post
+lavacrum illud major et periculosior in sordibus delictorum reatus foret.
+Ita jam credebam, et illa et omnis domus, nisi pater solus, qui tamen non
+evicit in me jus maternae pietatis, quominus in Christum crederem, sicut
+ille nondum crediderat. Nam illa satagebat ut tu mihi pater esses, Deus
+meus, potius quam ille: et in hoc adjuvabas eam ut superaret virum, cui
+melior serviebat; quia et in hoc tibi utique id jubenti serviebat.
+
+18. Rogo te, Deus meus, vellem scire, si tu etiam velles, quo consilio
+dilatus sum ne tunc baptizarer: utrum bono meo mihi quasi laxata sunt lora
+peccandi, an non laxata sunt*? Unde ergo etiam nunc de aliis atque aliis
+sonat undique in auribus nostris, Sine illum, faciat*: nondum enim
+baptizatus est: et tamen in salute corporis non dicimus, Sine, vulneretur
+amplius; nondum enim sanatus est? Quanto ergo melius et cito sanarer*, et
+id ageretur mecum meorum meaque diligentia, ut recepta salus animae meae
+tuta esset tutela tua, qui dedisses eam? Melius vero. Sed quot et quanti
+fluctus impendere tentationum post pueritiam videbantur, noverat eos jam
+illa mater; et terram per eos* unde postea formarer, quam ipsam jam
+effigiem committere volebat.
+
+[Sidenote: XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.]
+
+19. In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de adolescentia
+metuebatur, non amabam litteras, et me in eas urgeri oderam; et urgebar
+tamen, et bene mihi fiebat, nec faciebam ego bene: non enim discerem, nisi
+cogerer. Nemo autem invitus bene facit, etiam si bonum est quod facit. Nec
+qui me urgebant, bene faciebant; sed bene mihi fiebat abs te, Deus meus.
+Illi enim non intuebantur quo referrem* quod me discere cogebant,
+praeterquam ad satiandas insatiabiles {11} cupiditates copiosae inopiae et
+ignominiosae gloriae. [Sidenote: Mat. 10, 30.]Tu vero cui numerati sunt
+capilli capitis nostri, errore omnium qui mihi instabant ut discerem,
+utebaris ad utilitatem meam; meo autem, qui discere nolebam, utebaris ad
+poenam meam, qua plecti non eram indignus tantillus puer et tantus
+peccator. Ita de non bene facientibus tu bene faciebas mihi; et de peccante
+meipso juste retribuebas mihi. Jussisti enim, et sic est, ut poena sua sibi
+sit omnis inordinatus animus.
+
+[Sidenote: XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.]
+
+20. Quid autem erat causae cur Graecas litteras oderam, quibus puerulus
+imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. Adamaveram enim
+Latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui grammatici vocantur.
+Nam illas primas ubi legere et scribere et numerare discitur, non minus
+onerosas poenalesque habebam, quam omnes Graecas. Unde tamen et hoc nisi de
+peccato et vanitate vitae, qua [Sidenote: Ps. 77, 39. e vers. vet. vid.
+Sabat.]_caro eram*, et spiritus ambulans et non revertens_? Nam utique
+meliores, quia certiores erant primae illae litterae, quibus fiebat in me,
+et factum est, et habeo illud ut et legam si quid scriptum invenio, et
+scribam ipse si quid volo, quam illae quibus tenere cogebar Aeneae nescio
+cujus errores, oblitus errorum meorum; et plorare Didonem mortuam, quia se
+occidit ob amorem, cum interea meipsum in his a te morientem, Deus vita
+mea, siccis oculis ferrem miserrimus.
+
+21. Quid enim miserius misero non miserante seipsum, et flente Didonis
+mortem, quae fiebat amando Aeneam; non flente autem mortem suam, quae
+fiebat non amando te, Deus lumen cordis mei, et panis oris intus animae
+meae, et virtus maritans mentem meam[16] et sinum cogitationis meae? Non te
+amabam, et fornicabar abs te, et fornicanti sonabat undique, Euge, euge.
+Amicitia enim mundi hujus, fornicatio est abs te[17]; et Euge, euge
+dicitur, ut pudeat si non ita homo sit. Et haec non flebam, sed flebam
+Didonem "exstinctam, ferroque extrema secutam[18]," sequens ipse extrema
+condita tua, relicto te, et terra* iens in terram: et si prohiberer ea
+legere, dolerem, quia non legerem quod dolerem. Talis dementia {12}
+honestiores et uberiores litterae putantur, quam illae quibus legere et
+scribere didici.
+
+22. Sed nunc in anima mea clamet Deus meus, et veritas tua dicat mihi: Non
+est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior. Nam ecce
+paratior sum oblivisci errores Aeneae, atque omnia ejusmodi, quam scribere
+et legere. At enim vela pendent liminibus grammaticarum scholarum: sed non
+illa magis honorem secreti, quam tegumentum erroris significant. Non
+clament adversus me, quos jam non timeo, dum confiteor tibi quae vult anima
+mea, Deus meus, et acquiesco in reprehensione malarum viarum mearum, ut
+diligam bonas vias tuas. Non clament adversum me venditores grammaticae vel
+emptores: quia si proponam eis, interrogans utrum verum sit quod Aeneam
+aliquando Carthaginem venisse Poeta dicit; indoctiores se nescire
+respondebunt, doctiores autem etiam negabunt verum esse. At si quaeram
+quibus litteris scribatur Aeneae nomen, omnes mihi, qui haec didicerunt,
+verum respondebunt; secundum id pactum et placitum, quo inter se homines
+ista signa firmarunt. Item, si quaeram quid horum majore vitae hujus
+incommodo quisque obliviscatur, legere et scribere, an poetica illa
+figmenta; quis non videat quid responsurus sit, qui non est penitus oblitus
+sui? Peccabam ergo puer cum illa inania istis utilioribus amore
+praeponebam, vel potius ista oderam, illa amabam. Jamvero unum et unum duo,
+duo et duo quatuor, odiosa cantio mihi erat; et dulcissimum spectaculum
+vanitatis equus ligneus plenus armatis, et Trojae incendium, atque ipsius
+umbra Creusae[19].
+
+[Sidenote: XIV. Litteras Graecas oderat.]
+
+23. Cur ergo Graecam etiam grammaticam oderam talia cantantem? Nam et
+Homerus peritus texere tales fabellas, et dulcissime vanus est, et mihi
+tamen amarus erat puero. Credo etiam Graecis pueris Virgilius ita sit, cum
+eum sic discere coguntur, ut ego illum. Videlicet difficultas*, difficultas
+omnino ediscendae peregrinae linguae, quasi felle aspergebat omnes
+suavitates Graecas fabulosarum narrationum. Nulla enim verba illa noveram,
+et saevis terroribus ac poenis ut nossem instabatur mihi vehementer. Nam et
+Latina aliquando infans utique nulla noveram; et tamen advertendo didici
+sine ullo metu atque cruciatu, inter etiam blandimenta nutricum, {13} et
+joca arridentium, et laetitias alludentium. Didici vero illa sine poenali
+onere urgentium, cum me urgeret cor meum ad parienda concepta sua, quae non
+possem*, nisi aliqua verba didicissem, non a docentibus, sed a loquentibus,
+in quorum et ego auribus parturiebam quidquid sentiebam. Hinc satis elucet
+majorem habere vim ad discenda ista liberam curiositatem, quam meticulosam
+necessitatem. Sed illius fluxum haec restringit legibus tuis, Deus, legibus
+tuis a magistrorum ferulis usque ad tentationes martyrum; valentibus
+legibus tuis miscere salubres amaritudines, revocantes nos ad te a
+jucunditate pestifera, qua recessimus a te*.
+
+[Sidenote: XV. Precatio ad Deum.]
+
+24. Exaudi, Domine, deprecationem meam ne deficiat anima mea sub disciplina
+tua; neque deficiam in confitendo tibi miserationes tuas, quibus eruisti me
+ab omnibus viis meis pessimis; ut dulcescas[20] mihi super omnes
+seductiones quas sequebar; et amem te validissime et amplexer manum tuam
+totis praecordiis meis, et eruas me ab omni tentatione usque in finem. Ecce
+enim tu, Domine, rex meus et Deus meus, tibi serviat quidquid utile puer
+didici; tibi serviat quod loquor, et scribo, et lego, et numero: quoniam
+cum vana discerem, tu disciplinam dabas mihi; et in eis vanis peccata
+delectationum mearum dimisisti mihi. Didici enim in eis multa verba utilia;
+sed et quae in rebus non vanis disci possunt: et ea via tuta est in qua
+pueri ambularent.
+
+[Sidenote: XVI. Improbat modum juventutis erudiendae.]
+
+25. Sed vae tibi, flumen moris humani! Quis resistet tibi? quamdiu non
+siccaberis? quousque volves Evae filios in mare magnum et formidolosum,
+quod vix transeunt qui lignum conscenderint[21]? Nonne ego in te legi et
+tonantem Jovem et adulterantem? Et utique non posset haec duo; sed actum
+est, ut haberet auctoritatem ad imitandum verum adulterium, lenocinante
+falso tonitruo. Quis autem penulatorum magistrorum audit aure sobria, ex
+eodem pulvere hominem clamantem et dicentem: "Fingebat haec Homerus, et
+humana ad "Deos transferebat; divina mallem ad nos[22]?" Sed verius {14}
+dicitur quod fingebat haec quidem ille; sed hominibus flagitiosis divina
+tribuendo, ne flagitia flagitia putarentur*, et ut quisquis ea fecisset,
+non homines perditos, sed coelestes deos videretur imitatus.
+
+26. Et tamen, o flumen tartareum, jactantur in te filii hominum, cum
+mercedibus ut haec discant; et magna res agitur, cum hoc agitur publice in
+foro, in conspectu legum supra mercedem salaria decernentium; et saxa tua
+percutis et sonas dicens: Hinc verba discuntur, hinc acquiritur eloquentia
+rebus persuadendis sententiisque explicandis maxime necessaria. Ita vero
+non cognosceremus verba haec, imbrem aureum, et gremium, et fucum, et
+templa coeli, et alia verba quae in eo loco scripta sunt, nisi Terentius
+induceret nequam adolescentem proponentem sibi Jovem ad exemplum stupri,
+dum spectat tabulam quamdam pictam in pariete, ubi inerat pictura haec:
+"Jovem quo pacto Danaae misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum,
+fucum factum mulieri?" Et vide quemadmodum se concitat ad libidinem, quasi
+coelesti magisterio:
+
+  At quem deum (_inquit_)? Qui templa coeli summa sonitu concutit.
+  Ego homuncio id non facerem? Ego vero feci illud ita, ac lubens[23].
+
+Non omnino per hanc turpitudinem verba ista commodius discuntur; sed per
+haec verba turpitudo ista confidentius perpetratur. Non accuso verba, quasi
+vasa electa atque pretiosa; sed vinum erroris quod in eis nobis
+propinabatur ab ebriis doctoribus: et nisi biberemus, caedebamur, nec
+appellare aliquem judicem sobrium licebat. Et tamen ego, Deus meus, in
+cujus conspectu jam secura est recordatio mea, libenter haec didici, et eis
+delectabar miser, et ob hoc bonae spei puer appellabar.
+
+[Sidenote: XVII. Prosequitur contra modum exercendae juventutis in re
+litteraria.]
+
+27. Sine me, Deus meus, dicere aliquid et de ingenio meo munere tuo, in
+quibus a me deliramentis atterebatur. Proponebatur enim mihi negotium
+animae meae satis inquietum, praemio laudis, et dedecoris vel plagarum
+metu, ut dicerem verba Junonis irascentis et dolentis quod non posset
+Italia Teucrorum avertere regem[24]; quae nunquam Junonem dixisse audieram:
+se figmentorum poeticorum vestigia errantes sequi cogebamur, et tale
+aliquid dicere solutis verbis, quale {15} Poeta dixisset versibus; et ille
+dicebat laudabilius, in quo pro dignitate adumbratae personae, irae ac
+doloris similior affectus eminebat, verbis sententias congruenter
+vestientibus. Utquid mihi illud, o vera vita mea, Deus meus, quod mihi
+recitanti acclamabatur prae multis coaetaneis et conlectoribus meis? Nonne
+ecce illa omnia fumus et ventus? Itane aliud non erat ubi exerceretur
+ingenium et lingua mea? Laudes tuae, Domine, laudes tuae per Scripturas
+tuas suspenderent palmitem cordis mei, et non raperetur per inania nugarum
+turpis praeda volatilibus. Non enim uno modo sacrificatur transgressoribus
+angelis.
+
+[Sidenote: XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non
+divinorum praeceptorum.]
+
+28. Quid autem mirum quod in vanitates ita ferebar, et a te, Deus meus,
+ibam foras, quando mihi imitandi proponebantur homines, qui aliqua facta
+sua non mala, si cum barbarismo aut soloecismo enuntiarent, reprehensi
+confundebantur; si autem libidines suas integris et rite consequentibus
+verbis copiose ornateque narrarent, laudati gloriabantur? Vides haec,
+Domine, et taces, longanimis, et multum misericors, et verax. Numquid
+semper tacebis? Et nunc eruis* de hoc immanissimo profundo quaerentem te
+animam, et sitientem delectationes tuas, et [Sidenote: Ps. 26, 8.]_cujus
+cor dicit tibi: Quaesivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram_. Nam*
+longe a vultu tuo, in affectu tenebroso.* Non enim pedibus aut spatiis
+locorum itur abs te, aut reditur ad te. Aut vero filius ille tuus minor
+equos, aut currus, vel naves quaesivit, aut avolavit penna visibili, aut
+moto poplite iter egit, ut in longinqua regione vivens prodige dissiparet
+quod dederas proficiscenti? Dulcis pater quia dederas, et egeno redeunti
+dulcior. [Sidenote: Luc. 15, 11--32.]In affectu ergo libidinoso, id enim
+est tenebroso, atque id est longe a vultu tuo.
+
+29. Vide, Domine Deus, et patienter ut vides vide, quomodo diligenter
+observent filii hominum pacta litterarum, et syllabarum accepta a prioribus
+locutoribus, et a te accepta aeterna pacta perpetuae salutis negligant; ut
+qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam
+grammaticam, sine aspiratione primae syllabae, ominem, dixerit, displiceat
+magis hominibus, quam si contra tua praecepta hominem oderit, cum sit homo.
+Quasi vero quemlibet inimicum hominem perniciosius sentiat quam ipsum
+odium, quo in eum irritatur, aut vastet quisquam persequendo alium gravius,
+{16} quam cor suum vastat inimicando. Et certe non est interior litterarum
+scientia, quam scripta conscientia, id se alteri* facere quod nolit pati.
+Quam tu secretus es, [Sidenote: Is. 33, 5.]_habitans in excelsis_ in
+silentio, Deus solus magnus, lege infatigabili spargens poenales caecitates
+super illicitas cupiditates! Cum homo eloquentiae famam quaerit, astans
+ante hominem judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum suum odio
+immanissimo insectans, vigilantissime cavet ne per linguae errorem dicat,
+Inter hominibus*; et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibus,
+non cavet.
+
+[Sidenote: XIX. Pueritiae vitia quae in majores aetates transeunt.]
+
+30. Horum ego puer morum in limine jacebam miser, et hujus arenae palaestra
+erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere, quam cavebam si facerem,
+non facientibus invidere. Dico haec et confiteor tibi, Deus meus, in quibus
+laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere. Non enim
+videbam voraginem turpitudinis in quam [Sidenote: Ps. 30, 23.]_projectus
+eram ab oculis tuis_. Nam in illis jam quid me foedius fuit, ubi etiam
+talibus displicebam, fallendo innumerabilibus mendaciis et paedagogum, et
+magistros, et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et
+imitandi ludicra inquietudine? Furta etiam faciebam de cellario parentum et
+de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem quod darem pueris, ludum
+suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen vendentibus. In quo
+etiam ludo fraudulentas victorias, ipse vanae* excellentiae cupiditate
+victus, saepe aucupabar. Quid autem tam nolebam pati, atque atrociter, si
+deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis faciebam, et si deprehensus
+arguerer, saevire magis quam cedere libebat? Istane est innocentia
+puerilis? Non est, Domine, non est: oro te, Deus meus. Nam haec ipsa sunt
+quae a paedagogis et magistris, a nucibus, et pilulis, et passeribus, ad
+praefectos et reges, aurum, praedia, mancipia, haec ipsa omnino quae
+succedentibus majoribus aetatibus transeunt, sicuti ferulis majora
+supplicia succedunt. Humilitatis ergo signum in statura pueritiae, Rex
+noster, probasti, cum aisti: [Sidenote: Mat. 19, 14.]_Talium est regnum
+coelorum_.
+
+[Sidenote: XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis]
+
+31. Sed tamen, Domine, tibi excellentissimo atque optimo conditori et
+rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse
+voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam* atque sentiebam, meamque
+incolumitatem, vestigium {17} secretissimae unitatis ex qua eram[25], curae
+habebam; [Sidenote: Deo gratias agit.]custodiebam interiore sensu
+integritatem sensuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum
+cogitationibus veritate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam,
+locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abjectionem,
+ignorantiam. Quid in tali animante non mirabile atque laudabile? At ista
+omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi haec: et bona sunt, et haec
+omnia ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi
+exsulto bonis omnibus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non
+in ipso, sed in creaturis ejus, me atque caeteris*, voluptates,
+sublimitates, veritates quaerebam; atque ita irruebam in dolores,
+confusiones, errores. Gratias tibi, dulcedo mea, et honor meus, et fiducia
+mea, Deus meus: gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serva. Ita enim
+servabis me; et augebuntur, et perficientur quae dedisti mihi, et ero ipse
+tecum; quia et ut sim, tu dedisti mihi.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{18}
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+    Ad aetatem aliam progreditur, primumque adolescentiae suae, id est,
+    sextum decimum vitae annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+    consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
+    revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
+    gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
+    specie in malum trahi.
+
+[Sidenote: I. Adolescentiae aetatem et vitia recolit.]
+
+1. Recordari volo transactas foeditates meas, et carnales corruptiones
+animae meae: non quod eas amem; sed ut amem te, Deus meus. Amore amoris tui
+facio istud, recolens vias meas nequissimas in amaritudine recogitationis
+meae, ut tu dulcescas mihi, dulcedo non fallax, dulcedo felix et secura, et
+colligens* me a dispersione in qua frustatim discissus sum, dum ab uno te
+aversus in multa evanui[26]. Exarsi enim aliquando satiari inferis* in
+adolescentia, et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus; et
+contabuit species mea; et computrui coram oculis tuis placens mihi, et
+placere cupiens oculis hominum.
+
+[Sidenote: II. Annum aetatis suae decimum sextum in ardore libidinoso
+consumptum.]
+
+2. Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non tenebatur
+modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus* limes amicitiae; sed
+exhalabantur nebulae de limosa concupiscentia carnis et scatebra
+pubertatis, et obnubilabant atque offuscabant cor meum, ut non
+discerneretur serenitas dilectionis a caligine libidinis. Utrumque in
+confuso aestuabat, et rapiebat imbecillam aetatem per abrupta cupiditatum,
+atque mersabat gurgite flagitiorum. Invaluerat super me ira tua, et
+nesciebam. Obsurdueram* stridore catenae mortalitatis meae, poena superbiae
+animae meae; et ibam longius a te, et sinebas; et jactabar, et effundebar,
+et diffluebam, et ebulliebam per fornicationes meas, et tacebas. {19} O
+tardum gaudium meum! Tacebas tunc, et ego ibam porro longe a te in plura et
+plura sterilia semina dolorum, superba dejectione, et inquieta lassitudine.
+
+3. Quis mihi modularetur* aerumnam meam, et novissimarum rerum fugaces
+pulchritudines in usum verteret, earumque suavitatibus metas praefigeret,
+ut usque ad conjugale littus exaestuarent fluctus aetatis meae, si
+tranquillitas in eis non poterat esse, fine procreandorum liberorum
+contenta, sicut praescribit lex tua, Domine, qui formas etiam propaginem
+mortis nostrae*, potens imponere lenem manum ad temperamentum spinarum a
+paradiso tuo seclusarum? Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam
+cum longe sumus a te. Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius
+adverterem: [Sidenote: 1 Cor. 7, 28.] _Tribulationem autem carnis habebunt
+hujusmodi; ego autem vobis parco_; et, [Sidenote: ver. 1.] _Bonum est
+homini mulierem non tangere_; et, [Sidenote: ver. 32, 33.]_Qui sine uxore
+est, cogitat ea quae sunt Dei, quomodo placeat Deo: qui autem matrimonio
+junctus est, cogitat ea quae sunt mundi, quomodo placeat uxori_. [Sidenote:
+Mat. 19, 12.]Has ergo voces exaudirem vigilantior, et abscisus propter
+regnum coelorum, felicior exspectarem amplexus tuos.
+
+4. Sed efferbui miser, sequens impetum fluxus mei relicto te; et excessi
+omnia legitima tua, nec evasi flagella tua: quis enim hoc mortalium? Nam tu
+semper aderas misericorditer saeviens, et amarissimis aspergens
+offensionibus omnes illicitas jucunditates meas, ut ita quaererem sine
+offensione jucundari; et ubi hoc possem, non invenirem quidquam, praeter
+te, Domine, praeter te [Sidenote: Ps. 93, 20.]_qui fingis[27] dolorem in
+praecepto_, et percutis ut sanes, et occidis nos ne moriamur abs te.
+[Sidenote: Deut. 32, 39.]Ubi eram, et quam longe exsulabam a deliciis domus
+tuae, anno illo sexto decimo aetatis carnis meae, cum accepit in me
+sceptrum, et totas manus ei dedi, vesania libidinis*, licentiosae per
+dedecus humanum, illicitae autem per leges tuas? Non fuit cura meorum
+ruentem excipere me matrimonio; sed cura fuit tantum ut discerem sermonem
+facere quam optimum, et persuadere dictione.
+
+{20}
+
+[Sidenote: III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum
+proposito.]
+
+5. Et anno quidem illo intermissa erant studia mea, dum mihi reducto a
+Madauris, in qua vicina urbe jam coeperam litteraturae atque oratoriae
+percipiendae gratia peregrinari, longinquioris apud Carthaginem
+peregrinationis sumptus praeparabantur, animositate magis quam opibus
+patris, municipis Thagastensis admodum tenuis. Cui narro haec? Neque enim
+tibi, Deus meus; sed apud te narro haec generi meo, generi humano,
+quantulacumque ex particula incidere potest in istas meas litteras. Et
+utquid hoc? Ut videlicet ego et quisquis haec legit, cogitemus [Sidenote:
+Ps. 129, 1.]_de_ quam _profundo clamandum sit ad te_. Et quid propius
+auribus tuis, si cor confitens et vita ex fide est? Quis enim non
+extollebat laudibus tunc hominem patrem meum*, quod ultra vires rei
+familiaris suae impenderet filio quidquid etiam longe peregrinanti
+studiorum causa opus esset? Multorum enim civium longe opulentiorum nullum
+tale negotium pro liberis erat: cum interea non satageret idem pater qualis
+crescerem tibi, aut quam castus essem; dummodo essem disertus, vel desertus
+potius a cultura tua, Deus, qui es unus verus et bonus Dominus agri tui
+cordis mei.
+
+6. Sed ubi sexto illo et decimo anno, interposito otio ex necessitate
+domestica feriatus ab omni schola, cum parentibus esse coepi, excesserunt
+caput meum vepres libidinum; et nulla erat eradicans manus. Quinimo, ubi me
+ille pater in balneis vidit pubescentem, et inquieta indutum adolescentia,
+quasi jam ex hoc in nepotes gestiret, gaudens matri indicavit; gaudens
+vinolentia in qua te iste mundus oblitus est creatorem suum, et creaturam
+tuam pro te amavit, de vino invisibili perversae atque inclinatae* in ima
+voluntatis suae. Sed matris in pectore jam inchoaveras templum tuum, et
+exordium sanctae habitationis tuae: nam ille adhuc catechumenus, et hoc
+recens erat. Itaque illa exsilivit pia trepidatione ac tremore; et quamvis
+mihi nondum fideli, timuit tamen vias distortas, in quibus ambulant qui
+[Sidenote: Jer. 2, 27.]_ponunt ad te tergum, et non faciem_.
+
+7. Hei mihi! et audeo dicere tacuisse te, Deus meus, cum irem abs te
+longius! Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verba illa
+per matrem meam, fidelem tuam, quae cantasti in aures meas? Nec inde
+quidquam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et secreto
+memini ut monuerit cum sollicitudine ingenti ne fornicarer, {21} maximeque
+ne adulterarem cujusquam uxorem. Qui mihi monitus muliebres videbantur,
+quibus obtemperare erubescerem. Illi autem tui erant, et nesciebam; et te
+tacere putabam, atque illam loqui, per quam mihi tu non tacebas, et in illa
+contemnebaris a me filio ejus, [Sidenote: Ps. 115, 6.]_filio ancillae tuae,
+servo tuo_. Sed nesciebam, et praeceps ibam tanta caecitate, ut inter
+coaetaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos
+jactantes flagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes
+essent: et libebat facere non solum libidine facti, verum etiam laudis.
+Quid dignum est vituperatione nisi vitium? Ego ne vituperarer, vitiosior
+fiebam; et ubi non suberat quo admisso aequarer perditis, fingebam me
+fecisse quod non feceram, ne viderer abjectior quo eram innocentior, et ne
+vilior haberer quo eram castior.
+
+8. Ecce cum quibus comitibus iter agebam platearum Babyloniae, et volutabar
+in coeno ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis. Et in umbilico
+ejus, quo tenacius haererem, calcabat me inimicus invisibilis, et seducebat
+me, quia ego seductilis eram. Non enim et illa, quae jam [Sidenote: Jer.
+51, 6.]_de medio Babylonis fugerat_, sed ibat in caeteris ejus tardior,
+mater carnis meae, sicut monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a
+viro suo audierat, jamque pestilentiosum et in posterum periculosum
+sentiebat, coercere termino conjugalis affectus, si resecari ad vivum non
+poterat. Non curavit hoc, quia metus erat ne impediretur spes mea compede
+uxoria; non spes illa quam in te futuri saeculi habebat mater, sed spes
+litterarum, quas ut nossem nimis volebat parens uterque: ille, quia de te
+prope nihil cogitabat, de me autem inania; illa autem, quia non solum nullo
+detrimento, sed etiam nonnullo adjumento ad te adipiscendum futura
+existimabat usitata illa studia doctrinae. Ita enim conjicio, recolens, ut
+possum, mores parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum habenae,
+ultra temperamentum severitatis, in dissolutionem affectionum variarum, et
+in omnibus erat caligo intercludens mihi, Deus meus, serenitatem veritatis
+tuae; et [Sidenote: Ps. 72, 7.]_prodibat tanquam ex adipe iniquitas mea_.
+
+[Sidenote: IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.]
+
+9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lex scripta in cordibus hominum,
+quam ne ipsa quidem delet iniquitas. Quis enim fur aequo animo furem
+patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere volui et feci,
+nulla {22} compulsus egestate nec penuria, sed fastidio justitiae*, et
+sagina iniquitatis. Nam id furatus sum quod mihi abundabat, et multo
+melius: nec ea re volebam frui quam furto appetebam; sed ipso furto et
+peccato. Arbor erat pirus in vicinia vineae nostrae pomis onusta, nec forma
+nec sapore illecebrosis. Ad hanc excutiendam atque asportandam, nequissimi
+adolescentuli perreximus nocte intempesta, quousque ludum de pestilentiae
+more in areis produxeramus; et abstulimus inde onera ingentia, non ad
+nostras epulas, sed vel projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus;
+dum tamen fieret a nobis quod eo liberet quo non liceret. Ecce cor meum,
+Deus, ecce cor meum quod miseratus es in imo abyssi. Dicat tibi nunc ecce
+cor meum quid ibi quaerebat, ut essem gratis malus, et malitiae meae causa
+nulla esset nisi malitia. Foeda erat, et amavi eam; amavi perire: amavi
+defectum meum; non illud ad quod deficiebam, sed defectum meum ipsum amavi:
+turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium; non dedecore*
+aliquid, sed dedecus appetens.
+
+[Sidenote: V. Neminem peccare sine causa.]
+
+10. Etenim species est pulchris corporibus, et auro, et argento, et
+omnibus; et in contactu carnis congruentia valet plurimum, caeterisque
+sensibus est sua cuique accommodata modificatio corporum; habet etiam honor
+temporalis, et imperitandi atque superandi potentia suum decus, unde etiam
+vindictae aviditas oritur: et tamen in cuncta haec adipiscenda non est
+egrediendum abs te, Domine, neque deviandum a lege tua. Et vita quam hic
+vivimus habet illecebram suam propter quemdam modum decoris sui, et
+convenientiam cum his omnibus infimis pulchris. Amicitia quoque hominum
+charo nodo dulcis est propter unitatem de multis animis. Propter universa
+haec atque hujusmodi, peccatum admittitur, dum immoderata in ista
+inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur[28], tu,
+Domine Deus noster, et veritas tua, et lex tua. Habent enim et haec ima
+delectationes, sed non sicut Deus meus qui fecit omnia; quia [Sidenote: Ps.
+63, 11.]_in ipso delectatur justus_, et ipse est deliciae _rectorum corde_.
+
+11. Cum itaque de facinore quaeritur qua causa factum sit, credi non solet,
+nisi cum appetitus adipiscendi alicujus {23} illorum bonorum, quae infima
+diximus, esse potuisse apparuerit aut metus amittendi. Pulchra sunt enim et
+decora, quanquam prae bonis superioribus et* beatificis abjecta et
+jacentia. Homicidium fecit. Cur fecit? Adamavit ejus conjugem aut praedium,
+aut voluit depraedari unde viveret, aut timuit ab illo tale aliquid
+amittere, aut laesus ulcisci se exarsit. Num homicidium sine causa faceret,
+ipso homicidio delectatus? Quis crediderit? Nam et de quo dictum est
+vecordi et nimis crudeli homine, quod gratuito potius malus atque crudelis
+erat, praedicta est tamen causa: "Ne per otium, inquit, torpesceret manus
+aut animus[29]." Quare id quoque? cur ita? Ut scilicet illa exercitatione
+scelerum, capta urbe, honores, imperia, divitias assequeretur, et careret
+metu legum, et difficultate rerum, propter inopiam rei familiaris, et
+conscientiam scelerum. Nec ipse igitur Catilina amavit facinora sua; sed
+utique aliud cujus causa illa faciebat.
+
+[Sidenote: VI. Omnia quae boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse
+vera et perfecta.]
+
+12. Quid ego* miser in te amavi, o furtum meum, o facinus illud meum
+nocturnum sexti decimi anni aetatis meae? Non enim pulchrum eras, cum
+furtum esses; aut vero aliquid es, ut loquar ad te? Pulchra erant poma illa
+quae furati sumus, quoniam creatura tua erat*, pulcherrime omnium, creator
+omnium, Deus bone, Deus summum bonum, et bonum verum meum: pulchra erant
+illa poma; sed non ipsa concupivit anima mea miserabilis. Erat enim mihi
+meliorum copia; illa autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta
+projeci, epulatus inde solam iniquitatem*, qua laetabar fruens*. Nam et si
+quid illorum pomorum intravit in os meum, condimentum ibi* facinus erat. Et
+nunc, Domine Deus meus, quaero quid me in furto delectaverit, et ecce
+species nulla est: non dico sicut in aequitate atque prudentia; sed neque
+sicut in mente hominis atque memoria et sensibus et vegetante vita; neque
+sicut speciosa sunt sidera et decora locis suis et terra et mare plena
+fetibus, qui succedunt nascendo decedentibus; non saltem ut est quaedam
+defectiva species et umbratica vitiis fallentibus.
+
+13. Nam et superbia celsitudinem imitatur; cum tu sis unus super omnia Deus
+excelsus. Et ambitio quid nisi honores quaerit et gloriam; cum tu sis prae
+cunctis honorandus unus et gloriosus in aeternum? Et saevitia potestatum
+{24} timeri vult: quis autem timendus, nisi unus Deus? Cujus potestati
+eripi aut subtrahi quid potest? quando, aut ubi, aut quo, vel a quo*? Et
+blanditiae lascivientium amari volunt: sed neque blandius est aliquid tua
+charitate, nec amatur quidquam salubrius, quam illa prae cunctis formosa et
+luminosa veritas tua. Et curiositas affectare videtur studium scientiae;
+cum tu omnia summe noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia,
+simplicitatis et innocentiae nomine tegitur; quia te simplicius quidquam
+non reperitur. Quid te autem innocentius, quandoquidem opera sua* malis
+inimica sunt[30]? Et ignavia quasi quietem appetit: quae vero quies certa
+praeter Dominum? Luxuria satietatem atque abundantiam se cupit vocari: tu
+autem es plenitudo et indeficiens copia incorruptibilis suavitatis. Effusio
+liberalitatis obtendit umbram: sed bonorum omnium largitor affluentissimus
+tu es. Avaritia multa possidere vult; et tu possides omnia. Invidentia de
+excellentia litigat: quid te excellentius? Ira vindictam quaerit: te
+justius quis vindicat? Timor insolita et repentina exhorrescit, rebus quae
+amantur adversantia, dum praecavet securitati: [Sidenote: Rom. 8, 9.]tibi
+enim quid insolitum? quid repentinum? aut quis a te separat quod diligis?
+aut ubi, nisi apud te, firma securitas? Tristitia rebus amissis
+contabescit, quibus se oblectabat cupiditas; quia ita sibi nollet, sicut
+tibi auferri nihil potest.
+
+14. Ita fornicatur anima, cum avertitur abs te, et quaerit extra te ea,
+quae pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te. Perverse te
+imitantur omnes qui longe se a te faciunt, et extollunt se adversum te[31].
+Sed etiam sic te imitando indicant creatorem te esse omnis naturae; et ideo
+non esse quo a te omnimodo recedatur. Quid ergo in illo furto ego dilexi?
+et in quo Dominum meum vel vitiose atque perverse imitatus sum? An libuit
+facere contra legem saltem fallacia, quia potentatu non poteram, ut mancam
+libertatem captivus {25} imitarer faciendo impune quod non liceret,
+tenebrosa omnipotentiae similitudine? Ecce est ille servus fugiens Dominum
+suum, et consecutus umbram. O putredo, o monstrum vitae, et mortis
+profunditas! Potuitne libere quod non licebat, non ob aliud, nisi quia non
+licebat?
+
+[Sidenote: VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a
+multis servatus sit.]
+
+15. [Sidenote: Ps. 115, 4.]_Quid retribuam Domino_, quod recolit haec
+memoria mea, et anima mea non metuit inde? Diligam te, Domine, et gratias
+agam, et confitear nomini tuo, quoniam tanta dimisisti mihi mala et nefaria
+opera mea. Gratiae tuae deputo et misericordiae tuae, quod peccata mea
+tanquam glaciem solvisti. Gratiae tuae deputo et quaecumque non feci mala:
+quid enim non facere potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? Et omnia
+mihi dimissa esse fateor; et quae mea sponte feci mala, et quae te duce non
+feci. Quis est hominum qui suam cogitans infirmitatem, audet viribus suis
+tribuere castitatem atque innocentiam suam; ut minus amet[32] te, quasi
+minus ei necessaria fuerit misericordia tua, qua donas peccata conversis ad
+te? Qui enim vocatus a te secutus est vocem tuam, et vitavit ea quae me de
+meipso recordantem et fatentem legit, non me derideat ab eo medico aegrum
+sanari, a quo sibi praestitum est ut non aegrotaret, vel potius ut minus
+aegrotaret: et ideo te tantumdem, imo vero amplius diligat; quia per quem
+me videt tantis peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis
+peccatorum languoribus non implicari.
+
+[Sidenote: VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.]
+
+16. [Sidenote: Rom. 6, 21.]_Quem fructum habui_ miser aliquando _in iis
+quae nunc_ recolens _erubesco_, maxime in illo furto in quo ipsum furtum
+amavi? Nihil aliud; cum et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et
+tamen solus id non fecissem, sic recordor animum tunc meum; solus omnino id
+non fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium eorum* cum quibus id feci.
+Non ergo nihil aliud quam furtum amavi; imo vero nihil aliud, quia et illud
+nihil est. Quid est revera? Quis est qui doceat me, nisi qui illuminat cor
+meum et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi venit in mentem quaerere,
+et discutere, et considerare? Quia si tunc amarem poma illa {26} quae
+furatus sum, et eis frui cuperem, possem etiam solus, si satis esset
+committere illam iniquitatem, qua pervenirem ad voluptatem meam; nec
+confricatione consciorum animorum accenderem pruritum cupiditatis meae. Sed
+quoniam in illis pomis voluptas mihi non erat, ea erat in ipso facinore,
+quam faciebat consortium simul peccantium.
+
+[Sidenote: IX. Contagiosa res sodales mali.]
+
+17. Quid erat ille affectus animi? Certe enim plane turpis erat nimis; et
+vae mihi erat qui habebam illum. Sed tamen quid erat? [Sidenote: Ps. 18,
+13.]_Delicta quis intelligit?_ Risus erat, quasi titillato corde, quod
+fallebamus eos qui haec a nobis fieri non putabant, et vehementer nolebant.
+Cur ergo eo me delectabat, quo id non faciebam solus? An quia etiam nemo
+facile solus ridet? Nemo quidem facile; sed tamen etiam solos et singulos
+homines, cum alius nemo praesens est, vincit risus aliquando, si aliquid
+nimie ridiculum, vel sensibus occurrit*, vel animo. At ego illud solus non
+facerem, non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva
+recordatio animae meae. Solus non facerem furtum illud, in quo me non
+libebat id quod furabar, sed quia furabar: quod me solum facere prorsus non
+liberet, nec facerem. O nimis inimica amicitia, seductio mentis
+investigabilis, ex ludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni
+appetitus; nulla lucri mei, nulla ulciscendi libidine; sed cum dicitur:
+Eamus, faciamus; et pudet non esse impudentem.
+
+[Sidenote: X. In Deo omne bonum.]
+
+18. Quis exaperit istam tortuosissimam et implicatissimam nodositatem?
+Foeda est; nolo in eam intendere, nolo eam videre. Te volo, justitia et
+innocentia, pulchra et decora honestis luminibus, et insatiabili satietate.
+Quies est apud te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat in te,
+[Sidenote: Mat. 25, 21.]_intrat in gaudium Domini sui_; et non timebit, et
+habebit se optime in optimo. Defluxi abs te ego, et erravi, Deus meus,
+nimis devius a stabilitate tua in adolescentia, et factus sum mihi regio
+egestatis.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{27}
+
+LIBER TERTIUS.
+
+    De annis aetatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+    transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
+    spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
+    sapientiae accenditur. Eam superbe quaerens, in Manichaeorum haeresin
+    incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
+    flagitiis et facinoribus, et de vera justitia disserit luculenter.
+    Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futura ejus
+    resipiscentia certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
+    Episcopi responso.
+
+[Sidenote: I. Amore quem venabatur capitur.]
+
+1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me undique sartago flagitiosorum
+amorum. Nondum amabam, et amare amabam*, et secretiore indigentia oderam me
+minus indigentem. Quaerebam quod amarem, amans amare, et oderam
+securitatem, et viam sine muscipulis. Quoniam fames mihi erat intus ab
+interiore cibo teipso, Deus meus, et ea fame non esuriebam; sed eram sine
+desiderio alimentorum incorruptibilium: non quia plenus eis eram, sed quo
+inanior, eo fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mea; et ulcerosa
+projiciebat se foras miserabiliter scalpi avida contactu sensibilium. Sed
+si non haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi
+erat, magis si et amantis corpore fruerer. Venam igitur amicitiae
+coinquinabam sordibus concupiscentiae, candoremque ejus obnubilabam de
+tartaro libidinis*; et tamen foedus atque inhonestus, elegans et urbanus
+esse gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem quo cupiebam capi.
+Deus meus, misericordia mea, quanto felle mihi suavitatem illam, et quam
+bonus aspersisti! quia et amatus sum, et perveni occulte ad vinculum
+fruendi, et colligabar laetus aerumnosis nexibus, ut caederer virgis
+ferreis ardentibus zeli, et suspicionum, et timorum, et irarum, atque
+rixarum.
+
+[Sidenote: II. Amavit spectacula tragica.]
+
+2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imaginibus miseriarum mearum,
+et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum spectat
+luctuosa atque tragica, quae tamen pati ipse nollet? Et tamen pati vult ex
+eis dolorem spectator, et dolor ipse est voluptas ejus. Quid est, {28} nisi
+miserabilis insania*? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus
+affectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis
+compatitur, misericordia dici solet[33]. Sed qualis tandem misericordia in
+rebus fictis et scenicis? Non enim ad subveniendum provocatur auditor; sed
+tantum ad dolendum invitatur: et actori* earum imaginum amplius favet, cum
+amplius dolet. Et si calamitates illae hominum vel antiquae vel falsae sic
+agantur, ut qui spectat non doleat; abscedit inde fastidiens et
+reprehendens: si autem doleat, manet intentus, et gaudens lacrymatur.
+
+3. Ergo amantur et dolores*? Certe omnis homo gaudere vult. An cum miserum
+neminem esse libeat, libet tamen esse misericordem; quod quia non sine
+dolore est, hac una causa amantur dolores? Et hoc de illa vena amicitiae
+est. Sed quo vadit? quo fluit? Utquid decurrit in torrentem picis
+bullientis aestus* immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et
+vertitur per nutum proprium de coelesti serenitate detorta atque dejecta?
+Repudietur ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliquando.
+Sed cave immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meo, [Sidenote: Dan. 3, 52.
+Vulg.]_Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato in omnia
+saecula_; cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed tunc in
+theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia, quamvis
+haec imaginarie gererent* in ludo spectaculi. Cum autem sese amittebant,
+quasi misericors contristabar; et utrumque delectabat tamen. Nunc vero
+magis misereor gaudentem in flagitio, quam velut dura perpessum detrimento
+perniciosae voluptatis, et amissione miserae felicitatis. Haec certe verior
+misericordia; sed non in ea delectat dolor*. Nam etsi approbatur officio
+charitatis qui dolet miserum; mallet tamen utique non esse quod doleret,
+qui germanitus misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod
+fieri non potest; potest et ille qui veraciter sinceriterque miseretur,
+cupere esse miseros ut misereatur. Nonnullus itaque dolor approbandus,
+nullus amandus est. Hoc enim tu, Domine Deus, qui animas amas, longe
+lateque purius quam nos, et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore
+sauciaris. [Sidenote: 2 Cor. 2, 16.]_Et ad haec quis idoneus?_
+
+{29}
+
+4. At ego tunc miser dolere amabam, et quaerebam ut esset quod dolerem,
+quando mihi in aerumna aliena, et falsa, et saltatoria, ea magis placebat
+actio histrionis, meque alliciebat vehementius, qua mihi lacrymae
+excutiebantur. Quid autem mirum cum infelix pecus aberrans a grege tuo, et
+impatiens custodiae tuae turpi scabie foedarer? Et inde erant dolorum
+amores, non quibus altius penetrarer; non enim amabam talia perpeti, qualia
+spectare; sed quibus auditis et fictis, tanquam in superficie raderer: quos
+tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor, et tabes, et sanies horrida
+consequebatur. Talis vita mea, numquid vita erat, Deus meus?
+
+[Sidenote: III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.]
+
+5. Et circumvolabat super me fidelis a longe misericordia tua. In quantas
+iniquitates distabui, et sacrilegam curiositatem secutus sum, ut deserentem
+te, deduceret me ad ima infida, et circumventoria obsequia daemoniorum,
+quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus flagellabas me! Ausus sum
+etiam in celebritate solemnitatum tuarum, intra parietes ecclesiae tuae
+concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis: unde me
+verberasti gravibus poenis; sed nihil ad culpam meam, o tu praegrandis
+misericordia mea, Deus meus, refugium meum a terribilibus nocentibus, in
+quibus vagatus sum praefidenti collo, ad longe recedendum a te, amans vias
+meas et non tuas, amans fugitivam libertatem.
+
+6. Habebant et illa studia quae honesta vocabantur, ductum suum intuentem
+fora litigiosa, ut excellerem in eis, hoc laudabilior, quo fraudulentior.
+Tanta est caecitas hominum de caecitate etiam gloriantium. Et major jam
+eram in schola rhetoris; et gaudebam superbe, et tumebam typho; quanquam
+longe sedatior, Domine, tu scis, et remotus omnino ab eversionibus quas
+faciebant Eversores (hoc enim nomen scaevum* et diabolicum, velut insigne
+urbanitatis est), inter quos vivebam pudore impudenti, quia talis non eram:
+et cum eis eram, et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper
+factis abhorrebam, hoc est ab eversionibus, quibus proterve insectabantur
+ignotorum verecundiam, quam perturbarent gratis illudendo atque inde
+pascendo malevolas laetitias suas. Nihil est illo actu similius actibus
+daemoniorum[34]. Quid itaque verius {30} quam eversores vocarentur? Eversi
+plane prius ipsi atque perversi, deridentibus eos et seducentibus
+fallacibus occulte spiritibus, in eo ipso quo alios irridere amant et
+fallere.
+
+[Sidenote: IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem
+philosophiae.]
+
+7. Inter hos ego, imbecilla tunc aetate discebam libros eloquentiae, in qua
+eminere cupiebam fine damnabili et ventoso per gaudia vanitatis humanae; et
+usitato jam discendi ordine perveneram in librum cujusdam Ciceronis, cujus
+linguam fere omnes mirantur, pectus non ita. Sed liber ille ipsius
+exhortationem continet ad philosophiam, et vocatur Hortensius. Ille vero
+liber mutavit affectum meum, et ad teipsum, Domine, mutavit preces meas, et
+vota ac desideria mea fecit alia. Viluit mihi repente omnis vana spes, et
+immortalitatem sapientiae concupiscebam aestu cordis incredibili; et
+surgere coeperam ut ad te redirem. Non enim ad acuendam linguam, quod
+videbar emere maternis mercedibus, cum agerem annum aetatis undevigesimum,
+jam defuncto patre ante biennium: non ergo ad acuendam linguam referebam
+illum librum; neque mihi locutionem, sed quod loquebatur persuaserat.
+
+8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo ardebam revolare a terrenis ad te;
+et nesciebam quid ageres mecum! Apud te est enim sapientia. Amor autem
+sapientiae nomen Graecum habet [Greek: philosophian], quo me accendebant
+illae litterae. Sunt qui _seducant per philosophiam_, magno et blando et
+honesto nomine colorantes et fucantes errores suos: et prope omnes qui ex
+illis et supra temporibus tales erant, notantur in eo libro et
+demonstrantur; et manifestatur ibi salutifera illa admonitio Spiritus tui
+per servum tuum bonum et pium: [Sidenote: Col. 2, 8. 9.]_Videte ne quis vos
+decipiat per philosophiam et inanem seductionem, secundum traditionem
+hominum, secundum elementa hujus mundi, et non secundum Christum; quia in
+ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter._ Et ego illo
+tempore, scis tu, lumen cordis mei, quoniam nondum mihi haec apostolica
+nota erant; hoc tamen solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam
+aut illam sectam, sed ipsam, quaecumque esset, sapientiam ut diligerem, et
+quaererem, et {31} assequerer, et tenerem atque amplexarer fortiter,
+excitabar sermone illo, et accendebar, et ardebam; et hoc solum me in tanta
+flagrantia refrangebat*, quod nomen Christi non erat ibi. Quoniam hoc nomen
+secundum misericordiam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in
+ipso adhuc lacte matris, tenerum cor meum praebiberat*, et alte retinebat;
+et quidquid sine hoc nomine fuisset, quamvis litteratum, et expolitum, et
+veridicum, non me totum rapiebat.
+
+[Sidenote: V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.]
+
+9. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem
+quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, neque nudatam
+pueris; sed incessu humilem, successu excelsam et velatam mysteriis: et non
+eram ego talis ut intrare in eam possem, aut inclinare cervicem ad ejus
+gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad illam
+Scripturam: sed visa est mihi indigna quam Tullianae dignitati compararem.
+Tumor enim meus refugiebat modum ejus; et acies mea non penetrabat
+interiora ejus. Verumtamen illa erat quae cresceret cum parvulis; sed ego
+dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar.
+
+[Sidenote: VI. A Manichaeis quomodo captus.]
+
+10. Incidi itaque[35] in homines superbe delirantes, et carnales nimis et
+loquaces, in quorum ore laquei diaboli, et viscum confectum commixtione
+syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et Paracleti consolatoris
+nostri Spiritus sancti. Haec nomina* non recedebant[36] de ore eorum, sed
+tenus sono* {32} et strepitu linguae; et caeterum, cor inane veri. Et
+dicebant, Veritas, et veritas: et multum eam dicebant mihi, et [Sidenote: 1
+Joh. 2, 4.]_nusquam erat in eis_; sed falsa loquebantur, non de te tantum,
+qui vere Veritas es, sed etiam de istis elementis hujus mundi creatura tua,
+de quibus etiam vera dicentes philosophos transgredi debui prae amore tuo,
+mi Pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. O Veritas, Veritas,
+quam intime etiam tum medullae animi mei suspirabant tibi, cum te illi
+sonarent mihi frequenter et multipliciter voce sola, et libris multis et
+ingentibus! Et illa erant fercula in quibus mihi esurienti te, inferebantur
+pro te sol et luna,[37] pulchra opera tua; sed tamen {33} opera tua, non
+tu, nec ipsa prima. Priora enim spiritualia opera tua, quam ista corporea,
+quamvis lucida et coelestia. At ego nec priora illa, sed teipsam, te,
+Veritas, in qua [Sidenote: Jac. 1, 17.]_non est commutatio nec momenti
+obumbratio_, esuriebam et sitiebam; et apponebantur adhuc mihi in illis
+ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare istum solem,
+saltem istis oculis verum, quam illa falsa animo decepto per oculos. Et
+tamen, quia te putabam, manducabam; non avide[38] quidem, quia nec sapiebas
+in ore meo sicuti es; neque enim tu eras figmenta illa inania; nec
+nutriebar eis, sed exhauriebar magis. Cibus in somnis simillimus est cibis
+vigilantium, quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim: at illa nec
+similia erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es; quia illa erant
+corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt vera corpora
+ista quae videmus visu carneo, sive coelestia sive terrestria: cum
+pecudibus et volatilibus videmus haec; et certiora sunt, quam cum
+imaginamur ea. Et rursus certius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur alia
+grandiora, et infinita, quae omnino nulla sunt, qualibus ego tunc pascebar
+inanibus; et non pascebar. At tu, amor meus, in quem deficio ut fortis sim,
+nec ista corpora es quae videmus, quanquam in coelo; nec ea es quae non
+videmus ibi, quia tu ista condidisti, nec in summis tuis conditionibus
+habes*. Quanto ergo longe es a phantasmatibus illis meis, phantasmatibus
+corporum quae omnino non sunt! quibus certiores sunt phantasiae corporum
+eorum quae sunt; et eis certiora corpora, quae tamen non es: sed nec anima
+es, quae vita est corporum. Ideo melior vita corporum certiorque quam
+corpora. Sed tu vita es animarum, vita vitarum, vivens te ipsa, et non
+mutaris, vita animae meae.
+
+{34}
+
+11. Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs te,
+exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. [Sidenote: Luc.
+15, 16.]Quanto enim meliores grammaticorum et poetarum fabellae, quam illa
+decipula! Nam versus et carmen et Medea volans utiliores certe, quam
+quinque elementa[39] varie fucata, propter quinque antra tenebrarum, quae
+omnino nulla sunt, et occidunt credentem. Nam versum et carmen etiam ad
+vera pulmenta* transfero. Volantem autem Medeam etsi cantabam, non
+asserebam; etsi cantari audiebam, non credebam: illa autem credidi. Vae,
+vae! quibus gradibus deductus sum [Sidenote: Prov. 9, 18.]_in profunda
+inferi_? Quippe laborans et aestuans inopia veri, cum te, Deus meus (tibi
+enim confiteor, qui me miseratus es et nondum confitentem), cum te non
+secundum intellectum mentis, quo me praestare voluisti belluis, sed
+secundum sensum carnis quaererem. Tu autem eras interior intimo meo, et
+superior summo meo[40]. Offendi illam* mulierem audacem, inopem prudentiae,
+aenigma Salomonis, sedentem super sellam in foribus, et dicentem:
+[Sidenote: Prov. 9, 13-17.]_Panes occultos libenter edite, et aquam dulcem
+furtivam bibite._ Quae me seduxit, quia invenit foris habitantem in oculo
+carnis meae, et talia ruminantem apud me, qualia per illum* vorassem.
+
+[Sidenote: VII. Doctrina Manichaeorum absurda cui suffragabatur.]
+
+12. Nesciebam enim aliud vere quod est; et quasi acutule movebar ut
+suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quaererent unde malum[41]? et
+utrum forma corporea Deus finiretur et {35} haberet capillos et ungues? et
+utrum justi existimandi essent qui haberent uxores multas simul, et
+occiderent homines, et sacrificarent de animalibus? Quibus rerum ignarus
+perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam mihi videbar; quia non
+noveram malum non esse nisi privationem boni[42], usque ad quod omnino non
+est. Quod unde viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo
+usque ad phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membra
+essent per longum et latum, nec cui esse moles esset: quia moles in parte
+minor est quam in toto suo; et si infinita sit, minor est in aliqua parte
+certo spatio definita, quam per infinitum; et non est tota ubique, sicut
+spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod essemus similes
+Deo et recte in Scriptura* diceremur [Sidenote: Gen. 1, 27.]_ad imaginem
+Dei_, prorsus ignorabam.
+
+13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine
+judicantem, sed ex lege rectissima* Dei omnipotentis, qua formarentur mores
+regionum et dierum pro regionibus et diebus; cum ipsa ubique ac semper
+esset, non alibi alia, nec alias aliter; secundum quam justi essent
+Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et illi omnes laudati ore
+Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, [Sidenote: 1 Cor. 4,
+3.]_judicantibus ex humano die_, et universos mores humani generis ex parte
+moris sui metientibus, tanquam si quis nescius in armamentis quid cui
+membro accommodatum sit, ocrea velit caput contegi, et galea calceari; et
+murmuret quod non apte conveniat: aut in uno die indicto a pomeridianis
+horis justitio, quisquam stomachetur non sibi concedi quid venale
+proponere, quia mane concessum est: aut in una domo videat aliquid tractari
+manibus a quoquam servo, quod facere non sinatur qui pocula ministrat: aut
+aliquid post praesepia fieri, quod ante mensam prohibeatur; et indignetur,
+cum sit unum habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem
+tribui. Sic sunt isti qui indignantur, cum audierint illo saeculo licuisse
+justis aliquid, quod isto non licet justis; et quia illis aliud praecepit
+Deus, istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem justitiae utrique
+servierint: cum in uno homine, et in uno die, et in unis aedibus videant
+aliud alii membro congruere, et aliud jamdudum licuisse, post horam non
+licere; quiddam in illo angulo permitti aut juberi, quod in isto juste
+vetetur et {36} vindicetur. Numquid justitia varia est et mutabilis? Sed
+tempora quibus praesidet, non pariter eunt; tempora enim sunt. Homines
+autem quorum vita super terram brevis est, quia sensu non valent causas
+contexere saeculorum priorum, aliarumque gentium quas experti non sunt, cum
+his quas experti sunt; in uno autem corpore, vel die, vel domo, facile
+possunt videre quid cui membro, quibus momentis, quibus partibus personisve
+congruat: in illis offenduntur[43], his serviunt.
+
+14. Haec ego tunc nesciebam, et non advertebam; et feriebant undique ista
+oculos meos, et non videbam. Et cantabam carmina, et non mihi licebat
+ponere pedem quemlibet ubilibet, sed in alio atque alio metro aliter atque
+aliter; et in uno aliquo versu, non omnibus locis eumdem pedem. Et ars ipsa
+qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul. Et non intuebar
+justitiam cui servirent boni et sancti homines, longe excellentius atque
+sublimius habere simul omnia quae praecepit*, et nulla ex parte variari, et
+tamen variis temporibus non omnia simul, sed propria distribuentem ac
+praecipientem. Et reprehendebam caecus pios patres; non solum sicut Deus
+juberet atque inspiraret utentes praesentibus, verum quoque sicut Deus
+revelaret futura praenuntiantes[44].
+
+[Sidenote: VIII. Contra Manichaeos dicit quae flagitia semper detestanda,
+quae facinora.]
+
+15. Numquid aliquando aut alicubi injustum est [Sidenote: Mat. 22,
+37-39.]_diligere Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et
+diligere proximum tanquam seipsum_? Itaque flagitia quae sunt contra
+naturam, ubique ac semper detestanda atque punienda sunt, qualia
+Sodomitarum fuerunt. Quae si omnes gentes facerent, eodem criminis reatu
+divina lege tenerentur, quae non sic fecit homines ut se illo uterentur
+modo. Violatur quippe ipsa societas quae cum Deo nobis esse debet, cum
+eadem natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate {37} polluitur.
+Quae autem contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diversitate[45]
+vitanda sunt; ut pactum inter se civitatis aut gentis consuetudine vel lege
+firmatum, nulla civis aut peregrini libidine violetur. Turpis enim omnis
+pars est suo universo non congruens. Cum autem Deus aliquid contra morem
+aut pactum quorumlibet jubet, etsi nunquam ibi factum est, faciendum est:
+et si omissum, instaurandum; et si institutum non erat, instituendum est.
+Si enim regi licet in civitate cui regnat, jubere aliquid quod neque ante
+illum quisquam, nec ipse unquam jusserat; et non contra societatem
+civitatis ei obtemperatur, imo contra societatem non obtemperatur,
+(generale quippe pactum est societatis humanae obedire regibus suis,)
+quanto magis Deo regnatori universae creaturae suae, ad ea quae jusserit,
+sine dubitatione serviendum est! Sicut enim in potestatibus societatis
+humanae, major potestas minori ad obediendum praeponitur; ita Deus omnibus.
+
+16. Item in facinoribus[46], ubi libido est nocendi, sive per contumeliam,
+sive per injuriam; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut inimico
+inimicus; vel adipiscendi alicujus extra commodi, sicut latro viatori; vel
+evitandi mali, sicut ei qui timetur; vel invidendo, sicut feliciori
+miserior; aut in aliquo prosperatus, ei quem sibi aequari timet aut
+aequalem dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores
+gladiatorum, aut irrisores, aut illusores quorumlibet: haec sunt capita
+iniquitatis, quae pullulant principandi et spectandi et sentiendi
+libidine[47], [Sidenote: 1 Joh. 2, 16.]aut una, aut duabus earum, aut simul
+omnibus; et vivitur male adversus tria et septem[48], [Sidenote: Ps. 143,
+9.]_psalterium decem chordarum_ {38} decalogum tuum, Deus altissime et
+dulcissime. Sed quae flagitia in te qui non corrumperis? aut quae adversus
+te facinora, cui noceri non potest? Sed hoc vindicas quod in se homines
+perpetrant, quia etiam cum in te peccant, impie faciunt in animas suas,
+[Sidenote: Ps. 26, 12.]_et mentitur iniquitas sibi_, sive corrumpendo ac
+pervertendo naturam suam quam tu fecisti et ordinasti, vel immoderate
+utendo concessis rebus, vel in non concessa [Sidenote: Rom. 1.]_flagrando
+in eum usum qui est contra naturam_; aut rei tenentur, animo et verbis
+saevientes adversus te, et [Sidenote: Act. 9, 5.]_adversus stimulum
+calcitrantes_; aut cum disruptis limitibus humanae societatis, laetantur
+audaces privatis conciliationibus aut diremptionibus, prout quidque
+delectaverit aut offenderit. Et ea fiunt cum tu derelinqueris, fons vitae,
+qui es unus et verus creator et rector universitatis; et privata superbia
+diligitur in parte[49] unum falsum. Itaque pietate humili reditur in te, et
+purgas nos a consuetudine mala, et propitius es peccatis confitentium, et
+[Sidenote: Ps. 101, 21.]_exaudis gemitus compeditorum_, et solvis a
+vinculis quae nobis fecimus, si jam non erigamus adversus te cornua falsae
+libertatis, [Sidenote: Ps. 74, 5, 6.]avaritia[50] plus habendi, et damno
+totum amittendi; amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum.
+
+[Sidenote: IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.]
+
+17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates, sunt peccata
+proficientium, quae a bene judicantibus et vituperantur ex regula
+perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut {39} herba segetis. Et sunt
+quaedam similia vel flagitio vel facinori, et non sunt peccata; quia nec te
+offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium: cum conciliantur
+aliqua in usum vitae congrua tempori, et incertum est an libidine habendi;
+aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et incertum est an
+libidine nocendi. Multa itaque facta quae hominibus improbanda viderentur,
+testimonio tuo approbata sunt; et multa laudata ab hominibus, te teste
+damnantur: cum saepe se aliter habet species facti, et aliter facientis
+animus, atque articulus occulti[51] temporis. Cum vero aliquid tu repente
+inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti, quamvis
+causam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum sit
+aliquorum hominum societatis; quis dubitet esse faciendum[52], quando ea
+justa est societas hominum, quae servit tibi? Sed beati qui te imperasse
+sciunt. Fiunt enim omnia a servientibus tibi, vel ad exhibendum quod ad
+praesens opus est, vel ad futura praenuntianda[53].
+
+[Sidenote: X. Nugae Manichaeorum de terrae fructibus.]
+
+18. Haec ego nesciens, irridebam illos sanctos servos et Prophetas tuos. Et
+quid agebam cum irridebam eos[54], nisi ut irriderer abs te; sensim atque
+paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum[55] plorare cum
+decerpitur, et matrem {40} ejus arborem lacrymis lacteis? Quam tamen ficum
+si comedisset aliquis sanctus, alieno[56] sane, non suo scelere decerptam,
+misceret visceribus, et anhelaret de illa angelos, imo vero particulas[57]
+Dei, gemendo in oratione atque {41} ructando[58]: quae particulae summi et
+veri Dei ligatae fuissent in illo pomo, nisi electi[59] sancti dente ac
+ventre solverentur. Et credidi miser magis esse misericordiam praestandam
+fructibus terrae, quam hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim
+esuriens[60] peteret, qui Manichaeus non esset, quasi {42} capitali
+supplicio damnanda buccella videretur, si ei daretur.
+
+[Sidenote: XI. Planctus et somnium matris de filio.]
+
+19. Et [Sidenote: Ps. 143, 7.]_misisti manum tuam ex alto_, et de hac
+profunda caligine [Sidenote: Ps. 85, 13.]_eruisti animam meam_, cum pro me
+fleret ad te mater mea fidelis tua, amplius quam flent matres corporea
+funera. Videbat enim illa mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex
+te; et exaudisti eam, Domine. Exaudisti eam, nec despexisti lacrymas ejus,
+cum profluentes rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis
+ejus; exaudisti eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut
+vivere me concederet* et habere secum eamdem mensam in domo; quod nolle
+coeperat, aversans et detestans blasphemias erroris mei? Vidit enim stantem
+se in quadam regula lignea, et advenientem ad se juvenem splendidum,
+hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset moerens et moerore confecta:
+qui cum causas quaesisset ab ea moestitiae suae quotidianarumque
+lacrymarum, docendi, ut assolet, non discendi gratia, atque illa
+respondisset perditionem meam se plangere; jussisse illum quo secura esset,
+atque admonuisse ut attenderet et videret, ubi esset illa, ibi esse et me.
+Quod illa ubi attendit, vidit me juxta se in eadem regula stantem. Unde
+hoc, nisi quia erant aures tuae ad cor ejus? O tu, bone omnipotens, qui sic
+curas unumquemque nostrum, tanquam solum cures; et sic omnes, tanquam
+singulos!
+
+20. Unde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad id
+trahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod eram;
+continuo sine aliqua haesitatione, "Non, inquit: non enim mihi dictum est,
+Ubi ille, ibi et tu; sed, Ubi tu, ibi et ille." Confiteor tibi, Domine,
+recordationem meam quantum recolo, quod saepe non tacui, amplius me isto
+per matrem vigilantem responso tuo, quod tam vicina interpretationis
+falsitate turbata non est, et tam cito vidit quod videndum fuit, quod ego
+certe, antequam dixisset, non {43} videram; etiam tum commotum fuisse, quam
+ipso somnio, quo feminae piae gaudium tanto post futurum, ad consolationem
+tunc praesentis sollicitudinis, tanto ante praedictum est. Nam novem ferme
+anni secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac tenebris falsitatis,
+cum saepe surgere conarer, et gravius alliderer, volutatus sum: cum tamen
+illa vidua casta, pia et sobria, quales amas, jam quidem spe alacrior, sed
+fletu et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum
+de me plangere ad te; et [Sidenote: Ps. 87, 3.]_intrabant in conspectum
+tuum preces ejus_, et me tamen dimittebas adhuc volvi et involvi illa
+caligine.
+
+[Sidenote: XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo
+de ipsius conversione.]
+
+21. Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. Nam et multa
+praetereo, propter quod propero ad ea quae me magis urgent confiteri tibi,
+et multa non memini. Dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quemdam
+episcopum nutritum in Ecclesia, et exercitatum in Libris tuis. Quem cum
+illa femina rogasset ut dignaretur mecum colloqui, et refellere errores
+meos, et dedocere me mala, ac docere bona (faciebat enim hoc, si quos forte
+idoneos invenisset); noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea.
+Respondit enim me adhuc esse indocilem, eo quod inflatus essem novitate
+haeresis illius, et nonnullis quaestiunculis[61] jam multos imperitos
+exagitassem, sicut illa indicaverat ei. "Sed sine, inquit, illum ibi, et
+tantum roga pro eo Dominum: ipse legendo reperiet quis ille sit error, et
+quanta impietas." Simul etiam narravit se quoque parvulum a seducta matre
+sua datum fuisse Manichaeis, et omnes pene non legisse tantum, verum etiam
+scriptitasse libros eorum; sibique apparuisse, nullo contra disputante et
+convincente, quam esset illa secta fugienda; {44} itaque fugisse. Quae cum
+ille dixisset, atque illa nollet acquiescere, sed instaret magis
+deprecando, et ubertim flendo, ut me videret, et mecum dissereret: ille jam
+substomachans taedio, "Vade, inquit, a me; ita vivas: fieri* non potest ut
+filius istarum lacrymarum pereat." Quod illa ita se accepisse, inter
+colloquia sua mecum saepe recordabatur, ac si de coelo sonuisset.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{45}
+
+LIBER QUARTUS.
+
+    Pudet se Manichaeorum sectae addictum fuisse per novennium, atque alios
+    secum in eumdem errorem pertraxisse; tum etiam consuluisse
+    mathematicos: et amicum sibi interea morte praereptum, acerbiori quam
+    aequum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem
+    conversionem memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida
+    amicitia et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit.
+    Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno aetatis vigesimo
+    sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio
+    liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno aetatis
+    ferme vigesimo, per sese intellexerit.
+
+[Sidenote: I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.]
+
+1. Per idem tempus annorum novem, ab undevigesimo anno aetatis meae, usque
+ad duodetrigesimum, seducebamur et seducebamus, falsi atque fallentes in
+variis cupiditatibus; et palam per doctrinas quas liberales vocant, occulte
+autem falso nomine religionis. Hic superbi, ibi superstitiosi, ubique vani.
+Hac popularis gloriae sectantes inanitatem, usque ad theatricos plausus, et
+contentiosa carmina*, et agonem coronarum fenearum, et spectaculorum nugas,
+et intemperantiam libidinum: illac autem purgari nos ab istis sordibus
+expetentes, cum eis qui appellarentur electi et sancti, afferremus escas,
+de quibus nobis in officina[62] aqualiculi sui fabricarent angelos et deos
+per quos liberaremur[63]; et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis,
+per me ac mecum deceptis. Irrideant me arrogantes, et nondum salubriter
+prostrati et {46} elisi a te, Deus meus; ego tamen confitear tibi dedecora
+mea in laude tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire praesenti memoria
+praeteritos circuitus erroris mei, et [Sidenote: Ps. 49, 14.]_immolare tibi
+hostiam jubilationis_. Quid enim sum ego mihi sine te, nisi dux[64] in
+praeceps? Aut quid sum cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum, aut fruens
+[Sidenote: Joh. 6, 27.]_te cibo qui non corrumpitur_? Et quis homo est
+quilibet homo, cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et potentes; nos
+autem [Sidenote: Ps. 73, 21.]_infirmi et inopes confiteamur tibi_.
+
+[Sidenote: II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui
+victoriam promittebat, contemnit.]
+
+2. Docebam in illis annis artem rhetoricam, et victoriosam loquacitatem
+victus cupiditate vendebam. Malebam tamen, Domine, tu scis, bonos habere
+discipulos, sicut appellantur boni: et eos sine dolo docebam dolos; non
+quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis.
+Et, Deus, vidisti de longinquo lapsantem in lubrico, et in multo fumo
+scintillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio [Sidenote: Is.
+42, 3. Mat. 12, 20. Ps. 4, 3.]_diligentibus vanitatem, et quaerentibus
+mendacium_, socius eorum. In illis annis unam habebam, non eo quod
+legitimum vocatur, conjugio cognitam, sed quam indagaverat vagus ardor,
+inops prudentiae; sed unam tamen, ei quoque servans tori fidem: in qua sane
+experirer exemplo meo, quid distaret inter conjugalis placiti modum quod
+foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles
+etiam contra votum nascitur, quamvis jam nata cogat se diligi.
+
+3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset,
+mandasse mihi nescio quem aruspicem, quid ei dare mercedis vellem ut
+vincerem; me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum
+respondisse, nec si corona illa esset immortaliter aurea, muscam pro
+victoria mea necari me sinere. Necaturus enim erat ille in sacrificiis suis
+animantia, et illis honoribus invitaturus mihi suffragatura daemonia
+videbatur. Sed hoc quoque malum non ex tua castitate[65]* repudiavi, Deus
+cordis mei. Non enim amare te {47} noveram, qui nisi fulgores corporeos[66]
+cogitare non noveram. Talibus enim figmentis suspirans anima, nonne
+fornicatur abs te, et fidit in falsis[67], et _pascit ventos_? Sed
+videlicet sacrificari pro me nollem daemonibus, quibus me illa
+superstitione ipse sacrificabam. Quid est enim aliud, [Sidenote: Hos. 12,
+1.]_ventos pascere_, quam ipsos pascere; hoc est, errando eis esse
+voluptati atque derisui?
+
+[Sidenote: III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinae et
+rerum peritum revocatur.]
+
+4. Ideoque illos planos*, quos mathematicos vocant, plane consulere non
+desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium, et nullae preces ad
+aliquem spiritum ob divinationem dirigerentur: quod tamen christiana et
+vera pietas consequenter repellit et damnat. Bonum est enim confiteri tibi,
+Domine, et dicere, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_Miserere mei; cura animam meam,
+quoniam peccavi tibi_; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua,
+sed meminisse dominicae vocis, [Sidenote: Joh. 5, 14.]_Ecce sanus factus
+es; jam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat_. Quam totam illi
+salubritatem interficere conantur, cum dicunt: De coelo tibi est
+inevitabilis causa peccandi; et Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars.
+Scilicet, ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo;
+culpandus sit autem coeli ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic,
+nisi Deus noster, suavitas et origo justitiae, qui [Sidenote: Mat. 16, 27.
+Rom. 2, 6.]_reddis unicuique secundum opera ejus_, et [Sidenote: Ps. 50,
+19.]_cor contritum et humiliatum non spernis_?
+
+inter lucem quod est Deus, et lucem quam fecit Deus, &c. (Aug. c. Faust.
+xxii. 8.) Alii Deum esse non posse, nisi corpus igneum putaverunt. Alii
+[Manichaei] candorem lucis immensae per infinita spatia usquequaque
+porrectum, ex una tamen parte quasi nigro quodam cuneo fissum, duo adversa
+regna opinantes, et talia rebus constituentes principia, cum suis
+phantasmatis fabulati sunt. De vera relig. s. 96. Sed nec iterum ideo tibi
+non videatur Deus quod sol, quia sol tamquam rota quaedam est, non immensum
+lucis spatium; et dicas tibi, Ergo Deus infinitae lucis est et immensae: ut
+quasi tendas ipsum solem, et facias illum non habere finem, nec hac nec
+illac, nec sursum nec deorsum; et tamen lucem tibi immensam proponas Deum:
+nec hoc est Deus. Aug. Serm. iv. s. 5.]
+
+{48}
+
+5. Erat eo tempore vir sagax[68], medicae artis peritissimus, atque in ea
+nobilissimus, qui proconsule* manu sua coronam illam agonisticam imposuerat
+non sano capiti meo, sed non ut medicus. Nam illius morbi tu sanator, qui
+[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_resistis superbis, humilibus autem das
+gratiam_. Numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi, aut destitisti
+mederi animae meae? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus
+sermonibus (erant enim sine verborum cultu vivacitate sententiarum jucundi
+et graves) assiduus et fixus inhaerebam; ubi cognovit ex colloquio meo
+libris genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos
+abjicerem, neque curam et operam rebus utilibus necessariam, illi vanitati
+frustra impenderem: dicens ita se illam didicisse, ut ejus professionem
+primis annis aetatis suae deferre voluisset, qua vitam degeret; et si
+Hippocratem intellexisset, et illas utique litteras potuisse intelligere*:
+et tamen non ob aliam causam se postea, illis relictis, medicinam
+assecutum, nisi quod eas falsissimas comperisset, et nollet vir gravis
+decipiendis hominibus victum quaerere. "At tu, inquit, quo te in hominibus
+sustentas*, rhetoricam tenes; hanc autem fallaciam libero studio, non
+necessitate rei familiaris sectaris; quo magis mihi te oportet de illa
+credere, qui eam tam perfecte discere elaboravi, quam ex ea sola vivere
+volui." A quo ego cum quaesissem quae causa ergo faceret ut multa inde vera
+pronuntiarentur; respondit ille, ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum
+natura usquequaque diffusam. Si enim de paginis* poetae cujuspiam longe
+aliud canentis atque intendentis, cum forte quis consulit, mirabiliter
+consonus negotio saepe versus exiret; mirandum non esse dicebat, si ex
+anima humana, superiore aliquo instinctu, nesciente quid in se fieret, non
+arte sed sorte sonaret aliquid quod interrogantis rebus factisque
+concineret.
+
+6. Et hoc quidem ab illo vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse postea
+per meipsum quaererem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec ipse, nec
+charissimus meus Nebridius, adolescens valde bonus et valde castus[69]*,
+irridens totum illud divinationis genus, persuadere mihi potuerunt ut haec
+abjicerem: quoniam me amplius ipsorum auctorum movebat auctoritas; et
+nullum certum quale quaerebam {49} documentum adhuc inveneram, quo mihi
+sine ambiguitate appareret, quae ab eis consultis vera dicerentur, forte
+vel sorte, non arte inspectorum siderum dici.
+
+[Sidenote: IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
+involverat; eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia
+sacramenti Baptismi.]
+
+7. In illis annis, quo primum tempore in municipio quo natus sum docere
+coeperam, comparaveram amicum societate studiorum nimis charum, coaevum
+mihi et conflorentem flore adolescentiae. Mecum puer creverat, et pariter
+in scholam ieramus, pariterque luseramus. Sed nondum erat sic amicus,
+quanquam ne tunc quidem sicuti est vera amicitia; quia non est vera, nisi
+cum eam tu agglutinas inter inhaerentes tibi, [Sidenote: Rom. 5,
+5.]_charitate diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus
+est nobis_. Sed tamen dulcis erat nimis, cocta* fervore parilium studiorum.
+Nam et a fide vera, quam non germanitus et penitus adolescens tenebat,
+deflexeram ego eum in superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas
+plangebat me mater. Mecum jam errabat in animo homo ille, et non poterat
+anima mea sine illo. Et ecce tu imminens dorso fugitivorum tuorum,
+[Sidenote: Ps. 93, 1.]_Deus ultionum_ et fons misericordiarum simul, qui
+convertis* nos ad te miris modis; ecce abstulisti hominem de hac vita, cum
+vix explevisset annum in amicitia mea, suavi* mihi super omnes suavitates
+illius vitae meae.
+
+8. [Sidenote: Ps. 105, 2.]_Quis laudes tuas enumerat_ unus, in se uno quas
+expertus est? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam investigabilis
+[Sidenote: Ps. 35, 7.]_abyssus judiciorum tuorum_? Cum enim laboraret ille
+febribus, jacuit diu sine sensu in sudore letali. Et cum desperaretur,
+baptizatus est nesciens, me non curante, et praesumente id retinere potius
+animam ejus quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat.
+Longe autem aliter erat; nam recreatus est et salvus factus. Statimque ut
+primum cum eo loqui potui (potui autem mox ut ille potuit, quando non
+discedebam, et nimis pendebamus ex invicem), tentavi apud illum irridere,
+tanquam et illo irrisuro[70] mecum Baptismum quem {50} acceperat mente
+atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille
+ita me exhorruit ut inimicum, admonuitque mirabili et repentina libertate,
+ut si amicus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego autem
+stupefactus atque turbatus, distuli omnes motus meos, ut convalesceret
+prius, essetque idoneus viribus valetudinis cum quo agere possem quod
+vellem. Sed ille abreptus dementiae meae, ut apud te servaretur
+consolationi meae, post paucos dies, me absente, repetitur febribus et
+defungitur.
+
+9. Quo dolore contenebratum est cor meum; et quidquid aspiciebam, mors
+erat. Et erat mihi patria supplicium, et paterna domus mira infelicitas; et
+quidquid cum illo communicaveram, sine illo in cruciatum immanem verterat.
+Expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur mihi; et oderam omnia,
+quia non haberent eum, nec mihi jam dicere poterant: Ecce veniet, sicut cum
+viveret, quando absens erat. Factus eram ipse mihi magna quaestio, et
+interrogabam [Sidenote: Ps. 41, 6.]_animam meam quare tristis esset_, et
+_quare conturbaret me_ valde; et nihil noverat respondere mihi. Et si
+dicebam, _Spera in Deum_; juste non obtemperabat: quia verior erat et
+melior homo quem charissimum amiserat, quam phantasma[71] in quod sperare
+jubebatur. Solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in
+deliciis animi mei.
+
+[Sidenote: V. Cur fletus dulcis miseris.]
+
+10. Et nunc, Domine, jam illa transierunt, et tempore lenitum est vulnus
+meum. Possumne audire abs te qui veritas es, et admovere aurem cordis mei
+ori tuo, ut dicas mihi cur fletus dulcis sit miseris? An tu, quamvis ubique
+adsis, longe abjecisti a te miseriam nostram? Et tu in te manes; nos autem
+in experimentis volvimur. Et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil
+residui de spe nostra fieret. Unde igitur suavis fructus de amaritudine
+vitae carpitur, gemere et flere, et suspirare et conqueri? An hoc ibi*
+dulce est, quod speramus exaudire te? Recte istud in precibus, quia
+desiderium perveniendi habent. Numquid in dolore amissae rei et luctu quo
+tunc operiebar? Neque enim sperabam reviviscere illum, aut {51} hoc petebam
+lacrymis; sed tantum dolebam et flebam. Miser enim eram, et amiseram
+gaudium meum. An et fletus res amara est, et prae fastidio rerum quibus
+prius fruebamur, et tunc dum ab eis abhorremus, delectat?
+
+[Sidenote: VI. Quantus ex amici morte dolor.]
+
+11. Quid autem ista loquor? Non enim tempus quaerendi nunc est, sed
+confitendi tibi. Miser eram, et miser est omnis animus vinctus amicitia
+rerum mortalium; et dilaniatur cum eas amittit, et tunc sentit miseriam qua
+miser est et antequam amittat eas. Sic ego eram illo tempore, et flebam
+amarissime, et requiescebam in amaritudine. Ita miser eram, et habebam
+chariorem illo amico meo vitam ipsam miseram[72]. Nam quamvis eam mutare
+vellem, nollem tamen amittere magis quam illum. Et nescio an vellem vel pro
+illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui vellent pro
+invicem vel simul mori, quia morte pejus eis erat non simul vivere. Sed in
+me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat; et taedium
+vivendi erat in me gravissimum, et moriendi metus. Credo quo magis illum
+amabam, eo magis mortem, quae mihi eum abstulerat, tanquam atrocissimam
+inimicam, oderam et timebam; et eam repente consumpturam omnes homines
+putabam, quia illum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus
+meus: ecce intus vide quia memini, spes mea, qui me mundas a talium
+affectionum immunditia, dirigens [Sidenote: Ps. 24, 15.]_oculos meos ad
+te_, et _evellens de laqueo pedes meos_. Mirabar enim caeteros mortales
+vivere, quia ille, quem quasi non moriturum dilexeram, mortuus erat; et me
+magis, quia illi alter eram, vivere illo mortuo mirabar. Bene quidam dixit
+de amico suo: "Dimidium animae meae[73]." Nam ego sensi animam meam et
+animam illius unam fuisse animam in duobus corporibus[74]: et ideo mihi
+horrori erat vita, quia nolebam dimidius vivere; et ideo forte mori
+metuebam, ne totus ille moreretur quem multum amaveram[75].
+
+{52}
+
+[Sidenote: VII. Impatientia doloris mutat locum.]
+
+12. O dementiam nescientem diligere homines humaniter! o stultum hominem
+immoderate humana patientem, quod ego tunc eram! Itaque aestuabam,
+suspirabam, flebam, turbabar; nec requies erat, nec consilium. Portabam
+enim conscissam* et cruentam animam meam, impatientem a me portari; et ubi
+eam ponerem non inveniebam. Non in amoenis nemoribus, non in ludis atque
+cantibus, nec in suave olentibus locis, nec in conviviis apparatis, neque
+in voluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus
+acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux; et quidquid non erat quod ille
+erat, improbum et odiosum erat, praeter gemitum et lacrymas. Nam in eis
+solis aliquantula requies. Ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat
+me grandis sarcina miseriae. Ad te*, Domine, levanda erat et curanda,
+sciebam; sed nec volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid
+solidum et firmum, cum de te cogitabam. Non enim tu eras, sed vanum
+phantasma[76], et error meus erat Deus meus. Si conabar eam ibi ponere ut
+requiesceret, per inane labebatur, et iterum ruebat super me; et ego mihi
+remanseram infelix locus, ubi nec esse possem, nec inde recedere. Quo enim
+cor meum fugeret a corde meo? quo a me ipso fugerem? quo me non sequerer?
+Et tamen fugi de patria. Minus enim eum quaerebant oculi mei, ubi videre
+non solebant; atque a Thagastensi oppido veni Carthaginem.
+
+[Sidenote: VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur.]
+
+13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur; per sensus nostros faciunt in
+animo mira opera. Ecce veniebant et praeteribant de die in diem, et
+veniendo et praetereundo inserebant mihi species alias et alias memorias,
+et paulatim resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus
+cedebat dolor meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causae
+tamen aliorum dolorum[77]. Nam unde me facillime et in intima dolor ille
+penetraverat, nisi quia [Sidenote: fors. Job 16, 14.]_fuderam in arenam
+animam meam_, diligendo moriturum ac si non moriturum? Maxime quippe me
+reparabant atque recreabant aliorum amicorum solatia, cum quibus amabam
+quod pro te amabam: et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cujus
+adulterina confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. Sed
+illa mihi fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. Alia
+erant quae in eis {53} amplius capiebant animum: colloqui et corridere, et
+vicissim benevole obsequi; simul legere libros dulciloquos, simul nugari,
+et simul honestari; dissentire interdum sine odio, tanquam ipse homo secum,
+atque ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas; docere
+aliquid invicem, aut discere ab invicem; desiderare absentes cum molestia,
+suscipere venientes cum laetitia: his atque hujusmodi signis a corde
+amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos, et
+mille motus gratissimos, quasi fomitibus conflare animos, et ex pluribus
+unum facere.
+
+[Sidenote: IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.]
+
+14. Hoc est quod diligitur in amicis; et sic diligitur, ut rea sibi sit
+humana conscientia, si non amaverit redamantem, aut si amantem non
+redamaverit, nihil quaerens ex ejus corpore praeter indicia benevolentiae.
+Hinc ille luctus, si quis moriatur; et tenebrae dolorum, et versa dulcedine
+in amaritudinem cor madidum, et ex amissa vita morientium mors viventium.
+Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te. Solus enim
+nullum charum amittit, cui omnes in illo chari sunt, qui non amittitur. Et
+quis est iste, nisi Deus noster, Deus qui [Sidenote: Gen. 2, 24.]_fecit
+coelum et terram_, et [Sidenote: Jer. 23, 24.]_implet ea_[78], quia
+implendo ea fecit ea? Te nemo amittit, nisi qui dimittit: et qui dimittit,
+quo it, aut quo fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit
+legem tuam in poena sua? Et [Sidenote: Ps. 118, 142.]_lex tua veritas_, et
+[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas tu_.
+
+[Sidenote: X. Labiles creaturae, nec in eis potest anima requiescere.]
+
+15. [Sidenote: Ps. 79, 20.]_Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem
+tuam et salvi erimus._ Nam quoquoversum se verterit anima hominis, ad
+dolores[79] figitur alibi praeterquam in te, tametsi figitur in pulchris
+extra te et extra se. Quae tamen nulla essent nisi essent abs te, quae
+oriuntur et occidunt, et oriendo quasi esse incipiunt, et crescunt ut
+perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non* omnia senescunt,
+et omnia intereunt. Ergo cum oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter
+crescunt ut sint, eo magis festinant ut non sint: sic est modus eorum.
+Tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, quae non sunt omnes simul; sed
+decedendo ac succedendo agunt omnes universum, cujus partes sunt. Ecce sic
+peragitur et sermo noster per signa sonantia. Non enim erit totus sermo, si
+unum verbum non decedat cum sonuerit partes suas, ut succedat aliud. Laudet
+te ex illis anima mea, Deus creator omnium; sed non {54} in eis infigatur
+glutine amoris per sensus corporis. Eunt enim quo ibant, ut non sint*, et
+conscindunt eam desideriis pestilentiosis; quoniam ipsa esse vult, et
+requiescere amat in eis quae amat[80]. In illis autem non est ubi: quia non
+stant, fugiunt; et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis ea comprehendit,
+vel cum praesto sunt? Tardus est enim sensus carnis, quoniam sensus carnis
+est, et ipse est modus ejus. Sufficit ad aliud ad quod factus est: ad illud
+autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab initio debito usque ad
+finem debitum. In verbo enim tuo per quod creantur, ibi audiunt: Hinc, et
+hucusque.
+
+[Sidenote: XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.]
+
+16. Noli esse vana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis, tumultu
+vanitatis tuae. Audi et tu: Verbum ipsum clamat ut redeas; et ibi est locus
+quietis imperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat. Ecce
+illa discedunt, ut alia succedant, et omnibus suis partibus constet infima
+universitas. Numquid ego aliquo discedo? ait Verbum Dei. Ibi fige mansionem
+tuam; ibi commenda quidquid inde habes, anima mea, saltem fatigata
+fallaciis. Veritati commenda quidquid tibi est a veritate, et non perdes
+aliquid; et reflorescent putria tua, et [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanabuntur
+omnes languores tui_, et fluxa tua reformabuntur, et renovabuntur, et
+constringentur ad te: et non te deponent quo descendunt; sed stabunt tecum,
+et permanebunt ad semper stantem ac [Sidenote: 1 Pet. 1, 23.]_permanentem
+Deum_.
+
+17. Utquid perversa sequeris carnem tuam? Ipsa te sequatur conversa.
+Quidquid per illam sentis, in parte est; et ignoras totum cujus hae partes
+sunt; et delectant te tamen. Sed si ad totum comprehendendum esset idoneus
+sensus carnis tuae, ac non et ipse in parte universi accepisset pro poena
+tua justum modum, velles ut transiret quidquid existit in praesentia, ut
+magis tibi omnia[81] placerent. Nam et quod loquimur, per eumdem sensum
+carnis audis; et non vis utique stare syllabas, sed transvolare, ut aliae
+veniant, et totum audias[82]. Ita, semper omnia quibus unum aliquid
+constat, et non simul sunt omnia ea quibus constat; plus delectant omnia
+quam singula, si possint sentiri omnia. Sed longe {55} his melior qui fecit
+omnia, et ipse est Deus noster; et non discedit, quia nec succeditur ei.
+
+[Sidenote: XII. Amor non improbatur, modo in his quae placent, amemus
+Deum.]
+
+18. Si placent corpora, Deum ex illis lauda, et in artificem eorum retorque
+amorem[83]; ne in his quae tibi placent, tu displiceas. Si placent animae,
+in Deo amentur: quia et ipsae mutabiles sunt, et in illo fixae
+stabiliuntur; alioquin irent et perirent. In illo ergo amentur; et rape ad
+eum tecum quas potes, et dic eis: "Hunc amemus, hunc amemus; ipse fecit
+haec, et non est longe. Non enim fecit atque abiit, sed ex illo in illo
+sunt[84]. Ecce ubi est*, ubi sapit veritas. Intimus cordi est; sed cor
+erravit ab eo. [Sidenote: Is. 46, 8.]_Redite, praevaricatores, ad cor_[85],
+et inhaerete illi qui fecit vos. State cum eo, et stabitis: requiescite in
+eo, et quieti eritis. Quo itis in aspera? quo itis? Bonum quod amatis, ab
+illo[86] est: sed quantum est ad illum, bonum est et suave; sed amarum erit
+juste, quia injuste amatur deserto illo, quidquid ab illo est[87]. Quo
+vobis adhuc et adhuc ambulare vias difficiles et laboriosas? Non est
+requies ubi quaeritis eam. Quaerite quod quaeritis: sed ibi non est ubi
+quaeritis. Beatam vitam quaeritis in regione mortis; non est illic. Quomodo
+enim beata vita, ubi nec vita?"
+
+19. "Et descendit huc ipsa Vita nostra, et tulit mortem nostram, et occidit
+eam de abundantia vitae suae: et tonuit clamans, ut redeamus hinc ad eum in
+illud secretum unde {56} processit ad nos, in ipsum primum virginalem
+uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne esset semper
+mortalis; et [Sidenote: Ps. 18, 6.]_inde velut sponsus procedens de thalamo
+suo, exsultavit ut gigas ad currendam viam_. Non enim tardavit, sed
+cucurrit; clamans dictis, factis, morte, vita, descensu, ascensu; clamans
+ut redeamus ad eum. Et discessit ab oculis, ut redeamus ad cor, et
+inveniamus eum. Abscessit enim, et ecce hic est. Noluit nobiscum diu esse,
+et non reliquit nos. Illuc enim abscessit, unde nunquam recessit, quia
+[Sidenote: Joh. 1, 10.]_mundus per eum factus est_; et _in hoc mundo erat_,
+et [Sidenote: 1 Tim. 1, 15.]_venit in hunc mundum peccatores salvos
+facere_; cui confitetur anima mea, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_et sanat eam*,
+quia peccavit illi_. [Sidenote: Ps. 4, 3.]_Filii hominum usquequo graves
+corde?_ Numquid et post descensum* vitae non vultis ascendere et vivere?
+Sed quo ascenditis[88], quando _in alto estis_, et [Sidenote: Ps. 72,
+9.]_posuistis in coelum os vestrum_? Descendite, ut ascendatis[89], et
+ascendatis ad Deum. Cecidistis enim, ascendendo contra eum. Dic eis ista,
+ut plorent [Sidenote: Ps. 83, 7.]_in convalle plorationis_, et sic eos rape
+tecum ad Deum; quia de Spiritu ejus haec dicis eis, si dicis ardens igne
+charitatis.
+
+[Sidenote: XIII. Amor unde proveniat.]
+
+20. Haec tunc non noveram, et amabam pulchra inferiora, et ibam in
+profundum, et dicebam amicis meis: Num amamus aliquid, nisi pulchrum? Quid
+est ergo pulchrum? et quid est pulchritudo? Quid est quod nos allicit et
+conciliat rebus quas amamus? Nisi enim esset in eis decus et species, nullo
+modo nos ad se moverent. Et animadvertebam et videbam in ipsis corporibus
+aliud esse quasi totum, et ideo pulchrum; aliud autem quod ideo deceret,
+quoniam apte accommodaretur alicui, sicut pars corporis ad universum suum,
+aut calceamentum ad pedem, et similia. Et ista consideratio scaturivit in
+animo meo ex intimo corde meo; et scripsi {57} libros de Pulchro et Apto;
+puto, duos aut tres. Tu scis, Deus: nam excidit mihi. Non enim habemus eos;
+sed aberraverunt a nobis, nescio quomodo.
+
+[Sidenote: XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc
+amaverat.]
+
+21. Quid est autem quod me movit, Domine Deus meus, ut ad Hierium* Romanae
+urbis oratorem scriberem illos libros, quem non noveram facie, sed amaveram
+hominem ex doctrinae fama quae illi clara erat, et quaedam verba ejus
+audieram, et placuerant mihi? Sed magis quia placebat aliis, et efferebant
+eum laudibus, stupentes quod ex homine syro, docto prius Graecae facundiae,
+postea in Latina etiam dictor* mirabilis exstitisset, et esset
+scientissimus rerum ad studium sapientiae pertinentium, mihi placebat.
+Laudatur homo, et amatur absens. Utrumnam ab ore laudantis intrat in cor
+audientis amor ille? Absit: sed ex amante alio accenditur alius. Hinc enim
+amatur qui laudatur, dum non fallaci corde laudatoris praedicari creditur;
+id est, cum amans eum laudat.
+
+22. Sic enim tunc amabam homines ex hominum judicio; non enim ex tuo, Deus
+meus, in quo nemo fallitur. Sed tamen, cur non sicut auriga nobilis, sicut
+venator studiis popularibus diffamatus; sed longe aliter et graviter, et
+ita quemadmodum et me laudari vellem? Non autem vellem ita laudari et amari
+me, ut histriones; quanquam eos et ipse laudarem et amarem: sed eligens
+latere, quam ita notus esse; et vel haberi odio, quam sic amari. Ubi
+distribuuntur ista pondera variorum et diversorum amorum in anima una? Quid
+est quod amo in alio, quod rursus, nisi odissem, non a me detestarer et
+repellerem, cum sit uterque nostrum homo? Non enim, sicut equus bonus
+amatur ab eo qui nollet hoc esse, etiam si posset; hoc et de histrione
+dicendum est, qui naturae nostrae socius est. Ergone amo in homine quod odi
+esse, cum sim homo? Grande profundum est ipse homo, [Sidenote: Mat. 10,
+30.]_cujus_ etiam _capillos_ tu, Domine, _numeratos_ habes, et non
+minuuntur in te: et tamen capilli ejus magis numerabiles sunt, quam
+affectus ejus, et motus cordis ejus.
+
+23. At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic amabam, ut vellem me esse
+talem; et errabam typho, et [Sidenote: Eph. 4, 14.]_circumferebar omni
+vento_, et nimis occulte gubernabar abs te. Et unde scio, et unde certus
+confiteor tibi quod illum in amore laudantium magis amaveram, quam in rebus
+ipsis de quibus laudabatur? Quia si non laudatum vituperarent eum iidem
+{58} ipsi, et vituperando atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer
+in eum et non excitarer. Et certe res non aliae forent, nec homo ipse
+alius; sed tantummodo alius affectus narrantium. Ecce ubi jacet anima
+infirma, nondum haerens soliditati veritatis. Sicut aurae linguarum
+flaverint a pectoribus opinantium; ita fertur et vertitur, torquetur ac
+retorquetur, et obnubilatur ei lumen, et non cernitur veritas. Et ecce est
+ante nos. Et magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi
+viro innotescerent. Quae si probaret, flagrarem magis; si autem improbaret,
+sauciaretur cor vanum et inane soliditatis tuae. Et tamen pulchrum illud
+atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo versabam, ob os
+contemplationis meae*, et nullo collaudatore mirabar.
+
+[Sidenote: XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit
+capere spiritualia.]
+
+24. Sed tantae rei cardinem in arte tua nondum videbam, Omnipotens,
+[Sidenote: Ps. 135, 4.]_qui facis mirabilia solus_: et ibat animus meus per
+formas corporeas; et "pulchrum," quod per seipsum, "aptum" autem, quod ad
+aliquid accommodatum, deceret, definiebam et distinguebam, et exemplis
+corporeis astruebam. Et converti me ad animi naturam; et non me sinebat
+falsa opinio quam de spiritualibus habebam, verum cernere. Et irruebat in
+oculos ipsa vis veri, et avertebam palpitantem mentem ab incorporea re ad
+lineamenta, et colores, et tumentes magnitudines. Et quia non poteram ea
+videre in animo, putabam me non posse videre animum meum. Et cum in virtute
+pacem amarem, in vitiositate autem odissem discordiam; in illa unitatem, in
+ista quamdam divisionem notabam. Inque illa unitate mens rationalis[90] et
+natura veritatis ac summi boni mihi esse videbatur: in ista vero divisione
+irrationabilis vitae* nescio quam substantiam et naturam summi mali, quae
+non solum esset substantia, sed omnino vita esset, et tamen abs te non
+esset, Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam monadem
+appellabam, tanquam sine ullo sexu[91] mentem*; hanc vero dyadem, iram in
+facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. Non enim
+noveram neque didiceram, nec ullam substantiam malum esse,
+
+{59} nec ipsam mentem nostram summum atque incommutabile bonum.
+
+25. Sicut enim facinora sunt, si vitiosus est ille animi motus, in quo est
+impetus, et se jactat insolenter ac turbide; et flagitia, si est immoderata
+illa animae affectio, qua carnales hauriuntur voluptates: ita errores et
+falsae opiniones vitam contaminant, si rationalis mens ipsa vitiosa est;
+qualis in me tunc erat, nesciente alio lumine illam illustrandam esse ut
+sit particeps veritatis, quia non est ipsa natura veritatis. Quoniam
+[Sidenote: Ps. 17, 29.]_tu illuminabis lucernam meam, Domine; Deus meus,
+illuminabis tenebras meas: et de plenitudine tua nos omnes accepimus.
+[Sidenote: Joh. 1, 16. 9.]Es enim tu lumen verum quod illuminat omnem
+hominem venientem in hunc mundum; [Sidenote: Jac. 1, 17.]quia in te non est
+transmutatio, nec momenti obumbratio._
+
+26. Sed ego conabar ad te, et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam
+[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_superbis resistis_. Quid autem
+superbius, quam ut assererem mira dementia me id esse naturaliter quod tu
+es[92]? Cum enim ego essem mutabilis, et eo mihi manifestum esset, quod
+ideo utique sapiens esse cupiebam, ut ex deteriore melior fierem; malebam
+tamen etiam te opinari mutabilem, quam me non hoc esse quod tu es. Itaque
+repellebar, et resistebas ventosae cervici meae: et imaginabar formas
+corporeas, et caro carnem[93] accusabam, et [Sidenote: Ps. 77,
+39.]_spiritus ambulans {60} nondum revertebar_ ad te; et ambulando
+ambulabam in ea quae non sunt, neque in te, neque in me, neque in corpore;
+neque mihi creabantur a veritate tua, sed a mea vanitate fingebantur ex
+corpore: et dicebam parvulis fidelibus tuis, civibus meis, a quibus
+nesciens exsulabam, dicebam illis garrulus et ineptus, Cur ergo errat anima
+quam fecit Deus? Et mihi nolebam dici, Cur ergo errat Deus? Et contendebam
+magis incommutabilem tuam substantiam coactam errare, quam meam mutabilem
+sponte deviasse, et poena errare confitebar*.[94]
+
+27. Et eram aetate annorum fortasse viginti sex aut septem, cum illa
+volumina scripsi, volvens apud me corporalia figmenta, obstrepentia cordis
+mei auribus; quas intendebam, dulcis veritas, in interiorem melodiam tuam,
+cogitans de "pulchro et apto," et [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stare_ cupiens
+_et audire_ te, et _gaudio gaudere propter vocem sponsi_, et non poteram:
+quia vocibus erroris mei rapiebar foras, et pondere superbiae meae in ima
+decidebam. Non enim [Sidenote: Ps. 50, 10.]_dabas auditui meo gaudium et
+laetitiam_, aut _exsultabant ossa mea_, quae _humiliata_ non erant.
+
+[Sidenote: XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
+intellexit.]
+
+28. Et quid mihi proderat quod annos natus ferme viginti, cum in manus meas
+venissent Aristotelica quaedam, quas appellant decem Categorias, (quarum
+nomine, cum eas rhetor Carthaginensis magister meus buccis typho
+crepantibus commemoraret, et alii qui docti habebantur, tanquam in nescio
+quid magnum et divinum suspensus inhiabam,) legi eas solus et intellexi?
+Quas cum contulissem cum eis qui se dicebant vix eas, magistris
+eruditissimis, non loquentibus tantum, sed multa in pulvere depingentibus,
+intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam ego solus apud
+meipsum legens cognoveram. Et satis aperte mihi videbantur loquentes de
+substantiis, sicuti est homo; et quae in illis essent, sicuti est {61}
+figura hominis, qualis sit; et statura, quot pedum sit; et cognatio, cujus
+frater sit; aut ubi sit constitutus; aut quando natus; aut stet, aut
+sedeat; aut calceatus vel armatus sit; aut aliquid faciat; aut patiatur
+aliquid: et quaecumque in his novem generibus, quorum exempli gratia
+quaedam posui, vel in ipso substantiae genere innumerabilia reperiuntur.
+
+29. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat? cum etiam te, Deus meus,
+mirabiliter simplicem atque incommutabilem, illis decem praedicamentis
+putans quidquid esset omnino comprehensum, sic intelligere conarer, quasi
+et tu subjectus esses magnitudini tuae aut pulchritudini, ut illa essent in
+te quasi in subjecto, sicut in corpore; cum tua magnitudo et tua
+pulchritudo tu ipse sis, corpus autem non eo sit magnum et pulchrum quo
+corpus est; quia etsi minus magnum et minus pulchrum esset, nihilominus
+corpus esset. Falsitas enim erat quam de te cogitabam, non veritas; et
+figmenta miseriae meae, non firmamenta beatitudinis tuae. Jusseras enim, et
+ita fiebat in me, ut terra [Sidenote: Gen. 3, 18. 19. vid.
+Sabatier.]_spinas et tribulos pareret mihi, et cum labore_ pervenirem ad
+_panem meum_.
+
+30. Et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales vocant,
+tunc nequissimus malarum cupiditatum servus per meipsum legi et intellexi,
+quoscumque legere potui? Et gaudebam in eis, et nesciebam unde esset
+quidquid ibi verum et certum esset. Dorsum enim habebam ad lumen, et ad ea
+quae illuminantur, faciem: unde ipsa facies mea, qua illuminata cernebam,
+non illuminabatur. Quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de
+dimensionibus figurarum, et de musicis et de numeris, sine magna
+difficultate, nullo hominum tradente, intellexi, scis tu, Domine Deus meus;
+quia et celeritas intelligendi, et dispiciendi acumen*, donum tuum est: sed
+non inde sacrificabam tibi. Itaque mihi non ad usum, sed ad perniciem magis
+valebat, quia tam bonam [Sidenote: Ps. 58, 10.]_partem substantiae meae_
+sategi habere in potestate: et _fortitudinem meam_ non _ad te custodiebam_;
+sed [Sidenote: Luc. 15, 12. 13. 30.]_profectus_ sum abs te _in longinquam
+regionem_, ut _eam dissiparem in meretrices_ cupiditates*. Nam quid mihi
+proderat bona res, non utenti bene? Non enim sentiebam illas artes etiam ab
+studiosis et ingeniosis difficillime intelligi, nisi cum eis easdem conabar
+exponere; et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non
+tardius sequeretur. {62}
+
+31. Sed quid mihi hoc proderat, putanti quod tu, Domine Deus veritas,
+corpus esses lucidum et immensum, et ego frustum de illo corpore? Nimia
+perversitas! sed sic eram. Nec erubesco, Deus meus, confiteri tibi in me
+misericordias tuas, et invocare te, qui non erubui tunc profiteri hominibus
+blasphemias meas, et latrare adversum te. Quid ergo mihi tunc proderat
+ingenium per illas doctrinas agile, et nullo adminiculo humani magisterii
+tot nodosissimi libri enodati, cum deformiter et sacrilega turpitudine in
+doctrina pietatis errarem? Aut quid tantum oberat parvulis tuis longe
+tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido Ecclesiae tuae
+tuti plumescerent, et alas charitatis alimento sanae fidei nutrirent? O
+Domine, Deus noster, [Sidenote: Ps. 62, 8. vid. Sabatier.]_in velamento
+alarum tuarum speremus_; et protege nos, et porta nos. [Sidenote: Is. 46,
+3. 4.]_Tu portabis_ et _parvulos, et usque ad canos tu portabis_: quoniam
+firmitas nostra quando tu es, tunc est firmitas; cum autem nostra est,
+infirmitas est. Vivit apud te semper bonum nostrum; et quia inde aversi
+sumus, perversi sumus. Revertamur jam, Domine, ut non evertamur; quia vivit
+apud te sine ullo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es: et non timebimus*
+ne non sit quo redeamus, quia nos inde ruimus; nobis autem absentibus non
+ruit domus nostra, aeternitas tua.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{63}
+
+LIBER QUINTUS.
+
+    Annum aetatis suae exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta
+    Fausti Manichaei imperitia in iis, quae isti se divinitus scire
+    jactitabant, propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam
+    Romam, ubi rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem
+    artem doceret, abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito
+    Ambrosio resipiscere, et Manichaeismo abdicato, catechumenus in
+    Ecclesia Catholica denuo fieri decrevit.
+
+[Sidenote: I. Excitat mentem ad Deum laudandum.]
+
+1. Accipe sacrificium confessionum mearum de manu linguae meae, quam
+formasti et excitasti, ut confiteatur nomini tuo; [Sidenote: Ps. 34,
+10.]_et sana omnia ossa mea, et dicant: Domine, quis similis tibi?_ Neque
+enim docet te quid in se agatur qui tibi confitetur; quia oculum tuum non
+excludit cor clausum, nec manum tuam repellit duritia hominum: sed solvis
+eam, cum voles, aut miserans aut vindicans; et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non
+est qui se abscondat a calore tuo_. Sed te laudet anima mea, ut amet te; et
+confiteatur tibi miserationes tuas, ut laudet te. Non cessat nec tacet
+laudes tuas universa creatura tua; nec spiritus omnis hominis per os
+conversum ad te, nec animalia nec corporalia per os considerantium ea; ut
+exsurgat in te a lassitudine anima nostra, innitens[95] eis quae fecisti,
+et transiens ad te qui fecisti haec mirabiliter: et ibi refectio et vera
+fortitudo.
+
+[Sidenote: II. Dei praesentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
+converti.]
+
+2. Eant et fugiant a te inquieti et iniqui: et tu vides eos, et distinguis
+umbras; et ecce pulchra sunt cum eis omnia, et ipsi turpes sunt[96]. Et
+quid nocuerunt tibi[97]? aut in quo imperium tuum dehonestaverunt[98], a
+coelis usque in novissima justum {64} et integrum? [Sidenote: Ps. 138,
+7.]Quo enim fugerunt, cum fugerent a facie tua? aut ubi tu non invenis eos?
+Sed fugerunt, ut non viderent [Sidenote: Gen. 16, 14.]_te videntem se_,
+atque excaecati in te offenderent; quia [Sidenote: Sap. 11, 25. v.
+Sab.]_non deseris aliquid eorum quae fecisti_; in te offenderent injusti,
+et juste vexarentur*; subtrahentes se lenitati tuae, et offendentes in
+rectitudinem tuam, et cadentes in asperitatem suam*. Videlicet nesciunt
+quod ubique sis, quem nullus circumscribit locus, et solus es praesens,
+etiam iis qui longe fiunt a te. Convertantur ergo et quaerant te, quia non
+sicut ipsi deseruerunt creatorem suum, ita et tu deseruisti creaturam tuam.
+Ipsi convertantur, et quaerant te; et ecce ibi es in corde eorum, in corde
+confitentium tibi, et projicientium se in te, et plorantium in sinu tuo
+post vias suas difficiles: et tu facilis tergens lacrymas eorum; et magis
+plorant et gaudent in fletibus, quoniam tu, Domine, non aliquis homo _caro
+et sanguis_, sed tu, Domine, qui fecisti, reficis et consolaris eos. Et ubi
+ego eram, quando te quaerebam? Et tu eras ante me; ego autem et a me
+discesseram, nec me inveniebam; quanto minus te!
+
+[Sidenote: III. De Fausto Manichaeo, et de philosophorum caecitate qui per
+creaturas Creatorem non cognoverunt.]
+
+3. Proloquar in conspectu Dei mei annum illum undetrigesimum aetatis meae.
+Jam venerat Carthaginem quidam Manichaeorum episcopus, Faustus[99] nomine,
+magnus laqueus diaboli: et multi implicabantur in eo per illecebram
+suaviloquentiae; quam ego tametsi laudabam, discernebam tamen a veritate
+rerum, quarum discendarum avidus eram; nec quali vasculo sermonis, sed quid
+mihi scientiae comedendum apponeret nominatus apud eos ille Faustus,
+intuebar. Fama enim de illo praelocuta mihi erat quod esset honestarum
+omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus
+eruditus. Et quoniam multa philosophorum legeram, memoriaeque mandata
+retinebam, ex eis quaedam comparabam illis Manichaeorum longis
+fabulis[100]: et mihi probabiliora ista videbantur, quae dixerunt illi,
+[Sidenote: Sap. 13, 9, vid. Sabat.]_qui tantum potuerunt valere, ut possent
+aestimare saeculum_, quanquam [Sidenote: Ps. 137, 6.]_ejus Dominum minime
+invenerint_. Quoniam [Sidenote: Ps. 33, 19. v. Sab.]_magnus es, Domine, et
+humilia respicis; excelsa autem a longe cognoscis_: nec _propinquas_ nisi
+_obtritis {65} corde_; nec inveniris a superbis, nec si illi curiosa
+peritia numerent stellas et arenam, et dimetiantur sidereas plagas, et
+vestigent vias astrorum.
+
+4. Mente enim sua quaerunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis; et multa
+invenerunt, et praenuntiaverunt ante multos annos defectus luminarium solis
+et lunae, quo die, qua hora, quanta ex parte futuri essent; et non eos
+fefellit numerus, et ita factum est ut praenuntiaverunt: et scripserunt
+regulas indagatas, et leguntur hodie, atque ex eis praenuntiatur quo anno
+et quo mense anni, et quo die mensis, et qua hora diei, et quota parte
+luminis sui defectura sit luna vel sol; et ita fiet ut praenuntiatur. Et
+mirantur haec homines et stupent qui nesciunt ea, et exsultant atque
+extolluntur qui sciunt; et per impiam superbiam recedentes et deficientes a
+lumine tuo, tanto ante solis defectum futurum praevident, et in praesentia
+suum non vident. Non enim religiose quaerunt unde habeant ingenium quo ista
+quaerunt. Et invenientes quia tu fecisti eos, non ipsi dant tibi se ut
+serves quod fecisti, et quales se ipsi fecerant occidunt se tibi*, et
+trucidant exaltationes[101] suas sicut [Sidenote: Ps. 8, 8. 9.]_volatilia_
+et curiositates[101] suas sicut _pisces maris_, quibus _perambulant_
+secretas _semitas abyssi_, et luxurias[101] suas sicut _pecora campi_; ut
+tu, [Sidenote: Deut. 4, 24.]_Deus ignis edax_, consumas mortuas curas eorum
+recreans eos immortaliter.
+
+5. Sed non noverunt viam, [Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum_ tuum, _per quod
+fecisti_ ea quae numerant, et ipsos qui numerant, et sensum quo cernunt
+quae numerant, et mentem de qua numerant; et [Sidenote: Ps. 146,
+5.]_sapientiae tuae non est numerus_. Ipse autem Unigenitus [Sidenote: 1
+Cor. 1, 30.]_factus est nobis sapientia, et justitia, et sanctificatio_;
+[Sidenote: Mat. 17, 27.]et numeratus est inter nos, et solvit tributum
+Caesari. Non noverunt hanc viam[102], qua descendant ad illum a se, et per
+eum ascendant {66} ad eum. Non noverunt hanc viam, et putant se excelsos
+esse cum sideribus et lucidos; et ecce [Sidenote: Is. 14, 13. Rev. 12,
+4.]_ruerunt in terram_, et [Sidenote: Rom. 1, 21.]_obscuratum est insipiens
+cor eorum_. Et multa vera de creatura dicunt, et Veritatem, creaturae
+Artificem, non pie quaerunt, et ideo non inveniunt: aut si inveniunt,
+[Sidenote: Ibid.]_cognoscentes Deum, non sicut Deum honorant, aut gratias
+agunt; sed evanescunt in cogitationibus suis, et dicunt se esse sapientes_,
+sibi tribuendo quae tua sunt, ac per hoc student perversissima caecitate
+etiam tibi tribuere quae sua sunt, mendacia scilicet in te conferentes, qui
+veritas es, [Sidenote: ver. 23.]_et immutantes gloriam incorrupti Dei in
+similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum,
+et serpentum, [Sidenote: ver. 25.]et convertunt veritatem tuam in
+mendacium; et colunt, et serviunt creaturae potius quam Creatori_.
+
+6. Multa tamen ab eis, ex ipsa creatura, vera dicta retinebam; et
+occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum, et visibiles
+attestationes siderum, et conferebam cum dictis Manichaei, quae* de his
+rebus multa scripsit copiosissime delirans; et non mihi occurrebat ratio
+nec solstitiorum et aequinoctiorum, nec defectuum luminarium, nec quidquid
+tale in libris saecularis sapientiae didiceram. Ibi autem credere jubebar,
+et ad illas rationes numeris et oculis meis exploratas non occurrebat, et
+longe diversum erat.
+
+[Sidenote: IV. Sola Dei cognitio beat.]
+
+7. Numquid, Domine Deus veritatis, quisquis novit ista, jam placet tibi?
+Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus autem qui te
+scit, etiam si illa nesciat[103]. Qui vero et te et illa novit, non propter
+illa beatior, sed propter te solum beatus est, [Sidenote: Rom. 1, 21.]_si
+cognoscens te, sicut Deum glorificet, et gratias agat, et non evanescat in
+cogitationibus suis_. Sicut enim melior est qui novit possidere arborem, et
+de usu ejus tibi gratias agit, quamvis nesciat vel quot cubitis alta sit,
+vel quanta latitudine diffusa; quam ille qui eam metitur, et omnes ramos
+ejus numerat, et neque possidet eam, neque creatorem ejus novit aut
+diligit: sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi
+[Sidenote: 2 Cor. 6, 10.]_nihil habens, omnia possidet_, inhaerendo tibi
+cui serviunt omnia, quamvis nec saltem septentrionum gyros noverit;
+dubitare stultum est quin utique melior {67} sit quam mensor coeli, et
+numerator siderum, et pensor elementorum, et negligens tui, qui [Sidenote:
+Sap. 11, 21.]_omnia in mensura et numero et pondere disposuisti_.
+
+[Sidenote: V. Manichaei de astris imperitia indignum eum fide in caeteris
+faciebat.]
+
+8. Sed tamen quis quaerebat Manichaeum nescio quem etiam ista scribere,
+sine quorum peritia pietas disci poterat? Dixisti enim homini, [Sidenote:
+Job 28, 28 sec. LXX.]_Ecce pietas et sapientia_; quam ille ignorare posset,
+etiamsi ista perfecte nosset: ista vero quia non noverat impudentissime
+audens docere, prorsus illam nosse non posset. Vanitas est enim mundana
+ista etiam nota profiteri, pietas autem tibi confiteri. Unde ille devius,
+ad hoc* ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista vere
+didicissent, quis esset ejus sensus in caeteris quae abditiora sunt,
+manifeste cognosceretur. Non enim parvi existimari se voluit, sed Spiritum
+sanctum consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate plenaria
+personaliter[104] in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum de coelo
+ac stellis, et de solis ac lunas motibus falsa dixisse deprehenderetur,
+quamvis ad doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus ejus
+sacrilegos fuisse satis emineret; cum ea non solum ignorata, sed etiam
+falsata, tam* vesana superbiae vanitate diceret, ut ea tanquam divinae
+personae[105] tribuere sibi niteretur.
+
+9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem, illum aut illum, ista
+nescientem, et aliud pro alio sentientem, patienter intueor opinantem
+hominem; nec illi obesse video, cum de te, Domine creator omnium, non
+credat indigna, si forte situs et habitus creaturae corporalis ignoret.
+Obest autem si hoc ad ipsam doctrinae pietatis formam pertinere arbitretur,
+et {68} pertinacius affirmare audeat quod ignorat. Sed etiam talis
+infirmitas in fidei cunabulis a charitate matre sustinetur, donec assurgat
+novus homo [Sidenote: Eph. 4, 13. 14.]_in virum perfectum_, et
+_circumferri_ non possit _omni vento doctrinae_. In illo autem qui doctor,
+qui auctor, qui dux et princeps eorum quibus illa suaderet, ita fieri ausus
+est, ut qui eum sequerentur, non quemlibet hominem, sed Spiritum tuum
+sanctum se sequi arbitrarentur; quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse
+convinceretur, non detestandam longeque abjiciendam esse judicaret? Sed
+tamen nondum liquido compereram utrum etiam secundum ejus verba,
+vicissitudines longiorum et breviorum dierum atque noctium, et ipsius
+noctis et diei, et deliquia luminum, et si quid ejusmodi in aliis libris
+legeram, posset exponi; ut, si forte posset, incertam quidem mihi fieret
+utrum ita se res haberet, an non ita; sed ad fidem meam illius
+auctoritatem, propter creditam sanctitatem, praeponerem.
+
+[Sidenote: VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.]
+
+10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus audivi,
+nimis extento desiderio venturum exspectabam istum Faustum. Caeteri enim
+eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quaestionibus a me
+objectis deficiebant, illum mihi promittebant, cujus adventu collatoque
+colloquio facillime mihi haec, et si qua forte majora quaererem,
+enodatissime expedirentur. Ergo ubi venit, expertus sum hominem gratum et
+jucundum verbis, et ea ipsa quae illi solent dicere, multo suavius
+garrientem. Sed quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus
+ministrator? Jam rebus talibus satiatae erant aures meae: nec ideo mihi
+meliora videbantur, quia melius dicebantur; nec ideo vera quia diserta: nec
+ideo sapiens anima, quia vultus congruus et decorum eloquium. Illi autem
+qui eum mihi promittebant, non boni rerum existimatores erant; et ideo
+illis videbatur prudens et sapiens, quia delectabat eos loquens. Sensi
+autem aliud genus hominum etiam veritatem habere suspectam, et ei nolle
+acquiescere si compto atque uberi sermone promeretur. Me autem jam
+docueras, Deus meus, miris et occultis modis; et propterea credo quod tu me
+docueris, quoniam verum est, nec quisquam praeter te alius est doctor veri,
+ubicumque et undecumque claruerit[106]. Jam ergo abs te didiceram, nec eo
+debere videri aliquid verum dici, quia eloquenter dicitur; nec {69} eo
+falsum, quia incomposite sonant signa labiorum: rursus, nec ideo verum,
+quia impolite enuntiatur; nec ideo falsum, quia splendidus sermo est: sed
+perinde esse sapientiam et stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles;
+verbis autem ornatis et inornatis, sicut vasis urbanis et rusticanis,
+utrosque cibos posse ministrari.
+
+11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspectaveram hominem,
+delectabatur quidem motu adfectuque disputantis, et verbis congruentibus,
+atque ad vestiendas sententias facile occurrentibus. Delectabar autem et
+cum multis, vel etiam prae multis laudabam ac efferebam; sed moleste
+habebam quod in coetu audientium non sinerer illi ingerere, et partiri cum
+eo curas quaestionum mearum, conferendo familiariter, et accipiendo ac
+reddendo sermonem. Quod ubi potui, et aures ejus cum familiaribus meis
+eoque* tempore occupare coepi, quo non dedeceret alternis disserere, et
+protuli quaedam quae me movebant; expertus sum prius hominem expertem
+liberalium disciplinarum, nisi grammaticae, atque ejus ipsius usitato modo.
+Et quia legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecae libros,
+et nonnulla poetarum, et suae sectae si qua volumina Latine atque composite
+conscripta erant, et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio; inde
+suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius magisque seductorium moderamine
+ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo, Domine Deus meus,
+arbiter conscientiae meae? [Sidenote: Ps. 49, 21.]Coram te cor meum et
+recordatio mea, qui me tunc agebas abdito secreto providentiae tuae, et
+inhonestos errores meos jam convertebas ante faciem meam, ut viderem et
+odissem.
+
+[Sidenote: VII. Alienatur a secta Manichaeorum.]
+
+12. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum excellere
+putaveram, satis apparuit, desperare coepi posse eum mihi illa quae me
+movebant aperire atque dissolvere; quorum quidem ignarus posset veritatem
+tenere pietatis, sed si manichaeus non esset. Libri quippe eorum pleni sunt
+longissimis fabulis[107], de coelo et sideribus, et sole et luna: quae mihi
+eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum rationibus, quas alibi ego
+legeram, utrum potius ita essent ut Manichaei libris continebantur, an
+certe vel par etiam inde ratio redderetur, subtiliter explicare posse jam
+non arbitrabar. {70} Quae tamen ubi consideranda et discutienda protuli,
+modeste sane ille nec ausus est subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista
+non nosse, nec eum puduit confiteri. Non erat de talibus quales multos
+loquaces passus eram, conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero
+cor habebat, etsi non rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum.
+Non usquequaque imperitus erat imperitiae suae, et noluit se temere
+disputando in ea coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset
+reditus: etiam hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia
+confitentis animi, quam illa quae nosse cupiebam: et eum in omnibus
+difficilioribus et subtilioribus quaestionibus talem inveniebam.
+
+13. Refracto itaque studio quod* intenderam in Manichaei litteras, magisque
+desperans de caeteris eorum doctoribus, quando in multis quae me movebant,
+ita ille nominatus apparuit; coepi cum eo pro studio ejus agere vitam, quo
+ipse flagrabat in eas litteras, quas tunc jam rhetor Carthagini
+adolescentes docebam; et legere cum eo, sive quae ille audita desideraret,
+sive quae ipse tali ingenio apta existimarem. Caeterum conatus omnis meus,
+quo proficere in illa secta statueram, illo homine cognito prorsus
+intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed quasi melius quidquam non
+inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram, contentus interim esse
+decreveram, nisi aliquid forte quod magis eligendum esset eluceret. Ita
+ille Faustus, qui multis laqueus mortis exstitit, meum quo captus eram
+relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tuae, Deus meus,
+in abdito providentiae tuae, non deserebant animam meam; et de sanguine
+cordis matris meae, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro me
+sacrificabatur tibi; et [Sidenote: Joel 2, 26.]_egisti mecum miris modis_*.
+Tu illud egisti, Deus meus. Nam [Sidenote: Ps. 36, 23. Sabat.]_a Domino
+gressus hominis diriguntur; et viam ejus volet_. Aut quae procuratio
+salutis, praeter manum tuam, reficientem quae fecisti?
+
+[Sidenote: VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.]
+
+14. Egisti ergo mecum ut mihi persuaderetur Romam pergere, et potius ibi
+docere quod docebam Carthagine. Et hoc unde mihi persuasum est*, non
+praeteribo confiteri tibi; quoniam et in his altissimi tui recessus, et
+praesentissima in nos misericordia tua cogitanda et praedicanda est. Non
+ideo Romam pergere volui, quod majores quaestus, majorque mihi dignitas ab
+amicis, qui hoc suadebant, promittebatur; {71} quanquam et ista ducebant
+animum tunc meum: sed illa erat causa maxima et pene sola, quod audiebam
+quietius ibi studere adolescentes, et ordinatiore disciplinae coercitione
+sedari, ne in ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve
+irruant; nec eos admitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud
+Carthaginem foeda est et intemperans licentia scholasticorum. Irrumpunt
+impudenter, et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque
+discipulis ad proficiendum instituerit. Multa injuriosa faciunt mira
+hebetudine, et punienda legibus, nisi consuetudo patrona sit; hoc
+miseriores eos ostendens, quo jam, quasi liceat, faciunt quod per tuam
+aeternam legem nunquam licebit; et impune se facere arbitrantur, cum ipsa
+faciendi caecitate puniantur, et incomparabiliter patiantur pejora, quam
+faciunt. Ergo quos mores, cum studerem, meos esse nolui*; eos, cum docerem,
+cogebar perpeti alienos: et ideo placebat ire ubi talia non fieri, omnes
+qui noverant, indicabant. Verum autem [Sidenote: Ps. 141, 6.]_tu_, _spes
+mea et portio mea in terra viventium_, ad mutandum terrarum locum pro
+salute animae meae, et Carthagini stimulos quibus inde avellerer,
+admovebas, et Romae illecebras quibus attraherer, proponebas mihi per
+homines qui diligebant* vitam mortuam, hinc insana facientes, inde vana
+pollicentes; et ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et illorum et
+mea perversitate. Nam et qui perturbabant otium meum, foeda rabie caeci
+erant; et qui invitabant ad aliud, terram sapiebant. Ego autem qui
+detestabar hic veram miseriam, illic falsam felicitatem appetebam.
+
+15. Sed quare hinc abirem, et illuc irem, tu sciebas, Deus; nec indicabas
+mihi nec matri, quae me profectum atrociter planxit, et usque ad mare
+secuta est. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ut aut revocaret, aut
+mecum pergeret; et finxi me amicum nolle deserere, donec vento facto
+navigaret. Et mentitus sum matri, et illi matri, et evasi: quia et hoc tu
+dimisisti mihi misericorditer, servans me ab aquis maris, plenum
+exsecrandis sordibus, usque ad aquam gratiae tuae, qua me abluto
+siccarentur flumina maternorum oculorum, quibus pro me quotidie tibi
+rigabat terram sub vultu suo. Et tamen recusanti sine me redire, vix
+persuasi ut in loco, qui proximus nostrae navi erat Memoria[108] beati
+Cypriani, maneret {72} ea nocte. Sed ea nocte clanculo ego profectus sum:
+illa autem non mansit* orando et flendo. Et quid a te petebat, Deus meus,
+tantis lacrymis, nisi ut navigare me non sineres? Sed tu alte consulens, et
+exaudiens cardinem desiderii ejus, non curasti quod tunc petebat, ut me
+faceres* quod semper petebat. Flavit ventus, et implevit vela nostra, et
+littus subtraxit aspectibus nostris: in quo mane illa insaniebat dolore, et
+querelis, ac gemitu implebat aures tuas contemnentis ista*; cum et me
+cupiditatibus meis raperes ad finiendas ipsas cupiditates, et illius
+carnale desiderium justo dolorum flagello vapularet. Amabat enim secum
+praesentiam meam more matrum, sed multis multo amplius; et nesciebat quid
+tu illi gaudiorum facturus esses de absentia mea. Nesciebat; ideo flebat et
+ejulabat, atque illis cruciatibus arguebatur in ea reliquiarium Evae*, cum
+gemitu quaerens quod cum gemitu pepererat. Et tamen post accusationem
+fallaciarum et crudelitatis meae, conversa rursus ad deprecandum te pro me,
+abiit ad solita, et ego Romam.
+
+[Sidenote: IX. Febri correptus periculose laborat.]
+
+16. Et ecce excipior ibi flagello aegritudinis corporalis, et ibam ad
+inferos, portans omnia mala quae commiseram et in te, et in me, et in
+alios, multa et gravia, super originalis peccati vinculum quo [Sidenote: 1
+Cor. 15, 22.]_omnes in Adam morimur_. Non enim quidquam eorum mihi
+donaveras in Christo; nec [Sidenote: Eph. 2, 14.]_solverat ille_ in cruce
+sua* _inimicitias_ quas tecum contraxeram peccatis meis. Quomodo enim eas
+solveret in cruce phantasmatis[109], {73} quod de illo credideram? Quam
+ergo falsa mihi videbatur mors carnis ejus, tam vera erat animae meae: et
+quam vera erat mors carnis ejus, tam falsa vita animae meae, quae id non
+credebat. Et ingravescentibus febribus jam [Sidenote: Ps. 58, 9. Heb.]_ibam
+et peribam_. Quo enim irem, si tunc hinc abirem, nisi in ignem atque
+tormenta digna factis meis in veritate ordinis tui? Et illa hoc nesciebat,
+et tamen pro me orabat absens. Tu autem ubique praesens, ubi erat
+exaudiebas eam; et ubi eram miserebaris mei, ut recuperarem salutem
+corporis mei, adhuc insanus corde sacrilego. Neque enim desiderabam in illo
+tanto periculo baptismum tuum; et melior eram puer, quando illum de materna
+pietate flagitavi, sicut jam recordatus atque confessus[110] sum. Sed in
+dedecus meum creveram, et consilia medicinae tuae demens irridebam[111],
+qui me non sivisti talem bis mori. Quo vulnere si feriretur cor matris,
+nunquam sanaretur. Non enim satis eloquor quid erga me habebat animi,
+[Sidenote: Gal. 4, 19.]et quanto majore sollicitudine me parturiebat
+spiritu, quam carne pepererat.
+
+17. Non itaque video quomodo sanaretur, si mea talis illa mors
+transverberasset viscera dilectionis ejus. Et ubi essent tantae preces et
+tam crebrae sine intermissione, nusquam nisi ad te? An vero tu, Deus
+misericordiarum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sperneres cor contritum et
+humiliatum_ viduae castae ac sobriae, frequentantis eleemosynas,
+obsequentis atque servientis sanctis tuis, nullum diem praetermittentis
+oblationem ad altare tuum; bis in die, mane et vespere, ad ecclesiam tuam
+sine ulla intermissione venientis, non ad vanas fabulas et aniles
+loquacitates, sed ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam in suis
+orationibus. Hujusne tu lacrymas, quibus non a te aurum et argentum
+petebat, nec aliquod mutabile aut volubile bonum, sed salutem animae filii
+sui; tu cujus munere talis erat, contemneres et repelleres ab auxilio tuo?
+Nequaquam, Domine. Imo vero aderas, et exaudiebas, et faciebas ordine quo
+praedestinaveras esse faciendum. Absit ut tu falleres eam in illis
+visionibus et responsis tuis, quae jam commemoravi, et quae non
+commemoravi[112], quae illa fideli pectore tenebat; et semper orans,
+tanquam chirographa tua ingerebat tibi. Dignaris {74} enim, [Sidenote: Ps.
+117, 1.]_quoniam in saeculum misericordia tua_, eis quibus omnia debita
+dimittis, etiam promissionibus tuis debitor fieri.
+
+[Sidenote: X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.]
+
+18. Recreasti ergo me ab illa aegritudine, et salvum fecisti _filium
+ancillae tuae_, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem atque
+certiorem dares. Et jungebar etiam tunc Romae falsis illis atque
+fallentibus sanctis: non enim tantum Auditoribus eorum, quorum e numero
+erat etiam is in cujus domo aegrotaveram et convalueram; sed eis etiam quos
+electos vocant. Adhuc enim mihi videbatur non esse nos qui peccamus, sed
+nescio quam aliam in nobis peccare naturam; et delectabat superbiam meam
+extra culpam esse; et cum aliquid mali fecissem, non confiteri me fecisse,
+ut [Sidenote: Ps. 40, 5.]_sanares animam meam, quoniam peccabat tibi_; sed
+excusare eam amabam*, et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et
+ego non essem[113]. Verum autem totum ego eram, et adversum me impietas mea
+me diviserat: et id erat peccatum insanabilius, quo me peccatorem non esse
+arbitrabar; et exsecrabilis iniquitas te, Deus omnipotens, te in me* ad
+perniciem meam, quam me a te ad salutem malle superari. Nondum ergo
+[Sidenote: Ps. 140, 3, 4. Sabat.]_posueras custodiam ori meo, et ostium
+continentiae circum labia mea, ut non declinaret cor meum in {75} verba
+maligna, ad excusandas excusationes in peccatis, cum hominibus operantibus
+iniquitatem; et_ ideo adhuc _combinabam cum electis eorum_*.
+
+19. Sed tamen jam desperans in ea falsa doctrina me posse proficere; eaque
+ipsa quibus si nihil melius reperirem, contentus esse decreveram, jam
+remissius negligentiusque retinebam. Etenim suborta est etiam mihi
+cogitatio, prudentiores caeteris fuisse illos philosophos, quos Academicos
+appellant, quod de omnibus dubitandum esse censuerant, nec aliquid veri ab
+homine comprehendi posse decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse
+videbantur, ut vulgo habentur[114], etiam illorum intentionem nondum
+intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem meum reprimere a nimia
+fiducia, quam sensi eum habere de rebus fabulosis, quibus Manichaei libri
+pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius utebar, quam caeterorum
+hominum qui in illa haeresi non fuissent. Nec eam defendebam pristina
+animositate; sed tamen familiaritas {76} eorum, plures enim eos Roma
+occultat, pigrius me[115] faciebat aliud quaerere; praesertim desperantem
+in Ecclesia tua, Domine coeli et terrae, creator omnium visibilium et
+invisibilium, posse inveniri verum, unde me illi averterant: multumque mihi
+turpe videbatur, credere figuram te habere humanae carnis, et membrorum
+nostrorum lineamentis corporalibus terminari. Et quoniam cum de Deo meo
+cogitare vellem, cogitare nisi moles corporum[116] non noveram, neque enim
+videbatur mihi esse quidquam quod tale non esset, ea maxima et prope sola
+causa erat inevitabilis erroris mei.
+
+20. Hinc enim et mali substantiam quamdam credebam esse talem, et habere
+suam molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram dicebant, sive
+tenuem atque subtilem, sicut est aeris corpus; quam malignam mentem[117]
+per illam terram repentem imaginantur. Et quia Deum bonum nullam malam
+naturam creasse, qualiscumque pietas me credere cogebat; constituebam ex
+adverso sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustius[118],
+bonam grandius. Et ex hoc initio pestilentioso me caetera sacrilegia
+sequebantur. Cum enim conaretur animus meus recurrere in catholicam fidem,
+repercutiebar, quia non erat catholica fides quam esse arbitrabar. Et magis
+pius mihi videbar, si te, Deus meus, cui confitentur ex me miserationes
+tuae, vel ex caeteris partibus infinitum crederem, quamvis ex una qua tibi
+moles mali opponebatur, cogerer finitum fateri; quam si ex omnibus partibus
+in corporis humani forma te opinarer finiri. Et melius mihi videbar credere
+nullum malum te creasse; quod mihi nescienti non solum aliqua substantia,
+sed etiam corporea videbatur, qui et mentem cogitare non noveram, nisi eam
+subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur abs te*; quam
+credere abs te esse qualem putabam naturam mali. Ipsum quoque Salvatorem
+nostrum unigenitum tuum, tanquam de massa lucidissimae molis tuae[119]
+porrectum ad nostram salutem, ita putabam, {77} ut aliud de illo non
+crederem, nisi quod possem vanitate imaginari. Talem itaque naturam ejus
+nasci non posse de Maria virgine arbitrabar, nisi carni concerneretur.
+Concerni autem et non inquinari non videbam, quod mihi tale figurabam.
+Metuebam itaque credere in carne natum[120], ne credere cogerer ex carne
+inquinatum. Nunc spirituales tui blande et amanter ridebunt me, si has
+confessiones meas legerint: sed tamen talis eram.
+
+[Sidenote: XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.]
+
+21. Deinde quae illi in Scripturis tuis reprehenderant*, defendi posse non
+existimabam: sed aliquando sane cupiebam, cum aliquo illorum librorum
+doctissimo conferre singula, et experiri quid inde sentiret. Jam enim
+Helpidii cujusdam adversus eosdem Manichaeos coram loquentis et disserentis
+sermones, etiam apud Carthaginem movere me coeperant, cum talia de
+Scripturis proferret, quibus resisti facile non posset, et imbecilla mihi
+responsio videbatur istorum. Quam quidem non facile palam promebant, sed
+nobis secretius, cum dicerent scripturas Novi Testamenti falsatas[121]
+fuisse a nescio quibus, {78} qui Judaeorum[122] legem inserere Christianae
+fidei voluerunt, atque ipsi incorrupta[123] exemplaria nulla proferrent.
+Sed me maxime captum et offocatum quodammodo deprimebant corporalia
+cogitantem moles illae, sub quibus anhelans in auram tuae veritatis
+liquidam et simplicem respirare non poteram.
+
+[Sidenote: XII. Fraus discipulorum Romae in praeceptores.]
+
+22. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod veneram, ut docerem Romae
+artem rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos
+innotescere coeperam; et ecce cognosco alia Romae fieri, quae non patiebar
+in Africa. Nam revera illas eversiones[124] a perditis adolescentibus ibi
+non fieri manifestatum est mihi. Sed "subito," inquiunt, "ne mercedem
+magistro reddant, conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad
+alium;" desertores fidei, et quibus prae pecuniae charitate justitia vilis
+est. [Sidenote: Ps. 138, 22.]_Oderat_ etiam istos _cor meum_, quamvis non
+_perfecto odio_. Quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse,
+quam eo quod cuilibet illicita faciebant. Certe tamen turpes sunt tales, et
+_fornicantur abs te_, amando volatica ludibria temporum et lucrum luteum,
+quod cum apprehenditur, manum inquinat; et amplectendo mundum fugientem,
+contemnendo te manentem, et revocantem, et {79} ignoscentem redeunti ad te
+meretrici animae humanae. Et nunc tales odi pravos et distortos, quamvis
+eos corrigendos diligam, ut pecuniae doctrinam ipsam, quam discunt,
+praeferant, ei vero te Deum veritatem et ubertatem certi boni et pacem
+castissimam. Sed tunc eos magis pati nolebam malos propter me, quam fieri
+propter te bonos volebam.
+
+[Sidenote: XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio
+suscipitur.]
+
+23. Itaque posteaquam missum est a Mediolano Romam ad praefectum urbis, ut
+illi civitati rhetoricae magister provideretur, impertita etiam evectione
+publica[125]; ego ipse ambivi per eosdem ipsos manichaeis vanitatibus
+ebrios, quibus ut carerem, ibam, sed utrique nesciebamus, ut dictione
+proposita me probatum praefectus tunc Symmachus mitteret. Et veni
+Mediolanum ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terrae, pium
+cultorem tuum; cujus tunc eloquia strenue ministrabant adipem [Sidenote:
+Ps. 4, 8. 103, 15.]_frumenti_ tui, et laetitiam _olei_, et sobriam _vini_
+ebrietatem populo tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens, ut per eum ad
+te sciens ducerer. Suscepit me paterne ille homo Dei, et peregrinationem
+meam satis episcopaliter dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem non
+tanquam doctorem veri, quod in Ecclesia tua prorsus desperabam, sed tanquam
+hominem benignum in me. Et studiose audiebam disputantem in populo, non
+intentione qua debui, sed quasi explorans ejus facundiam; utrum conveniret
+famae suae, an major minorve proflueret, quam praedicabatur: et verbis ejus
+suspendebar intentus; rerum autem incuriosus et contemptor astabam; et
+delectabar suavitate sermonis, quanquam eruditioris, minus tamen
+hilarescentis atque mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi
+modum. Caeterum rerum ipsarum nulla comparatio: nam ille per manichaeas
+fallacias aberrabat; iste autem saluberrime docebat salutem. Sed [Sidenote:
+Ps. 118, 115.]_longe est a peccatoribus salus_, qualis ego tunc aderam: et
+tamen propinquabam sensim et nesciens*.
+
+[Sidenote: XIV. Audito Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit.]
+
+24. Cum enim non satagerem discere quae dicebat, sed tantum quemadmodum
+dicebat audire (ea mihi quippe jam {80} desperanti ad te viam patere
+homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul cum verbis
+quae diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram.
+Et dum cor aperirem ad excipiendum* quam diserte diceret, pariter intrabat
+et quam vere diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse
+mihi jam coeperant videri; et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici
+adversus oppugnantes Manichaeos putaveram, jam non impudenter asseri
+existimabam; maxime audito uno atque altero, et saepius aenigmate soluto de
+Scriptis veteribus; ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar*
+spiritaliter. Itaque plerisque illorum librorum expositis locis, jam
+reprehendebam desperationem meam, illam duntaxat qua credideram Legem et
+Prophetas detestantibus atque irridentibus[126] resisti omnino non posse.
+Nec tamen jam ideo mihi catholicam viam tenendam esse sentiebam, quia et
+ipsa poterat habere doctos assertores suos qui copiose et non absurde
+objecta refellerent; nec ideo jam damnandum illud quod tenebam, quia
+defensionis partes aequabantur. Ita enim Catholica non mihi victa
+videbatur, ut nondum etiam victrix appareret.
+
+25. Tunc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus
+documentis Manichaeos convincere falsitatis. Quod si possem spiritualem
+substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia solverentur et
+abjicerentur ex animo meo; sed non poteram. Verumtamen de ipso mundi hujus
+corpore, omnique natura quam sensus carnis attingeret, multa probabiliora
+plerosque sensisse philosophos, magis magisque considerans atque comparans,
+judicabam. Itaque Academicorum more, sicut existimantur[127], dubitans de
+omnibus atque inter omnia fluctuans, Manichaeos quidem relinquendos esse
+decrevi: non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meae in illa secta mihi
+permanendum esse, cui jam nonnullos philosophos praeponebam; quibus tamen
+{81} philosophis, quod sine nomine salutari Christi essent, curationem
+languoris animae meae committere omnino recusabam. Statui ergo tamdiu esse
+catechumenus in catholica Ecclesia mihi a parentibus commendata, donec
+aliquid certi eluceret quo cursum dirigerem.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    Hanc vitae partem summatim recenset Aug. in lib. de util. credendi (c.
+    8.) si forsan Honorato viam eandem inire persuadeat: quaedam autem
+    habet illa narratio, quae huic lucem affundant. "Edam tibi ut possum,
+    cujusmodi viam usus fuerim, cum eo animo quaererem veram religionem,
+    quo nunc exposui esse quaerendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi,
+    jam cunctabundus atque haesitans, quid mihi tenendum, quid dimittendum
+    esset: quae mihi cunctatio in dies major oboriebatur, ex quo illum
+    hominem, cujus nobis adventus, ut nosti, ad explicanda omnia quae nos
+    movebant, quasi de caelo promittebatur, audivi, eumque excepta quadam
+    eloquentia talem quales ceteros esse cognovi; rationem ipse mecum habui
+    magnamque deliberationem jam in Italia constitutus, non utrum manerem
+    in illa secta, in quam me incidisse poenitebat, sed quonam modo verum
+    inveniendum esset, in cujus amorem suspiria mea nulli melius quam tibi
+    nota sunt. Saepe mihi videbatur non posse inveniri, magnique fluctus
+    cogitationum mearum in Academicorum suffragium ferebantur. Saepe rursus
+    intuens quantum poteram, mentem humanam tam vivacem, tam sagacem, tam
+    perspicacem, non putabam latere veritatem, nisi quod in ea quaerendi
+    modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua divina auctoritate esse
+    sumendum. Restabat quaerere, quaenam illa esset auctoritas; cum in
+    tantis dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur.
+    Occurrebat igitur inexplicabilis silva, cui demum inseri multum
+    pigebat; atque inter haec sine ulla requie, cupiditate reperiendi veri
+    animus agitabatur. Dissuebam me tamen magis magisque ab istis, quos jam
+    deserere proposueram. Restabat autem aliud nihil in tantis periculis,
+    quam ut divinam providentiam lacrymosis et miserabilibus vocibus, ut
+    opem mihi ferret, deprecarer. Atque id sedulo faciebam: et jam fere me
+    commoverant nonnulae disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine
+    spe aliqua de ipsa vetere Testamento multa quaerere cuperem, quae, ut
+    scis, male nobis commendata exsecrabamur. Decreveramque tamdiu esse
+    catechumenus in Ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut
+    invenirem quod vellem, aut mihi persuaderem non esse quaerendum.
+    Opportunissimum ergo me ac valde docilem tunc invenire posset, si
+    fuisset qui posset docere.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{82}
+
+LIBER SEXTUS.
+
+    Monnicae matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+    Ambrosii mores et vitae habitus. Aug. annum aetatis agens trigesimum,
+    Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichaeis
+    falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
+    haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
+    melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
+    ad vitae conversionem in dies accenditur.
+
+[Sidenote: I. Augustinus nec Manichaeus nec catholicus.]
+
+1. Spes mea a juventute mea, ubi mihi eras, et quo recesseras? An vero non
+tu feceras me, et discreveras me a quadrupedibus et volatilibus coeli?
+Sapientiorem me feceras, et [Sidenote: Is. 50, 10. Ps. 34, 6.] _ambulabam
+per tenebras et lubricum_, et quaerebam te foris[128] a me, et non
+inveniebam Deum cordis mei; et veneram in profundum maris, et diffidebam et
+desperabam de inventione veri. Jam venerat ad me mater pietate fortis,
+terra marique me sequens, et in periculis omnibus de te secura. Nam et per
+marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi
+viatores, cum perturbantur, consolari solent; pollicens eis perventionem
+cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et invenit me
+periclitantem quidem graviter desperatione indagandae veritatis. Sed tamen
+ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichaeum, sed neque catholicum
+christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exsilivit laetitia;
+cum jam secura fieret ex ea parte miseriae meae, in qua me tanquam mortuum
+sed resuscitandum tibi flebat, et [Sidenote: Luc. 7, 14. 15.]_feretro_
+cogitationis _efferebat_, ut diceres filio viduae: _Juvenis_, _tibo dico_,
+_surge_; et revivisceret et _inciperet loqui, et traderes illum matri
+suae_. Nulla ergo turbulenta exsultatione trepidavit cor ejus, cum audisset
+ex tanta parte jam factum quod tibi quotidie plangebat ut fieret; veritatem
+me nondum adeptum, sed falsitati jam ereptum: imo vero quia certa erat, et
+quod restabat te daturum, qui totum {83} promiseras; placidissime et
+pectore pleno fiduciae respondit mihi, credere se in Christo, quod
+priusquam de hac vita emigraret, me visura esset fidelem catholicum. Et hoc
+quidem mihi. Tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas
+densiores*, ut accelerares adjutorium tuum et illuminares tenebras meas; et
+studiosius ad Ecclesiam currere, et in Ambrosium* ora suspendi, [Sidenote:
+Joh. 4, 14.]_ad fontem salientis aquae in vitam aeternam_. Diligebat autem
+illum virum [Sidenote: Gal. 4, 14.]_sicut angelum Dei_, quod per illum
+cognoverat me interim ad illam ancipitem fluctuationem jam esse perductum,
+per quam transiturum me ab aegritudine ad sanitatem, intercurrente arctiore
+periculo*, quasi per accessionem quam criticam medici vocant, certa
+praesumebat.
+
+[Sidenote: II. Epulae et synaxis apud sepulcra martyrum.]
+
+2. Itaque cum ad Memorias[129] sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes
+et panem et merum attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc
+episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientur amplexa est, ut ipse
+mirarer* quam facile accusatrix potius consuetudinis suae, quam
+disceptatrix illius prohibitionis effecta sit. Non enim obsidebat spiritum
+ejus vinolentia, eamque stimulabat in odium veri amor vini, sicut plerosque
+mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis, sicut ad potionem aquatam
+madidi nauseant. Sed illa cum attulisset canistrum cum solemnibus epulis
+praegustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum* pro suo
+palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat. Et
+si multae essent, quae illo modo videbantur {84} honorandae, memoriae
+defunctorum; idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat; quo jam
+non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo* cum suis praesentibus per
+sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quaerebat, non
+voluptatem. Itaque ubi comperit a praeclaro praedicatore atque antistite
+pietatis praeceptum esse ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent, ne
+ulla occasio se ingurgitandi daretur ebriosis[130], et quia illa quasi
+parentalia superstitioni gentilium essent simillima; abstinuit se
+libentissime: et pro canistro pleno terrenis fructibus, plenum
+purgatioribus votis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat; ut et
+quod posset daret egentibus, et sic communicatio[131] Dominici corporis
+illic celebraretur, cujus passionis imitatione immolati et coronati sunt
+martyres. Sed tamen videtur mihi, Domine Deus meus, et ita est in conspectu
+tuo de hac re cor meum, non facile fortasse de hac amputanda consuetudine
+matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut
+Ambrosium diligebat, quem propter salutem meam maxime diligebat; eam vero
+ille propter ejus religiosissimam conversationem, qua in bonis operibus tam
+[Sidenote: Rom. 12, 11.]_fervens spiritu_ frequentabat ecclesiam: ita ut
+saepe erumperet, cum me videret, in ejus praedicationem*, gratulans mihi
+quod talem matrem haberem; nesciens qualem illa me filium, qui dubitabam de
+illis omnibus, et inveniri posse _viam vitae_ minime putabam.
+
+[Sidenote: III. Occupationes et studia Ambrosii.]
+
+3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires mihi; sed ad quaerendum
+intentus, et ad disserendum inquietus erat animus meus. Ipsumque Ambrosium
+felicem quemdam hominem secundum saeculum opinabar, quem sic tantae
+potestates honorarent; caelibatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur.
+Quid autem ille spei gereret, et adversus ipsius excellentiae tentamenta
+quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adversis, et occultum os ejus
+quod erat in corde ejus, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret[132]; nec
+{85} conjicere noveram, nec expertus eram: nec ille sciebat aestus meos,
+nec foveam periculi mei. Non enim quaerere ab eo poteram quod volebam,
+sicut volebam, secludentibus me ab ejus aure atque ore catervis
+negotiosorum hominum, quorum infirmitatibus serviebat. Cum quibus quando
+non erat, quod per exiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis
+sustentaculis, aut lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per
+paginas, et cor intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant.
+Saepe cum adessemus, non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem
+nuntiari mos erat; sic eum legentem vidimus tacite, et aliter nunquam:
+sedentesque in diuturno silentio (quis enim tam intento esse oneri
+auderet?) discedebamus, et conjectabamus eum parvo ipso tempore, quod
+reparandae menti suae nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum
+alienarum, nolle in aliud avocari; et cavere fortasse ne auditore suspenso
+et intento, si qua obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere
+necesse esset; aut de aliquibus difficilioribus disceptare quaestionibus,
+atque huic operi temporibus impensis, minus quam vellet voluminum
+evolveret: quanquam et causa servandae vocis, quae illi facillime
+obtundebatur, poterat esse justior tacite legendi. Quolibet tamen animo id
+ageret, bono utique ille vir agebat.
+
+4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quae cupiebam de tam
+sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset
+audiendum. Aestus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur,
+requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo [Sidenote: 2
+Tim. 2, 15.]_verbum veritatis recte tractantem_ omni die dominico audiebam;
+et magis magisque mihi confirmabatur omnes versutarum calumniarum nodos,
+quos illi deceptores nostri adversus divinos Libros innectebant, posse
+dissolvi. Ubi vero etiam comperi ad imaginem tuam hominem a te factum, a
+spiritualibus filiis tuis quos de matre Catholica per gratiam regenerasti,
+non sic {86} intelligi ut humani corporis forma te terminatum crederent
+atque cogitarent: quanquam quomodo se haberet spiritualis substantia, ne
+quidem tenuiter atque in aenigmate suspicabar; tamen gaudens erubui non me
+tot annos adversus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum
+figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et impius fueram, quod ea quae
+debebam quaerendo dicere* accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime,
+secretissime et praesentissime, cui membra non sunt alia majora et alia
+minora, sed ubique totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma
+ista corporea: tamen _fecisti hominem ad imaginem tuam_; et ecce ipse a
+capite usque ad pedes in loco est.
+
+[Sidenote: IV. Doctrinam Ecclesiae Ambrosio concionante intelligit.]
+
+5. Cum ergo nescirem quomodo haec subsisteret imago tua, pulsans*
+proponerem quomodo credendum esset, non insultans opponerem quasi ita
+creditum esset: tanto igitur acrior cura rodebat intima mea quid certi
+retinerem, quanto me magis pudebat tam diu illusum et deceptum promissione
+certorum, puerili errore et animositate, tam multa incerta quasi certa
+garrisse. Quod enim falso essent, postea mihi claruit. Certum tamen erat
+quod incerta essent, et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum
+Catholicam tuam caecis contentionibus accusarem, etsi nondum compertam vera
+docentem, non tamen ea docentem quae graviter accusabam. Itaque
+confundebar, et convertebar: et gaudebam, Deus meus, quod Ecclesia* unica
+corpus Unici tui, in qua mihi nomen Christi infanti est inditum, non
+saperet infantiles nugas; neque hoc haberet in doctrina sua sana, quod te
+creatorem omnium in spatium loci quamvis summum et amplum, tamen undique
+terminatum membrorum humanorum figura contruderet.
+
+6. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non illo
+oculo mihi legenda proponerentur, quo antea videbantur absurda, cum
+arguebam tanquam ita sentientes sanctos tuos; verum autem non ita
+sentiebant: et tanquam regulam diligentissime commendaret, saepe in
+popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium laetus audiebam, [Sidenote:
+2 Cor. 3, 6.]_Littera occidit; spiritus autem vivificat_: cum ea quae ad
+litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento
+spiritualiter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret,
+quae utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni
+assensione, timens praecipitium; et {87} suspendio magis necabar. Volebam
+enim eorum quae non viderem ita me certum fieri, ut certus essem quod
+septem et tria decem sint. Neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem
+putarem posse comprehendi; sed sicut hoc, ita caetera cupiebam, sive
+corporalia quae coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de
+quibus cogitare nisi corporaliter nesciebam. Et sanari credendo
+poteram[133], ut purgatior acies mentis meae dirigeretur aliquo modo in
+veritatem tuam semper manentem, et ex nullo deficientem. Sed sicut evenire
+assolet ut malum medicum expertus, etiam bono timeat se committere; ita
+erat valetudo animae meae, quae utique nisi credendo sanari non poterat, et
+ne falsa crederet, curari recusabat; resistens manibus tuis, qui
+medicamenta fidei confecisti, et sparsisti super morbos orbis terrarum, et
+tantam illis auctoritatem tribuisti.
+
+[Sidenote: V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.]
+
+7. Ex hoc tamen quoque jam praeponens doctrinam catholicam, modestius ibi
+minimeque fallaciter sentiebam juberi ut crederetur quod non demonstrabatur
+(sive esset quid, sed cui forte non esset, sive nec quid esset[134]), quam
+illic temeraria pollicitatione scientiae credulitatem irrideri; et postea
+tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant,
+credenda imperari[135]. Deinde paulatim tu, Domine, {88} manu mitissima et
+misericordissima pertractans et componens cor meum, consideranti quam
+innumerabilia crederem quae non viderem*, neque cum gererentur adfuissem;
+sicut tam multa in historia gentium[136], tam multa de locis atque urbibus
+quae non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus
+aliis atque aliis; quae nisi crederentur, omnino in hac vita nihil
+ageremus[137]; postremo, quam inconcusse fixum {89} fide retinerem, de
+quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo
+credidissem: persuasisti mihi, non qui crederent Libris tuis, quos tanta in
+omnibus fere gentibus auctoritate fundasti[138]; sed qui non crederent esse
+culpandos, nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: Unde scis illos
+Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi
+ministratos? Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas
+calumniosarum quaestionum, per tam multa quae legeram inter se
+confligentium philosophorum, extorquere mihi potuit ut aliquando non
+crederem, te esse quidquid esses quod ego nescirem; aut administrationem
+rerum humanarum ad te pertinere.
+
+8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; semper tamen
+credidi et esse te, et curam nostri gerere; etiamsi ignorabam vel quid
+sentiendum esset de substantia tua, vel quae via duceret aut reduceret ad
+te. Ideoque cum essemus infirmi ad inveniendam liquida ratione veritatem,
+et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum Litterarum; jam credere
+coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi Scripturae
+per omnes jam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi, et per
+ipsam te quaeri voluisses. Jam enim absurditatem quae me in illis Litteris
+solebat offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad
+sacramentorum altitudinem referebam: eoque mihi illa venerabilior et
+sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum
+esset in promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore
+servaret; verbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis
+praebens, et exercens intentionem eorum, qui non sunt leves corde: ut
+exciperet omnes populari sinu, et per angusta foramina paucos ad te
+trajiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis
+emineret, nec turbas gremio sanctae humilitatis hauriret. Cogitabam haec,
+et aderas mihi; suspirabam, et audiebas me: fluctuabam, et gubernabas me;
+ibam per viam saeculi latam, nec deserebas.
+
+{90}
+
+[Sidenote: VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici laetantis].
+
+9. Inhiabam honoribus, lucris, conjugio; et tu irridebas. Patiebar in eis
+cupiditatibus amarissimas difficultates, te propitio tanto magis, quanto
+minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Vide cor meum, Domine, qui
+voluisti ut hoc recordarer et confiterer tibi. Nunc tibi inhaereat anima
+mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera erat! et sensum
+vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur ad te qui es super
+omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur, et sanaretur. Quam
+ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem miseriam meam, die illo quo
+cum pararem recitare Imperatori laudes[139], quibus plura mentirer, et
+mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et
+cogitationum tabificarum febribus aestuaret; transiens per quemdam vicum
+Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem
+atque laetantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant,
+multos dolores insaniarum nostrarum; quia omnibus talibus conatibus
+nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens
+infelicitatis meae sarcinam, et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud
+nisi ad securam laetitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam
+praecessisset, nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille pauculis
+et emendicatis nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam aerumnosis anfractibus
+et circuitibus ambiebam, ad laetitiam scilicet temporalis felicitatis. Non
+enim verum gaudium habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsius
+quaerebam. Et certe ille laetabatur, ego anxius eram; securus ille, ego
+trepidus. Et si quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an
+metuere; responderem, Exsultare. Rursus si interrogaret, utrum me talem
+mallem qualis ille, an qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque
+confectum eligerem: sed perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me
+praeponere illi debebam, quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed
+placere inde quaerebam hominibus; non ut eos docerem, sed tantum ut
+placerem. Propterea et tu baculo disciplinae tuae [Sidenote: Ps. 41, 11. v.
+Sabat.]_confringebas ossa mea_.
+
+10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde {91} quis
+gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua
+gloria, Domine? Quas non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non erat,
+ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa
+nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram,
+et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde
+quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter distat ab illa
+vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe ille felicior
+erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscerarer;
+verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat vinum, ego mentiendo
+quaerebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et saepe
+advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et
+dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum,
+taedebat apprehendere, quia pene priusquam teneretur, avolabat.
+
+[Sidenote: VII. Alypium a Circensium insania convertit.]
+
+11. Congemiscebamus in iis qui simul amice vivebamus, et maxime ac
+familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar: quorum Alypius ex
+eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus,
+me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro docere coepi oppido,
+et postea Carthagini: et diligebat me multum, quod ei bonus et doctus
+viderer; et ego illum, propter magnam virtutis indolem, quae in non magna
+aetate satis eminebat. Gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria
+fervent spectacula, absorbuerat eum in insaniam Circensium: sed cum in eo
+miserabiliter volveretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola
+uterer, nondum me audiebat ut magistrum, propter quamdam simultatem quae
+inter me et patrem ejus erat exorta, et compereram quod circum
+exitiabiliter amaret, et graviter angebar, quod tantam spem perditurus, vel
+etiam perdidisse mihi videbatur. Sed monendi eum et aliqua coercitione
+revocandi nulla erat copia, vel amicitiae benevolentia, vel jure
+magisterii. Putabam enim eum de me cum patre sentire; ille vero non sic
+erat. Itaque postposita in hac re patris voluntate, salutare me coeperat,
+veniens in auditorium meum, et audire aliquid atque abire.
+
+12. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne vanorum ludorum
+caeco et praecipiti studio tam bonum {92} interimeret ingenium. Verum
+autem, Domine, tu qui praesides gubernaculis omnium quae creasti, non eum
+oblitus eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui; et ut
+aperte tibi tribueretur ejus correctio, per me quidem illam, sed nescientem
+operatus es. Nam quodam die cum sederem loco solito, et coram me adessent
+discipuli, venit, salutavit, sedit, atque in ea quae agebantur animum
+intendit: et forte lectio in manibus erat, quam dum exponerem, et opportune
+mihi adhibenda videretur similitudo Circensium, quo illud quod insinuabam
+et jucundius et planius fieret, cum irrisione mordaci eorum quos illa
+captivasset insania; tu scis, Deus noster, quod tunc de Alypio ab illa
+peste sanando non cogitaverim. At ille in se rapuit, meque illud non nisi
+propter se dixisse credidit. Et quod alius acciperet ad succensendum mihi,
+accepit honestus adolescens ad succensendum sibi, et ad me ardentius
+diligendum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras Litteris tuis:
+[Sidenote: Prov. 9, 8.]_Corripe sapientem, et amabit te_. At ego illum jam
+non corripueram; sed utens tu omnibus, et scientibus et nescientibus,
+ordine quo nosti, et ille ordo justus est, [Sidenote: Is. 6, 6.]de corde et
+lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonae adureres
+tabescentem, ac sanares. Taceat laudes tuas qui miserationes tuas non
+considerat, quae tibi de medullis meis confitentur. Etenim ille post illa
+verba proripuit se ex fovea tam alta, qua libenter demergebatur, et cum
+miserabili voluptate* caecabatur; et excussit animum forti temperantia, et
+resiluerunt omnes Circensium sordes ab eo, ampliusque illuc non accessit.
+Deinde patrem reluctantem evicit, ut me magistro uteretur: cessit ille
+atque concessit. Et audire me rursus incipiens, illa mecum superstitione
+involutus est, amans in Manichaeis ostentationem[140] continentiae, quam
+veram et germanam putabat. Erat autem illa vecors et seductoria, [Sidenote:
+Prov. 6, 26. Sabat.]_pretiosas animas captans_, nondum virtutis {93}
+altitudinem scientes tangere, et superficie decipi faciles, sed tamen
+adumbratae simulataeque virtutis.
+
+[Sidenote: VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus
+antea abhorruerat.]
+
+13. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam viam, Romam
+praecesserat, ut jus disceret; et ibi gladiatorii spectaculi hiatu
+incredibili et incredibiliter abreptus est. Cum enim aversaretur et
+detestaretur talia, quidam ejus amici et condiscipuli, cum forte de prandio
+redeuntibus pervius esset*, recusantem vehementer et resistentem, familiari
+violentia duxerunt in amphitheatrum, crudelium et funestorum ludorum
+diebus, haec dicentem: "Si corpus meum in illum locum trahitis, et ibi
+constituitis; numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis
+intendere? Adero itaque absens, ac sic et vos et illa superabo." Quibus
+auditis, illi nihilo secius eum adduxerunt secum, idipsum forte explorare
+cupientes, utrum posset efficere. Quo ubi ventum est, et sedibus quibus
+potuerunt locati sunt, fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille
+clausis foribus oculorum, interdixit animo ne in tanta mala procederet;
+atque utinam et aures obturavisset! Nam quodam pugnae casu, cum clamor
+ingens totius populi vehementer eum pulsasset, curiositate victus, et quasi
+paratus quidquid illud esset, etiam visum contemnere et vincere, aperuit
+oculos; et percussus est graviore vulnere in anima, quam ille in corpore,
+quem cernere concupivit; ceciditque miserabilius quam ille quo cadente
+factus est clamor qui per ejus aures intravit, et reseravit ejus lumina, ut
+esset qua feriretur et dejiceretur audax adhuc potius quam fortis animus,
+et eo infirmior quo de se praesumpserat, qui debuit de te. Ut enim vidit
+illum sanguinem, immanitatem simul ebibit, et non se avertit, sed fixit
+aspectum; et hauriebat furias, et nesciebat, et delectabatur scelere
+certaminis, et cruenta voluptate inebriabatur. Et non erat jam ille qui
+venerat, sed unus de turba ad quam venerat, et verus eorum socius, a quibus
+adductus erat. Quid plura? Spectavit, clamavit, exarsit, abstulit inde
+secum insaniam qua stimularetur redire, non tantum cum illis a quibus prius
+abstractus est; sed etiam prae illis, et alios trahens. Et inde tamen manu
+validissima et misericordissima eruisti eum tu, et docuisti non sui habere,
+sed tui fiduciam; sed longe postea.
+
+[Sidenote: IX. Alypius ut fur apprehenditur]
+
+14. Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus memoria reponebatur.
+Nam et illud, quod cum adhuc studeret {94} jam me audiens apud Carthaginem,
+et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicuti exerceri
+scholastici solent, sivisti eum comprehendi ab aeditimis fori tanquam
+furem. Non arbitror aliam ob causam te permisisse, Deus noster, nisi ut
+ille vir[141] tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in
+dignoscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate.
+Quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce
+adolescens quidam ex numero scholasticorum fur verus, securim clanculo
+apportans, illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos qui vico
+argentario desuper praeminent, et praecidere plumbum coepit. Sono autem
+securis audito submurmuraverunt argentarii qui subter erant, et miserunt
+qui apprehenderent quem forte invenissent. Quorum vocibus auditis, relicto
+instrumento ille discessit, timens ne cum eo teneretur. Alypius autem qui
+non viderat intrantem, exeuntem sensit, et celeriter vidit abeuntem: et
+causam scire cupiens ingressus est locum, et inventam securim stans atque
+admirans considerabat. Cum ecce illi qui missi fuerant, reperiunt eum solum
+ferentem ferrum cujus sonitu exciti venerant: tenent, attrahunt;
+congregatis inquilinis fori, tanquam furem manifestum se comprehendisse
+gloriantur, et inde offerendus judici ducebatur.
+
+15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Domine, subvenisti innocentiae
+cujus testis eras tu solus. Cum enim duceretur vel ad custodiam, vel ad
+supplicium, fit eis obviam quidam architectus cujus maxima erat cura
+publicarum fabricarum. Gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant
+in suspicionem venire ablatarum rerum quae perissent de foro, ut quasi
+tandem ille cognosceret a quibus haec fierent. Verum autem viderat homo
+saepe Alypium in domo cujusdam senatoris {95} ad quem salutandum
+ventitabat: statimque cognitum manu apprehensa semovit a turbis, et tanti
+mali causam quaerens, quid gestum esset audivit; omnesque tumultuantes qui
+aderant et minaciter frementes jussit venire secum. Et venerunt ad domum
+illius adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat ante ostium, et tam
+parvus erat ut nihil exinde domino suo metuens, facile posset totum
+indicare: cum eo quippe in foro fuit pedissequus. Quem posteaquam recoluit
+Alypius, architecto intimavit. At ille securim demonstravit puero, quaerens
+ab eo cujus esset. Qui confestim, Nostra, inquit: deinde interrogatus
+aperuit caetera. Sic in illam domum translata causa, confusisque turbis
+quae de illo triumphare jam coeperant, futurus dispensator[142] verbi tui,
+et multarum in Ecclesia tua causarum examinator, experientior
+instructiorque discessit.
+
+[Sidenote: X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.]
+
+16. Hunc ergo Romae inveneram, et adhaesit mihi fortissimo vinculo,
+mecumque Mediolanum profectus est, ut nec me deseret, et de jure quod
+didicerat aliquid ageret, secundum votum magis parentum quam suum. Et ter*
+jam assederat mirabili continentia caeteris, cum ille magis miraretur eos
+qui aurum innocentiae praeponerent. Tentata est quoque ejus indoles, non
+solum illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo timoris. Romae assidebat
+comiti largitionum Italicianarum*.[143] Erat eo tempore quidam
+potentissimus senator, cujus et beneficiis obstricti multi et terrori
+subditi erant. Voluit sibi licere nescio quid ex more potentiae suae, quod
+esset per leges illicitum; restitit Alypius: promissum est praemium;
+irrisit animo: praetentae minae; calcavit: mirantibus omnibus inusitatam
+animam, quae hominem tantum, et innumerabilibus praestandi nocendique modis
+ingenti fama celebratum, vel amicum non optaret, vel non formidaret
+inimicum. Ipse {96} autem judex, cui consiliarius erat, quamvis et ipse
+fieri nollet, non tamen aperte recusabat: sed in istum causam transferens,
+ab eo se non permitti asserebat; quia et revera si ipse faceret, iste
+discederet. Hoc solo autem pene jam illectus erat studio litterario, ut
+pretiis praetorianis[144] codices sibi conficiendos curaret: sed consulta
+justitia deliberationem in melius vertit; utiliorem judicans aequitatem qua
+prohibebatur, quam potestatem qua sinebatur. Parvum est hoc; sed [Sidenote:
+Luc. 16, 10-12.]_qui in parvo fidelis est, et in magno fidelis est_. Nec
+ullo modo erit inane, quod de tuae Veritatis ore processit: _Si in injusto
+mammona fideles non fuistis; quod verum est, quis credet vobis? Et si in
+alieno fideles non fuistis; quod vestrum est, quis dabit vobis?_ Talis ille
+tunc inhaerebat mihi, mecumque nutabat in consilio, quisnam esset tenendus
+vitae modus.
+
+17. Nebridius etiam qui relicta patria vicina Carthagini, atque ipsa
+Carthagine ubi frequentissimus erat, relicto rure paterno optimo, relicta
+domo et non secutura matre, nullam ob aliam causam Mediolanum venerat, nisi
+ut mecum viveret in flagrantissimo studio[145] veritatis atque sapientiae:
+pariter suspirabat, pariterque fluctuabat, beatae vitae inquisitor ardens,
+et quaestionum difficillimarum scrutator acerrimus. Et erant ora trium
+egentium, et inopiam suam sibimet invicem anhelantium, et [Sidenote: Ps.
+144, 15.]_a te exspectantium, ut dares eis escam in tempore opportuno_. Et
+in omni amaritudine quae nostros saeculares actus de misericordia tua
+sequebatur, intuentibus nobis finem cur ea pateremur, occurrebant tenebrae;
+et aversabamur* gementes, et dicebamus: Quamdiu haec? Et hoc crebro
+dicebamus; et dicentes non relinquebamus ea; quia non elucebat certum
+aliquid quod illis relictis apprehenderemus.
+
+[Sidenote: XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.]
+
+18. Et ego maxime mirabar, satagens et recolens, quam longum tempus esset
+ab undevigesimo anno aetatis meae, quo fervere coeperam studio sapientiae;
+disponens, ea inventa, relinquere omnes vanarum cupiditatum spes inanes et
+insanias mendaces: et ecce jam tricenariam aetatem gerebam, in eodem luto
+haesitans aviditate fruendi praesentibus, fugientibus {97} et dissipantibus
+me, dum dico: Cras inveniam; ecce manifestum apparebit, et tenebo: ecce
+Faustus veniet, et exponet omnia. O magni viri Academici! nihil ad agendam
+vitam certi comprehendi potest. Imo quaeramus diligentius, et non
+desperemus. Ecce jam non sunt absurda in Libris ecclesiasticis quae absurda
+videbantur, et possunt aliter atque honeste intelligi. Figam pedes in eo
+gradu in quo puer a parentibus eram positus, donec inveniatur perspicua
+veritas. Sed ubi quaeretur? quando quaeretur? Non vacat Ambrosio, non vacat
+legere. Ubi ipsos codices quaerimus? unde, aut quando comparamus? a quibus
+sumimus? Deputentur tempora, distribuantur horae pro salute animae. Magna
+spes oborta est: non docet catholica fides quod putabamus, et vani
+accusabamus; nefas habent docti ejus credere Deum figura humani corporis
+terminatum: et dubitamus pulsare quo aperiantur caetera? Antemeridianis
+horis* discipuli occupant: caeteris quid facimus? cur non id agimus? Sed
+quando salutamus amicos majores, quorum suffragiis opus habemus? quando
+praeparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos, relaxando
+animo ab intentione curarum?
+
+19. Pereant omnia, et dimittamus haec vana et inania: conferamus nos ad
+solam inquisitionem veritatis. Vita* misera est; mors incerta. Si subito
+obrepit, quomodo hinc exibimus? et ubi nobis discenda sunt quae hic
+negleximus, ac* non potius hujus negligentiae supplicia luenda? Quid, si
+mors ipsa omnem curam sensu amputabit et finiet? Ergo et hoc quaerendum.
+Sed absit ut ita sit. Non vacat, non est inane quod tam eminens culmen
+auctoritatis christianae fidei toto orbe diffunditur[146]. Nunquam tanta et
+talia pro nobis divinitus agerentur, si morte corporis etiam vita animae
+consumeretur. Quid cunctamur igitur relicta spe saeculi, conferre nos totos
+ad quaerendum Deum et vitam beatam? Sed exspecta: jucunda sunt etiam ista;
+habent non parvam dulcedinem suam: non {98} facile ab eis praecidenda est
+intentio, quia turpe est ad ea rursum redire. Ecce jam quantum est, ut
+impetretur aliquis honor? et quid amplius in his desiderandum? Suppetit
+amicorum majorum copia: ut nihil aliud, et multum festinemus, vel
+praesidatus dari potest; et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum
+nostrum gravet[147]; et ille erit modus cupiditatis. Multi magni viri et
+imitatione dignissimi, sapientiae studio cum conjugibus dediti fuerunt.
+
+20. Cum haec dicebam, et alternabant hi venti et impellebant huc atque
+illuc cor meum, transibant tempora, et tardabam converti ad Dominum, et
+differebam de die in diem vivere in te, et non differebam quotidie in
+memetipso mori. Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua; et ab ea
+fugiens, quaerebam eam. Putabam enim me miserum fore nimis, si feminae
+privarer amplexibus[148]; et medicinam misericordiae tuae ad eamdem
+infirmitatem sanandam non cogitabam, quia expertus non eram; et propriarum
+virium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam
+stultus essem ut nescirem, sicut scriptum est, _neminem posse esse
+continentem, nisi tu dederis_. Utique dares, si gemitu interno pulsarem
+aures tuas, et fide solida in te jactarem curam meam.
+
+[Sidenote: XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et
+coelibatu.]
+
+21. Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda, cantans* nullo modo nos
+posse securo otio simul in amore sapientiae vivere, sicut jam diu
+desideraremus, si id fecissem. Erat enim ipse in ea re etiam tunc
+castissimus, ita ut mirum esset; quia vel experientiam concubitus ceperat
+in ingressu adolescentiae suae, sed non haeserat; magisque doluerat et
+spreverat, et deinde jam continentissime vivebat. Ego autem resistebam
+illi, exemplis eorum qui conjugati coluissent sapientiam, et promeruissent
+Deum, et habuissent fideliter ac dilexissent {99} amicos. A quorum ego
+quidem granditate animi longe aberam: et deligatus* morbo carnis mortifera
+suavitate, trahebam catenam meam, solvi timens, et quasi concusso vulnere
+repellens verba bene suadentis, tanquam manum solventis. Insuper etiam per
+me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens, et innectebat atque spargebat per
+linguam meam dulces laqueos in via ejus, quibus illi honesti et expediti
+pedes implicarentur.
+
+22. Cum enim me ille miraretur, quem non parvipenderet, ita haerere visco
+illius voluptatis, ut me affirmarem, quotiescumque inde inter nos
+quaereremus, caelibem vitam nullo modo posse degere; atque ita me
+defenderem, cum illum mirantem viderem, ut dicerem multum interesse inter
+illud quod ipse raptim et furtim expertus esset, quod pene jam ne
+meminisset quidem, atque ideo nulla molestia facile contemneret, et
+delectationes consuetudinis meae, ad quas si accessisset honestum nomen
+matrimonii, non eum mirari oportere, cur ego illam vitam nequirem spernere:
+coeperat et ipse desiderare conjugium, nequaquam victus libidine talis
+voluptatis, sed curiositatis. Dicebat enim scire se cupere quidnam esset
+illud, sine quo vita mea quae illi sic placebat, non mihi vita, sed poena
+videretur. Stupebat enim liber ab illo vinculo animus servitutem meam, et
+stupendo ibat in experiendi cupidinem, venturus in ipsam experientiam,
+atque inde fortasse lapsurus in eam quam stupebat servitutem; quoniam
+_sponsionem_ volebat _facere cum morte_; et _qui amat periculum, incidit in
+illud_. Neutrum enim nostrum, si quod est conjugale decus in officio
+regendi matrimonii et suscipiendorum liberorum, ducebat, nisi tenuiter.
+Magna autem ex parte atque vehementer consuetudo satiandae insatiabilis
+concupiscentiae me captum excruciabat: illum autem admiratio capiendum
+trahebat. Sic eramus, donec tu, Altissime, non deserens humum nostram,
+miseratus miseros, subvenires miris et occultis modis.
+
+[Sidenote: XIII. Uxor quaeritur Augustino.]
+
+23. Et instabatur impigre ut ducerem uxorem. Jam petebam, jam
+promittebatur, maxime matre dante operam, quo me jam conjugatum Baptismus
+salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari, et vota sua ac promissa
+tua in mea fide compleri animadvertebat. Cum sane et rogatu meo et
+desiderio suo, forti clamore cordis abs te deprecaretur quotidie, {100} ut
+ei per visum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo; nunquam voluisti.
+Et videbat quaedam vana et phantastica, quo cogebat impetus de hac re
+satagentis humani spiritus; et narrabat mihi, non cum fiducia qua solebat,
+cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. Dicebat enim discernere se
+nescio quo sapore, quem verbis explicare non poterat, quid interesset inter
+revelantem te, et animam suam somniantem. Instabatur tamen, et puella
+petebatur, cujus aetas ferme biennio minus quam nubilis erat; et quia ea
+placebat, exspectabatur.
+
+[Sidenote: XIV. De vita communi agenda dum amicis deliberat.]
+
+24. Et multi amici agitaveramus animo, et colloquentes ac detestantes
+turbulentas humanae vitae molestias, pene jam firmaveramus remoti a turbis
+otiose vivere: id otium sic moliti, ut si quid habere possemus, conferremus
+in medium, unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus; ut per amicitiae
+sinceritatem non esset aliud hujus et aliud illius; sed quod ex cunctis
+fieret unum, et universum singulorum esset, et omnia omnium: cum videremur
+nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate, essentque inter
+nos praedivites, Romanianus[149] maxime communiceps noster, quem tunc
+graves aestus negotiorum suorum ad comitatum attraxerant, ab ineunte aetate
+mihi familiarissimus; qui maxime instabat huic rei, et magnam in suadendo
+habebat auctoritatem, quod ampla res ejus multum caeteris anteibat: et
+placuerat nobis ut bini annui tanquam magistratus omnia necessaria
+curarent, caeteris quietis. Sed posteaquam coepit
+
+{101} cogitari utrum hoc mulierculae sinerent, quas et alii nostrum jam
+habebant, et nos habere volebamus, totum illud placitum quod bene
+formabamus*, dissiluit in manibus, atque confractum et abjectum est. Inde
+ad suspiria et gemitus*, et gressus ad sequendas [Sidenote: Mat. 7,
+13.]_latas_ et tritas _vias_ saeculi, quoniam multae cogitationes erant in
+corde nostro; [Sidenote: Ps. 32, 11.]_consilium autem tuum manet in
+aeternum_. Ex quo consilio deridebas nostra, et tua praeparabas, nobis
+[Sidenote: Ps. 144, 15. 16.]_daturus escam in opportunitate_, et _aperturus
+manum atque impleturus_ animas nostras _benedictione_.
+
+[Sidenote: XV. In locum discedentis concubinae alia succedit.]
+
+25. Interea mea peccata multiplicabantur, et avulsa* a latere meo tanquam
+impedimento conjugii, cum qua cubare solitus eram, cor ubi adhaerebat,
+concisum et vulneratum mihi erat, et trahebat sanguinem. Et illa in Africam
+redierat, vovens tibi alium se virum nescituram, relicto apud me naturali
+ex illa filio meo. At ego infelix nec feminae imitator, dilationis
+impatiens, tanquam post biennium accepturus eam quam petebam, quia non
+amator conjugii sed libidinis servus eram; procuravi aliam, non utique
+conjugem: quo tanquam sustentaretur et perduceretur vel integer vel auctior
+morbus animae meae, satellitio perdurantis consuetudinis, in regnum
+uxorium. Nec sanabatur vulnus illud meum quod prioris praecisione factum
+fuerat; sed post fervorem doloremque acerrimum putrescebat, et quasi
+frigidius, sed desperatius dolebat[150].
+
+[Sidenote: XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.]
+
+26. Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. Ego fiebam miserior, et
+tu propinquior. Aderat jam jamque dextera tua ereptura* me de coeno, et
+ablutura me; et ignorabam. Nec me revocabat a profundiore voluptatum
+carnalium gurgite, nisi metus mortis et futuri judicii tui, qui per varias
+quidem opiniones, nunquam tamen recessit de pectore meo. Et disputabam cum
+amicis meis Alypio et Nebridio de finibus bonorum et malorum, Epicurum
+accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem
+restare animae vitam, et tractus meritorum, quod Epicurus {102} credere
+noluit. Et quaerebam, si essemus immortales et in perpetua corporis
+voluptate sine ullo amissionis terrore viveremus, cur non essemus beati,
+aut quid aliud quaereremus? Nesciens idipsum ad magnam miseriam pertinere,
+quod ita demersus et caecus cogitare non possem lumen honestatis et gratis
+amplectendae pulchritudinis, quam non videt oculus carnis, et videtur ex
+intimo. Nec considerabam miser, ex qua vena mihi manaret, quod ista ipsa,
+foeda tamen, cum amicis dulciter conferebam; nec esse sine amicis poteram
+beatus, etiam secundum sensum quem tunc habebam in quantalibet affluentia
+carnalium voluptatum. Quos utique amicos gratis diligebam, vicissimque ab
+eis me diligi gratis sentiebam. O tortuosas vias! Vae animae audaci quae
+speravit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram! Versa et
+reversa in tergum, et in latera, et in ventrem; et dura sunt omnia: et tu
+solus requies[151]. Et ecce ades, et liberas a miserabilibus erroribus, et
+constituis nos in via tua, et consolaris, et dicis: Currite; ego feram, et
+ego perducam, et ibi ego feram*.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{103}
+
+LIBER SEPTIMUS.
+
+    Juventutis suae exordium, id est annum aetatis trigesimum primum, ob
+    mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+    perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+    corporaliter sentire potuerit; Manichaeos ergo impie sentire probe
+    cernit, Ecclesiae vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
+    erroribus revocatur; quaestione tamen, unde malum? misere torquetur;
+    plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
+    Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
+    praesertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt.
+
+[Sidenote: I. Deum cogitat tamquam aliquid corporeum per infinita spatia
+diffusum.]
+
+1. Jam mortua erat adolescentia mea mala et nefanda, et ibam in juventutem,
+quanto aetate major, tanto vanitate turpior. Qui cogitare aliquid
+substantiae nisi tale non poteram, quale per hos oculos videri solet; non
+te cogitabam*, Deus, in figura corporis humani: ex quo audire aliquid de
+sapientia coepi, semper hoc fugi; et gaudebam me hoc reperisse in fide
+spiritualis matris nostrae Catholicae tuae. Sed quid te aliud cogitarem non
+occurrebat; et conabar cogitare te homo, et talis homo, summum et solum et
+verum Deum! et te incorruptibilem, et inviolabilem, et incommutabilem,
+totis medullis credebam; quia, nesciens unde et quomodo, plane tamen
+videbam et certus eram, id quod corrumpi potest, deterius esse quam id quod
+non potest; et quod violari non potest, incunctanter praeponebam violabili;
+et quod nullam patitur per mutationem, melius esse quam id quod mutari
+potest. Clamabat violenter cor meum adversus omnia phantasmata mea, et hoc
+uno ictu conabar abigere circumvolantem turbam immunditiae ab acie meae
+mentis; et vix dimota in ictu oculi ecce conglobata rursus aderat, et
+irruebat in aspectum meum, et obnubilabat eum: ut quamvis non forma humani
+corporis, corporeum tamen aliquid cogitare cogerer per spatia locorum, sive
+infusum mundo, sive etiam extra mundum per infinita diffusum, etiam ipsum
+incorruptibile et inviolabile et incommutabile, quod corruptibili et
+violabili et commutabili praeponebam; quoniam quidquid {104} privabam
+spatiis talibus, nihil mihi esse videbatur: sed prorsus nihil, ne inane
+quidem; tanquam si corpus auferatur loco, et maneat locus omni corpore
+vacuatus, et terreno et humido et aereo et coelesti, sed tamen sit locus
+inanis tanquam spatiosum nihil.
+
+2. Ego itaque incrassatus corde, nec mihimet ipsi vel ipse conspicuus[152],
+quidquid non per aliquanta spatia tenderetur, vel diffunderetur, vel
+conglobaretur, vel tumeret, vel tale aliquid caperet, aut capere posset,
+nihil prorsus esse arbitrabar. Per quales enim formas ire solent oculi mei,
+per tales imagines ibat cor meum: nec videbam hanc eamdem intentionem, qua
+illas ipsas imagines formabam, non esse tale aliquid; quae tamen ipsas non
+formaret, nisi esset aliquid magnum. Ita etiam te, vita vitae meae, grandem
+per infinita spatia undique cogitabam penetrare totam mundi molem, et extra
+eam quaquaversum per immensam sine termino; ut haberet te terra, haberet
+coelum, haberent omnia, et illa finirentur in te, tu autem nusquam. Sicut
+autem luci solis non obsisteret corpus, aeris hujus qui supra terram est,
+quominus per eum trajiceretur penetrans eum, non dirumpendo aut concidendo,
+sed implendo eum totum: sic tibi putabam non solum coeli et aeris et maris,
+sed etiam terrae corpus pervium, et ex omnibus maximis minimisque partibus
+penetrabile ad capiendam praesentiam tuam, occulta inspiratione intrinsecus
+et extrinsecus administrantem omnia quae creasti. Ita suspicabar, quia
+cogitare aliud non poteram; nam falsum erat. Illo enim modo major pars
+terrae majorem tui partem haberet, et minorem minor: atque ita te plena
+essent omnia, ut amplius tui caperet elephanti corpus quam passeris, quo
+esset isto grandius, grandioremque occuparet locum; atque ita frustatim
+partibus mundi, magnis magnas, brevibus breves partes tuas praesentes
+faceres. Non es autem ita. Sed nondum iluminaveras tenebras meas.
+
+[Sidenote: II. Momentum quo Nebridius confutaret Manichaeos.]
+
+3. Sat erat enim mihi, Domine, adversus illos deceptos deceptores, et
+loquaces mutos*, quoniam non ex eis sonabat verbum tuum: sat erat ergo
+illud quod jamdiu ab usque Carthagine a Nebridio proponi solebat, et omnes
+qui {105} audieramus concussi[153] sumus. Quid erat tibi factura nescio
+quae gens tenebrarum, quam ex adversa mole solent opponere, si tu cum ea
+pugnare noluisses*? Si enim responderetur, aliquid fuisse nocituram,
+violabilis tu et corruptibilis fores. Si autem nihil ea nocere potuisse
+diceretur, nulla afferretur causa pugnandi; et ita pugnandi, ut quaedam
+portio tua et membrum tuum, vel proles de ipsa substantia tua, misceretur
+adversis potestatibus et non a te creatis naturis, atque in tantum ab eis
+corrumperetur et commutaretur in deterius, ut a beatitudine in
+miseriam[154] verteretur, et indigeret auxilio quo erui purgarique posset:
+et hanc esse animam, cui tuus sermo, servienti liber, et contaminatae
+purus, et corruptae integer subveniret; sed et ipse corruptibilis, quia ex
+una eademque substantia. Itaque, si te, quidquid es, id est, substantiam
+tuam qua es, incorruptibilem dicerent; falsa esse illa omnia et
+exsecrabilia: si autem corruptibilem; idipsum jam falsum et prima voce
+abominandum. Sat erat ergo istud adversus eos omnimodo evomendos a pressura
+pectoris, quia non habebant qua exirent sine horribili sacrilegio cordis et
+linguae, sentiendo de te ista et loquendo.
+
+[Sidenote: III. Liberum arbitrium causa peccati.]
+
+4. Sed et ego adhuc, quamvis incontaminabilem et inconvertibilem, et nulla
+ex parte mutabilem dicerem, firmeque sentirem Dominum nostrum Deum verum,
+qui fecisti non solum animas nostras, sed etiam corpora[155], nec tantum
+nostras animas et corpora, sed omnes et omnia; non tenebam explicatam* et
+enodatam causam mali: quaecumque tamen esset, sic eam quaerendam videbam,
+ut non per illam constringerer Deum incommutabilem mutabilem credere, ne
+ipse fierem quod quaerebam. Itaque securus eam quaerebam, et certus non
+esse verum quod illi dicerent, quos toto animo fugiebam; quia videbam,
+quaerendo unde malum, repletos malitia, qua opinarentur tuam potius
+substantiam male pati[154], quam suam male facere.
+
+{106}
+
+5. Et intendebam ut cernerem quod audiebam, liberum voluntatis arbitrium
+causam esse ut male faceremus, et rectum judicium tuum ut pateremur[156];
+et eam liquidam* cernere non valebam. Itaque aciem mentis de profundo
+educere conatus, mergebar iterum; et saepe conatus, mergebar iterum atque
+iterum. Sublevabat enim me in lucem tuam quod tam sciebam me habere
+voluntatem, quam me vivere. Itaque cum aliquid vellem aut nollem, non alium
+quam me velle ac nolle certissimus eram; et ibi esse causam peccati mei jam
+jamque animadvertebam. Quod autem invitus facerem, pati me potius quam
+facere videbam; et id non culpam, sed poenam esse judicabam, qua me non
+injuste plecti, te justum cogitans, cito fatebar. Sed rursus dicebam: Quis
+fecit me? Nonne Deus meus, non tantum bonus, sed ipsum bonum? Unde igitur
+mihi male velle et bene nolle, ut esset cur juste poenas luerem? Quis in me
+hoc posuit, et inseruit mihi plantarium amaritudinis, cum totus fierem a
+dulcissimo Deo meo? Si diabolus auctor, unde ipse diabolus? Quod si et ipse
+perversa voluntate ex bono angelo diabolus factus est; unde et in ipso
+voluntas mala qua diabolus fieret, quando totus angelus a conditore optimo
+factus esset*? His cogitationibus deprimebar iterum et suffocabar: sed non
+usque ad illum infernum subducebar erroris, ubi nemo [Sidenote: Ps. 6,
+6.]_tibi confitetur_, dum tu potius mala pati, quam homo facere putatur.
+
+[Sidenote: IV. Deum incorruptibilem esse oportet.]
+
+6. Sic enim nitebar invenire caetera, ut jam inveneram melius esse
+incorruptibile, quam corruptibile; et ideo te, quidquid esses, esse
+incorruptibilem confitebar. Neque enim {107} ulla anima unquam potuit,
+poteritve cogitare aliquid quod sit te melius, qui summum et optimum bonum
+es. Cum autem verissime atque certissime incorruptibile corruptibili
+praeponatur, sicut ego jam praeponebam; poteram jam cogitatione aliquid
+attingere quod esset melius Deo meo, nisi tu esses incorruptibilis. Ubi
+igitur videbam incorruptibile corruptibili esse praeferendum, ibi te
+quaerere debebam, atque inde advertere ubi* sit malum, id est, unde sit
+ipsa corruptio, qua violari substantia tua nullo modo potest. Nullo enim
+prorsus modo violat corruptio Deum nostrum; nulla voluntate, nulla
+necessitate, nullo improviso casu; quoniam ipse est Deus, et quod sibi vult
+bonum est, et ipse est idem bonum: corrumpi autem non est bonum. Nec
+cogeris invitus ad aliquid, quia voluntas tua non est major quam potentia
+tua. Esset autem major, si te ipso tu ipse major esses: voluntas enim et
+potentia Dei, Deus ipse est. Et quid improvisum tibi qui nosti omnia, et
+nulla natura est, nisi quia nosti eam? Et utquid multa dicimus, cur non sit
+corruptibilis substantia quae Deus est, quando si hoc esset, non esset
+Deus?
+
+[Sidenote: V. Quaerit iterum unde malum, et quae radix ejus.]
+
+7. Et quaerebam unde malum, et male quaerebam; et in ipsa inquisitione mea
+non videbam malum. Et constituebam in conspectu spiritus mei universam
+creaturam, quidquid in ea cernere possumus; sicuti est terra, et mare, et
+aer, et sidera, et arbores, et alia* mortalia; et quidquid in ea non
+videmus, sicut firmamentum coeli, insuper et omnes Angelos et cuncta
+spiritualia ejus; sed etiam ipsa, quasi corpora essent, locis et locis
+ordinavit imaginatio mea: et feci unam massam grandem distinctam generibus
+corporum creaturam tuam*; sive quae re vera corpora erant, sive quae ipse
+pro spiritibus finxeram: et eam feci grandem, non quantum erat, quod scire
+non poteram; sed quantum libuit, undiqueversum sane finitam. Te autem,
+Domine, ex omni parte ambientem et penetrantem eam, sed usquequaque
+infinitum: tanquam si mare esset ubique, et undique per immensa infinitum
+solum mare, et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam
+tamen; plena esset utique spongia illa ex omni sua parte ex immenso mari:
+sic creaturam tuam finitam, te infinito plenam putabam, et dicebam: Ecce
+Deus, et ecce quae creavit Deus, et bonus Deus, atque his validissime
+longissimeque praestantior; sed tamen bonus bona creavit, et ecce quomodo
+{108} ambit atque implet ea. Ubi ergo malum, et unde, et qua huc irrepsit?
+Quae radix ejus, et quod semen ejus? An omnino non est? Cur ergo timemus et
+cavemus quod non est? Aut si inaniter timemus, certe vel timor ipse malum
+est, quo incassum stimulatur et excruciatur cor: et tanto gravius malum,
+quanto non est quod timeamus, et timemus. Idcirco aut est malum quod
+timemus, aut hoc malum est quia timemus. Unde est igitur, quoniam Deus
+fecit haec omnia, bonus bona? Majus quidem et summum bonum minora fecit
+bona, sed tamen et creans et creata bona sunt omnia. Unde est malum? An
+unde fecit ea*, materies aliqua mala erat, et formavit atque ordinavit eam,
+sed reliquit aliquid in illa, quod in bonum non converteret? Cur et hoc? An
+impotens erat totum vertere et commutare, ut nihil mali remaneret, cum sit
+omnipotens? Postremo, cur inde aliquid facere voluit, ac non potius eadem
+omnipotentia fecit ut nulla esset omnino? Aut vero existere poterat contra
+ejus voluntatem? Aut si aeterna erat, cur tam diu per infinita retro spatia
+temporum, sic eam sivit esse, ac tanto post placuit aliquid ex ea facere?
+Aut jam si subito aliquid voluit agere, hoc potius ageret omnipotens, ut
+illa non esset, atque ipse solus esset totum, verum et summum et infinitum
+bonum. Aut si non erat bene ut non aliquid boni etiam fabricaretur*, et
+conderet qui bonus erat; illa sublata et ad nihilum redacta materia quae
+mala erat, bonam ipse institueret unde omnia crearet. Non enim esset
+omnipotens, si condere non posset aliquid boni, nisi ea, quam non ipse
+condiderat, adjuvaretur materia. Talia volvebam pectore misero, ingravidato
+curis mordacissimis de timore mortis, et non inventa veritate: stabiliter
+tamen haerebat in corde meo, in catholica Ecclesia fides Christi tui Domini
+et Salvatoris nostri; in multis quidem adhuc informis, et praeter doctrinae
+normam fluitans*, sed tamen non eam relinquebat animus, imo in dies magis
+magisque imbibebat.
+
+[Sidenote: VI. Mathematicorum divinationes rejicit.]
+
+8. Jam etiam mathematicorum fallaces divinationes, et impia deliramenta
+rejeceram. Confiteantur etiam hinc tibi de intimis visceribus animae meae
+miserationes tuae, Deus meus. Tu enim, tu omnino; nam quis alius a morte
+omnis erroris revocat nos, nisi vita quae mori nescit, et sapientia mentes
+indigentes illuminans, nullo indigens lumine, qua mundus administratur
+usque ad arborum volatica folia? tu {109} procurasti pervicaciae meae, qua
+obluctatus sum Vindiciano acuto seni, et Nebridio adolescenti mirabilis
+animae: illi vehementer affirmanti, huic cum dubitatione quidem aliqua, sed
+tamen crebro dicenti, non esse illam* artem futura praevidendi; conjecturas
+autem hominum habere saepe vim sortis, et multa dicendo dici pleraque
+ventura, nescientibus eis qui dicerent, sed in ea non tacendo
+incurrentibus: procurasti ergo tu hominem amicum, non quidem segnem
+consultorem mathematicorum, nec eas litteras bene callentem; sed, ut dixi,
+consultorem curiosum, et tamen scientem aliquid quod a patre suo se audisse
+dicebat, quod* quantum valeret ad illius artis opinionem evertendam
+ignorabat. Is ergo vir nomine Firminus, liberaliter institutus et excultus
+eloquio, cum me tanquam charissimum, de quibusdam suis rebus, in quas
+saecularis spes ejus intumuerat, consuleret quid mihi secundum suas, quas
+constellationes appellant, videretur; ego autem, qui jam de hac re in
+Nebridii sententiam flecti coeperam, non quidem abnuerem conjicere ac
+dicere quod nutanti occurrebat; sed tamen subjicerem, prope jam esse mihi
+persuasum ridicula illa esse et inania: tum ille mihi narravit patrem suum
+fuisse librorum talium curiosissimum, et habuisse amicum aeque illa
+simulque sectantem; qui pari studio et collatione flatabant in eas nugas
+ignem cordis sui*, ita ut mutorum quoque animalium, si qua domi parerent,
+observarent momenta nascentium, atque ad ea coeli positionem notarent, unde
+illius quasi artis experimenta colligerent. Itaque dicebat audisse se a
+patre, quod cum eumdem Firminum* praegnans mater esset, etiam illius
+paterni amici famula quaedam pariter utero grandescebat; quod latere non
+potuit dominum, qui etiam canum suarum partus examinatissima diligentia
+nosse curabat: atque ita factum esse ut cum iste conjugis, ille autem
+ancillae dies et horas, minutioresque horarum articulos cautissima
+observatione numerarent, enixae essent ambae simul; ita ut easdem
+constellationes usque ad easdem minutias utrique nascenti facere
+cogerentur, iste filio, ille servulo. Nam cum mulieres parturire
+coepissent, indicaverunt sibi ambo quid sua cujusque domo ageretur, et
+paraverunt quos ad se invicem mitterent, simul ut natum quod parturiebatur
+esset cuique nuntiatum; quod tamen ut continuo nuntiaretur, tanquam in
+regno suo facile effecerant. Atque ita, qui ab alterutro missi sunt, tam
+{110} ex paribus domorum intervallis sibi obviam factos esse dicebat, ut
+aliam positionem siderum, aliasque particulas momentorum, neuter eorum
+notare sineretur: et tamen Firminus amplo apud suos loco natus,
+dealbatiores vias saeculi cursitabat, augebatur divitiis, sublimabatur
+honoribus; servus autem ille, conditionis jugo nullatenus relaxato, dominis
+serviebat, ipso indicante qui noverat eum.
+
+9. His itaque auditis et creditis, talis quippe narraverat, omnis illa
+reluctatio mea resoluta concidit: et primo Firminum ipsum conatus sum ab
+illa curiositate revocare, cum dicerem, constellationibus ejus inspectis,
+ut vera pronuntiarem*, debuisse me utique videre ibi parentes inter suos
+esse primarios, nobilem familiam propriae civitatis, natales ingenuos,
+honestam educationem, liberalesque doctrinas. At si me ille servus ex
+eisdem constellationibus, quia et illius ipsae essent, consuluisset, ut
+eidem quoque vera proferrem, debuisse me rursus ibi videre abjectissimam
+familiam, conditionem servilem, et caetera longe a prioribus aliena,
+longeque distantia. Unde autem fieret ut eadem inspiciens diversa dicerem,
+si vera dicerem; si autem eadem dicerem, falsa dicerem: inde certissime
+colligi*, ea quae vera, consideratis constellationibus, dicerentur, non
+arte dici, sed sorte; quae autem falsa, non artis imperitia, sed sortis
+mendacio.
+
+10. Hinc autem accepto aditu*, ipse mecum talia ruminando, ne quis eorumdem
+delirorum qui talem quaestum sequerentur, quos jam jamque invadere, atque
+irrisos refellere cupiebam, mihi ita resisteret, quasi aut Firminus mihi,
+aut illi pater falsa narraverit; intendi considerationem in eos qui gemini
+nascuntur: quorum plerique ita post invicem funduntur ex utero, ut parvum
+ipsum temporis intervallum, quantamlibet vim in rerum natura habere
+contendant, colligi tamen humana observatione non possit, litterisque
+omnino signari non valeat, quas mathematicus inspecturus est, ut vera
+pronuntiet. Et non erunt vera, quia easdem litteras inspiciens, eadem
+debuit dicere de Esau et de Jacob; sed non eadem utrique acciderunt. Falsa
+ergo diceret: aut si vera diceret, non eadem diceret, at eadem* inspiceret.
+Non ergo arte, sed sorte vera diceret. Tu enim, Domine, justissime
+moderator universitatis, consulentibus consultisque nescientibus occulto
+instinctu agis, ut dum quisque consulit, hoc audiat {111} quod eum oportet
+audire occultis meritis animarum, ex abysso justi judicii tui, cui non
+dicat homo: Quid est hoc? aut quid hoc? Non dicat, non dicat; homo est
+enim.
+
+[Sidenote: VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.]
+
+11. Jam itaque me, adjutor meus, illis vinculis solveras, et quaerebam unde
+malum, et non erat exitus. Sed non sinebas me ullis fluctibus cogitationis
+auferri ab ea fide qua credebam et esse te, et esse incommutabilem
+substantiam tuam, et esse de hominibus curam et judicium tuum, et in
+Christo Filio tuo Domino nostro, atque* Scripturis sanctis quas Ecclesiae
+tuae catholicae commendaret auctoritas, viam te posuisse salutis humanae,
+ad eam vitam, quae post hanc mortem futura est. His itaque salvis, atque
+inconcusse roboratis in animo meo, quaerebam aestuans unde sit malum. Quae
+illa tormenta parturientis cordis mei! qui gemitus, Deus meus! Et ibi erant
+aures tuae, nesciente me. Et cum in silentio fortiter quaererem, magnae
+voces erant ad misericordiam tuam, tacitae contritiones animi mei. Tu
+sciebas quid patiebar, et nullus hominum. Quantum enim erat quod inde
+digerebatur per linguam meam in aures familiarissimorum meorum? Numquid
+totus tumultus animae meae, cui nec tempora, nec os meum sufficiebat,
+sonabat eis? Totum tamen ibat in auditum tuum, quod [Sidenote: Ps. 37,
+9-11.]_rugiebam a gemitu cordis mei_, et _ante te erat desiderium meum, et
+lumen oculorum meorum non erat mecum_. Intus enim erat, ego autem foris.
+Nec in loco illud: at ego intendebam in ea quae locis continentur, et non
+ibi inveniebam locum ad requiescendum; nec recipiebant* me ista ut dicerem,
+Sat est, et bene est; nec dimittebant redire, ubi mihi satis esset bene.
+Superior enim eram istis, te autem inferior; et tu gaudium verum mihi
+subdito tibi, et tu mihi subjeceras quae infra me creasti. Et hoc erat
+rectum temperamentum[157], et media regio salutis meae, ut manerem ad
+imaginem tuam, et tibi serviens dominarer corpori. Sed cum superbe contra
+te surgerem, [Sidenote: Job 15, 26.]_et currerem adversus Dominum in
+cervice crassa scuti mei_, etiam ista infima supra me facta sunt, et
+premebant, et nusquam erat laxamentum et {112} respiramentum. Ipsa
+occurrebant undique acervatim et conglobatim cernenti; cogitanti autem
+imagines corporum, ipsae opponebantur redeunti, quasi diceretur: Quo is,
+indigne et sordide? Et haec de vulnere meo creverant, quia [Sidenote: Ps.
+88, 11]_humiliasti tanquam vulneratum_, _superbum_; et tumore meo separabar
+abs te[158], et nimis inflata facies claudebat oculos meos.
+
+[Sidenote: VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.]
+
+12. Tu vero, Domine, in aeternum manes, et non in aeternum irasceris nobis:
+quoniam miseratus es terram et cinerem, et placuit in conspectu tuo
+reformare deformia mea; et stimulis internis agitabas me, ut impatiens
+essem, donec mihi per interiorem aspectum certus esses. Et residebat tumor
+meus ex occulta manu medicinae tuae, aciesque conturbata et contenebrata
+mentis meae, acri collyrio salubrium dolorum meorum de die in diem
+sanabatur.
+
+[Sidenote: IX. In Platonicorum libris Verbi aeterni divinitatem, non
+incarnati humilitatem invenit.]
+
+13. Et primo volens ostendere mihi quam [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 2,
+6.]_resistas superbis, humilibus autem des gratiam_, et quanta misericordia
+tua demonstrata sit hominibus via humilitatis, quod Verbum tuum caro factum
+est, et habitavit inter homines; procurasti mihi per quemdam hominem
+immanissimo typho turgidum, quosdam Platonicorum[159] libros ex Graeca
+lingua in Latinam versos: et ibi legi, non quidem his verbis, sed hoc idem
+omnino multis et multiplicibus suaderi rationibus, quod [Sidenote: Joh. 1,
+1-5.]_in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat
+Verbum: hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt, et
+sine ipso factum est nihil: quod factum est in ipso, vita erat, et vita
+erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non
+comprehenderunt_. Et quia hominis anima quamvis _testimonium perhibeat de
+lumine, non est_ tamen ipsa _lumen_[160]; sed tamen Verbum Deus _est lumen
+{113} erum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum_. Et quia
+[Sidenote: Ver. 9-12.]_in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et
+mundus eum non cognovit_. Quia vero _in propria sua venit, et sui eum non
+receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei
+fieri, credentibus in nomine ejus_; non ibi legi.
+
+14. Item legi ibi quia Verbum Deus, [Sidenote: Ver. 13.]_non ex carne, non
+ex sanguine, non ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo
+natus est_[161]. Sed quia [Sidenote: Ver. 14.]_Verbum caro factum est, et
+habitavit in nobis_; non ibi legi. Indagavi quippe in illis litteris varie
+dictum, et multis modis, quod sit Filius _in forma Patris, non rapinam
+arbitratus esse aequalis Deo_, quia naturaliter idipsum est. Sed quia
+[Sidenote: Phil. 2, 6-11.]_semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in
+similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo; humiliavit se
+factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: propter quod et Deus
+illum exaltavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est super omne nomen,
+ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et
+infernorum; et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est
+Dei Patris_; non habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora, et supra
+omnia tempora incommutabiliter manet unigenitus Filius tuus coaeternus
+tibi, et quia [Sidenote: Joh. 1, 16.]_de plenitudine ejus accipiunt_ animae
+ut beatae sint, et quia participatione manentis in se sapientiae renovantur
+ut sapientes sint; est ibi. Quod autem [Sidenote: Rom. 5, 6.]_secundum
+tempus pro impiis mortuus est_; et [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio tuo unico
+non pepercisti, sed pro omnibus nobis tradidisti eum_; non est ibi.
+[Sidenote: Mat. 11, 25. 28. 29.]_Abscondisti enim haec a sapientibus, et
+revelasti ea parvulis_; ut _venirent ad eum laborantes et onerati, et
+reficeret_ eos: _quoniam mitis est et humilis corde_, et [Sidenote: Ps. 24,
+9. 18.]_dirigit mites in judicio, et docet mansuetos vias suas, videns
+humilitatem nostram, et laborem nostrum, et {114} dimittens omnia peccata
+nostra_. Qui autem cothurno tanquam doctrinae sublimioris elati non audiunt
+dicentem, [Sidenote: Mat. 11, 29.]_Discite a me quia mitis sum et humilis
+corde, et invenietis requiem animabus vestris_: etsi [Sidenote: Rom. 1, 21.
+22.]_cognoscunt Deum, non sicut Dominum glorificant aut gratias agunt; sed
+evanescunt in cogitationibus suis, et obscuratur insipiens cor eorum;
+dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt_.
+
+15. Et ideo legebam ibi [Sidenote: Ver. 23.]_immutatam_ etiam _gloriam
+incorruptionis tuae in idola et varia simulacra, in similitudinem imaginis
+corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum_;
+[Sidenote: Gen. 25, 33. 34.]videlicet Aegyptium cibum[162] quo Esau
+perdidit primogenita sua: quoniam caput quadrupedis pro te honoravit
+populus primogenitus, [Sidenote: Act. 7, 39.]_conversus corde in Aegyptum_,
+_et_ curvans imaginem tuam, animam suam ante [Sidenote: Ex. 32, 1-6. et Ps.
+105, 19. 20.]_imaginem vituli manducantis fenum_. Inveni haec ibi, et non
+manducavi. Placuit enim tibi, Domine, auferre opprobrium diminutionis ab
+Jacob, ut [Sidenote: Rom. 9, 13.]_major serviret minori_; et vocasti Gentes
+in haereditatem tuam. Et ego ad te veneram ex Gentibus, et intendi in aurum
+quod ab Aegypto voluisti[163] ut auferret populus tuus, quoniam tutum erat,
+ubicumque erat. [Sidenote: Ex. 3, 22; et 11, 2.]Et dixisti {115}
+Atheniensibus per Apostolum tuum, quod [Sidenote: Act. 17, 28.]_in te
+vivimus et movemur et sumus; sicut et quidam secundum eos dixerunt_: et
+utique inde erant illi libri. Et non attendi in idola Aegyptiorum, quibus
+de auro tuo ministrabant, qui [Sidenote: Rom. 1, 25.]_transmutaverunt
+veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturae potius
+quam Creatori_.
+
+[Sidenote: X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.]
+
+16. Et inde admonitus redire ad memetipsum, intravi in intima mea, duce te;
+et potui, quoniam factus es adjutor meus. Intravi, et vidi qualicumque
+oculo animae meae, supra eundem oculum animae meae, supra mentem meam,
+lucem* incommutabilem; non hanc vulgarem et conspicuam omni carni[164]; nec
+quasi ex eodem genere grandior erat, tanquam si ista multo multoque clarius
+claresceret, totumque occuparet magnitudine. Non hoc illa erat; sed aliud,
+aliud valde ab istis omnibus. Nec ita erat supra mentem meam sicut oleum
+super aquam, nec sicut coelum super terram; sed superior, quia ipsa fecit
+me, et ego inferior, quia factus sum ab ea. Qui novit veritatem, novit eam;
+et qui novit eam, novit aeternitatem. Charitas novit eam. O aeterna
+veritas, et vera charitas, et chara aeternitas[165]! tu es Deus meus; tibi
+suspiro die ac nocte. Et cum te primum cognovi, tu assumpsisti me, ut
+viderem esse quod viderem, et nondum me esse qui viderem. Et reverberasti
+infirmitatem aspectus mei, radians in me vehementer, et contremui amore et
+horrore; et inveni longe me esse a te in regione dissimilitudinis[166],
+tanquam audirem vocem tuam de excelso: Cibus sum grandium; cresce, et
+manducabis me. Nec tu me in te mutabis, sicut cibum carnis tuae; sed tu
+mutaberis in me. Et cognovi quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro iniquitate
+erudisti hominem, et tabescere fecisti sicut araneam animam_ meam; et dixi:
+Numquid nihil est veritas, quoniam neque per finita, neque per infinita
+locorum spatia diffusa est? Et clamasti de longinquo: Imo vero, [Sidenote:
+Ex. 3, 14.]_Ego sum {116} qui sum_. Et audivi sicut auditur in corde, et
+non erat prorsus unde dubitarem; faciliusque dubitarem vivere me, quam non
+esse veritatem, [Sidenote: Rom. 1, 20.]_quae per ea quae facta sunt,
+intellecta conspicitur_*.
+
+[Sidenote: XI. Quomodo creaturae sunt, et non sunt.]
+
+17. Et inspexi caetera infra te, et vidi nec omnino esse, nec omnino non
+esse: esse quidem, quoniam abs te sunt; non esse autem, quoniam id quod es
+non sunt. Id enim vere est, quod incommutabiliter[167] manet. [Sidenote:
+Ps. 72, 28.]_Mihi autem adhaerere Deo bonum est_; quia si non manebo in
+illo, nec in me potero. Ille autem [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se manens
+innovat omnia_. Et [Sidenote: Ps. 15, 2.]_Deus meus es, quoniam bonorum
+meorum non eges_.
+
+[Sidenote: XII. Omnia bona, quaecumque sunt.]
+
+18. Et manifestum est mihi quoniam bona sunt quae corrumpuntur, quae neque
+si summa bona essent, neque nisi bona essent, corrumpi possent: quia si
+summa bona essent, incorruptibilia essent; si autem nulla bona essent, quid
+in eis corrumperetur non esset. Nocet enim corruptio; et nisi bonum
+minueret, non noceret. Aut igitur nihil nocet corruptio, quod fieri non
+potest: aut, quod certissimum est, omnia quae corrumpuntur, privantur bono.
+Si autem omni bono privabuntur, omnino non erunt. Si enim erunt, et
+corrumpi jam non poterunt, meliora erant, quia incorruptibiliter
+permanebunt. Et quid monstruosius quam ea dicere omni bono amisso facta
+meliora? Ergo si omni bono privabuntur, omnino nulla erunt: ergo quamdiu
+sunt, bona sunt: ergo quaecumque sunt, bona sunt. Malumque illud quod
+quaerebam unde esset, non est substantia; quia si substantia esset, bonum
+esset. Aut enim esset incorruptibilis substantia, magnum utique bonum: aut
+substantia corruptibilis esset, quae nisi bona esset, corrumpi non posset.
+Itaque vidi et manifestatum est mihi quia omnia bona tu fecisti, et prorsus
+nullae substantiae sunt quas tu non fecisti. Et quoniam non aequalia omnia
+fecisti, ideo sunt omnia[168]; quia singula bona {117} sunt, et simul omnia
+valde bona: quoniam [Sidenote: Gen. 1. et Eccli. 39, 21.]_fecit Deus noster
+omnia bona valde_.
+
+[Sidenote: XIII. Omnia condita laudant Deum.]
+
+19. Et tibi omnino non est malum, non solum tibi, sed nec universae
+creaturae tuae; quia extra* non est aliquid quod irrumpat, et corrumpat
+ordinem quem imposuisti ei. In partibus autem ejus quaedam, quibusdam quia
+non conveniunt, mala putantur: et eadem ipsa conveniunt aliis[169], et bona
+sunt, et in semetipsis bona sunt. Et omnia haec quae sibimet invicem non
+conveniunt, conveniunt inferiori parti rerum, quam terram dicimus; habentem
+coelum suum nubilosum atque ventosum congruum sibi. Et absit jam ut
+dicerem, Non essent ista*! quia etsi sola ista cernerem, desiderarem quidem
+meliora, sed jam etiam de solis istis laudare te deberem; quoniam laudandum
+te ostendunt [Sidenote: Ps. 148, 1-12.]_de terra dracones et omnes abyssi,
+ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, quae faciunt verbum
+tuum, montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri; bestiae et
+omnia pecora, reptilia et volatilia pennata; reges terrae et omnes populi,
+principes et omnes judices terrae; juvenes et virgines, seniores cum
+junioribus laudant nomen tuum_. Cum vero etiam _de coelis te laudent,
+laudent te_, Deus noster, _in excelsis omnes Angeli tui, omnes Virtutes
+tuae, sol et luna, omnes stellae et lumen, coeli coelorum et aquae quae
+super coelos sunt, laudent nomen tuum_: non jam desiderabam meliora, quia
+omnia cogitabam; et meliora quidem superiora quam inferiora, sed meliora
+omnia quam sola superiora, judicio saniore pendebam.
+
+[Sidenote: XIV. Sanae mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.]
+
+20. Non est sanitas eis quibus displicet aliquid creaturae tuae; sicut mihi
+non erat, cum displicerent multa quae fecisti. Et quia non audebat anima
+mea ut ei displiceret Deus meus, nolebat esse tuum quidquid ei displicebat.
+Et inde ierat in opinionem duarum substantiarum, et non requiescebat, et
+aliena loquebatur. Et inde rediens fecerat sibi Deum per infinita spatia
+locorum omnium, et eum putaverat esse te; et eum collocaverat in corde suo,
+et facta erat rursus templum idoli sui abominandum tibi. Sed posteaquam
+fovisti caput nescientis, et clausisti [Sidenote: Ps. 118, 37.]_oculos meos
+ne viderent vanitatem_; cessavi de me paululum, et consopita est insania
+mea: et evigilavi in te, et vidi te infinitum aliter; et visus iste non a
+carne trahebatur.
+
+{118}
+
+[Sidenote: XV. Quomodo veritas es falsitas in creaturis.]
+
+21. Et respexi alia, et vidi tibi debere quia sunt, et in te cuncta finita:
+sed aliter, non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu veritate; et
+omnia vera sunt, inquantum sunt; nec quidquam est falsitas, nisi cum
+putatur esse quod non est. Et vidi quia non solum locis sua quaeque suis
+conveniunt, sed etiam temporibus: et quia tu, qui solus aeternus es, non
+post innumerabilia spatia temporum coepisti operari; quia omnia spatia
+temporum, et quae praeterierunt et quae praeteribunt, nec abirent nec
+venirent, nisi te operante et manente[170].
+
+[Sidenote: XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.]
+
+22. Et sensi expertus non esse mirum, quod palato non sano poena est panis,
+qui sano suavis est; et oculis aegris odiosa lux, quae puris amabilis. Et
+justitia tua displicet iniquis; nedum vipera et vermiculus, quae bona
+creasti, apta inferioribus creaturae tuae partibus: quibus et ipsi iniqui
+apti sunt, quanto dissimiliores sunt tibi; apti autem superioribus, quanto
+similiores fiunt tibi. Et quaesivi quid esset iniquitas, et non inveni
+substantiam: sed a summa substantia, te Deo, detortae in infima* voluntatis
+perversitatem, [Sidenote: Eccli. 10, 10.]_projicientis intima sua_[171], et
+tumescentis foras.
+
+[Sidenote: XVII. Quae retardent a cognitione divinorum.]
+
+23. Et mirabar quod jam te amabam, non pro te phantasma. Et non instabam*
+frui Deo meo, sed rapiebar ad te decore tuo, moxque diripiebar abs te
+pondere meo, et ruebam in ista cum gemitu: et pondus hoc, consuetudo
+carnalis. Sed mecum erat memoria tui, neque ullo modo dubitabam esse cui
+cohaererem, sed nondum me esse qui cohaererem: [Sidenote: Sap. 9,
+15.]_quoniam corpus quod corrumpitur, aggravat animam; et deprimit terrena
+inhabitatio sensum multa cogitantem_. Eramque certissimus quod [Sidenote:
+Rom. 1, 20.]_invisibilia tua, a constitutione mundi, per ea quae facta
+sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque virtus et divinitas tua_.
+Quaerens enim unde approbarem pulchritudinem corporum, sive coelestium,
+sive terrestrium; et quid mihi praesto esset integre de mutabilibus
+judicanti, et dicenti, Hoc ita esse debet, illud non ita: hoc ergo quaerens
+unde judicarem, cum ita judicarem, inveneram incommutabilem et veram
+veritatis aeternitatem, supra mentem meam commutabilem. Atque ita gradatim
+a corporibus ad {119} sentientem per corpus animam; atque inde ad ejus
+interiorem vim, cui sensus corporis exteriora nuntiaret, quousque possunt
+bestiae: atque inde rursus ad ratiocinantem potentiam ad quam refertur
+judicandum quod sumitur a sensibus corporis. Quae se quoque in me
+comperiens mutabilem, erexit se ad intelligentiam suam; et abduxit
+cogitationem a consuetudine, subtrahens se contradicentibus turbis
+phantasmatum[172], ut inveniret quo lumine aspergeretur[173], cum sine ulla
+dubitatione clamaret incommutabilem praeferendum esse mutabili; unde nosset
+ipsum incommutabile, quod nisi aliquo modo nosset, nullo modo illud
+mutabili certa praeponeret. Et pervenit* ad id quod est, in ictu
+trepidantis aspectus. Tunc vero _invisibilia tua, per ea quae facta sunt,
+intellecta conspexi_; sed aciem figere non valui*: et repercussa
+infirmitate redditus solitis, non mecum ferebam nisi amantem memoriam, et
+quasi olfacta desiderantem quae comedere nondum possem.
+
+[Sidenote: XVIII. Solus Christus via ad salutem.]
+
+24. Et quaerebam viam comparandi roboris quod esset idoneum ad fruendum te;
+nec inveniebam, donec amplecterer [Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_mediatorem Dei
+et hominum, hominem Christum Jesum, [Sidenote: Rom. 9, 5.]qui est super
+omnia Deus benedictus in saecula_, vocantem et dicentem, [Sidenote: Jo. 14,
+6.]_Ego sum via, et veritas, et vita_; et cibum, cui capiendo invalidus
+eram, miscentem carni; quoniam [Sidenote: Jo. 1, 14.]_Verbum caro factum
+est_, ut infantiae nostrae lactesceret sapientia tua, per quam creasti
+omnia. Non enim tenebam Dominum meum Jesum, humilis humilem; nec cujus rei
+magistra esset ejus infirmitas noveram. Verbum enim tuum aeterna veritas,
+superioribus creaturae tuae partibus supereminens, subditos[174] erigit ad
+seipsam: in inferioribus autem aedificavit sibi humilem domum de limo
+nostro, per quam subdendos deprimeret a seipsis, et ad se trajiceret,
+sanans tumorem, et nutriens amorem; ne {120} fiducia sui progrederentur
+longius, sed potius infirmarentur videntes ante pedes suos infirmam
+divinitatem ex participatione [Sidenote: Gen. 3. 21.]_tunicae
+pelliceae_[175] nostrae, et lassi prosternerentur in eam, illa autem
+surgens levaret eos.
+
+[Sidenote: XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.]
+
+25. Ego vero aliud putabam, tantumque sentiebam de Domino Christo meo,
+quantum de excellentis sapientiae viro, cui nullus posset aequari;
+praesertim quia mirabiliter natus ex virgine, ad exemplum contemnendorum
+temporalium pro adipiscenda immortalitate, divina pro nobis cura tantam
+auctoritatem magisterii meruisse videbatur. Quid autem sacramenti haberet
+[Sidenote: Jo. 1, 14.]VERBUM CARO FACTUM, ne suspicari quidem poteram.
+Tantum cognoveram ex his quae de illo scripta traderentur, quia manducavit
+et bibit, dormivit, ambulavit, exhilaratus est, contristatus est,
+sermocinatus est; non haesisse carnem illam Verbo tuo, nisi cum anima et
+mente humana. Novit hoc omnis qui novit incommutabilitatem Verbi tui, quam
+ego jam noveram, quantum poteram; nec omnino quidquam inde dubitabam.
+Etenim nunc movere membra corporis per voluntatem, nunc non movere; nunc
+aliquo affectu affici, nunc non affici; nunc proferre per signa sapientes
+sententias, nunc esse in silentio: propria sunt mutabilitatis animae et
+mentis. Quae si falsa de illo scripta essent, etiam omnia periclitarentur
+mendacio, neque in illis Litteris ulla fidei salus generi humano remaneret.
+Quia itaque vera scripta sunt, totum hominem[176] in Christo agnoscebam;
+non corpus tantum hominis, aut cura corpore sine mente animum*, sed ipsum
+hominem: non persona Veritatis, sed magna quadam naturae humanae
+excellentia, et perfectiore participatione sapientiae praeferri caeteris
+arbitrabar. Alypius autem Deum carne indutum ita putabat credi a
+Catholicis, ut praeter Deum et carnem, non esset in Christo anima;
+mentemque hominis non existimabat in eo praedicari. Et quoniam bene
+persuasum tenebat, ea quae de illo memoriae mandata sunt, sine {121} vitali
+et rationali creatura non fieri, ad ipsam Christianam fidem pigrius
+movebatur. Sed postea haereticorum Apollinaristarum[177] hunc errorem esse
+cognoscens, catholicae fidei collaetatus et contemperatus est. Ego autem
+aliquanto posterius didicisse me fateor, in eo quod _Verbum caro factum
+est_, quomodo catholica veritas a Photini[178] falsitate dirimatur.
+Improbatio quippe haereticorum facit eminere quid Ecclesia tua sentiat, et
+quid habeat sana doctrina. [Sidenote: 1 Cor. 11, 19.]_Oportuit enim et
+haereses esse, ut probati manifesti fierent inter infirmos._
+
+[Sidenote: XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.]
+
+26. Sed tunc lectis Platonicorum illis libris, posteaquam inde admonitus
+quaerere incorpoream veritatem, _invisibilia tua, per ea quae facta sunt,
+intellecta conspexi_; et repulsus sensi quid per tenebras animae meae
+contemplari non sinerer, certus esse te, et infinitum esse, nec tamen per
+locos finitos infinitosve diffundi; et vere te esse qui semper idem ipse
+esses[179], ex nulla parte nulloque motu aliter aut aliter; caetera vero ex
+te esse omnia, hoc solo firmissimo documento, quia sunt; certus quidem in
+istis eram, nimis tamen infirmus ad fruendum te. Garriebam plane quasi
+peritus, et nisi in Christo Salvatore nostro viam tuam quaererem, non
+peritus, sed periturus essem. Jam enim coeperam velle videri sapiens,
+plenus poena mea: et non flebam, insuper et [Sidenote: 1 Cor. 8,
+1.]_inflator scientia_. {122} Ubi enim erat illa [Sidenote: 1 Cor. 3,
+11.]_aedificans_ charitas a _fundamento_ humilitatis, _quod est Christus
+Jesus_? Aut quando illi libri docerent me eam? In quos me propterea,
+priusquam Scripturas tuas considerarem, credo voluisti incurrere, ut
+imprimeretur memoriae meae quomodo ex eis affectus essem: et cum postea in
+Libris tuis mansuefactus essem, et curantibus digitis tuis contrectarentur
+vulnera mea; discernerem atque distinguerem quid interesset inter
+praesumptionem et confessionem; inter videntes quo eundum sit nec videntes
+qua, et viam[180] ducentem ad beatificam patriam, non tantum cernendam, sed
+et habitandam. Nam si primo sanctis tuis Litteris informatus essem, et in
+earum familiaritate obdulcuisses mihi, et postea in illa volumina
+incidissem; fortasse aut abripuissent me a solidamento pietatis, aut si in
+affectu quem salubrem imbiberam perstitissem, putarem etiam ex illis libris
+eum posse concipi, si eos solos quisquam didicisset.
+
+[Sidenote: XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in
+Platonicis.]
+
+27. Itaque avidissime arripui venerabilem stilum Spiritus tui, et prae
+caeteris apostolum Paulum; et perierunt illae quaestiones in quibus mihi
+aliquando visus est adversari sibi, et non congruere testimoniis Legis et
+Prophetarum textus sermonis ejus. Et apparuit mihi una facies eloquiorum
+castorum, et [Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultare cum tremore_ didici. Et
+coepi*, et inveni quidquid illac verum legeram, hac cum commendatione
+gratiae tuae[181] dici; ut qui videt, [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_non sic
+glorietur quasi non acceperit_, non solum id quod videt, sed etiam ut
+videat: (_quid enim habet quod non accepit?_) et ut te, qui es semper idem,
+non solum admoneatur ut videat, sed etiam sanetur ut teneat: et _qui de
+longinquo videre non potest_, viam tamen ambulet qua veniat, et videat, et
+teneat; quia etsi [Sidenote: Rom. 7, 22. 23.]_condelectetur homo legi Dei
+secundum interiorem hominem_, quid faciet de _alia lege in membris suis,
+repugnante legi mentis suae, et se captivum ducente in lege peccati, quae
+est in {123} membris ejus_? [Sidenote: Dan. 3, 27-32.]_Quoniam justus es_,
+Domine; nos autem _peccavimus, inique fecimus, impie gessimus_, et gravata
+est super nos manus tua, et juste _traditi sumus_ antiquo peccatori
+praeposito mortis; quia persuasit voluntati nostrae similitudinem
+voluntatis suae, qua [Sidenote: Joh. 8, 44.]_in veritate tua non stetit.
+Quid faciet miser homo? Quis eum liberabit de corpore mortis hujus_, nisi
+[Sidenote: Rom. 7, 24. 25.]_gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_,
+quem genuisti coaeternum, et [Sidenote: Prov. 8, 22.]_creasti in principio
+viarum tuarum, [Sidenote: Joh. 14, 30.]in quo princeps hujus mundi non
+invenit_ quidquam morte dignum, et occidit eum; et [Sidenote: Col. 2,
+14.]_evacuatum est chirographum quod erat contrarium nobis_? Hoc illae
+litterae non habent. Non habent illae paginae vultum pietatis hujus,
+lacrymas confessionis, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sacrificium tuum, spiritum
+contribulatum, cor contritum et humiliatum_, populi salutem, [Sidenote:
+Apoc. 21, 2.]_sponsam civitatem, [Sidenote: 2 Cor. 5, 5.]arrham Spiritus
+sancti, poculum pretii_ nostri. Nemo ibi cantat: [Sidenote: Ps. 61, 2.
+3.]_Nonne Deo subdita erit anima mea? Ab ipso enim salutare meum. Etenim
+ipse est Deus meus et salutaris meus; susceptor meus, non movebor amplius._
+Nemo ibi audit vocantem: [Sidenote: Mat. 11, 28. 29. 25.]_Venite ad me,
+omnes qui laboratis._ Dedignantur ab eo _discere quoniam mitis est et
+humilis corde_. _Abscondisti enim haec a sapientibus et prudentibus, et
+revelasti ea parvulis._ [Sidenote: Deut. 32, 49.]Et aliud est de silvestri
+cacumine videre patriam pacis, et iter ad eam non invenire, et frustra
+conari per invia, circum obsidentibus et insidiantibus fugitivis
+desertoribus, cum principe suo [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leone et dracone_:
+et aliud tenere viam illuc ducentem, curia* coelestis Imperatoris munitam,
+ubi non latrocinantur qui coelestem militiam deseruerunt; vitant enim eam
+sicut supplicium. Haec mihi inviscerabantur miris modis, cum [Sidenote: 1
+Cor. 15, 9.]_minimum Apostolarum_ tuorum legerem[182], et consideraveram
+opera tua, et expaveram.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{125}
+
+LIBER OCTAVUS.
+
+    Vitae ipsius partem attingit celeberrimam, annum aetatis trigesimum
+    secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo
+    Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quae de
+    Antonio Aeygptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano
+    didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
+    et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit;
+    lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
+    diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur.
+
+[Sidenote: I. Studio vitae melius instituendae ad Simplicianum ire
+statuit.]
+
+1. Deus meus, recorder in gratiarum actione tibi, et confitear
+misericordias tuas super me. Perfundantur ossa mea dilectione tua*, et
+dicant: [Sidenote: Ps. 34, 10.]_Domine, quis similis tibi? Dirupisti
+vincula mea, [Sidenote: Ps. 115, 17.]sacrificem tibi sacrificium laudis._
+Quomodo dirupisti ea, narrabo; et dicent omnes qui adorant te, cum audiunt
+haec: Benedictus Dominus in coelo et in terra; magnum et mirabile nomen
+ejus. Inhaeserant praecordiis meis verba tua, et [Sidenote: Job 1,
+10.]_undique circumvallabar abs te_. De vita tua aeterna certus eram:
+quamvis eam [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in aenigmate et quasi per speculum
+videram_; dubitatio tamen omnis de incorruptibili substantia, quod ab illa
+esset omnis substantia, ablata mihi erat: nec certior de te, sed stabilior
+in te esse cupiebam. De mea vero temporali vita nutabant omnia, et
+[Sidenote: Ib. 5, 7.]_mundandum erat cor a fermento veteri_; et placebat
+via ipse Salvator, et ire per ejus angustias adhuc pigebat. Et immisisti in
+mentem meam, visumque est bonum in conspectu meo pergere ad Simplicianum
+qui mihi bonus apparebat servus tuus, et lucebat in eo gratia tua. Audieram
+etiam quod a juventute sua devotissime tibi viveret: jam vero tunc
+senuerat, et longa aetate in tam bono studio sectandae viae tuae, multa
+expertus, multa edoctus mihi videbatur; et vere sic erat. Unde mihi ut
+proferret volebam, conferenti secum aestus meos, quis esset aptus modus sic
+affecto, ut ego eram, ad ambulandum in via tua. {126}
+
+2. Videbam enim plenam Ecclesiam; et alius sic ibat, alius autem sic. Mihi
+autem displicebat quod agebam in saeculo, et oneri mihi erat valde, non jam
+inflammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe honoris et pecuniae, ad
+tolerandam illam servitutem tam gravem. Jam enim me illa non delectabant
+prae dulcedine tua et [Sidenote: Ps. 25, 8.]_decore domus tuae quam
+dilexi_; sed adhuc tenaciter colligabar ex femina: nec me prohibebat
+Apostolus conjugari, quamvis exhortaretur ad melius, maxime volens omnes
+homines [Sidenote: 1 Cor. 7.]_sic_ esse _ut ipse erat_. Sed ego infirmior
+eligebam molliorem locum: et propter hoc unum volvebar in caeteris
+languidus, et tabescens curis marcidis, quod* et in aliis rebus quas
+nolebam pati, congruere cogebar vitae conjugali, cui deditus obstringebar.
+Audieram ex ore Veritatis, esse [Sidenote: Mat. 19, 12.]_spadones qui
+seipsos absciderunt propter regnum coelorum_; sed, _Qui potest_, inquit,
+_capere, capiat_. [Sidenote: Sap. 13, 1.]_Vani sunt certe omnes homines
+quibus non inest Dei scientia; nec de his quae videntur bona, potuerunt
+invenire eum qui est._ At ego jam non eram in illa vanitate: transcenderam
+eam; et contestante universa creatura tua[183], inveneram te creatorem
+nostrum, et Verbum tuum apud te Deum, tecumque* unum Deum, per quod creasti
+omnia. Et est aliud genus impiorum, qui _cognoscentes Deum, non sicut Deum
+glorificaverunt, aut gratias egerunt_. In hoc quoque incideram; et
+[Sidenote: Ps. 17, 36.]_dextera tua suscepit me_, et inde ablatum posuisti
+ubi convalescerem, quia dixisti homini: [Sidenote: Job 28, 28.]_Ecce pietas
+est sapientia_; et, [Sidenote: Prov. 3, 7.]_Noli velle videre sapiens_;
+quoniam [Sidenote: Rom. 1. 21, 22.]_dicentes se esse sapientes, stulti
+facti sunt_. Et [Sidenote: Mat. 13, 46.]_inveneram_ jam _bonam margaritam_;
+et _venditis omnibus quae haberem, emenda_ erat, et dubitabam.
+
+[Sidenote: II. De Victorino rhetore converso.]
+
+3. Perrexi ergo ad Simplicianum[184], patrem in accipienda gratia* tua
+tunc[185] episcopi Ambrosii*, et quem vere ut patrem {127} diligebat.
+Narravi ei circuitus erroris mei. Ubi autem commemoravi legisse me quosdam
+libros Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romae, quem
+Christianum defunctum esse audieram, in Latinam linguam transtulisset;
+gratulatus est mihi quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem,
+plena _fallaciarum_ et deceptionum [Sidenote: Col. 2, 8.]_secundum elementa
+hujus mundi_: in istis autem, omnibus modis insinuari Deum et ejus
+Verbum[186]. Deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem Christi, [Sidenote:
+Mat. 11, 25.]_sapientibus absconditam et revelatam parvulis_,
+Victorinum[187] ipsum recordatus est, quem, Romae cum esset, familiarissime
+noverat: de quo ille mihi narravit quod non silebo. Habet enim magnam
+laudem gratiae tuae confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex,
+et omnium liberalium doctrinarum peritissimus, quique philosophorum tam
+multa legerat, et dijudicaverat*; doctor tot nobilium senatorum, qui etiam
+ob insigne praeclari magisterii, quod cives hujus mundi eximium putant,
+statuam in Romano foro meruerat et acceperat; usque ad illam aetatem
+venerator idolorum, sacrorumque sacrilegorum particeps, quibus tunc tota
+fere Romana nobilitas inflata inspirabat populos jam et omnigenum deum
+monstra*, et Anubem latratorem, quae aliquando "Contra Neptunum et Venerem,
+contraque Minervam" tela tenuerant[188], et a se victis jam Roma
+supplicabat[189]; quae ista senex Victorinus tot annos ore terricrepo
+defensitaverat: non erubuerit esse puer Christi tui, et infans fontis tui,
+subjecto collo ad humilitatis jugum, et edomita fronte ad crucis
+opprobrium.
+
+{128}
+
+4. O Domine, Domine, qui [Sidenote: Ps. 143, 5.]_inclinasti coelos, et
+descendisti; tetigisti montes, et fumigaverunt_: quibus modis te insinuasti
+illi pectori? Legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam Scripturam, omnesque
+Christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur; et
+dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "Noveris me
+Christianum jam esse." Et respondebat ille: "Non credam, nec deputabo te
+inter Christianos, nisi in ecclesia Christi videro." Ille autem irridebat
+dicens: "Ergo parietes faciunt Christianos?" Et hoc saepe dicebat, jam se
+esse Christianum; et Simplicianus illud saepe respondebat, et saepe ab illo
+parietum irrisio repetebatur. Amicos enim suos reverebatur offendere
+superbos daemonicolas, quorum ex culmine Babylonicae dignitatis, quasi ex
+[Sidenote: Ps. 28, 5.]_cedris Libani_ quas nondum _contriverat_ Dominus,
+graviter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. [Sidenote: Mat. 10. 33.
+Luc. 9, 26.]Sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem, timuitque
+negari a Christo coram Angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus
+confiteri, reusque sibi magni criminis apparuit erubescendo de sacramentis
+humilitatis Verbi tui, et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum
+daemoniorum, quae imitator superbus acceperat; depuduit vanitati, et
+erubuit veritati, subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse
+narrabat: "Eamus in ecclesiam; Christianus volo fieri." At ille non se
+capiens laetitia, perrexit cum eo. Ubi autem imbutus est primis
+instructionum sacramentis, non multo post etiam nomen dedit, ut per
+Baptismum regeneraretur, mirante Roma, gaudente Ecclesia. Superbi
+[Sidenote: Ps. 111, 10.]_videbant, et irascebantur; dentibus suis
+stridebant, et tabescebant_: servo autem tuo* [Sidenote: Ps. 39,
+5.]_Dominus_ Deus erat _spes ejus_, et _non respiciebat in vanitates et
+insanias mendaces_.
+
+5. Denique, ut ventum est ad horam profitendae fidei, quae verbis certis
+conceptis, retentisque memoriter, de loco eminentiore in conspectu populi
+fidelis Romae reddi[190] solet ab eis qui {129} accessuri sunt ad gratiam
+tuam, oblatum esse dicebat Victorino a presbyteris ut secretius redderet,
+sicut nonnullis qui verecundia trepidaturi videbantur offerri mos erat;
+illum autem maluisse salutem suam in conspectu sanctae multitudinis
+profiteri. Non enim erat salus quam docebat in rhetorica, et tamen eam
+publice professus erat. Quanto minus ergo vereri debuit mansuetum gregem
+tuum pronuntians verbum tuum, qui non verebatur in verbis suis turbas
+insanorum? Itaque ubi ascendit ut redderet, omnes sibimet invicem, quisque
+ut eum noverant, instrepuerunt nomen ejus strepitu gratulationis. Quis
+autem ibi non eum noverat? Et sonuit presso sonitu per ora cunctorum
+collaetantium: Victorinus, Victorinus! Cito sonuerunt exsultatione, quia
+videbant eum; et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. Pronuntiavit
+ille fidem veracem praeclara fiducia, et volebant omnes eum rapere intro in
+cor suum; et rapiebant amando et gaudendo: hae rapientium manus erant.
+
+[Sidenote: III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum
+conversione.]
+
+6. Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute desperatae
+animae, et de majore periculo liberatae, quam si spes ei semper affuisset,
+aut periculum minus fuisset? Etenim tu quoque, misericors Pater, plus
+gaudes [Sidenote: Luc. 15.]_de uno poenitente, quam de nonaginta novem
+justis, quibus non opus est poenitentia_. Et nos cum magna jucunditate
+audimus, cum audimus quam exsultantibus* pastoris humeris reportetur ovis
+quae erraverat; et drachma referatur in thesauros tuos, collaetantibus
+vicinis mulieri quae invenit: et lacrymas excutit gaudium solemnitatis
+domus tuae, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, _Quoniam mortuus
+erat, et revixit; perierat, et inventus est._ Gaudes quippe in nobis, et in
+Angelis tuis sancta charitate sanctis. Nam tu semper idem, {130} quia quae
+non semper nec eodem modo sunt, eodem modo semper nosti omnia.
+
+7. Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inventis aut redditis
+rebus quas diligit, quam si eas semper habuisset? Contestantur enim et
+caetera, et plena sunt omnia testimoniis clamantibus, Ita est. Triumphat
+victor imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset; et quanto majus
+periculum fuit in praelio, tanto est gaudium majus in triumpho. Jactat
+tempestas navigantes, minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt:
+tranquillatur coelum et mare, et exsultant nimis, quoniam timuerunt nimis.
+Aeger est charus, et vena ejus malum renuntiat; omnes qui eum salvum
+cupiunt, aegrotant simul animo: fit ei recte, et nondum ambulat pristinis
+viribus; et fit tale jam gaudium, quale non fuit cum antea salvus et fortis
+ambularet. Easque ipsas voluptates humanae vitae etiam non inopinatis et
+praeter voluntatem irruentibus, sed institutis et voluptariis* molestiis
+homines acquirunt. Edendi et bibendi voluptas nulla est, nisi praecedat
+esuriendi et sitiendi molestia. Et ebriosi quaedam salsiuscula comedunt,
+quo fiat molestus ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. Et
+institutum est ut jam pactae sponsae non tradantur statim, ne vilem habeat
+maritus datam, quam non suspiraverit sponsus dilatam.
+
+8. Hoc in turpi et exsecranda laetitia; hoc in ea quae concessa et licita
+est; hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiae: hoc in eo qui [Sidenote:
+Luc. 15, 32.]_mortuus erat, et revixit: perierat, et inventus est_. Ubique
+majus gaudium molestia majori praeceditur. Quid est hoc, Domine Deus meus,
+cum tu aeternum tibi tu ipse sis gaudium, et quaedam de te circa te semper
+gaudeant[191]? Quid est quod haec rerum pars alternat defectu et profectu,
+offensionibus et conciliationibus? An is est modus earum; et tantum dedisti
+eis, cum a summis coelorum usque ad ima terrarum, ab initio usque in finem
+saeculorum, ab angelo usque ad vermiculum, a motu primo usque ad extremum,
+omnia genera bonorum, et omnia justa opera tua, suis quaeque sedibus
+locares, et suis quaeque temporibus ageres? Heu mihi, quam excelsus es in
+excelsis, et quam profundus in profundis! et nusquam recedis, et vix
+redimus ad te.
+
+{131}
+
+[Sidenote: IV. Quare plus laetandum sit in conversione nobilium.]
+
+9. Age, Domine, fac; excita, et revoca nos; accende, et rape; flagra,
+dulcesce: jam amemus, et curramus. Nonne multi ex profundiore tartaro
+caecitatis quam Victorinus, redeunt ad te, et accedunt, et illuminantur
+recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te [Sidenote: Joh. 1,
+9. 12.]_potestatem ut filii tui fiant_? Sed si minus noti sunt populis,
+minus de illis gaudent etiam qui noverunt eos. Quando enim cum multis
+gaudetur, et in singulis uberius est gaudium, quia fervefaciunt se, et
+inflammantur ex alterutro. Deinde, quod multis noti, multis sunt
+auctoritati ad salutem, et multis praeeunt secuturis. Ideoque multum de
+illis et qui eos praecesserunt laetantur, quia non de solis laetantur.
+Absit enim ut in tabernaculo tuo prae pauperibus accipiantur personae
+divitum, aut prae ignobilibus nobiles: quando potius [Sidenote: 1 Cor. 1,
+27. 28.]_infirma mundi elegisti ut confunderes fortia; et ignobilia_ hujus
+_mundi elegisti et contemptibilia, et ea quae non sunt, tanquam quae* sint,
+ut ea quae sunt evacuares_. Et tamen idem ipse [Sidenote: Id. 15,
+9.]_minimus Apostolorum_ tuorum, per cujus linguam tua ista verba sonuisti,
+cum Paulus proconsul, per ejus militiam debellata superbia, sub lene jugum
+Christi tui missus esset, regis magni provincialis effectus; [Sidenote:
+Act. 13, 7. l2.]ipse quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit, ob tam
+magnae* insigne victoriae[192]. Plus enim hostis vincitur in eo quem plus
+tenet, de quo plures tenet. Plus autem superbos tenet nomine nobilitatis,
+et de his plures nomine auctoritatis. Quanto igitur gratius cogitabatur*
+Victorini pectus, quod tanquam inexpugnabile receptaculum diabolus
+obtinuerat, Victorini lingua, quo telo grandi et acuto multos peremerat;
+tanto abundantius exsultare oportuit filios tuos, quia Rex noster
+[Sidenote: Mat. 12, 29.]_alligavit fortem_, et videbant _vasa ejus erepta
+mundari_, et aptari _in honorem_ tuum, et fieri [Sidenote: 2 Tim. 2,
+21.]_utilia Domino ad omne opus bonum_.
+
+[Sidenote: V. Quae remorabantur eum a conversione.]
+
+10. Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narravit, exarsi
+ad imitandum: ad hoc enim et ille narraverat. Posteaquam vero et illud
+addidit, quod imperatoris Juliani {132} temporibus lege data prohibiti sunt
+Christiani docere litteraturam et oratoriam; quam legem ille amplexus,
+loquacem scholam deserere maluit, quam verbum tuum, quo [Sidenote: Sap. 10,
+21.]_linguas infantium facis disertas_: non mihi fortior quam felicior
+visus est, quia invenit occasionem vacandi tibi. Cui rei ego suspirabam
+ligatus, non ferro alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat
+inimicus, et inde mihi catenam fecerat, et constrinxerat me. Quippe ex
+voluntate perversa, facta est libido: et dum servitur libidini, facta est
+consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas.
+Quibus quasi ansulis sibimet innexis, unde catenam appellavi, tenebat me
+obstrictum dura servitus. Voluntas autem nova quae mihi esse coeperat ut te
+gratis colerem, fruique te vellem, Deus, sola jucunditas certa, nondum erat
+idonea ad superandam priorem vetustate roboratam. Ita duae voluntates meae,
+una vetus, alia nova, illa carnalis, illa spiritualis, confligebant inter
+se, atque discordando dissipabant animam meam.
+
+11. Sic intelligebam, meipso experimento*, id quod legeram, quomodo
+[Sidenote: Gal. 5, 17.]_caro concupisceret adversus spiritum, et spiritus
+adversus carnem_. Ego quidem in utroque[193]; sed magis ego in eo quod in
+me approbabam, quam in eo quod in me improbabam. Ibi enim magis jam non
+ego; quia ex magna parte id patiebar invitus, quam faciebam volens*. Sed
+tamen consuetudo adversus me pugnacior ex me facta erat, quoniam volens,
+quo nollem, perveneram. Et quis jure contradiceret, cum peccantem justa
+poena sequeretur?[194] Et non erat jam illa excusatio*, qua videri mihi
+solebam propterea me nondum contempto saeculo servire tibi, quia incerta
+mihi esset perceptio veritatis: jam enim et ipsa certa erat. Ego autem
+adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam; et impedimentis omnibus sic
+timebam expediri, quemadmodum impediri timendum est.
+
+12. Ita sarcina saeculi, velut somno assolet, dulciter premebar; et
+cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci
+volentium, qui tamen superati soporis {133} altitudine remerguntur. Et
+sicut nemo est qui dormire semper velit, omniumque sano judicio vigilare
+praestat; differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum gravis torpor
+in membris est; eumque jam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi
+tempus advenerit: ita certum habebam esse melius tuae charitati me dedere,
+quam meae cupiditati cedere; sed illud placebat, et vincebat*; hoc libebat
+et vinciebat. Non enim erat quod tibi responderem dicenti mihi, [Sidenote:
+Eph. 5, 14.]_Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis; et illuminabit te
+Christus_: et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino quid
+responderem veritate convictus, nisi tantum verba lenta et somnolenta:
+Modo, ecce modo; sine paululum. Sed, Modo, et modo, non habebant modum; et,
+Sine paululum, in longum ibat. Frustra [Sidenote: Rom. 7,
+22-25.]_condelectabar legi tuae secundum interiorem hominem, cum alia lex
+in membris meis repugnaret legi mentis meae, et captivum me duceret in lege
+peccati, quae in membris meis erat_. Lex enim peccati est violentia
+consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam invitus animus, eo merito quo
+in eam volens illabitur. _Miserum_ ergo _me quis liberaret de corpore
+mortis hujus, nisi gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_?
+
+[Sidenote: VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.]
+
+13. Et de vinculo quidem desiderii concubitus quo arctissimo tenebar, et
+saecularium negotiorum servitute, quemadmodum me exemeris, narrabo, et
+confitebor nomini tuo, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_Domine, adjutor meus et
+redemptor meus_. Agebam solita, crescente anxietudine, et quotidie
+suspirabam tibi; frequentabam ecclesiam tuam, quantum vacabat ab eis
+negotiis sub quorum pondere gemebam*. Mecum erat Alypius otiosus ab opere
+jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum consilia
+venderet, sicut ego vendebam dicendi facultatem, si qua docendo praestari
+potest. Nebridius autem amicitiae nostrae cesserat, ut omnium nostrum
+familiarissimo Verecundo, Mediolanensi et civi et grammatico subdoceret, et
+vehementer desideranti et familiaritatis jure flagitanti de numero nostro
+fidele adjutorium, quo indigebat nimis. Non itaque Nebridium cupiditas
+commodorum eo traxit: majora enim posset si vellet de litteris agere; sed
+officio benevolentiae petitionem nostram contemnere noluit amicus
+dulcissimus et mitissimus. Agebat autem illud prudentissime, cavens
+innotescere personis secundum hoc saeculum majoribus, devitans {134} in eis
+omnem inquietudinem animi, quem volebat habere liberum et quam multis
+posset horis feriatum, ad quaerendum aliquid, vel legendum vel audiendum de
+sapientia.
+
+14. Quodam igitur die, non recolo causam qua erat absens Nebridius, cum
+ecce ad nos domum venit ad me et Alypium Pontitianus* quidam civis noster
+inquantum Afer, praeclare in palatio militans[195]: nescio quid a nobis
+volebat. Et consedimus ut colloqueremur; et forte supra mensam lusoriam
+quae ante nos erat, attendit codicem, tulit, aperuit, invenit apostolum
+Paulum, inopinate sane: putaverat enim aliquid de libris quorum professio
+me conterebat. Tum vero arridens, meque intuens, gratulatorie miratus est
+quod eas et solas prae oculis meis Litteras repente comperisset.
+Christianus quippe et fidelis erat, et saepe tibi Deo nostro prosternebatur
+in ecclesia crebris et diuturnis orationibus. Cui ego cum indicassem illis
+me Scripturis curam maximam impendere, ortus est sermo, ipso narrante, de
+Antonio[196] Aegyptio monacho, cujus nomen excellenter clarebat apud servos
+tuos; nos autem usque in illam horam latebat. Quod ille ubi comperit,
+immoratus est in eo sermone, insinuans tantum virum ignorantibus, et
+admirans eamdem nostram ignorantiam. Stupebamus autem audientes tam recenti
+memoria, et prope nostris temporibus testatissima mirabilia[197] tua in
+fide recta et catholica Ecclesia. Omnes mirabamur, et nos quia tam magna
+erant, et ille quia inaudita nobis erant.
+
+15. Inde sermo ejus devolutus est ad monasteriorum greges[198], {135} et
+mores suaveolentiae tuae, et ubera deserta eremi, quorum nos nihil
+sciebamus. Et erat monasterium Mediolani[199] plenum bonis fratribus, extra
+urbis moenia, sub Ambrosio nutritore; et non noveramus. Pertendebat ille et
+loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus. Unde et incidit ut diceret
+nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treveros,
+cum Imperator pomeridiano Circensium spectaculo teneretur, exisse
+deambulatum in hortos muris contiguos; atque illic ut forte combinati
+spatiabantur, unum secum seorsum, et alios duos itidem seorsum pariterque
+digressos: sed illos vagabundos irruisse in quamdam casam, ubi habitabant
+quidam servi tui, [Sidenote: Mat. 5, 3.]_spiritu pauperes, qualium est
+regnum coelorum_, et invenisse ibi codicem in quo scripta erat vita
+Antonii. Quam legere coepit unus eorum, et mirari, et accendi, et inter
+legendum meditari arripere talem vitam, et relicta militia[200] saeculari
+servire tibi: erant* autem ex eis quos dicunt Agentes[201] in rebus. Tunc
+subito repletus amore sancto et sobrio pudore, iratus sibi conjecit oculos
+in amicum, et ait illi: "Dic, quaeso te, omnibus istis laboribus nostris
+quo ambimus pervenire? quid quaerimus? cujus rei causa militamus? Majorne
+esse poterit spes nostra in palatio, quam ut amici Imperatoris simus? Et
+ibi quid non fragile, plenumque periculis? Et per quot pericula pervenitur
+ad grandius periculum? Et quando* istud erit? Amicus autem Dei, si voluero,
+ecce nunc fio." Dixit hoc, et turbidus parturitione novae vitae, reddidit
+oculos paginis; et legebat, et mutabatur intus ubi tu videbas, et exuebatur
+mundo mens ejus, ut mox apparuit. Namque dum legit, et volvit fluctus
+cordis sui, {136} infremuit aliquando et discrevit, decrevitque meliora;
+jamque tuus, ait amico suo: "Ego jam abrupi me ab illa spe nostra, et Deo
+servire statui; et hoc ex hac hora, in hoc loco aggredior. Te si piget
+imitari, noli adversari." Respondit ille, adhaerere se socium* tantae
+mercedis tantaeque militiae. Et ambo jam tui, aedificabant turrim sumptu
+idoneo [Sidenote: Luc. 14, 26-35.]_relinquendi omnia sua et sequendi te_.
+Tum Pontitianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant,
+quaerentes eos devenerunt in eumdem locum, et invenientes admonuerunt ut
+redirent, quod jam* declinasset dies. At illi narrato placito et proposito
+suo, quoque modo in eis talis voluntas orta esset atque firmata, petiverunt
+ne sibi molesti essent, si adjungi recusarent. Isti autem nihilo mutati a
+pristinis, fleverunt se tamen, ut dicebat*, atque illis pie congratulati
+sunt, et commendaverunt se orationibus eorum, et trahentes cor in terra
+abierunt in palatium; illi autem affigentes cor coelo, manserunt in casa.
+Et habebant ambo sponsas: quae posteaquam hoc audierunt, dicaverunt etiam
+ipsae virginitatem tibi.
+
+[Sidenote: VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.]
+
+16. Narrabat haec Pontitianus: tu autem, Domine, inter verba ejus
+retorquebas me ad meipsum, auferens me a dorso meo ubi me posueram, dum
+nollem me attendere; et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam
+turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. Et
+videbam, et horrebam; et quo a me fugerem non erat. Et si conabar avertere
+a me aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus opponebas mihi,
+et impingebas me in oculos meos, [Sidenote: Ps. 35, 3.]_ut invenirem
+iniquitatem meam et odissem_. Noveram eam, sed dissimulabam; et
+conhibebam[202]*, et obliviscebar.
+
+17. Tunc vero, quanto ardentius amabam illos de quibus audiebam salubres
+affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me
+comparatum eis oderam[203]. Quoniam multi mei anni mecum effluxerant, forte
+duodecim anni, ex quo ab undevicesimo anno aetatis meae, lecto[204]
+Ciceronis Hortensio, excitatus eram studio sapientiae; et differebam
+contempta felicitate terrena ad eam investigandam vacare, {137} cujus non
+inventio, sed vel sola inquisitio jam praeponenda erat etiam inventis
+thesauris regnisque gentium, et ad nutum circumfluentibus corporis
+voluptatibus. At ego adolescens miser, valde miser, in exordio ipsius
+adolescentiae etiam petieram a te castitatem, et dixeram: Da mihi
+castitatem et continentiam, sed noli modo. Timebam enim ne me cito
+exaudires, et cito sanares a morbo concupiscentiae, quam malebam expleri
+quam exstingui. Et ieram per vias pravas superstitione sacrilega, non
+quidem certus in ea, sed quasi praeponens eam caeteris*, quae non pie
+quaerebam, sed inimice oppugnabam.
+
+18. Et putaveram me propterea differre de die in diem contempta spe
+saeculi, te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid quo
+dirigerem cursum meum. Et venerat dies quo nudarer mihi, et increparet in
+me conscientia mea: Ubi es* lingua? Nempe tu dicebas propter incertum verum
+nolle te abjicere sarcinam vanitatis. Ecce jam certum est, et illa te adhuc
+premit, humerisque liberioribus pennas recipiunt, qui neque ita inquirendo
+attriti sunt, nec decennio et amplius ista meditati. Ita rodebar intus, et
+confundebar pudore horribili vehementer, cum Pontitianus talia loqueretur.
+Terminato autem sermone et causa qua venerat, abiit ille; et ego ad me.
+Quae non in me dixi? Quibus sententiarum verberibus non flagellavi animam
+meam, ut sequeretur me conantem post te ire? Et renitebatur*; recusabat, et
+non se excusabat. Consumpta erant et convicta argumenta omnia: remanserat
+muta trepidatio; et quasi mortem reformidabat restringi a fluxu
+consuetudinis quo tabescebat in mortem.
+
+[Sidenote: VIII. In hortum secedit, quid ibi egerit.]
+
+19. Tum in illa grandi rixa interioris domus meae, quam fortiter
+excitaveram cum anima mea in cubiculo nostro corde meo, tam vultu quam
+mente turbatus, invado Alypium. Exclamo: "Quid patimur? quid est hoc? quid
+audisti? Surgunt indocti et coelum rapiunt; et nos cum doctrinis nostris
+sine corde, ecce ubi volutamur in carne et sanguine! An quia praecesserunt,
+pudet sequi, et non pudet nec saltem sequi?" Dixi nescio quae talia, et
+abripuit me ab illo aestus meus, cum taceret attonitus me intuens. Neque
+enim solita sonabam; plusque alloquebantur animum meum frons, genae, oculi,
+color, modus vocis, quam verba quae promebam. Hortulus quidam {138} erat
+hospitii nostri, quo nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non
+habitabat dominus domus. Illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo
+impediret ardentem litem quam mecum aggressus eram, donec exiret qua tu
+sciebas; ego autem non*: sed tantum insaniebam* salubriter, et moriebar
+vitaliter, gnarus quid mali essem, et ignarus quid boni post paululum
+futurus essem. Abscessi ergo in hortum, et Alypius pede post pedem*. Neque
+enim secretum meum non erat, ubi ille aderat: aut quando me sic affectum
+desereret? Sedimus, quantum potuimus remoti ab aedibus. Ego fremebam
+spiritu indignans indignatione turbulentissima, quod non irem in placitum
+et pactum tecum, Deus meus, in quod eundum esse _omnia ossa mea clamabant_,
+et in coelum tollebant laudibus: et non illuc ibatur navibus, aut
+quadrigis, aut pedibus, quantum saltem de domo in eum locum ieram, ubi
+sedebamus. Nam non solum ire, verum etiam pervenire illuc, nihil erat aliud
+quam velle ire, sed velle fortiter et integre; non semisauciam hac atque
+hac versare et jactare voluntatem, parte assurgentem cum alia parte cadente
+luctantem*.
+
+20. Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis aestibus, quae
+aliquando volunt homines, et non valent, si aut ipsa membra non habeant,
+aut ea vel colligata vinculis, vel resoluta languore, vel quoquo modo
+impedita sint. Si vulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis
+amplexatus sum genu; quia volui, feci. Potui autem velle et non facere, si
+mobilitas membrorum non obsequeretur. Tam multa ergo feci, ubi non hoc erat
+velle quod posse: et non faciebam quod et incomparabili affectu amplius
+mihi placebat, et mox ut vellem, possem; quia mox ut vellem, utique vellem.
+Ibi enim facultas ea quae voluntas, et ipsum velle jam facere erat; et
+tamen non fiebat: faciliusque obtemperabat corpus tenuissimae voluntati
+animae, ut ad nutum* membra moverentur, quam ipsa sibi anima ad voluntatem
+suam* magnam in sola voluntate perficiendam.
+
+[Sidenote: IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.]
+
+21. Unde hoc monstrum? et quare istuc? Luceat misericordia tua; et
+interrogem, si forte mihi respondere possint latebrae poenarum hominum, et
+tenebrosissimae contritiones filiorum Adam. Unde hoc monstrum? et quare
+istud? Imperat animus corpori, et paret statim; imperat animus {139} sibi,
+et resistitur[205]. Imperat animus ut moveatur manus, et tanta est
+facilitas ut vix a servitio discernatur imperium: et animus animus est,
+manus autem corpus est. Imperat animus ut velit animus, nec alter est, nec
+facit tamen. Unde hoc monstrum? et quare istud? Imperat, inquam, ut velit,
+qui non imperaret nisi vellet, et non fit quod imperat. Sed non ex toto
+vult; non ergo ex toto imperat. Nam intantum imperat, inquantum vult, et
+intantum non fit quod imperat, inquantum non vult. Quoniam voluntas imperat
+ut sit voluntas, nec alia sed ipsa. Non itaque plena* imperat, ideo non est
+quod imperat. Nam si plena esset, nec imperaret ut esset, quia jam esset.
+Non igitur monstrum partim velle, partim nolle, sed aegritudo animi est,
+quia non totus assurgit, veritate sublevatus, consuetudine praegravatus. Et
+ideo sunt duae voluntates, quia una earum tota non est, et hoc adest alteri
+quod deest alteri.
+
+[Sidenote: X. Adversus Manichaeos qui ex duabus contrariis voluntatibus
+duas contrarias naturas asseverant.]
+
+22. [Sidenote: Ps. 67, 3.]_Pereant a facie tua_, Deus, sicuti pereunt
+[Sidenote: Tit. 1, 10.]_vaniloqui et_ mentis _seductores_, qui cum duas
+voluntates in deliberando animadverterint, duas naturas duarum mentium esse
+asseverant, unam bonam, alteram malam. Ipsi vere* mali sunt, cum ista mala
+sentiunt, et iidem ipsi boni erunt si vera senserint, verisque
+consenserint, ut dicat eis Apostolus tuus: [Sidenote: Eph. 5, 8.]_Fuistis
+aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino._ Illi enim dum volunt esse
+lux, non in Domino, sed in seipsis, putando animae naturam hoc esse quod
+Deus est[206], ita facti sunt densiores tenebrae; quoniam _longius a te
+recesserunt_ horrenda arrogantia, a _te_ vero [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumine
+illuminante omnem hominem venientem in hunc mundum_. Attendite quid
+dicatis, et erubescite, et [Sidenote: Ps. 33, 6.]_accedite ad eum et
+illuminamini, et vultus vestri non erubescent_. Ego cum deliberabam ut jam
+servirem Domino Deo meo, sicut diu disposueram, ego eram qui volebam, ego
+qui nolebam; ego, ego eram. Nec plene volebam, nec plene nolebam. Ideo
+mecum contendebam, et dissipabar a meipso. Et ipsa dissipatio me invito
+quidem fiebat, nec tamen ostendebat naturam mentis alienae, sed poenam
+meae*[207]. [Sidenote: Rom. 7, 17.]_Et ideo non jam ego operabar illam, sed
+quod {140} habitabat in me peccatum_ de supplicio liberioris peccati, quia
+eram filius Adam.
+
+23. Nam si tot sunt contrariae naturae, quot voluntates sibi resistunt; non
+jam duae, sed plures erunt. Si deliberet quisquam utrum ad conventiculum
+eorum pergat, an ad theatrum; clamant isti: Ecce duae naturae: una bona hac
+ducit; altera mala illac reducit. Nam unde ista cunctatio sibimet
+adversantium voluntatum? Ego autem dico ambas malas, et quae ad illos
+ducit, et quae ad theatrum reducit. Sed non credunt nisi bonam esse qua
+itur ad eos. Quid si ergo quisquam nostrum deliberet, et secum
+altercantibus duabus voluntatibus fluctuet, utrum ad theatrum pergat, an ad
+ecclesiam nostram? nonne et isti quid respondeant fluctuabunt? Aut enim
+fatebuntur, quod nolunt, bona voluntate pergi in ecclesiam nostram, sicut
+in eam pergunt qui sacramentis ejus imbuti sunt atque detinentur: aut duas
+malas naturas, et duas malas mentes in uno homine confligere putabunt; et
+non erit verum quod solent dicere, unam bonam alteram malam: aut
+convertentur ad verum, et non negabunt, cum quisque deliberat, animam unam
+diversis voluntatibus aestuare.
+
+24. Jam ergo non dicant, cum duas voluntates in homine uno adversari sibi
+sentiunt, duas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et de
+duobus contrariis principiis contendere, unam bonam, alteram malam. Nam tu,
+Deus verax, improbas eos, et redarguis atque convincis eos, sicut in
+utraque mala voluntate, cum quisque deliberat utrum hominem veneno
+interimat an ferro; utrum fundum alienum illum, an illum invadat, quando
+utrumque non potest; utrum emat voluptatem luxuria, an pecuniam servet
+avaritia; utrum ad circum pergat, an ad theatrum, si uno die utrumque
+exhibeatur; addo etiam tertium, an ad furtum de domo aliena, si subest
+occasio; addo et quartum, an ad committendum adulterium, si et inde simul
+facultas aperitur, si omnia concurrant in unum articulum temporis,
+pariterque cupiantur omnia quae simul agi nequeunt: discerpunt enim animum
+sibimet adversantibus quatuor voluntatibus, vel etiam pluribus in tanta
+copia rerum quae appetuntur, nec tamen tantam multitudinem diversarum
+substantiarum solent dicere: ita et in bonis voluntatibus. Nam quaero ab
+eis utrum bonum sit delectari lectione Apostoli, et utrum bonum sit
+delectari psalmo {141} sobrio, et utrum bonum sit Evangelium disserere.
+Respondebunt ad singula: Bonum. Quid si ergo pariter delectent omnia
+simulque uno tempore? Nonne diversae voluntates distendunt cor hominis, dum
+deliberatur quid potissimum arripiamus? Et omnes bonae sunt, et certant
+secum, donec eligatur unum, quo feratur tota voluntas una, quae in plures
+dividebatur. Ita etiam cum aeternitas delectat superius, et temporalis boni
+voluptas retentat inferius, eadem anima est non tota voluntate illud aut
+hoc volens; et ideo discerpitur gravi molestia, dum illud veritate
+praeponit, hoc familiaritate non ponit*.
+
+[Sidenote: XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.]
+
+25. Sic aegrotabam et excruciabar accusans memetipsum solito acerbius
+nimis, ac volvens et versans me in vinculo meo, donec abrumperetur totum
+quo jam exiguo tenebar, sed tenebar tamen. Et instabas tu in occultis meis,
+Domine, severa misericordia, flagella ingeminans timoris et pudoris, ne
+rursus cessarem, et non abrumperetur idipsum exiguum et tenue quod
+remanserat; et revalesceret iterum, et me robustius alligaret. Dicebam enim
+apud me intus: Ecce modo fiat, modo fiat. Et cum verbo jam ibam in
+placitum. Jam pene faciebam, et non faciebam: nec relabebar tamen in
+pristina, sed de proximo stabam, et respirabam. Et item conabar, et paulo
+minus ibi eram, et paulo minus jamjamque attingebam et tenebam; et non ibi
+eram, nec attingebam, nec tenebam, haesitans mori morti, et vitae vivere;
+plusque in me valebat deterius inolitum, quam melius insolitum: punctumque
+ipsum temporis quo aliud futurus eram, quanto propius admovebatur, tanto
+ampliorem incutiebat horrorem; sed non recutiebat retro, nec avertebat, sed
+suspendebat.
+
+26. Retinebant nugae nugarum, et vanitates vanitatum* antiquae amicae meae,
+et succutiebant vestem meam carneam, et submurmurabant: Dimittisne nos? et
+a momento isto non erimus tecum ultra in aeternum? et a momento isto non
+tibi licebit hoc et illud ultra in aeternum? Et quae suggerebant in eo quod
+dixi, Hoc et illud? quae suggerebant, Deus meus? Avertat ab anima servi tui
+misericordia tua! Quas sordes suggerebant! quae dedecora! Et audiebam eas
+jam longe minus quam dimidius, non tanquam libere contradicentes eundo in
+obviam, sed veluti a dorso mussitantes, et discedentem quasi furtim
+vellicantes, ut respicerem. Retardabant {142} tamen cunctantem me abripere
+atque excutere ab eis et transilire quo vocabar, cum diceret mihi
+consuetudo violenta: Putasne sine istis poteris?
+
+27. Sed jam tepidissime hoc dicebat. Aperiebatur enim ab ea parte qua
+intenderam faciem, et quo transire trepidabam, casta dignitas continentiae,
+serena et non dissolute hilaris, honeste blandiens* venirem neque
+dubitarem, et extendens ad me suscipiendum et amplectendum pias manus
+plenas gregibus bonorum exemplorum. Ibi tot pueri et puellae; ibi juventus
+multa et omnis aetas, et graves viduae, et virgines anus: et in omnibus
+ipsa continentia nequaquam sterilis; sed [Sidenote: Ps. 112, 9.]_fecunda
+mater filiorum_ gaudiorum de marito te, Domine. Et irridebat me irrisione
+hortatoria, quasi diceret: Tu non poteris quod isti, quod istae*? An vero
+isti et istae in seipsis possunt, ac non* in Domino Deo suo? Dominus Deus
+eorum me dedit eis. Quid in te stas, et non stas? Projice te in eum; noli
+metuere, non se subtrahet ut cadas: projice te securus, excipiet et sanabit
+te. Et erubescebam nimis, quia illarum nugarum murmura* adhuc audiebam, et
+cunctabundus pendebam. Et rursus illa, quasi diceret: Obsurdesce adversus
+immunda illa membra tua super terram, ut mortificentur [Sidenote: Ps. 118,
+85. vid. Sabat.]_Narrant tibi delectationes, sed non sicut lex Domini Dei
+tui_. Ista controversia in corde meo, non nisi de meipso adversus meipsum.
+At Alypius affixus lateri meo, inusitati motus mei exitum tacitus
+opperiebatur.
+
+[Sidenote: XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.]
+
+28. Ubi vero a fundo arcano alta consideratio contraxit et congressit totam
+miseriam meam in conspectum cordis mei, oborta est procella ingens, ferens
+ingentem imbrem lacrymarum. Et ut totum effunderem cum vocibus suis,
+surrexi ab Alypio: solitudo mihi ad negotium flendi aptior suggerebatur; et
+secessi remotius, quam ut posset mihi onerosa esse etiam ejus praesentia.
+Sic tunc eram, et ille sensit, nescio quid*; aliquid enim, puto, dixeram,
+in quo apparebat sonus vocis meae jam fletu gravidus, et sic surrexeram.
+Mansit ergo ille ubi sedebamus, nimie stupens. Ego sub quadam fici arbore
+stravi me nescio quomodo, et dimisi habenas lacrymis, et proruperunt
+flumina oculorum meorum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]acceptabile sacrificium
+tuum. Et non quidem his verbis, sed in hac sententia multa dixi tibi:
+[Sidenote: Ps. 6, 4.]_Et tu, Domine, usquequo? [Sidenote: Ps. 78, 5.
+8.]Usquequo, Domine, irasceris in finem? Ne memor fueris {143} iniquitatum
+nostrarum antiquarum._ Sentiebam enim eis me teneri: jactabam voces
+miserabiles. Quamdiu? quamdiu, Cras et cras? Quare non modo? quare non hac
+hora finis turpitudinis meae?
+
+29. Dicebam haec, et flebam amarissima contritione cordis mei. Et ecce
+audio vocem de vicina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis, quasi
+pueri an puellae, nescio: "Tolle, lege; tolle, lege." Statimque mutato
+vultu, intentissimus cogitare coepi utrumnam solerent pueri in aliquo
+genere ludendi cantitare tale aliquid; nec occurrebat omnino audivisse me
+uspiam. Repressoque impetu lacrymarum, surrexi, nihil aliud interpretans,
+nisi* divinitus mihi juberi ut aperirem codicem, et legerem quod primum
+caput invenissem. Audieram enim de Antonio quod ex* evangelica
+lectione[208], cui forte supervenerat, admonitus fuerit, tanquam sibi
+diceretur quod legebatur, [Sidenote: Mat. 19, 21.]_Vade, vende omnia quae
+habes, et da pauperibus; et habebis thesaurum in coelis: et veni, sequere
+me;_ et tali oraculo confestim ad te esse conversum. Itaque concitus redii
+in eum locum ubi sedebat Alypius: ibi enim posueram codicem Apostoli, cum
+inde surrexeram. Arripui, aperui, et legi in silentio capitulum, quo primum
+conjecti sunt oculi mei: [Sidenote: Rom. 13, 13. 14.]_Non in
+comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in
+contentione et aemulatione: sed induite Dominum Jesum Christum, et carnis
+providentiam ne feceritis in concupiscentiis._[209] Nec ultra volui legere;
+nec opus erat. Statim quippe cum fine hujusce sententiae quasi luce
+securitatis infusa cordi meo, omnes dubitationis tenebrae diffugerunt.
+
+30. Tum interjecto aut digito aut nescio quo alio signo, codicem clausi, et
+tranquillo jam vultu indicavi Alypio. At ille quid in se ageretur, quod ego
+nesciebam, sic indicavit. Petit videre quid legissem: ostendi; et attendit
+etiam ultra quam ego legeram, et ignorabam quid sequeretur. Sequebatur
+vero: [Sidenote: Ib. 14, 1.]_Infirmum autem in fide recipite*._ Quod ille
+ad {144} se retulit, mihique aperuit. Sed tali admonitione firmatus est,
+placitoque ac proposito bono et congruentissimo suis moribus, quibus a me
+in melius jam olim valde longeque distabat, sine ulla turbulenta
+cunctatione conjunctus est. Inde ad matrem ingredimur: indicamus; gaudet.
+Narramus quemadmodum gestum sit; exsultat et triumphat; et benedicebat
+tibi, [Sidenote: Eph. 3, 20.]_qui potens es ultra quam petimus aut
+intelligimus facere_, quia tanto amplius sibi a te concessum de me videbat,
+quam petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. Convertisti enim
+me ad te, ut nec uxorem quaererem, nec aliquam spem hujus saeculi, stans in
+ea regula fidei[210] in qua me ante tot annos ei revelaveras. [Sidenote:
+Ps. 29, 12.]_Et convertisti luctum ejus in gaudium_ multo uberius quam
+voluerat; et multo charius atque castius, quam de nepotibus carnis meae
+requirebat.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{145}
+
+LIBER NONUS.
+
+    Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricae professionem, sed non ante
+    transactas vindemiales ferias quae proxime instabant, abjicere statuit.
+    Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+    Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+    baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis
+    et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
+    quaeque ibidem defungitur, anno aetatis suae 56, Augustini 33.
+
+[Sidenote: I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.]
+
+1. [Sidenote: Ps. 115, 16. 17.]_O Domine, ego servus tuus; ego servus tuus,
+et filius ancillae tuae. Disrupisti vincula mea; tibi sacrificabo hostiam*
+laudis._ Laudet te cor meum et lingua mea, et [Sidenote: Ps. 34, 10.
+3.]_omnia ossa mea dicant: Domine, quis similis tibi?_ Dicant, et responde
+mihi, et _dic animae meae, Salus tua ego sum._ Quis ego, et qualis ego?
+Quid non mali aut facta mea*; aut, si non facta, dicta mea; aut, si non
+dicta, voluntas mea fuit? Tu autem, Domine, bonus et misericors, et dextera
+tua respiciens profunditatem mortis meae, et a fundo cordis mei exhauriens
+abyssum corruptionis. Et hoc erat totum nolle quod volebam, et velle quod
+volebas*. Sed ubi erat tam annoso tempore, et de quo imo altoque secreto
+evocatum est in momento liberum arbitrium meum, quo subderem cervicem
+[Sidenote: Mat. 11, 30.]_leni jugo tuo,_ et humeros _levi sarcinae tuae,_
+Christe Jesu, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_adjutor meus et redemptor meus?_ Quam
+suave mihi subito factum est carere suavitatibus nugarum! et quas amittere
+metus fuerat, jam dimittere gaudium erat. Ejiciebas enim eas a me, vera tu
+et summa suavitas[211]: ejiciebas, et intrabas pro eis omni suavitate*
+dulcior, sed non carni et sanguini; omni luce clarior, sed omni secreto
+interior; omni honore sublimior, sed non sublimibus in se. Jam liber erat
+animus meus a curis mordacibus ambiendi, acquirendi, et volutandi atque
+scalpendi scabiem libidinum; et garriebam {146} tibi claritati meae, et
+divitiis meis, et saluti meae Domino Deo meo.
+
+[Sidenote: II. Deserere rhetorices professionem differt usque ad
+vindemiales ferias.]
+
+2. Et placuit mihi in conspectu tuo non tumultuose abripere, sed leniter
+subtrahere ministerium linguae meae nundinis loquacitatis*; ne ulterius
+pueri _meditantes_ non _legem tuam_, non pacem tuam, sed insanias mendaces,
+et bella forensia, mercarentur ex ore meo arma furori suo. Et opportune jam
+paucissimi dies supererant ad vindemiales ferias, et statui tolerare illos,
+ut solemniter abscederem et redemptus a te jam non redirem venalis.
+Consilium ergo nostrum erat coram te; coram hominibus autem, nisi nostris,
+non erat. Et convenerat inter nos ne passim cuiquam effunderetur; quanquam
+tu nobis [Sidenote: Ps. 83, 6. 7.]_a convalle plorationis ascendentibus_,
+et cantantibus canticum graduum, [Sidenote: Ps. 129, 3-5.]_dederas sagittas
+acutas_, et _carbones vastatores adversum linguam subdolam_[212], velut
+consulendo contradicentem, et, sicut cibum assolet, amando consumentem.
+
+3. Sagittaveras tu cor nostrum charitate tua, et gestabamus verba tua[212]
+transfixa visceribus; et exempla[212] servorum tuorum, quos de nigris
+lucidos, et de mortuis vivos feceras, congesta in sinum cogitationis
+nostrae urebant et absumebant gravem torporem, ne in ima vergeremus*; et
+accendebant nos valide, ut omnis ex _lingua subdola_ contradictionis flatus
+inflammare nos acrius posset, non exstinguere. Verumtamen quia propter
+_nomen tuum_, quod _sanctificasti_ per terras, etiam laudatores utique
+haberet votum et propositum nostrum, jactantiae simile videbatur non
+opperiri tam proximum feriarum tempus, sed de publica professione atque
+ante oculos omnium sita ante discedere*; ut conversa in factum meum ora
+cunctorum intuentium, quam vicinum vindemialium diem praevenire voluerim,
+multa dicerent*, quod quasi appetissem magnus videri. {147} Et quo mihi
+erat istud, ut putaretur et disputaretur de animo meo, et [Sidenote: Rom.
+14, 16.]_blasphemaretur bonum nostrum?_
+
+4. Quin etiam, quod ipsa aestate litterario labori nimio pulmo meus[213]
+cedere coeperat, et difficulter trahere suspiria, doloribusque pectoris
+testari se saucium, vocemque clariorem productioremve recusare, primo
+perturbaverat me, quia magisterii illius sarcinam pene jam necessitate
+deponere cogebat, aut si curari et convalescere potuissem, certe
+intermittere*. Sed ubi plena voluntas [Sidenote: Ps. 45, 11.]_vacandi, et
+videndi quoniam tu es Dominus_, oborta mihi est atque firmata; nosti, Deus
+meus, etiam gaudere coepi, quod haec quoque suberat non mendax excusatio,
+quae offensionem hominum temperaret, qui propter liberos suos me liberum
+esse nunquam volebant. Plenus igitur tali gaudio tolerabam illud
+intervallum temporis, donec decurreret: nescio utrum vel viginti[214] dies
+erant, sed tamen fortiter tolerabantur; quia recesserat cupiditas quae
+mecum solebat ferre grave negotium, et ego premendus remanseram, nisi
+patientia succederet. Peccasse me in hoc quisquam servorum tuorum fratrum
+meorum dixerit, quod jam pleno corde militia tua, passus me fuerim vel una
+hora sedere in cathedra mendacii. At ego non contendo. Sed tu, Domine
+misericordissime, nonne et hoc peccatum, cum caeteris horrendis et
+funereis, in aqua sancta ignovisti et remisisti mihi?
+
+[Sidenote: III. Verecundus concedit illi rus suum.]
+
+5. Macerabatur anxietudine Verecundus de isto nostro bono, quod propter
+vincula sua, quibus tenacissime tenebatur, deseri se nostro consortio
+videbat. Nondum christianus, conjuge fideli; ea ipsa tamen arctiore prae
+caeteris compede, ab itinere quod aggressi eramus, retardabatur: nec
+christianum esse alio {148} modo se velle dicebat, quam illo quo non
+poterat. Benigne sane obtulit, quamdiu ibi essemus, in re ejus essemus*.
+Retribues illi*, Domine, in [Sidenote: Luc. 14, 14.]_resurrectione
+justorum_, quia jam ipsam [Sidenote: Ps. 124, 3.]_sortem_ retribuisti ei.
+Quamvis enim absentibus nobis, cum Romae jam essemus, corporali aegritudine
+correptus, et in ea christianus et fidelis factus, ex hac vita emigravit:
+ita misertus es non solum ejus, sed etiam nostri, ne cogitantes egregiam
+erga nos amici humanitatem, nec eum in grege tuo numerantes, dolore
+intolerabili cruciaremur. Gratias tibi, Deus noster, tui sumus; indicant
+hortationes et consolationes tuae: fidelis promissor, reddis* Verecundo,
+pro rure illo ejus Cassiciaco, ubi ab aestu saeculi requievimus in te,
+amoenitatem sempiterne virentis paradisi tui, quoniam dimisisti ei peccata
+super terram, [Sidenote: Ps. 67, 16.]_in monte incaseato[215], monte tuo,
+monte uberi_.
+
+6. Angebatur ergo tunc ipse; Nebridius autem collaetabatur. Quamvis enim et
+ipse nondum christianus in illam foveam perniciosissimi erroris inciderat,
+ut Veritatis Filii tui carnem phantasma[216] crederet; tamen inde emergens,
+sic sibi erat, nondum imbutus ullis Ecclesiae tuae sacramentis, sed
+inquisitor[217] ardentissimus veritatis. Quem non multo post conversionem
+nostram et regenerationem per Baptismum tuum, ipsum etiam fidelem
+catholicum castitate perfecta atque continentia tibi servientem in Africa
+apud suos, cum tota domus ejus per eum christiana facta esset, carne
+solvisti; et nunc ille vivit [Sidenote: Luc. 16, 22.]_in sinu Abraham_.
+Quidquid illud est quod illo significatur sinu[218], ibi Nebridius* vivit,
+dulcis amicus {149} meus, tuus autem, Domine, adoptivus ex liberto filius;
+ibi vivit. Nam quis alius tali animae locus? Ibi vivit, unde me multa
+interrogabat homuncionem inexpertum. Jam non ponit aurem ad os meum, sed
+spirituale os ad fontem tuum; et bibit, quantum potest, sapientiam pro
+aviditate sua, sine fine felix. Nec eum sic arbitror inebriari ex ea, ut
+obliviscatur mei, cum tu, Domine, quem potat ille*, nostri sis memor. Sic
+ergo eramus, Verecundum consolantes tristem, salva amicitia, de tali
+conversione nostra*, et exhortantes ad fidem gradus sui, vitae scilicet
+conjugalis; Nebridium autem opperientes quando sequeretur, quod de tam
+proximo poterat, et erat jam jamque facturus: cum ecce evoluti sunt dies
+illi tandem; nam longi et multi videbantur prae amore libertatis otiosae ad
+cantandum de medullis omnibus, [Sidenote: Ps. 26, 8.]_Tibi dixit cor meum,
+Quaesivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram._
+
+[Sidenote: IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolae ad Nebridium.]
+
+7. Et venit dies* quo etiam actu solverer a professione rhetorica, unde jam
+cogitatu solutus eram. Et factum est. Eruisti linguam meam unde jam erueras
+cor meum; et benedicebam tibi gaudens profectus in villam cum meis
+omnibus[219]. Ibi quid egerim in litteris, jam quidem servientibus tibi,
+sed adhuc superbiae scholam tanquam in pausatione anhelantibus*, testantur
+libri disputati[220] cum praesentibus, et cum ipso me solo[221] {150} coram
+te: quae autem cum absente Nebridio[222], testantur epistolae. Et quando
+mihi sufficiat tempus commemorandi omnia magna erga nos beneficia tua in
+illo tempore, praesertim ad alia majora properanti? Revocat enim me
+recordatio mea, et dulce mihi fit, Domine, confiteri tibi quibus internis
+me stimulis perdomueris, et quemadmodum me [Sidenote: Is. 40, 4. Luc. 3,
+45.]_complanaveris, humiliatis montibus et collibus_ cogitationum mearum,
+_et tortuosa_ mea _direxeris, et aspera lenieris_; quomodo ipsum etiam
+Alypium fratrem cordis mei subegeris nomini unigeniti tui Domini et
+Salvatoris nostri Jesu Christi, quod primo dedignabatur inseri litteris
+nostris. Magis enim eas volebat redolere gymnasiorum [Sidenote: Ps. 28,
+5.]_cedros_ quas jam _contrivit Dominus_, quam salubres herbas
+ecclesiasticas adversas serpentibus.
+
+[Sidenote: Quibus coelitus perfusos gratiis, et quam vivido pietatis sensu,
+dum Psalmos evolvit.]
+
+8. Quas tibi, Deus meus, voces dedi cum legerem Psalmos David, cantica
+fidelia, et sonos pietatis excludentes turgidum spiritum; rudis in germano
+amore tuo, catechumenus in villa cum catechumeno Alypio feriatus, matre
+adhaerente nobis muliebri habitu, virili fide, anili securitate, materna
+charitate, christiana pietate! Quas tibi voces dabam in psalmis illis, et
+quomodo in te inflammabar ex eis, et accendebar eos recitare, si possem,
+toto orbe terrarum adversus typhum generis humani? Et tamen toto orbe
+cantantur, et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non est qui se abscondat a calore
+tuo_. Quam vehementi et acri dolore indignabar Manichaeis; et miserabar eos
+rursus, quod illa sacramenta, illa medicamenta nescirent, et insani essent
+adversus antidotum quo sani esse potuissent! Vellem ut alicubi juxta essent
+tunc*, et me nesciente quod ibi essent intuerentur faciem meam, et audirent
+voces meas, quando legi quartum psalmum in illo tunc otio, quid de me
+fecerit ille psalmus. _Cum invocarem, exaudivit me Deus justitiae meae; in
+tribulatione dilatasti mihi. Miserere mei, Domine, et exaudi orationem
+meam._ Audirent ignorante me utrum audirent, ne me propter se illa dicere
+putarent quae inter haec verba dixerim. Quia et revera nec ea dicerem, nec
+sic ea dicerem, si me ab eis audiri viderique sentirem: nec, si dicerem,
+sic acciperent quomodo mecum et mihi coram te de familiari affectu animi
+mei.
+
+9. Inhorrui timendo, ibidemque inferbui sperando et {151} exsultando in tua
+misericordia, Pater. Et haec omnia exibant per oculos meos et vocem meam,
+cum conversus ad nos spiritus tuus bonus ait nobis: [Sidenote: Ps. 4,
+3.]_Filii hominum, quousque graves corde? Utquid diligitis vanitatem, et
+quaeritis mendacium?_ Dilexeram enim vanitatem, et quaesieram mendacium. Et
+tu, Domine, jam [Sidenote: Ver. 4.]_magnificaveras Sanctum tuum, suscitans
+eum a mortuis_, et [Sidenote: Eph. 1, 20.]_collocans ad dexteram tuam_,
+unde [Sidenote: Luc. 24, 49.][Sidenote: Joh. 14, 16. 17.][Sidenote: Act. 2,
+1-4.]_mitteret ex alto promissionem suam, Paracletum Spiritum veritatis_:
+et miserat eum jam, sed ego nesciebam. Miserat eum, quia jam magnificatus
+erat, resurgens a mortuis, et ascendens in coelum. Ante autem [Sidenote:
+Joh. 7, 39.]_Spiritus nondum erat datus, quia Jesus nondum erat
+clarificatus_. Et clamat propheta*: _Quousque graves corde? Utquid
+diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? Et scitote quoniam Dominus
+magnificavit Sanctum suum._ Clamat, _quousque_; clamat, _scitote_: et ego
+tamdiu nesciens "vanitatem dilexi, et mendacium quaesivi;" et ideo audivi
+et contremui, quoniam talibus dicitur qualem me fuisse reminiscebar. In
+phantasmatibus* enim quae pro veritate tenueram, vanitas erat et mendacium.
+Et insonui multa graviter ac fortiter in dolore recordationis meae. Quae
+utinam audissent qui adhuc usque "diligunt vanitatem et quaerunt
+mendacium." Forte conturbarentur, et evomuissent illud; et exaudires eos
+cum clamarent ad te: quoniam vera morte carnis [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_mortuus est pro nobis, qui_ te _interpellat pro nobis_.
+
+10. Legebam: _Irascimini, et nolite peccare._ Et quomodo movebar, Deus
+meus, qui jam didiceram irasci mihi de praeteritis, ut de caetero non
+peccarem? Et merito irasci, quia non alia natura gentis tenebrarum de me
+peccabat[223], sicut dicunt qui sibi non irascuntur, et [Sidenote: Rom. 2,
+5.]_thesaurizant sibi iram in die irae et revelationis justi judicii tui_.
+Nec jam bona mea foris erant, nec oculis carneis in isto sole[224]
+quaerebantur. Volentes enim gaudere forinsecus, facile evanescunt; et
+effunduntur in ea quae videntur et temporalia[225] sunt, et imagines eorum
+{152} famelica[226] cogitatione lambunt. Et o si fatigentur inedia[227], et
+dicant: _Quis ostendet nobis bona?_ Et dicamus, et audiant: _Signatum est
+in nobis lumen vultus tui, Domine._ Non enim [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumen_
+nos sumus _quod illuminat omnem hominem_; sed illuminamur a te, ut qui
+[Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando tenebrae_, simus _lux in te_. O si
+viderent internum aeternum*, quod ego quia gustaveram, frendebam, quoniam
+non eis poteram ostendere, si afferrent ad me cor in oculis suis foris a
+te, et dicerent: _Quis ostendet nobis bona?_ Ibi enim, ubi* mihi iratus
+eram intus in cubili, ut compunctus eram, ubi sacrificaveram mactans
+vetustatem meam, et inchoata meditatione renovationis meae sperans in te,
+ibi mihi dulcescere coeperas, et [Sidenote: Ps. 4, 7.]_dederas laetitiam in
+corde meo_. Et exclamabam legens haec foris, et agnoscens intus; nec
+volebam multiplicari[228] terrenis bonis, devorans tempora et devoratus
+temporibus*, cum haberem in aeterna simplicitate[228] aliud [Sidenote: Ver.
+8.]_frumentum, et vinum, et oleum_.
+
+11. Et clamabam in consequenti versu clamore alto cordis mei: _O in pace! o
+in idipsum!_ o quid dixit; _Obdormiam et somnum capiam!_ Quoniam[229] quis
+resistet nobis cum fiet sermo qui scriptus est, [Sidenote: 1 Cor. 15,
+54.]_Absorpta est mors in victoriam?_ Et tu es _Idipsum_ valde _qui non
+mutaris_; et in te requies obliviscens {153} laborum omnium, quoniam nullus
+alius tecum, nec ad alia multa adipiscenda, quae non sunt quod tu, sed _tu,
+Domine, singulariter in spe constituisti me_. Legebam, et ardebam; nec
+inveniebam quid facerem surdis mortuis, ex quibus fueram, pestis*, latrator
+amarus et caecus adversus Litteras de melle coeli melleas, et de lumine tuo
+luminosas: et super inimicis* Scripturae hujus tabescebam.
+
+[Sidenote: Acerrimo dolore dentium subito liberatur.]
+
+12. Quando recordabor* omnia dierum illorum feriatorum? Sed nec oblitus sum
+nec silebo flagelli tui asperitatem, et misericordiae tuae mirabilem
+celeritatem. Dolore dentium tunc excruciabas me; et cum in tantum
+ingravesceret ut non valerem loqui[230], ascendit in cor meum admonere
+omnes meos qui aderant, ut deprecarentur te pro me, Deum salutis omnimodae.
+Et scripsi hoc in cera, et dedi ut eis legeretur. Mox ut genua supplici
+affectu fiximus, fugit dolor ille. Sed quis dolor? aut quomodo fugit?
+Expavi, fateor, Domine meus, Deus meus; nihil enim tale ab ineunte aetate
+expertus fueram. Et insinuati sunt mihi in profundo nutus tui; et gaudens
+in fide laudavi nomen tuum. Et ea fides me securum esse non sinebat de
+praeteritis peccatis meis, quae mihi per Baptismum tuum remissa nondum
+erant.
+
+[Sidenote: V. Ambrosium consulit quid legendum.]
+
+13. Renuntiavi, peractis vindemialibus, ut scholasticis suis Mediolanenses
+venditorem verborum alium providerent; quod et tibi ego servire delegissem,
+et illi professioni, prae difficultate spirandi ac dolore pectoris, non
+sufficerem. Et insinuavi per litteras antistiti tuo viro sancto Ambrosio
+pristinos errores meos, et praesens votum meum, ut moneret quid mihi
+potissimum de Libris tuis legendum esset, quo percipiendae tantae gratiae
+paratior aptiorque fierem. At ille jussit Isaiam prophetam; credo, quod
+prae caeteris Evangelii[231] vocationisque Gentium sit praenuntiator
+apertior. Verumtamen ego primam hujus lectionem non intelligens, totumque
+talem arbitrans, distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio.
+
+{154}
+
+[Sidenote: VI. Mediolani baptizatur cum Alypin et Adeodato.]
+
+14. Inde ubi tempus advenit quo me nomen dare[232] oporteret relicto rure,
+Mediolanum remeavimus. Placuit et Alypio renasci in te mecum, jam induto
+humilitate Sacramentis tuis congrua, et fortissimo domitori corporis, usque
+ad Italicum solum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. Adjunximus
+etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. Tu bene
+feceras eum. Annorum erat ferme quindecim[233], et ingenio praeveniebat
+multos graves et doctos viros. Munera tua tibi confiteor, Domine Deus meus,
+creator omnium, et multum potens formare* nostra deformia: nam ego in illo
+puero praeter delictum non habebam. Quod enim enutriebatur a nobis in
+disciplina tua, tu inspiraveras nobis, nullus alius: munera tua tibi
+confiteor. Est liber noster qui inscribitur, de Magistro[234]: ipse ibi
+mecum loquitur. Tu scis illius esse sensa omnia quae inseruntur ibi ex
+persona collocutoris mei, cum esset in annis sexdecim. Multa ejus alia
+mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat illud ingenium; et quis praeter
+te talium miraculorum opifex? Cito de terra abstulisti vitam ejus; et
+securior eum recordor, non timens quidquam pueritiae, nec adolescentiae;
+nec omnino homini illi. Sociavimus eum coaevum nobis in gratia tua,
+educandum in disciplina tua; et baptizati sumus[235] et fugit a {155} nobis
+sollicitudo vitae praeteritae. Nec satiabar illis diebus dulcedine
+mirabili, considerare altitudinem consilii tui super salutem generis
+humani. Quantum flevi in hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesiae
+tuae vocibus commotus acriter! Voces illae influebant auribus meis, et
+eliquabatur veritas in cor meum; et exaestuabat inde affectus pietatis*, et
+currebant lacrymae, et bene mihi erat cum eis.
+
+[Sidenote: VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani.]
+
+15. Non longe coeperat Mediolanensis Ecclesia genus hoc consolationis et
+exhortationis celebrare, magno studio fratrum concinentium vocibus et
+cordibus. Nimirum annus erat, aut non multo amplius, cum Justina
+Valentiniani regis pueri mater hominem tuum Ambrosium persequeretur[236]
+haeresis suae causa, qua* fuerat seducta ab Arianis. Excubabat pia plebs in
+ecclesia mori parata cum episcopo suo, servo tuo. Ibi mea mater, ancilla
+tua, sollicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat. Nos
+adhuc frigidi a calore Spiritus tui, excitabamur tamen civitate attonita
+atque turbata. Tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem
+orientalium partium, ne populus moeroris taedio contabesceret, institutum
+est; et ex illo in hodiernum retentum, multis jam ac pene omnibus gregibus
+tuis et per caetera orbis imitantibus*.
+
+[Sidenote: Inventio corporum SS. Protasii et Gervasii.]
+
+16. Tunc memorato antistiti tuo per visum aperuisti quo loco laterent
+martyrum corpora Protasii et Gervasii, quae per tot annos incorrupta in
+thesauro secreti tui recondideras, unde opportune promeres ad coercendam
+rabiem femineam, sed regiam.[237] Cum enim propalata et effossa digno cum
+{156} honore transferrentur ad Ambrosianam basilicam, non solum quos
+immundi vexabant spiritus, confessis eisdem daemonibus, sanabantur[238],
+verum etiam quidam plures annos caecus[239], civis civitatique notissimus,
+cum populi tumultuante laetitia* causam quaesisset atque audisset,
+exsilivit, eoque se ut duceret, suum ducem rogavit. Quo perductus,
+impetravit admitti, ut sudario tangeret feretrum [Sidenote: Ps. 115,
+15.]_pretiosae in conspectu tuo mortis sanctorum tuorum_. Quod ubi fecit,
+atque admovit oculis, confestim aperti sunt. Inde fama discurrens, inde
+laudes tuae ferventes, lucentes*, inde illius inimicae animus etsi ad
+credendi sanitatem non applicatus*, a persequendi tamen furore compressus
+est. Gratias tibi, Deus meus. Unde et quo duxisti recordationem meam, ut
+haec etiam confiterer tibi, quae magna oblitus praeterieram? Et tamen tunc
+cum ita fragraret [Sidenote: Cant 1, 3.]_odor unguentorum tuorum_, non
+_currebamus post te_. Ideo plus flebam inter cantica hymnorum tuorum, olim
+suspirans tibi, et tandem respirans*, quantum patet aura in domo fenea.
+
+[Sidenote: VIII. Evodii conversio. Ps. 67, 7.]
+
+17. Qui _habitare facis unanimes in domo_, consociasti nobis et Evodium
+juvenem ex nostro municipio. Qui cum agens in rebus[240] militaret; prior
+nobis ad te conversus est et {157} baptizatus, et relicta militia
+saeculari, accinctus in tua. [Sidenote: Matris obitus, ejusque a teneris
+educatio.]Simul eramus[241], simul habitaturi* placito sancto. Quaerebamus
+quisnam locus nos utilius haberet servientes tibi: pariter remeabamus in
+Africam. Et cum apud Ostia Tiberina essemus, mater defuncta est. Multa
+praetereo, quia multum festino. Accipe confessiones meas et gratiarum
+actiones, Deus meus, de rebus innumerabilibus etiam in silentio. Sed non
+praeteribo quidquid mihi anima parturit de illa famula tua, quae me
+parturivit; et carne, ut in hanc temporalem; et corde, ut in aeternam lucem
+nascerer*[242]. Non ejus, sed tua dicam dona in ea; neque enim seipsam
+fecerat, aut educaverat seipsam. Tu creasti eam, nec pater nec mater
+sciebat qualis ex eis fieret. Et erudivit eam in timore tuo virga Christi
+tui, regimen unici Filii tui in domo fideli, bono membro Ecclesiae tuae.
+Nec tantam erga suam disciplinam diligentiam matris praedicabat, quantam
+famulae cujusdam decrepitae, quae patrem ejus infantem portaverat, sicut
+dorso grandiuscularum puellarum parvuli portari solent. Cujus rei gratia,
+et propter senectam ac mores optimos, in domo christiana satis a dominis
+honorabatur. Unde etiam curam filiarum dominicarum commissam* diligenter
+gerebat, et erat in eis coercendis, cum opus esset, sancta severitate
+vehemens, atque in docendis sobria prudentia. Nam eas, praeter illas horas
+quibus ad mensam parentum moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent
+siti, nec aquam bibere sinebat, praecavens consuetudinem malam, et addens
+verbum sanum: "Modo aquam bibitis, quia in potestate vinum non habetis: cum
+autem ad maritos veneritis, factae dominae apothecarum et cellariorum, aqua
+sordebit; sed mos potandi permanebit*." Hac ratione praecipiendi et
+auctoritate imperandi, frenabat {158} aviditatem tenerioris aetatis; et
+ipsam puellarum sitim formabat ad honestum modum, ut jam nec liberet quod
+non deceret.
+
+18. Et surrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat, surrepserat
+ei vinolentia. Nam cum de more, tanquam puella sobria, juberetur a
+parentibus de cuppa vinum depromere, submisso poculo qua desuper patet,
+priusquam in lagunculam funderet merum, primoribus labris sorbebat exiguum,
+quia non poterat amplius, sensu recusante. Non enim ulla temulenta*
+cupidine faciebat hoc, sed quibusdam superfluentibus aetatis excessibus,
+qui ludicris motibus ebulliunt, et in puerilibus animis majorum pondere
+premi solent. Itaque ad illud modicum quotidiana modica addendo, quoniam
+qui [Sidenote: Eccli. 19, 1.]_modica spernit, paulatim decidit_, in eam
+consuetudinem lapsa erat, ut prope jam plenos mero caliculos inhianter
+hauriret. Ubi tunc sagax anus, et vehemens illa prohibitio? Numquid valebat
+aliquid adversus latentem morbum, nisi tua medicina, Domine, vigilaret
+super nos? Absente patre et matre et nutritoribus, tu praesens, qui
+creasti, qui vocas, qui etiam per praepositos* homines boni aliquid agis ad
+animarum salutem, quid tunc egisti, Deus meus? Unde curasti? unde sanasti?
+Nonne protulisti durum et acutum ex altera anima convicium, tanquam
+medicinale ferrum ex occultis provisionibus tuis, et uno ictu putredinem
+illam praecidisti? Ancilla enim cum qua solebat accedere ad cuppam,
+litigans cum domina minore, ut fit, sola cum sola, objecit hoc crimen,
+amarissima insultatione vocans meribibulam. Quo illa stimulo percussa
+respexit foeditatem suam, confestimque damnavit atque exuit. Sicut amici
+adulantes pervertunt, sic inimici litigantes plerumque corrigunt. Nec tu
+quod per eos agis, sed quod ipsi voluerunt, retribuis eis. Illa enim irata
+exagitare appetivit minorem dominam, non sanare: et ideo clanculo, aut quia
+ita eas invenerat locus et tempus litis, aut ne forte et ipsa
+periclitaretur quod tam sero prodidisset. At tu, Domine, rector coelitum*,
+et terrenorum, ad usus tuos contorquens profunda torrentis, fluxum
+saeculorum ordinate* turbulentum, etiam de alterius animae insania[243]
+sanasti alteram; ne quisquam cum hoc adverterit, {159} potentiae suae
+tribuat, si verbo ejus alius corrigatur, quem vult corrigi.
+
+[Sidenote: IX. Laudabiles matris suae mores prosequitur.]
+
+19. Educata itaque pudice ac sobrie, potiusque a te subdita parentibus,
+quam a parentibus tibi, ubi plenis annis nubilis facta est, tradita viro
+servivit veluti domino; et sategit eum lucrari tibi, loquens te illi
+moribus suis, quibus eam pulchram faciebas, et reverenter amabilem atque
+mirabilem viro. Ita autem toleravit cubilis injurias, ut nullam de hac re
+cum marito haberet unquam simultatem. Exspectabat enim misericordiam tuam
+super eum, ut in te credens castificaretur. Erat vero ille praeterea, sicut
+benevolentia praecipuus, ita ira fervidus. Sed noverat haec non resistere
+irato viro, non tantum facto, sed ne verbo quidem. Jam vero refractum et
+quietum cum opportunum videret, rationem facti sui reddebat, si forte ille
+inconsideratius commotus fuerat. Denique, cum matronae multae quarum viri
+mansuetiores erant, plagarum vestigia etiam dehonestata facie gererent,
+inter amica colloquia illae arguebant maritorum vitam, haec earum linguam,
+veluti per jocum graviter admonens, ex quo illas tabulas quae matrimoniales
+vocantur, recitari audissent, tanquam instrumenta quibus ancillae factae
+essent, deputare debuisse; proinde memores conditionis superbire adversus
+dominos non oportere. Cumque mirarentur illae, scientes quam ferocem
+conjugem sustineret, nunquam fuisse auditum, aut aliquo indicio claruisse,
+quod Patricius ceciderit uxorem, aut quod a se invicem vel unum diem
+domestica lite dissenserint, et causam familiariter quaererent; docebat
+illa institutum suum, quod supra memoravi. Quae observabant, expertae
+gratulabantur; quae non observabant, subjectae vexabantur.
+
+20. Socrum etiam suam primo susurris malarum ancillarum adversum se
+irritatam sic evicit obsequiis, perseverans tolerantia et mansuetudine, ut
+illa ultro filio suo medias linguas famularum proderet, quibus inter se et
+nurum pax domestica turbabatur, expeteretque vindictam. Itaque posteaquam
+ille, et matri obtemperans, et curans familiae disciplinam, et concordiae
+suorum consulens, proditas ad prodentis arbitrium verberibus coercuit,
+promisit illa talia de se praemia sperare debere, quaecumque de sua nuru
+sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur: nullaque jam audente,
+memorabili inter se benevolentiae suavitate vixerunt. {160}
+
+21. Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cujus utero me creasti, Deus
+meus, misericordia mea, munus grande donaveras, quod inter dissidentes
+atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se praebebat pacificam,
+ut cum ab utraque multa de invicem audiret amarissima, qualia solet
+eructare turgens atque indigesta discordia quando praesenti amicae de
+absente inimica per acida colloquia cruditas* exhalatur odiorum; nihil
+tamen alteri de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas valeret.
+Parvum hoc bonum mihi videretur, nisi turbas innumerabiles tristis
+experirer, nescio qua horrenda pestilentia peccatorum latissime pervagante,
+non solum iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quae
+non dicta sunt addere; cum contra homini* humano parum esse debeat
+inimicitias hominum nec excitare nec augere male loquendo, nisi eas etiam
+exstinguere bene loquendo studuerit; qualis illa erat, docente te magistro
+intimo in schola pectoris.
+
+22. Denique etiam virum suum jam in extrema vita ejus temporali lucrata est
+tibi, nec in eo jam fideli planxit quod in nondum fideli toleraverat. Erat
+etiam serva servorum tuorum. Quisquis eorum noverat eam, multum in ea
+laudabat et honorabat et diligebat te; quia sentiebat praesentiam tuam in
+corde ejus, sanctae conversationis fructibus testibus[244]. Fuerat enim
+[Sidenote: 1 Tim. 5, 9, 4. 10.]_unius viri uxor, mutuam vicem parentibus
+reddiderat, domum suam pie tractaverat, in operibus bonis testimonium
+habebat_. [Sidenote: Gal. 4, 19.]_Nutrierat_ filios, toties _eos
+parturiens_, quoties abs te deviare cernebat. Postremo nobis, Domine,
+omnibus, quia ex munere tuo sinis loqui servis tuis, qui ante dormitionem
+ejus in te jam consociati vivebamus percepta gratia Baptismi tui, ita curam
+gessit quasi omnes genuisset, ita servivit quasi ab omnibus genita fuisset.
+
+[Sidenote: X. Colloquium cum matre de regno coelorum.]
+
+23. Impendente autem die quo ex hac vita erat exitura, quem diem tu
+noveras, ignorantibus nobis; provenerat, ut credo, procurante te occultis
+tuis modis, ut ego et ipsa soli {161} staremus incumbentes ad quamdam
+fenestram, unde hortus intra domum quae nos habebat prospectabatur, illic
+apud Ostia Tiberina, ubi remoti a turbis post longi itineris laborem
+instaurabamus nos navigationi: colloquebamur ergo soli valde dulciter; et
+[Sidenote: Phil. 3, 13.]_praeterita obliviscentes, in ea quae ante sunt
+extenti_, quaerebamus inter nos apud praesentem Veritatem, quod tu es,
+qualis futura esset vita aeterna sanctorum, [Sidenote: 1 Cor. 2, 9.]_quam
+nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit_. Sed
+inhiabamus ore cordis in superna fluenta fontis tui, [Sidenote: Ps. 35,
+10.]_fontis vitae qui est apud te_; ut inde pro captu nostro aspersi,
+quoquo modo rem tantam cogitaremus.
+
+24. Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut carnalium sensuum delectatio
+quantalibet, in quantalibet luce corporea, prae illius vitae jucunditate,
+non comparatione, sed ne commemoratione quidem digna videretur; erigentes
+nos ardentiore affectu _in idipsum_[245], perambulavimus gradatim cuncta
+corporalia, et ipsum coelum, unde sol et luna et stellae lucent super
+terram. Et adhuc ascendebamus interius cogitando, et loquendo*, et mirando
+opera tua; et venimus in mentes nostras, et transcendimus[246] eas, ut
+attingeremus regionem ubertatis indeficientis, ubi [Sidenote: Ps. 79,
+2.]_pascis Israel_ in aeternum veritatis pabulo, et ubi vita sapientia est,
+per quam fiunt omnia ista, et quae fuerunt, et quae futura sunt; et ipsa
+non fit, sed sic est ut fuit, et sic erit semper; quin potius fuisse, et
+futurum esse non est in ea, sed esse solum, quoniam aeterna est: nam fuisse
+et futurum esse, non est aeternum. Et dum loquimur et inhiamus illi,
+attigimus eam modice toto ictu cordis; et suspiravimus* et relinquimus ibi
+religatas [Sidenote: Rom. 8, 23.]_primitias spiritus_[247], et remeavimus
+ad strepitum oris nostri, ubi verbum et incipitur et finitur. Et quid
+simile Verbo tuo Domino nostro, [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se permanenti_
+sine vetustate, atque _innovanti omnia_?
+
+25. Dicebamus ergo: Si cui sileat tumultus carnis, sileant phantasiae
+terrae et aquarum et aeris, sileant et poli, et ipsa sibi anima sileat, et
+transeat se non se cogitando, sileant {162} somnia et imaginariae
+revelationes, omnis lingua et omne signum, et quidquid transeundo fit, si
+cui sileat omnino; quoniam si quis audiat*, dicunt haec omnia, [Sidenote:
+Ps. 99, 3.]_Non ipsa nos fecimus_, sed _fecit nos_ qui _manet in aeternum_:
+his dictis si jam taceant quoniam erexerunt aurem in eum qui fecit ea, et
+loquatur ipse solus, non per ea, sed per seipsum, ut audiamus verbum ejus,
+non per linguam carnis, neque per vocem angeli, [Sidenote: Ps. 76, 18.]nec
+per sonitum nubis, nec [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_per aenigma_
+similitudinis; sed ipsum quem in his amamus, ipsum sine his audiamus, sicut
+nunc extendimus nos, et rapida cogitatione attingimus* aeternam Sapientiam
+super omnia manentem; si continuetur hoc, et subtrahantur aliae visiones
+longe imparis generis, et haec una rapiat et absorbeat et recondat in
+interiora gaudia spectatorem suum, ut talis sit sempiterna vita, quale fuit
+hoc momentum intelligentiae, cui suspiravimus; nonne hoc est, [Sidenote:
+Mat. 25, 21.]_Intra in gaudium Domini tui?_ Et istud quando? An cum
+[Sidenote: 1 Cor. 15, 51]_omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur_?
+
+26. Dicebam talia*, et si non isto modo et his verbis, tamen, Domine, tu
+scis quod illo die, cum talia loqueremur, et mundus iste nobis inter verba
+vilesceret cum omnibus delectationibus suis, tunc ait illa: "Fili, quantum
+ad me attinet, nulla jam re delector in hac vita. Quid hic faciam adhuc, et
+cur hic sim nescio, jam consumpta spe hujus saeculi. Unum erat propter quod
+in hac vita aliquantum immorari cupiebam, ut te christianum catholicum
+viderem, priusquam morerer. Cumulatius hoc mihi Deus meus praestitit, ut te
+etiam, contempta felicitate terrena, servum ejus videam: quid hic facio?"
+
+[Sidenote: XI. De ecstasi et morte matris.]
+
+27. Ad haec ei quid responderim, non satis recolo. Cum interea vix intra
+quinque dies, aut non multo amplius decubuit febribus. Et cum aegrotaret,
+quodam die defectum animae passa est, et paululum subtracta a praesentibus.
+Nos concurrimus, sed cito reddita est sensui, et aspexit astantes, me et
+fratrem[248] meum, et ait nobis quasi quaerenti similis: "Ubi eram?" Deinde
+nos intuens moerore attonitos: "Ponitis* hic, inquit, matrem vestram." Ego
+silebam, et fletum frenabam. Frater autem meus quiddam locutus est, quo eam
+non peregre, sed in patria defungi tanquam felicius optaret. Quo audito,
+illa vultu anxio reverberans eum oculis quod {163} talia saperet, atque
+inde me intuens: "Vide, ait, quid dicit." Et mox ambobus: "Ponite, inquit,
+hoc corpus ubicumque; nihil vos ejus cura conturbet: tantum illud vos rogo,
+ut ad Domini altare memineritis mei ubi ubi fueritis." Cumque hanc
+sententiam verbis quibus poterat explicasset, conticuit; et ingravescente
+morbo exercebatur.
+
+28. Ego vero cogitans dona tua, Deus invisibilis, quae immittis in corda
+fidelium tuorum, et proveniunt inde fruges admirabiles; gaudebam et gratias
+tibi agebam, recolens quod noveram, quanta cura semper aestuasset de
+sepulcro quod sibi providerat et praeparaverat juxta corpus viri sui. Quia
+enim valde concorditer vixerant, id etiam volebat, ut est animus humanus
+minus capax divinorum, adjungi ad illam felicitatem, et commemorari ab
+hominibus, concessum sibi esse post transmarinam peregrinationem, ut
+conjuncta terra amborum conjugum terra tegeretur. Quando autem ista
+inanitas plenitudine bonitatis tuae coeperat in ejus corde non esse,
+nesciebam, et laetabar admirans quod sic mihi aperuisset*; quanquam et in
+illo sermone nostro ad fenestram cum dixit, "Jam quid hic facio?" non
+apparuit desiderare in patria mori. Audivi etiam postea, quod jam cum
+Ostiis essemus, cum quibusdam amicis meis materna fiducia colloquebatur
+quodam die de contemptu vitae hujus et bono mortis, ubi ipse non aderam;
+illisque stupentibus virtutem feminae, quam tu dederas ei, quaerentibusque
+utrum non formidaret tam longe a sua civitate corpus relinquere: "Nihil,
+inquit, longe est Deo; neque timendum est ne ille non agnoscat in fine
+saeculi, unde me resuscitet." Ergo die nono aegritudinis suae,
+quinquagesimo et sexto anno aetatis suae, tricesimo et tertio aetatis
+meae[249], anima illa religiosa et pia corpore soluta est.
+
+[Sidenote: XII. Quomodo luxerit mortem matris.]
+
+29. Premebam oculos ejus, et confluebat in praecordia mea moestitudo
+ingens, et transfluebat in lacrymas: ibidemque oculi mei violento animi
+imperio resorbebant fontem suum usque ad siccitatem, et in tali luctamine
+valde male mihi erat. Tum vero ubi efflavit extremum*, puer Adeodatus
+exclamavit in planctum, atque ab omnibus nobis coercitus tacuit. Hoc modo
+etiam meum quiddam puerile quod labebatur in fletus {164} juvenili voce
+cordis, coercebatur et tacebat. Neque enim decere arbitrabamur funus illud
+questibus lacrymosis gemitibusque celebrare*; quia his plerumque solet
+deplorari quaedam miseria morientium, aut quasi omnimoda exstinctio. At
+illa nec misere moriebatur, nec omnino moriebatur. Hoc et documentis morum
+ejus, et fide non ficta, rationibusque certis tenebamus.
+
+30. Quid erat ergo quod intus mihi graviter dolebat, nisi ex consuetudine
+simul vivendi dulcissima et charissima repente disrupta vulnus recens?
+Gratulabar quidem testimonio ejus, quod in ea ipsa ultima aegritudine,
+obsequiis meis interblandiens, appellabat me pium, et commemorabat grandi
+dilectionis affectu nunquam se audisse ex ore meo jaculatum in se durum aut
+contumeliosum sonum*. Sed tamen quid tale, Deus meus, qui fecisti nos, quid
+comparabile habebat honor a me delatus illi, et servitus ab illa mihi?
+Quoniam itaque deserebar tam magno ejus solatio, sauciabatur anima*, et
+quasi dilaniabatur vita, quae una facta erat ex mea et illius.
+
+31. Cohibito ergo a fletu illo puero, Psalterium arripuit Evodius, et
+cantare coepit psalmum[250]; cui respondebamus omnis domus: [Sidenote: Ps.
+100, 1.]_Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine._ Audito autem quid
+ageretur, convenerunt multi fratres ac religiosae feminae; et de more
+illis, quorum officium erat, funus curantibus, ego in parte ubi decenter
+poteram, cum eis qui me non deserendum esse censebant, quod erat tempori
+congruum disputabam; eoque fomento veritatis mitigabam cruciatum tibi
+notum, illis ignorantibus et intente audientibus, et sine sensu doloris me
+esse arbitrantibus. At ego in auribus tuis, ubi eorum nullus audiebat,
+increpabam mollitiem affectus mei, et constringebam fluxum moeroris:
+cedebatque mihi paululum; rursusque impetu suo ferebatur, non usque ad
+eruptionem lacrymarum, nec usque ad vultus mutationem, sed ego sciebam quid
+corde premerem. Et quia mihi vehementer displicebat tantum in me posse haec
+humana, quae ordine debito et sorte conditionis nostrae accidere necesse
+est, alio dolore dolebam dolorem meum, et duplici tristitia macerabar.
+
+{165}
+
+32. Cum ecce corpus elatum est*, imus[251], redimus sine lacrymis. Nam
+neque in eis precibus[252] quas tibi fudimus, cum offerretur pro ea
+sacrificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, priusquam
+deponeretur, sicut illic fieri solet, nec in eis ego precibus flevi: sed
+toto die graviter in occulto moestus eram, et mente turbata rogabam te, ut
+poteram, quo sanares dolorem meum, nec faciebas; credo, commendans memoriae
+meae, vel hoc uno documento, omnis consuetudinis vinculum, etiam adversus
+mentem quae jam non fallaci verbo pascitur*. Visum etiam mihi est ut irem
+lavatum; quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Graeci [Greek:
+balaneion] dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. Ecce et hoc confiteor
+misericordiae tuae, [Sidenote: Ps. 67, 6.]_Pater orphanorum_, quoniam lavi,
+et talis eram qualis priusquam lavissem. Neque enim exsudavit de corde meo
+moeroris amaritudo. Deinde dormivi et evigilavi, et non parva ex parte
+mitigatum inveni dolorem meum; atque ut eram in lecto meo solus, recordatus
+sum veridicos versus Ambrosii tui: tu es enim
+
+    Deus creator omnium,
+  Polique rector, vestiens
+  Diem decoro lumine,
+  Noctem sopore* gratiae:
+    Artus solutos ut quies
+  Reddat laboris usui,
+  Mentesque fessas allevet,
+  Luctusque solvat anxios.
+
+33. Atque inde paulatim reducebam in pristinum sensum ancillam tuam,
+conversationemque ejus piam in te, et sancte* in nos blandam atque
+morigeram, qua subito destitutus sum; et libuit flere in conspectu tuo de
+illa et pro illa, de me et pro me. Et dimisi lacrymas quas continebam, ut
+effluerent quantum vellent, substernens eas cordi meo; et requievi in eis*,
+quoniam ibi erant aures tuae, non cujusquam hominis superbe interpretantis
+ploratum meum. Et nunc, Domine, confiteor tibi in litteris. Legat qui
+volet, et interpretetur ut volet; et si peccatum invenerit, flevisse me
+matrem exigua parte horae, {166} matrem oculis meis interim mortuam, quae
+me multos annos fleverat ut oculis tuis viverem, non irrideat; sed potius,
+si est grandi charitate, pro peccatis meis fleat ipse ad te Patrem omnium
+fratrum Christi tui.
+
+[Sidenote: XIII. Orat pro matre defuncta.]
+
+34. Ego autem, jam sanato corde ab illo vulnere in quo poterat redargui
+carnalis affectus, fundo tibi, Deus noster, pro illa famula tua longe aliud
+lacrymarum genus, quod manat de concusso spiritu consideratione periculorum
+omnis animae [Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_quae in Adam moritur_. Quanquam
+illa _in Christo vivificata_, etiam nondum a carne resoluta, sic vixerit ut
+laudetur nomen tuum in fide moribusque ejus; non tamen audeo dicere, ex quo
+eam per Baptismum regenerasti, [Sidenote: Mat. 12, 3.]nullum verbum exisse
+ex ore ejus contra praeceptum tuum. Et dictum est a Veritate Filio tuo:
+[Sidenote: Ib. 5, 23.]_Si quis dixerit fratri suo, Fatue, reus erit
+gehennae ignis._ Et vae etiam laudabili vitae hominum, si, remota
+misericordia, discutias eam. Quia vero non exquiris delicta vehementer,
+fiducialiter speramus aliquem apud te locum*. Quisquis autem tibi enumerat
+vera merita sua, quid tibi enumerat nisi munera tua[253]? O si cognoscant
+se homines homines; et [Sidenote: 2 Cor. 10, 17.]_qui gloriatur, in Domino
+glorietur_*!
+
+35. Ego itaque, laus mea et vita mea, Deus cordis mei, sepositis paulisper
+bonis ejus actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis
+matris meae deprecor te; exaudi me per Medicinam vulnerum nostrorum quae
+pependit in ligno, et sedens ad dexteram tuam [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_interpellat te pro nobis_. Scio misericorditer operatam, et [Sidenote:
+Mat. 18, 36; 6, 12.]_ex corde dimisisse debita debitoribus suis_; _dimitte_
+illi et tu _debita sua_, si qua etiam contraxit per tot annos post aquam
+salutis. Dimitte, Domine, dimitte obsecro, [Sidenote: Ps. 142, 2.]_ne
+intres cum ea in judicium_. [Sidenote: Jac. 2, 13.]_Superexaltet
+misericordia judicio_, quoniam eloquia tua vera sunt, et promisisti
+[Sidenote: Mat. 5, 7.]_misericordiam misericordibus_: quod ut essent, tu
+dedisti eis, qui [Sidenote: Ex. 33, 19; Ro. 9, 15.]_misereberis cui
+misertus eris, et misericordiam praestabis cui misericors fueris_.
+
+36. Et credo quod* jam feceris quod te rogo, sed [Sidenote: Ps. 118,
+108.]_voluntaria oris mei approba, Domine_. Namque illa imminente die
+resolutionis suae non cogitavit suum corpus sumptuose contegi, aut condiri
+aromatibus, aut monumentum electum concupivit aut curavit sepulcrum
+patrium; non ista mandavit {167} nobis: sed tantummodo memoriam sui ad
+altare tuum fieri desideravit, cui nullius diei praetermissione servierat;
+unde sciret dispensari victimam sanctam, qua [Sidenote: Col. 2,
+14.]_deletum est chirographum quod erat contrarium nobis_, qua _triumphatus
+est hostis_ computans delicta nostra, et quaerens quid objiciat, et
+[Sidenote: Joh. 14, 30.]_nihil inveniens in illo_[254] in quo vincimus.
+Quis ei refundet innocentem sanguinem? Quis ei restituet pretium quo nos
+emit ut nos auferat ei*? Ad cujus pretii nostri sacramentum ligavit ancilla
+tua animam suam vinculo fidei. Nemo a protectione tua disrumpat eam. Non se
+interponat nec vi nec insidiis [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leo et draco_: neque
+enim respondebit illa nihil se debere, ne convincatur et obtineatur ab
+accusatore callido; sed respondebit dimissa debita sua ab eo, cui nemo
+reddet quod pro nobis non debens reddidit.
+
+37. Sit ergo in pace cum viro, ante quem nulli et post quem nulli nupta
+est; cui servivit [Sidenote: Luc. 8, 15.]_fructum_ tibi _afferens cum
+tolerantia_, ut eum quoque lucraretur tibi. Et inspira, Domine Deus meus*,
+inspira servis tuis fratribus meis, filiis tuis dominis meis, quibus et
+corde et voce et litteris servio, ut quotquot haec legerint, meminerint ad
+altare tuum Monnicae famulae tuae[255], cum Patricio quondam ejus conjuge,
+per quorum carnem introduxisti me in hanc vitam, quemadmodum, nescio.
+Meminerint cum affectu pio parentum meorum in hac luce transitoria, et
+fratrum meorum sub te patre in matre Catholica, et civium meorum in aeterna
+Jerusalem, cui suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad reditum;
+ut quod a me illa poposcit extremum, uberius ei praestetur in multorum
+orationibus, per confessiones*, quam per orationes meas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{168}
+
+LIBER DECIMUS.
+
+    Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+    gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore haec
+    scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quae ad ipsum
+    cognoscendum ineunda sit via disquirens, omnes animae suae facultates
+    lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet,
+    Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in
+    sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis,
+    curiositatis et superbiae; et quid circa unamquamque praescribat
+    temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore
+    disserit, cujus ope omnes animae suae languores sanatum iri confidit.
+
+[Sidenote: I. In Deo solo spes et gaudium.]
+
+1. Cognoscam te, cognitor meus, [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_cognoscam sicut
+et cognitus sum_. Virtus animae meae, intra in eam, et coapta tibi, ut
+habeas et possideas [Sidenote: Eph. 5, 27.]_sine macula et ruga_. Haec est
+mea spes, [Sidenote: Ps. 115, 10.]_ideo loquor_; et in ea spe gaudeo,
+quando sanum* gaudeo. Caetera vero vitae hujus tanto minus flenda, quanto
+magis fletur; et tanto magis flenda, quanto minus fletur in eis. Ecce enim
+[Sidenote: Ps. 50, 8.]_veritatem dilexisti_, quoniam [Sidenote: Joh. 3,
+21.]_qui facit eam, venit ad lucem_. Volo eam facere in corde meo coram te
+in confessione; in stilo autem meo coram multis testibus.
+
+[Sidenote: II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.]
+
+2. Et tibi quidem, Domine, [Sidenote: Heb. 4, 13.]_cujus oculis nuda est_
+[Sidenote: Ecclus. 42, 18.]abyssus humanae conscientiae, quid occultum
+esset in me, etiamsi nollem confiteri tibi? Te enim mihi absconderem, non
+me tibi. Nunc autem quod gemitus meus testis est displicere me mihi, tu
+refulges et places, et amaris et desideraris; ut erubescam de me, et
+abjiciam me atque eligam te, et nec tibi nec mihi placeam nisi de te. Tibi
+ergo, Domine, manifestus sum quicumque sim; et quo fructu tibi confitear,
+dixi. Neque enim* id ago verbis carnis et vocibus, sed verbis animae et
+clamore cogitationis, quem novit auris tua. Cum enim malus sum, nihil est
+aliud confiteri tibi, quam displicere mihi; cum vero pius, nihil est aliud
+confiteri tibi, quam hoc non tribuere mihi: [Sidenote: Ps. 5, 13.]_quoniam
+tu, Domine, benedicis justum_, sed prius eum [Sidenote: Rom. 4,
+5.]_justificas impium_. Confessio itaque mea, Deus meus, in conspectu tuo
+tibi tacite fit, et non tacite. {169} Tacet enim strepitu, clamat affectu.
+Neque enim* dico recti aliquid hominibus, quod non a me tu prius audieris;
+aut etiam tu aliquid tale audis a me, quod non mihi tu prius dixeris.
+
+[Sidenote: III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis
+fuerit.]
+
+3. Quid mihi ergo est cum hominibus ut audiant confessiones meas, quasi
+ipsi [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanaturi_ sint _omnes languores meos_?
+Curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum ad corrigendam
+suam. Quid a me quaerunt audire qui sim, qui nolunt a te audire qui sint?
+Et unde sciunt, cum a meipso de meipso audiunt, an verum dicam;
+quandoquidem [Sidenote: 1 Cor. 2, 11.]_nemo scit hominum quid agatur in
+homine, nisi spiritus hominis qui in ipso est_? Si autem a te audiant de
+seipsis, non poterunt dicere, Mentitur Dominus. Quid est enim a te audire
+de se, nisi cognoscere se? Quis porro cognoscit, et dicit, Falsum est, nisi
+ipse mentiatur? Sed quia [Sidenote: Ibid. 13, 7.]_charitas omnia credit_,
+inter eos utique quos connexos sibimet unum facit, ego quoque, Domine,
+etiam sic tibi confiteor, ut audiant homines, quibus demonstrare non possum
+an vera confitear; sed credunt mihi quorum mihi aures charitas aperit.
+
+4. Verumtamen tu, medice meus intime, quo fructu ista faciam, eliqua mihi.
+Nam confessiones praeteritorum malorum meorum, quae [Sidenote: Ps. 31,
+1.]_remisisti et texisti_ ut _beares me_ in te, mutans animam meam fide et
+Sacramento tuo, cum leguntur et audiuntur, excitant cor ne dormiat in
+desperatione et dicat, Non possum; sed evigilet in amore misericordiae tuae
+et dulcedine gratiae tuae, qua potens est omnis infirmus, qui sibi per
+ipsam fit conscius infirmitatis suae. Et delectat bonos audire praeterita
+mala eorum qui jam carent eis; nec ideo delectat quia mala sunt, sed quia
+fuerunt et non sunt. Quo itaque fructu Domine Deus meus cui quotidie
+confitetur conscientia mea, spe misericordiae tuae securior quam innocentia
+sua; quo fructu, quaeso, etiam hominibus coram te confiteor per has
+litteras adhuc quis ego sim, non quis fuerim? Nam illum fructum vidi et
+commemoravi. Sed quis adhuc sim, ecce in ipso tempore confessionum mearum,
+et multi hoc nosse cupiunt qui me noverunt et non me noverunt, qui ex me
+vel de me aliquid audierunt; sed auris eorum non est ad cor meum, ubi ego
+sum quicumque sum. Volunt ergo audire confitentem me quid ipse intus sim,
+quo nec {170} oculum nec aurem nec mentem possunt intendere; credituri
+tamen volunt; numquid cognituri? Dicit enim eis charitas qua boni sunt non
+mentiri me de me confitentem, et ipsa in eis credit mihi.
+
+[Sidenote: IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.]
+
+5. Sed quo fructu id volunt? An congratulari mihi cupiunt cum audierint
+quantum accedam* munere tuo, et orare pro me cum audierint quantum retarder
+pondere meo? Indicabo me talibus. Non enim parvus est fructus, Domine Deus
+meus, ut [Sidenote: 2 Cor. 1, 11.]_a multis tibi gratiae agantur de nobis_,
+et a multis rogeris pro nobis. Amet in me fraternus animus quod amandum
+doces, et doleat in me quod dolendum doces. Animus ille hoc faciat
+fraternus, non extraneus, non [Sidenote: Ps. 143, 8.]_filiorum alienorum,
+quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis_; sed
+fraternus ille qui cum approbat me, gaudet de me; cum autem improbat me,
+contristatur pro me: quia sive approbet sive improbet me, diligit me.
+Indicabo me talibus; respirent in bonis meis, suspirent in malis meis. Bona
+mea instituta tua sunt et dona tua; mala mea delicta mea sunt et
+judicia[256] tua. Respirent in illis, et suspirent in his; et hymnus et
+fletus ascendant in conspectum tuum de fraternis cordibus, [Sidenote: Apoc.
+8, 3.]_thuribulis tuis_. Tu autem, Domine, delectatus odore sancti templi
+tui, [Sidenote: Ps. 50, 1.]_miserere mei secundum magnam misericordiam
+tuam_, propter nomen tuum; et nequaquam deserens coepta tua, consumma
+imperfecta mea.
+
+6. Hic est fructus confessionum mearum, non qualis fuerim, sed qualis sim,
+ut hoc confitear* non tantum coram te secreta [Sidenote: Ps. 2,
+11.]_exsultatione cum tremore_ et secreto moerore cum spe; sed etiam in
+auribus credentium filiorum hominum, sociorum gaudii mei et consortium
+mortalitatis meae, civium meorum et mecum peregrinorum, praecedentium et
+consequentium et comitum viae meae. Hi sunt servi tui fratres mei, quos
+filios tuos esse voluisti, dominos meos quibus jussisti ut serviam, si volo
+tecum de te vivere. Et hoc mihi Verbum tuum parum erat si loquendo
+praeciperet, nisi et faciendo praeiret. Et ego id ago factis et dictis, id
+ago _sub alis tuis_, nimis cum ingenti periculo, nisi quia sub alis tuis
+tibi subdita est anima mea, et infirmitas mea tibi nota est. Parvulus sum,
+sed vivit semper Pater meus, et idoneus est mihi tutor meus; idem {171}
+ipse est enim qui genuit me et tuetur me: et tu ipse es omnia bona mea, tu
+omnipotens qui mecum es, et priusquam tecum sim. Indicabo ergo talibus
+qualibus jubes ut serviam, non quis fuerim, sed quis jam sim, et quis adhuc
+sim; [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_sed neque meipsum dijudico_: sic itaque
+audiar.
+
+[Sidenote: V. Homo sese totium non novit.]
+
+7. [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_Tu_ enim, _Domine, dijudicas me_, quia etsi
+_nemo scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso
+est_; tamen est aliquid hominis quod nec ipse scit spiritus hominis qui in
+ipso est; tu autem, Domine, scis ejus omnia qui fecisti eum. Ego vero
+quamvis prae tuo conspectu me despiciam, aestimem me _terram et cinerem_;
+tamen aliquid de te scio quod de me nescio. Et certe [Sidenote: Id. 13,
+12.]_videmus nunc per speculum in aenigmate_, nondum _facie ad faciem_: et
+ideo quamdiu [Sidenote: 2 Cor. 5, 6.]_peregrinor abs te_, mihi sum
+praesentior quam tibi, et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero
+quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio. Et spes
+est, [Sidenote: 1 Cor. 10, 13.]_quia fidelis es, qui nos non sinis tentari
+supra quam possumus ferre, sed facis cum tentatione etiam exitum ut
+possimus sustinere_. Confitear ergo quid de me sciam, confitear et quid de
+me nesciam. Quoniam et quod de me scio, te mihi lucente scio; et quod de me
+nescio, tamdiu nescio, donec [Sidenote: Is. 58, 10.]_fiant tenebrae meae
+sicut meridies_ in vultu tuo.
+
+[Sidenote: VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus
+cognoscitur.]
+
+8. Non dubia sed certa conscientia, Domine, amo te. Percussisti cor meum
+verbo tuo, et amavi te. Sed et [Sidenote: Rom. 1, 20.]_coelum, et terra, et
+omnia quae in eis_ sunt, ecce undique mihi dicunt ut te amem, nec cessant
+dicere omnibus [Sidenote: Ib. 9, 15.]_ut sint inexcusabiles_. Altius autem
+tu _misereberis cui misertus eris, et misericordiam praestabis cui
+misericors fueris_: alioquin coelum et terra surdis loquuntur laudes tuas.
+Quid autem amo, cum te amo? Non speciem corporis, nec decus temporis, non
+candorem lucis ecce* istis amicum oculis, non dulces melodias cantilenarum
+omnimodarum, non florum et unguentorum et aromatum suaveolentiam, non manna
+et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus. Non haec amo, cum amo
+Deum meum; et tamen amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam odorem,
+et quemdam cibum, et quemdam amplexum, cum amo Deum meum, lucem, vocem,
+odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei; ubi fulget animae meae quod
+non capit locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non
+spargit flatus, et ubi sapit quod non minuit {172} edacitas, et ubi haeret
+quod non divellit satietas. Hoc est quod amo, cum Deum meum amo.
+
+9. Et quid est hoc? Interrogavi terram[257], et dixit, Non sum; et
+quaecumque in eadem sunt, idem confessa sunt. Interrogavi mare et abyssos,
+et reptilia animarum vivarum, et responderunt: Non sumus Deus tuus; quaere
+super nos. Interrogavi auras flabiles, et inquit universus aer cum incolis
+suis: Fallitur Anaximenes; non sum Deus. Interrogavi coelum, solem, lunam,
+stellas; Neque nos sumus Deus quem quaeris, inquiunt. Et dixi omnibus his
+quae circumstant fores carnis meae: Dixistis* mihi de Deo meo quod vos non
+estis, dicite mihi de illo aliquid. Et exclamaverunt voce magna: [Sidenote:
+Ps. 99, 3.]_Ipse fecit nos_: Interrogatio mea, intentio mea; et responsio
+eorum, species eorum[258]. Et direxi me ad me, et dixi mihi, Tu quis es? Et
+respondi, Homo. Et ecce corpus et anima in me mihi praesto sunt; unum
+exterius, et alterum interius. Quid horum est unde quaerere debui Deum
+meum*? Jam quaesiveram per corpus a terra usque ad coelum, quousque potui
+mittere nuntios, radios oculorum meorum. Sed melius quod interius. Ei
+quippe renuntiabant omnes nuntii corporales praesidenti et judicanti de*
+responsionibus coeli et terrae et omnium quae in eis sunt dicentium: Non
+sumus Deus, et _ipse fecit nos_. Homo interior cognovit haec per exterioris
+ministerium: ego interior cognovi haec; ego, ego animus per sensum corporis
+mei. Interrogavi mundi molem de Deo meo, et respondit mihi: Non ego sum,
+sed _ipse me fecit_.
+
+10. Nonne omnibus quibus integer sensus est, apparet haec species? Cur non
+omnibus eadem loquitur? Animalia pusilla et magna vident eam, sed
+interrogare nequeunt: non enim praeposita est in eis nuntiantibus sensibus
+judex ratio. Homines autem possunt interrogare, ut [Sidenote: Rom. 1,
+20.]_invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciantur_*;
+sed amore subduntur eis, et subditi judicare non possunt. Nec respondent
+ista interrogantibus, nisi judicantibus; nec vocem suam mutant, id est
+speciem suam, si alius tantum videat, alius autem videns interroget, ut
+aliter illi appareat, aliter huic; sed eodem {173} modo utrique apparens,
+illi muta est, huic loquitur: imo vero omnibus loquitur; sed illi
+intelligunt qui ejus vocem acceptam foris intus cum veritate conferunt.
+Veritas enim dicit mihi: Non est Deus tuus coelum, et terra; neque omne
+corpus. Hoc dicit eorum natura videnti*: Moles est; moles minor est in
+parte quam in toto. Jam tu melior es; tibi dico, anima; quoniam tu vegetas
+molem corporis tui, praebens ei vitam; quod nullum corpus praestat corpori.
+Deus autem tuus etiam tibi vitae vita est*.
+
+[Sidenote: VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.]
+
+11. Quid ergo amo, cum Deum meum amo? Quis est ille super caput animae
+meae? Per ipsam animam meam ascendam ad illum. Transibo vim meam, qua
+haereo corpori, et vitaliter compagem ejus repleo. Non ea vi reperio Deum
+meum: nam reperiret [Sidenote: Ps. 31, 9.]_equus, et mulus, quibus non est
+intellectus_; quia* est eadem vis qua vivunt etiam eorum corpora. Est alia
+vis non solum qua vivifico, sed etiam qua sensifico carnem meam quam mihi
+fabricavit Dominus; jubens oculo ut non audiat, et auri ut non videat; sed
+illi per quem videam, huic per quam audiam: et propria singillatim caeteris
+sensibus sedibus suis et officiis suis; quae diversa per eos ago unus ego
+animus*. Transibo et istam vim meam: nam et hanc habet equus, et mulus;
+sentiunt enim etiam ipsi per corpus.
+
+[Sidenote: VIII. Memoriae vis.]
+
+12. Transibo ergo et istam vim naturae meae, gradibus ascendens ad eum qui
+fecit me: et venio in campos et lata praetoria memoriae, ubi sunt thesauri
+innumerabilium imaginum de cujuscemodi* rebus sensis invectarum. Ibi
+reconditum est quidquid etiam cogitamus, vel augendo vel minuendo, vel
+utcumque variando ea quae sensus attigerit; et si quid aliud commnendatum
+et repositum est, quod nondum absorbuit et sepelivit oblivio. Ibi quando
+sum, posco ut proferatur quidquid volo, et quaedam statim prodeunt; quaedam
+requiruntur diutius, et tanquam de abstrusioribus quibusdam receptaculis
+eruuntur; quaedam catervatim se proruunt*, et dum aliud petitur et
+quaeritur, prosiliunt in medium quasi dicentia, Ne forte nos sumus? Et
+abigo ea manu cordis a facie recordationis meae, donec enubiletur quod*
+volo, atque in conspectum prodeat ex abditis. Alia faciliter atque
+imperturbata serie, sicut poscuntur suggerentur; et cedunt praecedentia
+consequentibus; et cedendo conduntur, iterum cum voluero processura. Quod
+totum fit, cum aliquid narro memoriter. {174}
+
+13. Ibi sunt omnia distincte generatimque servata, quae suo quaeque aditu
+ingesta sunt; sicut lux atque omnes colores formaeque corporum per oculos;
+per aures autem omnia genera sonorum: omnesque odores per aditum narium;
+omnes sapores per oris aditum; a sensu autem totius corporis, quid durum,
+quid molle, quid calidum frigidumve, lene aut asperum, grave seu leve, sive
+extrinsecus sive intrinsecus corpori. Haec omnia recipit recolenda cum opus
+est et retractanda grandis memoriae recessus, et nescio qui secreti atque
+ineffabiles sinus ejus; quae omnia suis quaeque foribus intrant ad eam, et
+reponuntur in ea. Nec ipsa tamen intrant, sed rerum sensarum imagines illic
+praesto sunt cogitationi reminiscenti eas. Quae quomodo fabricatae sint
+quis dicit, cum appareat quibus sensibus raptae sint interiusque
+reconditae? Nam et in tenebris atque in silentio dum habito, in memoria
+mea* profero, si volo, colores; et discerno inter album et nigrum, et inter
+quos alios volo: nec incurrunt soni atque perturbant quod per oculos
+haustum considero, cum et ipsi ibi sint, et quasi seorsum repositi lateant.
+Nam et ipsos posco si placet, atque adsunt illico. Et quiescente lingua ac
+silente gutture canto quantum volo; imaginesque illae colorum quae
+nihilominus ibi sunt, non se interponunt neque interrumpunt, cum thesaurus
+alius retractatur qui influxit ab auribus. Ita caetera quae per sensus
+caeteros ingesta atque congesta sunt, recordor prout libet: et auram
+liliorum discerno a violis, nihil olfaciens; et mel defruto, lene aspero,
+nihil tunc gustando neque contrectando, sed reminiscendo antepono.
+
+14. Intus haec ago, in aula ingenti memoriae meae. Ibi enim mihi coelum et
+terra et mare praesto sunt, cum omnibus quae in eis sentire potui, praeter
+illa quae oblitus sum. Ibi mihi et ipse occurro, meque recolo, quid,
+quando, et ubi egerim, quoque modo cum agerem affectus fuerim. Ibi sunt
+omnia quae sive experta a me sive credita memini. Ex eadem copia etiam
+similitudines rerum vel expertarum, vel ex eis quas expertus sum
+creditarum, alias atque alias et ipse contexo praeteritis; atque ex his
+etiam futuras actiones et eventa et spes, et haec omnia rursus quasi
+praesentia meditor. "Faciam hoc aut* illud," dico apud me in ipso ingenti
+sinu animi mei pleno tot et tantarum rerum imaginibus; "et hoc {175} aut
+illud sequetur." "O si esset hoc aut illud!" "Avertat Deus hoc aut illud!"
+Dico apud me ista: et cum dico, praesto sunt imagines omnium quae dico ex
+eodem thesauro memoriae, nec omnino aliquid eorum dicerem si defuissent.
+
+15. Magna ista vis est memoriae, magna nimis, Deus meus, penetrale amplum
+et infinitum. Quis ad fundum ejus pervenit? Et vis est haec animi mei,
+atque ad meam naturam pertinet; nec ego ipse capio totum quod sum. Ergo
+animus ad habendum seipsum angustus est. Et ubi sit, quod sui non capit*?
+Numquid extra ipsum ac non in ipso? Quomodo ergo non capit? Multa mihi
+super hoc oboritur admiratio, stupor apprehendit me. Et eunt homines
+admirari alta montium, et ingentes fluctus maris, et latissimos lapsus
+fluminum, et Oceani ambitum, et gyros siderum, et relinquunt seipsos; nec
+mirantur, quod haec omnia cum dicerem, non ea videbam oculis, nec tamen
+dicerem nisi montes et fluctus et flumina et sidera quae vidi, et Oceanum
+quem credidi, intus in memoria mea viderem spatiis tam ingentibus quasi
+foris viderem: nec ea tamen videndo absorbui quando vidi oculis; nec ipsa
+sunt apud me, sed imagines eorum. Et novi quid ex quo sensu corporis
+impressum sit mihi.
+
+[Sidenote: IX. Memoria disciplinarum.]
+
+16. Sed non ea sola gestat immensa ista capacitas memoriae meae. Hic sunt
+et illa omnia quae de doctrinis liberalibus percepta nondum exciderunt,
+quasi remota interiore loco, non loco*; nec eorum imagines, sed res ipsas
+gero. Nam quid sit litteratura, quid peritia disputandi, quot genera
+quaestionum, quidquid horum scio sic hic* est in memoria mea, ut non
+retenta imagine rem foris reliquerim, aut sonuerit et praeterierit, sicut
+vox impressa per aures vestigio quo recoleretur*, quasi sonaret cum jam non
+sonaret; aut sicut odor dum transit et evanescit in ventos, olfactum
+afficit, unde trajicit in memoriam imaginem sui quam reminiscendo
+repetamus; aut sicut cibus qui certe in ventre jam non sapit, et tamen in
+memoria quasi sapit; aut sicut aliquid quod corpore tangendo sentitur, quod
+etiam separatum a nobis imaginatur memoria. Istae quippe res non
+intromittuntur ad eam, sed earum solae imagines mira celeritate capiuntur,
+et miris tanquam cellis reponuntur, et mirabiliter recordando proferuntur.
+
+[Sidenote: X. Disciplinae in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex
+ejus abditiore sinu eruuntur.]
+
+17. At vero cum audio tria genera esse quaestionum, an sit, quid sit, quale
+sit; sonorum quidem quibus haec verba {176} confecta sunt imagines teneo,
+et eos per auras* cum strepitu transisse ac jam non esse scio. Res vero
+ipsas quae illis significantur sonis neque ullo sensu corporis attigi,
+neque uspiam vidi praeter animum meum, et in memoria recondidi non imagines
+earum, sed ipsas; quae unde ad me intraverint, dicant si possunt*. Nam
+percurro januas omnes carnis meae, nec invenio qua earum ingressae sint.
+Quippe oculi dicunt: Si coloratae sunt, nos eas nuntiavimus. Aures dicunt:
+Si sonuerunt, a nobis indicatae sunt. Nares dicunt: Si oluerunt, per nos
+transierunt. Dicit etiam sensus gustandi: Si sapor non est, nihil me
+interroges. Tactus dicit: Si corpulentum non est, non contrectavi; si non
+contrectavi, non indicavi. Unde et qua haec intraverunt in memoriam meam?
+Nescio quomodo; nam cum ea didici non credidi alieno cordi, sed in meo
+recognovi, et vera esse approbavi, et commendavi ei, tanquam reponens unde
+proferrem cum vellem. Ibi ergo erant et antequam ea didicissem, sed in
+memoria non erant. Ubi ergo, aut quare cum dicerentur agnovi, et dixi: Ita
+est, verum est; nisi quia jam erant in memoria, sed tam remota et retrusa
+quasi in caveis abditioribus, ut nisi admonente aliquo eruerentur, ea
+fortasse cogitare non possem?
+
+[Sidenote: XI. Quid sit discere.]
+
+18. Quocirca invenimus nihil esse aliud discere ista, quorum non per sensus
+haurimus imagines, sed sine imaginibus sicuti sunt per seipsa intus
+cernimus; nisi ea quae passim atque indisposite memoria continebat,
+cogitando quasi colligere, atque animadvertendo curare, ut tanquam ad manum
+posita in ipsa memoria, ubi sparsa prius et neglecta latitabant, jam
+familiari intentioni facile occurrant. Et quam multa hujusmodi gestat
+memoria mea quae jam inventa sunt, et sicut dixi, quasi ad manum posita,
+quae didicisse et nosse dicimur! Quae si modestis temporum intervallis
+recolere desivero, ita rursus demerguntur, et quasi in remotiora penetralia
+dilabuntur, ut denuo velut nova excogitanda sint indidem iterum* (neque
+enim est alia regio eorum), et cogenda rursus ut sciri possint, id est
+velut ex quadam dispersione colligenda, unde dictum est cogitare. Nam cogo
+et cogito, sic est ut ago et agito, facio et factito. Verumtamen sibi
+animus hoc verbum proprie vindicavit, ut non quod alibi, sed quod in animo
+colligitur, id est cogitur, cogitari proprie jam dicatur. {177}
+
+[Sidenote: XII. Rerum Mathematicarum memoria.]
+
+19. Item continet memoria numerorum dimensionumque rationes et leges
+innumerabiles, quarum nullam corporis sensus impressit; quia nec ipsae
+coloratae sunt, aut sonant, aut olent, aut gustatae, aut contrectatae sunt.
+Audivi sonos verborum quibus significantur cum de his disseritur; sed illi
+alii, istae autem aliae sunt: nam illi aliter Graece, aliter Latine sonant;
+istae vero nec Graecae nec Latinae sunt, nec aliud eloquiorum genus. Vidi
+lineas fabrorum, vel etiam tenuissimas, sicut filum araneae; sed illae
+aliae sunt, non sunt imagines earum quas mihi nuntiavit carnis oculus:
+novit eas quisquis sine ulla cogitatione qualiscumque corporis intus
+agnovit eas. Sensi etiam numeros omnibus corporis sensibus quos numeramus;
+sed illi alii sunt quibus numeramus, nec imagines istorum sunt, et ideo
+valde sunt. Rideat me ista dicentem qui non eos videt, et ego doleam
+ridentem me.
+
+[Sidenote: XIII. Memoria meminisse nos meminimus.]
+
+20. Haec omnia memoria teneo, et quomodo ea didicerim memoria teneo. Multa
+etiam quae adversus haec falsissime disputantur audivi, et memoria teneo:
+quae tametsi falsa sunt, tamen ea meminisse me non est falsum; et
+discrevisse me inter illa vera et haec falsa quae contradicuntur, et hoc
+memini; aliterque nunc video discernere me ista, aliter autem memini saepe
+me discrevisse cum ea saepe cogitarem. Ergo et intellexisse me saepius ista
+memini; et quod nunc discerno et intelligo, recondo in memoria, ut postea
+me nunc intellexisse meminerim. Ergo et meminisse me memini; sicut postea
+quod haec reminisci nunc potui si recordabor, utique per vim memoriae
+recordabor.
+
+[Sidenote: XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Laeta non laeti
+quomodo recordamur.]
+
+21. Affectiones quoque animi mei eadem memoria continet: non illo modo quo
+eas habet ipse animus cum patitur eas; sed alio multum diverso, sicut sese
+habet vis memoriae. Nam et laetatum me fuisse reminiscor non laetus, et
+tristitiam meam praeteritam recordor non tristis, et me aliquando timuisse
+recolo sine timore, et pristinae cupiditatis sine cupiditate sum memor;
+aliquando et e contrario tristitiam meam transactam laetus reminiscor, et
+tristis laetitiam. Quod mirandum non est de corpore: aliud enim animus,
+aliud corpus. Itaque si praeteritum dolorem corporis gaudens memini, non
+ita mirum est. Hic vero cum animus sit etiam ipsa memoria: nam et cum
+mandamus aliquid ut memoriter habeatur, dicimus, "Vide ut illud in animo
+habeas;" et cum obliviscimur, dicimus, "Non {178} fuit in animo;" et,
+"Elapsum est animo;" ipsam memoriam vocantes animum: cum ergo ita sit, quid
+est hoc quod cum tristitiam meam praeteritam laetus memini, animus habet
+laetitiam, et memoria tristitiam; laetusque est animus ex eo quod inest ei
+laetitia, memoria vero ex eo quod inest ei tristitia, tristis non est? Num
+forte non pertinet ad animum? Quis hoc dixerit? Nimirum ergo memoria quasi
+venter est animi, laetitia vero atque tristitia quasi cibus dulcis et
+amarus: cum memoriae commendantur quasi trajecta in ventrem recondi illic
+possunt, sapere non possunt. Ridiculum est haec illis similia putare, nec
+tamen sunt omnimodo dissimilia.
+
+22. Sed ecce de memoria profero, cum dico quatuor esse perturbationes
+animi; cupiditatem, laetitiam, metum, tristitiam: et quidquid de his
+disputare potuero, dividendo singula per species sui cujusque generis et
+definiendo; ibi invenio quid dicam, atque inde profero: nec tamen ulla
+earum perturbatione perturbor, cum eas reminiscendo commemoro; et antequam
+recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde per
+recordationem potuere depromi. Forte ergo, sicut de ventre cibus ruminando,
+sic ista de memoria recordando proferuntur. Cur igitur in ore cogitationis
+non sentitur a disputante, hoc est a reminiscente, laetitiae dulcedo vel
+amaritudo moestitiae? An in hoc dissimile est, quod non undique simile est?
+Quis enim talia volens loqueretur, si quoties tristitiam metumve nominamus,
+toties moerere vel timere cogeremur? Et tamen non ea loqueremur, nisi in
+memoria nostra non tantum sonos nominum secundum imagines impressas a
+sensibus corporis*; sed etiam rerum ipsarum notiones inveniremus, quas
+nulla janua carnis accepimus, sed eas ipse animus per experientiam
+passionum suarum sentiens memoriae commendavit, aut ipsa sibi haec etiam
+non commendata retinuit.
+
+[Sidenote: XV. Etiam quae absunt meminimus.]
+
+23. Sed utrum per imagines, an non, quis facile dixerit? Nomino quippe
+lapidem, nomino solem, cum res ipsae non adsunt sensibus meis; in memoria
+sane mea praesto sunt imagines earum. Nomino dolorem corporis, nec mihi
+adest dum nihil dolet; nisi tamen adesset imago ejus in memoria mea,
+nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a voluptate discernerem.
+Nomino salutem corporis cum salvus sum corpore: adest mihi quidem res ipsa;
+verumtamen nisi et imago ejus inesset in memoria mea, nullo modo recordarer
+quid {179} hujus nominis significaret sonus. Nec aegrotantes agnoscerent
+salute nominata quid esset dictum; nisi eadem imago vi memoriae teneretur,
+quamvis ipsa res abesset a corpore. Nomino numeros quibus numeramus, en
+adsunt in memoria mea non imagines eorum, sed ipsi. Nomino imaginem solis,
+et haec adest in memoria mea: neque enim imaginem imaginis ejus, sed ipsam
+recolo; ipsa mihi reminiscenti praesto est. Nomino memoriam, et agnosco
+quod nomino. Et ubi agnosco, nisi in ipsa memoria? Num et ipsa per imaginem
+suam sibi adest, ac non per seipsam?
+
+[Sidenote: XVI. Et oblivionis memoria est.]
+
+24. Quid, cum oblivionem nomino, atque itidem agnosco quod nomino? unde
+agnoscerem nisi meminissem? Non eumdem sonum nominis dico, sed rem quam
+significat; quam si oblitus essem; quid ille valeret sonus, agnoscere
+utique non valerem. Ergo cum memoriam memini, per seipsam sibi praesto est
+ipsa memoria: cum vero memini oblivionem, et memoria praesto est et
+oblivio; memoria qua meminerim, oblivio quam meminerim. Sed quid est
+oblivio, nisi privatio memoriae? Quomodo ergo adest ut eam meminerim,
+quando cum adest meminisse non possum? At si quod meminimus memoria
+retinemus; oblivionem autem nisi meminissemus, nequaquam possemus audito
+isto nomine, rem quae illo significatur agnoscere; memoria retinetur
+oblivio. Adest ergo ne obliviscamur, quae cum adest obliviscimur. An ex hoc
+intelligitur non per seipsam inesse memoriae cum eam meminimus, sed per
+imaginem suam? quia si per seipsam praesto esset oblivio, non ut
+meminissemus, sed ut oblivisceremur efficeret. Et hoc quis tandem
+indagabit? quis comprehendet quomodo sit?
+
+25. [Sidenote: Gen. 3, 7.]Ego certe, Domine, laboro hic, et laboro in
+meipso: factus sum mihi terra difficultatis, et sudoris nimii. Neque enim
+nunc scrutamur plagas coeli, aut siderum intervalla dimetimur*, vel terrae
+libramenta quaerimus: ego sum qui memini, ego animus. Non ita mirum, si a
+me longe est quidquid ego non sum. Quid autem propinquius meipso mihi? Et
+ecce memoriae meae vis non comprehenditur a me, cum ipsum me non dicam
+praeter illam. Quid enim dicturus sum quando mihi certum est meminisse me
+oblivionem? An dicturus sum non esse in memoria mea quod memini? an
+dicturus sum ad hoc inesse oblivionem in memoria mea, ut {180} non
+obliviscar? Utrumque absurdissimum est. Quid illud tertium? quo pacto dicam
+imaginem oblivionis teneri memoria mea, non ipsam oblivionem, cum eam
+memini? Quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum imprimitur rei cujusque
+imago in memoria, prius necesse est ut adsit res ipsa unde illa imago
+possit imprimi? Sic enim Carthaginis memini, sic omnium locorum quibus
+interfui, sic facies hominum quas vidi, et caeterorum sensuum nuntiata, sic
+ipsius corporis salutem sive dolorem. Cum praesto essent ista, cepit ab eis
+imagines memoria quas intuerer praesentes, et retractarem animo cum illa et
+absentia reminiscerer. Si ergo per imaginem suam non per seipsam in memoria
+tenetur oblivio, ipsa utique aderat ut ejus imago caperetur. Cum autem
+adesset, quomodo imaginem suam in memoria conscribebat, quando id etiam
+quod jam notatum invenit, praesentia sua delet oblivio? Et tamen quocumque
+modo, licet sit modus iste incomprehensibilis et inexplicabilis, etiam
+ipsam oblivionem meminisse me certus sum, qua id quod meminerimus obruitur.
+
+[Sidenote: XVII. Magna memoriae vis, sed ultra progrediendum ut attingatur
+Deus.]
+
+26. Magna vis est memoriae, nescio quid horrendum, Deus meus, profunda et
+infinita multiplicitas; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. Quid ergo
+sum, Deus meus? quae natura sum? Varia, multimoda vita, et immensa
+vehementer. Ecce in memoriae meae campis et antris et cavernis
+innumerabilibus, atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum
+generibus, sive per imagines, sicut omnium corporum; sive per praesentiam,
+sicut artium; sive per nescio quas notiones vel notationes, sicut
+affectionum animi, quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in
+animo sit quidquid est in memoria: per haec omnia discurro et volito; hac
+illac penetro etiam quantum possum, et finis nusquam; tanta vis est
+memoriae tanta vitae vis est in homine vivente mortaliter! Quid igitur
+agam, tu vera mea vita Deus meus? Transibo et hanc vim meam quae memoria
+vocatur, transibo eam ut pertendam ad te, dulce lumen. Quid dicis mihi?
+Ecce ego ascendens per animum meum ad te qui desuper mihi manes. Transibo
+et istam vim meam, quae memoria vocatur, volens te attingere unde attingi
+potes, et inhaerere tibi unde inhaereri* tibi potest. Habent enim memoriam
+et pecora et aves; alioquin non cubilia nidosve repeterent, non alia multa
+quibus assuescunt, neque enim et assuescere valerent ullis rebus nisi per
+{181} memoriam. Transibo ergo et memoriam, ut attingam eum qui separavit me
+a quadrupedibus, et volatilibus coeli sapientiorem me fecit. Transibo et
+memoriam; et ubi te inveniam, vere bona et secura suavitas? et ubi te
+inveniam? Si praeter memoriam meam te invenio, immemor tui sum. Et quomodo
+jam inveniam te, si memor non sum tui?
+
+[Sidenote: XVIII. Non inveniretur ea res quae excidit, nisi memoria
+teneretur.]
+
+27. [Sidenote: Luc. 15, 8.]Perdiderat enim mulier drachmam, et quaesivit
+eam cum lucerna, et nisi memor ejus esset, non inveniret eam. Cum enim
+esset inventa, unde sciret utrum ipsa esset, si memor ejus non esset? Multa
+me memini perdita quaesisse atque invenisse. Inde istud scio, quia cum
+quaererem aliquid eorum, et diceretur mihi, Num forte hoc est, num forte
+illud? tamdiu dicebam, Non est, donec id offerretur quod quaerebam. Cujus
+nisi memor essem, quidquid illud esset, etiam si mihi offerretur non
+invenirem, quia non agnoscerem. Et semper ita fit, cum aliquid perditum
+quaerimus et invenimus. Verumtamen si forte aliquid ab oculis perit, non a
+memoria, veluti corpus quodlibet visibile, tenetur intus imago ejus, et
+quaeritur donec reddatur aspectui*. Quod cum inventum fuerit, ex imagine
+quae intus est recognoscitur. Nec invenisse nos dicimus quod perierat, si
+non agnoscimus; nec agnoscere possumus, si non meminimus: sed hoc perierat
+quidem oculis, memoria tenebatur.
+
+[Sidenote: XIX. Quid sit reminisci.]
+
+28. Quid cum ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit cum obliviscimur, et
+quaerimus ut recordemur? Ubi tandem quaerimus, nisi in ipsa memoria? Et ibi
+si aliud pro alio forte offeratur, respuimus, donec illud occurrat quod
+quaerimus: et cum occurrerit, dicimus, Hoc est; quod non diceremus nisi
+agnosceremus, nec agnosceremus nisi meminissemus. Certe ergo obliti
+fueramus. An* non totum exciderat, sed ex parte qua tenebatur pars alia
+quaerebatur; quia sentiebat se memoria non simul volvere quod simul
+solebat, et quasi detruncata consuetudine claudicans, reddi quod deerat
+flagitabat? Tanquam si homo notus sive conspiciatur oculis, sive cogitetur,
+et nomen ejus obliti requiramus, quidquid aliud occurrerit non connectitur:
+quia non cum illo cogitari consuevit, ideoque respuitur donec illud adsit,
+ubi simul assuefacta notitia non inaequaliter acquiescat. Et unde adest,
+nisi ex ipsa memoria? Nam et cum ab alio commoniti recognoscimus, inde
+adest. Non enim quasi novum credimus, sed recordantes {182} approbamus hoc
+esse quod dictum est. Si autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti
+reminiscimur. Neque enim omnimodo adhuc obliti sumus, quod vel oblitos nos
+esse meminimus. Hoc ergo nec amissum quaerere poterimus, quod omnino obliti
+fuerimus.
+
+[Sidenote: XX. Ut beatudinem omnes appetant, oportet eam noverint.]
+
+29. Quomodo ergo te quaero, Domine? Cum enim te Deum meum quaero, vitam
+beatam quaero. Quaeram te ut vivat anima mea. Vivit enim corpus meum de
+anima mea, et vivit* anima mea de te. Quomodo ergo quaero vitam beatam,
+quia non est mihi donec dicam, "Sat est," illic ubi oportet ut dicam?
+quomodo eam quaero? Utrum per recordationem, tanquam eam oblitus sim,
+oblitumque me esse adhuc teneam; an per appetitum discendi incognitam, sive
+quam nunquam scierim, sive quam sic oblitus fuerim ut me nec oblitum esse
+meminerim? Nonne ipsa est beata vita quam omnes volunt[259], et omnino qui
+nolit nemo est? Ubi noverunt eam, quod sic volunt eam? Ubi viderunt, ut
+amarent eam? Nimirum habemus eam nescio quomodo. Et est alius quidam modus,
+quo quisque cum habet eam, tunc beatus est; et sunt qui spe beati sunt.
+Inferiore modo isti habent eam, quam illi qui jam re ipsa beati sunt; sed
+tamen meliores quam illi qui nec re nec spe beati sunt. Qui tamen etiam
+ipsi nisi aliquo modo haberent eam, non ita vellent beati esse, quod eos
+velle certissimum est. Nescio quomodo noverunt eam, ideoque habent eam in
+nescio qua notitia, de qua satago utrum in memoria sit: quia si ibi est,
+jam beati fuimus aliquando; utrum singillatim omnes, an in illo homine qui
+primus peccavit, [Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_in quo_ et _omnes mortui
+sumus_, et de quo omnes cum miseria nati sumus, non quaero nunc; sed quaero
+utrum in memoria sit beata vita. Neque enim amaremus eam nisi nossemus
+Audimus nomen hoc, et omnes rem ipsam nos appetere fatemur; non enim sono
+delectamur. Nam hoc cum Latine audit Graecus, non delectatur, quia ignorat
+quid dictum sit; nos autem delectamur, sicut etiam ille si Graece hoc
+audierit; quoniam res ipsa nec Graeca nec Latina est, cui adipiscendae
+Graeci Latinique inhiant, caeterarumque linguarum homines. Nota est igitur
+omnibus, qui una voce si interrogari possent, {183} utrum beati esse
+vellent, sine ulla dubitatione, velle responderent. Quod non fieret, nisi
+res ipsa cujus hoc nomen est, eorum memoria teneretur.
+
+[Sidenote: XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.]
+
+30. Numquid ita ut* meminit Carthaginem qui vidit? Non: vita enim beata non
+videtur oculis, quia non est corpus. Numquid sicut meminimus numeros? Non:
+hos enim qui habet in notitia, non adhuc quaerit adipisci; vitam vero
+beatam habemus in notitia, ideoque amamus*, et tamen adipisci eam volumus
+ut beati simus. Numquid sicut meminimus eloquentiam? Non: quamvis enim* et
+hoc nomine audito recordentur ipsam rem qui etiam nondum sunt eloquentes,
+multique esse cupiant, unde apparet eam esse in eorum notitia; tamen per
+corporis sensus alios eloquentes animadverterunt et delectati sunt et hoc
+esse desiderant (quanquam nisi ex interiore notitia* non delectarentur,
+neque hoc esse vellent nisi delectarentur); beatam vero vitam nullo sensu
+corporis in aliis experimur. Numquid sicut meminimus gaudium? Fortasse ita.
+Nam gaudium meum etiam tristis memini, sicut vitam beatam miser: neque
+unquam corporis sensu gaudium meum vel vidi, vel audivi, vel odoratus sum,
+vel gustavi, vel tetigi; sed expertus sum in animo meo quando laetatus sum,
+et adhaesit ejus notitia memoriae meae, ut id reminisci valeam aliquando
+cum aspernatione, aliquando cum desiderio, pro earum rerum diversitate de
+quibus me gavisum esse memini. Nam et de turpibus gaudio quodam perfusus
+sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror; aliquando de bonis et
+honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non adsunt, et ideo tristis
+gaudium pristinum recolo.
+
+31. Ubi ergo et quando expertus sum vitam meam beatam ut recorder eam, et
+amem et desiderem? Nec ego tantum, aut cum paucis, sed beati prorsus omnes
+esse volumus. Quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa voluntate
+vellemus. Sed quid est hoc quid si quaeratur a duobus, utrum militare
+velint, fieri possit ut alter eorum velle se, alter nolle respondeat: si
+autem ab eis quaeratur, utrum esse beati velint, uterque se statim sine
+ulla dubitatione dicat optare; nec ob aliud velit ille militare, nec ob
+aliud iste nolit, nisi ut beati sint? Num* forte quoniam alius hinc, alius
+inde gaudet ita se omnes beatos esse velle consonant, quemadmodum
+consonarent, si hoc interrogarentur, se velle gaudere, atque {184} ipsum
+gaudium vitam beatam vocant? Quod etsi alius hinc, alius illinc assequitur,
+unum est tamen quo pervenire omnes nituntur, ut gaudeant. Quae quoniam res
+est quam se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in
+memoria recognoscitur, quando beatae vitae nomen auditur.
+
+[Sidenote: XXII. Beata vita quae, et ubi.]
+
+32. Absit, Domine, absit a corde servi tui, qui confitetur tibi; absit ut
+quocumque gaudio gaudeam, beatum me putem. Est enim [Sidenote: Is. 48,
+22.]_gaudium_ quod _non_ datur _impiis_, sed eis qui te gratis colunt,
+quorum gaudium tu ipse es. Et ipsa est beata vita gaudere ad te, de te,
+propter te; ipsa est, et non est altera[260]. Qui autem aliam putant esse,
+aliud sectantur gaudium, neque ipsum verum. Ab aliqua tamen imagine gaudii
+voluntas eorum non avertitur.
+
+[Sidenote: XXIII. Item prosequitur quae sit beata vita, et ubi.]
+
+33. Non ergo certum est quod omnes esse beati volunt, quoniam qui non de te
+gaudere volunt, quae sola vita beata est, non utique vitam beatam volunt.
+An omnes hoc volunt? Sed [Sidenote: Gal. 5, 17.]_quoniam caro concupiscit
+adversus spiritum, et spiritus adversus carnem ut non faciant quod volunt_,
+cadunt in id quod valent, eoque contenti sunt; quia illud quod non valent,
+non tantum volunt, quantum sat est ut valeant[261]. Nam quaero ab omnibus
+utrum malint de veritate quam de falsitate gaudere: tam non dubitant dicere
+de veritate se malle, quam non dubitant dicere beatos esse se velle. Beata
+quippe vita est gaudium de veritate. Hoc est enim gaudium de te qui
+[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas es_, Deus [Sidenote: Ps. 26, 1; 41,
+11.]_illuminatio mea, salus faciei meae, Deus meus_. Hanc vitam beatam
+omnes volunt, hanc vitam quae sola beata est omnes volunt, gaudium de
+veritate omnes volunt[262]. Multos expertus sum qui vellent fallere; qui
+autem falli, neminem. Ubi ergo noverunt hanc vitam beatam, nisi ubi
+noverunt etiam veritatem? Amant enim et ipsam, quia* falli nolunt. Et cum
+amant beatam vitam quod non est aliud quam de veritate gaudium, utique
+amant etiam veritatem; nec amarent nisi esset aliqua notitia ejus in
+memoria eorum. Cur ergo non de illa gaudent? cur non beati sunt? Quia
+fortius occupantur in aliis quae potius eos faciunt miseros, quam illud
+beatos quod tenuiter meminerunt[263]. Adhuc enim modicum lumen {185} *est
+in hominibus; ambulent, [Sidenote: Joh. 12, 35.]_ambulent, ne eos tenebrae
+comprehendant_.
+
+34. Cur autem "veritas parit odium[264]," et inimicus eis factus est homo
+tuus verum praedicans, [Sidenote: Joh. 8, 40.]cum ametur beata vita, quae
+non est nisi gaudium de veritate: nisi quia sic amatur veritas, ut
+quicumque aliud amant, hoc quod amant velint esse veritatem; et quia falli
+nolunt, nolunt convinci quod falsi sint? Itaque propter eam rem oderunt
+veritatem, quam pro veritate amant. [Sidenote: Joh. 5, 35.]Amant eam
+lucentem, oderunt eam redarguentem. Quia enim falli nolunt et fallere
+volunt, amant eam cum se ipsa indicat, et oderunt eam cum eos ipsos
+indicat*. Inde retribuet eis, ut qui se ab ea manifestari nolunt, et eos
+nolentes manifestet, et eis ipsa non sit manifesta. Sic sic etiam, sic
+animus humanus, etiam sic caecus et languidus, turpis atque indecens latere
+vult; se autem ut lateat aliquid non vult. Contra illi redditur ut ipse non
+lateat veritatem, ipsum autem veritas lateat. Tamen etiam sic dum miser
+est, veris* mavult gaudere quam falsis. Beatus ergo erit, si nulla
+interpellante molestia, de ipsa, per quam vera sunt omnia, sola veritate
+gaudebit.
+
+[Sidenote: XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.]
+
+35. Ecce quantum spatiatus sum in memoria mea, quaerens te, Domine, et non
+te inveni extra eam. Neque enim aliquid de te inveni quod non meminissem ex
+quo didici te. Nam ex quo didici te, non sum oblitus tui. Ubi enim inveni
+veritatem, ibi inveni Deum meum ipsam veritatem[265], quam, ex quo didici,
+non sum oblitus. Itaque ex quo te didici, manes in memoria mea, et illic te
+invenio, cum reminiscor tui et delector in te. Hae sunt sanctae deliciae
+meae, quas donasti mihi misericordia tua respiciens paupertatem meam.
+
+[Sidenote: XXV. In quo memoriae gradu reperiatur Deus.]
+
+36. Sed ubi manes in memoria mea, Domine, ubi illic manes? quale cubile
+fabricasti* tibi? quale sanctuarium* aedificasti tibi? Tu dedisti hanc
+dignationem memoriae meae ut maneas in ea; sed in qua ejus parte maneas,
+hoc considero. Transcendi[266] enim partes ejus, quas habent et bestiae,
+cum te recordarer, quia non ibi te inveniebam inter imagines rerum
+corporalium; et veni ad partes ejus, ubi commendavi {186} affectiones animi
+mei, nec* illic inveni te. Et intravi ad ipsius animi mei sedem, quae illi
+est in memoria mea, quoniam sui quoque meminit animus, nec ibi tu eras:
+quia sicut non es imago corporalis, nec affectio viventis, qualis est cum
+laetamur, contristamur*, cupimus, metuimus, meminimus, obliviscimur, et
+quidquid hujusmodi est; ita nec ipse animus es, quia Dominus Deus animi tu
+es, et commutantur haec omnia, tu autem incommutabilis manes super omnia,
+et dignatus es habitare in memoria mea ex quo te didici. Et quid quaero quo
+loco ejus habites, quasi vero loca ibi sint? Habitas certe in ea, quoniam
+tui memini ex quo te didici, et in ea te invenio cum recordor te.
+
+[Sidenote: XXVI. Ubi invenitur Deus.]
+
+37. Ubi ergo te inveni ut discerem te? Neque enim jam eras in memoria mea,
+priusquam te discerem. Ubi ergo inveni te ut discerem te, nisi in te supra
+me? Et nusquam locus, et recedimus, et accedimus[267], et nusquam locus.
+Veritas, ubique, praesides omnibus consulentibus te, simulque respondes
+omnibus etiam diversa consulentibus. Liquide tu respondes, sed non liquide
+omnes audiunt. Omnes unde volunt consulunt, sed non semper quod volunt
+audiunt. Optimus minister tuus est, qui non magis intuetur hoc a te audire
+quod ipse voluerit, sed potius hoc velle quod a te audierit.
+
+[Sidenote: XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchitrudo.]
+
+38. Sero te amavi, pulchritudo tam antiqua et tam nova! sero te amavi! Et
+ecce intus eras, et ego foris, et ibi te quaerebam; et in ista formosa quae
+fecisti, deformis irruebam[268]. Mecum eras, et tecum non eram. Ea me
+tenebant longe a te, quae si in te non essent, non essent[269]. Vocasti, et
+clamasti, et rupisti surditatem meam. Coruscasti, splenduisti, et fugasti
+caecitatem meam. Fragrasti*, et duxi spiritum, et anhelo tibi. Gustavi, et
+esurio, et sitio. Tetigisti me, et exarsi in pacem tuam.
+
+[Sidenote: XXVIII. Miseriae hujus vitae.]
+
+39. Cum inhaesero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor; et
+viva erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples,
+sublevas eum; quoniam tui plenus non sum, oneri mihi sum. Contendunt
+laetitiae meae flendae cum laetandis moeroribus; et ex qua parte stet
+victoria nescio. Hei mihi! Domine, miserere mei. Contendunt {187} moerores
+mei mali cum gaudiis bonis, et ex qua parte stet victoria nescio. Hei mihi!
+Domine, miserere mei. Hei mihi! ecce vulnera mea non abscondo: medicus es,
+aeger sum; misericors es, miser sum. Numquid non [Sidenote: Job 7,
+1.]_tentatio est vita humana super terram_? Quis velit molestias et
+difficultates? Tolerari jubes ea*, non amari. Nemo quod tolerat amat, etsi
+tolerare amat. Quamvis enim gaudeat se tolerare, mavult tamen non esse quod
+toleret. Prospera in adversis desidero, adversa in prosperis timeo. Quis
+inter haec medius locus, ubi non sit _humana vita tentatio_*? Vae
+prosperitatibus saeculi, semel et iterum, a timore adversitatis, et a
+corruptione laetitiae! Vae adversitatibus saeculi, semel et iterum et
+tertio, a desiderio prosperitatis, et quia ipsa adversitas dura est, et ne
+frangat tolerantiam*! numquid non _tentatio_ est _vita humana super terram_
+sine ullo interstitio?
+
+[Sidenote: XXIX. In Deo spes tota.]
+
+40. Et tota spes mea non nisi in magna valde misericordia tua. Da quod
+jubes, et jube quod vis[270]. Imperas nobis continentiam. [Sidenote: Sap.
+8, 21.]_Et cum scirem_, ait quidam, _quia nemo potest esse continens nisi
+Deus det: et hoc ipsum erat sapientiae scire cujus esset hoc donum_. Per
+continentiam[271] quippe colligimur et redigimur in unum, a quo in multa
+defluximus. Minus enim te amat qui tecum aliquid amat quod non propter te
+amat[272]. O amor qui semper ardes et nunquam exstingueris! Charitas Deus
+meus, accende me. Continentiam jubes; da quod jubes, et jube quod vis.
+
+[Sidenote: XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.]
+
+41. Jubes certe ut contineam a [Sidenote: 1 Joh. 2, 16.]concupiscentia
+carnis, et {188} concupiscentia oculorum, et ambitione saeculi[273].
+Jussisti a concubitu; et de ipso conjugio melius aliquid monuisti quam
+concessisti. Et quoniam dedisti, factum est et antequam dispensator
+sacramenti tui fierem. Sed adhuc vivunt in memoria mea, de qua multa
+locutus sum, talium rerum imagines, quas ibi* consuetudo mea fixit; et
+occursantur mihi vigilanti quidem carentes viribus, in somnis autem non
+solum usque ad delectationem, sed etiam usque ad consensionem factumque
+simillimum. Et tantum valet imaginis illusio in anima mea et in carne mea,
+ut dormienti falsa visa persuadeant quod vigilanti vera non possunt.
+Numquid tunc ego non sum, Domine Deus meus? Et tamen tantum interest inter
+meipsum et meipsum; intra momentum quo hinc ad soporem transeo, vel huc
+inde retranseo! Ubi est tunc ratio, quae talibus suggestionibus resistit
+vigilans? Et si res ipsae ingerantur, inconcussa manet*. Numquid clauditur
+cum oculis? numquid sopitur cum sensibus corporis? Et unde saepe etiam in
+somnis resistimus, nostrique propositi memores, atque in eo castissime
+permanentes, nullum talibus illecebris adhibemus assensum? Et tamen tantum
+interest, ut cum aliter accidit, evigilantes ad conscientiae requiem
+redeamus; ipsaque distantia reperiamus nos non fecisse, quod tamen in nobis
+quoquo modo factum esse doleamus.
+
+42. Numquid non potens es* Deus omnipotens, sanare omnes languores animae
+meae, atque abundantiore gratia tua lascivos motus etiam mei soporis
+exstinguere? Augebis, Domine, magis magisque in me munera tua, ut anima mea
+sequatur me ad te, concupiscentiae visco expedita, ut non sit rebellis
+sibi, atque ut in somnis etiam, non solum non perpetret istas corruptelarum
+turpitudines per imagines animales usque ad carnis fluxum, sed ne
+consentiat quidem. Nam ut nihil tale vel tantillum libeat*, quantulum
+possit nutu cohiberi, {189} etiam in casto dormientis affectu, non tantum
+in hac vita, sed etiam in hac aetate, non magnum est omnipotenti, qui
+[Sidenote: Eph. 3, 20.]_vales facere supra quam petimus et intelligimus_.
+Nunc tamen in quid* adhuc sim in hoc genere mali mei, dixi Domino bono meo
+[Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultans cum tremore_ in eo quod donasti mihi, et
+lugens in eo quod inconsummatus sum, sperans* perfecturum te in me
+misericordias tuas usque ad pacem plenariam, quam tecum habebunt interiora
+et exteriora mea, cum [Sidenote: 1 Cor. 15, 54.]_absorpta fuerit mors in
+victoriam_.
+
+[Sidenote: XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulae.]
+
+43. Est alia [Sidenote: Mat. 6, 34.]_malitia diei_, quae utinam _sufficiat_
+ei. Reficimus enim quotidianas ruinas corporis edendo et bibendo, priusquam
+[Sidenote: 1 Cor. 6, 13.]_escas et ventrem destruas_, cum occideris
+indigentiam meam* satietate mirifica, et [Sidenote: Ib. 15,
+54.]_corruptibile hoc indueris incorruptione_ sempiterna. Nunc autem suavis
+est mihi necessitas, et adversus istam suavitatem pugno ne capiar; et
+quotidianum bellum gero in jejuniis, saepius [Sidenote: Ib. 9, 27.]_in
+servitutem redigens corpus_ meum; et dolores mei voluptate pelluntur. Nam
+fames et sitis quidam dolores sunt; urunt, et sicut febris, necant, nisi
+alimentorum medicina succurrat. Quae quoniam praesto est, ex consolatione
+munerum tuorum, in quibus nostrae infirmitati terra et aqua et coelum
+serviunt, calamitas deliciae vocantur*.
+
+44. Hoc me docuisti, ut quemadmodum medicamenta, sic alimenta sumpturus
+accedam. Sed dum ad quietem satietatis ex indigentiae molestia transeo, in
+ipso transitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiae. Ipse enim transitus
+voluptas est, et non est alius qua transeatur quo* transire cogit
+necessitas. Et cum salus sit causa edendi et bibendi, adjungit se tanquam
+pedissequa periculosa jucunditas; et plerumque praeire conatur, ut ejus
+causa fiat quod salutis causa me facere vel dico, vel volo. Nec idem modus
+utriusque est: nam quod saluti satis est, delectationi parum est. Et saepe
+incertum fit utrum adhuc necessaria corporis cura subsidium petat, an
+voluptaria cupiditatis fallacia ministerium suppetat. Ad hoc incertum
+hilarescit infelix anima, et in eo praeparat excusationis patrocinium,
+gaudens non apparere quid satis sit moderationi valetudinis, ut obtentu
+salutis obumbret negotium voluptatis. His tentationibus quotidie conor
+resistere, et invoco dexteram tuam* et ad te refero aestus meos, quia
+consilium mihi de hac re nondum stat.
+
+45. Audio vocem jubentis Dei mei: [Sidenote: Luc. 21, 34.]_Non graventur
+corda {190} vestra in crapula et ebrietate_. Ebrietas longe est a me;
+misereberis, ne appropinquet mihi. Crapula[274] autem nonnunquam subrepit
+servo tuo; misereberis, ut longe fiat a me. [Sidenote: Sap. 8, 21.]_Nemo
+enim potest esse continens, nisi tu des._ Multa nobis orantibus tribuis; et
+quidquid boni antequam oraremus accepimus, a te accepimus; et ut hoc postea
+cognosceremus, antea* accepimus. Ebriosus nunquam fui, sed ebriosos a te
+factos sobrios ego novi. Ergo a te factum est ut hoc non essent qui nunquam
+fuerunt, a quo factum est ut hoc non semper essent qui fuerunt, a quo etiam
+factum est ut scirent utrique a quo factum est. Audivi aliam vocem tuam:
+[Sidenote: Ecc. 18, 30.]_Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate
+tua avertere._ Audivi et illam ex munere tuo quam multum amavi: [Sidenote:
+1 Cor. 8, 8.]_Neque si manducaverimus, abundabimus; neque si non
+manducaverimus, deerit nobis._ Hoc est dicere, Nec illa res me copiosum
+faciet, nec illa aerumnosum. Audivi et alteram: [Sidenote: Phil. 4,
+11-13.]_Ego enim didici in quibus sum sufficiens esse; et abundare novi, et
+penuriam pati novi. Omnia possum in eo qui me confortat._ Ecce miles
+castrorum coelestium, non pulvis quod nos* sumus. Sed memento, Domine, quia
+pulvis sumus, et de [Sidenote: Ps. 102, 14; et Gen. 3, 19.]_pulvere fecisti
+hominem_; et [Sidenote: Luc. 15, 24. 32.]_perierat, et inventus est_. _Nec_
+ille in se potuit, quia idem pulvis fuit, quem talia dicentem afflatu tuae
+inspirationis adamavi: _Omnia possum_, inquit, _in eo qui me confortat_.
+Conforta me, ut possim. Da quod jubes, et jube quod vis[275]. Iste se
+accepisse confitetur, et [Sidenote: 1 Cor. 1, 30. 31.]_quod gloriatur, in
+Domino gloriatur_*. Audivi alium rogantem ut accipiat: [Sidenote: Ecc. 23,
+6.]_Aufer a me_, inquit, _concupiscentias ventris_. Unde apparet, sancte
+Deus meus, te dare, cum fit quod imperas fieri.
+
+46. Docuisti me, Pater bone, [Sidenote: Rom. 14, 20.]_Omnia munda mundis_;
+_sed malum_ esse [Sidenote: 1 Tim. 4, 4.]_homini qui per offensionem
+manducat_; et _omnem {191} creaturam tuam bonam esse, nihilque abjiciendum
+quod cum gratiarum actione percipitur_; et quia [Sidenote: 1 Cor. 8,
+8.]_esca nos non commendat Deo_; et ut [Sidenote: Col. 2, 16.]_nemo nos
+judicet in cibo aut in potu_; et ut [Sidenote: Rom. 14, 3.]_qui manducat
+non manducantem non spernat; et qui non manducat, manducantem non judicet_.
+Didici haec; gratias tibi, laudes tibi Deo meo, magistro meo, pulsatori
+aurium mearum, illustratori cordis mei: eripe me ab omni tentatione. Non
+ego immunditiam obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis. [Sidenote: Gen.
+9, 2. 3.]Scio Noe omne carnis[276] genus quod cibo esset usui manducare
+permissum; [Sidenote: 3 Reg. 17, 6.]Eliam cibo carnis refectum; [Sidenote:
+Mat. 3, 4.]Joannem mirabili abstinentia praeditum, animalibus, hoc est
+locustis, in escam cedentibus non fuisse pollutum. [Sidenote: Gen. 25,
+34.]Et scio Esau lenticulae concupiscentia deceptum; et [Sidenote: 2 Reg.
+23, 15-17.]David propter aquae desiderium a seipso reprehensum; et
+[Sidenote: Mat. 4, 3.]Regem nostrum non de carne, sed de pane esse
+tentatum. [Sidenote: Num. 11.]Ideoque et populus in eremo, non quia carnes
+desideravit, sed quia escae desiderio adversus Dominum murmuravit, meruit
+improbari.
+
+47. In his ergo tentationibus positus, certo quotidie adversus
+concupiscentiam manducandi et bibendi: non enim est quod semel praecidere
+et ulterius non attingere decernam, sicut de concubitu potui. Itaque freni
+gutturis temperata relaxatione et constrictione tenendi sunt. Et quis est,
+Domine, qui non rapiatur aliquantulum extra metas necessitatis? Quisquis
+est, magnus est; magnificet nomen tuum. Ego autem non sum, quia peccator
+homo sum. Sed et ego magnifico nomen tuum; et [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_interpellat te pro peccatis meis_ qui [Sidenote: Joh. 16, 33.]_vicit
+saeculum_, numerans me inter [Sidenote: 1 Cor. 12, 22.]_infirma membra
+corporis_ sui, [Sidenote: Ps. 138, 16.]_quia et imperfectum ejus_[277]*
+_viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur_.
+
+[Sidenote: XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.]
+
+48. De illecebra odorum non satago nimis. Cum absunt, non requiro; cum
+adsunt, non respuo, paratus eis etiam semper carere. Ita mihi videor;
+fortasse* fallor. Sunt enim {192} et istae plangendae tenebrae, in quibus
+me latet facultas mea quae in me est: ut animus meus de viribus suis ipse
+se interrogans non facile sibi credendum existimet; quia et quod inest,
+plerumque occultum est, nisi experientia manifestetur[278]. Et nemo securus
+esse debet in ista vita, quae [Sidenote: Job 7, 1.]_tota tentatio_
+nominatur, utrum qui fieri potuit ex deteriore melior, non fiat etiam ex
+meliore deterior. Una spes, una fiducia, una firma promissio, misericordia
+tua.
+
+[Sidenote: XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.]
+
+49. Voluptates aurium tenacius me implicaverant et subjugaverant; sed
+resolvisti, et liberasti me. Nunc in sonis quos animant eloquia tua, cum
+suavi et artificiosa voce cantantur, fateor, aliquantulum acquiesco; non
+quidem ut haeream, sed ut surgam cum volo. Attamen cum ipsis sententiis
+quibus vivunt, ut admittantur ad me, quaerunt in corde meo nonnullius
+dignitatis locum, et vix eis praebeo congruentem. Aliquando enim plus mihi
+videor honoris eis tribuere quam decet, dum ipsis sanctis dictis
+religiosius et ardentius sentio moveri animos nostros in flammam pietatis,
+cum ita cantantur, quam si non ita cantarentur; et omnes affectus spiritus
+nostri pro suavi diversitate* habere proprios modos in voce atque cantu,
+quorum nescio qua occulta familiaritate excitentur. Sed delectatio carnis
+meae, cui mentem enervandam non oportet dari, saepe me fallit, dum rationem
+sensus non ita comitatur ut patienter sit posterior; sed tantum quia
+propter illam meruit admitti, etiam praecurrere ac ducere conatur. Ita in
+his pecco non sentiens, et postea sentio.
+
+50. Aliquando autem hanc ipsam fallaciam immoderatius cavens, erro nimia
+severitate: sed valde interdum, ut melos omne cantilenarum suavium quibus
+Davidicum Psalterium frequentatur, ab auribus meis removeri velim, atque
+ipsius Ecclesiae; tutiusque mihi videtur quod de Alexandrino episcopo
+Athanasio saepe mihi dictum commemini, qui tam modico flexu vocis faciebat
+sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti vicinior esset quam canenti.
+Verumtamen, cum reminiscor lacrymas meas, quas fudi ad cantus Ecclesiae
+tuae in primordiis recuperatae fidei meae, et nunc ipso quod moveor*, non
+cantu, sed rebus quae cantantur, cum liquida voce et {193} convenientissima
+modulatione cantantur, magnam instituti hujus utilitatem rursus agnosco.
+Ita fluctuo inter periculum voluptatis et experimentum salubritatis;
+magisque adducor, non quidem irretractabilem sententiam proferens, cantandi
+consuetudinem approbare in Ecclesia; ut per oblectamenta aurium infirmior
+animus in affectum pietatis assurgat. Tamen, cum mihi accidit ut me amplius
+cantus, quam res quae canitur, moveat, poenaliter me peccare confiteor, et
+tunc mallem non audire cantantem. Ecco ubi sum; flete mecum, et pro me
+flete, qui aliquid boni vobiscum intus agitis unde facta procedunt. Nam qui
+non agitis, non vos haec movent. Tu autem, Domine Deus meus, exaudi;
+respice, et vide*, et [Sidenote: Ps. 6, 3.]_miserere, et sana me_, in cujus
+oculis [Sidenote: Ps. 77, 10.]_mihi quaestio factus sum_, et _ipse est
+languor meus_.
+
+[Sidenote: XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.]
+
+51. Restat voluptas oculorum istorum carnis meae, de qua loquor*
+confessiones quas audiant aures templi tui, aures fraternae ac piae, ut
+concludamus tentationes concupiscentiae carnis, quae me adhuc pulsant
+ingemiscentem, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_habitaculum meum, quod de coelo
+est, superindui cupientem_. Pulchras formas et varias, nitidos et amoenos
+colores amant oculi. Non teneant haec animam meam: teneat eam Deus
+[Sidenote: Gen. 1, 31.]_qui fecit_ haec, _bona_ quidem _valde_; sed ipse
+est bonum meum, non haec. Et tangunt me vigilantem totis diebus, nec
+requies ab eis datur mihi, sicut datur a vocibus canoris, aliquando ab
+omnibus, in silentio. Ipsa enim regina colorum lux ista, perfundens cuncta
+quae cernimus, ubiubi per diem fuero, multimodo allapsu blanditur mihi
+aliud agenti, et eam non advertenti. Insinuat autem se ita vehementer, ut
+si repente subtrahatur, cum desiderio requiratur: et si diu absit,
+contristat animum*.
+
+52. [Sidenote: Tob. 4.]O lux quam videbat Tobias, cum clausis oculis istis
+filium docebat vitae viam, et ei praeibat pede charitatis nusquam errans.
+Aut quam videbat Isaac praegravatis et opertis senectute carneis luminibus,
+cum filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit.
+[Sidenote: Gen. 27.]Aut quam videbat Jacob, cum et ipse prae grandi aetate
+captus oculis, in filiis praesignata futuri populi genera luminoso corde
+radiavit; et nepotibus suis ex Joseph divexas mystice manus, non sicut
+pater eorum foris corrigebat, [Sidenote: Gen. 48. 49.]sed sicut ipse intus
+discernebat, imposuit. Ipsa est lux, una est*, et unum omnes qui vident et
+amant eam. At ista corporalis de qua loquebar, illecebrosa {194} ac
+periculosa dulcedine condit vitam saeculi caecis amatoribus. Qui autem et
+de ipsa laudare te norunt, "Deus[279] creator omnium," assumunt eam in
+hymno tuo; non absumuntur ab ea in somno suo: sic esse cupio. Resisto
+seductionibus oculorum, ne implicentur pedes mei, quibus ingredior viam
+tuam; et erigo ad te invisibiles oculos, ut tu [Sidenote: Ps. 24,
+15.]_evellas de laqueo pedes meos_. Tu subinde evellis eos, nam
+illaqueantur. Tu non cessas evellere, ego autem crebro haereo in ubique
+sparsis insidiis: [Sidenote: Ps. 120, 4.]_quoniam non dormies, neque
+dormitabis, qui custodis Israel_.
+
+53. Quam innumerabilia, variis artibus et opificiis, in vestibus,
+calceamentis, vasis, et cujuscemodi fabricationibus*, picturis etiam,
+diversisque figmentis, atque his usum necessarium atque moderatum et piam
+significationem longe transgredientibus, addiderunt homines ad illecebras
+oculorum; foras sequentes quod faciunt, intus relinquentes a quo facti
+sunt, et exterminantes quod facti sunt! At ego, Deus meus, et decus meum,
+etiam hinc tibi dico hymnum, et sacrifico laudem sacrificatori meo*;
+quoniam pulchra trajecta per animas in manus artificiosas[280], ab illa
+pulchritudine veniunt, quae super animas est, cui suspirat anima mea die ac
+nocte. Sed pulchritudinum exteriorum operatores et sectatores inde trahunt
+approbandi modum, non autem inde trahunt utendi[281] modum. Et ibi est, et
+non vident eum[282], ut non eant longius, et [Sidenote: Ps. 58,
+10.]_fortitudinem suam ad te custodiant_, nec eam spargant in deliciosas
+lassitudines. Ego autem haec loquens atque discernens etiam istis pulchris
+gressum innecto; sed tu evellis, Domine, evellis tu, [Sidenote: Ps. 25,
+3.]_quoniam misericordia tua ante oculos meos est_. Nam* ego capior
+miserabiliter, et tu evellis misericorditer; aliquando non sentientem, quia
+suspensius incideram; aliquando cum dolore, quia jam inhaeseram.
+
+[Sidenote: XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est
+curiositatis.]
+
+54. Huc accedit alia forma tentationis multiplicius periculosa. Praeter*
+enim concupiscentiam carnis, quae inest in delectatione omnium sensuum et
+voluptatum, cui servientes depereunt qui longe se faciunt a te, inest
+animae per {195} eosdem sensus corporis quaedam non se oblectandi in carne,
+sed experiendi per carnem vana et curiosa cupiditas, nomine cognitionis et
+scientiae palliata. Quae quoniam in appetitu noscendi est, oculi autem sunt
+ad cognoscendum* in sensibus principes, [Sidenote: 1 Joh. 2,
+16.]_concupiscentia oculorum_ eloquio divino appellata est. Ad oculos enim
+proprie videre pertinet. Utimur autem hoc verbo etiam in caeteris sensibus,
+cum eos ad cognoscendum intendimus. Neque enim dicimus, Audi quid rutilet;
+aut, olfac quam niteat; aut, gusta quam splendeat; aut, palpa quam fulgeat:
+videri enim dicuntur haec omnia. Dicimus autem non solum, Vide quid luceat,
+quod soli oculi sentire possunt; sed etiam, Vide quid sonet; vide quid
+oleat; vide quid sapiat; vide quam durum sit. Ideoque generalis experientia
+sensuum concupiscentia, sicut dictum est, oculorum vocatur; quia videndi
+officium in quo primatum oculi tenent, etiam caeteri sensus sibi de
+similitudine usurpant, cum aliquid cognitionis explorant.
+
+55. Ex hoc autem evidentius discernitur quid voluptatis, quid curiositatis
+agatur per sensus: quod voluptas pulchra, canora, suavia, sapida, lenia
+sectatur; curiositas autem etiam his contraria tentandi causa, non ad
+subeundam molestiam, sed experiendi noscendique libidine*. Quid enim
+voluptatis habet videre in laniato cadavere quod exhorreas; et tamen sicubi
+jaceat, concurrunt ut contristentur, ut palleant. Timent etiam ne in somnis
+hoc videant; quasi quisquam eos vigilantes videre coegerit, aut
+pulchritudinis ulla fama persuaserit. Ita et in caeteris sensibus, quae
+persequi longum est. Ex hoc morbo cupiditatis, in spectaculis exhibentur
+quaeque miracula. Hinc ad perscrutanda naturae (quae praeter nos est)
+operta proceditur*, quae scire nihil prodest, et nihil aliud quam scire
+homines cupiunt[283]. Hinc etiam, si quid eodem perversae scientiae fine
+per artes magicas quaeritur. Hinc etiam in ipsa religione Deus tentatur,
+cum signa et prodigia flagitantur, non ad aliquam salutem, sed ad solam
+experientiam desiderata.
+
+56. In hac tam immensa silva plena insidiarum et {196} periculorum, ecce
+multa* praeciderim et a meo corde dispulerim, sicuti donasti me facere,
+Deus salutis meae; attamen quando audeo dicere, cum circumquaque
+quotidianam vitam nostram tam multa hujus generis rerum circumstrepant;
+quando audeo dicere nulla re tali me intentum fieri ad spectandum, et vana
+cura capiendum? Sane me jam theatra non rapiunt, nec curo nosse transitus
+siderum, nec anima mea unquam responsa quaesivit umbrarum; omnia sacrilega
+sacramenta detestor. A te, Domine Deus meus, cui humilem[284] famulatum ac
+simplicem debeo, quantis mecum suggestionum machinationibus agit inimicus,
+ut signum aliquod petam! Sed obsecro te per Regem nostrum, et patriam
+Jerusalem simplicem, castam, ut quemadmodum a me longe est ista consensio,
+ita sit semper longe atque longius. Pro salute autem cujusquam cum te rogo,
+alius multum differens finis est intentionis meae; et te facientem quod
+vis, das* mihi, et dabis libenter sequi.
+
+57. Verumtamen in quam multis minutissimis et contemptibilibus rebus
+curiositas quotidie nostra tentatur*; et quam saepe labamur, quis enumerat?
+Quoties narrantes inania, primo quasi toleramus ne offendamus infirmos,
+deinde paulatim libenter advertimus! Canem currentem post leporem jam non
+specto, cum in circo fit: at vero in agro, si casu transeam, avertit me
+fortassis et ab aliqua magna cogitatione, atque ad se convertit illa
+venatio; non deviare cogens corpore jumenti, sed cordis inclinatione. Et
+nisi jam mihi demonstrata infirmitate mea, cito admoneas, aut ex ipsa
+visione per aliquam considerationem in te assurgere, aut totum contemnere
+atque transire, vanus hebesco. Quid cum me domi sedentem stellio muscas
+captans, vel aranea retibus suis irruentes implicans, saepe intentum facit?
+Num quia parva sunt animalia, ideo non res eadem geritur? Pergo inde ad
+laudandum te, creatorem mirificum atque ordinatorem rerum omnium, sed non
+inde esse intentus incipio. Aliud est cito {197} surgere, aliud est non
+cadere. Et talibus vita mea plena est, et una spes mea magna valde
+misericordia tua. Cum enim hujuscemodi rerum conceptaculum* fit cor
+nostrum, et portat copiosae vanitatis catervas, hinc et orationes nostrae
+saepe interrumpuntur atque turbantur, et ante conspectum tuum dum ad aures
+tuas vocem cordis intendimus, nescio unde irruentibus nugatoriis
+cogitationibus res tanta praeciditur. Numquid etiam hoc inter contemnenda
+deputabimus, aut aliquid nos reducet in spem, nisi tota misericordia tua*,
+quoniam coepisti mutare nos?
+
+[Sidenote: XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est
+superbiae.]
+
+58. Et tu scis quanta ex parte mutaveris, qui me primitus sanas a libidine
+vindicandi me, ut _propitius_ fias etiam caeteris [Sidenote: Ps. 102,
+3-5.]_omnibus iniquitatibus meis, et sanes omnes languores meos, et redimas
+de corruptione vitam meam, et corones me in miseratione et misericordia, et
+saties in bonis desiderium meum_; quia* compressisti a timore tuo superbiam
+meam, et mansuefecisti jugo tuo cervicem meam. Et nunc porto illud, et
+[Sidenote: Mat. 11, 30.]_lene est_ mihi, quoniam sic promisisti et fecisti;
+et vere sic erat, et nesciebam, quando id subire metuebam.
+
+59. Sed numquid, Domine, qui solus sine typho dominaris, quia solus verus
+Dominus es qui non habes dominum; numquid hoc quoque tertium tentationis
+genus cessavit a me*, aut cessare in hac tota vita potest, timeri et amari
+velle ab hominibus, non propter aliud, sed ut inde sit gaudium, quod non
+est gaudium*? Misera vita est, et foeda jactantia. Hinc fit vel maxime non
+amare te, nec caste timere te. Ideoque tu [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4,
+6.]_superbis resistis, humilibus_ autem _das gratiam_; et intonas super
+ambitiones saeculi, et [Sidenote: Ps. 17, 8.]_contremunt fundamenta
+montium_. Itaque nobis, quoniam propter quaedam humanae societatis officia
+necessarium est amari et timeri ab hominibus, instat adversarius verae
+beatitudinis nostrae, ubique spargens in laqueis, "Euge, euge:" ut dum
+avide colligimus, incaute capiamur, et a veritate tua gaudium nostrum
+deponamus, atque in hominum fallacia ponamus; libeatque nos amari et
+timeri, non propter te, sed pro te; atque isto modo sui similes factos
+secum habeat, non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii,
+qui statuit [Sidenote: Is. 14, 13-15.]_sedem suam ponere in aquilone_, ut
+te perversa et distorta via imitanti*, tenebrosi frigidique servirent. Nos
+autem, Domine, [Sidenote: Luc. 12, 32.]_pusillus grex_ tuus ecce sumus; tu
+nos posside. Praetende alas tuas, et fugiamus {198} sub eas. Gloria nostra
+tu esto; propter te amemur, et verbum tuum timeatur in nobis. Qui laudari
+vult ab hominibus vituperante te, non defendetur ab hominibus judicante te,
+nec eripietur damnante te. Cum autem non [Sidenote: Ps. 10, 3.]_peccator
+laudatur in desideriis animae suae_, nec _qui iniqua gerit benedicitur_,
+sed laudatur homo propter aliquod donum quod dedisti ei, at ille plus
+gaudet sibi laudari se, quam ipsum donum habere unde laudatur, etiam iste
+te vituperante laudatur: et melior jam ille qui laudavit, quam iste qui
+laudatus est. Illi enim placuit in homine donum Dei; huic amplius placuit
+donum hominis quam Dei.
+
+[Sidenote: XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.]
+
+60. Tentamur his tentationibus quotidie, Domine; sine cessatione tentamur.
+Quotidiana [Sidenote: Prov. 27, 21.]_fornax_ nostra est _humana lingua_.
+Imperas nobis et in hoc genere continentiam: da quod jubes, et jube quod
+vis. Tu nosti de hac re ad te gemitum cordis mei, et flumina oculorum
+meorum. Neque enim facile colligo quam sim ab ista peste mundatior, et
+multum timeo [Sidenote: Ps. 18, 13.]_occulta mea_, quae norunt oculi tui,
+mei autem non. Est enim qualiscumque in aliis generibus tentationum mihi
+facultas explorandi me; in hoc pene nulla est. Nam et a voluptatibus
+carnis, et a curiositate supervacanea cognoscendi, video quantum assecutus
+sim posse refrenare animum meum, cum eis rebus careo, vel voluntate, vel
+cum absunt*[285]. Tunc enim me interrogo, quam magis minusve mihi molestum
+sit non habere. Divitiae vero quae ob hoc expetuntur, ut alicui trium
+istarum cupiditatum, vel duabus earum, vel omnibus serviant, si
+persentiscere non potest animus utrum eas habens contemnat, possunt et
+dimitti ut se probet. Laude vero ut careamus, atque in eo experiamur quid
+possumus, numquid male vivendum est, et tam perdite atque immaniter, ut
+nemo nos noverit qui non detestetur? Quae major dementia dici aut cogitari
+potest? At si bonae vitae bonorumque operum comes et solet et debet esse
+laudatio, tam comitatum ejus, quam ipsam bonam vitam deseri non oportet.
+Non autem sentio sine quo esse aut aequo animo aut aegre possim, nisi cum
+abfuerit.
+
+{199}
+
+61. Quid igitur tibi in hoc genere tentationis, Domine, confiteor? quid,
+nisi delectari me laudibus; sed amplius ipsa veritate quam laudibus? Nam si
+mihi proponatur utrum malim furens, aut in omnibus rebus errans, ab omnibus
+hominibus laudari; an constans, et in veritate certissimus, ab omnibus
+vituperari; video quid eligam. Verumtamen nollem ut vel augeret mihi
+gaudium cujuslibet boni mei suffragatio oris alieni. Sed auget, fateor; non
+solum, sed et vituperatio minuit. Et cum ista miseria mea perturbor,
+subintrat mihi excusatio, quae qualis sit, tu scis, Deus; nam me incertum
+facit. Quia enim nobis imperasti non tantum continentiam, id est, a quibus
+rebus amorem cohibeamus, verum etiam justitiam, id est, quo eum conferamus,
+nec te tantum voluisti a nobis, verum etiam proximum diligi, saepe mihi
+videor de profectu aut spe proximi delectari, cum bene intelligentis laude
+delector; et rursus ejus malo contristari, cum eum audio vituperare quod
+aut ignorat, aut bonum est. Nam et contristor aliquando laudibus meis, cum
+vel ea laudantur in me, in quibus ipse mihi displiceo; vel etiam bona
+minora et levia pluris aestimantur quam aestimanda sunt. Sed rursus, unde
+scio an propterea sic afficior, quia nolo de meipso a me dissentire
+laudatorem meum; non quia illius utilitate moveor, sed quia eadem bona quae
+mihi in me placent, jucundiora mihi sunt cum et alteri placent? Quodammodo
+enim non ego laudor, cum de me sententia mea non laudatur; quandoquidem aut
+illa laudantur quae mihi displicent, aut illa amplius quae mihi minus
+placent. Ergone de hoc incertus sum mei?
+
+62. Ecce in te, Veritas, video non me laudibus meis propter me, sed propter
+proximi utilitatem moveri oportere[286]. Et utrum ita sim* nescio. Minus
+mihi in hac re notus sum ipse quam tu*. Obsecro te, Deus meus, et meipsum
+mihi indica, ut confitear oraturis pro me fratribus meis quod in {200} me
+saucium comperero. Iterum me diligentius interrogem. Si utilitate proximi
+moveor in laudibus meis, cur minus moveor, si quisquam alius injuste
+vituperetur, quam si ego? cur ea contumelia magis mordeor quae in me, quam
+quae in alium eadem iniquitate coram me jacitur? An et hoc nescio? Etiamne
+id restat ut [Sidenote: Gal. 6, 3.]_ipse me seducam_, et verum non faciam
+coram te in corde et lingua mea? Insaniam istam, Domine, longe fac a me,
+[Sidenote: Ps. 140, 5.]_ne oleum peccatoris mihi sit os meum ad
+impinguandum caput meum_. [Sidenote: Ps. 108, 22.]_Egenus et pauper sum
+ego_, et melior in occulto gemitu displicens mihi, et quaerens
+misericordiam tuam, donec reficiatur defectus meus, et perficiatur usque in
+pacem quam nescit arrogantis oculus.
+
+[Sidenote: XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.]
+
+63. Sermo autem ore procedens, et facta quae innotescunt hominibus, habent
+tentationem periculosissimam ab amore laudis, qui ad privatam quamdam
+excellentiam contrahit emendicata suffragia; tentat* et cum a me in me
+arguitur, eo ipso quo arguitur; et saepe de ipso vanae gloriae contemptu
+vanius gloriatur: ideoque non jam de ipso contemptu* gloriae gloriatur; non
+enim eam contemnit, cum gloriatur.
+
+[Sidenote: XXXIX. Amoris proprii vis et natura.]
+
+64. Intus etiam intus est aliud in eodem genere tentationis malum
+inanescunt qui placent sibi de se, quamvis aliis vel non placeant*, vel
+displiceant, nec placere affectent caeteris. Sed sibi placentes multum tibi
+displicent, non tantum de non bonis quasi bonis, verum etiam de bonis tuis
+quasi suis[287]; aut etiam sicut de tuis, sed tanquam ex meritis suis; aut
+etiam sicut ex tua gratia*, non tamen socialiter gaudentes, sed aliis
+invidentes eam*. In his omnibus atque hujuscemodi periculis et laboribus,
+vides tremorem cordis mei; sed et vulnera mea magis subinde a te sanari,
+quam mihi non infligi sentio.
+
+[Sidenote: XL. Quod in se et caeteris rebus Deum investigavit.]
+
+65. Ubi non mecum ambulasti, Veritas, docens quid caveam et quid appetam,
+cum ad te referrem inferiora visa mea quae potui, teque consulerem?
+Lustravi mundum foris sensu quo potui, et attendi vitam corporis mei de me,
+sensusque ipsos meos. Inde ingressus sum in recessus memoriae meae,
+multiplices amplitudines plenas miris modis copiarum {201} innumerabilium;
+et consideravi, et expavi, et nihil eorum discernere potui sine te, et
+nihil eorum esse te inveni. Nec ego ipse inventor qui peragravi omnia, et
+distinguere et pro suis quaeque dignitatibus aestimare conatus sum,
+excipiens alia nuntiantibus sensibus, et interrogans alia mecum commixta
+sentiens, ipsosque nuntios dignoscens atque dinumerans, jamque in memoriae*
+latis opibus alia pertractans, alia recondens, alia eruens. Nec ego ipse
+cum haec agerem, id est vis mea qua id agebam, nec ipsa eras tu, quia lux
+es tu permanens quam de omnibus consulebam an essent, quid essent, quanti
+pendenda essent: et audiebam docentem ac jubentem. Et saepe istud facio;
+hoc me delectat, et ab actionibus necessitatis quantum relaxari possum, ad
+istam voluptatem refugio. Neque in his omnibus, quae percurro consulens te,
+invenio tutum locum animae meae nisi in te, quo colligantur sparsa
+mea[288], nec a te quidquam recedat ex me. Et aliquando intromittis me in
+affectum multum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem, quae si
+perficiatur in me, nescio quid erit quod vita ista non erit. Sed recido in
+haec aerumnosis ponderibus, et resorbeor solitis, et teneor, et multum
+fleo, sed multum teneor. Tantum consuetudinis sarcina degravat*! Hic esse
+valeo, nec volo; illic volo, nec valeo; miser utrobique.
+
+[Sidenote: XLI. Triplex cupiditas.]
+
+66. Ideoque consideravi languores peccatorum meorum in cupiditate triplici;
+et dexteram tuam invocavi ad salutem meam. Vidi enim splendorem tuum corde
+saucio, et repercussusdixi: "Quis illuc potest? [Sidenote: Ps. 30,
+23.]_Projectus sum a facie oculorum tuorum._" Tu es Veritas super omnia
+praesidens: at ego per avaritiam[289] meam non amittere te volui, sed volui
+tecum possidere mendacium; sicut nemo vult ita falsum dicere, ut nesciat
+ipse quid verum sit. Itaque amisi te, quia non dignaris cum mendacio
+possideri.
+
+[Sidenote: XLII. Nonnulli ad daemones tanquam redeundi ad Deum mediatores
+infeliciter recurrerunt.]
+
+67. Quem invenirem qui me reconciliaret tibi? Ambiendum* mihi fuit ad
+Angelos? Qua prece? quibus sacramentis? Multi conantes ad te redire, neque
+per seipsos valentes, sicut audio, tentaverunt haec, et inciderunt in
+desiderium
+
+{202} curiosarum visionum, et digni habiti sunt illusionibus. Elati enim te
+quaerebant doctrinae fastu, exerentes potius quam tundentes pectora, et
+adduxerunt sibi per similitudinem cordis sui conspirantes et socias
+superbiae suae [Sidenote: Eph. 2, 2.]_potestates aeris hujus_, a quibus per
+potentias magicas deciperentur, quaerentes mediatorem per quem purgarentur,
+et non erat. [Sidenote: 2 Cor. 11, 14.]_Diabolus_ enim erat _transfigurans
+se in Angelum lucis_. Et* multum illexit superbam carnem, quod carneo
+corpore ipse non esset. Erant enim illi mortales et peccatores; tu autem,
+Domine, cui reconciliari superbe quaerebant, immortalis et sine peccato.
+[Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_Mediator_ autem _inter Deum et homines_, oportebat
+ut haberet aliquid simile Deo, aliquid simile hominibus: ne in utroque
+hominibus similis, longe esset a Deo; aut in utroque Deo similis, longe
+esset ab hominibus, atque ita mediator non esset. Fallax itaque ille
+mediator, quo per secreta judicia tua, superbia mereretur illudi, unum cum
+hominibus habet, id est peccatum; aliud videri vult habere cum Deo, ut quia
+carnis mortalitate[290] non tegitur, pro immortali se ostentet. Sed quia
+[Sidenote: Rom. 6, 20.]_stipendium peccati mors est_, hoc habet commune cum
+hominibus, unde simul damnetur in mortem.
+
+[Sidenote: XLIII. Christus verus mediator.]
+
+68. Verax autem mediator quem secreta tua misericordia demonstrasti
+humilibus, et misisti ut ejus exemplo etiam ipsam discerent humilitatem,
+_mediator ille Dei et hominum homo Christus Jesus_, inter mortales
+peccatores et immortalem justum apparuit; mortalis cum hominibus, justus
+cum Deo. Ut quoniam stipendium justitiae vita et pax est, per justitiam
+conjunctam Deo evacuaret mortem justificatorum impiorum*, quam cum illis
+voluit habere communem. Hinc* demonstratus est antiquis sanctis, ut ita
+ipsi per fidem futurae passionis ejus, sicut nos per fidem praeteritiae,
+salvi fierent. Inquantum enim homo, intantum mediator[291]; inquantum autem
+Verbum, non medius, quia aequalis Deo, et Deus apud Deum, et simul* unus
+Deus.
+
+69. Quomodo[292] nos amasti, Pater bone, qui [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio
+tuo unico {203} non pepercisti, sed pro nobis impiis tradidisti eum_!
+[Sidenote: Phil. 2, 6.]Quomodo nos amasti pro quibus ille, _non rapinam
+arbitratus esse aequalis tibi, factus est subditus usque ad mortem crucis_;
+unus ille [Sidenote: Ps. 87, 6-8.]_in mortuis liber, [Sidenote: Joh. 10,
+18.]potestatem habens ponendi animam suam, et potestatem habens iterum
+sumendi eam_[293]; pro nobis tibi victor et victima, et ideo victor quia
+victima; pro nobis tibi sacerdos et sacrificium, et ideo sacerdos quia
+sacrificium; faciens tibi nos de servis filios, de te nascendo, nobis
+serviendo! Merito mihi spes valida in illo est, quod [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_sanabis omnes languores meos_, per eum qui _sedet ad dexteram tuam et
+te interpellat pro nobis_; alioquin desperarem. Multi enim et magni sunt
+iidem languores mei, multi sunt et magni; sed amplior est medicina tua.
+Potuimus putare Verbum tuum remotum esse a conjunctione hominis, et
+desperare de nobis, nisi [Sidenote: Joh. 1, 14.]_caro fieret et habitaret
+in nobis_.
+
+70. Conterritus peccatis meis et mole miseriae meae, agitaveram* corde
+meditatusque fueram fugam in solitudinem; sed prohibuisti me, et
+confirmasti me, dicens: [Sidenote: 2 Cor. 5, 15.]_Ideo Christus pro omnibus
+mortuus est, ut qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis
+mortuus est_. Ecce, Domine, jacto in te curam meam ut vivam, et [Sidenote:
+Ps. 118, 18.]_considerabo mirabilia de lege tua_. Tu scis imperitiam meam
+et infirmitatem meam: doce me, et sana me. Ille tuus Unicus [Sidenote: Col.
+2, 3.]_in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi_,
+redemit me sanguine suo. Non calumnientur mihi superbi: quoniam cogito
+pretium meum, et manduco, et bibo, et erogo; et _pauper_ cupio saturari ex
+eo, inter illos qui [Sidenote: Ps. 21, 27.]_edunt et saturantur_, et
+_laudant Deum qui requirunt eum_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    Hic ubi vitae praeteritae enarrationem abrumpit Aug., haud inutile erit
+    adponere, quid haereticis responderit, auctoritatem ejus in fidei
+    defensione elevantibus, propter ea, quae nondum fidelis commiserit. Ii
+    vero praecipue fuerunt {204} Donatistae. His praeclare coram populo
+    respondit. (Serm. 3. in Ps. 36. s. 19) "Loquantur ergo adversus nos
+    quidquid volunt: nos diligemus illos et nolentes. Novimus enim,
+    Fratres, novimus linguas eorum; propter quas eis non irascamur,
+    patienter ferte nobiscum. Vident enim in caussa se nihil habere, et
+    linguas convertunt in nos; et incipiunt de nobis dicere mala, multa
+    quae sciunt, multa quae nesciunt. Quae sciunt, praeterita nostra sunt.
+    Fuimus enim aliquando, sicut dicit Apostolus, "stulti et increduli, et
+    ad omne opus bonum reprobi." In errore perverso desipientes et
+    insanientes fuimus, non negamus; et quantum praeteritum nostrum non
+    negamus, tanto magis Deum qui nobis ignovit, laudamus. Quid ergo
+    haeretice dimittis caussam, et is ad hominem? Quid enim ego sum? Quid
+    sum? Numquid Catholica ego sum? Numquid hereditas Christi diffusa per
+    gentes ego sum? Sufficit mihi ut in ea sim. Vituperas mala mea
+    praeterita, quid magnum facis? Severior sum ego in mala mea quam tu:
+    quod tu vituperasti, ego damnavi. Utinam velles imitari, ut et error
+    tuus fieret aliquando praeteritus. Ista sunt mala praeterita, quae
+    noverunt, maxime in ista civitate. Hic enim male viximus, quod ego
+    confiteor: et quantum gaudeo de gratia Dei, tantum de meis praeteritis
+    quid dicam--Doleo? Dolorem, si adhuc essem. Sed quid dicam? Gaudeo? Nec
+    hoc possum dicere: utinam enim numquam fuissem. Quidquid tamen fui, in
+    nomine Christi praeteritum est. Quod autem modo reprehendunt, non
+    norunt. Sunt quae adhuc in me reprehendant: sed tamen multum est ad
+    illos ut haec noverint. Multa enim ago in cogitationibus meis, pugnans
+    adversus malas suggestiones meas, et habens conflictationem diuturnam,
+    et prope continuam cum tentationibus inimici subvertere me volentis.
+    Gemo ad Deum in infirmitate mea; et novit quid parturit cor meum, ille
+    qui novit partum meum. "Mihi autem minimum est, ut a vobis dijudicer,
+    aut ab humano die," ait Apostolus; "sed neque ego meipsum judico."
+    Melius enim me ego novi quam illi, sed melius Deus quam ego. Non ergo
+    vobis insultent de nobis, non, faciat Christus. Dicunt enim, Et qui
+    sunt? et unde sunt? malos hic illos novimus, ubi baptizati sunt? Si nos
+    bene noverunt, sciunt quia et navigavimus aliquando; sciunt quia et
+    peregrinati sumus; sciunt quia alii ivimus, et alii redivimus. Non hic
+    baptizati sumus; sed ubi baptizati sumus, Ecclesia est nota universo
+    orbi terrarum. Et multi fratres nostri sunt, qui et norunt quia
+    baptizati sumus, et nobiscum baptizati sunt. Facile est ergo hoc nosse,
+    si quis fratrum est inde sollicitus.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{205}
+
+LIBER UNDECIMUS.
+
+    Quae ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia
+    Divina exequenda fuerit perductus, silentio praeterit, Deum ex eo
+    laudaturus, quod Scripturae suae interiora sensim ei aperuerit. Moysen
+    non nisi in Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem
+    libri Geneseos, _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his
+    disserens, occurrit obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum
+    et terram conderet; et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea
+    facere, cum antea non fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de
+    Tempore copiose et accurate disserit.
+
+[Sidenote: I. Cur confitemur Deo scienti.]
+
+1. Numquid, Domine, cum tua sit aeternitas, ignoras quae tibi dico, aut ad
+tempus vides quod fit in tempore? Cur ergo tibi tot rerum narrationes
+digero? Non utique ut per me noveris eas, sed affectum meum excito in te,
+et eorum qui haec legunt, ut dicamus omnes: [Sidenote: Ps. 95, 4.]_Magnus
+Dominus, et laudabilis valde._ Jam dixi, et dicam: amore amoris tui facio
+istud. Nam et oramus, et tamen Veritas ait: [Sidenote: Mat. 6, 8.]_Novit
+Pater vester quid vobis opus sit, priusquam petatis ab eo._ Affectum ergo
+nostrum patefacimus in te, confitendo tibi miserias nostras et
+misericordias tuas super nos, ut liberes nos omnino, quoniam coepisti, ut
+desinamus esse miseri in nobis, et beatificemur in te; quoniam vocasti nos
+ut simus [Sidenote: Mat. 5, 3-9.]_pauperes spiritu, et mites_, et
+_lugentes_, et _esurientes ac sitientes justitiam_, et _misericordes_, et
+_mundicordes_, et _pacifici_. Ecce narravi tibi multa quae potui, et quae
+volui; quoniam tu prior voluisti ut confiterer tibi Domino Deo meo,
+[Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam bonus es, quoniam in saeculum misericordia
+tua_.
+
+[Sidenote: II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.]
+
+2. Quando autem sufficio lingua calami enuntiare omnia hortamenta tua, et
+omnes terrores tuos, et consolationes, et gubernationes quibus me
+perduxisti praedicare verbum, et sacramentum tuum dispensare populo
+tuo[294]? Et si sufficio
+
+{206} haec enuntiare ex ordine, caro mihi valent stillae temporum. Et olim
+inardesco meditari in lege tua, et in ea tibi confiteri scientiam et
+imperitiam meam, primordia illuminationis tuae, et reliquias tenebrarum
+mearum, quousque devoretur a fortitudine infirmitas. Et nolo in aliud horae
+diffluant, quas invenio liberas a necessitatibus reficiendi corporis, et
+intentionis animi, et servitutis quam debemus hominibus, et quam non
+debemus[295] et tamen reddimus.
+
+3. Domine Deus meus, intende orationi meae, et misericordia tua exaudiat
+desiderium meum; quoniam non mihi soli aestuat, sed usui vult esse
+fraternae charitati: et vides in corde meo quia sic est. Sacrificem* tibi
+famulatum cogitationis et linguae meae; et da quod offeram tibi. [Sidenote:
+Ps. 85, 1.]_Inops_ enim _et pauper sum_; [Sidenote: Rom. 10, 12.]_tu dives
+in omnes invocantes te_, qui securus curam nostri geris. _Circumcide_ ab
+omni temeritate omnique mendacio interiora et exteriora _labia mea_. Sint
+castae deliciae {207} meae, Scripturae tuae; nec fallar in eis, nec fallam
+ex eis. Domine attende; et miserere, Domine Deus meus, lux caecorum et
+virtus infirmorum, statimque lux videntium et virtus fortium; attende
+animam meam, et audi [Sidenote: Ps. 130, 1.]_clamantem de profundo_. Nam
+nisi adsint et in profundo aures tuae, quo ibimus? quo clamabimus?
+[Sidenote: Ps. 73, 16.]_Tuus est dies, et tua est nox_: ad nutum tuum
+momenta transvolant. Largire inde spatium meditationibus nostris in _abdita
+legis tuae_, neque adversus pulsantes claudas eam. Neque enim frustra
+scribi voluisti tot paginarum opaca secreta[296]; aut non habent illae
+[Sidenote: Ps. 28, 9.]_silvae cervos_[297] suos recipientes se in eas et
+resumentes, ambulantes et pascentes, recumbentes* et ruminantes[298]. O
+Domine, _perfice_ me, et _revela_ mihi _eas_. Ecce vox tua gaudium meum,
+vox tua super affluentiam voluptatum*. Da quod amo: amo enim; et hoc tu
+dedisti. Ne dona tua deseras, nec herbam tuam spernas sitientem. Confitear
+tibi quidquid invenero in Libris tuis; et _audiam vocem laudis_ et te
+bibam, et [Sidenote: Ps. 25, 7.]_considerem mirabilia de lege tua_, ab
+usque [Sidenote: Ps. 118, 18.]_principio in quo fecisti coelum et terram_,
+usque ad regnum tecum perpetuum sanctae civitatis tuae.
+
+4. Domine, miserere mei, et exaudi desiderium meum. Puto enim quod non sit
+de terra, non de auro et argento et de lapidibus, aut decoris vestibus, aut
+honoribus et potestatibus, aut voluptatibus carnis, neque de necessariis
+corpori et huic vitae peregrinationis nostrae, quae omnia nobis [Sidenote:
+Mat. 6, 33.]_apponuntur quaerentibus regnum et justitiam tuam_. Vide,
+Domine Deus, meus, unde sit desiderium meum. [Sidenote: Ps. 118,
+85.]_Narraverunt mihi injusti delectationes, sed non sicut lex tua,
+Domine._ Ecce unde est desiderium meum. Vide, Pater, aspice, et vide, et
+approba; et placeat in conspectu misericordiae tuae invenire me gratiam
+ante te, ut aperiantur pulsanti mihi interiora sermonum tuorum. Obsecro per
+Dominum nostrum Jesum Christum filium tuum, [Sidenote: Ps. 79, 18.]_virum
+dexterae tuae, filium hominis, quem confirmasti tibi_ mediatorem tuum et
+nostrum; per quem nos quaesisti {208} non quaerentes te, quaesisti autem ut
+quaereremus te; [Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum tuum per quod fecisti omnia_,
+in quibus et me; Unicum tuum per quem vocasti in adoptionem populum
+credentium, in quo et me: per eum te obsecro [Sidenote: Rom. 8, 34.]_qui
+sedet ad dexteram tuam et te interpellat pro nobis, [Sidenote: Col. 2,
+3.]in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi_. Ipsos*
+quaero in Libris tuis. [Sidenote: Joh. 5, 46.]_Moyses de illo scripsit_:
+hoc ipse ait; hoc Veritas ait.
+
+[Sidenote: III. Quae scripsit Moyses de creatione coeli et terrae,
+intelligere non potest nisi donante Deo.]
+
+5. Audiam et intelligam quomodo [Sidenote: Gen. 1, 1.]_in principio fecisti
+coelum et terram_. Scripsit hoc Moyses, scripsit et abiit, transivit hinc a
+te ad te*; neque nunc ante me est. Nam si esset, tenerem eum, et rogarem
+eum, et per te obsecrarem ut mihi ista panderet; et praeberem aures
+corporis mei sonis erumpentibus ex ore ejus. Et si Hebraea voce loqueretur,
+frustra pulsaret sensum meum, nec inde mentem meam quidquam tangeret; si
+autem Latine, scirem quid diceret. Sed unde scirem an verum diceret? Quod
+si et hoc scirem, num ab illo scirem? Intus utique mihi, intus in domicilio
+cogitationis, nec Hebraea, nec Graeca, nec Latina, nec barbara veritas,
+sine oris et linguae organis, sine strepitu syllabarum diceret, Verum
+dicit: et ego statim certus confidenter illi homini tuo dicerem, Verum
+dicis. Cum ergo illum interrogare non possim, te, te quo plenus vera dixit,
+Veritas, rogo; te, Deus meus, rogo parce peccatis meis; et qui illi servo
+tuo dedisti haec dicere da et mihi haec intelligere.
+
+[Sidenote: IV. Creatura clamat creatorem Deum.]
+
+6. Ecce sunt coelum et terra: clamant quod facta sint; mutantur enim atque
+variantur. Quidquid autem factum non est et tamen est, non est in eo*
+quidquam quod ante non erat, quod est mutari atque variari[299]. Clamant
+etiam quod seipsa non fecerint: Ideo sumus, quia facta sumus; non ergo
+eramus antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est
+ipsa evidentia. Tu ergo, Domine, fecisti ea qui pulcher es, pulchra sunt
+enim; qui bonus es, bona sunt enim; qui es, sunt enim. Nec ita pulchra
+sunt, nec ita bona sunt nec ita sunt, sicut tu, conditor eorum; cui*
+comparata, nec pulchra sunt, nec bona sunt, nec sunt. Scimus haec, gratias
+tibi. Et scientia nostra scientiae tuae comparata, ignorantia est.
+
+[Sidenote: V. Ex nihilo conditus mundus.]
+
+7. Quomodo autem _fecisti coelum et terram_*, et quae machina tam grandis
+operationis tuae? Non enim sicut homo {209} artifex formans corpus de
+corpore, arbitratu animae valentis imponere utcumque speciem quam cernit in
+semetipsa interno oculo[300]. Et unde hoc valeret, nisi quia tu fecisti
+eam? Et imponit speciem jam existenti et habenti ut esset; veluti terrae,
+aut lapidi, aut ligno, aut auro, aut id genus rerum cuilibet. Et unde ista
+essent, nisi tu instituisses ea? Tu fabro corpus, tu animum membris
+imperitantem fecisti; tu materiam unde facit aliquid; tu ingenium quo artem
+capiat, et videat intus quid faciat foris; tu sensum corporis quo
+interprete trajiciat ab animo ad materiam id quod facit, et renuntiet animo
+quid factum sit; ut ille intus consulat praesidentem sibi veritatem, an
+bene factum sit. Te laudant* haec omnia creatorem omnium: sed tu quomodo
+facis ea? quomodo _fecisti_, Deus, _coelum et terram_? Non utique in coelo
+neque in terra _fecisti coelum et terram_; neque in aere aut in aquis,
+quoniam et haec pertinent ad coelum et terram: neque in universo mundo
+fecisti universum mundum, quia non erat ubi fieret antequam fieret ut
+esset. Nec manu tenebas aliquid unde _faceres coelum et terram_; nam unde
+tibi hoc quod tu non feceras, unde aliquid faceres? Quid enim est, nisi
+quia tu es? Ergo [Sidenote: Ps. 32, 9. 6.]_dixisti, et facta sunt_, atque
+_in verbo tuo fecisti ea_.
+
+[Sidenote: VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.]
+
+8. Sed quomodo dixisti? Numquid illo modo quo facta est vox de nube,
+dicens: [Sidenote: Mat. 3, 17; et 17, 5.]_Hic est filius meus dilectus?_
+Illa enim vox acta atque transacta est, coepta et finita. Sonuerunt
+syllabae atque transierunt, secunda post primam, tertia post secundam,
+atque inde ex ordine, donec ultima post caeteras, silentiumque post
+ultimam. Unde claret atque eminet, quod creaturae motus expressit eam,
+serviens aeternae voluntati tuae ipse temporalis. Et haec ad tempus facta
+verba tua nuntiavit auris exterior menti prudenti, cujus auris interior
+posita est ad aeternum Verbum tuum. At illa comparavit haec verba
+temporaliter sonantia, cum aeterno in silentio Verbo tuo, et dixit: "Aliud
+est, longe aliud est." Haec longe infra me sunt; nec sunt, quia fugiunt et
+praetereunt: _Verbum autem Domini_* mei supra me _manet in aeternum_. Si
+ergo verbis sonantibus et praetereuntibus dixisti ut _fieret coelum et
+terra_, atque ita _fecisti coelum et terram_, erat jam creatura corporalis
+ante coelum et terram, cujus motibus temporalibus temporaliter vox illa
+percurreret. Nullum autem corpus ante coelum et terram: {210} aut si erat,
+id certe sine transitoria voce feceras, unde transitoriam vocem faceres qua
+diceres ut _fieret coelum et terra_. Quidquid enim illud esset unde talis
+vox fieret, nisi abs te factum esset, omnino non esset. Ut ergo fieret
+corpus unde verba ista fierent, quo verbo a te dictum est?
+
+[Sidenote: VII. Verbum Dei coaeternum Deo.]
+
+9. Vocas ergo nos ad intelligendum Verbum Deum apud te Deum, quod
+sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia: neque enim finitur
+quod dicebatur, et dicitur aliud ut possint dici omnia; sed simul ac
+sempiterne omnia[301]. Alioquin jam tempus et mutatio, et non vera
+aeternitas, nec vera immortalitas. Hoc novi, Deus meus, et gratias ago.
+Novi, confiteor tibi, Domine; mecumque novit et benedicit te quisquis
+ingratus non est certae veritati. Novimus, Domine, novimus; quoniam
+inquantum quidquid non est quod erat, et est quod non erat, intantum
+moritur et oritur. Non ergo quidquam Verbi* tui cedit atque succedit
+quoniam vere immortale atque aeternum est. Et ideo Verbo tibi coaeterno,
+simul et sempiterne* dicis omnia quae dicis, et fit quidquid dicis ut fiat;
+nec aliter, quam dicendo, facis: nec tamen simul et sempiterna fiunt omnia
+quae dicendo facis.
+
+[Sidenote: VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem
+veritatem.]
+
+10. Cur quaeso, Domine Deus meus? Utcumque video; sed quomodo id eloquar
+nescio: nisi quia omne quod esse incipit et esse desinit, tunc esse incipit
+et tunc* desinit, quando debuisse incipere vel desinere in aeterna ratione
+cognoscitur, ubi nec incipit aliquid nec desinit. Ipsum est Verbum tuum,
+quod et [Sidenote: Joh. 8, 25.]_Principium[302] est quia* et loquitur
+nobis_. Sic in Evangelio per carnem ait; et hoc insonuit foris auribus
+hominum, ut crederetur, et intus quaereretur, et inveniretur in aeterna
+veritate, ubi omnes discipulos bonus et solus magister docet. Ibi audio
+vocem tuam, Domine, dicentis* mihi, quoniam ille loquitur nobis qui docet
+nos. Qui autem non docet nos, etiam si loquitur, non nobis loquitur. Quis
+porro nos docet, nisi stabilis veritas? Quia et per creaturam {211}
+mutabilem cum admonemur, ad veritatem stabilem ducimur; ubi* vere discimus
+cum [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stamus et audimus eum, et gaudio gaudemus
+propter vocem sponsi_, reddentes nos unde sumus. Et ideo Principium, quia
+nisi maneret, cum erraremus non esset quo rediremus[303]. Cum autem redimus
+ab errore, cognoscendo utique redimus; ut autem cognoscamus, docet nos,
+_quia Principium_ est, et _loquitur nobis_.
+
+[Sidenote: IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.]
+
+11. _In_ hoc _Principio, fecisti, Deus, coelum et terram_, in Verbo tuo, in
+Filio tuo, in Virtute tua, in Sapientia tua, in Veritate tua, miro modo
+dicens, et miro modo faciens. Quis comprehendet? quis enarrabit? Quid est
+illud quod interlucet mihi, et percutit cor meum sine laesione; et
+inhorresco, et inardesco? Inhorresco inquantum dissimilis ei sum; inardesco
+inquantum similis ei sum. Sapientia, sapientia* ipsa est, quae interlucet
+mihi, discindens nubilum meum, quod me rursus cooperit deficientem ab ea,
+caligine atque aggere poenarum mearum; quoniam sic [Sidenote: Ps. 30,
+11.]_infirmatus est in egestate* vigor meus_, ut non sufferam bonum meum,
+donec tu, Domine, qui [Sidenote: Ps. 102, 3-5.]_propitius factus es omnibus
+iniquitatibus meis_, etiam _sanes omnes languores meos_; quia et _redimes
+de corruptione vitam meam, et coronabis me in miseratione et misericordia,
+et satiabis in bonis desiderium meum; quoniam renovabitur juventus mea
+sicut aquilae_. _Spe enim salvi facti sumus_, et promissa tua [Sidenote:
+Rom. 8, 24. 25.]_per patientiam exspectamus_. Audiat te intus sermocinantem
+qui potest; ego fidenter ex oraculo tuo clamabo: [Sidenote: Ps. 103,
+24.]_Quam magnificata sunt opera tua Domine, omnia in Sapientia fecisti!_
+et illa _Principium_, et _in_ eo _Principio fecisti coelum et terram_.
+
+[Sidenote: X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram
+conderet.]
+
+12. Nonne ecce pleni sunt vetustatis suae qui nobis dicunt: "Quid faciebat
+Deus antequam faceret coelum et terram?" "Si enim vacabat," inquiunt, "et
+non operabatur aliquid, non sic semper et deinceps, quemadmodum retro
+semper cessavit ab opere? Si enim ullus motus in Deo novus exstitit*, et
+voluntas nova ut creaturam conderet quam nunquam ante condiderat; quomodo
+iam vera aeternitas, ubi oritur voluntas quae non erat? Neque enim voluntas
+Dei creatura est, sed ante creaturam; quia non crearetur aliquid, nisi
+{212} creatoris voluntas praecederet. Ad ipsam ergo Dei substantiam
+pertinet voluntas ejus. Quod si exortum est aliquid in Dei substantia quod
+prius non erat; non veraciter dicitur aeterna illa substantia: si autem
+voluntas Dei sempiterna erat ut esset creatura; cur non sempiterna et
+creatura?"
+
+[Sidenote: XI. Objectioni respondet quod aeternitas Dei nescit tempora.]
+
+13. Qui haec dicunt, nondum te intelligunt, o Sapientia Dei, lux mentium;
+nondum intelligunt, quomodo fiant quae per te, atque in te fiunt: et
+conantur aeterna sapere; sed adhuc in praeteritis et futuris rerum motibus
+cor eorum volitat, et adhuc vanum est. Quis tenebit illud, et figet illud,
+ut paululum stet, et paululum rapiat splendorem semper stantis
+aeternitatis, et comparet cum temporibus nunquam stantibus, et videat esse
+incomparabilem; et videat longum tempus, nisi ex multis praetereuntibus
+motibus, qui simul extendi non possunt, longum non fieri; non autem
+praeterire* quidquam in aeterno, sed totum esse praesens; nullum vero
+tempus totum esse praesens: et videat omne praeteritum propelli ex futuro,
+et omne futurum ex praeterito consequi; et omne praeteritum ac futurum ab
+eo quod semper est praesens, creari et excurrere? Quis tenebit cor hominis,
+ut stet, et videat quomodo stans dictet et futura et praeterita tempora,
+nec futura nec praeterita aeternitas? Numquid manus mea valet hoc, aut
+manus oris mei per loquelas agit tam grandem rem?
+
+[Sidenote: XII. Deus fecerit ante mundi creationem.]
+
+14. Ecce respondeo dicenti, "Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et
+terram_?" respondeo non illud quod quidam respondisse perhibetur
+joculariter, eludens quaestionis violentiam: "Alta," inquit, "scrutantibus
+gehennas parabat." Aliud est videre, aliud* ridere; haec non respondeo.
+Libentius enim responderim, "Nescio," quod nescio; quam illud unde
+irridetur qui alta interrogavit, et laudatur qui falsa respondit. Sed dico
+te, Deus noster, omnis creaturae creatorem. Et si coeli et terrae nomine
+omnis creatura intelligitur; audenter dico, "Antequam _faceret Deus coelum
+et terram_, non faciebat aliquid: si enim faciebat, quid nisi creaturam
+faciebat?" Et utinam sic sciam, quidquid utiliter scire cupio, quemadmodum
+scio quod nulla fiebat creatura*, antequam fieret ulla creatura.
+
+15. At si cujusquam volatilis sensus vagatur per imagines retro temporum,
+et te Deum omnipotentem et omnicreantem {213} et omnitenentem, coeli et
+terrae artificem, ab opere tanto, antequam id faceres, per innumerabilia
+saecula cessasse miratur; evigilet atque attendat, quia falsa miratur. Nam
+unde poterant innumerabilia saecula praeterire, quae ipse non feceras, cum
+sis omnium saeculorum auctor et conditor? aut quae tempora fuissent quae
+abs te condita non essent[304]? aut quomodo praeterirent, si nunquam
+fuissent? Cum ergo sis operator omnium temporum, si fuit aliquod tempus
+antequam _faceres coelum et terram_, cur dicitur quod ab opere cessabas?
+Idipsum enim tempus tu feceras, nec praeterire potuerunt tempora antequam
+faceres tempora. Si autem ante coelum et terram nullum erat tempus, cur
+quaeritur quid tunc faciebas? Non enim erat Tunc, ubi non erat tempus.
+
+[Sidenote: XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.]
+
+16. Nec tu tempore tempora praecedis, alioquin non omnia tempora
+praecederes. Sed praecedis omnia praeterita celsitudine semper praesentis
+aeternitatis; et superas omnia futura, quia illa futura sunt, et cum
+venerint, praeterita erunt; [Sidenote: Ps. 110, 28.]_tu autem idem ipse es,
+et anni tui non deficiunt_. Anni tui nec eunt nec veniunt; isti enim nostri
+et eunt et veniunt, ut omnes veniant. Anni tui omnes simul stant, quoniam
+stant; nec euntes a venientibus excluduntur, quia non transeunt: isti autem
+nostri omnes erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies unus; et dies tuus
+non quotidie, sed hodie, quia hodiernus tuus non cedit crastino; neque enim
+succedit hesterno. Hodiernus tuus aeternitas[305]; ideo coaeternum
+genuisti, cui dixisti, [Sidenote: Ps. 2, 7; Heb. 5, 5.]_Ego hodie genui
+te._ Omnia tempora tu fecisti, et ante omnia tempora tu es; nec aliquo
+tempore non erat tempus.
+
+[Sidenote: XIV. Temporis differentiae tres.]
+
+17. Nullo ergo tempore non feceras aliquid, quia ipsum tempus tu feceras.
+Et nulla tempora tibi coaeterna sunt, quia tu permanes: at illa si
+permanerent, non essent tempora. Quid est enim tempus? Quis hoc facile
+breviterque explicaverit? Quis hoc, ad verbum de illo proferendum, vel
+cogitatione comprehenderit? Quid autem familiarius et notius in loquendo
+commemoramus quam tempus? Et intelligimus utique cum id loquimur,
+intelligimus etiam cum alio loquente id audimus. Quid est ergo tempus? Si
+nemo ex me quaerat, scio; si quaerenti explicare velim nescio: fidenter
+tamen {214} dico scire me, quod si nihil praeteriret, non esset praeteritum
+tempus; et si nihil adveniret, non esset futurum tempus; et si nihil esset,
+non esset praesens tempus. Duo ergo illa tempora, praeteritum et futurum
+quomodo sunt, quando et praeteritum jam non est, et futurum nondum est?
+Praesens autem si semper esset praesens, nec in praeteritum transiret; jam
+non esset tempus, sed aeternitas. Si ergo praesens, ut tempus sit, ideo fit
+quia in praeteritum transit; quomodo et hoc esse dicimus, cui causa ut sit,
+illa est quia non erit; ut scilicet non vere dicamus tempus esse, nisi quia
+tendit non esse*?
+
+[Sidenote: XV. Mensura temporis in quo.]
+
+18. Et tamen dicimus longum tempus, et breve tempus; neque hoc nisi de
+praeterito aut futuro dicimus. Praeteritum tempus longum, verbi gratia,
+vocamus ante centum annos; futurum itidem longum, post centum annos. Breve
+autem praeteritum, sicut puta, dicimus ante decem dies; et breve futurum,
+post decem dies. Sed quo pacto longum est aut breve, quod non est?
+Praeteritum enim jam non est, et futurum nondum est. Non itaque dicamus,
+"Longum est;" sed dicamus de praeterito, "Longum fuit," et de futuro,"
+Longum erit." Domine meus, lux mea, nonne et hic veritas tua deridebit
+hominem? Quod enim longum fuit praeteritum tempus, cum jam esset
+praeteritum longum fuit, an cum adhuc praesens esset? Tunc enim poterat
+esse longum, quando erat quod esset longum: praeteritum vero jam non erat;
+unde nec longum esse poterat, quod omnino non erat. Non ergo dicamus,
+"Longum fuit praeteritum tempus;" neque enim inveniemus quid fuerit longum,
+quando ex quo praeteritum est, non est: sed dicamus, "Longum fuit illud
+praesens tempus;" quia cum praesens esset, longum erat. Nondum enim
+praeterierat ut non esset, et ideo erat quod longum esse posset. Postea
+vero quam praeteriit, simul et longum esse destitit, quod esse destitit.
+
+19. Videamus ergo, o anima humana, utrum praesens tempus possit esse
+longum; datum enim tibi est sentire moras atque metiri. Quid respondebis
+mihi? An centum anni praesentes longum tempus est? Vide prius utrum possint
+praesentes esse centum anni. Si enim primus eorum annus agitur, ipse
+praesens est; nonaginta vero et novem futuri sunt, et ideo nondum sunt: si
+autem secundus annus agitur; jam unus est {215} praeteritus, alter
+praesens, caeteri futuri. Atque ita* mediorum quemlibet centenarii hujus
+numeri annum praesentem posuerimus; ante illum praeteriti erunt, post illum
+futuri: quocirca centum anni praesentes esse non poterunt*. Vide saltem
+utrum qui agitur unus, ipse sit praesens. Et ejus enim si primus agitur
+mensis, futuri sunt caeteri; si secundus, jam et primus praeteriit, et
+reliqui nondum sunt. Ergo nec annus qui agitur, totus est praesens; et si
+non totus est praesens, non est annus praesens. Duodecim enim menses annus
+est, quorum quilibet unus mensis qui agitur, ipse praesens est; caeteri
+autem, praeteriti aut futuri. Quanquam neque mensis qui agitur, praesens
+est, sed unus dies: si primus, futuris caeteris; si novissimus, praeteritis
+caeteris; si mediorum quilibet, inter praeteritos et futuros.
+
+20. Ecce praesens tempus quod solum inveniebamus longum appellandum, vix ad
+unius diei spatium contractum est. Sed discutiamus etiam ipsum, quia nec
+unus dies totus est praesens. Nocturnis enim et diurnis horis omnibus
+viginti quatuor expletur, quarum prima caeteras futuras habet, novissima
+praeteritas; aliqua vero interjectarum ante se praeteritas, post se
+futuras. Et ipsa una hora fugitivis particulis agitur; quidquid ejus
+avolavit, praeteritum est; quidquid ei* restat, futurum. Si quid
+intelligitur temporis, quod in nullas jam vel in minutissimas momentorum
+partes dividi possit, id solum est quod praesens dicatur. Quod tamen ita
+raptim a futuro in praeteritum transvolat, ut nulla morula extendatur. Nam
+si extenditur, dividitur in praeteritum et futurum: praesens autem nullum
+habet spatium. Ubi est ergo tempus quod longum dicamus? An futurum? Non
+quidem dicimus, "Longum est," quia nondum est quod longum sit; sed dicimus,
+"Longum erit." Quando igitur erit? Si enim et tunc cum adhuc futurum erit,
+non erit longum; quia quod sit longum, nondum erit: si autem tunc erit
+longum cum ex futuro, quod nondum est, esse jam coeperit, et praesens
+factum erit, ut possit esse quod longum sit; jam superioribus vocibus
+clamat praesens tempus, longum se esse non posse.
+
+[Sidenote: XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.]
+
+21. Et tamen, Domine, sentimus intervalla temporum, et comparamus sibimet,
+et dicimus alia longiora, et alia breviora. Metimur etiam quanto sit
+brevius aut longius illud tempus quam illud; et respondemus duplum esse hoc
+vel triplum, {216} illud autem simplum, aut tantum hoc esse quantum illud.
+Sed praetereuntia metimur tempora cum sentiendo metimur; praeterita vero
+quae jam non sunt, aut futura quae nondum sunt, quis metiri potest? nisi
+forte audebit quis dicere metiri posse quod non est. Cum ergo praeterit
+tempus, sentiri et metiri potest; cum autem praeterierit, quoniam non est,
+non potest.
+
+[Sidenote: XVII. Ubi tempus praeteritum et futurum.]
+
+22. Quaero, Pater, non affirmo: Deus meus, praeside mihi et rege me.
+"Quisnam est qui dicat mihi non esse tria tempora, sicut pueri didicimus,
+puerosque docuimus, praeteritum, praesens, et futurum; sed tantum praesens,
+quoniam illa duo non sunt? An et ipsa sunt, sed ex aliquo procedit occulto,
+cum ex futuro fit praesens; et in aliquod recedit occultum, cum ex
+praesenti fit praeteritum? Nam ubi ea viderunt qui futura cecinerunt, si
+nondum sunt? Neque enim potest videri id quod non est. Et qui narrant
+praeterita, non utique narrarent*, si animo illa non cernerent: quae si
+nulla essent cerni omnino non possent. Sunt ergo et futura et praeterita."
+
+[Sidenote: XVIII. Quomodo praeterita et futura tempora sint praesentia.]
+
+23. Sine me, Domine, amplius quaerere; spes mea, non conturbetur intentio
+mea. Si enim sunt futura et praeterita, volo scire ubi sint. Quod si nondum
+valeo, scio tamen ubicumque sunt, non ibi ea futura esse, aut praeterita,
+sed praesentia. Nam si et ibi futura sunt, nondum ibi sunt; si et ibi
+praeterita sunt, jam non ibi sunt. Ubicumque ergo sunt quaecumque sunt, non
+sunt nisi praesentia. Quanquam praeterita cum vera narrantur, ex memoria
+proferuntur non res ipsae quae praeterierunt, sed verba concepta ex
+imaginibus earum, quae in animo velut vestigia per sensus praetereundo
+fixerunt. Pueritia quippe mea quae jam non est, in tempore praeterito est
+quod jam non est, imaginem vero ejus cum eam recolo et narro, in praesenti
+tempore intueor, quia est adhuc in memoria mea. Utrum similis causa sit
+etiam praedicendorum futurorum, ut rerum quae nondum sunt, jam existentes
+praesentiantur imagines*; confiteor, Deus meus, nescio. Illud sane scio,
+nos plerumque praemeditari futuras actiones nostras, eamque
+praemeditationem esse praesentem, actionem autem quam praemeditamur nondum
+esse, quia futura est; quam cum aggressi fuerimus, et quod praemeditabamur
+agere coeperimus, tunc erit illa actio, quia tunc non futura sed praesens
+est*. {217}
+
+24. Quoquo modo se itaque habeat arcana praesensio futurorum, videri nisi
+quod est non potest. Quod autem jam est, non futurum sed praesens est. Cum
+ergo videri dicuntur futura, non ipsa quae nondum sunt, id est quae futura
+sunt, sed eorum causae, vel signa forsitan videntur, quae jam sunt; ideo
+non futura, sed praesentia sunt jam videntibus, ex quibus futura
+praedicantur animo concepta. Quae rursus conceptiones jam sunt, et eas
+praesentes apud se intuentur qui illa praedicunt. Loquatur mihi aliquod
+exemplum tanta rerum numerositas. Intueor auroram, oriturum solem
+praenuntio: quod intueor, praesens est; quod praenuntio, futurum: non sol
+futurus qui jam est, sed ortus ejus qui nondum est: tamen etiam ortum ipsum
+nisi animo imaginarer, sicut modo cum id loquor, non eum possem praedicere.
+Sed nec illa aurora quam in coelo video, solis ortus est, quamvis eum
+praecedat; nec illa imaginatio in animo meo: quae duo praesentia cernuntur,
+ut futurus ille ante dicatur. Futura ergo nondum sunt; et si nondum sunt,
+non sunt: et si non sunt, videri omnino non possunt; sed praedici possunt
+ex praesentibus, quae jam sunt, et videntur.
+
+[Sidenote: XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.]
+
+25. Tu itaque, regnator creaturae tuae, quis est modus quo doces animas ea
+quae futura sunt? docuisti enim Prophetas tuos. Quisnam ille modus est quo
+doces futura, cui futurum quidquam non est; vel potius de futuris doces
+praesentia? Nam quod non est, nec doceri utique potest. Nimis longe est
+modus iste ab acie mea; [Sidenote: Ps. 138, 6.]_invaluit ex me, non potero
+ad illum_; potero autem ex te, cum dederis tu, _dulce lumen_ occultorum*
+_oculorum meorum_.
+
+[Sidenote: XX. Differentiae temporis quomodo nominandae.]
+
+26. Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt, nec praeterita. Nec
+proprie dicitur, Tempora sunt tria; praeteritum, praesens et futurum: sed
+fortasse proprie diceretur, Tempora sunt tria; praesens de praeteritis,
+praesens de praesentibus, praesens de futuris. Sunt enim haec in anima tria
+quaedam, et alibi ea non video; praesens de praeteritis memoria, praesens
+de praesentibus contuitus, praesens de futuris exspectatio. Si haec
+permittimur dicere, tria tempora video, fateorque* tria sunt. Dicatur
+etiam, Tempora sunt tria, praeteritum, praesens et futurum; sicut abutitur
+consuetudo, dicatur: ecce non curo, nec resisto, nec reprehendo; dum tamen
+intelligatur quod dicitur, neque id quod futurum est, {218} esse jam, neque
+id quod praeteritum est. Pauca sunt enim quae proprie loquimur, plura non
+proprie; sed agnoscitur quid velimus.
+
+[Sidenote: XXI. Quomodo tempus liceat metiri.]
+
+27. Dixi ergo paulo ante, praetereuntia tempora metimur, ut possimus dicere
+duplum esse hoc temporis ad illud simplum, aut tantum hoc quantum illud, et
+si quid aliud de partibus temporum possumus renuntiare metiendo. Quocirca,
+ut dicebam, praetereuntia metimur tempora. Et si quis mihi dicat, "Unde
+scis?" respondeam, "Scio quia metimur, nec metiri quae non sunt possumus,
+et non sunt praeterita vel futura. Praesens vero tempus quomodo metimur,
+quando non habet spatium? Metitur ergo cum praeterit, cum autem
+praeterierit, non metitur*; quid enim metiatur, non erit. Sed unde et qua
+et quo praeterit, cum metitur? Unde, nisi ex futuro? qua, nisi per
+praesens? quo, nisi in praeteritum? Ex illo ergo quod nondum est, per illud
+quod spatio caret, in illud quod jam non est. Quid autem metimur, nisi
+tempus in aliquo spatio? Neque enim dicimus simpla, et dupla, et tripla, et
+aequalia, et si quid hoc modo in tempore dicimus, nisi spatia temporum. In
+quo ergo spatio metimur tempus praeteriens? Utrum in futuro, unde
+praeterit? Sed quod nondum est, non metimur. An in praesenti, qua
+praeterit? Sed nullum spatium non metimur. An in praeterito, quo praeterit?
+Sed quod jam non est, non metimur.
+
+[Sidenote: XXII. Petit aenigmatis istius solutionem a Deo.]
+
+28. Exarsit animus meus nosse istud implicatissimum aenigma. Noli claudere,
+Domine Deus meus bone Pater, per Christum obsecro, noli claudere desiderio
+meo ista, et usitata et abdita, quominus in ea penetret, et dilucescant
+allucente misericordia tua, Domine. Quem percunctabor de his? et cui
+fructuosius confitebor* imperitiam meam, nisi tibi cui non sunt molesta
+studia mea, flammantia vehementer in Scripturas tuas? Da quod amo: amo
+enim, et hoc tu dedisti. Da, Pater, qui vere* [Sidenote: Mat. 7, 11.]_nosti
+data bona dare filiis tuis_. Da, quoniam suscepi cognoscere*, [Sidenote:
+Ps. 72, 16.]_et labor est ante me_, donec aperias. Per Christum obsecro, in
+nomine ejus Sancti sanctorum, nemo mihi obstrepat. Et [Sidenote: Ps. 115,
+1.]_ego credidi, propter quod et loquor_. Haec est spes mea; ad hanc vivo*
+ut [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler delectationem Domini_. Ecce [Sidenote:
+Ps. 38, 6.]_veteres posuisti dies meos_, et transeunt; et quomodo, nescio.
+Et dicimus, Tempus et tempus, tempora et tempora; Quamdiu dixit hoc ille,
+quamdiu fecit hoc ille; {219} et, Quam longo tempore illud non vidi! et,
+Duplum temporis habet haec syllaba ad illam simplam brevem. Dicimus haec,
+et audimus haec; et intelligimur, et intelligimus. Manifestissima et
+usitatissima sunt; et eadem rursus nimis latent, et nova est inventio
+eorum.
+
+[Sidenote: XXIII. Quid sit tempus.]
+
+29. Audivi a quodam homine docto, quod solis et lunae ac siderum motus,
+ipsa sint tempora; et nil annui*. Cur enim non potius omnium corporum motus
+sint tempora? An vero si cessarent coeli lumina, et moveretur rota figuli,
+non esset tempus quo metiremur eos gyros, et diceremus aut aequalibus
+morulis agi; aut si alias tardius, alias velocius moveretur, alios magis
+diuturnos esse, alios minus? Aut cum hoc diceremus, non et nos in tempore
+loqueremur, aut essent in verbis nostris aliae longae syllabae, aliae
+breves, nisi quia illae longiore tempore sonuissent, istae breviore? Deus,
+dona hominibus videre in parvo communes notitias rerum parvarum atque
+magnarum. [Sidenote: Gen. 1, 14.]_Sunt et sidera et luminaria coeli in
+signis, et in temporibus, et in annis, et in diebus_: sunt vero; sed nec
+ego dixerim circuitum illius ligneolae* rotae diem esse, nec tamen ideo
+tempus non esse ille dixerit.
+
+30. Ego scire cupio vim naturamque temporis, quo metimur corporum motus, et
+dicimus illum motum, verbi gratia, tempore duplo esse diuturniorem quam
+istum. Nam quaero, quoniam dies dicitur, non tantum mora solis super
+terram, secundum quod aliud est dies, aliud nox, sed etiam totius* ejus
+circuitus ab oriente usque ad orientem, secundum quod dicimus, 'Tot dies
+transierunt;' cum suis enim noctibus dicuntur tot dies, nec extra
+reputantur spatia noctium: quoniam ergo dies expletur motu solis, atque
+circuitu ab oriente usque ad orientem; quaero utrum motus ipse sit dies, an
+mora ipsa quanta peragitur, an utrumque. Si enim primum dies esset; dies
+ergo esset etiamsi tanto spatio temporis sol cursum illum peregisset,
+quantum est horae unius. Si secundum; non ergo esset dies, si ab ortu solis
+usque in ortum alterum, tam brevis mora esset quam est horae unius; sed
+vicies et quater circumiret sol ut expleret diem. Si utrumque; nec ille
+appellaretur dies, si horae spatio sol totum suum gyrum circumiret; nec
+ille*, si sole cessante tantum temporis praeteriret, quanto peragere sol
+totum ambitum de mane in mane assolet. Non itaque nunc quaeram, quid sit
+illud quod vocatur dies, sed {220} quid sit tempus quo metientes solis
+circuitum, diceremus eum dimidio spatio temporis peractum minus quam solet,
+si tanto spatio temporis peractus esset, quanto peraguntur horae duodecim;
+et utrumque tempus comparantes diceremus illud simplum, hoc duplum, etiamsi
+aliquando illo simplo, aliquando isto duplo sol ab oriente usque ad
+orientem circumiret. Nemo ergo mihi dicat coelestium corporum motus esse
+tempora: quia et cujusdam voto cum sol stetisset; [Sidenote: Jos. 10,
+13.]ut victoriosum* praelium perageret, sol stabat, sed tempus ibat. Per
+suum quippe spatium temporis, quod ei sufficeret, illa pugna gesta atque
+finita est. Video igitur tempus quamdam esse distentionem. Sed video, an
+videre mihi videor? Tu demonstrabis, Lux, Veritas.
+
+[Sidenote: XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.]
+
+31. Jubes ut approbem si quis dicat tempus esse motum corporis? Non jubes.
+Nam corpus nullum, nisi in tempore, moveri audio: tu dicis. Ipsum autem
+corporis motum tempus esse non audio: non tu dicis. Cum enim movetur
+corpus, tempore metior quamdiu moveatur, ex quo moveri incipit donec
+desinat. Et si non vidi ex quo coepit, et perseverat moveri, ut non videam
+cum desinit; non valeo metiri, nisi forte ex quo videre incipio donec
+desinam. Quod si diu video, tantummodo longum tempus esse renuntio, non
+autem quantum sit; quia et quantum cum* dicimus, collatione dicimus; velut,
+'Tantum hoc, quantum illud;' aut, 'Duplum hoc ad illud' et si quid aliud
+isto modo. Si autem notare potuerimus locorum spatia, unde et quo veniat
+corpus quod movetur, vel partes ejus, si tanquam in torno movetur, possumus
+dicere quantum sit temporis, ex quo ab illo loco usque ad illum locum motus
+corporis vel partis ejus effectus est. Cum itaque aliud sit motus corporis,
+aliud quo metimur quamdiu sit; quis non sentiat quid horum potius tempus
+dicendum sit? Nam si et* varie corpus aliquando movetur, aliquando stat;
+non solum motum ejus, sed etiam statum tempore metimur; et dicimus, 'Tantum
+stetit, quantum motum est;' aut, 'Duplo vel triplo stetit, ad id quod motum
+est;' et si quid aliud nostra dimensio sive comprehenderit sive
+existimaverit, ut dici solet, plus minus. Non est ergo tempus corporis
+motus.
+
+[Sidenote: XXV. Rursus Deum interpellat.]
+
+32. Et confiteor tibi, Domine, adhuc ignorare me quid sit tempus; et rursus
+confiteor tibi, Domine, scire me in tempore {221} ista dicere, et diu me
+jam loqui de tempore, atque id* ipsum diu non esse diu nisi mora temporis.
+Quomodo igitur hoc scio, quando quid sit tempus nescio? An forte nescio
+quemadmodum dicam quod scio? Hei mihi qui nescio saltem quid nesciam! Ecce,
+Deus meus, coram te, quia non mentior; sicut loquor, ita est cor meum. Tu
+illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus, [Sidenote: Ps. 17,
+25.]_illuminabis tenebras meas_.
+
+[Sidenote: XXVI. Quomodo tempus metimur.]
+
+33. Nonne tibi confitetur anima mea confessione veridica metiri me tempora?
+Itane, Deus meus, metior, et quid metiar nescio? Metior motum corporis
+tempore; item* ipsum tempus non metior? An vero corporis motum metirer
+quamdiu sit, et quamdiu hinc illuc perveniat, nisi tempus in quo movetur
+metirer? Ipsum ergo tempus unde metior? An tempore breviore metimur
+longius, sicut spatio cubiti spatium transtri? Sic enim videmur spatio
+brevis syllabae metiri spatium longae syllabae, atque id duplum dicere. Ita
+metimur spatia carminum spatiis versuum, et spatia versuum spatiis pedum,
+et spatia pedum spatiis syllabarum, et spatia longarum spatiis brevium: non
+in paginis (nam eo modo loca metimur, non tempora), sed cum voces
+pronuntiando transeunt, et dicimus, 'Longum carmen est, nam tot versibus
+contexitur; longi versus, nam tot pedibus constant; longi pedes, nam tot
+syllabis tenduntur; longa syllaba est, nam dupla est ad brevem.' Sed neque
+ita comprehenditur certa mensura temporis; quandoquidem fieri potest, ut
+ampliori spatio temporis personet versus brevior si productius
+pronuntietur, quam longior si correptius. Ita carmen, ita pes, ita syllaba.
+Inde mihi visum est, nihil esse aliud tempus quam distentionem: sed cujus
+rei, nescio; et mirum si non ipsius animi. Quid enim metior, obsecro, Deus
+meus, et dico aut indefinite, 'Longius est hoc tempus quam illud;' aut
+etiam definite, 'Duplum est hoc ad illud*?' Tempus metior, scio: sed non
+metior futurum, quia nondum est; non metior praesens, quia nullo spatio
+tenditur; non metior praeteritum, quia jam non est. Quid ergo metior? An
+praetereuntia tempora, non praeterita? sic enim dixeram.
+
+[Sidenote: XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.]
+
+34. Insiste, anime meus, et attende fortiter: Deus adjutor noster;
+[Sidenote: Ps. 99, 3.]_ipse fecit nos, et non ipsi nos_. Attende ubi
+albescit veritas. Ecce puta*, vox corporis incipit sonare, et sonat, et
+adhuc sonat, et ecce desinit; jamque silentium est, et vox {222} illa
+praeterita est, et non est jam vox. Futura erat antequam sonaret, et non
+poterat metiri, quia nondum erat, et nunc non potest, quia jam non est.
+Tunc ergo poterat cum sonabat, quia tunc erat quae metiri posset. Sed et
+tunc non stabat; ibat enim et praeteribat. An ideo magis poterat?
+Praeteriens enim tendebatur in aliquod spatium temporis quo metiri posset,
+quoniam praesens nullum habet spatium. Si ergo tunc poterat, ecce puta,
+altera coepit sonare, et adhuc sonat, continuato tenore* sine ulla
+distinctione: metiamur eam dum sonat; cum enim sonare cessaverit, jam
+praeterita erit, et non erit quae possit metiri; metiamur plane, et dicamus
+quanta sit. Sed adhuc sonat, nec metiri potest nisi ab initio sui quo
+sonare coepit, usque ad finem quo desinit. Ipsum quippe intervallum metimur
+ab aliquo initio usque ad aliquem finem. Quapropter vox quae nondum finita
+est, metiri non potest, ut dicatur quam longa vel brevis sit; nec dici aut
+aequalis alicui, aut ad aliquam simpla vel dupla, vel quid aliud. Cum autem
+finita fuerit, jam non erit. Quo pacto igitur metiri poterit? Et metimur
+tamen tempora; nec ea quae nondum sunt, nec ea quae jam non sunt, nec ea
+quae nulla mora extenduntur, nec ea quae terminos non habent: nec futura
+ergo nec praeterita, nec praesentia, nec praetereuntia tempora metimur; et
+metimur tamen tempora.
+
+35. "Deus creator omnium;" versus iste octo syllabarum, brevibus et longis
+alternat syllabis. Quatuor itaque breves; prima, tertia, quinta, septima,
+simplae sunt ad quatuor longas; secundam, quartam, sextam, octavam. Hae
+singulae ad illas singulas duplum habent temporis; pronuntio*, renuntio, et
+ita est quantum sentitur sensu manifesto. Quantum sensus manifestus est,
+brevi syllaba longam metior, eamque sentio habere bis tantum. Sed cum
+altera post alteram sonat, si prior brevis, longa posterior, quomodo tenebo
+brevem, et quomodo eam longae metiens applicabo, ut inveniam quod bis
+tantum habeat; quandoquidem longa sonare non incipit, nisi brevis sonare
+destiterit? Ipsamque longam num praesentem metior, quando nisi finitam non
+metior? Ejus autem finitio, praeteritio est. Quid ergo est quod metiar? Ubi
+est, qua* metior, brevis? ubi est longa quam metior? Ambae sonuerunt,
+avolaverunt, praeterierunt, jam non sunt; et ego metior, fidenterque
+respondeo, quantum exercitato sensu fiditur, illam {223} simplam esse,
+illam duplam, in spatio scilicet temporis. Neque hoc possum, nisi quia
+praeterierunt et finitae sunt. Non ergo ipsas quae jam non sunt, sed
+aliquid in memoria mea metior quod infixum manet.
+
+36. In te, anime meus, tempora metior; noli mihi obstrepere: quod est, Noli
+tibi obstrepere turbis affectionum tuarum. In te, inquam, tempora metior;
+affectionem quam res praetereuntes in te faciunt, et cum illae
+praeterierint manet, ipsam metior praesentem, non eas* quae praeterierunt
+ut fieret: ipsam metior, cum tempora metior. Ergo aut ipsa sunt tempora,
+aut non tempora metior. Quid cum metimur silentia, et dicimus illud
+silentium tantum tenuisse temporis, quantum illa vox tenuit? Nonne
+cogitationem tendimus ad mensuram vocis, quasi sonaret, ut aliquid de
+intervallis silentiorum in spatio temporis renuntiare possimus? Nam et voce
+atque ore cessante, peragimus cogitando carmina, et versus et quemque
+sermonem, motionumque dimensiones quaslibet, et de spatiis temporum,
+quantum illud ad illud sit renuntiamus, non aliter ac si ea sonando
+diceremus. Si voluerit aliquis edere longiusculam vocem, et constituerit
+praemeditando quam longa futura sit; egit utique iste spatium temporis in
+silentio, memoriaeque commendans coepit edere illam vocem quae sonat, donec
+ad propositum terminum perducatur: imo sonuit et sonabit; nam quod ejus jam
+peractum est, utique sonuit; quod autem restat, sonabit: atque ita
+peragitur, dum praesens intentio futurum in praeteritum trajicit,
+diminutione futuri crescente praeterito, donec consumptione* futuri sit
+totum praeteritum.
+
+[Sidenote: XXVIII. Animo metimur tempora.]
+
+37. Sed quomodo minuitur aut consumitur futurum, quod nondum est? aut
+quomodo crescit praeteritum quod jam non est, nisi quia in animo qui illud
+agit tria sunt? Nam et exspectat et attendit et meminit, ut id quod
+exspectat, per id quod attendit, transeat in id quod meminerit. Quis igitur
+negat futura nondum esse? Sed tamen jam est in animo exspectatio futurorum.
+Et quis negat praeterita jam non esse? Sed tamen adhuc est in animo memoria
+praeteritorum. Et quis negat praesens tempus carere spatio, quia in puncto
+praeterit? Sed tamen perdurat attentio per quam pergat* abesse quod aderit.
+Non igitur longum tempus futurum quod non est, sed longum futurum longa
+exspectatio futuri est; {224} neque longum praeteritum tempus quod non est,
+sed longum praeteritum longa memoria praeteriti est.
+
+38. Dicturus sum canticum quod novi: antequam incipiam, in totum
+exspectatio mea tenditur; cum autem coepero, quantum ex illo* in
+praeteritum decerpsero, tenditur in memoria mea: atque distenditur vita
+hujus actionis mea; in memoriam, propter quod dixi; et in exspectationem,
+propter quod dicturus sum: praesens tamen adest attentio mea, per quam
+trajiciatur quod erat futurum ut fiat praeteritum. Quod quanto magis agitur
+et agitur, tanto breviata exspectatione prolongatur memoria; donec tota
+exspectatio consumatur, cum tota illa actio finita transierit in memoriam.
+Et quod in toto cantico, hoc in singulis particulis ejus fit, atque in
+singulis syllabis ejus; hoc in actione longiore, cujus forte particula est
+illud canticum; hoc in tota vita hominis, cujus partes sunt omnes actiones
+hominis; hoc in toto saeculo filiorum hominum, cujus partes sunt omnes
+vitae hominum.
+
+[Sidenote: XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.]
+
+39. Sed quoniam [Sidenote: Ps. 62, 4.]_melior est misericordia tua super
+vitas_, ecce distentio est vita mea, et _me suscepit dextera tua_ in Domino
+meo mediatore Filio hominis inter te unum et nos multos, in multis per
+multa, _ut_ per eum _apprehendam in quo et apprehensus sum_, et a veteribus
+diebus colligar sequens unum[306] _praeterita oblitus_; non in ea quae
+futura et transitura sunt, sed _in ea quae ante sunt_, non distentus, sed
+_extentus_*, non secundum distentionem, sed secundum intentionem [Sidenote:
+Phil. 3, 13. 14.]_sequor ad palmam supernae vocationis_; ubi [Sidenote: Ps.
+25, 7.]_audiam vocem laudis_ tuae, et [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler
+delectationem_ tuam, nec venientem, nec praetereuntem. Nunc vero anni mei
+in gemitibus. Et tu solatium meum, Domine, pater meus aeternus es: at ego
+in tempora dissilui*, quorum ordinem nescio; et tumultuosis varietatibus
+dilaniantur cogitationes meae, intima viscera animae meae, donec in te
+confluam purgatus et liquidus igne amoris tui.
+
+[Sidenote: XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi
+creationem.]
+
+40. Et stabo atque solidabor in te, in forma mea, veritate tua; nec patiar
+quaestiones hominum, qui poenali morbo plus sitiunt quam capiunt, et
+dicunt, "Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et terram_? Aut quid
+ei venit in mentem ut aliquid faceret, cum antea nunquam aliquid fecerit?"
+Da illis, Domine, bene cogitare quid dicant, et invenire quia non {225}
+dicitur, "Nunquam," ubi non est tempus. Quod* ergo dicitur, "nunquam
+fecisse," quid aliud dicitur nisi "nullo tempore fecisse?" Videant itaque
+nullum tempus esse posse sine creatura[307], et desinant istam _vanitatem
+loqui_. _Extendantur_ etiam _in ea quae ante sunt_, et intelligant te ante
+omnia tempora aeternum creatorem omnium temporum, neque ulla tempora tibi
+esse coaeterna, nec ullam creaturam, etiam si est aliqua supra tempora.
+
+[Sidenote: XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.]
+
+41. Domine Deus meus, quis ille sinus est alti secreti tui, et quam longe
+inde me projecerunt consequentia delictorum meorum? Sana oculos meos, et*
+congaudeam luci tuae. Certe si est tam grandi scientia et praescientia
+pollens animus, cui cuncta praeterita et futura ita nota sint, sicut mihi
+unum canticum notissimum; nimium mirabilis est animus iste, atque ad
+horrorem stupendus: quippe quem ita non lateat quidquid peractum, et
+quidquid reliquum saeculorum est; quemadmodum me non latet cantantem illud
+canticum, quid et quantum ejus abierit ab exordio, quid et quantum restet
+ad finem. Sed absit ut tu conditor universitatis, conditor animarum et
+corporum, absit ut ita noveris omnia futura et praeterita. Longe tu, longe
+mirabilius, longeque secretius. Neque enim sicut nota cantantis notumve
+canticum audientis, exspectatione vocum futurarum et memoria praeteritarum
+variatur affectus, sensusque distenditur; ita tibi aliquid accidit
+incommutabiliter aeterno, hoc est, vere aeterno creatori mentium[308].
+Sicut ergo nosti in principio coelum et terram sine varietate notitiae
+tuae, ita _fecisti in principio coelum et terram_ sine distentione*
+actionis tuae. Qui intelligit, confiteatur tibi; et qui non intelligit,
+confiteatur tibi. O quam excelsus es, et humiles corde sunt domus tua!
+[Sidenote: Ps. 145, 8.]_Tu_ enim _erigis elisos_, et non cadunt quorum
+celsitudo tu es.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{226}
+
+LIBER DUODECIMUS.
+
+    Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio
+    fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet
+    creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quae faciem Dei semper
+    contemplatur; _terrae_ autem vocabulo informem materiam, ex qua rerum
+    corporearum species fuerunt posthac formatae. Verum alias interpretandi
+    rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturae divinae
+    profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
+    omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
+    confitetur.
+
+[Sidenote: I. Difficilis inquisitio veri.]
+
+1. Multa satagit cor meum, Domine, in hac inopia vitae meae, pulsatum
+verbis sanctae Scripturae tuae: et ideo plerumque in sermone copiosa est
+egestas humanae intelligentiae; quia plus loquitur inquisitio quam
+inventio, et longior est petitio quam impetratio, et operosior est manus
+pulsans quam sumens. Tenemus promissum; quis corrumpet illud? [Sidenote:
+Rom. 8, 31.]_Si Deus pro nobis, quis contra nos? [Sidenote: Mat. 7, 7.
+8.]Petite, et accipietis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur
+vobis. Omnis enim qui petit accipit, et quaerens invenit, et pulsanti
+aperietur._ Promissa tua sunt; et quis falli timeat, cum promittit Veritas?
+
+[Sidenote: II. De duplici coelo et terra.]
+
+2. Confitetur altitudini tuae humilitas linguae meae, quoniam _tu fecisti
+coelum et terram_; hoc coelum quod video, terramque quam calco, unde est
+haec terra quam porto, tu fecisti. Sed ubi est coelum coeli, Domine, de quo
+audivimus in voce Psalmi: [Sidenote: Ps. 113, 16.]_Coelum coeli Domino;
+terram autem dedit filiis hominum?_ Ubi est coelum quod non cernimus, cui
+terra est hoc omne quod cernimus? Hoc enim totum corporeum, non ubique
+totum ita accepit* speciem pulchram in novissimis, cujus* fundus est terra
+nostra; sed ad illud coelum coeli, etiam terrae nostrae coelum terra est.
+Et hoc utrumque magnum corpus non absurde terra est, ad illud nescio quale
+coelum quod Domino est, non filiis hominum.
+
+[Sidenote: III. Quid tenebrae super faciem abyssi.]
+
+3. Et nimirum haec _terra erat invisibilis et incomposita_, et nescio quae
+profunditas abyssi super quam non erat lux; quia nulla species erat illi;
+unde jussisti ut scriberetur, quod {227} [Sidenote: Gen. 1, 2.]_tenebrae
+erant super abyssum_; quid aliud quam lucis absentia? Ubi enim lux esset,
+si esset, nisi superesset eminendo et illustrando? Ubi ergo lux nondum
+erat, quid erat adesse tenebras, nisi abesse lucem? Super itaque erant
+tenebrae, quia super lux aberat; sicut sonus ubi non est, silentium est. Et
+quid est esse ibi silentium, nisi sonum ibi non esse? Nonne tu, Domine,
+docuisti hanc* animam quae tibi confitetur? Nonne tu, Domine, docuisti me,
+quod priusquam istam informem materiam formares atque distingueres, non
+erat aliquid; non color, non figura, non corpus, non spiritus? Non tamen
+omnino nihil: erat quaedam informitas sine ulla specie.
+
+[Sidenote: IV. Quid terra invisibilis et incomposita.]
+
+4. Quid ergo vocaretur, quo etiam sensu tardioribus utcumque insinuaretur,
+nisi usitato aliquo vocabulo? Quid autem in omnibus mundi partibus reperiri
+potest propinquius informitati omnimodae, quam terra et abyssus? Minus enim
+speciosa sunt, pro suo gradu infimo, quam caetera superiora perlucida et
+luculenta omnia. Cur ergo non accipiam informitatem materiae, quam sine
+specie feceras, unde speciosum mundum faceres, ita commode hominibus
+intimatam, ut appellaretur _terra invisibilis et incomposita_?
+
+[Sidenote: V. Cur sic apellata videtur materia informis.]
+
+5. Ut cum in ea* quaerit cogitatio quid sensus attingat, et dicit sibi,
+"Non est intelligibilis forma sicut vita, sicut justitia, quia materies est
+corporum; neque sensibilis, quoniam quod* videatur et quod sentiatur in
+invisibili et incomposita non est:" dum sibi haec dicit humana cogitatio,
+conetur eam vel nosse ignorando, vel ignorare noscendo.
+
+[Sidenote: VI. Quid olim cum Manichaeis senserit de materia informi, quid
+modo.]
+
+6. Ego vero, Domine, si totum confitear* tibi ore meo et calamo meo,
+quidquid de ista materia docuisti me, cujus antea nomen audiens et non
+intelligens, narrantibus mihi eis[309] qui non intelligerent, eam cum
+speciebus innumeris et variis cogitabam; et ideo non eam cogitabam: foedas
+et horribiles formas perturbatis ordinibus volvebat animus, sed formas
+tamen; et informe appellabam, non quod careret forma, sed quod talem
+haberet, ut, si appareret, insolitum et incongruum aversaretur sensus meus,
+et conturbaretur infirmitas hominis. Verum autem* illud quod cogitabam, non
+privatione omnis formae, sed comparatione formosiorum erat informe: et
+suadebat vera ratio, ut omnis formae qualescumque reliquias omnino {228}
+detraherem, si vellem prorsus informe cogitare; et non poteram. Citius enim
+non esse censebam, quod omni forma privaretur, quam cogitabam quiddam inter
+formatum et nihil, nec formatum nec nihil, informe prope nihil*. Et
+cessavit mens mea interrogare hinc spiritum meum plenum imaginibus
+formatorum corporum, et eas pro arbitrio mutantem atque variantem; et
+intendi in ipsa corpora, eorumque mutabilitatem altius inspexi, qua
+desinunt esse quod fuerant, et incipiunt esse quod non erant; eumdemque
+transitum de forma in formam per informe quiddam fieri suspicatus sum, non
+per omnino nihil: sed nosse cupiebam, non suspicari. Et si totum tibi
+confiteatur vox et stilus meus, quidquid de ista quaestione enodasti mihi,
+quis legentium capere durabit? Nec ideo tamen cessabit cor meum tibi dare
+honorem et canticum laudis de his quae dictare non sufficit. Mutabilitas
+enim rerum mutabilium ipsa capax est formarum omnium in quas mutantur res
+mutabiles. Et haec quid est? Numquid animus? numquid corpus? numquid
+species animi vel corporis? Si dici posset, "Nihil aliquid," et, "Est non
+est*," hoc eam dicerem; et tamen jam utcumque erat, ut species caperet
+istas visibiles et compositas.
+
+[Sidenote: VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id
+est informem materiam.]
+
+7. Et unde utcumque erat, nisi esset abs te, a quo sunt omnia
+inquantumcumque sunt? Sed tanto a te longius, quanto dissimilius; neque
+enim locis. Itaque tu, Domine, qui non es alias aliud* et alias aliter, sed
+idipsum[310] et idipsum et idipsum, [Sidenote: Isa. 6, 3.]_Sanctus,
+Sanctus, Sanctus, Dominus Deus omnipotens_; in Principio quod est de[311]
+te, in Sapientia tua quae nata est de substantia tua, fecisti aliquid et de
+nihilo. Fecisti enim coelum et terram; non de te; nam esset aequale
+Unigenito tuo, ac per hoc et tibi; et nullo modo justum esset, ut aequale
+tibi esset, quod de te non esset. Et aliud praeter te non erat unde faceres
+ea, Deus una Trinitas, et trina Unitas: et ideo de nihilo* fecisti coelum
+et terram, magnum quiddam et parvum quiddam; quoniam omnipotens et bonus es
+ad facienda omnia bona, magnum coelum et parvam terram. Tu eras, et aliud
+nihil unde fecisti coelum et terram, duo quaedam; unum prope te, alterum
+prope nihil: unum, quo superior tu esses; alterum, quo inferius nihil
+esset.
+
+{229}
+
+[Sidenote: VIII. Materia informis ex nihilo: ex hac omnia visibilia.]
+
+8. Sed illud coelum coeli tibi, Domine; [Sidenote: Ps. 113, 15.]_terra
+autem quam dedisti filiis hominum_ cernendam atque tangendam, non erat
+talis* qualem nunc cernimus et tangimus. Invisibilis enim erat et
+incomposita, et abyssus erat super quam non erat lux; aut*, [Sidenote: Gen.
+1, 2.]_Tenebrae erant super abyssum_, id est, magis quam in abysso. Ista
+quippe abyssus aquarum jam visibilium etiam in profundis suis habet speciei
+suae lucem utcumque sensibilem piscibus, et repentibus in suo fundo
+animantibus: illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino
+informe erat; jam tamen erat quod formari poterat. Tu enim, Domine, fecisti
+mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde
+faceres magna quae miramur filii hominum. Valde enim mirabile hoc coelum
+corporeum, quod firmamentum inter aquam et aquam secundo die post
+conditionem lucis dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 6. 7.]_Fiat; et sic est
+factum._ Quod firmamentum vocasti coelum; sed coelum terrae hujus et maris
+quae fecisti tertio die, dando speciem visibilem informi materiae quam
+fecisti ante omnem diem. Jam enim feceras et coelum ante omnem diem, sed
+coelum coeli hujus; quia _in principio feceras coelum et terram_. Terra
+autem ipsa quam feceras, informis materies erat, quia _invisibilis erat et
+incomposita, et tenebrae super abyssum_*: de qua terra invisibili et
+incomposita, de qua informitate, de quo pene nihilo faceres haec omnia
+quibus iste mutabilis mundus constat, et non constat, in quo ipsa
+mutabilitas apparet in qua sentiri et dinumerari possunt tempora; quia
+rerum mutationibus fiunt tempora dum variantur et vertuntur species, quarum
+materies praedicta est terra invisibilis.
+
+[Sidenote: IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in
+principio coelum et terram.]
+
+9. Ideoque Spiritus doctor famuli tui, cum te commemorat fecisse _in
+principio coelum et terram_, tacet de temporibus, silet de diebus. Nimirum
+enim coelum coeli quod in principio fecisti, creatura est aliqua
+intellectualis; quanquam nequaquam tibi Trinitati coaeterna, particeps
+tamen aeternitatis tuae, valde mutabilitatem suam prae dulcedine
+felicissimae contemplationis tuae cohibet, et sine ullo lapsu ex quo facta
+est inhaerendo tibi, excedit omnem volubilem vicissitudinem temporum. Ista
+vero informitas, _terra* invisibilis et incomposita_, nec ipsa in diebus
+numerata est. Ubi enim nulla species, nullus ordo; nec venit quidquam, nec
+praeterit: et ubi hoc non fit; non sunt utique dies, nec vicissitudo
+spatiorum temporalium. {230}
+
+[Sidenote: X. A Deo cupit edoceri.]
+
+10. O lumen Veritas, lumen cordis mei, non tenebrae meae loquantur mihi.
+Defluxi ad ista et obscuratus sum; sed hinc etiam, hinc adamavi te. Erravi
+et recordatus sum tui. Audivi vocem tuam post me ut redirem, et vix audivi
+propter tumultus impacatorum[312]*. Et nunc ecce redeo aestuans et anhelans
+ad fontem tuum. Nemo me prohibeat; hunc bibam, et tunc vivam. Non ego vita
+mea sim, male vixi ex me, mors mihi fui; et in te revivisco*. Tu me
+alloquere, tu mihi sermocinare. Credidi Libris tuis, et verba eorum arcana
+valde.
+
+[Sidenote: XI. Quid a Deo didicerit.]
+
+11. Jam dixisti mihi, Domine, voce forti in aurem* interiorem, quia tu
+aeternus es, [Sidenote: 1 Tim. 6, 16.]_solus habeas immortalitatem_[313];
+quoniam ex nulla specie motuve mutaris, nec temporibus variatur voluntas
+tua; quia non est immortalis voluntas, quae alia et alia est. Hoc in
+conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea
+manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. Item dixisti mihi, Domine,
+voce forti in aurem interiorem, quod omnes naturas atque substantias quae
+non sunt quod tu es, et tamen sunt, tu fecisti; et hoc solum a te non est,
+quod non est; motusque voluntatis a te, qui es, ad id quod minus est, quia
+talis motus delictum atque peccatum est[314]; et quod nullius peccatum aut
+tibi nocet, aut perturbat ordinem imperii tui vel in primo vel in imo[315].
+Hoc in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te,
+atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
+
+12. Item dixisti mihi voce forti in aurem interiorem, quod nec illa
+creatura tibi coaeterna est, cujus voluptas* tu solus es, teque
+perseverantissima castitate[316] hauriens, mutabilitatem suam nusquam et
+nunquam exserit[317], et te sibi semper praesente, ad quem toto affectu se
+tenet, non habens futurum quod {231} exspectet, nec in praeteritum
+trajiciens[318] quod meminerit, nulla vice variatur, nec in tempora ulla
+distenditur. O beata, si qua ista est, inhaerendo beatitudini tuae; beata
+sempiterno inhabitatore te, atque illustratore suo! Nec invenio quid
+libentius appellandum existimem _Coelum coeli Domino_, quam domum tuam,
+contemplantem delectationem tuam sine ullo defectu egrediendi in aliud;
+mentem puram, concordissime unam stabilimento pacis sanctorum
+spirituum[319], civium civitatis tuae in coelestibus super ista coelestia.
+
+13. Unde intelligat anima cujus peregrinatio* longinqua facta est, si jam
+[Sidenote: Ps. 41, 3. 4. 11.]_sitit tibi_; si jam _factae sunt ei lacrymae
+suae panis, dum dicitur ei per singulos dies, Ubi est Deus tuus_? si jam
+[Sidenote: Ps. 26, 4.]_petit a te unam et hanc requirit, ut inhabitet in
+domo tua per omnes dies vitae suae_: (Et quae vita ejus nisi tu? et qui
+dies tui nisi aeternitas tua, sicut [Sidenote: Ps. 101, 28.]_anni tui_ qui
+_non deficiunt_, quia _idem ipse es_?) hinc ergo intelligat anima quae
+potest, quam longe super omnia tempora sis aeternus; quando tua domus quae
+peregrinata non est, quamvis non sit tibi coaeterna, tamen indesinenter et
+indeficienter tibi cohaerendo nullam patitur vicissitudinem temporum. Hoc
+in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in
+hac manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
+
+14. Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum atque
+infimarum. Et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis sui cum suis
+phantasmatibus vagatur et volvitur; quis nisi talis dicet mihi, quod
+diminuta atque consumpta omni specie, si sola remaneat informitas, per quam
+de specie in speciem res mutabatur et vertebatur, possit exhibere vices
+temporum? Omnino enim non potest, quia sine varietate motionum non sunt
+tempora: et nulla varietas, ubi nulla species.
+
+[Sidenote: XII. Creatura duplex carens tempore.]
+
+15. Quibus consideratis quantum donas, Deus meus, quantum me ad pulsandum
+excitas, quantumque pulsanti aperis; duo reperio quae fecisti carentia
+temporibus, cum tibi neutrum coaeternum sit. Unum, quod ita formatum est,
+ut sine ullo defectu contemplationis, sine ullo intervallo mutationis,
+quamvis mutabile tamen non mutatum, tua aeternitate atque incommutabilitate
+perfruatur: alterum, quod ita informe erat, ut ex qua forma, in quam formam
+vel motionis vel stationis {232} mutaretur, quo tempori subderetur, non
+haberet. Sed hoc ut informe esset non reliquisti, quoniam fecisti ante
+omnem diem, _in principio coelum et terram_, haec duo quae dicebam. _Terra
+autem invisibilis erat et incomposita, et tenebrae super abyssum._ Quibus
+verbis insinuatur informitas, ut gradatim excipiantur, qui omnimodam
+speciei privationem nec tamen ad nihil perventionem cogitare non possunt,
+unde fieret alterum coelum, et terra visibilis atque composita, et aqua
+speciosa, et quidquid deinceps in constitutione hujus mundi non sine diebus
+factum commemoratur; quia talia sunt ut in eis agantur vicissitudines
+temporum, propter ordinatas commutationes motionum atque formarum[320].
+
+[Sidenote: XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in
+principio fecit Deus coelum et terram.]
+
+16. Hoc interim sentio Deus meus, cum audio loquentem Scripturam tuam,
+[Sidenote: Gen. 1, 1.]_In principio fecit Deus coelum et terram: terra
+autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum_,
+neque commemorantem quoto* die feceris haec. Sic interim sentio, propter
+illud coelum coeli, coelum intellectuale, ubi est intellectus nosse simul,
+non _ex parte_, non [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in aenigmate_, non _per
+speculum_; sed ex toto, in manifestatione*, _facie ad faciem_: non modo
+hoc, modo illud; sed quod dictum est, nosse simul sine ulla vicissitudine
+temporum: et propter _invisibilem atque incompositam terram_ sine ulla
+vicissitudine temporum, quae solet habere modo hoc et modo illud; quia ubi
+nulla species, nusquam est hoc et illud. Propter duo haec primitus formatum
+et penitus informe; illud, coelum, sed _coelum coeli_; hoc vero, terram,
+sed _terram invisibilem et incompositam_: propter duo haec interim sentio
+sine commemoratione dierum dicere Scripturam tuam, _In principio fecit Deus
+coelum et terram_. Statim quippe subjecit quam terram dixerit. Et quod
+secundo die commemoratur factum firmamentum, et vocatum coelum; insinuat de
+quo coelo prius sine diebus sermo locutus sit.
+
+[Sidenote: XIV. Scripturae profunditas.]
+
+17. Mira profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies
+blandiens parvulis: sed mira profunditas, Deus meus, mira profunditas!
+Horror est intendere in eam; horror honoris, et tremor amoris. [Sidenote:
+Ps. 138, 22.]_Odi hostes[321] ejus_ {233} vehementer. O si _occidas_ eos
+de* _gladio bis acuto_, et non sint hostes ejus! Sic enim amo eos occidi
+sibi, ut vivant tibi. Ecce autem alii non reprehensores, sed laudatores
+libri Geneseos: "Non," inquiunt, "hoc voluit in his verbis intelligi
+Spiritus Dei, qui per Moysen famulum ejus ista conscripsit; non hoc voluit
+intelligi quod tu dicis, sed aliud quod nos dicimus." Quibus ego, te
+arbitro, Deus, omnium nostrum*, ita respondeo.
+
+[Sidenote: XV. Quae de Deo deque Angelis et informi materia sentit
+Augustinus, non possunt oblucutores negare.]
+
+18. "Num dicetis falsa esse, quae mihi Veritas voce forti in aurem
+interiorem dicit de vera aeternitate Creatoris, quod nequaquam ejus
+substantia per tempora varietur, nec ejus voluntas extra ejus substantiam
+sit? Unde non eum modo velle hoc, modo velle illud; sed semel et simul et
+semper velle omnia quae vult; non iterum et iterum, neque nunc ista nunc
+illa, nec velle postea quod nolebat, aut nolle quod volebat prius: quia
+talis voluntas mutabilis est, et omne mutabile aeternum non est; Deus autem
+noster aeternus est. Item quod mihi dicit* in aurem interiorem, exspectatio
+rerum venturarum fit contuitus cum venerint; idemque contuitus fit memoria
+cum praeterierint: omnis porro intentio quae ita variatur, mutabilis est;
+et omne mutabile aeternum non est: Deus autem noster aeternus est." Haec
+colligo atque conjungo et invenio Deum meum, Deum aeternum, non aliqua nova
+voluntate condidisse creaturam, nec scientiam ejus transitorium aliquid
+pati.
+
+19. "Quid ergo dicetis, contradictores? An falsa sunt ista?" "Non,"
+inquiunt. "Quid illud? num falsum est omnem naturam formatam materiamve
+formabilem non esse, nisi ab illo qui summe bonus est, quia summe est?"
+"Neque hoc negamus," inquiunt. "Quid igitur? an illud negatis, sublimem
+quamdam esse creaturam tam casto amore cohaerentem Deo vero et vere
+aeterno, ut quamvis ei coaeterna non sit, in nullam tamen temporum
+varietatem et vicissitudinem ab illo se resolvat et defluat, sed in ejus
+solius veracissima {234} contemplatione requiescat?" Quoniam tu, Deus,
+diligenti te quantum praecipis, ostendis ei te et sufficis ei; et ideo non
+declinat a te, nec ad se[322]. Haec est domus[323] Dei non terrena, neque
+ulla coelesti mole corporea, sed spiritualis et particeps aeternitatis
+tuae, quia sine labe in aeternum*. [Sidenote: Ps. 148, 6.]_Statuisti enim
+eam in saeculum et in saeculum saeculi; praeceptum posuisti et non
+praeteribit_. Nec tamen tibi Deo coaeterna, quoniam non sine initio; facta
+est enim.
+
+20. Nam etsi non invenimus tempus ante illam, [Sidenote: Eccli. 1,
+4.]_prior quippe omnium creata est sapientia_; nec utique illa Sapientia
+tibi, Deus noster, Patri suo plane coaeterna et aequalis et _per quam
+creata sunt omnia_, et in quo _Principio fecisti coelum et terram_; sed
+profecto sapientia quae creata est, intellectualis natura scilicet, quae
+contemplatione luminis lumen est: dicitur enim et ipsa, quamvis creata,
+sapientia. Sed quantum interest inter lumen quod illuminat et quod
+illuminatur[324], tantum inter sapientiam quae creat et istam quae creata
+est; sicut inter justitiam justificantem et justitiam quae justificatione
+facta est. Nam et nos dicti sumus justitia tua. Ait enim quidam servus
+tuus, [Sidenote: 2 Cor. 5, 21.]_ut nos simus justitia Dei in ipso_. Ergo
+quia prior omnium creata est quaedam sapientia quae creata est, mens
+rationalis et intellectualis castae civitatis tuae, [Sidenote: Gal. 4,
+26.]_matris nostrae quae sursum est, et libera est_, et _aeterna in
+coelis_; (quibus coelis, nisi qui [Sidenote: Ps. 148, 4.]_te laudant coeli
+coelorum_; quia hoc est et coelum coeli Domino?) etsi non invenimus tempus
+ante illam, quia et creaturam temporis antecedit, quae prior omnium creata
+est; ante illam tamen est ipsius Creatoris aeternitas, a quo facta sumpsit
+exordium, (quamvis non temporis quoniam* nondum erat tempus,) ipsius tamen
+conditionis suae.
+
+21. Unde ita est abs te Deo nostro, ut aliud sit plane quam tu, et non
+idipsum[325]. Quoniam etsi non solum ante illam, sed nec in illa invenimus
+tempus, quia est idonea faciem tuam {235} semper videre nec uspiam
+deflectitur ab ea, quo fit ut nulla mutatione varietur; inest ei tamen ipsa
+mutabilitas unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi
+cohaerens, tanquam semper meridies luceret et ferveret ex te. O [Sidenote:
+Ps. 25, 8.]_domus_ luminosa et speciosa, _dilexi decorem tuum, et locum
+habitationis gloriae_ Domini mei fabricatoris et possessoris tui! Tibi
+suspiret* peregrinatio mea; et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in
+te, quia fecit et me. [Sidenote: Ps. 118, 176.]_Erravi sicut ovis perdita_;
+sed [Sidenote: Luc. 15, 5.]_in humeris pastoris mei_, structoris tui, spero
+me _reportari_ tibi.
+
+22. Quid dicitis mihi quos alloquebar contradictores, qui tamen et Moysen
+pium famulum Dei, et libros ejus oracula sancti Spiritus creditis? Estne
+ista _domus_ Dei, non quidem Deo coaeterna, sed tamen secundum modum suum
+_aeterna in coelis_, ubi vices temporum frustra quaeritis, quia non
+invenietis? supergreditur enim omnem distentionem, et omne spatium aetatis
+volubile, cui semper [Sidenote: Ps. 62, 28.]_inhaerere Deo bonum est_.
+"Est," inquiunt. Quid igitur ex iis quae clamavit cor meum ad Deum meum,
+cum _audiret_ interius _vocem laudis ejus_, quid tandem falsum esse
+contenditis? An quia erat informis materies, ubi propter nullam formam
+nullus ordo erat; ubi autem nullus ordo erat, nulla esse vicissitudo
+temporum poterat; et tamen hoc pene nihil, inquantum non omnino nihil erat,
+ab illo utique erat a quo est quidquid est, quod utcumque aliquid est? "Hoc
+quoque," aiunt, "non negamus."
+
+[Sidenote: XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati
+divinae.]
+
+23. Cum his enim volo coram te aliquid colloqui, Deus meus, qui haec omnia,
+quae intus in mente mea non tacet veritas tua, vera esse concedunt*. Nam
+qui haec negant, latrent quantum volunt et obstrepant sibi; persuadere
+conabor ut quiescant, et viam praebeant ad se verbo tuo: quod 1. si
+noluerint et repulerint me; obsecro, Deus meus, [Sidenote: Ps. 27, 1.]_ne_
+tu _sileas a me_. Tu loquere in corde meo veraciter; solus enim sic
+loqueris; et dimittam eos foris sufflantes in pulverem, et excitantes
+terram in oculos suos; et _intrem in cubile meum_, et cantem tibi amatoria,
+gemens inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea, et recordans Jerusalem,
+extento in eam sursum corde, Jerusalem patriam meam, _Jerusalem matrem_
+meam, teque super eam regnatorem, illustratorem, patrem, tutorem, maritum,
+castas et fortes delicias, et solidum gaudium, et omnia bona ineffabilia
+simul omnia; quia unum {236} summum et verum bonum: et non avertar, donec
+in ejus pacem matris charissimae, ubi sunt _primitiae spiritus_[326] mei,
+unde mihi ista certa sunt, colligas totum quod sum, a dispersione[327] et
+deformitate hac, et conformes atque confirmes in aeternum, Deus meus,
+misericordia mea. Cum his autem qui cuncta illa quae vera sunt, falsa esse
+non dicunt, honorantes et in culmine sequendae auctoritatis nobiscum
+constituentes illam per sanctum Moysen editam sanctam Scripturam tuam, et
+tamen nobis aliquid contradicunt, ita loquor: Tu esto, Deus noster, arbiter
+inter confessiones meas et contradictiones eorum.
+
+[Sidenote: XVII. Ut coeli et terrae nominibus aliud et aliud intelligi
+potest.]
+
+24. Dicunt enim: "Quamvis vera sint haec, non ea tamen duo Moyses
+intuebatur, cum revelante spiritu diceret: [Sidenote: Gen. 1. 1.]_In
+principio fecit Deus coelum et terram._ Non coeli nomine spiritualem vel
+intellectualem illam creaturam, semper faciem Dei contemplantem
+significavit; nec terrae nomine informem materiam." "Quid igitur?" "Quod
+nos dicimus," inquiunt, "hoc ille vir sensit, hoc verbis istis elocutus
+est." "Quid est illud?" "Nomine," aiunt, "coeli et terrae, totum istum
+visibilem mundum prius universaliter et breviter significare voluit, ut
+postea digereret dierum enumeratione, quasi articulatim, universa quae
+sancto Spiritui placuit sic enuntiare. Tales quippe homines erant rudis
+ille atque carnalis populus cui loquebatur, ut eis opera Dei non nisi sola
+visibilia commendanda judicaret. _Terram_ vero _invisibilem et
+incompositam_, tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per
+illos dies facta atque disposita esse cuncta ista visibilia quae nota sunt
+omnibus, non incongruenter informem istam materiam intelligendam esse
+consentiunt."
+
+25. Quid si dicat alius, "eamdem informitatem, confusionemque materiae,
+_coeli et terrae_ nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus iste visibilis
+cum omnibus naturis quae in eo manifestissime apparent, qui _coeli et
+terrae_ nomine saepe appellari solet, conditus atque perfectus est?" Quid
+si dicat et alius, "_coelum et terram_ quidem invisibilem visibilemque
+naturam non indecenter appellatam; ac per hoc universam creaturam quam
+_fecit_ in Sapientia, id est _in Principio, Deus_, hujuscemodi duobus
+vocabulis esse comprehensam: {237} verumtamen quia non de ipsa substantia
+Dei, sed ex nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt idipsum quod Deus, et
+inest quaedam mutabilitas omnibus, sive maneant, sicut aeterna domus Dei;
+sive mutentur, sicut anima hominis et corpus; communem omnium rerum
+invisibilium visibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem,
+unde fieret coelum et terra, id est invisibilis atque visibilis jam utraque
+formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur _Terra
+invisibilis et incomposita_, et, _Tenebrae super abyssum_: ea distinctione,
+ut _terra invisibilis et incomposita_ intelligatur materies corporalis ante
+qualitatem formae; _tenebrae_ autem _super abyssum_, spiritualis materies
+ante cohibitionem quasi fluentis immoderationis et ante illuminationem
+Sapientiae?"
+
+26. Est adhuc quod dicat si quis alius velit, "non scilicet jam perfectas
+atque formatas invisibiles visibilesque naturas, _coeli et terrae_ nomine
+significari cum legitur, _In principio fecit Deus coelum et terram_; sed
+ipsam adhuc informem inchoationem rerum formabilem creabilemque materiam
+his nominibus appellatam, quod in ea jam essent ista confusa, nondum
+qualitatibus formisque distincta, quae nunc jam digesta suis ordinibus
+vocantur _coelum et terra_; illa spiritualis, haec corporalis creatura."
+
+[Sidenote: XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.]
+
+27. Quibus omnibus auditis et consideratis, nolo verbis contendere;
+[Sidenote: 2 Tim. 2, 14.]_ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem
+audientium_. Ad aedificationem autem [Sidenote: 1 Tim. 1, 8. 5.]_bona est
+lex, si quis ea legitime utatur; quia finis ejus est charitas de corde
+puro, et conscientia bona, et fide non ficta_. Et novit magister noster
+_in_ quibus [Sidenote: Matt. 22, 40.]_duobus praeceptis totam Legem
+Prophetasque suspenderit_. Quae mihi ardenter confitenti, Deus meus, lumen
+oculorum meorum in occulto, quid mihi obest, cum diversa in his verbis
+intelligi possint, quae tamen vera sint, quid, inquam, mihi, obest, si
+aliud ego sensero, quam sensit alius eum sensisse qui scripsit? Omnes
+quidem qui legimus, nitimur hoc indagare atque comprehendere, quod voluit
+ille quem legimus. Et cum eum veridicum credimus, nihil quod falsum esse
+vel novimus vel putamus, audemus eum existimare dixisse. Dum ergo quisque
+conatur id sentire in Scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui
+scripsit; quid mali est si hoc sentiat, quod tu, lux omnium veridicarum
+{238} mentium, ostendis verum esse, etiamsi non hoc sensit ille quem legit;
+cum et ille verum, nec tamen hoc senserit?
+
+[Sidenote: XIX. Quae liquido vera.]
+
+28. Verum est enim, Domine, fecisse te coelum et terram; et verum est esse
+Principium [Sidenote: Ps. 103, 24.]_Sapientiam_ tuam _in qua fecisti
+omnia_. Item verum est, quod mundus iste visibilis habet magnas partes suas
+coelum et terram, brevi complexione factarum omnium conditarumque
+naturarum. Et verum est, quod omne mutabile insinuat notitiae nostrae
+quamdam informitatem, qua formam capit, vel qua mutatur et vertitur. Verum
+est, nulla tempora perpeti quod ita cohaeret formae incommutabili, ut
+quamvis sit mutabile, non mutetur. Verum est, informitatem, quae prope*
+nihil est, vices temporum habere non posse. Verum est, quod unde fit
+aliquid, potest quodam genere locutionis habere jam nomen ejus rei quae
+inde fit; unde potuit vocari coelum et terra quaelibet informitas unde
+factum est coelum et terra. Verum est, omnium formatorum nihil esse informi
+vicinius quam terram et abyssum. Verum est, quod non solum creatum atque
+formatum, sed etiam quidquid creabile atque formabile est, tu fecisti ex
+quo sunt omnia. Verum est, omne quod ex informi formatur, prius esse
+informe, deinde formatum.
+
+[Sidenote: XX. _In principio creavit_ &c. varie intellectum.]
+
+29. Ex his omnibus veris, de quibus non dubitant quorum interiori oculo
+talia videre donasti, et qui Moysen famulum tuum in Spiritu veritatis
+locutum esse immobiliter credunt; ex his ergo omnibus aliud sibi tollit qui
+dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id est, "In Verbo suo
+sibi coaeterno fecit Deus intelligibilem atque sensibilem, vel spiritualem
+corporalemque creaturam." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum
+et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coaeterno fecit Deus universam istam
+molem corporei mundi hujus, cum omnibus quas continet manifestis notisque
+naturis." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id
+est, "In Verbo suo sibi coaeterno fecit Deus informem materiam[328]
+creaturae spiritualis et corporalis." Aliud qui dicit: _In {239} principio
+fecit Deus coelum et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coaeterno fecit
+Deus informem materiam creaturae corporalis ubi confusum adhuc erat coelum
+et terra, quae nunc jam distincta atque formata in istius mundi mole
+sentimus." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id
+est, "In ipso exordio faciendi atque operandi, fecit Deus informem materiam
+confuse habentem coelum et terram; unde formata nunc eminent et apparent,
+cum omnibus quae in eis sunt."
+
+[Sidenote: XXI. Terra erat invisibilis &c. varie intellectum.]
+
+30. Item quod attinet ad intellectum verborum sequentium, ex illis omnibus
+veris, aliud sibi tollit qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebrae erant super abyssum_, id est, "Corporale* illud
+quod fecit Deus, adhuc materies erat corporearum rerum informis, sine
+ordine, sine luce." Aliud qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebrae erant super abyssum_, id est, "Hoc totum quod
+coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat,
+unde fieret coelum corporeum et terra corporea, cum omnibus quae in eis
+sunt corporeis sensibus nota." Aliud qui dicit: _Terra autem erat
+invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum_, id est, "Hoc
+totum quod coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa
+materies erat, unde fieret coelum intelligibile quod alibi dicitur coelum
+coeli; [Sidenote: Ps. 113, 16.]et terra, scilicet omnis natura corporea,
+sub quo nomine intelligatur etiam hoc coelum corporeum; id est unde fieret
+omnis invisibilis visibilisque creatura." Aliud qui dicit: _Terra autem
+erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum_; "non
+illam informitatem nomine _coeli et terrae_ Scriptura appellavit; sed jam
+erat, inquit, ipsa informitas quam terram invisibilem et incompositam
+tenebrosamque abyssum nominavit, de qua coelum et terram Deum fecisse
+praedixerat, spiritualem scilicet, corporalemque creaturam." Aliud qui
+dicit: _Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant
+super abyssum_, id est, "Informitas quaedam jam materies erat, unde _coelum
+et terram Deum fecisse_ Scriptura praedixit; totam scilicet corpoream mundi
+molem, in duas maximas partes, superiorem atque inferiorem {240}
+distributam, cum omnibus, quae in eis sunt, usitatis notisque creaturis."
+
+[Sidenote: XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis,
+nihil repugnat.]
+
+31. Cum enim duabus istis extremis sententiis resistere quisquam ita
+tentaverit: "Si non vultis* hanc informitatem materiae coeli et terrae
+nomine appellatam videri; erat ergo aliquid quod non fecerat Deus, unde
+coelum et terram faceret; neque enim Scriptura narravit quod istam materiem
+Deus fecerit, nisi intelligamus* eam coeli et terrae, aut solius terrae
+vocabulo significatam cum diceretur, _In principio fecit Deus coelum et
+terram_; ut id quod sequitur, _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita_, quamvis informem materiam sic placuerit appellare, non tamen
+intelligamus nisi eam quam fecit Deus in eo quod praescriptum* est, _fecit
+Deus coelum et terram_." Respondebunt assertores duarum istarum
+sententiarum quas extremas posuimus, aut illius, aut illius, cum haec
+audierint, et dicent: "Informem quidem istam materiam non negamus a Deo*
+factam, Deo a quo sunt omnia bona valde: quia sicut dicimus amplius bonum
+esse quod creatum atque formatum est, ita fatemur minus bonum esse quod
+factum est creabile atque formabile, sed tamen bonum: non autem
+commemorasse Scripturam, quod hanc informitatem fecerit Deus, sicut alia
+multa non commemoravit, [Sidenote: Isa. 6, 2; et 37, 16.]ut Cherubim et
+Seraphim, et quae Apostolus distincte ait, [Sidenote: Col. 1, 16.]_Sedes,
+Dominationes, Principatus, Potestates_, quae tamen omnia Deum fecisse
+manifestum est. Aut si* eo quod dictum est, _fecit coelum et terram_,
+comprehensa sunt omnia; quid de aquis dicimus, super quas ferebatur
+Spiritus Dei? Si enim, terra nominata, simul intelliguntur; quomodo jam
+terrae nomine materies informis accipitur, quando tam speciosas aquas
+videmus? Aut si ita accipitur; cur ex eadem informitate scriptum est,
+factum firmamentum et vocatum coelum, neque scriptum est factas esse aquas?
+Non enim adhuc informes sunt et invisae, quas ita decora specie fluere
+cernimus. Aut si tunc acceperunt istam speciem cum dixit Deus, [Sidenote:
+Gen. 1, 9.]_Congregetur aqua quae est sub firmamento_, ut congregatio sit
+ipsa formatio; quid respondebitur de aquis quae super firmamentum sunt?
+quia neque informes tam honorabilem sedem accipere meruissent, nec scriptum
+est qua voce formatae sint. Unde si aliquid Genesis tacuit Deum fecisse,
+quod tamen Deum fecisse nec sana fides, nec certus ambigit intellectus; nec
+ideo ulla sobria doctrina dicere {241} audebit istas aquas coaeternas Deo,
+quia in libro Geneseos commemoratas quidem audimus*, ubi autem factae sint
+non invenimus: cur non informem quoque illam materiem, quam Scriptura haec
+terram invisibilem et incompositam, tenebrosamque abyssum appellat, docente
+veritate intelligamus ex* Deo factam esse de nihilo, ideoque illi non esse
+coaeternam, quamvis ubi facta sit, omiserit enuntiare ista narratio?"
+
+[Sidenote: XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.]
+
+32. His ergo auditis atque perspectis pro captu infirmitatis meae, quam
+tibi confiteor scienti Deo meo, duo video dissensionum genera oboriri
+posse, cum aliquid a nuntiis veracibus per signa enuntiatur: unum si de
+veritate rerum, alterum si de ipsius qui enuntiat voluntate dissensio est.
+Aliter enim quaerimus de creaturae conditione quid verum sit; aliter autem
+quid in his verbis Moyses, egregius domesticus fidei tuae, intelligere
+lectorem auditoremque voluerit. In illo primo genere discedant a me omnes,
+qui ea quae falsa sunt, se scire arbitrantur. In hoc item altero discedant
+a me omnes qui ea quae falsa sunt, Moysen dixisse arbitrantur. Conjungar
+autem illis, Domine, in te, et delecter cum eis in te, qui veritate tua
+pascuntur in latitudine charitatis; et accedamus simul ad verba Libri tui,
+et quaeramus in eis voluntatem tuam per voluntatem famuli tui, cujus calamo
+dispensasti ea.
+
+[Sidenote: XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud
+sensisse Moysen.]
+
+33. Sed quis nostrum sic inveniet eam inter tam multa vera*, quae in illis
+verbis aliter atque aliter intellectis occurrunt quaerentibus; ut tam
+fidenter dicat hoc sensisse Moysen, atque hoc in illa narratione voluisse
+intelligi, quam fidenter dicit hoc verum esse, sive ille hoc senserit sive
+aliud? Ecce enim, Deus meus, ego servus tuus qui vovi tibi sacrificium
+confessionis in his litteris, et oro ut ex misericordia tua _reddam tibi
+vota mea_; ecce ego quam fidenter dico in tuo Verbo incommutabili omnia te
+fecisse, invisibilia et visibilia, numquid tam fidenter dico non aliud quam
+hoc attendisse Moysen cum scriberet: _In principio fecit Deus coelum et
+terram?_ Quia non sicut in tua veritate hoc certum video, ita in ejus mente
+video id eum cogitasse cum haec scriberet. Potuit enim cogitare in ipso
+faciendi exordio, cum diceret, _In principio_: potuit et coelum et terram
+hoc loco, nullam jam formatam perfectamque naturam sive spiritualem sive
+corporalem, sed utramque inchoatam et adhuc informem velle intelligi. Video
+quippe vere potuisse dici, quidquid horum {242} diceretur; sed quid horum
+in his verbis ille cogitaverit, non ita video: quamvis sive aliquid* horum,
+sive quid aliud quod a me commemoratum non est, tantus vir ille mente
+conspexerit, cum haec verba promeret, verum eum vidisse apteque id
+enuntiasse non dubitem.
+
+[Sidenote: XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere
+rejiciunt.]
+
+34. Nemo jam mihi molestus sit dicendo mihi: Non hoc sensit Moyses quod tu
+dicis, sed hoc sensit quod ego dico. Si enim mihi diceret: "Unde scis hoc
+sensisse Moysen quod de his verbis ejus eloqueris?" aequo animo ferre
+deberem et responderem fortasse quae superius respondi, vel aliquanto
+uberius, si esset durior. Cum vero dicit: "Non hoc ille sensit quod tu
+dicis, sed quod ego dico;" neque tamen negat, quod uterque nostrum dicit,
+utrumque verum esse; o vita pauperum Deus meus, in cujus sinu non est
+contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter[329] tales feram
+qui non mihi hoc dicunt, quia divini sunt, et in corde famuli tui viderunt
+quod dicunt; sed quia superbi sunt: nec noverunt Moysi sententiam, sed
+amant suam; non quia vera est, sed quia sua est. Alioquin[330] et aliam
+veram pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt, quando verum dicunt; non
+quia ipsorum est, sed quia verum est; et ideo jam nec ipsorum est, quia
+verum est. Si autem ideo ament illud quia verum est, jam et ipsorum est, et
+meum est; quoniam in commune omnium est veritatis* amatorum. Illud autem
+quod contendunt non hoc sensisse Moysen quod ego dico, sed quod ipsi
+dicunt; nolo, non amo: quia etsi ita est, tamen ista temeritas non
+scientiae sed audaciae est; nec visus, sed typhus eam peperit. Ideoque,
+Domine, tremenda sunt judicia tua; quoniam veritas tua nec mea est, nec
+illius aut illius, sed omnium nostrum quos ad ejus communionem publice
+vocas, terribiliter admonens nos, ut eam nolimus habere privatam, ne
+privemur ea. Nam quisquis id quod tu omnibus ad fruendum proponis, sibi
+proprie vindicat, {243} et suum vult esse quod omnium est; a communi
+propellitur ad sua, hoc est, a veritate ad mendacium. [Sidenote: Joh. 8,
+44.]_Qui enim loquitur mendacium, de suo loquitur._
+
+35. Attende, judex optime, Deus ipsa veritas, attende quid dicam
+contradictori huic, attende; coram te enim dico, et coram fratribus meis,
+qui [Sidenote: 1 Tim. 1, 8.]_legitime utuntur Lege usque ad finem
+charitatis_; attende, et vide quid ei dicam, si placet tibi. Hanc enim
+vocem huic refero fraternam et pacificam: "Si ambo videmus verum esse quod
+dicis, et ambo videmus verum esse quod dico; ubi, quaeso, id videmus? Nec
+ego utique in te, nec tu in me; sed ambo in ipsa, quae supra mentes nostras
+est, incommutabili Veritate. Cum ergo de ipsa Domini Dei nostri luce non
+contendamus; cur de proximi cogitatione contendimus, quam sic videre non
+possumus ut videtur incommutabilis Veritas; quando si ipse Moyses
+apparuisset nobis atque dixisset, 'Hoc cogitavi;' nec sic eam videremus,
+sed crederemus? Non itaque [Sidenote: 1 Cor. 4, 6.]_supra quam scriptum
+est, unus pro altero infletur adversus alterum. [Sidenote: Deut. 6, 5; Mat.
+22, 37.]Diligamus Dominum Deum nostrum ex toto corde, et ex tota anima, et
+ex tota mente nostra, et proximum nostrum sicut nosmetipsos_. Propter quae
+duo praecepta charitatis sensisse Moysen, quidquid in illis Libris sensit,
+nisi crediderimus, mendacem faciemus Deum, cum de animo conservi, aliter
+quam ille docuit opinamur. Jam vide quam stultum sit in tanta copia
+verissimarum sententiarum, quae de illis verbis erui possunt temere
+affirmare, quam earum Moyses, potissimum senserit; et perniciosis
+contentionibus ipsam offendere charitatem, propter quam dixit omnia, cujus
+dicta conamur exponere."
+
+[Sidenote: XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.]
+
+36. Et tamen ego, Deus meus, celsitudo humilitatis meae, et requies laboris
+mei, qui audis confessiones meas, et _dimittis peccata mea_; quoniam tu
+mihi praecipis ut _diligam proximum meum sicut meipsum_, non possum minus
+credere de Moyse fidelissimo famulo tuo, quam mihi optarem ac desiderarem
+abs te dari muneris, si tempore illo natus essem quo ille, eoque loco me
+constituisses, ut per servitutem cordis ac linguae meae, Litterae illae
+dispensarentur, quae tanto post essent omnibus gentibus profuturae, et per
+universum orbem tanto auctoritatis culmine omnium falsarum superbarumque
+doctrinarum verba superaturae. Vellem quippe, si tunc ego {244} essem
+Moyses, (ex eadem namque massa omnes venimus; et [Sidenote: Ps. 8, 5.]_quid
+est homo, nisi quia memor es ejus_?) vellem ergo, si tunc ego essem quod
+ille, et mihi abs te Geneseos liber scribendus injungeretur, talem mihi
+eloquendi facultatem dari, et eum texendi sermonis modum, ut neque illi qui
+nondum queunt intelligere quemadmodum creat Deus, tanquam excedentia vires
+suas dicta recusarent; et illi qui hoc jam possunt, in quamlibet veram
+sententiam cogitando venissent, eam non praetermissam in paucis verbis tui
+famuli reperirent; et si alius aliam vidisset in luce veritatis, nec ipsa
+in eisdem verbis intelligenda deesset.
+
+[Sidenote: XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.]
+
+37. Sicut enim fons in parvo loco uberior est, pluribusque rivis in
+ampliora spatia fluxum ministrat, quam quilibet eorum rivorum, qui per
+multa locorum ab eodem fonte deducitur; ita narratio dispensatoris tui
+sermocinaturis pluribus profutura, parvo sermonis modulo scatet fluenta
+liquidae veritatis: unde sibi quisque verum quod de his rebus potest, hic
+illud, ille illud, per longiores loquelarum anfractus trahat. Alii enim cum
+haec verba legunt vel audiunt, cogitant Deum quasi hominem, aut quasi
+aliquam molem immensa praeditam potestate, novo quodam et repentino
+placito, extra seipsam tanquam locis distantibus _fecisse coelum et
+terram_, duo magna corpora supra et infra, quibus omnia continerentur. Et
+cum audiunt, _Dixit Deus, Fiat illud, et factum est_ illud; cogitant verba
+coepta et finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum
+transitum statim existere* quod jussum est ut existeret: et si quid forte
+aliud hoc modo ex familiaritate carnis opinantur. In quibus adhuc parvulis
+animalibus, dum isto humillimo genere verborum, tanquam materno sinu, eorum
+gestatur infirmitas, salubriter aedificatur fides, qua certum habeant et
+teneant Deum fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili varietate
+circumspicit. Quorum si quispiam quasi vilitatem dictorum aspernatus, extra
+nutritorias cunas superba imbecillitate se extenderit, heu! cadet miser.
+*Domine Deus, miserere, ne implumem pullum conculcent qui transeunt viam;
+et mitte angelum tuum, qui eum reponat in nido, ut vivat donec volet.
+
+[Sidenote: XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.]
+
+38. Alii vero quibus haec verba non jam nidus, sed opaca fruteta sunt,
+vident in eis latentes fructus, et volitant laetantes, et garriunt
+scrutantes, et carpunt eos. Vident enim, cum haec {245} verba legunt vel
+audiunt, tua, Deus, aeterna et stabili permansione cuncta praeterita et
+futura tempora superari; nec tamen quidquam esse temporalis creaturae, quod
+tu non feceris: cujus voluntas quia id est quod tu, nullo modo mutata, vel,
+quae antea non fuisset, exorta voluntate fecisti omnia: non de te
+similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem informem,
+quae formaretur per similitudinem tuam, recurrens in te unum pro captu
+ordinato, quantum cuique rerum in suo genere datum est: et* fierent omnia
+bona valde, sive maneant circa te, sive gradatim remotiori distantia per
+tempora et locos pulchras variationes* faciant aut patiantur. Vident haec,
+et gaudent in luce veritatis tuae, quantulum hic valent.
+
+39. Et alius eorum intendit in id quod dictum est, _In principio fecit
+Deus_, et respicit Sapientiam _Principium, quia et loquitur ipsa nobis_.
+Alius itidem intendit in eadem verba, et principium intelligit exordium
+rerum conditarum; et sic accipit, _In principio fecit_, ac si diceretur,
+Primo fecit. Atque in eis qui intelligunt, _In principio_, quod in
+Sapientia fecisti coelum et terram; alius eorum ipsum coelum et terram,
+creabilem materiam coeli et terrae sic esse credit cognominatam; alius jam
+formatas distinctasque naturas; alius unam formatam, eamdemque spiritualem
+coeli nomine, aliam informem corporalis materiae, terrae nomine. Qui autem
+intelligunt in nominibus coeli et terrae, adhuc informem materiem, de qua
+formaretur coelum et terra, nec ipsi uno modo id intelligunt: sed alius
+unde consummaretur intelligibilis sensibilisqne creatura; alius tantum unde
+sensibilis moles ista corporea, sinu grandi continens perspicuas
+promptasque naturas. Nec illi uno modo qui jam dispositas digestasque
+creaturas _coelum et terram_ vocari hoc loco credunt; sed alius invisibilem
+atque visibilem: alius solam visibilem in qua luminosum coelum suspicimus,
+et terram caliginosam, quaeque in eis sunt.
+
+[Sidenote: XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.]
+
+40. At ille qui non aliter accipit, _In principio fecit_, quam si
+diceretur, "Primo fecit;" non habet quomodo veraciter intelligat coelum et
+terram, nisi materiem coeli et terrae intelligat, videlicet universae, id
+est intelligibilis corporalisque creaturae*. Si enim jam formatam velit
+universam, recte ab eo quaeri poterit, "Si hoc primo fecit Deus, quid
+fecerit deinceps:" et post universitatem non inveniet: ac per hoc {246}
+audiet invitus, "Quomodo illud primo, si postea nihil?" Cum vero dicit
+primo informem, deinde formatam, non est absurdus; si modo est idoneus
+discernere, quid praecedat aeternitate, quid tempore, quid electione, quid
+origine. Aeternitate, sicut Deus omnia; tempore, sicut flos fructum;
+electione, sicut fructus florem; origine, sicut sonus cantum. In his
+quatuor primum et ultimum quae commemoravi, difficillime intelliguntur; duo
+media facillime. Namque rara visio est et nimis ardua conspicere, Domine,
+aeternitatem tuam incommutabiliter mutabilia facientem, ac per hoc priorem.
+Quis deinde sic acutum* cernat animo, ut sine labore magno dignoscere
+valeat, quomodo sit prior sonus quam cantus, ideo quia cantus est formatus
+sonus, et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem quod non
+est, non potest? Sic est prior materies, quam id quod ex ea fit[331]: non
+ideo prior quia ipsa efficit, cum potius fiat; nec prior intervallo
+temporis. Neque enim priore tempore sonos edimus informes sine cantu, et
+eos posteriore tempore in formam cantici coaptamus aut fingimus; sicut
+ligna quibus arca, vel argentum quo vasculum fabricatur. Tales quippe
+materiae, tempore etiam praecedunt formas rerum quae fiunt ex eis: at in
+cantu non ita est. Cum enim cantatur, auditur sonus ejus; non prius
+informiter sonat, et deinde formatur in cantum. Quod enim primo utrumque
+sonuerit, praeterit; nec ex eo quidquam reperies quod resumptum arte
+componas: et ideo cantus in sono suo vertitur; qui sonus ejus, materies
+ejus est. Idem quippe formatur ut cantus sit; et ideo, sicut dicebam, prior
+materies sonandi quam forma cantandi: non per faciendi potentiam prior*;
+neque enim sonus est cantandi artifex, sed cantanti animae subjacet ex
+corpore, de quo cantum faciat. Nec tempore prior; simul enim cum cantu
+editur. Nec prior electione; non enim potior sonus quam cantus,
+quandoquidem cantus est non tantum sonus, verum etiam speciosus sonus. Sed
+prior est origine; quia non cantus formatur ut sonus sit, {247} sed sonus
+formatur ut cantus sit. Hoc exemplo, qui potest intelligat materiam rerum
+primo factam, et appellatam _coelum et terram_, quia inde facta sunt coelum
+et terra: nec tempore primo factam; quia formae rerum exserunt
+tempora[332], illa autem erat informis; jamque in temporibus simul
+animadvertitur. nec tamen de illa narrari* aliquid potest, nisi velut
+tempore prior sit; cum pendatur extremior, quia profecto meliora sunt
+formata quam informia, et praecedatur* aeternitate Creatoris, ut esset de
+nihilo, unde aliquid fieret.
+
+[Sidenote: XXX. Tractatores Scripturae diversa sentientes concordent
+invicem charitate et studio veritatis.]
+
+41. In hac diversitate sententiarum verarum concordiam pariat ipsa Veritas;
+et Deus noster misereatur nostri, ut _legitime Lege utamur, praecepti fine,
+pura charitate_: ac per hoc si quis quaerit ex me, quid horum Moyses tuus
+ille famulus senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. Si tibi
+non confiteor, nescio; et scio tamen illas veras esse sententias, exceptis
+carnalibus de quibus quantum existimavi locutus sum: quos tamen bonae spei
+parvulos haec verba Libri tui non territant, alta humiliter, et pauca
+copiose. Sed omnes quos in eis verbis vera cernere ac dicere fateor,
+diligamus nos invicem, pariterque diligamus te Deum nostrum fontem
+veritatis, si non vana, sed ipsam sitimus; eumdemque famulum tuum
+Scripturae hujus dispensatorem, Spiritu tuo plenum, ita honoremus, ut hoc
+eum te revelante cum haec scriberet attendisse credamus, quod in eis maxime
+et luce veritatis, et fruge utilitatis excellit.
+
+[Sidenote: XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in
+ipsius verbis inveniri.]
+
+42. Ita cum alius dixerit, "Hoc sensit quod ego;" et alius, "Imo illud quod
+ego;" religiosius me arbitror dicere, "Cur non utrumque potius, si utrumque
+verum est?" Et si quid tertium, et si quid quartum, et si quid omnino aliud
+verum quispiam in his verbis videt; cur non illa omnia vidisse credatur,
+per quem Deus unus sacras Litteras vera et diversa visuris multorum
+sensibus temperavit? Ego certe, quod intrepidus de meo corde pronuntio, si
+ad culmen auctoritatis aliquid scriberem; sic mallem scribere, ut quod veri
+quisque de his rebus capere posset, mea verba resonarent, quam ut {248}
+veram sententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem caeteras, quarum
+falsitas me non posset offendere. Nolo itaque, Deus meus, tam praeceps
+esse, ut hoc illum virum de te meruisse non credam. Sensit ille omnino in
+his verbis, atque cogitavit cum ea scriberet, quidquid hic veri potuimus
+invenire, et quidquid nos non potuimus, aut nondum possumus, et tamen in
+eis inveniri potest.
+
+[Sidenote: XXXII. Veri Scripturae sensus a Spiritu Sancto revelantur.]
+
+43. Postremo, Domine qui Deus es, et non caro et sanguis; si quid homo
+minus vidit*, numquid et [Sidenote: Ps. 142, 10.]_Spiritum tuum bonum_ qui
+_deducet me in terram rectam_, latere potuit, quidquid eras in eis verbis
+tu ipse revelaturus legentibus posteris, etsiamsi ille per quem dicta sunt,
+unam fortassis ex multis veris sententiam cogitavit? Quod si ita est, sit
+igitur illa quam cogitavit caeteris excelsior*. Nobis autem, Domine, aut
+ipsam demonstra, aut quam placet alteram veram; ut sive nobis hoc quod
+etiam illi homini tuo, sive aliud ex eorumdem verborum occasione
+patefacias, tu tamen pascas nos, non error illudat[333]. Ecce, Domine Deus
+meus, quam multa de paucis verbis, quam multa, oro te, scripsimus! Quae
+nostrae vires, quae tempora omnibus Libris tuis ad istum modum sufficient*?
+Sine me itaque brevius in eis confiteri tibi, et eligere unum aliquid quod
+tu inspiraveris verum, certum et bonum, etiamsi multa occurrerint, ubi
+multa occurrere poterunt; ea fide confessionis meae, ut si hoc dixero quod
+sensit minister tuus, recte atque optime; id enim conari me oportet: quod
+si assecutus non fuero, id tamen dicam quod mihi per ejus verba tua Veritas
+dicere voluerit, quae illi quoque dixit quod voluit.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{249}
+
+LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+    Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+    creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+    quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
+    sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
+    ejus in nobis effectibus praeclare omnino disserit. Deinde tota conditi
+    Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum
+    ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare
+    voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa.
+
+[Sidenote: I. Invocat Deum, cujus bonitate se praeventum agnoscit.]
+
+1. Invoco te, Deus meus, misericordia mea, qui fecisti me, et oblitum tui
+non oblitus es. Invoco te in animam meam[334], quam praeparas ad capiendum
+te ex desiderio quod inspiras ei: nunc invocantem te ne deseras, qui
+priusquam invocarem praevenisti et institisti crebrescens multimodis
+vocibus, ut audirem de longinquo et converterer, et vocantem me invocarem
+te. Tu enim, Domine, delevisti omnia mala merita mea, ne retribueres
+manibus meis in quibus a te defeci; et praevenisti omnia bona merita mea,
+ut retribueres manibus tuis quibus me fecisti; quia et priusquam essem, tu
+eras; nec eram cui praestares ut essem; et tamen ecce sum ex bonitate tua
+praeveniente totum hoc quod me fecisti, et unde me fecisti. Neque enim
+eguisti[335] me, aut ego tale bonum sum quo tu adjuveris, Dominus meus et
+Deus meus; non ut tibi sic serviam quasi ne fatigeris in agendo, aut ne
+minor sit potestas tua carens obsequio meo; neque ut sic te colam quasi
+terram, ut sis incultus si non te colam; sed ut serviam tibi et colam te,
+ut de te mihi bene sit[336], a quo mihi est ut sim cui bene sit.
+
+[Sidenote: II. Creaturae ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.]
+
+2. Ex plenitudine quippe bonitatis tuae creatura tua subsistit, ut bonum
+quod tibi nihil prodesset, ne* de te aequale tibi esset, tamen quia ex te
+fieri potuit, non deesset. Quid {250} enim te promeruit _coelum et terra_,
+quae _fecisti in Principio_? Dicant quid te promeruerunt spiritualis
+corporalisque natura*, quas fecisti in Sapientia tua, ut inde penderent
+etiam inchoata et informia quaeque in genere suo, vel spirituali vel
+corporali, euntia in immoderationem, et in longinquam dissimilitudinem
+tuam; spirituale informe praestantius, quam si formatum corpus esset;
+corporale autem informe praestantius, quam si omnino nihil esset: atque ita
+penderent in tuo Verbo informia, nisi per idem Verbum revocarentur ad
+unitatem tuam, et formarentur, et essent ab uno te summo bono universa bona
+valde. Quid te promeruerunt* ut essent saltem informia, quae neque hoc
+essent, nisi ex te?
+
+3. Quid te promeruit materies corporalis, ut esset saltem [Sidenote: Gen.
+1, 1.]_invisibilis et incomposita_? quia neque hoc esset, nisi quia fecisti
+eam; ideoque te, quia non erat, promereri ut esset non poterat. Aut quid te
+promeruit inchoatio creaturae spiritualis, ut saltem tenebrosa
+fluitaret[337] similis abysso, tui dissimilis, nisi per idem Verbum
+converteretur ad idem a quo facta est, atque ab eo illuminata lux fieret,
+quamvis non aequaliter, tamen conformis formae aequali tibi? Sicut enim
+corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, alioquin deforme esse non
+posset: ita etiam creato spiritui non id est vivere, quod sapienter vivere;
+alioquin incommutabiliter saperet. [Sidenote: Ps. 72, 18.]_Bonum_ autem
+illi _est haerere tibi semper_[338], ne quod adeptus est conversione,
+aversione lumen amittat, et relabatur in vitam tenebrosae abysso similem.
+Nam et nos qui secundum animam creatura spiritualis sumus, aversi a te
+nostro lumine, in ea vita [Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando
+tenebrae_, et in reliquiis obscuritatis nostrae laboramus, donec simus
+[Sidenote: Ps. 35, 7.]_justitia tua_ in Unico tuo _sicut montes Dei_: nam
+_judicia tua_ fuimus, _sicut multa abyssus_[339].
+
+{251}
+
+[Sidenote: III. Ex Dei gratia omnia.]
+
+4. Quod autem in primis conditionibus dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 3.]_Fiat
+lux et facta est lux_; non incongruenter hoc intelligo in creatura
+spirituali; quia erat jam qualiscumque vita quam illuminares. Sed sicut non
+te promeruerat, ut esset talis vita quae illuminari posset; ita nec cum jam
+esset, promeruit te ut illuminaretur. Neque enim ejus informitas placeret
+tibi, si non lux fieret, non existendo, sed intuendo illuminantem lucem
+eique haerendo*; ut et quod utcumque[340] vivit, et quod beate vivit, non
+deberet nisi gratiae tuae, conversa per commutationem meliorem ad id quod
+neque in melius neque in deterius mutari potest; quod tu solus es, quia
+solus simpliciter es, cui non est aliud vivere, aliud beate vivere, quia
+tua beatitudo[341] tu es.
+
+[Sidenote: IV. Deus non eget rebus conditis.]
+
+5. Quid ergo tibi deesset ad bonum quod tu tibi es, etiamsi ista vel omnino
+nulla essent, vel informia remanerent, quae non ex indigentia fecisti, sed
+ex plenitudine bonitatis tuae, cohibens atque convertens ad formam, non ut
+tanquam tuum gaudium compleatur ex eis? Perfecto enim tibi displicet eorum
+imperfectio, ut ex te perficiantur et tibi placeant; non autem imperfecto,
+tanquam et tu eorum perfectione perficiendus sis. _Spiritus_ enim tuus
+bonus _superferebatur super aquas_; non ferebatur ab eis tanquam in eis
+requiesceret. _In_ quibus enim _requiescere_ dicitur _Spiritus tuus_ bonus,
+hos in se requiescere facit. Sed superferebatur incorruptibilis et
+incommutabilis voluntas tua, ipsa in se sibi sufficiens, super eam quam
+feceras vitam; cui non hoc est vivere quod beate vivere, quia vivit etiam
+fluitans in obscuritate sua; cui restat converti ad {252} eum a quo facta
+est, et magis magisque vivere apud [Sidenote: Ps. 35, 10.]_fontem vitae, et
+in lumine ejus videre lumen_, et perfici, et illustrari, et beari.
+
+[Sidenote: V. Trinitas, qui Deus est, ex primis verbis Geneseos
+intelligitur.]
+
+6. Ecce apparet mihi in aenigmate Trinitas, quod es Deus meus; quoniam tu,
+Pater, in _Principio_ sapientiae nostrae* quod est tua Sapientia de te
+nata, aequalis tibi et coaeterna, id est in Filio tuo, _fecisti coelum et
+terram_. Et multa diximus de _coelo coeli_, et de terra invisibili et
+incomposita, et de abysso tenebrosa, secundum spiritualis informitatis
+vagabunda deliquia, nisi converteretur ad eum a quo erat qualiscumque vita,
+et illuminatione fieret speciosa vita, et esset coelum coeli ejus, quod
+inter aquam et aquam postea factum est; et tenebam jam Patrem in Dei
+nomine, qui fecit haec, et Filium in Principii[342] nomine, in quo fecit
+haec; et Trinitatem credens Deum meum, sicuti credebam, quaerebam in
+eloquiis sanctis ejus, et ecce _Spiritus_ tuus _superferebatur super
+aquas_. Ecce Trinitas Deus meus, Pater et Filius et Spiritus sanctus,
+creator universae creaturae.
+
+[Sidenote: VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.]
+
+7. Sed quae causa fuerat, o lumen veridicum! tibi admoveo cor meum; ne me
+vana doceat, discute tenebras ejus, et dic mihi, obsecro te per matrem
+charitatem; obsecro te, dic mihi quae causa fuerat, ut post nominatum
+coelum, et terram invisibilem et incompositam, et tenebras super abyssum,
+tum demum Scriptura tua nominaret Spiritum tuum[343]? An quia oportebat sic
+eum insinuari, ut diceretur superferri; et non posset hoc dici, nisi prius
+illud commemoraretur cui superferri Spiritus tuus posset intelligi? Nec
+Patri enim nec Filio superferebatur; nec superferri recte diceretur, si
+nulli rei superferretur. Prius ergo dicendum erat cui superferretur, et
+deinde ille quem non oportebat aliter commemorari, nisi ut superferri
+diceretur. Cur ergo aliter eum insinuari non oportebat, nisi ut superferri
+diceretur?
+
+[Sidenote: VII. Effectus Spiritus sancti.]
+
+8. Jam hinc sequatur qui potest intellectu Apostolum tuum dicentem, quia
+[Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitas_ tua _diffusa est in cordibus nostris per
+Spiritum sanctum, qui datus est nobis_; et [Sidenote: 1 Cor. 12, 1. 31.]_de
+spiritualibus docentem_ et _demonstrantem supereminentem viam charitatis_,
+et [Sidenote: Eph. 3, 14-19.]_flectentem genua pro nobis ad te, ut
+cognoscamus {253} supereminentem scientiam charitatis Christi_. Ideoque ab
+initio supereminens superferebatur super aquas. Cui dicam? quomodo dicam de
+pondere cupiditatis in abruptam abyssum, et de sublevatione charitatis per
+Spiritum tuum, qui superferebatur super aquas? Cui dicam? quomodo dicam*?
+Neque enim loca sunt quibus mergimur et emergimus. Quid similius et quid
+dissimilius? Affectus sunt, amores sunt; immunditia spiritus nostri
+defluens inferius amore curarum, et sanctitas tui attollens nos superius
+amore securitatis[344], ut sursum cor habeamus ad te, ubi Spiritus tuus
+superfertur super aquas, et veniamus ad supereminentem requiem, cum
+[Sidenote: Ps. 123, 5.]_pertransierit anima nostra aquas quae sunt sine
+substantia_[345].
+
+[Sidenote: VIII. Intellectuali creaturae ad beatam requiem non sufficit
+quidquid Deo minus est.]
+
+9. Defluxit angelus, defluxit anima hominis, et indicaverunt abyssum
+universae spiritualis* creaturae in profundo tenebroso, nisi dixisses ab
+initio, _Fiat lux_, et facta esset lux, et inhaereret tibi omnis obediens
+intelligentia coelestis civitatis tuae, et requiesceret in Spiritu tuo, qui
+superfertur incommutabiliter super omne mutabile. Alioquin et ipsum coelum
+coeli tenebrosa abyssus esset in se; _nunc antem lux est in Domino_. Nam et
+in ipsa misera inquietudine defluentium spirituum et indicantium tenebras
+suas nudatas veste luminis tui, satis ostendis quam magnam rationalem
+creaturam feceris, cui nullo modo sufficit ad beatam requiem quidquid te
+minus est[346], ac per hoc nec ipsa sibi. Tu enim, [Sidenote: Ps. 17,
+29.]_Deus noster, illuminabis tenebras nostras_: ex te oriuntur
+_vestimenta_ nostra, et [Sidenote: Ps. 138, 12.]_tenebrae nostrae sicut
+meridies erunt_. Da mihi te, Deus meus, redde mihi te: en amo*; et, si
+parum est, amem validius. Non possum metiri ut sciam quantum desit mihi
+amoris ad id quod sat est, ut currat vita mea in amplexus tuos, [Sidenote:
+Ps. 30, 21.]nec avertatur donec abscondatur* in abscondito vultus tui[347].
+Hoc {254} tantum scio, quia male mihi est praeter te, non solum extra me,
+sed et in meipso; et omnis mihi copia quae Deus meus non est, egestas est.
+
+[Sidenote: IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.]
+
+10. Numquid aut Pater aut Filius non superferebatur super aquas? Si tanquam
+loco sicut corpus, nec Spiritus sanctus: si autem incommutabilis
+divinitatis eminentia super omne mutabile, et Pater et Filius et Spiritus
+sanctus superferebatur super aquas. Cur ergo tantum de Spiritu tuo dictum
+est hoc? cur de illo tantum dictum est? Quasi locus ibi esset, qui non est
+locus, de quo solo dictum est quod sit donum tuum[348]. In dono tuo
+requiescimus; ibi te fruimur. Requies nostra, locus noster. Amor illuc
+attollit nos, et Spiritus tuus bonus [Sidenote: Ps. 9, 15.]_exaltat_
+humilitatem nostram [Sidenote: Luc. 2, 14.]_de portis mortis_. In bona
+voluntate pax nobis est. Corpus pondere suo nititur ad locum suum. Pondus
+non ad ima tantum est, sed ad locum suum. Ignis sursum tendit, deorsum
+lapis. Ponderibus suis aguntur*, loca sua petunt. Oleum infra aquam fusum,
+super aquam attollitur; aqua super oleum fusa, infra oleum demergitur;
+ponderibus suis aguntur, loca sua petunt. Minus ordinata, inquieta sunt;
+ordinantur, et quiescunt. Pondus meum amor meus; eo feror quocumque
+feror[349]. Dono tuo accendimur, et sursum ferimur. Inardescimus et imus.
+Ascendimus [Sidenote: Ps. 83, 6.]_ascensiones in corde_, et cantamus
+canticum graduum. Igne tuo, igne tuo bono inardescimus et imus; quoniam
+sursum imus [Sidenote: Ps. 121, 6. 1.]_ad pacem Jerusalem_, quoniam
+_jucundatus sum in his qui dixerunt mihi*, In domum Domini ibimus_. Ibi nos
+collocavit voluntas bona, ut nihil velimus aliud quam permanere illic in
+aeternum.
+
+[Sidenote: X. Ex dono Dei omnia.]
+
+11. Beata creatura quae non novit aliud, cum esset ipsa aliud, nisi dono
+tuo quod superfertur super omne mutabile, mox ut facta est, attolleretur
+nullo intervallo temporis in ea vocatione qua dixisti, [Sidenote: Gen. 1,
+3.]_Fiat lux, et fieret lux_*. In nobis enim {255} distinguitur tempore,
+quod [Sidenote: Eph. 5, 8.]_tenebrae fuimus, et lux efficimur_: in illa
+vero dictum est quid esset, nisi illuminaretur; et ita dictum est, quasi
+prius fuerit fluxa et tenebrosa; ut appareret causa qua factum est ut
+aliter esset, id est, ut ad lumen indeficiens conversa lux esset. Qui
+potest, intelligat*; a te petat. Utquid mihi molestus est, quasi ego
+[Sidenote: Joh. 1, 9.]_illuminem_ ullum _hominem venientem in hunc mundum_?
+
+[Sidenote: XI. Symbola Trinitatis in homine.]
+
+12. Trinitatem omnipotentem quis intelligit? Et quis non loquitur eam, si
+tamen eam? Rara anima quae dum de illa loquitur, scit, quod loquitur*. Et
+contendunt et dimicant, et nemo sine pace videt istam visionem. Vellem ut
+haec tria cogitarent homines in seipsis[350]. Longe aliud sunt ista tria
+{256} quam illa Trinitas: sed dico ubi se exerceant et ibi probent, et
+sentiant quam longe sunt*. Dico autem haec tria: esse, nosse, velle. Sum
+enim, et novi, et volo: sum sciens, et volens; et scio esse me, et velle;
+et volo esse, et scire. In his igitur tribus quam sit inseparabilis vita,
+et una vita, et una mens, et una essentia, quam denique inseparabilis
+distinctio, et tamen distinctio, videat qui potest. Certe coram se est;
+attendat in se, et videat, et dicat mihi. Sed cum invenerit in his aliquid
+et dixerit, non jam se putet invenisse illud quod supra ista est
+incommutabile, quod est incommutabiliter, et scit incommutabiliter, et vult
+incommutabiliter: et utrum propter tria haec et ibi Trinitas, an in
+singulis haec tria, ut* terna singulorum sint; an utrumque miris modis
+simpliciter et multipliciter, infinito in se sibi fine, quo est, et sibi
+notum est, et sibi sufficit, incommutabiliter idipsum, copiosa unitatis
+magnitudine; quis facile cogitaverit? quis ullo modo dixerit? quis quolibet
+modo temere pronuntiaverit?
+
+[Sidenote: XII. Mundi creatio formationem Ecclesiae praefigurat.]
+
+13. Procede in confessione, fides mea; dic Domino Deo tuo: _Sancte, Sancte,
+Sancte, Domine Deus_ meus, in nomine tuo baptizati sumus, _Pater et Fili et
+Spiritus sancte; in nomine tuo baptizamus, Pater et Fili et Spiritus
+sancte_; quia et apud nos in Christo suo* _fecit Deus coelum et terram_,
+spirituales et carnales Ecclesiae suae[351]; et _terra_ nostra antequam
+acciperet formam doctrinae, _invisibilis erat et incomposita_, et
+ignorantiae tenebris tegebamur; quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro
+iniquitate erudisti hominem_, et [Sidenote: Ps. 35, 7.]_judicia tua sicut
+multa abyssus_. Sed quia [Sidenote: Gen. 1, 2.]_Spiritus_ tuus
+_superferebatur super aquam_, non reliquit miseriam nostram misericordia
+tua, et dixisti: [Sidenote: Mat. 3, 12.]_Fiat lux. Poenitentiam agite,
+appropinquavit enim regnum coelorum_. {257} _Poeitenitam agite, Fiat lux_.
+Et quoniam [Sidenote: Ps. 41, 7.]_conturbata erat ad nos ipsos anima
+nostra, commemorati sumus tui, Domine, de terra Jordanis, et de monte_[352]
+aequali tibi, sed _parvo_ propter nos; et displicuerunt nobis tenebrae
+nostrae, conversi sumus ad te, _et facta est lux_. Et ecce [Sidenote: Eph.
+5, 8.]_fuimus aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino_.
+
+[Sidenote: XIII. Renovatio hominis dum hic vivit, nondum perfecta.]
+
+14. Et tamen adhuc [Sidenote: 2 Cor. 5, 7.]_per fidem, nondum per speciem_.
+[Sidenote: Rom. 8, 24.]_Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quae
+videtur, non est spes._ Adhuc [Sidenote: Ps. 41, 8.]_abyssus abyssum
+invocat_, sed jam _in voce* cataractarum tuarum_[353]. Adhuc et ille qui
+dicit, [Sidenote: 1 Cor. 3, 1.]_Non potui vobis loqui quasi spiritualibus,
+sed quasi carnalibus_, etiam ipse nondum [Sidenote: Phil. 3, 13.]_se
+arbitratur comprehendisse; et quae retro oblitus, in ea quae ante sunt,
+extenditur_, et _ingemiscit gravatus_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 4.]_sitit
+anima ejus ad Deum vivum, quemadmodum cervus ad fontes aquarum_, et dicit:
+[Sidenote: Ps. 41, 2. 3.]_Quando veniam? habitaculum suum quod de coelo
+est, superindui cupiens_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_invocat_ inferiorem
+_abyssum_, dicens: [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari huic saeculo,
+sed reformamini in novitate mentis vestrae_; et, [Sidenote: 1 Cor. 14,
+20.]_Nolite pueri effici mentibus*, sed malitia parvuli estote, ut mentibus
+perfecti sitis_; et, [Sidenote: Gal. 3, 1.]_O stulti Galatae, quis vos
+fascinavit?_ Sed jam non in voce sua; [Sidenote: Act. 2, 2.]in tua enim qui
+misisti Spiritum tuum de excelsis, per eum qui [Sidenote: Ps. 67,
+19.]_ascendit in altum, [Sidenote: Mal. 3, 10.]et aperuit cataractas
+donorum_ suorum, ut [Sidenote: Ps. 45, 5.]_fluminis impetus laetificaret
+civitatem_ tuam. Illi enim suspirat [Sidenote: Rom. 8, 23.][Sidenote: Joh.
+3, 29.]_sponsi amicus, habens_ jam _spiritus primitias_ penes eum, sed
+adhuc _in semetipso ingemiscens, adoptionem exspectans redemptionem
+corporis sui_: illi suspirat, membrum est enim sponsae; et illi zelat,
+_amicus_ est enim _sponsi_; illi zelat non sibi, quia _in voce cataractarum
+{258} tuarum_, non in voce sua [Sidenote: Ps. 41, 8.]_invocat_ alteram
+_abyssum_, cui zelans [Sidenote: 2 Cor. 11, 3.]_timet, ne sicut serpens
+Evam decepit astutia sua, sic et eorum sensus corrumpantur a castitate,
+quae est in_ sponso nostro Unico tuo. Quae est illa speciei lux? Cum
+[Sidenote: 1 Joh. 3, 2.]_videbimus eum sicuti est_, et transierint
+[Sidenote: Ps. 41, 4.]_lacrymae quae mihi factae sunt panis die ac nocte,
+dum dicitur mihi quotidie, Ubi est Deus tuus?_
+
+[Sidenote: XIV. Fide et spe corroboramur.]
+
+15. Et ego dico: Deus meus, ubi es? Ecce ubi es*. Respiro in te paululum,
+cum [Sidenote: Ps. 41, 5.]_effundo super me animam meam in voce
+exsultationis et confessionis, soni festivitatem celebrantis_. Et adhuc
+_tristis est_, quia relabitur et fit _abyssus_; vel potius, sentit adhuc se
+esse _abyssum_. Dicit ei fides mea quam accendisti in nocte ante pedes
+meos: _Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? [Sidenote: Ps.
+42, 5. 6.]Spera in Domino; [Sidenote: Ps. 118, 105.]lucerna pedibus tuis
+verbum ejus._ [Sidenote: Rom. 8, 10.]_Spera_ et persevera, donec transeat
+nox mater iniquorum, donec transeat [Sidenote: Cant. 2, 17.]_ira_ Domini,
+cujus [Sidenote: Ps. 29, 13.]_filii_ et _nos fuimus_ aliquando _tenebrae_,
+quarum residua trahimus in [Sidenote: Ps. 5, 5.]_corpore propter peccatum
+mortuo, donec aspiret dies et removeantur umbrae. [Sidenote: Ps. 42,
+5.]Spera in Domino: mane[354] astabo*, et contemplabor; semper confitebor
+illi. Mane astabo, et videbo salutare vultus mei, [Sidenote: Rom. 8,
+11.]Deum meum qui vivificabit et mortalia corpora nostra, propter Spiritum
+qui habitat in nobis_; quia super interius nostrum _tenebrosum et fluidum
+misericorditer superferebatur_. Unde et in hac peregrinatione [Sidenote: 2
+Cor. 1, 22.]_pignus_ accepimus, ut [Sidenote: Eph. 5, 8.]_jam simus lux_,
+dum adhuc [Sidenote: Rom. 8, 24.]_spe salvi facti sumus, [Sidenote: 1
+Thess. 5, 5.]et filii lucis, et filii diei, non filii noctis neque
+tenebrarum_, quod tamen _fuimus_. _Inter_ quos et nos in isto adhuc incerto
+humanae notitiae, tu solus _dividis_, qui _probas corda_ nostra, et
+[Sidenote: Gen. 1, 5.]_vocas lucem diem, et tenebras noctem_. Quis enim nos
+discernit, nisi tu? [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_quid autem habemus quod non
+accepimus a te, [Sidenote: Rom. 9, 21.]ex eadem massa vasa in honorem, ex
+qua sunt et alia facta in contumeliam?_
+
+[Sidenote: XV. Explanat ver. 6. cap. 1. Gen. _Fiat firmamentum_ &c. Quid
+firmamentum, quid superiores aquae.]
+
+16. Aut quis, nisi tu, Deus noster, fecisti nobis [Sidenote: Is. 24,
+4.]_firmamentum_ auctoritatis super nos in Scriptura tua divina? [Sidenote:
+Ps. 103, 2.]_Coelum_ enim _plicabitur ut liber_, et nunc _sicut pellis
+extenditur_ super nos. Sublimioris enim auctoritatis est tua divina
+Scriptura, {259} cum jam obierunt istam mortem illi mortales, per quos eam
+dispensasti nobis. Et tu scis, Domine, tu scis quemadmodum pellibus
+indueris homines, cum peccato mortales fierent[355]. Unde [Sidenote: Gen.
+3, 21.]_sicut pellem extendisti firmamentum_ Libri tui, concordes utique
+sermones tuos, quos per mortalium ministerium superposuisti nobis. Namque
+ipsa eorum morte, _solidamentum_[356] auctoritatis in eloquiis tuis per eos
+editis sublimiter _extenditur_ super omnia quae subter sunt; quod cum hic
+viverent, non ita sublimiter extentum erat. Nondum _sicut pellem coelum
+extenderas_, nondum mortis eorum famam usquequaque dilataveras[357].
+
+17. _Videamus_, Domine, _coelos, opera digitorum tuorum_; disserena oculis
+nostris nubilum quo subtexisti eos. Ibi est [Sidenote: Ps. 18,
+8.]_testimonium_ tuum, _sapientiam praestans parvulis. [Sidenote: Ps. 8,
+4.]Perfice_, Deus meus, _laudem_ tuam _ex ore infantium et lactentium_.
+Neque enim novimus alios libros ita destruentes superbiam, ita [Sidenote:
+Ver. 3.]_destruentes inimicum et defensorem_, resistentem reconciliationi
+tuae defendendo peccata sua[358]. Non novi, Domine, non novi alia tam casta
+eloquia, quae sic mihi persuaderent confessionem, et lenirent cervicem meam
+jugo tuo, et invitarent colere te gratis. Intelligam ea, Pater bone; da
+mihi haec subterposito, quia subterpositis solidasti ea.
+
+18. Sunt aliae _aquae super_ hoc _firmamentum_, credo, immortales, et a
+terrena corruptione secretae. Laudent nomen tuum, laudent te supercoelestes
+populi Angelorum tuorum, qui non opus habent suspicere* firmamentum hoc, et
+legendo cognoscere verbum tuum[359]. [Sidenote: Mat. 18, 10.]_Vident_ enim
+_faciem_ tuam _semper_, {260} et ibi legunt sine syllabis temporum, quid
+velit aeterna voluntas tua. Legunt, eligunt et diligunt; semper legunt, et
+nunquam praeterit quod legunt. Eligendo enim et diligendo legunt ipsam
+incommutabilitatem consilii tui. Non clauditur codex eorum, nec _plicatur_
+liber eorum; quia tu ipse illis hoc es, et es in aeternum: quia super hoc
+firmamentum ordinasti eos, quod* firmasti super infirmitatem inferiorum
+populorum, ubi suspicerent et cognoscerent misericordiam tuam, temporaliter
+enuntiantem te, qui fecisti tempora. [Sidenote: Ps. 35, 6.]_In coelo_ enim,
+_Domine, misericordia tua, et veritas tua usque ad nubes_. Transeunt nubes,
+coelum autem manet. Transeunt praedicatores verbi tui ex hac vita in aliam
+vitam; Scriptura vero tua usque in finem saeculi super populos extenditur.
+Sed et [Sidenote: Mat. 24, 35.]_coelum et terra transibunt; sermones autem_
+tui _non transibunt_: quoniam et _pellis plicabitur_, et _fenum_ super quod
+extendebatur, cum claritate sua praeteriet; [Sidenote: Isa. 40, 6.]_verbum
+autem_ tuum _manet in aeternum_; quod [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_nunc in
+aenigmate_ nubium et _per speculum_ coeli, non [Sidenote: 1 Joh. 3,
+2.]_sicuti est_, apparet nobis; quia et _nos_ quamvis Filio tuo dilecti
+simus, [Sidenote: Cant. 2, 9. Vers. Vet.]_nondum apparuit quod erimus.
+Attendit per retia_ carnis, et blanditus est, et inflammavit, et [Sidenote:
+Cant. 1, 6.]_cucurrimus post odorem_ ejus. Sed [Sidenote: 1 Joh. 3, 2.]_cum
+apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus cum sicuti est_: sicuti
+est, Domine, videre nostrum, quod nondum est nobis*.
+
+[Sidenote: XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.]
+
+19. Nam sicut omnino tu es, tu scis solus, qui es incommutabiliter, et scis
+incommutabiliter, et vis incommutabiliter. Et essentia tua scit et vult
+incommutabiliter, et scientia tua est et vult incommutabiliter, et voluntas
+tua est et scit incommutabiliter. Nec videtur justum esse coram te, ut
+quemadmodum se scit lumen incommutabile, ita sciatur ab illuminato
+commutabili. Ideoque [Sidenote: Ps. 142, 6.]_anima mea tanquam terra sine
+aqua tibi_; quia sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se
+non potest. Sic enim [Sidenote: Ps. 35, 10.]_apud te fons vitae_, quomodo
+_in lumine tuo videbimus lumen_.
+
+[Sidenote: XVII. In ver. 9: _Congregentur aquae_ &c. Quid mare, quid arida.
+Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ &c.]
+
+20. Quis congregavit amaricantes[360] in societatem unam? {261} Idem namque
+illis finis est temporalis et terrenae felicitatis, propter quam faciunt
+omnia; quamvis innumerabili varietate curarum fluctuent. Quis, Domine, nisi
+tu qui dixisti ut [Sidenote: Ps. 94, 5.]_congregarentur aquae in
+congregationem unam, et appareret arida, sitiens tibi_? Quoniam _tuum est_
+et _mare_, et [Sidenote: Ps. 62, 2.]_tu fecisti illud, et aridam terram
+manus tuae formaverunt_; neque enim amaritudo voluntatum, sed _congregatio
+aquarum_ vocatur mare. Tu enim coerces etiam malas cupiditates animarum, et
+figis limites _quousque_ progredi sinantur, [Sidenote: Job 38, 10.
+11.]_atque* ut in se comminuantur fluctus earum_; atque ita facis mare
+ordine imperii tui super omnia[361].
+
+21. At animas _sitientes tibi_, et _apparentes_ tibi, alio fine distinctas
+a societate maris, occulto et dulci fonte irrigas, ut et _terra det fructum
+suum_[362]: et dat fructum suum*, et, te jubente Domino Deo suo, germinat
+anima nostra opera misericordiae _secundum genus_; diligens proximum in
+subsidiis necessitatum carnalium, _habens in se semen secundum
+similitudinem_; quoniam ex nostra infirmitate compatimur ad subveniendum
+indigentibus, similiter opitulantes quemadmodum nobis vellemus opem ferri,
+si eodem modo indigeremus; non tantum in facilibus, tanquam in _herba
+seminali_, sed etiam in protectione adjutorii, forti robore, sicut _lignum
+fructiferum_; id est, beneficum* ad eripiendum eum qui injuriam patitur, de
+manu potentis, et praebendo protectionis umbraculum valido robore justi
+judicii.
+
+[Sidenote: XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quae luminaria
+dividentia inter diem et noctem.]
+
+22. Ita Domine, ita, oro te, _oriatur_, sicuti facis, sicuti das
+hilaritatem et facultatem, [Sidenote: Ps. 84, 12.]_oriatur de terra
+veritas, et justitia de coelo respiciat_, et _fiant in firmamento
+luminaria_. _Frangamus esurienti panem nostrum, et egenum sine tecto
+inducamus in domum nostram; nudum vestiamus, et domesticos seminis nostri
+non {262} despiciamus_. Quibus in terra natis fructibus, _vide quia bonum
+est_; et [Sidenote: Isa. 58, 7. 8.]_erumpat_ temporanea _lux nostra_, et de
+ista inferiori fruge actionis in delicias contemplationis verbum vitae
+superius obtinentes, appareamus [Sidenote: Phil. 2, 15.]_sicut luminaria in
+mundo_, cohaerentes _firmamento_ Scripturae tuae. Ibi enim nobiscum
+disputas, ut _dividamus_ inter intelligibilia et sensibilia, tanquam _inter
+diem et noctem_, vel inter animas, alias intelligibilibus, alias
+sensibilibus deditas; ut jam non tu solus in abdito dijudicationis tuae,
+sicut antequam fieret firmamentum, _dividas inter lucem et tenebras_, sed
+etiam spirituales tui in eodem firmamento positi atque distincti,
+manifestata per orbem gratia tua _luceant super terram, et dividant inter
+diem et noctem, et significent tempora_: quia [Sidenote: Rom. 13,
+1.]_vetera transierunt, et* ecce facta sunt nova_; et [Sidenote: 2 Cor. 5,
+17.]_quia propior est nostra salus, quam cum credidimus_; et quia _nox
+praecessit, dies autem appropinquavit_; et quia [Sidenote: Ps. 64,
+2.]_benedicis coronam anni_ tui, [Sidenote: Mat. 9, 38.]_mittens
+benignitatis* operarios in messem_ tuam, in qua seminanda _alii
+laboraverunt, mittens_ etiam in aliam sementem, cujus [Sidenote: Joh. 4,
+38.]_messis in fine est_. Ita das vota optanti*, et benedicis annos justi;
+[Sidenote: Mat. 13, 39.]_tu autem idem ipse es, et_ in [Sidenote: Ps. 101,
+28.]_annis tuis_ qui _non deficiunt_, horreum praeparas annis
+transeuntibus. Aeterno quippe consilio, propriis temporibus bona coelestia
+das super terram.
+
+23. Quoniam [Sidenote: 1 Cor. 12, 7-11.]_quidem alii datur per Spiritum
+sermo sapientiae_[363], tanquam _luminare majus_, propter eos qui
+perspicuae veritatis luce delectantur, tanquam in principio diei; _alii
+autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum_, tanquam _luminare minus;
+alii fides, alii donatio curationum, alii operationes {263} virtutum, alii
+prophetia, alii dijudicatio spirituum, alteri genera linguarum_; et haec
+omnia tanquam _stellae_. _Omnia enim haec operatur unus atque idem
+Spiritus, dividens propria unicuique prout vult_, et faciens apparere
+sidera in _manifestatione ad utilitatem_. [Sidenote: 1 Cor. 13, 2.]_Sermo_
+autem _scientiae_ qua continentur _omnia sacramenta_, quae variantur
+temporibus[364] tanquam luna, et caeterae notitiae donorum quae deinceps
+tanquam stellae commemorata sunt, quantum differunt ab illo candore
+sapientiae quo gaudet praedictus dies, tantum in principia* noctis
+sunt[365]. His enim sunt necessaria, quibus ille prudentissimus servus tuus
+[Sidenote: 1 Cor. 3, 1.]_non potuit loqui quasi spiritualibus, sed quasi
+carnalibus_, ille qui [Sidenote: 1 Cor. 2, 6.]_sapientiam loquitur inter
+perfectos_. [Sidenote: v. 14.]_Animalis autem homo tanquam parvulus in
+Christo, [Sidenote: Id. 3, 2.]lactisque potator_, donec roboretur ad
+solidum cibum, et aciem firmet ad solis aspectum, non habeat desertam
+noctem suam, sed luce lunae stellarumque contentus sit. Haec nobiscum
+disputas, sapientissime Deus noster, in Libro tuo firmamento tuo; ut
+discernamus omnia contemplatione mirabili, quamvis adhuc _in signis, et in
+temporibus, et in diebus, et in annis_.
+
+[Sidenote: XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc.]
+
+24. Sed prius [Sidenote: Is. 1, 16.]_lavamini, mundi estote; auferte
+nequitiam_ ab animis vestris, atque a _conspectu oculorum meorum_, ut
+_appareat arida_. _Discite bonum facere, judicate pupillo, et justificate
+viduam_; ut _germinet terra herbam pabuli et lignum fructiferum_; et
+_venite, disputemus, dicit Dominus_, ut _fiant luminaria in firmamento
+coeli, et luceant super terram_. Quaerebat dives ille a _magistro bono,
+quid faceret ut vitam aeternam consequeretur_: dicat ei _magister bonus_,
+quem putabat hominem, et nihil amplius; bonus est autem, quia Deus est:
+dicat ei, ut _si vult venire ad vitam, servet mandata_; separet a se
+amaritudinem malitiae atque nequitiae; _non occidat, non moechetur, non
+furetur, non falsum testimonium dicat_; ut _appareat arida_, et _germinet_
+honorem patris et matris, et dilectionem proximi. _Feci_, inquit, _haec
+omnia_. {264} Unde ergo tantae spinae, si terra fructifera est? Vade,
+exstirpa silvosa dumeta avaritiae; _vende quae possides_, et implere
+frugibus _dando pauperibus, et habebis thesaurum in coelis_, et _sequere
+Dominum si vis esse perfectus_, eis sociatus inter quos _loquitur
+sapientiam ille_ qui novit quid distribuat diei et nocti, ut noris et tu,
+ut _fiant_ et tibi _luminaria in firmamento coeli_; quod non fiet, nisi
+fuerit [Sidenote: Mat. 6, 21.]_illic cor tuum_; quod item non fiet, nisi
+fuerit _illic thesaurus tuus_, sicut audisti a _magistro bono_. Sed
+[Sidenote: Mat. 19, 16-22.]_contristata est_ terra sterilis[366], _et
+spinae offocaverunt verbum_.
+
+25. [Sidenote: 1 Pet. 2, 9.]_Vos autem genus electum, infirma mundi, qui
+dimisistis omnia ut sequeremini Dominum_; ite post eum, et [Sidenote: Mat.
+10, 28.]_confundite fortia_: ite post eum, [Sidenote: 1 Cor. 1, 7.
+8.]_speciosi pedes_, et _lucete in firmamento_; ut [Sidenote: Is. 52,
+7.]_coeli enarrent gloriam ejus, dividentes inter lucem_ perfectorum sed
+nondum sicut Angelorum, _et tenebras_ parvulorum sed non despectorum*:
+lucete super omnem terram; et [Sidenote: Ps. 18, 2.]_dies_ sole candens
+_eructet diei verbum sapientiae_, et _nox_ luna lucens _annuntiet nocti
+verbum scientiae_. Luna et stellae nocti lucent; sed nox non obscurat eas,
+quoniam ipsae illuminant eam pro modulo ejus. Ecce enim tanquam Deo
+dicente, _Fiant luminaria in firmamento coeli, factus est subito de coelo
+sonus, quasi decurrens spiritus* vehemens, et visae sunt linguae divisae
+quasi ignis, [Sidenote: Act. 2, 2. 3.]qui et insedit super unumquemque
+illorum_; et [Sidenote: Mat. 5, 14.]_facta sunt luminaria in firmamento
+coeli, verbum vitae_ habentia. Ubique discurrite, ignes sancti, ignes
+decori. [Sidenote: 1 John 1, 1.]_Vos_ enim _estis lumen mundi_, nec estis
+_sub modio_. Exaltatus est cui adhaesistis, et exaltavit vos. Discurrite,
+et innotescite omnibus gentibus.
+
+[Sidenote: XX. In ver. 20: _Producant aquae_ &c. Quae reptilia, quae
+volatilia.]
+
+26. Concipiat et mare, et pariat opera vestra, et _producant aquae reptilia
+animarum vivarum_. [Sidenote: Jer. 15, 19.]_Separantes_ enim _pretiosum a
+vili_, facti estis os Dei, per quos* diceret: _Producant aquae_, non animam
+vivam quam terra producit, sed _reptilia animarum vivarum, et volatilia
+volantia super terram_. Repserunt enim Sacramenta tua, Deus, per opera
+sanctorum tuorum inter medios fluctus tentationum saeculi, ad imbuendas
+gentes in* nomine tuo, in baptismo tuo. Et inter haec facta sunt magnalia
+mirabilia tanquam _ceti grandes_, et voces nuntiorum tuorum _volitantes
+super terram juxta firmamentum_ Libri tui, {265} praeposito illo sibi ad
+auctoritatem, sub quo volitarent quocumque irent. _Neque_ enim [Sidenote:
+Ps. 18, 4. 5.]_sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces
+eorum_, quando _in omnem terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrae
+verba eorum_; quoniam tu, Domine, _benedicendo multiplicasti_ haec.
+
+27. Numquid mentior, aut mixtione misceo, neque distinguo lucidas
+cognitiones harum rerum in firmamento coeli, et opera corporalia in undoso
+mari, et sub firmamento coeli? Quarum enim rerum notitiae sunt solidae, et
+terminatae sine incrementis generationum, tanquam lumina _sapientiae et
+scientiae_, earumdem rerum sunt operationes corporales multae ac variae; et
+aliud ex alio crescendo multiplicantur in benedictione tua, Deus, qui
+consolatus es fastidia sensuum mortalium, ut in cognitione animi res una
+multis modis per corporis motiones figuretur atque dicatur[367]. Aquae
+produxerunt haec; sed in verbo tuo. Necessitates alienatorum ab aeternitate
+veritatis tuae populorum produxerunt haec, sed in Evangelio tuo; quoniam
+ipsae aquae ista ejecerunt, quarum amarus languor fuit causa ut in tuo
+verbo ista procederent.
+
+28. Et pulchra sunt omnia faciente te, et ecce tu inenarrabiliter pulchrior
+qui fecisti omnia: a quo* si non esset lapsus Adam, non diffunderetur ex
+utero ejus salsugo maris, genus humanum profunde curiosum, et procellose
+tumidum, et instabiliter fluidum; atque ita non opus esset ut in _aquis
+multis_ corporaliter et sensibiliter operarentur dispensatores tui mystica
+facta et dicta. Sic enim mihi nunc occurrerunt reptilia et volatilia,
+quibus imbuti et initiati homines corporalibus sacramentis subditi, non
+ultra proficerent, nisi spiritualiter vivesceret anima gradu alio, et post
+initii verbum in consummationem respiceret.
+
+[Sidenote: XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam &c._]
+
+29. Ac per hoc in verbo tuo non maris profunditas, sed ab aquarum
+amaritudine terra discreta ejecit*, non reptilia animarum vivarum et
+volatilia, sed animam vivam. Neque enim jam opus habet Baptismo quo
+gentibus opus est, sicut opus habebat cum aquis tegeretur; non enim
+[Sidenote: Joh. 3, 5.]_intratur_ aliter _in regnum coelorum_ ex illo quo
+instituisti ut sic intretur: nec {266} magnalia mirabilium quaerit quibus
+fiat fides; neque enim [Sidenote: Joh. 4, 48.]_nisi signa et prodigia
+viderit, non credit_, cum jam distincta sit terra fidelis ab aquis maris
+infidelitate amaris; et [Sidenote: 1 Cor. 14, 22.]_linguae in signo* sunt
+non fidelibus, sed infidelibus_. Nec isto igitur genere _volatili_, quod
+verbo tuo _produxerunt aquae_, opus habet [Sidenote: Ps. 135, 6.]_terra_
+quam _fundasti super aquas_[368]. Immitte in eam verbum tuum per nuntios
+tuos. Opera enim eorum narramus, sed tu es qui operaris in eis, ut*
+operentur animam vivam. Terra producit eam, quia terra causa est ut haec
+agant in ea; sicut mare fuit causa ut agerent _reptilia animarum vivarum_,
+et _volatilia sub firmamento coeli_, quibus jam terra non indiget;
+[Sidenote: Luc. 24, 43.]quamvis piscem[369] manducet levatum de profundo in
+ea [Sidenote: Ps. 22, 5.]_mensa_ quam _parasti in conspectu credentium_;
+ideo enim de profundo levatus est ut alat aridam. Et aves, marina
+progenies, sed tamen super terram multiplicantur. Primarum enim vocum
+evangelizantium infidelitas hominum causa exstitit; sed et fideles
+exhortantur, et benedicuntur ab eis* multipliciter de die in diem. At vero
+anima viva de terra sumit* exordium, quia non prodest nisi jam fidelibus
+continere se ab amore hujus saeculi, ut anima eorum tibi viva quae
+[Sidenote: 1 Tim. 5, 6.]_mortua_ erat _in deliciis vivens_, deliciis,
+Domine, mortiferis; nam tu puri cordis vitales deliciae.
+
+30. Operentur ergo jam in terra ministri tui, non sicut in aquis
+infidelitatis, annuntiando et loquendo per miracula et sacramenta et voces
+mysticas, ubi intenta* sit ignorantia mater admirationis in timore
+occultorum signorum; talis enim est introitus ad fidem filiis Adam oblitis
+tui, dum [Sidenote: Gen. 3, 8.]_se abscondunt a facie_ tua et fiunt
+abyssus: sed operentur etiam sicut in arida discreta a gurgitibus abyssi;
+et sint forma fidelibus, vivendo coram eis, et excitando ad imitationem.
+Sic enim non tantum ad audiendum, sed etiam ad faciendum audiunt:
+[Sidenote: Ps. 68, 33.]_Quaerite Dominum, et vivet anima vestra_, ut
+_producat terra animam viventem_. [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari
+huic saeculo_, {267} continete vos ab eo. Evitando vivit anima, quae
+appetendo moritur. Continete vos ab immani feritate superbiae, ab inerti
+voluptate luxuriae, et a [Sidenote: 1 Tim. 6, 20.]_fallaci nomine
+scientiae_; ut sint bestiae mansuetae, et pecora edomita, et innoxii
+serpentes. Motus enim animae sunt isti in allegoria: sed fastus elationis,
+et delectatio libidinis, et venenum curiositatis, motus sunt animae
+mortuae; quia non ita moritur, ut omni motu careat, quoniam [Sidenote: Jer.
+2, 13.]_discedendo a fonte vitae_ moritur[370], atque ita suscipitur a
+praetereunte saeculo, et [Sidenote: Rom. 12, 2.]_conformatur ei_.
+
+31. Verbum autem tuum, Deus, _fons vitae_ aeternae est, et non praeterit:
+ideoque in verbo tuo cohibetur ille discessus, dum dicitur nobis, _Nolite
+conformari huic saeculo_; ut _producat terra_, in _fonte vitae, animam
+viventem_, in verbo tuo per [Sidenote: 1 Cor. 11, 1.]Evangelistas tuos
+animam continentem, imitando imitatores Christi tui. Hoc est enim _secundum
+genus_, quoniam aemulatio viri ab amico est: [Sidenote: Gal. 4,
+12.]_Estote_, inquit, _sicut ego; quia et ego sicut vos_. Ita erunt in
+anima viva* _bestiae bonae_ in mansuetudine actionis. Mandasti enim,
+dicens: [Sidenote: Eccl. 3, 19.]_In mansuetudine opera tua perfice, et ab
+omni homine diligeris._ Et [Sidenote: 1 Cor. 8, 8.]_pecora bona, neque si
+manducaverint, abundantia; neque si non manducaverint, egentia_: et
+_serpentes_ boni, non perniciosi ad nocendum, sed [Sidenote: Mat. 10,
+16.]_astuti_ ad cavendum; et tantum explorantes temporalem naturam, quantum
+sufficit, ut [Sidenote: Rom. 1, 20.]_per ea quae facta sunt, intellecta
+conspiciatur aeternitas_. Serviunt enim rationi haec animalia[371], cum a
+progressu mortifero cohibita vivunt et _bona sunt_.
+
+{268}
+
+[Sidenote: XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ &c. Renovatio
+mentis.]
+
+32. Ecce enim, Domine Deus noster, creator noster, cum cohibitae fuerint
+affectiones ab _amore saeculi_, quibus moriebamur male vivendo, et coeperit
+esse _anima vivens_ bene vivendo, completumque fuerit verbum tuum, quod per
+Apostolum tuum dixisti, _Nolite conformari huic saeculo_; consequitur et
+illud quod adjunxisti statim et dixisti, _Sed reformamini in novitate
+mentis vestrae_: non jam _secundum genus_, tanquam imitantes praecedentem
+proximum, et* ex hominis melioris auctoritate viventes, (neque enim
+dixisti, "Fiat homo secundum genus;" sed, [Sidenote: Gen. 1, 26.]_Faciamus
+hominem ad imaginem et similitudinem nostram_; ut nos _probemus quae sit
+voluntas_ tua. Ad hoc enim [Sidenote: 1 Cor. 4, 15.]_dispensator_ ille tuus
+_generans per Evangelium filios_, ne semper parvulos haberet quos lacte
+nutriret, et tanquam nutrix foveret: [Sidenote: 1 Thess. 2,
+7.]_Reformamini_, inquit, _in novitate mentis vestrae [Sidenote: Rom. 12,
+2.]ad probandum vos* quae sit voluntas Dei, quod bonum et beneplacitum et
+perfectum_. Ideoque non dicis, Fiat homo; sed, _Faciamus hominem._ Nec
+dicis, Secundum genus; sed, _Ad imaginem et similitudinem nostram._ Mente
+quippe renovatus, et conspiciens intellectam veritatem tuam, homine
+[Sidenote: Jer. 31, 34. Heb. 8, 11.]_demonstratore_ non indiget, ut suum
+genus imitetur; sed te _demonstrante probat_ ipse _quae sit voluntas_ tua,
+_quod bonum et beneplacitum et perfectum_: et doces eum* jam capacem videre
+Trinitatem unitatis, et unitatem Trinitatis[372]. Ideoque pluraliter dicto,
+_Faciamus hominem_, singulariter tamen infertur, [Sidenote: Gen. 1, 27.]_Et
+fecit Deus hominem_; et pluraliter dicto, _Ad imaginem nostram_,
+singulariter infertur, _ad imaginem Dei_. Ita homo [Sidenote: Col. 3,
+10.]_renovatur in agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_:
+et [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_spiritualis_ effectus _judicat omnia_, quae
+utique judicanda sunt; _ipse autem a nemine judicatur_.
+
+[Sidenote: XXIII. In eumdem versiculum: _Et praescit piscibus maris_ &c. De
+quibus christianus judicet.]
+
+33. Quod autem _judicat omnia_, hoc est quod _habet potestatem piscium
+maris, et volatilium coeli, et_ omnium _pecorum_ et ferarum, _et omnis
+terrae, et omnium repentium quae repunt super terram_. Hoc enim agit per
+mentis intellectum, per quem [Sidenote: 1 Cor. 2, 14.]_percipit quae sunt
+Spiritus Dei_. Alioquin _homo in honore {269} positus, non intellexit;
+[Sidenote: Ps. 48, 13.]comparatus est jumentis insensatis, et similis
+factus est illis_. Ergo in Ecclesia tua, Deus noster, secundum gratiam tuam
+quam dedisti ei, quoniam [Sidenote: Eph. 2, 10.]_tuum sumus figmentum,
+creati in operibus bonis_, non solum qui spiritualiter praesunt, sed etiam
+hi* qui spiritualiter subduntur eis qui praesunt ([Sidenote: Gen. 1,
+27.]_Masculum enim et feminam fecisti hominem_ hoc modo in gratia tua
+spirituali, ubi secundum sexum corporis [Sidenote: Gal. 3, 28.]_non est
+masculus et femina_; quia _nec Judaeus, neque Graecus, nec servus, neque
+liber_): _spirituales_ ergo, sive qui praesunt, sive qui obtemperant,
+spiritualiter [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_judicant_: non de cognitionibus
+spiritualibus, quae _lucent in firmamento_ (non enim oportet de tam sublimi
+auctoritate judicare); neque enim* de ipso Libro tuo, etiamsi quid ibi non
+lucet; quoniam submittimus ei nostrum intellectum, certumque habemus etiam
+quod clausum est aspectibus nostris, recte veraciterque dictum esse. Sic
+enim homo, licet jam [Sidenote: Col. 3, 10.]_spiritualis_ et _renovatus in
+agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_; [Sidenote: Jac. 4,
+11.]_factor_ tamen _legis_ debet esse, non _judex_. Neque de illa
+distinctione judicat, spiritualium videlicet atque carnalium hominum, qui
+tuis, Deus noster, oculis noti sunt, et nullis adhuc nobis apparuerunt
+operibus, ut [Sidenote: Mat. 7, 20.]_ex fructibus eorum cognoscamus eos_:
+sed tu, Domine, jam scis eos et divisisti et [Sidenote: Ps. 49,
+2.]_vocasti_ in occulto, antequam fieret firmamentum. Neque de turbidis
+hujus saeculi populis quanquam* [Sidenote: 1 Cor. 5, 12.]_spiritualis_ homo
+_judicat_. _Quid enim_ ei _de his qui foris sunt judicare_, ignoranti quis
+inde venturus sit in dulcedinem gratiae tuae, et quis in perpetua
+impietatis amaritudine remansurus?
+
+34. Ideoque _homo_ quem _fecisti ad imaginem_ tuam, non accepit potestatem
+_luminarium coeli_, neque ipsius occulti coeli, neque _diei et noctis_,
+quae ante coeli constitutionem vocasti, neque _congregationis aquarum quod
+est mare_; sed accepit _potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et
+omnium pecorum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super
+terram_. Judicat enim; et approbat quod recte, improbat autem quod perperam
+invenerit; sive in ea solemnitate sacramentorum quibus initiantur, quos
+pervestigat in _aquis multis_ misericordia tua; sive in ea qua ille
+_piscis_[373] exhibetur, quem levatum de profundo terra pia comedit; sive
+in verborum signis vocibusque subjectis auctoritati Libri tui {270} tanquam
+_sub firmamento_ volitantibus, interpretando, exponendo, disserendo,
+disputando, benedicendo atque invocando te, ore erumpentibus atque
+sonantibus signis, ut respondeat populus, Amen. Quibus omnibus vocibus
+corporaliter enuntiandis, causa est _abyssus_ saeculi, et caecitas carnis,
+qua* cogitata non possunt videri, ut opus sit instrepere in auribus: ita
+quamvis _multiplicentur volatilia super terram_, ex aquis tamen originem
+ducunt. _Judicat_ etiam _spiritualis_, approbando quod rectum, improbando
+autem quod perperam invenerit in operibus moribusque fidelium, eleemosynis
+tanquam terra _fructifera_, et de _anima viva_ mansuefactis affectionibus,
+in castitate, in jejuniis, in cogitationibus piis, de his quae per sensum
+corporis percipiuntur. De his enim _judicare_ nunc dicitur, in quibus et
+potestatem corrigendi habet.
+
+[Sidenote: XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens, Crescite_, &c.]
+
+35. Sed quid est hoc, et quale mysterium est? Ecce _benedicis homines_, o
+Domine, _ut crescant et multiplicentur, et impleant terram_. Nihilne nobis
+ex hoc innuis ut intelligamus aliquid? Cur non ita benedixeris _lucem_ quam
+_vocasti diem_, nec _firmamentum coeli_, nec _luminaria_, nec _sidera_, nec
+_terram_, nec _mare_? Dicerem te, Deus noster qui nos _ad imaginem_ tuam
+_creasti_, dicerem te hoc donum benedictionis homini proprie voluisse
+largiri; nisi hoc modo benedixisses et pisces et cetos ut _crescerent, et
+multiplicarentur, et implerent aquas maris, et volatilia multiplicarentur
+super terram_. Item dicerem ad ea rerum genera pertinere benedictionem
+hanc, quae gignendo ex semetipsis propagantur; si eam reperirem in
+arbustis, et frutetis et in pecoribus terrae. Nunc autem nec herbis et
+lignis dictum est, nec bestiis et serpentibus, _Crescite et
+multiplicamini_; cum haec quoque omnia, sicut pisces et aves et homines
+gignendo augeantur, genusque custodiant.
+
+36. Quid igitur dicam, lumen meum Veritas? "quia vacat hoc, quia inaniter
+ita dictum est?" Nequaquam, Pater pietatis; absit ut hoc dicat servus Verbi
+tui. Et si ego non intelligo quid hoc eloquio significes, utantur eo melius
+meliores, id est intelligentiores quam ego sum, unicuique quantum sapere
+dedisti, Deus meus. Placeat autem et confessio mea coram oculis tuis, qua
+tibi confiteor credere me, Domine, non incassum te ita locutum, neque
+silebo quod mihi lectionis hujus occasio suggerit. Verum est enim, nec
+video quid impediat ita me sentire dicta figurata librorum tuorum. Novi
+enim {271} multipliciter significari per corpus, quod uno modo mente
+intelligitur; et multipliciter mente intelligi, quod uno modo per corpus
+significatur. Ecce simplex dilectio Dei et proximi, quam multiplicibus
+sacramentis, et innumerabilibus linguis, et in unaquaque lingua
+innumerabilibus locutionum modis, corporaliter enuntiatur! ita _crescunt et
+multiplicantur_ fetus aquarum. Attende iterum quisquis haec legis; ecce
+quod uno modo Scriptura effert*, et vox personat, [Sidenote: Gen. 1, 1.]_In
+principio fecit Deus coelum et terram_; nonne multipliciter intelligitur,
+non errorum fallacia, sed verarum intelligentiarum generibus? ita _crescunt
+et multiplicantur_ fetus hominum.
+
+37. Itaque si naturas ipsas rerum non allegorice sed proprie cogitemus; ad
+omnia quae de seminibus gignuntur, convenit verbum, _Crescite et
+multiplicamini_. Si autem figurate posita ista tractemus, quod potius
+arbitror intendisse Scripturam, quae utique non supervacue solis aquatilium
+et hominum fetibus istam benedictionem attribuit; invenimus quidem
+multitudines et in creaturis spiritualibus atque corporalibus, tanquam in
+_coelo_ et in _terra_; et in animis justis et iniquis, tanquam in _luce_ et
+_tenebris_; et in sanctis auctoribus, per quos lex ministrata est, tanquam
+in _firmamento_ quod solidatum est _inter aquam et aquam_; et in societate
+amaricantium populorum, tanquam in _mari_; et in studio animarum piarum,
+tanquam in _arida_; et in operibus misericordiae secundum praesentem vitam,
+tanquam in _herbis seminalibus et lignis fructiferis_; et in _spiritualibus
+donis manifestatis ad utilitatem_, sicut in _luminaribus coeli_; et in
+affectionibus* formatis ad temperantiam, tanquam in _anima viva_. In his
+omnibus nanciscimur multitudines, et ubertates, et incrementa: sed quod ita
+_crescat et multiplicetur_, ut una res multis modis enuntietur, et una
+enuntiatio multis modis intelligatur, non invenimus, nisi in signis
+corporaliter editis, et rebus intelligibiliter excogitatis. Signa
+corporaliter edita, generationes aquarum propter necessarias causas
+carnalis profunditatis; res autem intelligibiliter excogitatas,
+generationes humanas propter rationis fecunditatem intelligimus. Et ideo
+credimus utrique eorum* generi dictum esse abs te, Domine, _Crescite et
+multiplicamini_. In hac enim benedictione, concessam nobis a te potestatem
+ac facultatem accipio, et multis modis enuntiare quod uno modo intellectum
+tenuerimus, et multis {272} modis intelligere, quod obscure uno modo
+enuntiatum legerimus. Sic implentur aquae maris, quae non moventur nisi
+variis* significationibus: sic et fetibus humanis impletur et terra; cujus
+ariditas apparet in studio, et dominatur ei ratio.
+
+[Sidenote: XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis omnem herbam ... in escam_,
+&c.]
+
+38. Volo etiam dicere, Domine Deus meus, quod me consequens tua Scriptura
+commonet; et dicam, nec verebor. Verum enim dicam, te mihi inspirante, quod
+ex eis verbis voluisti ut dicerem. Neque enim alio praeter te inspirante
+credo me verum dicere, cum tu [Sidenote: Rom. 3, 4.]_sis veritas, omnis
+autem homo mendax_. Et ideo qui [Sidenote: Joh. 8, 44.]_loquitur mendacium,
+de suo loquitur_. Ergo ut verum loquar, de tuo loquar*. Ecce dedisti nobis
+_in escam omne fenum sativum, seminans semen quod est super omnem terram,
+et omne lignum quod habet in se fructum seminis sativi_. Nec nobis solis,
+sed _et omnibus avibus coeli, et bestiis terrae_, atque serpentibus*;
+piscibus autem et cetis magnis non dedisti haec. Dicebamus enim eis terrae
+fructibus significari, et in allegoria figurari opera misericordiae, quae
+hujus vitae necessitatibus exhibentur ex terra fructifera. Talis terra erat
+pius [Sidenote: 2 Tim. 1, 16.] _Onesiphorus_, cujus _domui dedisti
+misericordiam, quia frequenter_ Paulum tuum _refrigeravit, et catenam ejus
+non erubuit_. Hoc fecerunt et fratres, et tali fruge fructificaverunt, qui
+[Sidenote: 2 Cor. 11, 9.]_quod_ ei _deerat, suppleverunt ex Macedonia_.
+Quomodo autem dolet quaedam ligna, quae fructum ei debitum non dederunt,
+ubi ait: [Sidenote: 2 Tim. 4, 16.]_In prima mea defensione nemo mihi
+adfuit, sed omnes me dereliquerunt: non illis imputetur!_ Ista enim
+debentur eis qui ministrant doctrinam rationalem per intelligentias
+divinorum mysteriorum; et ita eis debentur, tanquam _hominibus_. Debentur
+eis autem sicut _animae vivae_, praebentibus se ad imitandum in omni
+continentia. Item debentur eis tanquam _volatilibus_, propter benedictiones
+eorum quae _multiplicantur super terram_, quoniam [Sidenote: Ps. 18, 5.]_in
+omnem terram exivit sonus eorum_.
+
+[Sidenote: XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.]
+
+39. Pascuntur autem his escis qui laetantur eis; nec illi laetantur eis
+[Sidenote: Phil. 3, 19.]_quorum Deus venter est_. Neque enim in illis qui
+praebent ista, ea quae dant, fructus est; sed quo animo dant. Itaque ille
+qui Deo serviebat, non [Sidenote: Rom. 16, 18.]_suo ventri_, video plane
+unde gaudeat; video, et congratulor ei valde. _Acceperat_ enim a
+Philippensibus, quae _per Epaphroditum_ miserant; sed tamen unde gaudeat,
+video. Unde autem gaudet, inde pascitur, quia in veritate loquens, _Gavisus
+sum_, inquit, {273} _magnifice in Domino, quia tandem aliquando
+repullulastis sapere pro me, in quo et sapiebatis; taedium autem
+habuistis_. Isti ergo diuturno taedio marcuerant, et quasi exaruerant ab
+isto fructu boni operis; et gaudet eis quia _repullularunt_, non sibi quia
+ejus indigentiae subvenerunt. Ideo secutus ait: [Sidenote: Phil. 4,
+10-13.]_Non quod desit aliquid dico; ego enim didici, in quibus sum
+sufficiens esse. Scio et minus habere, scio et abundare; in omnibus et in
+omnia imbutus sum; et satiari, et esurire, et abundare, et penuriam pati:
+omnia possum in eo qui me confortat_.
+
+40. Unde ergo* gaudes, o Paule magne? Unde gaudes, unde pasceris, homo
+_renovate in agnitionem Dei secundum imaginem ejus qui creavit te_, et
+_anima viva_ tanta continentia, et lingua [Sidenote: 1 Cor. 14,
+2.]_volatilis, loquens mysteria_? Talibus quippe animantibus ista esca
+debetur. Quid est quod te pascit? Laetitia. Quod sequitur audiamus.
+_Verumtamen_, inquit, _bene fecistis, communicantes tribulationi meae_.
+Hinc gaudet, hinc pascitur, quia illi benefecerunt, non quia ejus angustia
+relaxata est, qui dicit tibi, _In tribulatione dilatasti mihi_: quia et
+[Sidenote: Ps. 4, 2.]_abundare et penuriam pati[374] novit in te qui
+confortas_ eum. _Scitis enim_, inquit, [Sidenote: Phil. 4, 14, 16.]_et vos,
+Philippenses, quoniam in principio Evangelii, cum ex Macedonia sum
+profectus, nulla mihi Ecclesia communicavit in ratione dati et accepti,
+nisi vos soli; quia et Thessalonicam, et semel et iterum, usibus meis
+misistis_. Ad haec bona opera eos redisse nunc gaudet, et _repullulasse_
+laetatur tanquam revirescente fertilitate agri.
+
+41. Numquid propter usus suos, quia dixit, _Usibus meis misistis_? numquid
+propterea gaudet? Non propterea. Et hoc unde scimus? Quoniam ipse sequitur
+dicens: [Sidenote: Phil. 4, 17.]_Non quia quaero datum, sed requiro
+fructum_*. Didicit a te, Deus meus, inter datum et fructum discernere.
+Datum est res ipsa quam dat, qui impertitur haec necessaria; veluti est
+nummus, cibus, potus, vestimentum, tectum, adjutorium. Fructus autem, bona
+et recta voluntas datoris est. Non enim ait _Magister bonus, Qui susceperit
+prophetam_, tantum, sed addidit, _in nomine prophetae_: neque ait tantum,
+_Qui susceperit justum_; sed addidit, _in nomine justi_. Ita quippe ille
+_mercedem {274} prophetae_, iste _mercedem justi accipiet_. Nec solum ait,
+[Sidenote: Mat. 10, 41. 42.]_Qui calicem aquae frigidae potum dederit uni
+ex minimis meis_; sed addidit, _tantum in nomine discipuli_. Et sic
+adjunxit: _Amen dico vobis, non perdet mercedem suam_. Datum est,
+_suscipere prophetam, suscipere justum, porrigere calicem aquae frigidae_
+discipulo; fructus autem, _in nomine prophetae, in nomine justi, in nomine
+discipuli_ hoc facere. [Sidenote: 3 Reg. 17.]Fructu pascitur Elias a vidua
+sciente quod hominem Dei pasceret, et propter hoc pasceret: per corvum
+autem dato pascebatur. Nec interior Elias, sed exterior pascebatur, qui
+posset etiam talis cibi egestate corrumpi.
+
+[Sidenote: XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.]
+
+42. Ideoque dicam quod verum est coram te, Domine: cum homines idiotae
+atque infideles, quibus initiandis atque lucrandis necessaria sunt
+sacramenta initiorum, et magnalia miraculorum, quae nomine _piscium_ et
+_cetorum_ significari credimus*, suscipiunt corporaliter reficiendos, aut
+in aliquo usu praesentis vitae adjuvandos pueros tuos, cum id quare
+faciendum sit, et quo pertineat ignorent; nec illi istos pascunt, nec isti
+ab illis pascuntur: quia nec illi haec sancta et recta voluntate operantur;
+nec isti eorum datis, ubi fructum nondum vident, laetantur. Inde quippe
+animus pascitur, unde laetatur. Et ideo pisces et ceti non vescuntur escis,
+quas non germinat nisi jam terra ab amaritudine marinorum fluctuum
+distincta atque discreta.
+
+[Sidenote: XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quae fecit, et ecce
+bona valde_ &c.]
+
+43. Et vidisti, Deus, omnia quae fecisti, et _ecce bona valde_; quia et nos
+videmus* ea, et _ecce omnia bona valde_. In singulis generibus operum
+tuorum, cum dixisses ut fierent et facta essent, illud atque illud*
+_vidisti quia bonum est_. Septies numeravi scriptum esse _te vidisse quia
+bonum est quod fecisti_: et hoc octavum est, quia _vidisti omnia quae
+fecisti; et ecce_ non solum bona, sed etiam _valde bona_ tanquam simul
+omnia. Nam singula tantum _bona_ erant; simul autem _omnia_ et _bona_, et
+_valde_. Hoc dicunt* etiam pulchra quaeque corpora; quia longe multo
+pulchrius est corpus quod ex membris pulchris omnibus constat, quam ipsa
+membra singula quorum ordinatissimo conventu completur universum, quamvis
+et illa etiam singillatim pulchra sint[375].
+
+{275}
+
+[Sidenote: XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse
+opera sua.]
+
+44. Et attendi ut invenirem, utrum septies vel octies videris quia bona
+sunt opera tua, cum tibi placuerunt; et in tua visione non inveni tempora,
+per quae intelligerem quod toties videris quae fecisti, et dixi: "O Domine,
+nonne ista Scriptura tua vera est, quoniam tu verax et veritas edidisti*
+eam? Cur ergo tu mihi dicis non esse in tua visione tempora; et ista
+Scriptura tua mihi dicit, per singulos dies ea quae fecisti te _vidisse
+quia bona sunt_; et cum ea numerarem, inveni quoties?" Ad haec tu dicis
+mihi, quoniam tu es Deus meus, et dicis voce forti in aure interiore servo
+tuo, perrumpens meam surditatem, et clamans: "O homo, nempe quod Scriptura
+mea dicit, ego dico. Et tamen illa temporaliter dicit, Verbo autem meo
+tempus non accidit, quia aequali mecum aeternitate consistit. Sic ea quae
+vos per Spiritum meum videtis, ego video; sicut ea quae vos per Spiritum
+meum dicitis, ego dico. Atque ita, cum vos temporaliter ea videatis, non
+ego temporaliter video; quemadmodum, cum vos temporaliter ea dicatis, non
+ego temporaliter dico."
+
+[Sidenote: XXX. Manichaeorum deliria.]
+
+45. Et audivi, Domine Deus meus, et elinxi stillam dulcedinis ex tua
+veritate, et intellexi quoniam sunt quidam[376] quibus displicent opera
+tua; et multa eorum dicunt te fecisse necessitate compulsum, sicut fabricas
+coelorum et compositiones siderum: et haec non de tuo[377], sed jam fuisse
+alibi creata et aliunde, quae tu contraheres et compaginares atque
+contexeres, cum de hostibus victis[378] mundana moenia molireris, ut ea
+{276} constructione devincti*, adversus te iterum rebellare non possent.
+Alia vero nec fecisse te, nec omnino compegisse, sicut omnes carnes et
+minutissima quaeque animantia, et quidquid radicibus terram tenet: sed
+hostilem mentem naturamque aliam, non abs te conditam, tibique contrariam,
+in inferioribus mundi locis ista gignere atque formare. Insani dicunt haec,
+quoniam non per Spiritum tuum vident opera tua, nec te cognoscunt in eis.
+
+[Sidenote: XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.]
+
+46. Qui autem per Spiritum tuum vident ea, tu vides in eis. Ergo cum vident
+quia bona sunt, tu vides quia bona sunt: et quaecumque propter te placent,
+tu in eis places*; et quae per Spiritum tuum placent nobis, tibi placent in
+nobis. [Sidenote: 1 Cor. 2, 11. 12.]_Quis enim scit hominum quae sunt
+hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? sic et quae Dei sunt nemo
+scit, nisi Spiritus Dei. Nos autem_, inquit, _non spiritum hujus mundi
+accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt
+nobis_. Et admoneor ut dicam: "Certe _nemo scit quae Dei sunt, nisi
+Spiritus Dei_. Quomodo ergo scimus et nos quae a Deo donata sunt nobis?"
+Respondetur mihi quoniam quae per ejus Spiritum scimus, etiam sic _nemo
+scit, nisi Spiritus Dei_. Sicut enim recte dictum est, [Sidenote: Mat. 10,
+20.]_Non enim vos estis qui loquimini_, eis qui in Dei Spiritu loquerentur;
+sic recte dicitur, 'Non vos estis qui scitis,' eis qui in Dei Spiritu
+sciunt. Nihilominus igitur recte dicitur, 'Non vos estis qui videtis,' eis
+qui in Spiritu Dei vident: ita quidquid in Spiritu Dei _vident quia bonum
+est_, non ipsi, sed Deus _videt quia bonum est_. Aliud ergo est, ut putet
+quisque malum esse quod bonum est, quales supradicti sunt; aliud, ut quod
+bonum est, _videat_ homo _quia bonum est_; (sicut multis tua creatura
+placet _quia bona est_, quibus tamen non tu places in ea, unde frui magis
+ipsa quam te volunt;) aliud autem, ut cum aliquid _videt_ homo _quia bonum
+est, Deus_ in illo _videat quia bonum est_; ut scilicet ille ametur in eo
+quod fecit[379], qui non amaretur {277} nisi per Spiritum* quem dedit;
+[Sidenote: Rom. 5, 5.]_quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris
+per Spiritum sanctum qui datus est nobis_, per quem _videmus quia bonum
+est_ quidquid aliquo modo est: ab illo enim est, qui non aliquo modo est,
+sed quod est, est*.
+
+[Sidenote: XXXII. Compendio enarrat opera Dei.]
+
+47. Gratias tibi, Domine. Videmus _coelum et terram_, sive corporalem
+partem superiorem atque inferiorem, sive spiritualem corporalemque
+creaturam; atque in ornatu* harum partium quibus constat vel universa mundi
+moles, vel universa omnino creatura, videmus _lucem factam, divisamque a
+tenebris_. Videmus _firmamentum coeli_: sive inter spirituales aquas
+superiores et corporales inferiores[380], primarium corpus mundi; sive hoc
+spatium aeris, quia et hoc vocatur coelum, per quod vagantur volatilia
+coeli inter aquas quae vaporaliter eis superferuntur, et serenis etiam
+noctibus rorant, et has quae in terris graves fluitant. Videmus
+_congregratarum aquarum_ speciem per campos maris; et _aridam terram_, vel
+nudatam, vel formatam ut esset visibilis et composita, herbarum quoque
+atque arborum materiem. Videmus _luminaria_ fulgere desuper; _solem_
+sufficere _diei, lunam et stellas_ consolari _noctem_ atque his omnibus
+notari et significari _tempora_. Videmus humidam usquequaque naturam,
+piscibus et belluis et alitibus fecundatam, quod aeris corpulentia, quae
+volatus avium portat, aquarum exhalatione concrescit[381]. Videmus terrenis
+animalibus faciem terrae decorari; hominemque ad _imaginem et similitudinem
+tuam_ cunctis irrationabilibus animantibus, ipsa tua _imagine ac
+similitudine_, hoc est rationis et intelligentiae virtute, praeponi. Et
+quemadmodum in ejus anima aliud est quod consulendo dominatur, aliud quod
+subditur ut obtemperet; sic viro factam esse etiam corporaliter feminam,
+quae haberet quidem in mente rationalis intelligentiae parem naturam; sexu
+tamen corporis ita masculino sexui subjiceretur, quemadmodum subjicitur
+appetitus actionis ad concipiendam[382]* de ratione mentis recte agendi
+solertiam. Videmus haec et singula bona, et omnia bona valde.
+
+{278}
+
+[Sidenote: XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.]
+
+48. Laudent te opera tua, ut amemus te; et amemus te*, ut laudent te opera
+tua, quae habent initium et finem ex tempore, ortum et occasum, profectum
+et defectum, speciem et privationem. Habent ergo consequentia mane et
+vesperam, partim latenter, partim evidenter. De nihilo enim a te, non de te
+facta sunt, non de aliqua non tua*, vel quae antea fuerit, sed de
+concreata, id est simul a te creata materia; quia ejus informitatem sine
+ulla temporis interpositione formasti. Nam cum aliud sit coeli et terrae
+materies, aliud coeli et terrae species; materiem quidem de omnino nihilo,
+mundi autem speciem de informi materia, simul tamen utrumque fecisti, ut
+materiam forma, nulla morae intercapedine, sequeretur.
+
+[Sidenote: XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.]
+
+49. Inspeximus etiam propter quorum figurationem ista vel tali ordine
+fieri, vel tali ordine scribi voluisti, et vidimus quia _bona sunt_
+singula, et _omnia bona valde_, in Verbo tuo, in Unico tuo; _coelum et
+terram_, caput et corpus Ecclesiae, in praedestinatione ante omnia tempora,
+sine mane et vespera. Ubi autem coepisti praedestinata temporaliter
+exsequi, ut occulta manifestares, et incomposita nostra componeres; quoniam
+super nos erant peccata nostra, et in profundum tenebrosum abieramus abs
+te, et _Spiritus tuus_ bonus _superferebatur_ ad subveniendum nobis _in
+tempore opportuno_: et justificasti impios, et _distinxisti_ eos ab
+iniquis; et solidasti auctoritatem Libri tui inter superiores qui tibi
+dociles essent, et inferiores qui eis subderentur; et _congregasti_
+societatem infidelium in _unam_ conspirationem, ut apparerent studia
+fidelium, et tibi opera misericordiae parerent, distribuentes etiam
+pauperibus terrenas facultates ad acquirenda coelestia. Et inde accendisti
+quaedam _luminaria in firmamento_, verbum vitae habentes sanctos tuos, et
+spiritualibus donis praelata sublimi auctoritate fulgentes: et inde ad
+imbuendas infideles gentes, Sacramenta et miracula visibilia, vocesque
+verborum _secundum firmamentum_ Libri tui, quibus etiam fideles
+_benedicerentur_, ex materia corporali produxisti: et deinde fidelium
+animam vivam per affectus ordinatos continentiae vigore formasti*; atque
+inde tibi soli mentem subditam, et nullius {279} auctoritatis humanae ad
+imitandum indigentem, renovasti _ad imaginem et similitudinem_ tuam:
+praestantique intellectui rationabilem actionem, tanquam viro feminam,
+subdidisti; omnibusque tuis ministeriis[383] perficiendos fideles in hac
+vita necessariis, ab eisdem fidelibus ad usus temporales, fructuosa in
+futurum opera praeberi voluisti. Haec omnia videmus, et _bona sunt valde_,
+quoniam tu ea _vides_ in nobis, _qui Spiritum_, quo ea videremus, et in eis
+te amaremus, _dedisti_ nobis.
+
+[Sidenote: XXXV. Optat pacem.]
+
+50. Domine Deus, pacem[384] da nobis (omnia enim praestitisti nobis); pacem
+quietis, pacem sabbati, sabbati sine vespera*. Omnis quippe iste ordo
+pulcherrimus rerum valde bonarum modis suis peractis transiturus est; et
+_mane_ quippe in eis _factum est, et vespera_.
+
+[Sidenote: XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.]
+
+51. _Dies_ autem _septimus_ sine vespera est, nec habet occasum, quia
+_sanctificasti eum_ ad permansionem sempiternam; ut id quod tu post _opera
+tua bona valde_, quamvis ea quietus feceris, _requievisti septimo die_, hoc
+praeloquatur nobis vox Libri tui, quod et nos post opera nostra, ideo bona
+valde quia tu nobis ea donasti, sabbato vitae aeternae requiescamus in te.
+
+[Sidenote: XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.]
+
+52. Etiam tunc enim sic requiesces in nobis, quemadmodum nunc operaris in
+nobis; et ita erit illa requies tua per nos, quemadmodum sunt ista opera
+tua per nos[385]. Tu autem, Domine, semper operaris, et semper requiescis.
+Nec vides ad tempus*, nec moveris ad tempus, nec quiescis ad tempus; et
+tamen facis et visiones temporales, et ipsa tempora, et quietem ex tempore.
+
+[Sidenote: XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.]
+
+53. Nos itaque ista quae fecisti videmus, quia sunt: tu autem quia vides
+ea, sunt. Et nos foris videmus quia sunt, et intus quia _bona sunt_: tu
+autem ibi vidisti facta, ubi vidisti facienda. Et nos alio tempore moti
+sumus ad benefaciendum, posteaquam concepit de Spiritu tuo cor nostrum;
+priore {280} autem tempore ad male faciendum movebamur deserentes te: tu
+vero, Deus une bone, nunquam cessasti benefacere. Et sunt quaedam bona
+opera nostra ex munere quidem tuo, sed non sempiterna; post illa nos
+requieturos in tua grandi sanctificatione speramus: tu autem bonum nullo
+indigens bono, semper quietus es; quoniam tua quies tu ipse es. Et hoc
+intelligere quis hominum dabit homini? quis angelus angelo? quis angelus
+homini? A te petatur, in te quaeratur, ad te pulsetur: [Sidenote: Mat. 7,
+8.]sic, sic accipietur, sic invenietur, sic aperietur. Amen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{281}
+
+AUGUSTINIANI ANNALES,
+
+SIVE
+
+COMPENDIOSA S. AUGUSTINI VITA
+
+CUM SUIS ANNORUM NOTIS.
+
+       *       *       *       *       *
+
+PRAECIPUA FACTA.
+
+    Ann.
+    Aer. vulg.
+
+    354. Augustinus Thagastae nascitur, Patricio patre, matre Monnica, die
+    decima tertia Novembris; et paulo post catechumenis ascribitur.
+
+    370. Sextum decimum aetatis annum agens, studiis intermissis, ex otio
+    in luxuriam incidit. Mox Carthagine studens rhetoricae, libidinosi
+    amoris laqueo irretitur.
+
+    371. Patricius moritur, et Augustinus patre orbatus alitur Carthagine
+    sumptibus matris et ope Romaniani.
+
+    372. Cum secundum Carthagine annum degeret, filium Adeodatum ex
+    concubina suscipit.
+
+    374. In Manichaeorum haeresim labitur, et complures ex familiaribus
+    suis in eam pellicit: casum ejus deflet Monnica, et reditum sperat.
+
+    376. Aliquandiu Thagastae grammaticam docet: sed mox redit Carthaginem,
+    et ibi rhetoricam profitetur. Cum illi theatrici carminis certamen
+    inire placuisset, palmam tulit.
+
+    379. Astrologiae nimium tribuens, paulatim ab ea avocatur. De Pulchro
+    et Apto libros scribit.
+
+    383. Manichaeorum errores et imbecillitatem comperit, sed incidit in
+    Academicorum dubia. Romam proficiscitur: ibi rhetoricam docet.
+
+    385. Mediolani artem oratoriam profitetur: Ambrosii auditor, ab
+    erroribus paulatim resipiscit; at libidinis jugum excutere non ad huc
+    valet.
+
+    386. Plurimum proficit ex apostoli Pauli lectione; et tandem coelesti
+    voce percussus convertitur. Magisterii onus cum abjecisset, adversus
+    Academicos scribit.
+
+    387. Mediolani Baptismum, ministrante Ambrosio, suscipit cum filio suo
+    Adeodato. Monnicae ad Ostia Tiberina obitus.
+
+    388. Augustinus in Africam redit. Adeodatus optimae indolis et
+    mirabilis ingenii puer, morte immatura praeripitur.
+
+    389. Augustinus presbyter Hipponensis ordinatur ab episcopo illius
+    Ecclesiae Valerio.
+
+    392. Adversus Manichaeos scribit.
+
+    394. Donatistas refellit.
+
+    395. Hipponensis episcopus, Valerii coadjutor, anno exeunte ordinatur.
+
+    396. Valerii Hipponensis episcopi obitus.
+
+    397. Augustinus Confessiones suas scribit. Arianos, de Trinitate
+    tractans, refellit.
+
+    398. Concilium Carthaginense IV, in quo adest Augustinus.
+
+    402. Petiliani Donatistae epistolam confutat.
+
+    405. Caeciliani praesidium implorat adversus Hipponensium Donatistarum
+    immanitatem.
+
+    408. De urbis Romae obsidione scribit.
+
+    411. Collatio Carthagine habita inter episcopos Catholicos et
+    Donatistas, in qua Augustinus eminet. Pelagianos errores nascentes
+    oppugnat.
+
+    413. Ad scribendum suum opus de Civitate Dei animum appellit.
+
+    417. De gestis Palaestinae synodi circa Pelagium scribit.
+
+    420. Priscillianistas impugnat.
+
+    424. Semipelagianos confutat.
+
+    426. Heraclium presbyterum sibi successorem designat.
+
+    428. Libros Retractationum scribit.
+
+    429. Epistolis Prosperi et Hilarii respondet.
+
+    430. Vandalis urbem Hipponensem obsidentibus, tertio obsidionis mense
+    migravit ad Dominum die vigesima octava mensis Augusti.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{282}
+
+SYLLABUS CODICUM
+
+AD QUOS IN EDIT. NOVISSIMA PARISIENSI RECOGNITI SUNT CONFESSIONUM LIBRI,
+
+NECNON VARIANTES LECTIONES.
+
+       *       *       *       *       *
+
+MANUSCRIPTI CODICES.
+
+Confessionum libri prodeunt hic de novo emendati ad veteres codices optimae
+notae Fossatensem, Thuaneum, Corbeiensem, Germanensem, Benignianum, qui
+ante annos 700 vel 800 scripti videntur:
+
+Insuper, ad alios codices inferioris aetatis, aut nobis qui non omnes
+propriis oculis exploravimus incompertae, scilicet ad Theodericensem,
+Albinensem, Lyranum, Valinensem, Regium, Vedastinum, Vaticanum, unum e
+bibliotheca RR. PP. Praedicatorum Paris. via Jacobaea, ex Sorbonica duos,
+ex Victorina tres, ex bibliotheca RR. PP. Augustinianorum majoris conventus
+Paris. quatuor:
+
+Denique, ad Variantes Lectiones Lovaniensium cura ex quinque manuscriptis
+collectas; necnon ad quatuor manuscriptos Anglicanos, scilicet unum ex
+Bodleiana bibliotheca, duos ex Collegio Mertonensi, et unum ex Archiva
+Laudina. [Hos, cum parum accurate collati fuerint, denuo contulimus.]
+
+       *       *       *       *       *
+
+EDITI CODICES.
+
+Confessionum Libris emendandis adhibiti sunt editi codices antiquiores et
+castigatiores:
+
+    Am. Id est, liber excusus Basileae per Joannem de Amerbach, anno Domini
+    1489.
+
+    Bad. Quem Jodocus Badius per Joannem Parvum Parisiis excudi curavit,
+    anno 1502.
+
+    Er. Desiderii Erasmi cura castigatus, et Frobeniano prelo editus
+    Basileae, anno 1529.
+
+    Lov. Liber qui juxta recognitionum Theologorum Lovaniensium, ex
+    Plantiniana typographia prodiit Antuerpiae, anno 1577.
+
+    Arn. Editio quae D. Antonii Arnaldi doctoris Sorbonici studio ad
+    duodecim manuscriptos recognita prodiit Parisiis, anno 1649.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Praeter editiones modo allatas quibus solum usi fuerant RR. PP.
+Benedictini, Editioni recenti Parisiensi accurandae adhibiti sunt
+castigatiores libri, tum veteres tum recentiores:
+
+    Lugd. Editio Lugdunensis, anni 1561.
+
+    Ven. Editio Veneta, anni 1584.
+
+    Somm. Editio H. Sommalii e Societate Jesu. Coloniae Agrippinae, anno
+    l629.
+
+    Lov. Editio posterior Theologorum Lovaniensium. Antuerpiae, apud
+    Engelbertum Gymnicum, anno 1662.
+
+    Dub. Editio quae D. Dubois cura prodiit Parisiis ex typis Joannis
+    Baptistae Coignard, anno 1687.
+
+    Benedict. Editio Benedictina, excusa denuo Antuerpiae, anno 1700.
+
+    Mart. Editio Dom. J. Martin Benedictini e Congregatione S. Mauri,
+    recognita ad antiquam editionem Ulimmerii necnon ad duodecim
+    manuscriptos. Parisiis, anno 1741.
+
+    Flor. Fr. Archangeli a Praesentatione sacerdotis, professi Carmelitae
+    excalceati, Theologiae et Scripturae sanctae Lectoris, recognita ad
+    multas editiones, necnon ad tredecim Etruriae manuscriptos. Florentiae,
+    anno 1757.
+
+    Rond. L. St. Rondet studio collata cum sexdecim manuscriptis, necnon
+    cum praecedentibus editionibus. Parisiis, 1776.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{283}
+
+LECTIONES VARIANTES.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    _Relatis in textum, ex Benedictinorum consilio, nonnullis Variantibus
+    Lectionibus quae illos praeterierant, prius ab ipsis usurpatam
+    lectionem sub oculos hic ponimus uncis inclusam_ [ ].
+
+    _Si quas lectiones, iis quas in textum receperant, Benedictini, curis
+    posterioribus, praetulerunt, lectionem priorem uncis inclusam, (post
+    ed. ult. Paris.) exhibuimus; si qua editor ille Paris. editionem
+    Benedictinam emendavit, vel nos edit. Parisiensem immutavimus,
+    lectionem priorem cum verbis_ ed. B., ed. P., _subjecimus_.
+
+      Ed. Oxon.
+
+  SIGNORUM INTERPRETATIO.
+
+  Cdd. codices.
+  Mss. manuscripti.
+  Edd. editi.
+  Reg. Regius manuscriptus.
+  Vatic. Vaticanus manuscriptus.
+  Theoderic. Theodericensis ms.
+
+Et sic de caeteris manuscriptis codicibus designandis.
+
+  Codd. Oxonienses.
+
+  A. Cod. Coll. Aen. Nas.
+  B. Cod. Coll. Merton. N. 3. 10. Art.
+  C. Ejusd. N. 1. 1. Art.
+  D. Cod. Biblioth. Bodl. Bod. 185.
+  E. Ejusd. Laud. 137.
+
+Ubi vero hi Codices cum textu recepto conveniunt, id notare haud necesse
+duximus.
+
+Caeterum hic illic signa illa usitata usurpavimus, =, si ve. omissum sit,
++, si textui additum sit.
+
+       *       *       *       *       *
+
+P. 1. l. 5. resistis.--Somm. Lov. quinque Mss. apud Mart. laudati, necnon
+Rond. cum tribus Mss. _superbis_, _Deus_, _resistis_. [bene]
+
+l. 9. et scire.--_et si scire_ ABCD.
+
+l. 11. = te Germ. 2. ap. Mart. ABC. habet D manu post.
+
+2. inferis.--Theoderic. Ms. _ego sum inferi_, non intoleranter. Alii
+plerique, _ego jam inferi_, librariorum lapsu, ut videtur. E.--Rond. cum
+uno codice: _non enim ego sum in inferis._ _non enim ego sum jam in inf._
+ABC _sum jam inferi_ D.
+
+ut quoquam--_ut a quoquam_ 2 Mss. ap. Mart. Lov. ABDE.
+
+dissiparis.--Antiquiores edd. scilicet a Jodoco Badio Ascensio, a Joanne
+Amerbachio, et a Desiderio Erasmo, cum tribus Mss. _dispergeris_.
+
+l. 12. tui = _tua_ 3 Mss &c. ap. Mart. ABCDE.
+
+qui.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. [Ed. B. _quae._ c. ABCE _quo_ D.]
+
+3. amisisti.--Somm. Flor. et Rond. _amittis_.
+
+diximus.--Somm. Rond. cum uno Ms. _dicimus_.
+
+est.--In antiquis edd. Bad. Am. et Er. necnon in uno e Mss. additur,
+_miseria_.
+
+4. Sine.--Somm. et Rond. cum novem Mss. necnon duo apud Mart. Mss. _Sine
+me._ BE. D manu post.
+
+mortalem.--Ita Mss. ferme omnes, et editio per Antonium Arnaldum doctorem
+Sorbonicum adornata, ubi verbum, _nescio_, refertur ad superiorem
+sententiam, _unde venerim huc_, qua se Augustinus significat circa animae
+originem fluctuare. At Bad. Am. et Er. habent: _in istam dico mortalem
+vitam: mortalem dicam vitam, an mortem vitalem nescio_: quam lectionem
+Lovanienses ad trium Mss. fidem sic mutarunt: _in istam dicam mortalem
+vitam, an mortem vitalem, nescio_.
+
+quo.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _ex qua et in qua_. Verius porro in Mss. et
+in editione Antonii Arn. pro designando utroque parente, _ex quo et in
+qua_.
+
+eis.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. cum quatuor Mss. [Ed. B. _quod ex eis
+non._ ABCDE.]
+
+5. tibi.--Somm. Lov. Rond. ex aliquot Mss. et 4 Mss. ap. Mart. _quaerentem
+te, qui de hoc, quod novi, laudari te._
+
+deficiunt.--Lov. _an anni tui_. Abest tamen _an_, a nostris Mss. et ab
+aliis plerisque edd.--Insuper, Somm. et Rond. cum sex Mss. 1 ap. Mart., E.
+_deficient_.
+
+ult. intelligat.--_intelligit_ 3 Mss. ap. Mart. {284}
+
+6. me.--Lov. et Arn. _Quis mihi commemorat_. Bad. Am. et Er. _Quis mecum
+commemorat_. E. Sed vera lectio est quam Mss. ope restituimus, juxta quem
+loquendi modum in libro de Magistro, cap. 1, dicit Augustinus: "Duas jam
+loquendi causas constituo; aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios
+vel nosmetipsos." [mihi in memoriam revocat; quo sensu apud Aug. c. acc. p.
+conjungitur. Erasm.]
+
+purgat.--_purgabat_. Angl. Mss. (ABCD) (E. _purgat_)--Sic etiam Rond. cum
+octo Mss.
+
+cum.--Ita in Mss. et recte. Vult nimirum Augustinus posse vel ex eo
+probari, quod illa, quae in infantibus benigne tolerantur, mala sint, quia
+in aetate provectioribus tolerari aequo animo non possunt. Mendose ergo
+legitur in edd. _Quod licet probes, tamen ferre_.
+
+7. qua me vixisse.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. et Rond. cum decem Mss.
+necnon tres apud Mart. Mss. et ACDE. _de qua_ B. et paulo post, _qua vivo_
+ABCDE...._qua vixi_. CDE. [Ed. P. _quam me vixisse--quam vivo--quam vixi_
+AB.]
+
+si et.--Omittitur, _si et_, in editione Lovaniensi. _sed etsi_ B.
+
+memoria.--Lov. _prensabam memoria_. Bad. Am. Er. et Arn. cum nonnullis Mss.
+_pensabam memoria_. ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. _praestabam_. Melior visa est
+lectio Mss. Corb. Fossat. et aliorum optimae notae, qui habent,
+_praesonabam_.
+
+8. deridens.--Nonnulli e Mss. _diligens eos_. E. _irridens_ ABCD. Paulo
+post vero Bad. Am. et Er. _acerbissime infligunt_.
+
+9. approbet.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum
+duobus Mss. [Ed. B. _approbat._ ABCDE.]
+
+aut.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _haud_.
+
+s. 16. l. 2. ordinator.--In editionibus Am. Er. et Lov. legebatur, _tantum
+non ordinator_. DE. Erratum: quod emendant edd. Bad. et Arn. et Mss. plures
+ac potiores, a quibus abest negatio. vid. sup. not. 13. p. 9.
+
+spectacula.--Lov. _per oculos periculosa micante in spectacula_. E. Alii
+edd. _per oculos emicante_.--Tamen cum Lov. concordant Er. Lugd. Ven. et
+Sommalius, et 1 MS. ap. Mart. _magis magisque periculose_ ABCD (inserto
+tamen in D man. post. _per oculos_ ante _periculose_).
+
+10. stomachi.--Sic reperimus in melioribus Mss. Apud Arn. vero et nonnullos
+Mss. _pressus stomacho_. Denique Bad. Am. Er. et Lov. _pressus stomachi
+dolore_. E.
+
+sunt.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. cum sex Mss. necnon sex
+alii Mss. apud Mart. hic et superius, _sint_. CE. _quasi laxata sint loca
+peccandi, annon laxata sunt_? AD et ut videtur B.
+
+vult.--Abest, _quod vult_, a Mss. optimis. ABCD (sed in marg. D adscribitur
+ante _faciat_).
+
+sanarer.--Somm. Dub. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum quatuor aliis, _ut
+cito sanarer_. [Mss. _quinque_ citat Mart.; habent autem _et ut_.]
+
+eos.--Ita legit Arn. nec aliter ferunt plerique Mss. sed varia labes huic
+loco illata est in edd. e quibus Am. Er. et Lov. sic habent, _et tibi tam
+eos_. Bad. porro, _et territa per eos_. E. Alii, particula interposita, _et
+terram magis per eos_: quam tamen particulam non ineleganter interdum
+subintelligendam relinquit Augustinus.
+
+referrem.--In Ms. Lyrensi, _referretur_.
+
+11. eram.--Mss. frequentes, et ABCD [_quia caro eram_. E. et ed. P.]
+
+terra.--Am. Er. et Lov. _e terra_.
+
+P. 12. l. 1. putantur.--_putabantur_ 5 Mss. ap. Mart. et Somm. D man. post.
+
+difficultas.--Ita Mss. praestantiores. At Lov. et Arn. _difficulter_,
+_difficultas_.--Somm. Mart. cum quinque Mss. et Rond. cum tribus aliis:
+_difficulter_. _Difficultas_. Ulim. et ABCD _difficultas omnino,
+difficultas_. E _difficultas omnino ediscendae_.
+
+13. possem.--Mss. aliquot cum Arn. _et quia non esset nisi_. DE. _quae non
+esset_ ABC. Alii nonnulli _et quae non nosset nisi_.
+
+a te.--Rond. cum septem Mss. _rece seramus a te_. E.
+
+s. 24. pen. sed quae et in rebus. = _quae_ 6 Mss. ap. Mart. ABCD. = _et_
+quoque E.
+
+14. putarentur.--Apud. Lov. _ne flagitia putarentur_. Non integre.
+
+s. 26. l. 23. appellare _ad_ aliquem 3 Mss. ap. Mart. ABCDE.
+
+s. 27. l. 4. _decoris_ pro _dedecoris_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+15. eruis.--Am. Er. et Lov. _Et non eruis_. E. Sed melius longe Bad. Arn.
+et Mss. praecipui, _Et nunc eruis_.
+
+Nam.--Mss. tres Angl. _Nam ivi_. ABCD. 4 Mss. ap. Mart. longe _eram_.
+
+tenebroso.--Apud Lov. additur, _cesseram_. Am. et Er. _recesseram_. In Ms.
+Alb. habetur, _in affectu eram tenebroso_. Apud Bad. vero. Arn. et caeteros
+fere omnes Mss. generalior effertur sententia absque addito, ut
+intelligamus longe a Deo esse illos qui sunt in affectu tenebroso.
+
+16. alteri.--Rond. cum quatuor Mss. hic interponit _non_. BC.
+
+hominibus.--Lov. _inter homines_ D sup. ras. _inter homines hominibus_ ABC.
+Patet legendum esse cum Mss. _inter hominibus_ K. 1^{ma}. man.; vel sine
+aspiratione, _inter omines_: quod Augustinus in exemplum affert locutionis
+incongruae et cavendae.
+
+vanae Rond. cum octo Mss. quibus accedunt duo Mss. laudati a Mart. E.
+[_vana_ ed. P. c. ABCD] mox _deprehenderam_ 4 Mss. {285} ap. Mart. et
+_succedentibus haec ipsa omnino_ 7 Mss. ap. Mart. Mor. ABCDE.
+
+vivebam.--Sic Mss. cum edd. plerisque, ubi Lov. c. 5 Mss. ap. Mart. habet,
+_et jam tunc videbam_--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. _et jam tunc
+vivebam_. E. _etiam tunc et vivebam_ ABCD.
+
+17. caeteris.--Bad. Am. Er. et Lov. _caeteras. meas atque caeteras_ E.
+Castigatum est ex Arn. et Mss. _caeteris_. Quippe hoc loco fatetur
+Augustinus se in eo peccasse, quod voluptates, sublimitates, veritates, non
+in Deo; sed in seipso et creaturis aliis quaereret.
+
+18. colligens.--Tres Mss. Angl. _colligas_. ABCD.
+
+inferis.--Lov. cum antiquioribus edd. _satiari in inferis_. Expunximus,
+_in_, juxta Mss. et Arn.
+
+luminosus.--In libris editis ab Henrico Sommalio Societatis Jesu, et a
+Thoma Blasio, legitur: _limosus limes_. In codice Corb. _liminosus_.
+Utrobique corrupte: illic enim deflet Augutstinus quod sese intra honestae
+amicitiae limites haud continuerit; adeoque legendum cum Mss. et aliis edd.
+_luminosus limes_.
+
+Obsurdueram.--In Lov. Somm. et Blas. _Obsordueram_. DE. Substituimus
+_obsurdueram_ aliorum codicum auctoritate, necnon exigente vocabulo,
+_stridore_, quod ad aures refertur.
+
+19. modularetur. sic Mss. primae notae, et prope omnes; quam lectionem
+parum abfuit ut praeeligeremus. ABCDE. [_moderaretur_ ed. P.]
+
+nostrae.--In Mss. optimis. [_mortalitatis nostrae._ ABCDE. c. ed. P.]
+
+libidinis.--Lov. Somm. et Blas. _accepit in me luxuria sceptrum, e totas
+manus ei dedi vesania libidinis._ In aliis plerisque codicibus habetur in
+recto, _vesania_; et abest vox, _luxuria_.
+
+20. l. 10. de quam profundo.--_de quo_ 5 Mss. ap. Mart. ABCD.
+
+meum.--Somm. et Rond. _quis enim hominum non extollebat laudibus tunc
+patrem meum? tunc hominum_ ABD.
+
+inclinatae.--Ms. Lyrensis: _perversus atque inclinatus_. mox _voluptatis_
+ABCD.
+
+21. l. 8. quanto magis turpes = _magis_ ABCD.
+
+22. justitiae.--Mss. frequentiores: _nisi penuria et fastidio justitiae_.
+ABCDE.
+
+l. 15. malitia. Foeda erat. _foederata_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+dedecore.--Somm. et Rond. _de decore_, duabus vocibus. Tres Mss. apud Mart.
+_non decus aliquod, sed dedecus appetens_.
+
+23. et.--Somm. et Rond. hic addunt, _opibus_. E.
+
+ego.--Somm. Dub. Mart. Rond. _ergo_. Alii edd. _quid ergo eo_.
+
+erat.--Er. Lugd. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _erant_.
+
+iniquitatem.--Lov. _sola iniquitate_. DE. At alii cdd. melius, _solam
+iniquitatem_.
+
+fruens.--Angl. duo _furens_. [E. _tantum_] Alii, _fruens_.
+
+ibi.--In Mss. quatuor et Arn. _mihi_.
+
+24. a quo?--Somm. Lov. Flor. Rond. om. _potest_. [_a quo potest_? ABCDE. c.
+ed. P.]
+
+sua.--Ita in Mss. et antiquioribus edd. cum in Lov. et Arn. legatur, _opera
+tua malis inimica sunt_. E. Contra mentem Augustini, qui, nisi fallimur,
+probare intendit nihil Dei innocentiae derogari poena malis irrogata; quia
+si quid patiuntur nocumenti, totum in ipsa eorum opera refundi debet.
+
+s. 14. l. 4. etiam sic te imitando = _te_ ABCD.
+
+25. reorum. sic Codices plerique, cum Ulim. et E. Maluimus, uti pauciores
+habent, _consortium reorum_. ABCD. Hoc enim verbo S. Augustinus peccati
+illius sui gravitatem amplificat, sicuti deinceps facit, se et _consciorum
+animorum confricatione_ accensum, et _consortio simul peccantium_
+delectatum fuisse accusans. [_reorum_ ed. P.]
+
+26. occurrit.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _occurrerit_.
+
+27. amabam.--Lov. et 4 Mss. ap. Mart. _et amari amabam_; moxque, _amans
+amari_. At Bad. Am. Er. Arn. et Ulim. cum Mss. pro, _amari_, habent,
+_amare_, utroque loco, et melius.
+
+l. 4. _quid_ pro _quod_ ABCDE.
+
+libidinis.--Am. Er. et Lov. _de tartarea libidine_. At Bad. Arn. et Mss.
+_de tartaro libidinis_.
+
+28. insania.--Septem Mss. _mirabilis insania._ E.
+
+actori.--Am. Er. et Lov. _auctori._ ABD. _auditori_ C.
+
+dolores.--Theologi Lovanienses legunt: _lacrymae ergo amantur et dolores_.
+Abest vox, _lacrymae_, a Mss. et edd. plerisque. _lacrymae_ loco
+_lacrymatur_ habet E. _lacryma_ D. _lacrymat_ AB.
+
+aestus.--Rond. ex tribus Mss. et totidem ap. Mart. _in aestus._
+
+s. 3. l. 9. amentur--_amantur_ ABCD.
+
+l. 13. congaudebam.--_bat_ ABCD. sed puncto forsan notatur, et mox
+_contristabatur_.
+
+antep. lateque--_alteque_ 5 Mss. ap. Mart. ABCDE.
+
+gererent.--Er. Lugd. Lov. Somm. Mart. cum 1 Ms. Rond. _gererentur._
+
+dolor.--Bad. Am. Er. et Lov. _delectatur cor_, cum 5 Mss. ap. Mart. Nostram
+vero lectionem praeferunt Mss. et Arn.
+
+29. s. 5. l. 2. sacrilegam curiositatem _sacrilega curiositate_ ABCDE.
+{286}
+
+scaevum.--Sic juxta vetustos cdd. scribendum hic, _scaevum_, id est,
+sinistrum: non, _saevum_, uti scribitur apud Er. et Lov.
+
+30. s. 7. l. 4. _quendam Ciceronis_ minus recte ex edit. Lips. pro _quendam
+cujusdam Ciceronis_ quod habent ABCDE. cum ed. P.
+
+l. 11. surgeret _jam_ coeperam ABCDE.
+
+31. refrangebat.--Sic Mss. prope omnes cum Bad. neque secus Am. et Er. nisi
+quod scribunt, _refringebat_. At Lov. et Arn. habent, _et hoc solo in me
+tanta flagrantia refrigebat_.
+
+praebiberat.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et sex Mss. apud Mart. _pie
+biberat_. ABCDE.
+
+s. 9. l. 2. ut viderem--_et videre_, 4 Mss. ap. Mart. et ABCD.
+
+nomina.--Lov. _Haec enim omnia non. haec omnia_ E.
+
+sono.--Quatuor Mss. _tenui sono_. ABCD (sed in D sup. emendatur _sono
+tenus_) E. Alii _tenus sono_.
+
+s. 10. l. 1. = _et_ ABCDE.
+
+32. l. 1. et caeterum = _et_ ABCDE.
+
+33. habes.--Er. _abes_. B.
+
+34. pulmenta.--Sic Mss. cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. _elementa_. Angl.
+quatuor, _bulmenta_. [minus recte, habent enim omnes _pulmenta_.]
+
+illam.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. c. 2 Mss. Flor. et Rond. _in
+illam_. ABCE. D man. 2^{da}.
+
+illum.--Er. Ven. _illam_. et 3 Mss. ap. Mart. D man. 2^{da}.
+
+35. l. 3. quibus rerum ignarus.--_rebus_ ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. Ulim. et
+Arn.
+
+Scriptura.--Sic Mss. Angl.--Sic etiam editio Am. duo Mss. Flor. necnon
+editio Florentina. 3 Mss. ap. Mart. [_et si recte in Scripturis
+diceremur_.]
+
+rectissima.--Quatuor Mss. _lectissima_. AC. D 1^{ma}. man.
+
+l. ult. juste--_juxta_ 2 Mss. ap. Mart.
+
+36. l. 1. Numquid.--_Et numq._ ABCD.
+
+l. 8. his--_hic_ ABCDE.
+
+praecepit.--Apud Lov. additur, _Deus_. D. man. 2^{da}. Lips. Sed ea vox
+abest a Mss. et plerisque edd. quia quae hic laudatur Justitia, non est
+alia ab ipso Deo, qui praecepit.
+
+37. l. 4. = _est_ ABCDE.
+
+38. l. 3. Tu + _Domine_ derelinqueris ABCD.
+
+l. 4. quia--_qui_ ABCDE et Germ. 1 ap. Mart.
+
+42. l. 1. videretur _videbatur_ ABCD.
+
+concederet.--In editis Bad. Am. Er. et Lov. _me secum crederet_. Sed
+legendum cum Mss. potioribus, _me concederet_; vel cum Arn. _me secum
+concederet_.--Editio Florentina censet omnino legendum, _me secum
+crederet_: quod probare nititur auctoritate tum edd. supra memoratarum, tum
+Sommalii, tum undecim Mss. Etruriae: cujus tamen rationibus non
+convincimur. _Ut vivere me secum crederet et haberet_ (_habere_ E) _mecum_
+ABCDE. et 5 Mss. melioris notae ap. Mart.
+
+44. fieri.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et Rond. _fieri enim_. E.
+
+45. carmina.--Bad. Am. Er. et Lov. _certamina_.
+
+46. s. 3. l. 6. = _me_ ABCDE _sinerem_ E.
+
+castitate.--Bad. Am. et Er. substituunt, _charitate_.
+
+47. planos.--In quibusdam editionibus, _planetarios_. Ita in ipsa editione
+Lovaniensium per typographorum oscitantiam; quandoquidem in suis
+Castigationibus aiunt rectius videri sibi legendum, _planos_, id est
+impostores, quo nomine appellatos olim fuisse Mathematicos palam est. Hoc
+porro nomen alias adhibet Augustinus, ut libro tertio contra Academicos,
+cap. 15.
+
+48. l. 1. medicae artis.--_medicinae_ ABCDE. 4 Mss. ap. Mart.
+
+proconsule.--Er. Lugd. Ven. Benedict. _pro consule_, duobus verbis. Lov.
+_proconsul e manu sua_. ACD. _proconsul manu_ G. 2. ap. Mart. E.
+
+l. 13. illam.--_illa_ ABCDE et 6 Mss. ap. Mart.
+
+intelligere.--Sic legendum cum Mss. Angl. ABCDE.--Quibus suffragantur sex
+Mss. Flor. necnon Mart. cum tribus Mss. et Rond. cum quatuor aliis Mss.
+[_potuisset intelligere_.]
+
+sustentas.--Lov. et Rond. _sustentes_.
+
+paginis.--Apud Am. Er. et Lov. _de Paganis_; quibus perperam suffragantur
+aliquot Mss. E.
+
+castus.--Mart. cum tribus Mss. melioris notae [_cautus_ ABCDE c. ed. Par.]
+
+49. cocta.--2 Mss. ap. Mart. et Lov. E. Mss. plures _coacta_, et melius
+nostra opinione dicitur _coacta_, id est coagmentata amicitia, quam
+_cocta_. licet hanc vocem Lovanienses praetulerint.--Quinque Mss. apud
+Mart. citati et D man. 2^{da}. habent, _coacto fervore_ [_coacta_ ABCD c.
+Ed. Par.] mox = _ego_ ABCDE.
+
+convertis.--In Editis Am. Er. et Lov. _Simulque convertens_. Paulo post,
+apud Lov. legere est, _super omnes civitates_; pro, _suavitates_.
+
+suavi.--Er. Lugd. Ven. Lov. _suavis_. E.
+
+50. s. 9. l. 4. expetebant--_spectabant_ ABC. _expectabant_ G. 1. DE. _sp.
+enim_ ABE. = _mihi_ ABCDE et pro _quia, quod_ ABCDE. G. 2. ap. Mart. _quae_
+G. 1. _quando_ 4 Mss. ap. Mart.
+
+51. l. 3. = _tunc_ ABCDE.
+
+l. 7. tunc--_nunc_ AC. D man. 1^{ore}. _non_ B.
+
+l. 8. _Sic enim ego eram_ ABD. _ego enim_ E. {287}
+
+ibi.--Am. Er. Lov. et Somm. _An hoc tibi_. D. man. 2^{da}, ut videtur.
+
+52. conscissam.--Quinque Mss. _concisam_, et ABCDE.
+
+Ad te.--Ita magno consensu Mss. paucis exceptis qui habent, vel _a te_ vel
+cum edd. _miseriae quae a te_. D man. 2^{da}, _quae ad te_.
+
+53. s. 14. l. 3. ex ejus corpore--_ex eis_ ABC. D man. 1^{ore}.
+
+antep. quo fugit--_a quo_ ABCD.
+
+et non.--Sequimur Mss. In edd. porro sublata negatione legitur, _etenim
+omnia senescunt_.
+
+54. sint.--Mss. tres: _Eunt enim quo? ut non sint._
+
+s. 16. pen. descendunt--_discedunt_ 3 Mss. ap. Mart.
+
+s. 17. l. 3. hae--_haec_ ABCD.
+
+55. ubi est.--In codice Sorbonico, et 2 Mss. ap. Mart. _Ecce ibi est, ubi
+sapit veritas._
+
+eam--Lov. Arn. Mart. cum quinque Mss. necnon Rond. cum quatuor Mss. _ut
+sanet eam_. [e Vulg.] D man. 2^{da}.
+
+l. 7 ab inf. illi alter--_ille_ ABCDE, 2 G. et Ulim. ap. Mart. _ille et
+alter_ 2 Mss. ap. Mart.
+
+56. descensum.--Benignianus codex optimae notae, _discessum_.
+
+l. 5 ab inf. corporibus--_corporalibus_ ABCD.
+
+57. Hierium.--Sic scribitur in editione Lov. et in Mss. plerisque. At in
+Bad. Am. Er. Arn. et quatuor Mss. _Icherium_.
+
+l. 5 ab inf. meae--_suae_ AB. C man. post. D. et 6 Mss. ap. Mart.
+
+dictor.--In edd., E et 6 Mss. ap. Mart. _doctor_. In duobus Mss. Lov.
+_dictator_: corrupte scilicet pro, _dictor_; quam vocem nostrorum codicum
+auctoritate restituere visum est.
+
+58. meae.--Arn. cum editione Moreti, an. 1650 sic habet: _animo versabam et
+ostentationem contemplationis meae_. Mss. sex: _modos contempl._
+
+vitae.--Mss. Angl. cum nostris habent: _divisione irrationabilis_ (ABCD)
+_vitae_; sive, _irrationalis_. E. Apud Lov. _rationalis_; mendose, ut
+patet.
+
+mentem.--Mss. quinque non deterioris notae et ABCDE habent _sine ullo sensu
+mentem_, pro, _sine ullo sexu_.
+
+59. s. 25. antep. accepimus--_accipimus_ ABD et 3 Mss. ap. Mart.
+
+60. confitebar.--Edd. _pene errare confitebar_, manifesto lapsu. ABCDE.
+_plane_ 1 Ms. ap. Mart.
+
+61. acumen.--In antiquioribus editionibus, _discendi_. Lov. et Arn.
+_disputandi_. At in Mss. pluribus, _dispiciendi acumen_, quae germana
+lectio visa est.
+
+cupiditates.--Lov. cum antiquioribus editionibus, _meretricias
+cupiditates_. At Mss. cum Arn. _meretrices_: quod vocabulum usurpavit
+Augustinus ab eo loco Evangelii, ad quem alludit.
+
+62. timebimus.--Somm. Ulim. Lov. Arn. Moret. Mart. cum septem Mss. necnon
+Rond. cum tredecim Mss. ABCDE [_timemus_ ed. P.]
+
+64. vexarentur.--Ita codices plerique, et elegantius videtur quam si rupto
+periodi nexu nova incipiat sententia hoc modo: _In te offenderunt injusti
+ut juste vexarentur_, uti habent nonnulli Mss. cum Arn. _ut et_ &c. ABCD.
+_offenderent--et_ E.
+
+suam.--Substituimus, _suam_ ex Mss. melioris notae, loco _tuam_, quod in
+codicibus vulgatis, et in Mss. nonnullis reperitur.
+
+s. 3. l. 4. suaviloquentiae--_suavis eloq._ ABCD.
+
+l. 5. quam ego + _jam_ ABCD.
+
+65. tibi.--Arn. et Mss. duo, _occidant se tibi_; moxque, _trucident_. Alii
+plerique codices comprobant alteram lectionem, quae paululum obscura est
+propter distantiam particulae negantis referendae etiam ad verba,
+_occidunt_, et _trucidant_.
+
+66. quae.--Somm. Dub. Mart. c. 1 Ms. et Rond. Lips. _qui._ E.
+
+s. 6. pen. ad illas rationes--exploratas. _ad illa ratio_ B. _explorata_
+ABC. _ad illas rationales_ ACD man. 1^{ore}.
+
+s. 7. l. 5. sicut Deum--_sicut Te_ ABCD man. 1^{ore}.
+
+67. hoc.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. _ad haec. adhuc_ ABC _hoc_ sup. lin. D.
+
+s. 8. l. 7. existimari se. _se_ (_sese_ C.) _aestimari_ ABCD _aestimari se_
+Mart. cum 2 G. et Arn.
+
+tam.--Arn. et Moret. D man. post. _falsa tam_ ABD man. 1^{ore}. Mart. (c. 5
+Mss. et Ulim.) Rond. _falsata_ C. Rhythmus "non solum ignorata, sed etiam
+falsata" Aug. sapit [_falsa tam vesana superbiae_. ed. P.]
+
+69. eoque.--Er. Lugd. Ven. Lov. _eo quoque_. ABCD.
+
+antep. quas--_quos_ ABCD 4 Mss. ap. Mart. Ulim. Mor.
+
+70. quod.--Rond. _quo_ ABCD. 1 Ms. ap. Mart. Mor.
+
+modis.--Ulim. Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum undecim Mss.
+_miris et occultis modis_. E. et D. sup. lin.
+
+est.--Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. Mart. Flor. et Rond. _sit_.
+
+71. nolui.--Codex Sorb. _meos esse volui_. Consentit Gallica versio Arn.
+sed alii cdd. etiam Arn. in Latino textu, habent _nolui_. Et reipsa cum in
+schola rhetoris studeret Augustinus, fuit longe sedatior, ut ait supra,
+lib. iii. c. 3.
+
+diligebant.--Somm. Dub. Arn. Mart. (c. 5 Mss.) Mor. et Rond. _diligent_ A
+[_diligunt_, BCDE c. ed. P.] {288}
+
+72. non mansit. Sic Mss. magno consensu. E. Verior forsitan lectio est, qua
+filium mater significatur suis fletibus ac precibus prosecuta. = _non_ ABCD
+et 3 Mss. ap. Mart. et Arn. [_remansit_ ed. Par.]
+
+me faceres.--ita Mss. et Arn. ABCDE. [_ut in me_ ed. Par.]
+
+ista.--Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. c. 4 Mss. Arn. Mor. Flor. Rond.
+_contemnentes ista_.
+
+Evae.--Sic restituimus ex veterrimo codice Corb. et 2 Mss. ap. Mart., nam
+peccatum est in aliis plerisque Mss. qui habent, _arguebatur in ea
+reliquiarum Evae_. BCDE. Quos sequuntur Bad. Am. et Er. _reliquum_ A. Alii
+vero dum locum emaculatum cupiunt, substituunt, _rea_, pro, _in ea_, Mss.
+certe refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitiatus fuerit locus ab
+iis quibus insolens et ignota erat vox, _reliquiarium_. In qua librarii
+rursum peccarunt libro 1 Quaestionum in Genesim, quaestione 148, ubi
+codices veriores praeferunt, "enutrire vestrum reliquiarium," juxta LXX.
+[Greek: kataleipsin], non, _reliquias_, aut, _reliquiarum_, ut
+alii.--Praeterea, codici Corbeiensi suffragantur duo manuscripti Florentini
+optimae notae.
+
+s. 16. l. 2. ibam + _jam_ ad inferos ABCDE Mart. cum 5 Mss. et Ulim. Arn.
+Mor. &c.
+
+sua.--Sic legendum cum Mss. cum Bad. et Arn. non ut Am. Er. et Lov. _in
+carne_; tametsi hoc habeat locus Apostoli ad quem alludit Augustinus. Nam
+hic dicere maluit, _nec solverat ille in cruce_; quia sui recordabatur
+erroris quo antea cum Manichaeis non crucem, sed carnem Christi negaverat.
+
+73. l. 9. recuperarem--_reciperem_ ABCD. = _mei_ ABCD.
+
+s. 17. l. 7. bis in die--_bis die_ ABCDE.
+
+l. 12. mutabile ABC. quod tamen glossam sapit. E. sed fors. sup. ras. et 2
+Mss. ap. Mart. [_nutabile_ D. c. ed. P.]
+
+amabam.--Ita 3 edd. vetusti ap. Mart. ubi Lovanienses habent, _peccavi
+tibi_; _sed excusare me amabam_.--Somm. Mart. et Rond. _peccabam_. _me
+amabam_ habent ABCDE.
+
+in me.--Lov. Mor. et antiquae editiones, (cum 3 Mss. ap. Mart. E et A. sup.
+lin. _in_ in orat. serie) _te a me_. Melius vero Mss. et Arn. _te in me_,
+juxta Manichaeorum errorem, qui Dei portionem in homine cum natura mali
+depugnare credebant.
+
+75. l. 1. maligna.--_mala_ AC G. 1. ap. Mart. _mea_ B.
+
+eorum.--Alludit ad versiculum 4 Psal. 140, et sequitur hic et alias
+lectionem quamdam LXX, quae habet, [Greek: sunduaso] _combinabo_:
+quapropter scribimus cum antiquioribus codicibus _combinabam_, E in textu,
+corr. in marg. pro quo in aliis est, _convivebam_, aut, _combibebam
+convivabar_, _communicabam_. ACD. _cabo_. B. _combinabar_ Moret.
+
+76. diffunderetur abs te--cdd. Regiomont. Bertin. 2 edit. Ulim. Bad. Arn.
+Lov. Er. ABCD ed. Par.]
+
+77. reprehenderant.--Mart. cum 1 Ms. et Rond. _reprehendebant_.
+
+79. s. 23. l. 4. per eosdem ipsos--_eos ipsos_ ABC 2 Germ. ap. Mart. qui
+habent _Manichaeis_.
+
+nesciens.--Sic Mss. Angl. cum nostris. At Am. Er. Lov. _et nescivi_. Somm.
+Blas. Mor. et 2 Mss. ap. Mart. _et nesciebam_.
+
+80. excipiendum.--Lov. _decipiendum_.
+
+occidebar spiritaliter. Itaque. Somm. et Rond. ABCDE. [_occidebar.
+Spiritaliter itaque--expositis_ ed. Par.]
+
+s. 25. l. 7. multa probabiliora--_multo_ ACDE 3 Mss. ap. Mart. et Mor.
+
+83. densiores.--In codice Alb. additur, _fundere_.
+
+Ambrosium.--Ita potiores Mss. At edd. _currerem, et in Ambrosii_. ABCDE et
+G. 2. ap. Mart.
+
+periculo.--Er. Lugd. Ven. et Lov. _acriore periculo_.
+
+mirarer.--Sic potiores Mss. et Am. Er. Arn. At Bad. et Lov. et 4 Mss. ap.
+Mart. _miraretur_.
+
+pocillum.--Am. et Er. _potillum_.
+
+84. tepidissimo. E. _quod ... aquatissimum ... tepidissimum_ Somm. Arn.
+Dub. Flor. et Rond. B. _quod jam non solum aquatissimo_. ACD. 4 Mss. ap.
+Mart. et Blas.
+
+l. 7. = _se_ ABCDE.
+
+praedicationem.--Lov. Somm. Blas. et 5 Mss. ap. Mart. habent: _in ejus
+praedicatione_. CE.
+
+85. l. 18. disceptare--_dissertare_ ABCDE.
+
+86. dicere.--sic omnes fere Mss. D. Lips. (altera tamen lectione subjecta)
+[_discere_ 2 Mss. ap. Mart. et edd. ABCE. ed. Par.]
+
+pulsans.--Sic legendum cum Mss. et Somm. Arn. non quemadmodum Lov. et editi
+caeteri habent, _pulsansque_.
+
+Ecclesia.--Post vocem, _Ecclesia_, additur in edd. et E. _tua_, quae vox
+abest a Mss.
+
+87. l. 2. viderem--_videram_ ABCD.
+
+l. 3. sint--_sunt_ ABCD.
+
+88. viderem.--Mart. cum 1 Ms. _videram_. ABCD.
+
+l. ult. inconcusse--_inconcussa_ Somm. Arn. Mor. Mart. c. 3 Mss.
+
+90. l. 5. ab inf. quo--_quod_ ABCDE.
+
+91. l. 3. = _illud_ ABCDE.
+
+92. voluptate.--Tres Mss. Angl. _cum mira voluptate_. ABCDE.
+
+93. esset.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. E _obvius esset_. E. Somm. et Rond.
+_per viam obvius esset. pervium esset_ ABCD.
+
+l. 5. mea--_ea_ ABCE _eo_ D [male]. {289}
+
+s. 11. l. 3. ortus erat. _erat_ ortus ABCD. _eram ortus_ E Lips.
+
+l. 7. Magnam. _magnae_ ABCD et 1 Ms. ap. Mart.
+
+92. l. 17. = _jam_ ABCDE.
+
+l. 22. visum contemnere. _visu_ ABCD. 4 Mss. ap. Mart. Som.
+
+94. s. 14. l. ult. judici. _judiciis_ ABCD. (E. manu 1^ma. _judicibus_ e
+corr.) 6 Mss. ap. Mart.
+
+s. 15. pen. tandem [Symbol: Dagger] _jam_ ille ABCDE. 7 Mss. ap. Mart. Arn.
+Moret.
+
+95. ter.--Bad. Am. Er. Blas. _Et ibi_. Lov. Somm. Mor. et 4 Mss. ap. Mart.
+_Et inter haec_. At Mss. plures potioresque cum Arn. habent, _Et ter jam
+assertion_. Praetulimus; nam Alypius tertium functus assessoris munere
+dicitur etiam postea lib. 8. c. 6. "Mecum erat Alypius," inquit Augustinus,
+"otiosus ab opere jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans
+quibus iterum consilia venderet."
+
+Italicianarum.--Apud Lov. Arn. Mor. 5 Mss. ap. Mart. et BC _Italicarum_. At
+in vetustis edd. _Italicianarum_, uti scribitur etiam in Notitia dignitatum
+Imperii, et ab iis qui de Comite largitionibus in Italia faciendis
+praefecto agunt. sic ADE.
+
+aversabamur.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Dub. Mart. c. 3 Mss. Flor.
+et Rond. [Ed. B. _adversabamur_.]
+
+97. l. 10. quaerimus, sumimus,--_quaeremus_, _sumemus_ ABCD. et E manu
+post. _sumemus comparabimus_.
+
+horis.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. _antemeridianas horas_.
+
+vita misera. ABCD. [vita _haec_ misera E. cum ed. P.]
+
+_ac_ non. ABCDE. et 4 Mss. ap. Mart. [_an_ non ed. Par.]
+
+98. cantans.--Arn. Flor. et sex Mss. apud Mart. ABCDE. [_causans._ ed.
+Par.] et paulo post, Somm. Rond. et tres Mss. apud Mart. Mor. et Lov. ad
+marg. _desideraveramus_, pro _desideraremus_.
+
+99. deligatus.--Lov. Blas. cum aliquot Mss. _delicatus_. E sup. ras. Somm.
+Arn. _delectatus_. Stant vero pro nostra lectione melioris notae Mss. ABCD.
+
+s. 22. l. 18. incidit.--_incidet_ ABCD.
+
+100. l. 5. demonstrabas. ABCDE Mart. c. 4 Mss. Arn. et Mor. [_demonstrares_
+ed. P.]
+
+101. formabamus.--In antiquioribus editionibus et nonnullis Mss.
+_firmabamus_. Flor. _pene firmaveramus_.
+
+gemitus.--Codex Alb. et antiquiores edd. _Inde ad suspiria et gemitus
+convertebamur, et gressus_ E. _regressus_ Mart. c. 2 Mss.
+
+avulsa.--_evulsa_ ABC.
+
+ereptura. ABCDE. [ed. P. _raptura_] mox _ablatura_ ABCDE.
+
+102. l. 8. quod ista ipsa, foeda tamen. _quod tanta ipsa, foeda_ (_foeda
+ipsa_ 2 Mss.) _tamen_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+feram.--In Lyrensi codice, _et ego ibi liberabo_.
+
+103. cogitabam.--Bad. Am. et Er. _non tamen te cogitabam_.
+
+104. illos deceptos deceptores et loquaces mutos. ABCD. _et deceptores_. E.
+[_deceptos illos et deceptores_ ed. P.] Am. Er. _loquaces mutos, et_ (=
+_et_ Ulim.) _ob hoc mutos, quoniam_.
+
+105. noluisses.--Legitur, _voluisses_, apud Bad. Am. Er. Somm. et Blas. et
+5 Mss. ap. Mart. E.
+
+explicatam ABCDE et G. l. ap. Mart. [_explicitam_ ed. p.]
+
+106. liquidam.--Sic Mss. Angl. [ABCD] et nostri prope omnes. Germ. l. ap.
+Mart. Et paulo post, _non alium quam me_.--Hanc eamdem habent lectionem
+Arn. Mart. Flor. et Rond. cum aliquot aliis Mss. [_eam liquide cernere_...
+(sic E) _non aliud quam me_ (E).]
+
+factus esset.--Omittitur, _bonus_, in Mss. Benign. Theoderic. et aliquot
+aliis. ABCD [_bonus_ ed. P.]
+
+107. ubi. ABCDE cum ed. Ben. _unde_ Som. Arn. Mor. Mart. [cum 3 Mss. neque
+tamen antiquiss.] [_unde_ ed. P.]
+
+alia ABCD [_animalia_ E. c. ed. P.]
+
+tuam.--Quatuor Mss. _creaturarum tuarum_. mox _quae_ + _re vera_ corpora
+erant ABCD et Mart. c. 6 Mss. Arn. Mor. [_quae vera corpora_ ed. P.]
+
+l. 7. ab inf. per immensa = _spatia_ ABCDE. [_spatia_ ed. P.]
+
+108. ea.--Ita Mss. cum Bad. et Arn. At Am. Er. Lov. et 3 Mss. ap. Mart.
+mutata interpunctione habent: _Aut unde fecit ea? Materies aliqua mala
+erat._ mox _totum_ ABCD. [_totam_ E. c. ed. P.] et _omnipotens_ ABCDE
+[_omnia potens_ ed. P.]
+
+fabricaretur.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _fabricaret_.
+
+fluitans.--Bad. Am. Er. Lov. _fluctuans_. 4 Mss. ap. Mart. et E.
+
+109. illam.--Sic in Mss. et ABCDE. Lips. [_ullam_ ed. P.]
+
+quod.--Sic ex Mss. Angl. et Mart. c. 7 Mss. Ulim. Lov. Arn. [_dicebat_,
+_quantum valeret_.]
+
+sui.--In edd. plerisque: _et collatione flagrabant in eas nugas igne cordis
+sui_. E. _flagitabant meas_ A _in eas_ BCD. Castigavit Arn. _flabant
+ignem_: nos ex Mss. restituimus _flatabant_; quo in verbo, quia minime
+familiare erat, lapsi sunt librarii et locum corruperunt. Id porro usurpat
+Arnobius adversus Gentes, lib. 2, circa medium: "Quid mimulos, histriones,
+cantores tuba, tibia, calamoque flatantes?"
+
+Firminum.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _de eodem Firmino_. {290}
+
+110. pronuntiarem.--Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. _praenuntiarem_.
+
+colligi.--Sic legendum juxta Mss. Angl. ABCD et 2 Germ. ap. Mart.
+[_dicerem? Inde certissime collegi ea quae vera._ (sic E.)]
+
+aditu.--Bad. Am. Er. cum 5 Mss. et 1 ap. Mart. _auditu_.
+
+at eadem.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum 5 Mss. _ad_ AD _aut_ BCE. _aut si_ 1
+Ms. ap. Mart. _diceret si eadem_. Er. Lugd. Lov. et Ven. [_etiamsi_ ed. P.]
+
+111. l. 2. aut quid ABCDE [_ut quid_ ed. P.] atque Scripturis ABCDE [_in
+Script._ ed. P.]
+
+recipiebant.--Codex Benign. _rapiebant_.
+
+112. s. 12. pen. meorum ABCDE [om. ed. P.]
+
+l. ult. Verbum Deus. ABCD. [_Verbum Dei Deus_ ed. P.]
+
+115. lucem--Hic in edd. additur, _Domini_, qua voce carent Mss.
+
+116. conspicitur.--Mss. magno consensu ferunt, _conspiciuntur_.
+
+s. 18. l. 4. quid ABCDE [_quod_ ed. P.]
+
+117. extra.--Legebatur in Lov. et antiquioribus editionibus, et 4 Mss. ap.
+Mart. _quia extra te non est aliquid_, C. At Arn. expunxit, _te_, quae vox
+abest a potioribus Mss. et abesse debet, cum sensus sit, nihil esse extra
+universam creaturam, quod ad perturbandum ordinem a Deo constitutum
+irrumpat.
+
+ista.--Sic Mss. melioris notae cum Arn. ubi Somm. Mor. et 3 Mss. ap. Mart.
+habent _ut dicerem non esse nisi ista_: caeteri porro edd. Ulim. et 1 Ms.
+ap. Mart. _ut dicerem non esse ista_.
+
+118. s. 22. l. 1. Et sensi expertus ABCDE. [_et expertus sum_ ed. P.]
+
+infima.--Sic Bad. Am. Ulim. et Er. sicque Mss. Angl. et plures e nostris
+Mss. et 4 ap. Mart. At Arn. et Mss. aliquot, _detortae in infimam_, Supple,
+_substantiam_. Lov. _detortam in infimam_. [_detortae in infimam voluntatis
+perversitatem_.] _projicientis in intima_ ABCDE.
+
+instabam--Am. et Er. cum Mss. quatuor, et ABCD [_stabam_ E. c. ed. Par.]
+mox _diripiebar_ ABCDE 3 Mss. ap. Mart. Ulim. Arn. Mor. [_derip._ ed. P.]
+
+119. l. 2. _nuntiaret_ ABCDE et om. _et_ ante _quousque_ ABCD.
+[_adnuntiaret et_ ed. P.]
+
+pervenit.--Egregium huncce locum reparant codices Mss. Nam in vulgatis
+corrupte legebatur: _et perveniret_, E.
+
+lin. ead. _certa_ ABCDE et Mart. c. 2 Germ. [_certo_ ed. P.]
+
+evalui.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. _valui_ ADE. C man. 1^{ore}.
+
+120. animum.--Er. Lugd. Ven. Rond. _animam_. E.
+
+122. coepi.--Dub. Mart. et Rond. _cepi_.
+
+123. curia.--In editis, _cura_, ABCDE et 4 Mss. ap. Mart. At in Ms. Benign.
+longe melius, _curia coelestis Imperatoris_.
+
+125. tua.--Bad. Am. Er. cum codice Alb. _delectatione tua_ E.
+
+l. 6. _audiunt_ ABCDE. et aliquot edd. [_audient_ Mart. c. 3 Mss. Arn. Mor.
+ed. P.]
+
+126. quod.--Mart. tribus suffragantibus Mss. _quo_.
+
+tecumque unum Deum.--Omitti poterant isthaec verba, _cum Spiritu sancto_,
+quae absunt a pluribus et potioribus Mss. (ed. B.) om. ABCD. Ea igitur
+omisimus; hic enim de Deitate Filii agitur, non de Sacrosancta Trinitate
+fit confessio. Vocc. uncinis includit Lips.--Ed. Ox. [_tecumque cum Spiritu
+Sancto unum Deum_ E cum ed. P.]
+
+127. l. 11. de quo ille ABCD. et Mart. c. G. 2. [_deque illo_ ed. P.]
+
+dilucidaverat.--Mss. non addunt, _et dilucidaverat_. (ed. B.) absunt ab
+ABCD. ea ergo omisimus. uncinis includit Lips. [habet ed. P.] mox _in_ Rom.
+foro. = _in_ ABCDE.
+
+monstra.--Mirum quantum hic varient codices. Ex vetustioribus et
+castigatioribus, codices Fossat. Benign. Corb. 1 Germ. etc. pro,
+_populusque etiam_, habent, _popilios jam_. (_pompilios jam_ E.) Alii
+quinque cum Bad. Am. Er. Somm. Blas. _populi usiam_. Victor. et Germ. 2
+&c., _populique jam_. Nonnulli, _populi etiam_. Lov. _populusque etiam_.
+Nos ex ipso Benedictinorum consilio, tres Mss. Angl. secuti sumus, quorum
+lectio caeteris eo loco exhibitis longe praestat. Porro conjunctio _et_,
+addita est ante _omnigenum_, quia in omnibus Mss. reperitur. [_Romana
+nobilitas inflata spirabat populusque etiam et omnigenum deum monstra_.]
+_Populos_ tamen, non _populo_ cum ed. P., habent ABCD; id ergo restituimus,
+praesertim cum in plerisque lectionis depravationibus adhuc supersit litera
+_s_. (Ed. Ox.)
+
+mox _quae ista_ ABCD [_iste_ ed. P.]
+
+128. Christi videro = _te_ ABCD. [habet ed. P.]
+
+tuo.--Rond. cum paucis Mss. _suo_.
+
+129. quam exsultantibus pastoris. Sic in Mss. (et Arn.) praeter Valinensem
+qui habet, _quam exsultantibus Angelis pastoris_: et melius. (ed. B.) om.
+_Angelis_ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. et edd. plur. quae habent _quam
+exsultantibus pastoris_. omisimus ergo; fit enim allusio ad Luc. 15, 5. ubi
+de Pastoris gaudio narratur, vc. autem _Angelis_ inseruerunt quibus
+constructio durior visa est. (uncinis includit Lips.) ed. Ox. [_Angelis_
+ed. P.]
+
+130. l. 1. quia ABCD. [_qui ea_ E. c. ed. P.]
+
+voluptariis ABCD. [_voluntariis_ E. c. ed. P.]
+
+131. l. 2. jam amemus et curramus. ABCDE. [_amemus curramus_ ed. P.] {291}
+
+tanquam quae sunt. ABCDE. 1 Ms. ap. Mart. Mor. [ = _quae_ ed. P.]
+
+magnae. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Mor.--Lov. _magnum_.
+
+cogitabatur.--Mss. octo habent, _cogebatur_, non inepte ad significandam
+vim diabolo illatam. Sequimur vulgatorum lectionem in Mss. etiam bene
+multis repertam; et vero potest habere eumdem sensum.
+
+132. experimento.--Sic Er. Somm. Arn. Mart. et Flor. cum non paucis Mss.
+ADE. Apud Lugd. Ven. et Lov. _meo ipso_. C. _in eo ipso_ B. [_in me ipso_.
+ed. B.]
+
+volens.--Lov. Mor. _quod faciebam volens_. Sed legendum, _quam_, uti habent
+alii codices; et supplendum, _magis_, quam particulam reticere amat
+Augustinus.
+
+excusatio.--Bad. Am. Er. Lov. _ulla excusatio_.
+
+133. vincebat.--In 5 Mss. _et non vincebat_. Sed verior aliorum codicum
+lectio sine negatione. Id nempe _vincebat_, quod saniore judicio mentis
+praeferebatur, tametsi infirmioris adhuc voluntatis affectu non eligeretur.
+Unde mox ait: _Non erat omnino quod responderem veritate convictus._
+
+gemebam.--Lov. et 1 Ms. ap. Mart. man. 2^{da}. _degebam_.
+
+134. Pontitianus.--Sic in Mss. At in codicibus editis scribitur,
+_Potitianus_.
+
+135. erant.--Am. Er. Lov. Somm. _erat_.
+
+quando.--In plerisque edd. _Et quamdiu_. At in melioribus Mss. et Arn. _Et
+quando_. Malumus: ut antithesis servetur; quia in sequenti membro dicitur,
+_ecce nunc fio_.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond. ABCDE _istud_,
+non _istuc_. [_istuc_ ed. P.]
+
+136. socium.--Sic Mss. At Lov. _socio_.
+
+jam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. Mor. [ = _jam_ ed. P.]
+
+dicebat.--Somm. et Germ. 2. _decebat_.
+
+conhibebam.--Lovanienses in quatuor suis Mss. legebant, _convivebam_. Nos
+in nostris reperimus _conhibebam_. Nempe suam iniquitatem secum habebat,
+convivebat, et tamen obliviscebatur.--Editio Florentina, _cohibebam_. (ed.
+P.) Sic ABCDE. Ea vero vel vera lectio est, vel ambigua licet, orthographia
+tantum a vera differt; vid. sup. p. 136. n. q. Eadem fere habet, quam
+serius vidi, not. Bened. ad Ps. 81.
+
+"_Connivistis_ Er. _connibuistis_, et infra loco _conniverunt_ habet
+_conhibuerunt_; atque ita veteres libri, in quibus pro verbo _conniveo_
+constanter scriptum est _conhibeo_." ed. Ox. [_connivebam_ ed. P.]
+
+137. caeteris.--Er. cum uno Ms. _certis_.
+
+es.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. ABCD. [_est_ ed. P.]
+
+renitebatur.--Mss. Angl. ABCDE. _retinebatur_. Alii, _renitebatur_. pen.
+alloquebantur ABCD. [_loquebantur_.]
+
+138. non.--Er. Lugd. Ven. _non sciebam_.
+
+insaniebam.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Mor. Mart. Flor. et Rond.
+[_insanibam_. Ed. B.]
+
+pedem.--Sic legendum juxta Mss. [_pedem post pedem_.]
+
+luctantem.--Codex Corb. _parte assurgentem; cum alia parte alibi jacente
+cadentem, luctantem_. Angl. duo, _parte assurgentem cum alia_.
+ABCD.--Lectionem codicis Corb. praetulit editio Florentina; lectioni Mss.
+Angl. duo Mss. Flor. et 3 ap. Mart. et Arn. suffragantur. Er. Lugd. Ven.
+_partem assurgentem_. Haec autem lectio, sicut et _parte assurgente_, quam
+habent E. Somm. Mor. Ben. inde profluxit quod librarii constructionem parum
+perspexerunt, ideoque verba proxime sequentia secum concordari voluerunt,
+quod in Mss. saepissime accidit. ed. Ox. [_parte assurgente_ ed. P.]
+
+nutum = _mentis_ ABCDE. [_nutum mentis_ ed. P.]
+
+suam.--Lov. Somm. Blas. _ad voluptatem suam_; corrupte, nam de perficienda
+voluntate loquitur Augustinus. Et vero in Mss. nullo fere excepto, in
+antiquioribus editionibus et Arn. habetur, _ad voluntatem suam_.
+
+ult. paret ABCD. [_paretur_ ed. P.]
+
+139. non itaque plena.--_itaque_ ADCDE _plene_ ABCD [non _utique_ plena.
+ed. P.]
+
+vere.--_vero_ ABCDE.
+
+paenam meae--_poenae_ ABCD.
+
+141. ponit.--Ms. Corb. Germ. 1. et aliquot alii, _non punit_.
+
+vanitatum.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum
+Mss. non paucis. [_vanitantium_. E cum ed. B.]
+
+142. blandiens venirem ABCD [_ut ven._ E cum ed. P.]
+
+istae.--Er. Lugd. Somm. Lov. Rond. _quod isti et istae_. (_et quod istae_
+E.)
+
+non.--Mart. cum quatuor Mss. _an non_. _Seipsis_ pro _semetipsis_ ABCDE.
+
+murmura ABCDE. [_murmur_ ed. P.]
+
+et ille sensit nescio quid. Aliquid enim.--Lov. Er. Lugd. Ven. Somm. et
+Rond. [_et ille sensit; nescio quid enim_ ed. P.]
+
+143. nihil aliud interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut--_divinitus
+mihi juberi nisi ut_ ABCDE.
+
+ex = ex ABCD.
+
+carnis providentiam. _prudentiam_. E.
+
+_recipite_.--Lov. _assumite_. Alii cdd. _recipite_.
+
+145. hostiam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. [_sacrificium_ ed. P.]
+
+mea.--Sic Mss. et Arn. At Lov. _Quid non mali ego? An facta mea_. In aliis
+etiam edd. habetur, _ego_; sed, _an_, mutatur in, _aut_. {292}
+
+volebas.--Sic prope omnes Edd. et Mss. Attamen Arn. habet _nolebas_.
+[_nolebas._]
+
+suavitate ABCD. [_voluptate_ ed. P.]
+
+146. loquacitatis.--In codice Benigniano _mundanis loquacitatibus_.
+
+vergeremus.--Mss. duo, _mergeremur_. 4 ap. Mart. _vergeremur_.
+
+discedere.--Mart. _si ita discederem_: haec verba _si ita_, cum Ms. Germ.
+uno; verbum autem _discederem_, cum duobus Germ. et quatuor aliis Mss.
+
+dicerent.--Quatuor Mss. apud Mart. _multi dicerent_.
+
+147. intermittere. _intermitterem_ ABCDE.
+
+148. in re ejus essemus. sic Mss. nullo fere excepto. ADE (abest a C) [B
+cum ed. P. _rure_.]
+
+illi.--Quatuor Mss. apud Mart. _Retribue illi_.
+
+reddis ABCDE [_reddes_ ed. P.]
+
+Nebridius = meus ABCD [habet ed. P.]
+
+149. ille.--In duobus Mss. _a quo potatur ille_.
+
+nostra.--Lov. cum antiquioribus edd. et 1 Ms. ap. Mart. _conversatione
+nostra._ ABCD.
+
+dies quo. ACD. [_dies in quo_. ed. P.] mox _Et factum est. Eruisti_ ABCD.
+[est, et eruisti ed. P.]
+
+anhelantibus.--Somm. _Sed adhuc in superbiae scholam, tanquam in
+pausationem anhelantibus_. Arn. et Mss. nostram praeferunt lectionem. Nempe
+ad illud Augustinus alludit quod accidit fugientibus, qui cum primum
+pausant, aliquandiu anhelant.
+
+150. l. 8. quomodo ABCD. [_quoque modo_ E. cum ed. P.]
+
+tunc.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _essent tunc, ignorante me utrum
+audirent, et me nesciente quod ibi essent_. sic ABCDE. ordine tamen
+paullulum immutato, _ignorante me utrum audirent tunc_.
+
+151. clamat propheta.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _clamat_
+ABCDE. _propheta_ ABCD. Editio Florentina, _et clamabat propheta_.
+[_clamabat prophetia._ ed. P.]
+
+phantasmatibus.--Bad. cum duobus Mss. et 5 ap. Mart. _phantasiis_. Mendose:
+nam Augustinus in hujus operis libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quae
+sunt, phantasmata vero eorum quae omnino non sunt corporum imagines; quas
+ipse Manichaeis olim adhaerens, pro veritate amplexabatur.--Cum Er. Lugd.
+Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. legendum existimavimus,
+_phantasmatibus_. ABCD. sed mox _quas_ pro _quae_ ACDE. [E cum ed. B.
+_phantasmatis_.]
+
+152. aeternum.--In edd. _O si viderent internum lumen aeternum!_ In codice
+Corb. et Germ. _O si viderent in te internum lumen aeternum!_ Visum est
+sequi alios optimae notae Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui
+caeteris omissis verbis praeferunt, _O si viderent internum,
+aeternum!_--His Mss. adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit
+Lips.)
+
+ubi.--Lov. Somm. _Ibi enim, ibi mihi._ At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn.
+_Ibi enim, ubi mihi._--Ita etiam sex Mss. Florentini.
+
+temporibus.--Ita Mss. quo loco edd. habent, _temporalibus_.--Habent etiam
+_temporalibus_ sex manuscripti citati in editione Florentina quae sic etiam
+legit. _temporalia_ E cum 1 Ms. ap. Mart. _temporalibus_ cum 5 ib.
+
+153. pestis.--Mart. cum uno Ms. et Rond. _prae istis_. Tres Mss. apud Mart.
+_prius_.
+
+inimicis.--Am. Er. et Lov. _et super inimicis scripturis Scripturae hujus_.
+At Mss. Bad. et Arn. carent voce, _scripturis_. _inimicos_ ABCD.
+
+recordabor.--Sic Dub. cum tribus optimae notae Mss. Sic etiam Mart. cum
+duobus, et Rond. cum octo Mss. [_recordabar_ ed. B. et incipit caput
+duodecimum ad haec verba: _Sed nec oblitus_.]
+
+154. formare.--In Mss. pluribus et potioribus; _multum potens formare_;
+ACDE (abest haec clausula a B.) et paulo post, _praeter delictum non
+habebam_ ACDE. [_reformare--nihil habebam_ ed. P.] mox _nutriebatur_ ABCDE
+_respiraveras_ ACD.
+
+155. pietatis.--Lov. _et ex ea aestuabat affectus pietatis_.
+
+qua.--Sex Mss. apud Mart. _quae fuerat seducta_ C. Sic Rond. cum duobus
+aliis Mss. _quia_ E.
+
+imitantibus.--Somm. Mart. _per caeteras partes imitantibus_. Rond. _per
+caeteras orbis partes_.
+
+156. laetitiae.--Aliquot Mss. _laetitia_.--Hanc alteram lectionem sequitur
+editio Florentina, cum uno e suis manuscriptis. _tumultuante laetitia_
+ABCDE.
+
+lucentes.--Somm. et Rond. _inde laudes tuae ferventer lucentes_.
+
+applicatus.--Sic ABCDE cum ed. Ben. minus recte ergo "trium Mss. Angl.
+auctoritate" _ampliatus_ legendum censuerunt Ben.; pro qua lectione unum
+tantum Ms. affert Mart. Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.--Er.
+Lugd. Ven. Lov. Somm. _applicitus_.
+
+respirans.--In tribus Mss. _et tantum respirans_ ABCD. paullo ante _Ideo_
+pro _Et ideo_ ABCDE. [Et ideo ed. P.]
+
+157. habitaturi.--Sic habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov.
+_habitabamus_.--Paulo post, Somm. et Rond. _in placito_.
+
+nascerer.--Sic legendum cum Mss.--Quam sequimur lectionem, scilicet
+_nascerer_, amplexus erat Rond. ex octo {293} manuscriptorum auctoritate.
+Mart. cum G. 1, et quibusdam aliis [_renascerer_.]
+
+commissam = _sibi_ ABCDE [habet ed. P.]
+
+permanebit ABCD. [_praevalebit_ E c. ed. P.]
+
+158. temulenta.--Lyrensis codex, _temulentiae_.
+
+praepositos.--Antonius Arn. suspicatur legendum esse, _per perversos_; vel,
+_per praeposteros homines_.
+
+coelitum.--In Ms. Benigniano, _coeli tui. coelestium_ ABCD.
+
+ordinate.--Potiores Mss. et ABCDE. [_ordinans_ ed. P.]
+
+159. l. 13. refractum et quietum ABCDE. [_refracto et quieto_ ed. P.]
+
+s. 20. l. 2. evicit ABCD. [_vicit_ E c. ed. P.]
+
+160. cruditas.--Apud Bad. Am. Er. et plures Mss. _crudelitas_. E.
+
+homini.--Sic legendum videtur juxta melioris notae cdd. In edd. porro
+legebatur, _animo humano_ ABCDE. utrumque habet G. 1. ap. Mart.
+
+161. loquendo.--Lov. cum 1 Ms. ap. Mart. _loquendo te_. Abest _te_, a
+manuscriptis.
+
+suspiravimus.--Ms. Corb. _susum spiravimus_.
+
+162. si quis audiat. _si qui audiant_ ABCD.
+
+attingimus.--Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss. apud Mart. citati, et ABCDE.
+[_attigimus_ ed. P.]
+
+talia.--Mart. cum quatuor Mss. _dicebamus talia_.
+
+ponitis ABCDE. [_ponetis_ ed. P.]
+
+pen. peregre. _in peregre_ ABCD.
+
+163. aperuisset.--Sic Arn. et aliquot ex praecipuis Mss. At Bad. Am. Er.
+Lov. _apparuisset_.--Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum undecim, et
+Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE.
+
+extremum.--Mss. plerique omittunt verbum, _spiritum_ ABCD. [_spiritum_ ed.
+P.]
+
+164. l. 1. tacebat. _tacuit_ CE.
+
+celebrare.--1 Ms. apud Mart. et Rond. _celebrari_.
+
+sonum.--Lov. aliaeque edit. _sermonem_. ABCDE.
+
+anima. = _mea_ ABCD. [habet ed. P.]
+
+165. est.--Apud Rond. haec verba, _cum ecce corpus elatum est_, concludunt
+periodum praecedentem.
+
+pascitur.--Tres Mss. Angl. _pascitur, difficile posse vitare. Visum etiam_
+ABCD.
+
+soporis.--Multi edd. Ita etiam Flor. Lov. Som. Arn. Mor. necnon Mart. et
+Rond. uterque cum sex Mss. ABDE _sopore gratiae_ C. [_sopora_ ed. P. Lips.
+et sic quidem haud dubie in carmine Ambrosii legendum, et _sopora_ pro
+verbo habendum est, alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum
+immutatur versus cum Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud
+dirigatur. ed. Ox.]
+
+sancte.--Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss. _sanctam_.
+
+requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD. [E cum ed. P.
+_requievit_.]
+
+166. s. 34. l. 8. Baptismum + _tuum_ BC.
+
+l. 9. ex ore ABDE _de_ C. [_ab_ ed. P.]
+
+locum.--Absunt a Mss. prope omnibus isthaec verba, _invenire indulgentiae_
+et ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.) Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et
+Benedictinorum lectioni suffragatur editio Florentina et E. [_indulgentiae
+apud te locum invenire_. ed. P.]
+
+glorietur.--Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum antiquioribus cdd. _O si
+cognoscant se omnes_ [ = _omnes_ ABCD.] _homines, et qui gloriantur_,
+[_atur_ E.] _in Domino glorientur_, [_etur_ E.] ABCDE.--Editio Veneta sic
+habet: _et qui gloriantur, in Domino glorientur_.
+
+s. 35. l. 6. scio + _eam_ ABCD.
+
+l. 10. judicio ABCD. [_judicium_ E. et ed. P. e Vulg.]
+
+s. 36. l. 1. _quod_ BCDE _quem_ A [non habet ed. P.]
+
+lin. autem seq. namque = _illa_ ABCD.
+
+167. ei.--Arn. cum aliquot Mss. _offerat_, E sed melius Bad. Am. Er. Lov.
+cum pluribus Mss. _auferat ei_, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem
+videtur.
+
+Domine Deus meus.--Editio Veneta, ABCE et 1^{ma}. manu D. [_Domine meus,
+Deus meus_, ed. P.]
+
+confessiones.--In edd. pluribus, et 5 Mss. ap. Mart. _tam per confessiones_
+BCE. Abest, _tam_, a Mss. quos magis probamus. AD.
+
+168. sanum.--Somm. et sex Mss. apud Mart. citati, _sane_.
+
+neque enim id ago--_neque ego id_ ABCD.
+
+169. enim.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest _enim_.]
+
+s. 4. l. 11. Domine + _Deus_ meus ABCDE [ = _Deus_ ed. P.]
+
+170. accedam = _ad te_ ABCD [_quantum ad te accedam_ E c. ed. P.]
+
+confitear.--Isthaec verba, _non qualis fuerim, sed qualis sim ut hoc
+confitear_, desunt in ed. B. et in aliquot edd. ac Mss. sed habentur in
+utrisque potioribus.
+
+171. ecce.--Editio Veneta, _etiam. non candorem_ ABCD [_nec_ E c. ed. Par.]
+_amica oculis_ ABCD.
+
+172. dixistis. _dicite_ utroque loco ABCDE.
+
+Deum meum? Jam = _quem_ ABCD [_meum quem jam_ E c. ed. P.]
+
+de responsionibus = _singulis_ ABCDE [_de singulis respons._ ed. P.]
+
+s. 9. pen. sensum ABCD [_sensus_ E c. ed. P.]
+
+conspiciantur.--Quinque Mss. apud Mart. _conspiciant_. {294}
+
+173. videnti. _videns_ [_vide en_ E] _moles enim_ [ = E] _minor est_ ABCDE.
+
+est.--Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov. _etiam tibi vita est_.--Hanc alteram
+lectionem editiones Ven. et Lugd. secutae sunt.
+
+quia. _et_ ABCDE et ante _equus_ = _et_ [_et equus_, ed. P.]
+
+animus.--Editio Veneta, _unus ego animus_. _ago ego unus_ ABCD.
+
+s. 12. l. 2. fecit me _cum ea_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+cujuscemodi.--Er. Ven. et Lugd. _de hujuscemodi_. E.
+
+proruunt.--Editio Veneta, _se promunt_.
+
+quod.--Er. Ven. Lugd. _illud quod_. E.
+
+174. mea.--Bertinensis Ms. apud Mart. _in memoriam meam_.
+
+175. capit.--Lovanienses: _ut ubi sit, quid sit, non capiat_.--Er. Ven.
+Lugd. _ut ubi sit, quid_ [_quod_ E] _sui non capiat_. _capit_ D] 3 Mss. ap.
+Mart. _ut ibi sit quod sui non capiat_. C. Mart. cum aliis _angustus est ut
+ibi sit quod sui non capit?_ AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. _numquid extra
+ipsum? annon in ipso est?_ At vero Somm. et Rond. _annon in ipso?_ omisso
+_est_.
+
+loco.--Lov. _loca_.--Sic etiam Ven. et Lugd. ABCD.
+
+hic ABCD [_sic est_ om. _hic_ E. c. ed. P.]
+
+recoleretur.--Sex Mss. apud Mart. _recolitur_. mox _vanescit_ ABCD.
+
+176. auras.--Sic Arn. et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. _per aures_ ABCDE.--Sic
+etiam editiones Ven. et Lugd.
+
+possunt.--Er. Ven. Lugd. _dicam si possum_. ABCD.
+
+iterum.--Ita meliores Mss. et sic legendum esse probat quod sequitur,
+_neque enim est alia regio eorum_, ex qua scilicet cogi possint. Quare
+emendandi editi codices qui habent, _et in idem_ (ABCDE) vel, _et ibidem_.
+
+177. s. 20. l. 1. quomodo. _quo modo_ 1 Ms. ap. Mart.
+
+s. 21. l. 7. + _et_ e ABCDE [om. _et_ ed. P.]
+
+ult. non fuit = _non_ 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am.
+
+178. corporis.--sic in Mss. et Flor. BCD. E. in marg. _assensibus_ A [in
+prius editis, _impressas sensibus corporis_ et ed. P.] mox _accipimus_
+ABCD.
+
+179. l. 4. en ABCDE [_et_ ed. P.]
+
+dimetimur ABCDE [_dem._ ed. P.]
+
+s. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E. [_occurrit_ ed.
+P.]
+
+180. inhaereri. Mart. cum 1 Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. _inhaereri_ bis
+habent ABCD et _potest_ ABCDE. [_inhaerere_ ed. P.]
+
+An.--Mart. cum 1 Ms. _fueramus; ac non ... flagitabat_. Alias, _nam_.
+
+181. l. 2. separavit. _segregavit_ ABCD.
+
+aspectui. _adspectus_ ABCD _conspectui_ E mox _et_ pro _sed_ ABCD.
+
+182. vivit. _vivat_ ABCD.
+
+183. ita ut = _ut_ ABCD.
+
+amamus = _eam_ et _adhuc_ ABCD [_amamus eam et tamen adhuc_ ed. P.]
+
+enim + et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus Mss. ap. Mart. [ = _et_ ed. P.]
+
+notitia.--Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov. habent, _in exteriore
+notitia_. E.
+
+s. 31. l. 6. fieri possit.--_posset_ Somm. Arn. Mart. cum Mss. Flor. Rond.
+ABCDE [_posset_ ed. P.]
+
+s. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss. et
+ABCDE omittunt statim ante haec verba, _fieri possit ut_ [sensu id omnino
+postulante].
+
+num--Iidem et Lips. [_nam_ ed. P.]
+
+184. quia. _qui_ ABCD.
+
+185. indicat.--Lov. _judicat_.
+
+veris mavult. _verissimis vult_ ABCD _veris|ma[ =]vult_ [sic E.]
+
+fabricasti = _illic_ ABCD [_illic tibi_ E cum ed. P.]
+
+sanctuarium.--In aliquot Mss. _sacrarium_.
+
+186. nec illic. _et nec illic_ ABCD.
+
+contristamur. _cum tristamur_ ABCDE.
+
+Fragrasti. B. E 2 manu.--Er. Lugd. Flor. _Flagrasti_. ACD.
+
+s. 39, l. 1. ex omni me + _omnino_ Mart. c. 4 Mss. et Somm.
+
+187. ea ABCDE [_eas_ ed. P.]
+
+tentatio.--Bad. Am. Er. et Lov. _humanae vitae tentatio_. 1 Ms. ap. Mart.
+et E. Ita etiam Somm. necnon septem Mss. citati in editione Florentina.
+
+et ne frangat tolerantiam.--Bad. et plures e vetustioribus Mss. ABCDE nisi
+quod D habet _tolerantia_ [_naufragat_ tolerantia ed. P.]
+
+188. ibi. _sibi_ ABD.
+
+manet.--Septem Mss. Recte, referendo ad rationem.--Somm. et Rond. _Ubi est
+tunc ratio qua vigilans animus, talibus  ... inconcussus manet?_ Hanc
+lectionem in melioribus codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et
+praeferendam censet. Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod
+fortasse ex typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD;
+eam ergo praetulimus; et lectio quidem _maneo_ glossam sapit. [_inconcussus
+manco_ E. cum ed. P.]
+
+non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc lectionem, cum antithesin melius
+servet, praetulimus. _non es omnipotens, Deus, sanare_ A [_potens est manus
+tua_ cum ed. P.]
+
+libeat.--Rond. cum undecim Mss. _tantulum libeat_. ABCDE.
+
+189. in quid BC. _inquit_ AD [_quid_ ed. P.]
+
+sperans.--Rond. juxta sex Mss. _et sperans_. E.
+
+meam = ABCD. mox _incorruptionem_ {295} _sempiternam_ ABCDE e Vulg. et _in
+servitute_ ABCD.
+
+vocantur.--Am. Er. et Lov. _calamitates deliciae vocantur_. At Mss.
+plerique et Arn. _calamitas_.--Somm. Rond. cum quatuor Mss. _calamitates_.
+
+quo.--In omnibus editis ante Arn. legebatur, _quam quo transire_. Expunctum
+est, _quam_, auctoritate Mss. et sensu exigente.--Paulo ante, Somm. et
+Rond. cum duobus Mss. _alias qua transcatur. quo_ E. _qui_ A.
+
+dexteram tuam = _ad salutem meam_ ABCD [habet E c. ed. P.]
+
+190. _antea_ ABCD recte procul dubio, quum _postea_ paullo ante concinne
+respondeat. [_a te_ E cum ed. P.]
+
+nos = ABCD.
+
+gloriatur.--Quinque Mss. citati apud Mart. _ut quod gloriatur in Domino
+glorietur. glorietur_ AE.
+
+l. ult. offensionem. _offendiculum_ e Vulg. ABCD.
+
+191. ejus.--Bad. Am. Er. et Lov. _imperfectum meum_. Sed Mss. cum Arn.
+_imperfectum ejus_, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum
+interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23.
+
+fortasse. _forsitan_ ABCDE.
+
+192. suavi diversitate. E. "Gislen. _pro sonorum diversitate_; optime Ulim.
+_pro suavi diversitate_" Mart. quod praetulimus, quippe quod, compendiose
+scriptum, lectioni vulgatae facile occasionem praebuerit. (ed. Ox.) Rond.
+c. uno Ms. _pro sua div._ [ABCD cum ed. P. _pro sui div._] mox _excitantur_
+ABCD.
+
+moveor.--Editio Moreti, apud Rond. _et nunc ipse commoveor. ipsum
+commoveor_ (_veo_ E.) ABCDE.
+
+193. vide.--Somm. Mor. et Rond. _respice, et exaudi; vide_.
+
+loquor.--Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss. [_loquar_ ed. P.]
+
+animum.--Somm. et Rond. cum duobus Mss. _contristet animum_. E.
+
+s. 52. l. 4, 5. benedicere. _benediceret_ 2 Germ. ap. Mart. ABCD. mox pro
+_grandi aetate, granditate_ ABD _grandaevitate_ C.
+
+est.--Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss. hic addunt, _et alia non est_.
+E.
+
+194. fabricationibus.--Lov. _hujuscemodi fabricationibus_. Sed Mss. habent
+_cujuscemodi_: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro,
+_qualibuscumque_; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n. 12.
+
+meo.--Mss. et edd. plures, _sanctificatori meo_. Pauci vero,
+_sacrificatori_.
+
+s. 53. l. 15. spargant + _inde_ ABCD.
+
+nam ego ABCDE [_nam et ego_ ed. P.]
+
+praeter enim ABCDE [_pr. eam en._ ed. P.]
+
+195. cognoscendum. _noscendum_ ABCD.
+
+libidine. _libidinem_ ABCDE _ad experiendi--libidinem_ Somm. Moret. et 2
+Mss. ap. Mart. qui eam probat.
+
+proceditur.--Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. _ad perscrutanda
+naturae secreta, quae praeter nos est operata, proceditur_.
+
+196. multa.--Lov. _ecce quam multa. tam_ E.
+
+das. _da_ ABCD.
+
+tentatur.--Mart. cum sex, et Rond. cum quatuor Mss. _tentetur_.
+
+s. 57. l. 13. sedentem--muscas. _sedente--muscam_ ABCD mox _implicat_ A.
+
+197. conceptaculum.--Rond. _receptaculum_. Praeterea, sic pergit Ulim.
+Rond. juxta 4 Mss. citatos apud Mart. _sit cor nostrum, et portet copiosae
+vanitatis catervas_. mox l. 6. _voce_ ABCDE.
+
+tua.--Mss. nonnulli cum Arn. _nisi nota misericordia tua_. Alias, _nisi
+tota_.
+
+quia.--Somm. et Rond. juxta novem Mss. et ABCDE. [_qui_ ed. P.]
+
+me.--Mart. cum sex Mss. _cessabit a me_.
+
+gaudium.--In Somm. necnon in Rond. qui novem Mss. nititur auctoritate, et
+in ADE incipit periodus ab his verbis, _sed numquid_; et ad illa, _quod non
+est gaudium_? concluditur. mox pro ambitiones, _nem_ A _one_ BCD. [_potest?
+Timeri_ &c. _misera vita est_. ed. P.]
+
+imitanti.--Sic legimus in Ms. Fossat. C. At in aliis plerisque habetur
+_imitandi_, aut, _imitati_ (ABDE) aut _imitantes_, minus bene, ut
+arbitramur.
+
+198. l. 6. donum, _bonum_ ABCD.
+
+s. 59. ult. hominis quam Dei. _in hominibus quam in Deo_ E. Initio autem c.
+37. praemittunt ABCD. _In aliis te precamur_, mox l. 5. gemitus cordis
+ABCD.
+
+absunt.--Somm. _vel voluntate cum adsunt, vel necessitate cum desunt_.
+Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen ultimo loco habet, _absunt_.
+paullo ante, pro _quantum assecutus,--quantis_ BCD.
+
+199. sim ABCD et E _sit_ puncto notatum [_sit_ ed. P.]
+
+tu.--Lov. _quam tibi_. ABCD. Sed melius antiquiores edd. et Mss. _quam tu_.
+E. Hic nimirum id confitetur quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum
+praesentior quam tibi: et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero
+quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam,
+nescio."--Lovaniensium lectioni suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss.
+
+200. s. 63. l. 3. qui ad.--_quia privatam quandam excellentiam contrahit_
+(_contrahunt_ B) ABCD.
+
+tentat.--Am. Er. et Lov. _contrahere emendicata suffragia tentat; et cum a
+me_. Somm. _contrahit, et emendicata suffragia tentat; et cum a me_.
+Praetulimus lectionem Mss. quae etiam est Bad. et Arn. Mox post _saepe_ om.
+_homo_ plures Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.] {296}
+
+contemptu.--Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap. Mart. _de ipso vanae gloriae
+contemptu_. Abest, _vanae_, a mss. quorum etiam nonnulli verba sequentia
+sic interpungunt: _Non enim eam contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus
+est aliud._ ABDE. Omisimus ergo _vanae_, atque ita esse interpungendum
+censuimus. ed. Ox. [_contemptu vanae gloriae--cum gloriatur intus. Etiam
+intus_ ed. P.]
+
+placeant.--Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5 Mss. ap. Mart. absque
+negatione, _vel placeant_. E.
+
+gratia.--Edd. plerique locum huncce ita interpolatum habent: _aut etiam
+sicut ex tua gratia, sed non sua merita, non tamen_. (_sicut ex tua gratia
+merita_ E.) Removimus haec verba, _sed non sua merita_, quia iis carent
+Mss.
+
+eam ABCDE [_ea_ ed. P.] et pen. _sed_ + _et_ iid.
+
+201. memoriae.--Lov. _memoria_. mox pro _latis_, _laetis_ AD.
+
+degravat.--In Mss. omnibus, nullo fere excepto. _Tantum consuetudinis
+sarcina digna est._ Ita etiam Bad. ABCDE.
+
+Ambiendum.--Sic Mss. excepto Lyrensi qui habet _Abeundum_. et 3, ap. Mart.
+qui habent _An abeundum_? Arn. _An ambiendum_? At Bad. Am. Er. Lov. _An
+eundum_. E.
+
+202. et multum. _at_ AD _ad_ BC.
+
+s. 68. l. 3. mediator ille = _ille_ ABCD utpote qui a loco SS. absit; unde
+mox "_qui_ (BC) non rapinam arbitratus _est_ esse." ABCD.
+
+impiorum.--Benign. Ms. _justificandorum impiorum_. Corb. Ms. et 4 ap. Mart.
+_justificatorum piorum_. Utraque lectio conjectura est scribae, qui textum
+haud intellexit. ed. Ox.
+
+Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis Mss. ABCD. [_Hic_ E cum ed.
+P.]
+
+simul unus Deus.--Mss. plerique non habent verba, _cum Spiritu sancto_.
+ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. ad p. 126. uncinis includit Lips. [E. cum
+ed. P. _simul cum Sp. S._]
+
+203. agitaveram corde ABCD. _in corde_ sed _in_ puncto notato, E. [_in
+corde_ ed. P.]
+
+pen. Deum ABCDE [_Dominum_ ed. P.]
+
+ult. requirunt. _requirent_ ABCD.
+
+205. l. 4. eas ABCDE [_ea_ ed. P.]
+
+206. Sacrificem.--Lov. _quia sic est, ut sacrificem_.--Sic etiam Er. Ven.
+Somm. et quinque Mss. citati apud Martin. E.
+
+207. recumbentes.--Sic Arn. et duodecim Mss. At Lov. _recubantes_.
+
+voluptatum.--Codex Corb. _superaffluentia_ Bad. Am. cum quatuor Mss.
+_superfluentium voluptatum_. mox pro _sitientem_, _sentientem_ ABCD. mox s.
+4. l. 1. _et_ ante _exaudi_, _de_ ante _lapidibus_, _Domine_ ante _Deus_
+om. ABCD. et pro _sicut_, _ita ut_ habent. _delectationes_ + _suas_ 5 Mss.
+ap. Mart. et E.
+
+208. ipsos.--Sic antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, _ipsum
+quaero_. sic 2 Mss. ap. Mart. et E.
+
+te.--Deest in edd. _a te_ quae voces in Mss. prope omnibus inveniuntur.
+Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in Lips. uncinis inclusi sunt.
+
+mox l. 14. _te te_ ABCD. [_te_ ed. P.]
+
+in eo = ABCD.
+
+cui comparata _quo_ (_cui_ E) _comparato_ ABCDE.
+
+terram.--Apud Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5: _In principio fecit Deus
+coelum et terram. Quomodo_. Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed
+absunt a Mss. et ab editione Arnaldina.
+
+209. l. 8. quo artem capiat et videat. _capit ut videat_ Germ. ap. Mart.
+_capit_ ABCD.
+
+laudant. _laudent_ ABCD.
+
+Domini. _Dei_ ABCD = _mei_ E.
+
+210. Verbi tui. _Verbo tuo_ ABCD.
+
+sempiterne.--Nonnulli e Mss. _simul et sempiterno dicis_. (D. cum textu sed
+sup. ras.) Mox etiam plures potioresque cum Arn. habent, _et simul et
+sempiterna fiunt_.--Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, _et simul et
+sempiterna_. Somm. Flor. _simul et sempiterna_: omissa ante _simul_
+particula _et_. ABCDE [_sempiterna_ ed. P.]
+
+tunc desinit ABCDE. [_esse desinit_ ed. P.]
+
+_quia_.--Habent edd. _qui et loquitur_. At Mss. _quia et loquitur_, juxta
+Graecum: [Greek: hoti kai lalo humin]. Sic legisse Augustinum intelligitur
+aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan. etc.
+
+dicentis.--Ben. Mart. ABCDE.--_dicentem_ Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et
+Rond. cum tribus Mss. [_dicentem_ ed. P.]
+
+211. ubi.--Sic Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [_ibi_ man.
+2^{da}. E. c. ed. Ben.]
+
+sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum ed. P.]
+
+egestate. _paupertate_ cum Vulg. ABCD.
+
+exstitit. _existit_ ABCD.
+
+212. praeterire. _praeteriri_ ABCD. mox _dictet et futura_ ABCD. _dicit et_
+2 Mss. ap. Mart. [_dictet futura_ ed. P.]
+
+aliud ridere. _aliud est_ ACD.
+
+creatura.--Benignianus codex, _quod nullam faciebat creaturam_.
+
+213. s. 16. l. 6. isti enim nostri ABCDE. [_autem_ ed. P.] mox = _et_ ante
+_eunt_ ABD.
+
+214. esse.--Lov. _tendit ad non esse_ B. Abest particula, _ad_, a Mss. quae
+et alias ab Augustino non adhibetur post verbum _tendit_, ut lib. 4 hujus
+operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse."
+
+s. 19. l. 1. utrum praesens.--_utrum et_ Arn. Mor. Mart. c. 1 Ms.
+
+215. ita mediorum ABCD. [_ita si_ E. c. ed. P.]
+
+poterunt. _potuerunt_ ABCD. {297}
+
+ei ABCDE. [_ejus_ ed. P.]
+
+216. narrarent ABCD. [_vera narrarent_ E. c. ed. P.]
+
+imagines.--Edd. plerique _praesententur imagines_ 3 Mss. ap. Mart. ABCDE.
+et paulo post, _praesentia futurorum_, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem
+Mss. quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus.
+
+est.--BC. Er. Ven. Lugd. _erit_. ADE.
+
+217. occultorum = ABCD.
+
+fateorque. _fateor quia_ BD. _quod_ AC.
+
+218. metitur.--Edd. aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.)
+_metimur ergo cum praeterit ... non metimur_ (A); _quid enim metiatur_.
+(_metiamur_ E.) Male. mox _metimur_ A. et in fin. cap. _metitur_ BC. et D.
+sup. ras.
+
+confitebor. _confitear_ ABCD.
+
+vere. _vera_ AD.
+
+cognoscere.--Bad. Am. Er. Lov. Som. _cognoscere te_. 5 Mss. ap. Mart. et E.
+Expungendum est, _te_, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo,
+cognoscendo loquitur Augustinus.
+
+vivo.--Lov. _ad hanc inhio_: recte, nisi alii refragarentur et edd. et Mss.
+qui magno consensu ferunt, _ad hanc vivo. et propter hanc vivo_ E. _ad hunc
+vivo_ AC.
+
+219. annui.--Sic legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel
+cum Arn. _et non annui_. Ubi Germ. codex habet, _et non abnui_. Lov. vero
+cum aliquot Mss. _et non anni_ ABCDE. Er. _et anni_. Denique Bad. et Am.
+_et non animi_.--Editio Veneta: _tempora, et anni; non annui_.
+
+ligneolae.--Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.) _circuitum illius, aut definite
+duplum ligneolae rotae_.--Er. Ven. Lugd. _igneolae_.
+
+totius.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap.
+Mart. _totus_. E manu post.
+
+ille.--Er. Ven. Lugd. _illa._ mox _quantum_ ABCDE.
+
+220. victoriosum.--Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. _ut victor
+Josue_ Bert. et E.
+
+cum. = ABCD.
+
+si et. ABDE. [_etsi_ ed. P.] mox _motus_ ABCD.
+
+221. _id_ ipsum A. _ad_ ipsum E. [_ipsum_ ed. P.] mox _moram_ pro _mora_
+ABDE.
+
+item. _idem_ BC.
+
+illud? Tempus metior. _tempus illud? Metior_, AD. _illud tempus. Metior_
+BC.
+
+puta. _puto_ ABCD.
+
+222. tenore. _tempore_ ABCD.
+
+l. 17. ad aliquam. _aliqua_ ABCD.
+
+pronuntio, renuntio. _pronuntio et_ ABCDE.
+
+Ipsamque longam num--? ABCD. [Ipsam _quoque_ longum _non_ E. c. ed. P.]
+
+qua.--Lov. et antiquiores editiones, _quam metior_. (ABC. et mox _qua_
+ACD.) Sed melius Arn. cum Mss. _qua_: statim quippe dixerat Augustinus
+brevi syllaba longam se metiri.
+
+223. eas. _ea_ ABCD.
+
+consumptione. _consummatione_ ABCD.
+
+pergat.--2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In prius edd. _peragat abesse quod
+aderit_. Bert. et E.--Quidam legendum putant; _pergat adesse quod aberit_;
+quam lectionem Mart. et Rond. in textum receperunt. _pergat ad esse_
+[_adesse_ Mor.] _quod aderit_. ABCD.
+
+224. illo.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E.
+[_illa_. ed. P.]
+
+extentus.--Sic Mss. At edd. _intentus_. E.
+
+dissilui.--Mss. Benign. Corb. et alii non deteriores, _dissolui_.
+
+225. Qui. [_quod_ ex err. typoth.]--Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn.
+Mor. et Rond. cum octo Mss. ABCDE. [_Quod_ ed. P.] mox _dicit_ ABCD.
+
+et. _ut_ ABCD.
+
+distentione.--In vulgatis, et aliquot Mss. _sine distinctione_. E. At in
+Mss. pluribus et melioris notae habetur, _sine distentione_, (E. in marg.)
+consequentius porro ad illud quod praecedit: _Neque enim sicut nota
+cantantis ... variatur affectus sensusque distenditur_.
+
+226. accepit. _cepit_ ABCDE.
+
+cujus.--Er. Lugd. Ven. Lov. _cui_.
+
+227. hanc. _haec_ ABCE.
+
+s. 4. l. 6. luculenta. _lucentia_ ABCD.
+
+ea.--Ita in Mss. et concinnius quam si legas ut in vulgatis, _Et cum in ea_
+ABCDE.--Somm. utraque particula omissa, sic incipit: _Cum in ea_.
+
+quod. quod, _quid, quid_. ABCDE.
+
+confitear.--In Mss. omnibus habetur, _si totum confitear_: cujus
+propositionis sensus ex istis completur verbis, _quis legentium capere
+durabit_?
+
+autem.--Mart. ex uno Ms. _Verumtamen_: sic etiam unus apud Rond.
+manuscriptus.
+
+228. nihil.--Sequimur Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov.
+et Arn. habent, _quiddam inter formam et nihil_, [ABCD.] _nec_. [_et_ A.]
+At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: _quam cogitabam quiddam
+informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil_. E.
+
+est.--Sic Mss., paucis exceptis. _esse_ A. At Lov. cum antiquioribus
+editionibus: _nihil aliquid est, et non est, hoc eam dicerem_. E. _si dici
+posset, aliquid et est, et non est_. Ulim.
+
+aliud.--Editi, _alibi aliud_. E.
+
+de nihilo. bis ABCD.
+
+229. talis. _alias_ ABCD.
+
+aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis edd. _sed tenebrae
+erant. et_ e Gen. ABCD.
+
+abyssum.--In prius vulgatis, _et tenebrae_ {298} _erant super abyssum_ A.
+Sed abest, _erant_, a Mss. BCDE.
+
+terra.--Lov. cum aliis edd. _informitas terrae invisibilis_ ABCDE. _et
+incompositae_ ABCD.
+
+230. l. 1. O Lumen Veritas ABCDE. [_O Veritas_ ed. P.]
+
+impacatorum.--Lov. et Arn. _propter tumultus peccatorum_. Sed melius Bad.
+Am. et Er. _impacatorum_. Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine
+designati videntur Manichaei, Scripturarum sacrarum inimici.
+
+revivisco.--Sic habetur in prius edd. _hunc bibam, et tunc vivam; nam non
+ego vita mea. Si male vixi, ex me mors mihi_ [_mihi mors_ E.] _fui, et in
+te revivisco_. E _tunc_ pro _hinc_, et _et_ ante _in te_, restituimus cum
+ABCDE [_hinc_ et = _et_ ed. P.]
+
+in aurem interiorem. _in aure interiore_ ubique ABCD.
+
+voluptas.--Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex. et ABCDE [_voluntas_ ed. P.]
+
+231. peregrinatio.--Lov. et Arn. _Unde intelligat anima quantum
+peregrinatione_. Praetulimus lectionem Bad. Am. et Er. quae ex pluribus
+Mss. comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthaec verba, _unde
+intelligat anima_, ad illa referuntur, _quam longe super omnia tempora sis
+aeternus_.
+
+s. 14. l. ult. nulla. _nullae_ ABCD.
+
+232. quoto, _quo_ ABCD. et man. 1^{ore}. E.
+
+manifestatione.--Lov. et 2 Mss. ap. Mart. _in manifesta facie_.
+
+233. de.--Somm. Rond. et Lips. omittunt praepositionem _de_. E.
+
+nostrum.--ABCDE. Rond. _te arbitro, Deus omnium nostrum_. [_nostrorum_ ed.
+P.]
+
+dicit.--Sic legendum juxta Mss. Angl. [_dicitur._]
+
+234. aeternum.--Arn. cum Mss. quatuor, _sine labe stat in aeternum_. _in
+aeternum stat_ E. mox = _Deo_ ABCD.
+
+quoniam ABCD [_quia_ ed. P.]
+
+235. suspiret. _suspirat_ ABCD.
+
+concedunt. _contendunt_ ABCD.
+
+238. prope.--Lov. _proprie_.
+
+239. Corporale.--Ita plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som.
+Blas. cum quinque Mss. habent, _id est, Incorporale_. Lov. _id est,
+Corporabile_.
+
+240. vultis.--Somm. et Germ. 1. _quisquam ita tentaverit, si non vult
+istam_. Mart. c. 2 Mss. _si non vult hanc_.
+
+intelligamus.--In omnibus fere libris legitur, _nisi ut intelligamus_;
+(ABCDE.) librariorum lapsu, qui forte mutarunt _aut_, in, _ut_. Hanc porro
+particulam removimus juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet
+Lips.]
+
+praescriptum. _scriptum_ ACDE et paullo ante, = _Deus_ ABCD.
+
+a Deo. _ab eo_. ABCD.
+
+aut si eo ABCDE. [_in eo_ ed. P.]
+
+241. audimus.--Rond. cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [_audivimus_
+ed. P.]
+
+ex Deo ABDE. _e_ C. [_a Deo_ ed. P.]
+
+vera.--Lov. _sic inveniet eam inter tam multa verba_. E.--Sic quoque
+Sommalius. _Inveniet_ legit etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [_invenit_ ed.
+P.]
+
+242. l. 2. sive quid aliud ABCD. [_aliud aliquid_ E. c. ed. P.]
+
+veritatis. _veritas_ ABCD.
+
+244. existere. ed. Ben. ABCDE. _existeret_ Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart.
+cum quatuor Mss. et Rond. cum sex Mss. [_existeret_ ed. P.]
+
+Domine ABCD. [_et Dom._ E. c. ed. P.]
+
+245. et fierent.--_et ut fierent_ ABCD.
+
+variationes.--Ita Lov. Sed alii libri editi et scripti habent,
+_narrationes_ (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano, qui pro ea voce substituit,
+_rationes_.
+
+creaturae.--_naturae_ ABCD.
+
+246. acutum.--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati
+apud Mart. _sic acuto cernat animo_. ABCD.
+
+prior.--Edd. _perficiendi potentia_ (BC.) _prior_; refragantibus Mss.
+quorum lectionem amplectimur.
+
+247. narrari.--Legendum videtur, _variari_: vult enim Augustinus quod sicut
+sonus origine praecedit cantum qui ex eo formatur; ita materia _velut
+tempore_, id est origine praecedere debet, ut aliquid de illa _variari_
+possit.
+
+praecedatur.--Sic Mss. et Arn. At Bad. habet, _praecedantur_; "5 Mss. &c."
+ap. Mart. _praeceduntur_. alii edd. _praecedunt_ E.
+
+248. vidit. "Ita 2 Germ. c. omn. fere Mss.; aliquot editi _videt_." Mart.
+[_videt_ ed. P.]
+
+excelsior.--Plerique editi, _excellentior_.
+
+sufficient.--Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart. cum quatuor Mss. et ABCDE.
+_sufficiant_.
+
+249. l. 1, 2. Invoco. _Invocem_ ABD.
+
+ne. ABCD. [_nec_ ed. P.]
+
+250. natura.--Somm. et quinque Mss. apud Mart. _spirituales corporalesque
+naturae_.
+
+promeruerunt.--Somm. Dub. Mart. et Rond. cum quatuor Mss. ABCDE.
+[_promeruerant_. ed. P.]
+
+251. haerendo ABCDE. [_cohaerendo_ ed. P.] mox _quodcumque_ pro _quod
+utcumque_ ABCD.
+
+252. nostrae.--Insignem huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in
+excusis erat, detractis verbis istis, _sapientiae nostrae_.
+
+253. dicam.--Mss. non habent hoc loco, _Mergimur et emergimus_.--Neque
+Somm. {299} neque Flor. habent haec verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis
+includit Lips.]
+
+spiritualis.--Ita Mss. At editiones, excepta Arnaldina, praeferunt,
+_sprituales_. E. Non bene: intendit quippe Augustinus abyssum
+intellectualis omnis creaturae ipso Angeli et hominis lapsu fuisse
+indicatam.
+
+amo.--Sic in Mss.--Sic etiam Am. Er. et ed. Florentin. ABCD. Lips. [_redde
+te mihi: te enim amo_ E. c. ed. P.]
+
+abscondatur.--Lov. _donec abscondar_. Sed verius editiones aliae cum Mss.
+_abscondatur_. Subintellige, _vita mea_.
+
+254. aguntur. _coguntur_ hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox _super_
+pro _supra_ bis ex ABCDE.
+
+_mihi_.--In prius excusis, _quae dixerunt mihi_. Sed alludit Augustinus ad
+Psal. 121, ver. 1, in quo legere solet, _qui dixerunt_; et sic habent hic
+Mss.
+
+lux.--Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent, _facta est_; (E.)
+et paulo post, _quo tenebrae fuimus_. E.
+
+255. intelligat; a te petat. Sic Mss. omissis verbis, _et qui non potest_,
+ABCD _et a te_ E. uncinis inclusa habet Lips. [_et qui non potest_ ed. P.]
+
+dum...quod loquitur.--Somm. Lov. Dub. Mart. c. 4 Mss. Rond. _sciat quid
+loquatur, dum_ ABCD. _quod_ ABCDE [_cum_--_quid_ ed. P.]
+
+256. l. c. et ibi probent. ABCD [_et probent_ E. c. ed. P.]
+
+sunt.--Er. et Lov. _quam longe aliud sunt_. Sed abest _aliud_ a Mss. necnon
+ab edd. Bad. Am. Somm. et Arn. Mox pro _nosse_, _scire_ BC. pro _novi_,
+_scio_ ABCD. et post _velle_, _ut sim_ ABCD.
+
+ut.--Lov. _aut terna_. Sed clarius aliae editiones cum Mss. _ut terna_. Mox
+enim sequitur, _an utrumque_; quo significatur duo jam esse proposita:
+unum, _an propter tria haec ibi Trinitas_; alterum porro, _an in singulis
+haec tria_, ita _ut terna singulorum sint_. Quanquam apud Am. et Er. sic
+post haec legitur: _an utrorumque miris modis simpliciter et multipliciter
+infinito insensibili sine quo est_. Ita quoque apud Bad. nisi quod habetur,
+_fine_; non, _sine_.
+
+suo.--Somm. Moret. et Rond. _in Christo Filio suo_. Mart. c. Germ. et 2
+aliis _in Filio suo_.
+
+257. l. 4. conversi ABCD. [_et conversi_ E. c. ed. P.]
+
+sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ. et 4 aliis et Rond. ABCD
+_non_ manu priore E, post^e. _jam_. Er. Lugd. _Sed jam non in voce_. [_sed
+in voce_ ed. P.]
+
+_mentibus_.--Mss. aliquot ex vetustis, et ABCD. _effici sensibus_.--Paulo
+post etiam Somm. et Rond. _ut sensibus perfecti sitis_. ABCD. paullo ante,
+_sensus_ pro _mentis_ etiam E., sed ibi solus.
+
+258. l. 3. eorum sensus corrumpantur,--_sensus corporum_ ABCD.
+
+es.--Apud Lov. omittitur, _Ecce ubi es_.
+
+astabo.--Editi cum nonnullis Mss., _Mane astabo tibi_. ABDE. At abest
+_tibi_ a verioribus codicibus. C. mox _unde et in_ ABCD [_unde in_ E. c.
+ed. P.}
+
+259. suspicere.--Lov. cum antiquioribus editionibus _suscipere_; (B.) et
+paulo post: _susciperent et cognoscerent misericordiam tuam_. Sed liquet
+meliorem esse Mss. lectionem, quam in textu damus. mox _agnoscere_ ABCD.
+
+260. quod.--Lov. _quos_, in textu; et ad marginem, _quod_: hoc praeferre
+visum est, maxime cum legatur in edd. aliis et Mss.
+
+nobis.--In vulgatis, _quod nondum est, da nobis_. At in Mss. non habetur,
+_da_, nisi forte in aliquo e recentioribus. [5 ap. Mart.]
+
+261. atque.--Ita Bad. Am. Er. cum Mss. undecim. At Lov. et Arn. _progredi
+sinantur aquae, ut in se comminuantur_.
+
+suum.--Bad. Am. Er. et Lov. omittunt, _et dat fructum suum_.--Alii etiam
+cdd. id omittunt, et uno periodo sequentes, habent paulo post, _germinet_.
+
+beneficum.--Sic legendum, juxta quatuor Mss. Angl. (ABCDE.)--Hanc lectionem
+omnino sequendam affirmat Mart. et illam tuetur auctoritate unius Ms. Hanc
+quoque usurpat editio Florentina, illique lectioni adstipulantur tres Mss.
+citati apud Rond. Praeterea, cum fuerit bis excusus ille tomus primus BB.
+in prius edito legitur _beneficium_; in edito posterius, _beneficum_, licet
+suam superiorem notam Patres BB. servaverint, in qua lectio _beneficum_
+referenda in textum declaratur.
+
+262. et ecce ABCD. (sicut plures e PP. ap. Sabat.) Lips. [om. _et_ ed. P.]
+
+benignitatis operarios.--Quatuor Mss. Angl. (ABCD. abest ab E.) Vocem scil.
+_benignitatis_. e loco Psalmi prox. cit. _annum benignitatis tuae_ hic haud
+dubie inseruit ipse Aug. Ed. Ox. [_mitteus operarios_ ed. P.]
+
+optanti.--Lov. _vitam optanti_, et paulo post, _ortum praeparas_: contra
+quam habent caeteri codices, quos utroque loco sequimur.
+
+263. principia.--Mss. melioris notae, _in principia_, id est in luminaria
+noctis: quae lectio videretur praeferenda, nisi paulo supra haberetur, _in
+principio_ diei; forte pro _in principium diei_, juxta librum 1 de Genesi
+contra Manichaeos, cap. 14. [ed. B.] _principia_ CDE. quod omnino
+praeferendum videtur, quum cdd. auctoritate firmetur; lectio vero
+_principio_ e manu emendatrice facile profluxerit, [_principio_ AB. c. ed.
+P.]
+
+264. despectorum.--Am. Er. et novem Mss. _desperatorum_. E.
+
+quasi decurrens spiritus vehemens. ABCD et sic Aug. de Unit. Eccl. T. 9.
+col. 356. c. a Sabat. allegat.--_ferretur flatus_ {300} _v._ a librariis,
+utpote usitatior, illata est; habent etiam _ferretur_ BC; duplicem
+lectionem AD. _decurrens spiritus vehemens ferretur flatus vehemens._
+[_ferr. flat. veh._ ed. P.]
+
+per quos. _quod_ ABCD et E man. post.
+
+_in_ nomine tuo ABCDE [_nom. tuo_ ed. P.]
+
+265. s. 27. l. 2. cognitiones. _cogitationes_ ABCD et E man. 1^{ore}.
+
+l. 7. multiplicantur ABCDE [_multiplicatur_ ed. P.]
+
+a quo. _qua_ (sc. pulchritudine) ABCD.
+
+ejecit.--Lov. Ulim. Mart. c. 3. Mss. Arn. Mor. et Rond. _ejicit_.
+
+266. signo.--Somm. et Rond. cum quinque Mss. _in signum_. ABCD.
+
+ut operentur. _et operantur_ ABCD.
+
+eis.--Lov. _benedicunt eis_. Sed legendum cum edd. aliis et Mss.
+_benedicuntur ab eis_: quae lectio perperam correcta est propter verbum,
+_exhortantur_, quod putarunt active usurpari.
+
+sumit.--Arn. et Mart. cum sex Mss. ABCD. [_sumpsit_ E. c. ed. P.]
+
+intenta. _attenta_ ABCD.
+
+267. viva.--Plures Mss. _in animam vivam_. ABCD.
+
+268. et. ABCDE. [_nec_ ed. P.]
+
+_vos._--In edd. deest _vos_. quam vocem restituere placuit ex Mss. quia
+locum illum sic referre solet Augustinus.
+
+eum.--Bad. Am. Er. et Arn. _facis jam capacem_. Sic etiam duo e Mss.; mox
+_vel unitatem_ ABCD.
+
+269. neque enim de. ACDE [_neque de_ B. c. ed. P.] mox _in agnitione Dei_
+ABCDE [--_onem_ ed. P.]
+
+quanquam.--Ita plerique Mss. cum Arn. At aliae editiones habent, _tanquam_:
+Mss. tres, ap. Mart. _quemquam_; mox "de _his_ qui" pro _iis_ ABCD. cum
+vers. Vet. cont. Vulg.
+
+270. qua.--Lov. aliaeque editiones, excepta Arn. _quae_ (E): male, uti ex
+Mss. et ex sermonis serie intelligitur, et paullo ante _renuntiandis_ pro
+_enuntiandis_ ABCD.
+
+271. effert. _offert_ ACDE.
+
+affectionibus. 2 Germ. ap. Mart. ABCDE [_affectibus_ ed. P.]
+
+eorum. ABCDE [_horum_ ed. P.]
+
+272. non moventur nisi variis. sic Dub. Mart. et Rond. cum undecim Mss.
+BCD. [_nisi a variis._ AE. c. ed. P.]
+
+loquar. _loquor_ BCDE.
+
+serpentibus. repentibus ABCD.
+
+273. gaudes.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex, et Rond. cum undecim Mss. ABCD
+expungunt verba, _in omnibus_. Non male. [_in omnibus gaudes_ ed. P.]
+
+_fructum._--Bad. Am. Er. et Lov. addunt, _abundantem_. (E.) Sed hac voce
+carent Mss. et Arn.
+
+didicit ABCDE [_didici_ ed. P.]
+
+274. credimus. _credidimus_ ABCD. mox pro
+
+pertineat. _pertineant_ ABCD et pro
+
+animus. _anima_ ABCD.
+
+videmus.--In Mss.--Sic quoque legunt Mart. c. 5 Mss. Flor. et Rond. cum
+aliquot Mss. et ABCD. [_vidimus_ ed. P.] mox = _omnia_ ABCD.
+
+illud.--Lov. _illud atque aliud vidisti_.
+
+dicunt.--Ita Mss. plerique cum Arn. At Lov. aliaeque editiones, _Hoc modo
+dicuntur etiam_.
+
+275. edidisti. _dedisti._ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart.
+
+s. 44. pen. dicatis. _dicitis_ ABCD.
+
+276. devincti.--Sic legendum juxta Mss. Anglicanos. [BCD tantum.]--Hanc
+lectionem habet Mart. [ex iisd. Mss.] necnon Rond. cum tribus Mss.
+[_devicti_ AE. c. text. Ben. et Lips.]
+
+places.--Bad. Am. Er. Lov. _complaces_.
+
+277. Spiritum quem dedit ABCDE [_Sanctum_ ed. P.]
+
+est.--Quinque Mss. apud Mart. _sed est est_. punctis notatur _quod_ man.
+post. in E.
+
+ornatu.--Tres Mss. apud Mart. _in ornatum_.
+
+concipiendam. _concupiscendam_ BCE _concupiendam_ AD. vid. p. 277. not. d.
+
+278. te.--Angl. Mss. _et amemur a te_. [ABCD tantum.]
+
+tua.--Ita Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. _non de te aliqua, non de tua,
+vel quae antea fuerit._ ita E, sed = _te_.
+
+s. 49. l. 14. in unam conspirationem. _in una conspiratione_ ABCD et E man.
+post.
+
+l. 15. et tibi + _ut_ ABCDE.
+
+formasti.--Codex Benignianus, _firmasti_.
+
+279. vespera.--Sic legendum liquet cum Albinensi codice; non ut alii
+plerique editi et scripti habent, _pacem sine vespera_. ABCDE.
+
+tempus.--Hic editiones, excepta Arnaldina, interponunt, _nec operaris ad
+tempus_; (E.) quae verba absunt a plerisque codicibus manuscriptis. ABCD.
+
+280. l. 3. bona opera. = _bona_ ABCD.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{301}
+
+INDEX CAPITUM
+
+(EX EDIT. BENED.)
+
+       *       *       *       *       *
+
+  LIBER PRIMUS.
+
+  I. Deum vult laudare ab ipso excitatus.                              p. 1
+
+  II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.                    2
+
+  III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.          id.
+
+  IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.                      id.
+
+  V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.                              3
+
+  VI. Infantiam suam describit; laudat Dei providentiam et aeternitatem.  4
+
+  VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.                                  6
+
+  VIII. Unde puer loqui didicerit.                                        7
+
+  IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.         8
+
+  X. Amore lusus et spectaculorum avocatur a litterarum studio.           9
+
+  XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio differt.
+                                                                        id.
+
+  XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.              10
+
+  XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.                        11
+
+  XIV. Litteras Graecas oderat.                                          12
+
+  XV. Precatio ad Deum.                                                  13
+
+  XVI. Improbat modum juventutis erudiendae.                            id.
+
+  XVII. Prosequitur contra modum exercendae juventutis in re litteraria. 14
+
+  XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non divinorum
+         praeceptorum.                                                   15
+
+  XIX. Pueritiae vitia quae in majores aetates transeunt.
+      16
+
+  XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis Deo gratias agit.             id.
+
+  LIBER SECUNDUS.
+
+  I. Adolescentiae aetatem et vitia recolit.                             18
+
+  II. Annum aetatis suae decimum sextum in ardore libidinoso consumptum. 19
+
+  III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum proposito.      20
+
+  IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.                                  21
+
+  V. Neminem peccare sine causa.                                         22
+
+  VI. Omnia quae boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse vera et
+      perfecta.                                                          23
+
+  VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a multis
+       servatus sit.                                                     25
+
+  VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.                    id.
+
+  IX. Contagiosa res sodales mali.                                       26
+
+  X. In Deo omne bonum.                                                 id.
+
+  LIBER TERTIUS.
+
+  I. Amore quem venabatur capitur.                                       27
+
+  II. Amavit spectacula tragica.                                        id.
+
+  III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.                29
+
+  IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem philosophiae.      30
+
+  V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.              31
+
+  VI. A Manichaeis quomodo captus.                                      id.
+
+  VII. Doctrina Manichaeorum absurda cui suffragabatur.                  34
+
+  VIII. Contra Manichaeos dicit quae flagitia semper detestanda, quae
+        facinora.                                                        36
+
+  IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.         38
+
+  X. Nugae Manichaeorum de terrae fructibus.                             39
+
+  XI. Planctus et somnium matris de filio.                               42
+
+  XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo de
+       ipsius conversione.                                               43
+
+  LIBER QUARTUS.
+
+  I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.                                 45
+
+  II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam
+      promittebat, contemnit.                                            46
+
+  III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinae et rerum
+       peritum revocatur.                                                47
+
+  IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
+  {302}
+      involverat;eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis
+      efficacia sacramenti Baptismi.                                     49
+
+  V. Cur fletus dulcis miseris.                                          50
+
+  VI. Quantus ex amici morte dolor.                                      51
+
+  VII. Impatientia doloris mutat locum.                                  52
+
+  VIII. Tempus et amicorum colloquia doloris edentur.                   id.
+
+  IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.                        53
+
+  X. Labiles creaturae, nec in eis potest anima requiescere.            id.
+
+  XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.                 54
+
+  XII. Amor non improbatur, modo in his quae placent, amemus Deum.       55
+
+  XIII. Amor unde proveniat.                                             56
+
+  XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc amaverat.    57
+
+  XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit capere
+      spiritualia.                                                       58
+
+  XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
+       intellexit.                                                       60
+
+  LIBER QUINTUS.
+
+  I. Excitat mentem ad Deum laudandum.                                   63
+
+  II. Dei praesentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
+      converti.                                                         id.
+
+  III. De Fausto manichaeo, et de philosophorum caecitate qui per
+       creaturas Creatorem non cognoverunt.                              64
+
+  IV. Sola Dei cognitio beat.                                            66
+
+  V. Manichaei de astris imperitia indignum eum fide in caeteris
+     faciebat.                                                           67
+
+  VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.             68
+
+  VII. Alienatur a secta Manichaeorum.                                   69
+
+  VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.                    70
+
+  IX. Febri correptus periculose laborat.                                72
+
+  X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.                         74
+
+  XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.                     77
+
+  XII. Fraus discipulorum Romae in praeceptores.                         78
+
+  XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio suscipitur. 79
+
+  XIV. Audito Ambrosio, paulatim ab erroribus resipiscit.               id.
+
+  LIBER SEXTUS.
+
+  I. Augustinus nec Manichaeus nec catholicus.                           82
+
+  II. Epulae et synaxis apud sepulcra martyrum.                          83
+
+  III. Occupationes et studia Ambrosii.                                  84
+
+  IV. Doctrinam Ecclesiae Ambrosio concionante intelligit.               86
+
+  V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.                 87
+
+  VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici laetantis.        90
+
+  VII. Alypium a Circensium insania convertit.                           91
+
+  VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea
+        abhorruerat.                                                     93
+
+  IX. Alypius ut fur apprehenditur.                                     id.
+
+  X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.                          95
+
+  XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.                   96
+
+  XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et caelibatu. 98
+
+  XIII. Uxor quaeritur Augustino.                                        99
+
+  XIV. De vita communi agenda cum amicis deliberat.                     100
+
+  XV. In locum discedentis concubinae alia succedit.                    101
+
+  XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.                        id.
+
+  LIBER SEPTIMUS.
+
+  I. Deum cogitat tanquam aliquid corporeum per infinita spatia
+     diffusum.                                                          102
+
+  II. Momentum quo Nebridius confutarat Manichaeos.                     104
+
+  III. Liberum arbitrium causa peccati.                                 105
+
+  IV. Deum incorruptibilem esse oportet.                                106
+
+  V. Quaerit iterum unde malum, et quae radix ejus.
+      107
+
+  VI. Mathematicorum divinationes rejicit.                              108
+
+  VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.                       111
+
+  VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.               112
+
+  IX. In Platonicorum libris Verbi aeterni divinitatem, non incarnati
+      humilitatem invenit.                                              id.
+
+  X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.                          115
+
+  XI. Quomodo creaturae sunt, et non sunt.                              116
+
+  XII. Omnia bona, quaecumque sunt.                                     id.
+
+  XIII. Omnia condita laudant Deum.                                     117
+
+  XIV. Sanae mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.         id.
+
+  XV. Quomodo veritas et falsitas in creaturis.                         118
+
+  XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.                            id.
+  {303}
+
+  XVII. Quae retardent a cognitione divinorum.                          id.
+
+  XVIII. Solus Christus via ad salutem.                                 119
+
+  XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.                           120
+
+  XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.            121
+
+  XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis.     122
+
+  LIBER OCTAVUS.
+
+  I. Studio vitae melius instituendae ad Simplicianum ire statuit.      125
+
+  II. De Victorino rhetore converso.                                    126
+
+  III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione.     129
+
+  IV. Quare plus laetandum sit in conversione nobilium.                 131
+
+  V. Quae remorabantur eum a conversione.                               id.
+
+  VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.                                 133
+
+  VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.                               136
+
+  VIII. In hortum secedit; quid ibi egerit.                             137
+
+  IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.                   138
+
+  X. Adversus Manichaeos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas
+     contrarias naturas asseverant.                                     139
+
+  XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.                            141
+
+  XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.                          142
+
+  LIBER NONUS.
+
+  I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.                     145
+
+  II. Deserere rhetorices professione differt usque ad vindemiales
+      ferias.                                                           146
+
+  III. Verecundus concedit illi rus suum.                               147
+
+  IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolae ad Nebridium. Quibus
+      coelitus perfusus gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum
+      Psalmos evolvit. Acerrimo dolore dentium subito liberatur.        149
+
+  V. Ambrosium consulit quid legendum.                                  153
+
+  VI. Mediolani baptizatur cum Alypio et Adeodato.                      154
+
+  VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani. Inventio corporum
+       SS. Protasii et Gervasii.                                        155
+
+  VIII. Evodii conversio. Matris obitus, ejusque a teneris educatio.    156
+
+  IX. Laudabiles matris suae mores prosequitur.                         159
+
+  X. Colloquium cum matre de regno coelorum.                            160
+
+  XI. De ecstasi et morte matris.                                       162
+
+  XII. Quomodo luxerit mortem matris. Sacrificium pro defunctis.        163
+
+  XIII. Orat pro matre defuncta.                                        166
+
+  LIBER DECIMUS.
+
+  I. In Deo solo spes et gaudium.                                       168
+
+  II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.                168
+
+  III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit.      169
+
+  IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.                 170
+
+  V. Homo sese totum non novit.                                         171
+
+  VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus
+      cognoscitur.                                                      id.
+
+  VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.               173
+
+  VIII. Memoriae vis.                                                   id.
+
+  IX.  Memoria disciplinarum.                                           175
+
+  X. Disciplinae in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus
+     abditiore sinu eruuntur.                                           id.
+
+  XI. Quid sit discere.                                                 176
+
+  XII. Rerum Mathematicarum memoria.                                    177
+
+  XIII. Memoria meminisse nos meminimus.                                id.
+
+  XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Laeta non laeti quomodo
+       recordamur.                                                      id.
+
+  XV. Etiam quae absunt meminimus.                                      178
+
+  XVI. Et oblivionis memoria est.                                       179
+
+  XVII. Magna memoriae vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus. 180
+
+  XVIII. Non inveniretur ea res quae excidit, nisi memoria teneretur.   181
+
+  XIX. Quid sit reminisci.                                              id.
+
+  XX. Ut beatitudinem omnes appetant, oportet eam noverint.             182
+
+  XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.                           183
+
+  XXII. Beata vita quae, et ubi.                                        184
+
+  XXIII. Item prosequitur quae sit beata vita, et ubi.                  id.
+
+  XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.               185
+
+  XXV. In quo memoriae gradu reperiatur Deus.                           185
+
+  XXVI. Ubi invenitur Deus.                                             186
+
+  XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchritudo.                        id.
+
+  XXVIII. Miseriae hujus vitae.                                         id.
+
+  XXIX. In Deo spes tota.                                               187
+
+  XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.        id.
+
+  XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulae.                               189
+  {304}
+
+  XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.                              191
+
+  XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.                             192
+
+  XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.                            193
+
+  XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est
+        curiositatis.                                                   194
+
+  XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiae.  197
+
+  XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.                                  198
+
+  XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.                          200
+
+  XXXIX. Amoris proprii vis et natura.                                  id.
+
+  XL. Quod in se et caeteris rebus Deum investigavit.                   id.
+
+  XLI. Triplex cupiditas.                                               201
+
+  XLII. Nonnulli ad daemones tanquam redeundi ad Deum mediatores
+        infeliciter recurrerunt.                                        id.
+
+  XLIII. Christus verus mediator.                                       202
+
+  LIBER UNDECIMUS.
+
+  I. Cur confitemur Deo scienti.                                        205
+
+  II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.                id.
+
+  III. Quae scripsit Moyses de creatione coeli et terrae, intelligere
+       non potest nisi donante Deo.                                     208
+
+  IV. Creatura clamat creatorem Deum.                                   208
+
+  V. Ex nihilo conditus mundus.                                         id.
+
+  VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.                             209
+
+  VII. Verbum Dei coaeternum Deo.                                       210
+
+  VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem.    id.
+
+  IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.                                211
+
+  X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram
+     conderet.                                                          id.
+
+  XI. Objectioni respondet quod aeternitas Dei nescit tempora.          212
+
+  XII. Quid Deus fecerit ante mundi creationem.                         id.
+
+  XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.            213
+
+  XIV. Temporis differentiae tres.                                      id.
+
+  XV. Mensura temporis in quo.                                          214
+
+  XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.                        215
+
+  XVII. Ubi tempus praeteritum et futurum.                              216
+
+  XVIII. Quomodo praeterita et futura tempora sint praesentia.          id.
+
+  XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.                          217
+
+  XX. Differentiae temporis quomodo nominandae.                         217
+
+  XXI. Quomodo tempus liceat metiri.                                    218
+
+  XXII. Petit aenigmatis istius solutionem a Deo.                       218
+
+  XXIII. Quid sit tempus.                                               219
+
+  XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.                          220
+
+  XXV. Rursus Deum interpellat.                                         id.
+
+  XXVI. Quomodo tempus metimur.                                         221
+
+  XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.                     id.
+
+  XXVIII. Animo metimur tempora.                                        223
+
+  XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.               224
+
+  XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi
+       creationem.                                                      id.
+
+  XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.                       225
+
+  LIBER DUODECIMUS.
+
+  I. Difficilis inquisito veri.                                         226
+
+  II. De duplici coelo et terra.                                        id.
+
+  III. Quid tenebrae super faciem abyssi.                               id.
+
+  IV. Quid terra invisibilis et incomposita.                            227
+
+  V. Cur sic appellata videtur materia informis.                        id.
+
+  VI. Quid olim cum Manichaeis senserit de materia informi, quid modo.  id.
+
+  VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id est
+       informem materiam.                                               228
+
+  VIII. Materia informis ex nihilo; ex hac omnia visibilia.             229
+
+  IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio
+      coelum et terram.                                                 id.
+
+  X. A Deo cupit edoceri.                                               230
+
+  XI. Quid a Deo didicerit.                                             id.
+
+  XII. Creatura duplex carens tempore.                                  231
+
+  XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in
+        principio fecit Deus coelum et terram.                          232
+
+  XIV. Scripturae profunditas.                                          id.
+
+  XV. Quae de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus,
+      non possunt oblocutores negare.                                   233
+
+  XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinae.   235
+
+  XVII. Ut coeli et terrae nominibus aliud et aliud intelligi potest.   236
+
+  XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.                             237
+
+  XIX. Quae liquido vera.                                               238
+
+  XX. _In principio creavit_ etc. varie intellectum.                    id.
+  {305}
+
+  XXI. _Terra erat invisibilis_ etc. varie intellectum.                 239
+
+  XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil
+        repugnat.                                                       240
+
+  XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.          241
+
+  XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud
+        sensisse Moysen.                                                id.
+
+  XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere
+       rejiciunt.                                                       242
+
+  XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.                                    243
+
+  XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.             244
+
+  XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.                  id.
+
+  XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.                               245
+
+  XXX. Tractatores Scripturae diversa sentientes, concordent invicem
+       charitate et studio veritatis.                                   247
+
+  XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius
+        verbis inveniri.                                                247
+
+  XXXII. Veri Scripturae sensus a Spiritu sancto revelantur.            248
+
+  LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+  I. Invocat Deum, cujus bonitate se praeventum agnoscit.               249
+
+  II. Creaturae ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.             id.
+
+  III. Ex Dei gratia omnia.                                             251
+
+  IV. Deus non eget rebus conditis.                                     id.
+
+  V. Trinitas qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur.     252
+
+  VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.                   id.
+
+  VII. Effectus Spiritus sancti.                                        id.
+
+  VIII. Intellectuali creaturae ad beatam requiem non sufficit quidquid
+        Deo minus est.                                                  253
+
+  IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.            254
+
+  X. Ex dono Dei omnia.                                                 id.
+
+  XI. Symbola Trinitatis in homine.                                     255
+
+  XII. Mundi creatio formationem Ecclesiae praefigurat.                 256
+
+  XIII. Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta.                257
+
+  XIV. Fide et spe corroboramur.                                        258
+
+  XV. Explanat ver. 6. cap. 1 Gen. _Fiat firmamentum_ etc. Quid
+      firmamentum, quid superiores aquae.                               id.
+
+  XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.                            260
+
+  XVII. In ver. 9: _Congregentur aquae_, Quid mare, quid arida.
+        Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ etc.                       id.
+
+  XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quae luminaria dividentia
+         inter diem et noctem.                                          261
+
+  XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc.                263
+
+  XX. In ver. 20: _Producant aquae_ etc. Quae reptilia, quae volatilia. 264
+
+  XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam_ etc.                   265
+
+  XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ etc. Renovatio
+        mentis.                                                         268
+
+  XXIII. In eumdem versiculum: _Et praesit piscibus maris_ etc. De
+         quibus christianus judicet.                                    id.
+
+  XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens_, _Crescite_ etc.     270
+
+  XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis amnem herbam .... in escam_ etc.    272
+
+  XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.          id.
+
+  XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.                         274
+
+  XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quae fecit, et ecce bona
+          valde_ etc.                                                   id.
+
+  XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse
+        opera sua.                                                      275
+
+  XXX. Manichaeorum deliria.                                            id.
+
+  XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.                            276
+
+  XXXII. Compendio enarrat opera Dei.                                   277
+
+  XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.                    278
+
+  XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.                  id.
+
+  XXXV. Optat pacem.                                                    279
+
+  XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.                      id.
+
+  XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.                                id.
+
+  XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.                       280
+
+EXPLICIT INDEX CAPITUM.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{307}
+
+INDEX.
+
+                              A.
+
+Abrahae sinus, 148, et n.
+
+Abstinentia. Non immunditia obsonii timenda est, sed immunditia
+    cupiditatis, 191.
+
+Abyssus humanae conscientia nuda est oculis Dei, 168.
+
+Academici pro Scepticis male habiti, 75, et n. 80.
+
+Accessio critica medicis vocatur, 83.
+
+ADEODATUS Augustini filius de peccato, 154. Aetatis anno fere xv. cum ipso
+    baptizatur, ib. Aug^o. horrori est illius ingenium, ib. Sensa ipsius
+    sunt omnia quae ex alterius collocutoris persona inseruntur in Aug^i.
+    lib. _de Magistro_ edito Romae cum esset in annis xvi. ib. praematura
+    morte rapitur, ib.
+
+Adulantes amici pervertunt; inimici litigantes plerumque corrigunt, 158.
+
+Aegyptius cibus, 114, et n.
+
+Aeneis cit. 11, 12, 14, 127.
+
+Aeneam venisse Carthaginem non est verum, 12.
+
+Aerem deum esse credit Anaximenes, 172.
+
+Aeternitas Dei aeternitas semper stans, 212. Aeternum internum, 152.
+
+Affectus. In Affectu tenebroso est longe a Dei vultu, 15, 228.
+
+Agentes in rebus duo, cognita Antonii vita, nuntium saeculo remitttunt,
+    135.
+
+Agriculturam nefas esse censebant Manichaei, 40, et n.
+
+Alimentum sola salutis causa sumendum, 189. Aug. a Deo edoctus ut
+    quemadmodum medicamenta sic alimenta sumpturus accedat, ib.
+
+Altare. Ex eo dispensatur Victima Sancta, 167. Ad id fieri memoriam sui
+    desiderat Monnica in extremis, 163.
+
+ALYPIUS Thagaste oriundus, 91. Parentibus primatibus municipalibus, ib.
+    Natu minor Aug^o. ib. A minore aetate magnam virtutis indolem prae se
+    ferebat, ib. Augustino amicissimus a primis annis, ib. ab eoque frater
+    cordis sui dictus, 150. et ejusdem Thagaste et Carthagine in Rhetorica
+    auditor, ib. Carthagine spectaculis deditus, ib. a Circensium insania
+    revocatur objurgatione Augustini, 92. ut fur apprehenditur, 94. sed mox
+    liberatur, 95. Manichaeorum superstitione cum Aug^o. involvitur, 92.
+    Romam venit ante Aug. ut jus discat, 93. Spectaculis gladiatoriis
+    incaute capitur, ib. Mediolanum cum Aug^o. proficiscitur, 65.
+    Assessoris munere tertium fungitur, ib. 133. Dum assidet Comiti
+    largitionum Italicianarum, ejus integritas a potentissimo senatore et
+    pollicitationibus et minis tentatur, ib. Continentissime vivit, 98.
+    Aug^m. ab uxore ducenda prohibet, quo simul sapientiae libere vacent,
+    ib. Disputat cum ipso de finibus bonorum et malorum, 101. Putat credi a
+    Catholicis non esse in Christo animam et mentem hominis, ideoque ad
+    fidem pigre movetur: At postea errorem hunc Apollinaristarum esse
+    intelligens, Catholicae fidei contemperatus est, 121. Aug^i. ad Deum
+    conversi proposito bono sese adjungit, 144. Secedit cum illo in agrum
+    Cassiciacum, Catechumenus cum Catechumeno, 150. Illic cum eo disputat
+    "_de ordine, contra Academicos_" et _de vita beata_, 149, n. Christi
+    nomen literariis illis lucubrationibus inseri dedignatur, sed postea
+    resipiscit, 150. Remeat Mediolanum nomen inter baptizandos cum
+    Augustino daturus, 154. Fortissimus domitor corporis, Italicum solum
+    glaciale nudo pede obterit insolito ausu, ib. Baptizatur, ib. Fit
+    tandem Episcopus Thagastensis, 95, n.
+
+Ambitiosorum miseria, 90.
+
+AMBROSIUS episcopus Mediolanensis laudatur, 79. Coelibatus ejus,
+    occupationes et studia, 84, 85. Omni die Dominica verbum Dei tractat ad
+    populum, 85. Ad veteris Legis interpretationem quasi regulam
+    commendans, saepe inter concionandum dicebat, "Littera occidit,
+    Spiritus autem vivificat," 86. Benigne excipit Aug^m. qui studiose
+    ipsum concionantem audit, 79. Diligitur a Monnica perinde atque Angelus
+    Dei, 83. Aug^o. consulenti quid potissimum de Scripturis legere debeat,
+    quo sese ad baptismum comparet, Isaiam praescribit, 153. Persecutionem
+    a Justina Valentiniani regis matre Ariana patitur, 155, et n.
+{308}
+Excubat plebs in Ecclesia mori parata cum Episcopo, ib. Corpora SS.
+    Protasii et Gervasii divinitus detegit, ib. Synaxes ad memorias
+    Martyrum prohibet, 83.
+
+Ambrosiana basilica, 156. Ambrosiani versus, 165.
+
+Amicitia dulcis est propter unitatem de multis animis, 22. Non est vera
+    nisi eam Deus adglutinet inter in haerentes Ipsi, 49. Malorum amicitia
+    inimica, 26. Miser est omnis animus vinctus amicitia rerum mortalium,
+    51.
+
+Amicus est beatus qui amat Deum, et amicum in Deo, et inimicum propter
+    Deum, 50. Solus nullum carum amittit, cui omnes in illo cari sunt, qui
+    non amittitur, ib. Bene Horatius dixit de amico suo, "_Dimidium animae
+    meae_," 51.
+
+Amicus Aug^i. quidam carissimus, quem in Manichaeorum haeresin deflexerat,
+    febri correptus et pene exanimis nesciens baptizatur. (49.) Mox
+    recreatus, mirum in modum animo mutato, Aug^m. Baptismum ex more
+    (Manichaeorum sc.) irridentem exhorret et reprehendit, 50.
+
+Amor ex amore laudantium accenditur, 57. pondus est, quo animus fertur
+    quocumque fertur, 254. Nihil amamus nisi pulchrum, 56.
+
+Amor Dei. Non amaretur Deus nisi per Spiritum sanctum, 252, 277. Deus amari
+    se jubet ab homine, et nisi faciat, minatur ingentes miserias, 3. Omnia
+    nobis dicunt ut Deum amemus, nec cessant dicere omnibus, ut sint
+    inexcusabiles, 171. Non possumus metiri, ut sciamus quantum desit nobis
+    amoris ad id quod sat est, 253. Minus Deum amat, qui cum Deo aliquid
+    amat, quod non propter Deum amat, 187. Ibi est locus quietis
+    imperturbabilis ubi non deseritur amor si ipse non deserat, 54.
+
+Amor sui improbus. Sibi placentes, multum Deo displicent, 200.
+
+Amor proximi. Si placent animae, in Deo amentur, et ad eum rapiantur, 55.
+
+Amor mundi. Amore subduntur homines creaturis, et subditi judicare non
+    possunt, 172. Amari et timeri velle ab hominibus non propter Deum,
+    misera vita est et foeda jactantia, 197.
+
+Amphitheatrum ludorum gladiatoriorum, 93.
+
+Anaximenes aerem Deum esse credit, 172.
+
+Angeli natura mutabiles, 230, 234, n. 235, 106.
+
+Angeli beati dicuntur Coelum coeli, 231, Domus Dei, ib. 234. Sapientia
+    creata, 234. Curia coelestis Imperatoris, 123. coelestis militia, ib.
+    Non sunt coaeterni Deo, nec tamen passi vicissitudinem temporum, 230.
+    Nunquam sunt peregrinati, sed ita formati ut sine ullo defectu
+    contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, aeternitate et
+    incommutabilitate Dei perfruantur, 231. Angelorum codex, 260.
+
+Anima sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se non
+    potest, 260.
+
+Animae mortuae motus tres, fastus elationis, delectatio libidinis, venenum
+    curiositatis, 267. Ea vitando vivit anima, quae appetendo moritur, ib.
+
+Animus ad capiendum se ipsum angustus est, 175.
+
+Animus imperat corpori, et paretur statim: imperat sibi, et resistitur,
+    139. Aegritudo haec animi est, quia non totus assurgit veritate
+    sublevatus, consuetudine praegravatus, ib. Animi perturbationes
+    quatuor, 178. Inde animus pascitur unde laetatur, 274.
+
+Anni Dei omnes simul stant, 5. Anni Dei unus dies, 5.
+
+ANTONIUS Aegyptius monachus, 134. et n. Ad Deum conversus audita evangelica
+    voce. (S. Matt 19, 21.) "_Vade, vende_," 143. Ex ejus vitae lectione
+    convertuntur duo Aulici, 135.
+
+Anubis, 127.
+
+Apollinaristarum error de Christo, 121. et n.
+
+Apostoli Luminaria mundi, ignes sancti, et decori, 264.
+
+Appetitus et metus, facinorum causae, 23.
+
+Aptum et pulchrum, quid, 58.
+
+'Aquae super firmamentum' nomine angeli intellecti, 259. Cur solus Spiritus
+    sanctus, non vero Pater et Filius, feratur super aquas, 254.
+
+Aristotelis decem Categoriae, 60.
+
+Astrologorum vanae divinationes, 47, 48, 108, 109.
+
+ATHANASIUS Alexandrinus episcopus, qualem in psalmis cantum probaverit,
+    192.
+
+Avaritia, 38, n.
+
+Auditores Manichaeorum, 31. n. 41, n. 45, n. 74.
+
+AUGUSTINUS.
+
+    _Ortus ejus Infantia et Pueritia._
+
+    Natus est Thagaste municipio Africae, 49, 52, 20. idibus Novembribus,
+    149, n. Parentes ejus Patricius et Monnica, 167. Infantia, 4-7.
+    Pueritia, 7-17. Ab utero matris in Christiana religione fuit educatus,
+    9, 31. {309} signatus signo crucis, ib. et sacramento salis initiatus,
+    ib. et n. positusque a parentibus in Catechumenorum gradu, 81, 97.
+    Stomachi pressu repente correptus, pene moriturus baptismum pie
+    instanterque flagitat, 10, 73. reparata valetudine baptismus differtur,
+    ib.
+
+    Datur in scholam ut discat litteras, 8. puer coepit Deum rogare, ne in
+    Schola vapularet, ib. qualem Dei notionem tunc habuerit, ib. satis pro
+    aetate ingeniosus, ib. at amore lusus et spectatulorum avocatur a
+    litterarum studio, 9. victoriae in certaminibus amans, ib, 11, 16.
+    curiosus, ib. refugit litterarum rudimenta, ubi legere scribere et
+    numerare discitur, 10, 11, 12. Latinas litteras, quas inter blandimenta
+    nutricum didicerat (12.) adamat, Graecas odit, 11. quippe difficiles,
+    12. Poeseos amantissimus, ib. 14. Ob progressum in litteris "_Bonae
+    spei puer_" appellatur, 14. Ipsi in Scholis sese exercenti acclamatur
+    prae multis coaetaneis et conlectoribus, 15. Litteraturae atque
+    Oratoriae percipiendae caussa peregrinatur in vicina urbe Madauris, 20.
+
+    _Adolescentia, aet. an._ xvi. 18 sqq.
+
+    An. aet. xvi in paterna domo, intermissis ex necessitate domestica
+    studiis, transigit, genio ac libidinibus indulgens, 20. Inter coetaneos
+    minoris dedecoris pudet, 21, 29.
+
+    Matris monitus pro muliebribus habet, 21. Numquam tamen in matrem
+    contumeliosus aut verbo durus, 164. Quo consilio parens uterque uxorem
+    ei dare nolebat, 21.
+
+    Furtum nocturnum committit, 22.
+
+    _Aet. an._ xvii-xxix. 27-81. 30.
+
+    Studiorum caussa Carthaginem mittitur aet. an. xvii. 27, 30. Sub id
+    tempus orbatur patre, ib.
+
+    Prosequitur studia, matre et Romaniano (100, n.) sumtus
+    suppeditantibus, 30. Studia ejus ad fora litigiosa tendebant, 29.
+
+    In schola rhetoris major est, ib. A moribus protervis condiscipulorum
+    qui Eversores dicebantur, abhorret, 71, 29. pudore tamen impudenti,
+    quod talis non esset, ib.
+
+    Amore capitur, 27. theatricis spectaculis, ib.
+
+    In celebritate sollemnitatum sacrarum intra ecclesiae parietes grave
+    quoddam facinus admittit, 29. Ob quod a Deo graviter verberatur, ib.
+
+    Concubinam fovet, servatque ei thori fidem, 46. filium ex ipsa
+    suscepit, 46. Adeodatum nomine, 154. (_Vide_ Adeodatus.) Adolescens
+    potebat a Deo castitatem, sed cito exaudiri nolebat, 137.
+
+    An. Aet. xix. Ciceronis Hortensio ad sapientiae studium incenditur, 30.
+    cum tamen ibi Christi nomen requireret, (81, 31.) in Sanctas Scripturas
+    animum intendit, 31. Has negligit ut indignas quas Tullianae dignitati
+    comparet, ib.
+
+    Categorias Aristotelis, et Liberalium artium libros annos natus ferme,
+    xx. per sese intellexit, 60, 61, 62.
+
+    In Manichaeorum haeresin incidit, 31. in ea per novennium sc. ab an.
+    aet. xix ad xxviii persistit, 45, 43, 60, 31, n. Inducit alios in
+    eumdem errorem, 45, 49, 92, 100, n.
+
+    Ejus interim errores de Deo, 35, 59, 62. de Christo, 72, et n. de
+    rationali et irrationali natura, 58. de terrae fructibus, 39, 40. de
+    veteri Lege, 35. de sanctis Patribus, ib. 39. de natura mali, 35, 58.
+    de peccati caussa, 106, 74, n. in cujus inquisitione torquetur, 35,
+    107, 111.
+
+    Convictum filii sui refugit Monnica detestans blasphemias ejus, 42. at
+    de futura ejus resipiscentia per somnium, (42.) perque episcopi
+    cujusdam responsum, (44.) admonita, mensa domoque rursus excipit, 42.
+    matris somnium alio detorquens, cita ejus responsione magis quam ipso
+    somnio commovetur, ib.
+
+    Rhetoricam docet, 46. primum Thagastae, 46, 52, 49. tum Carthagine, 52.
+    quo impatientia doloris ex amici cujusdam sui morte, (50.) migraverat,
+    ib.
+
+    Aruspicem sibi palmam in litterario certamine promittentem detestatur,
+    46. At consulere solet Mathematicos, 47. a quibus avocare ipsum frustra
+    nititur Vindicianus senex, 48. et Nebridius, ib. Sed istud divinationis
+    genus vanum esse demum intelligit audita narratione Firmini, 109. et
+    prorsus rejicit, 108.
+
+    Libros _de Pulchro et Apto_ duos aut tres scribit, 57. cir. ann. aet.
+    xxvi, aut xxvii, 60. quos Hierio Romanae urbis oratori nuncupat, 57.
+
+    Movetur Helpidii disputatione contra Manichaeos apud Carthaginem, 77,
+    necnon Nebridii contra eosdem argumento, 105.
+
+    Cir. an. aet. xxix. a Manichaeis alienari incipit, comperta Fausti
+    imperitia, 69, 70, 75. non tamen omnino recedit, 75. Nondum enim
+    intelligens quae sit fides Catholica, 76. desperat in Ecclesia posse
+    inveniri verum, 79, 76. et ad philosophiam Scepticam propensus est, 75,
+    80, 81, n. {310}
+
+    Pertaesus licentiae scholarium Carthaginensium Romam navigat, 70, 71.
+    invita et decepta matre, 71, 72.
+
+    Romae febri correptus in domo cujusdam Manichaei, (74.) periculose
+    laborat, 72. non jam ut antea, (10.) Baptismum flagitat, sed demens
+    irridet, 73. Convalescit, 74.
+
+    Familiariter versatur cum Manichaeis tam Electis quam Auditoribus, ib.
+
+    Rhetoricam ibi docet, 78.
+
+    Mediolanum mittitur a Symmacho urbis praefecto Rhetoricae docendae
+    caussa, 79.
+
+    Benigne excipitur ab Ambrosio, ib. cujus amore capitur, ib. et facundia
+    delectatur, ib. Audita unius atque alterius loci Scripturae
+    tractatione, cognoscit fidem Catholicam defendi posse contra
+    Manichaeos, 80, 85. Quos demum relinquendos decernit, ib. Sed adhuc de
+    omnibus dubitans, Catechumenus in Ecclesia catholica esse statuit,
+    donec aliquid certi eluceat, 81.
+
+    _Aet. an._ xxx. 96.
+
+    Aug. nec Manichaeus est, nec Catholicus, 82. Ecclesiae doctrinam magis,
+    magisque intelligit, concionante Ambrosio, 86. Necessitatem fidei, et
+    Scripturarum auctoritatem agnoscit, 87-89.
+
+    Inhiat adhuc honoribus, lucris, conjugio, 90.
+
+    Ambitionis et cupiditatum vanitatem edocetur, viso mendico prae vino
+    jocante et laetante, ib.
+
+    Panegyrim conscribit in laudem Imperatoris, ib. forte Valentiniani
+    minoris, ib. n.
+
+    Anxius est de vitae ratione ineunda, 97. Conversionem de die in diem
+    differt, 98.
+
+    Eum ab ineundo conjugio revocare conatur Alypius, 98. uxor ei
+    quaeritur, 99. quo conjugatus baptizetur, ib. Concubina in Africam
+    redire permissa, aliam ipse procurat, 101.
+
+    A gurgite carnalium voluptatum metu mortis et futuri judicii
+    revocabatur, qui metus ab ejus pectore nunquam recessit, 101.
+
+    De vita communi agenda, cum amicis deliberat, 100. ejus ratio, ib.
+    consilium abjicitur, 101.
+
+    _Aet. an._ xxxi. 103.
+
+    Ignorantiae tenebris involutus errat adhuc circa Dei naturam, 103.
+    Verum contemplatione gradatim assurgens pervenit demum ad ID QUOD EST;
+    sed figere aciem non valet, 119. Credit in Christum stabili fide, sed
+    informi, 111, 108, et erronea, ib. cum Photinianis quippe fere
+    consentiens, 121.
+
+    Platonicorum librorum lectione ad inveniendam veritatem adjuvatur, 112,
+    122. Ex quibus peritior quidem, sed inflatior evadit, 121.
+
+    Transit ad Scripturam S. maximeque ad Apostolum Paulum, ib. cujus
+    lectione mirum in modum proficit, 123.
+
+    _Aet. an._ xxxii. 136.
+
+    Displicet agere in saeculo, 126. Amore tamen feminae detinetur, ib. Vis
+    malae consuetudinis in eum, 132. Ligatus non ferro alieno, sed sua
+    ferrea voluntate, ib.
+
+    Simplicianum adit, 126. movetur et angitur audita ab ipso conversione
+    Victorini, 131. et vita Antonii, narrante Pontitiano, 134, 143. necnon
+    conversione duorum 'Agentium in rebus,' 136.
+
+    Secedit in hortum, sequente ipsum Alypio, 138. Spiritus et carnis in eo
+    luctamina, 141. Nec plene volebat, nec plene nolebat converti, ideo
+    secum contendebat, 139. Plus in eo valebat deterius inolitum, quam
+    melius insolitum, 141.
+
+    Ab Alypio paululum secedit, et sub ficu se sternens, vim lachrymarum
+    profundit, ac Dei misericordiam deprecatur, 142. Vocis admonitu legit
+    Apostolum, (Rom. 13, 13. 14.) et totus convertitur, 143. Indicat matri,
+    144. Caelibem vitam amplectitur, abjecta omni spe saeculi, ib.
+
+    Deserere professionem rhetorices usque ad vindemiales ferias differt,
+    146. quam paucissimorum dierum dilationem excusat, ib. quamquam haud
+    culpa vacasse non diffitetur, 147.
+
+    Munus docendi tandem deserit, 149. cogente quidem dolore pectoris, 147.
+    sed magis alliciente desiderio vacandi Deo, ib. et n.
+
+    Feriarum vindemialium tempore (i.e. cir. fin. mensis Aug. vel init.
+    Sept. A.D. 386.) in Verecundi villam Cassiciacum secedit cum suis, 149.
+
+    Ambrosium per litteras consulit quid potissimum de Scripturis sibi
+    legendum sit, ut ad baptismum se digne comparet, 153. Isaiam legere
+    jubetur, ib.
+
+    Libros aliquot ibi conscribit, et ad Nebridium epistolas, 149, 150.
+
+    _Aet. an._ xxxiii.
+
+    Recitatione psalmorum vehementer afficitur, Catechumenus in villa cum
+    Catechumeno Alypio feriatus, 150.
+
+    Psalmum quartum meditatur adversus Manichaeos pie excandescens, 150
+    sqq.
+
+    Dolore dentium acerrimo cruciatur, 153. Orat cum suis et dolor fugit,
+    ib. {311}
+
+    Mediolanum revertitur nomen daturus inter baptizandos, 164.
+
+    Baptizatur (ab Ambrosio, 154, n.) cum Alypio et Adeodato, ib. Gaudium
+    spiritale post baptismum, fugiente omni sollicitudine anteactae vitae,
+    155. Lachrymae ejus et motus pietatis ad hymnos et cantica Ecclesiae,
+    ib.
+
+    Reditum in Africam cum suis suscipit, 157.
+
+    Apud Ostia Tiberina cum matre colloquitur de vita aeterna, atque in
+    ejus contemplationem ambo rapiuntur, 161 sq. Vilescit mundus cum
+    delectationibus suis, ib.
+
+    Hinc elapsis vix quinque diebus matre orbatur, 165. Mortem ejus luget,
+    ib. sq. Funus pro sollemni more celebratum prosequitur absque
+    lachrymis, 165. Orat pro ejus salute, 166 sq. 165.
+
+    _Aet. an._ xxxiv.
+
+    Librum "_de Magistro_" cum Adeodato annos xvi nato componit, 154.
+
+    _Aet. an._ xlvi. _&c._
+
+    Libros _Confessionum_ A.D. circiter CCCC. edit. jampridem episcopus. 1,
+    n.
+
+    Mores ejus per id tempus, quo libros _Confessionum_ scribit, quinam
+    sint, 169 sqq. Amor ejus in Deum vehemens, 171 sq. Deliciae ipsius
+    occupari Dei memoria, 165. Spes ejus nonnisi in magna valde
+    misericordia Dei, 187. Ut se habet ad tentationes libidinis carnalis,
+    188 sq. Ad tentationes gulae, 189 sq. Ebriosus nunquam fuit, 190. Ut se
+    gerit ad odorum, illecebras, 191 sq. Ad voluptates aurium, 192 sq. Ad
+    illecebras oculorum, 193 sq. Ut se habet ad secundum tentationis genus,
+    quod est curiositatis, 194 sqq. Incitatur a diabolo ut signum aliquod a
+    Deo petat, 196. Item quomodo se gerit ad tertium genus, superbiae, 197.
+    ad humanas laudes, 198.
+
+    Ab actionibus necessitatis quantum relaxari potest, ad Dei
+    contemplationem refugit, 201. Secessum in solitudinem aliquando animo
+    agitans prohibetur a Deo, ut non sibi soli, sed aliis vivat, 203.
+    Castae ejus deliciae Scripturae divinae, 206. Si quid tempus liberum
+    habet, in illis totum impendit, ib.
+
+Aulae favor res fragilis, 135. Aulici per multa pericula perveniunt ad
+    grandius periculum. ib.
+
+Aurium voluptas, 192.
+
+Aurum ex Aegypto ab Israelitis ablatum veritatem adumbrat, 114, et n.
+
+                              B.
+
+Balneum ideo dictum quia anxietatem pellit ex animo, 165.
+
+Baptismus, dicitur sacramentum salutare; mundatio, sanatio, 10. aqua
+    gratiae, 71. salutis, 166. Dei gratia, 126. medicina, 73. vid. et 147,
+    153, 155. Male differtur Augustino, 10. et pluribus aliis, quo securius
+    interim peccarent, ib.
+
+Baptismus in nomine sanctae Trinitatis datur, 256. Homo spiritalis judicare
+    potest de sollemnitate sacramentorum; sive baptismi, sive mysterii in
+    quo ille piscis (id est Christus) exhibetur, 269. Fidei professio de
+    loco eminentiori coram fidelibus memoriter fieri Romae consueverat a
+    baptizandis, 128, n.
+
+Baptismi effectus, 154, 169, 50. Sine eo non intratur in regnum coelorum,
+    265. Augustini amicus, nesciens baptizatus, mirum in modum animo
+    mutatus est, 50. Baptismum Manichaei pro nihilo habuerunt, 49, n. Post
+    baptismum, major et periculosior est delictorum reatus, 18. Baptizati
+    audiebant fideles, 20, 160, 134.
+
+Barbarismi vel solaecismi magis homines pudet quam vitii, 15.
+
+Beatitudo est gaudium de veritate, 184. Est gaudere de Deo, ad Deum,
+    propter Deum, 184. Est inhaerere Deo, 186, 66, 231. Est Deus ipse, 184,
+    253. In hoc mundo non reperitur, 55.
+
+Beatitudinem omnes appetunt, 184, 182. Multi eam adipisci non tantum
+    volunt, quantum sat est ut valeant, 184.
+
+Benedictio hominibus, avibus, et piscibus tantum a Deo impertita, quare,
+    270.
+
+Bona sunt omnia, 116. licet comparatione Dei non sint bona, 208. Deus bonus
+    omnia bona fecit, ib. Bona nostra instituta et dona Dei sunt; mala vero
+    nostra, delicta nostra sunt et judicia Dei, 170, et n. Nil prodest bona
+    res non utenti bene, 61.
+
+                              C.
+
+Caecitas hominum de caecitate gloriantium, 29. Caecitates poenales spargit
+    Deus super illicitas cupiditates, 16.
+
+'Caeli et terrae' nomine intelligitur omnis creatura, 212. Spiritales et
+    carnales Ecclesiae, 256. Caelum caeli est caelum quod non cernimus,
+    226. Angeli, 228 sq. Caelum indocti rapiunt, 137.
+
+Cantus est sonus speciosus, 246. Cantus ecclesiasticus instituitur
+    Mediolani a S. Ambrosio, 155. Ejus melodiae utilitas magna, 193, ib. Ea
+    mirum in modum afficitur Aug^s. 192. Delectatio carnis etiam in divino
+    cantu cavenda, ib. Peccatur cum cantus amplius delectat quam res, ib.
+    193.
+{312}
+
+Caritatis sublevatione et Spiritu sanctitatis emergunt homines, merguntur
+    pondere cupiditatis et terrenis affectibus, 253. Ad caritatem pertinent
+    omnia quae scripsit Moyses, 243.
+
+Carthaginensium scholarium foeda et intemperans licentia, 71.
+
+"Cassiciacum," Rus Verecundi, ubi parabat se Augustinus ad baptismum
+    suscipiendum, 148.
+
+Castitas est Dei donum, 98. Castus dormientis affectus, 189.
+
+Catechumeni, 9, n. 20, 81, 49, n. 128, 150, 154, et n. &c.
+
+Categoriae decem Aristotelis, 60.
+
+Catilina haud gratis malus, 23.
+
+Certitudo non eadem in omnibus quaerenda est, 87.
+
+CHRISTI nomen, Augustino ab infantia inditum, quam salutare fuerit, 81, 31,
+    86.
+
+CHRISTI de adventu in carne ad nos, 119.
+
+CHRISTUS verax est _mediator_, mortalis cum hominibus, justus cum Deo, 202.
+    In quantum homo, in tantum mediator; in quantum autem Verbum, non
+    medius,  quia aequalis Deo, ib. Christus unica ad salutem via, 119.
+    Sanguis ejus pretium nostrum quod bibebat et erogabat Aug. 203. Non
+    aliquis ei refundet innocentem sanguinem, non ei restituet pretium, quo
+    nos emit, ut nos auferat ei, 167.
+
+CHRISTUS _victor_ et _victima_, _sacerdos_ et _sacrificium_, 203. Ex altari
+    dispensatur victima sancta, qua deletum est '_chirographum quod erat
+    contrarium nobis_,' 167.
+
+CHRISTUS vere Magister bonus, quia Deus, 210. Verbum Dei parum erat si
+    loquendo praeciperet, nisi et faciendo praeiret, 170.
+
+CHRISTUS dictis, factis, morte, vita, descensu, adscensu, clamat ut
+    redeamus ad cor, et inveniamus eum, 56. Infirmitas Christi magistra
+    humilitatis, 119, 202. Antiqui sancti per fidem futurae passionis
+    Christi salvi facti sunt, ib.
+
+Christiani temporibus Juliani lege data prohibiti sunt docere litteraturam
+    et oratoriam, 132.
+
+Ciborum neccesitas calamitas est, et deliciae vocantur, 189. Alimenta
+    sumenda tamquam medicamenta, ib. Quod saluti satis est delectationi
+    parum est, ib. In cibo insidiatur laqueus concupiscentiae, et adjungit
+    sese, tamquam pedissequa, periculosa jucunditas, ib. Magnus ille est
+    qui in cibo non rapitur aliquantulum extra metas necessitatis, 191. De
+    ciborum abstinentia non gloriandum, 190. Non immunditia obsonii
+    timenda, sed cupiditatis, 191. Noe omne carnis genus, quod cibo esset
+    usui, manducare permissum, ib. Joannes locustis in escam cedentibus non
+    fuit pollutus, ib. Cibi non polluunt, ib. Cibus Aegyptius, 114, ib.
+    Animus inde pascitur unde laetatur, 274.
+
+Ciceronis linguam omnes mirantur, pectus non ita, 30. Hortensius Ciceronis,
+    ib. Judicium ejus de Homeri figmentis, (Tusc. Disp. i. c. 26.) 13.
+
+Cogitari proprie dicitur quod in animo colligitur, id est cogitur, 176.
+
+Cognitio Dei. Sensu corporeo non cognoscitur, 173. Non invenitur a superbis
+    etiam doctis, 65, 66. Creaturae ducunt ad cognitionem Dei, 172, 63, et
+    n. Infelix homo qui scit alia et Deum nescit; beatus autem qui Deum
+    scit, etsi alia nesciat, 66.
+
+Cognitio sui. Homo sibi ipsi incognitus, 175, 171.
+
+Colimus Deum non sic quasi terram, 249.
+
+Comes largitionum Italicianarum, 95.
+
+'Competentes.' Nomen Catechumenis datum, cum ad percipiendum Baptismum sua
+    nomina jam professi fuerant, 154, n.
+
+Confiteri Deo quid sit, 168. Cur confitemur Deo omnia scienti, 205, 168,
+    18, 63. Magni fructus hujuscemodi confessionum, ib. 168 sqq. Nihil
+    propius auribus Dei quam cor confitens et vita ex fide, 20.
+
+CONFESSIONUM libri scripti circa an. CCCC. 1, n.
+
+Conscientiae abyssus nuda oculis Dei, 168. Conscientiae legem ne ipsa
+    quidem delet iniquitas, 21.
+
+Consortium simul peccantium delectat, 26.
+
+Consulentibus consultisque nescientibus occulto instinctu agit Deus, ut dum
+    quisque consulit, hoc audiat quod oportet eum audire occultis meritis
+    animarum, 111. Amicorum secularium lingua piis velut consulendo
+    contradicit, et sicut cibum assolet, amando consumit, 146.
+
+Consuetudinis violentia, 132, 13, 188. Est velut catena, 132. Fit
+    necessitas dum ei non resistitur, ib. Gradus varii quibus ad eam
+    necessitatem devenitur, ib. Consuetudinis sarcina degravat, 201.
+    Consuetudo humana non excusat quod per Legem Dei aeternam non licet,
+    71.
+
+Continentia est donum Dei et datur petenti, 98. Continentiam Deus jubet et
+    dat, 187. Per continentiam colligimur ad unum Deum a quo in multa
+    defluximus, 187. Continentiae casta dignitas, serena, non dissolute
+    hilaris, 142. Continentia non est sterilis, sed fecunda de Domino Deo
+    marito, ib.
+
+Contritiones cordis vox magna ad Dei misericordiam, 111.
+{313}
+
+Conversio ad Deum. In conversione peccatorum Deus et Angeli magis gaudent,
+    129. In conversione nobilium quare plus laetandum, 131.
+
+Copia omnis quae Deus non est, egestas est, 254.
+
+Cor figendum in Deo aeterno ut stet, 212, 65. Cordis puri vitales deliciae
+    Deus, 266. Cor volitans in praeteritis et futuris rerum motibus adhuc
+    vanum est, 212. Cor clausum non excludit oculum Dei, 63. Cordis hominum
+    duritia manum Dei non repellit, ib.
+
+Corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, 250.
+
+Creatio coeli et terrae, 226. Ejus allegorica expositio, 278. Varie
+    intelligitur quod Scriptura dicit de Creatione rerum, 236 sq. Quomodo
+    respondendum quaerenti 'Quid faciebat Deus ante coeli et terrae
+    creationem'? 212. Ex nihilo Deus fecit omnia, 209, 278.
+
+Creatura duplex carens tempore, 231.
+
+Creaturarum per gradus ascenditur ad Dei cognitionem, 172, 119, 161, 63.
+    clamant "_Ipse fecit nos_;" clamor earum est species earum, 172, 208.
+
+Creaturas omnes bonas esse adversus Manichaeos, 117, 118.
+
+Credere. Catholica doctrina quaedam credi jubet, quae non demonstrantur,
+    87.
+
+Critica medicis, quae aliis accessio dicitur, 83.
+
+Cunae nutritoriae, 214.
+
+Cupiditas triplex, voluptatis, dominationis, et cognitionis, 187, et
+    n.-201. Merguntur homines pondere cupiditatis et terrenis affectibus,
+    et emergunt caritatis sublevatione et spiritu sanctitatis, 253.
+
+Curiositas libera, magis ad discendum potest quam meticulosa neccesitas,
+    13.
+
+Curiositatis de vitio, 194 sqq. Quare concupiscentia oculorum designetur,
+    195. Homines curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum
+    ad corrigendam suam, 169.
+
+Cursus publicus, 79, n.
+
+Cypriani martyris Memoria non procul a mari, 71.
+
+                              D.
+
+Daemonibus non uno modo sacrificatur a peccatoribus, 15.
+
+Daemones, tanquam redeundi ad Deum mediatores, infeliciter coluerunt
+    nonnulli, 202.
+
+Danae, 14.
+
+Debitor fit promissionibus suis Deus, 74.
+
+Decalogus, 'psalterium decem chordarum,' 37, et n.
+
+Defectus solis et lunae a philosophis accurate praenuntiati, 65.
+
+Defunctorum corpore memoria ad altare fieri solita, 167. Quod pro se
+    postulat Monnica, 163. Pro patre suo Patricio, et matre Monnica
+    defunctis, vult orari ad altare Aug. 167. ac ipsemet orat, ib.
+    Sacrificium pro defunctis offerri solitum, posito juxta sepulchrum
+    cadavere, 165.
+
+Demonstratio non in omnibus postulanda, 87.
+
+DEUS Una Trinitas, et Trina Unitas, 228.
+
+DEUS _essentia sua_ idipsum est summe esse et summe vivere, 5. Incorporeus
+    est, 115, 61, 35.
+
+DEI _unitas_, omnium modus, 7.
+
+DEI attributa summatim describuntur, 2, 3, 5, et n. Sunt inexplicabilia, 3.
+    Non est quo ab eo omnimodo recedatur, omne enim peccatum eum perverse
+    imitatur, 24.
+
+DEI hodiernus dies _aeternitas_ est, 213, 5. Superat omnia futura, ib.
+    Praecedit omnia praeterita, ib. Nescit tempora, ib. Deus ante omne quod
+    vel ante dici potest, 5, 213. Semper vivit et nihil moritur in eo, 4.
+
+DEUS _bonum_ nullo indigens bono, 280, 249. Sua beatitudo ipse est, 251. Ex
+    plenitudine bonitatis ejus subsistit creatura, 249. Apud Deum vivit
+    semper bonum nostrum, et quia inde aversi sumus, perversi sumus, 62.
+    Ipse puri cordis vitales deliciae, 266. Neminem deserit nisi deseratur,
+    54, 53.
+
+DEI _cognitio_. Fit sine variatione notitiae, 225. Solus Deus novit sicut
+    omnino est, 260.
+
+DEUS _creator_ fecit coelum et terram sine distentione actionis suae, 225.
+    creatorem Deum esse omnis naturae indicant vel peccantes perverse
+    imitando, 24. Non nova voluntate creavit mundum, 233. Descriptio
+    compendiaria operum Dei, 277.
+
+DEUS _immensus_, ubique est, 64. Ubique totus et nusquam locorum, 86, 2. In
+    interiori nostro quaerendus, 115, 34, 173. Falsa de immensitate Dei
+    imaginatio Aug^i. adhuc Manichaei, 107, 104. Dei praesentia in rebus
+    caussa est cur sint, 2. Iniqui praesentiam Dei non effugiunt, 64.
+
+DEUS _immutabilis_, 8. In eo nullus novus motus, 211, 233. Scit et vult
+    immutabiliter, 260, 256. Non est alias aliud, nec alias aliter, sed
+    idipsum et
+{314}
+idipsum, 228. Apud eum rerum omnium instabilium stant caussae immutabiles,
+    et mutabilium immutabiles manent origines, et irrationabilium et
+    temporalium sempiternae vivunt rationes, 5.
+
+DEUS _incomprehensibilis_, 2. Quid sit invocare Deum, 1, 2.
+
+DEI _misericordia_ etiam sanctis necessaria, 25. Deus est dulcis pater
+    donans munera, dulcior condonans peccata, 15. percutit ut sanet, et
+    occidit nos ne moriamur, 19.
+
+DEUS _peccatorum ordinator_, 9, et n.
+
+DEI _potentia et Dei voluntas_ Deus ipse est, 107. Deus nullum habet
+    dominum, 197. Sine typho dominatur, ib.
+
+DEUS _promissionibus_ suis fit debitor, 74.
+
+DEI _providentia_ omnibus bene utitur, etiam errore hominum, 11. nequitia
+    peccatorum, 158. Sic curat unumquemque nostrum tanquam solum curet, et
+    sic omnes, tamquam singulos, 42.
+
+DEI _pulcritudo_. Ab ea omnis pulcritudo, 194. sua pulchritudo et sua
+    magnitudo Deus ipse est, 61.
+
+DEUS semper _quietus_, sua quies ipse est, 280. Semper operatur et semper
+    quiescit, 279. Animae nulla quies nisi in Deo, 55. Quaerenti quid
+    faciebat Deus ante coelum et terram, quid responsi reddatur, 212.
+
+DEUS misericorditer _saevit_, amaritudine aspergens illicitas jocunditates,
+    19, 13, 27. Infatigabili lege spargit poenales caecitates super
+    illicitas cupiditates, 16. Peccator a Deo leni et bono fugiens, in Deum
+    justum et severum incurrit, 64, 53.
+
+DEI _scientia_. Scientia nostra scientiae Dei comparata, ignorantia est,
+    208.
+
+DEUS est _Veritas aeterna_, quae grandium est cibus, 115. Veritas super
+    omnia praesidens, 201. cum mendacio Deus non possidetur, ib.
+
+DEUS _summa vita est_. Ipsi esse et vivere non aliud atque aliud est, 5.
+    Est vita animarum et vita vitarum, 33, 173.
+
+DEI _voluntas_ et Dei _potentia_ Deus ipse est, 107, 212. Non est creatura,
+    211. Semel simul et semper vult omnia quae vult, 233. Non nova
+    voluntate Deus creavit mundum, 211. Optimus minister Dei est, qui non
+    magis intuetur hoc a Deo audire quod ipse voluerit, sed potius hoc
+    velle quod a Deo audierit, 186.
+
+Didonis mortem se flevisse defiet Aug. 11.
+
+Dies nunc dicitur mora solis super terram, nunc mora totius circuitus ejus
+    ab oriente ad orientem, 219.
+
+Dignationem sumere, 83.
+
+Dilectio. _Vide_ Amor.
+
+Discere, quid, 176, 8. Ad discendas linguas majorem vim habet libera
+    curiositas, quam meticulosa necessitas, 13. Quae in rebus vanis saepe
+    discunt pueri, in rebus non vanis tutius disci possunt, ib.
+
+Discordiae quomodo sedandae, 160. maxime inter virum et uxorem, 159.
+
+Divinationes Mathematicorum fallaces, 47, 48, 109.
+
+Divitiae dicuntur copiosa inopia, 11. Omnis copia quae Deus non est egestas
+    est, 254.
+
+Dolor animi tempore lenitur, 52. nonnullus approbandus, nullus amandus, 28.
+    non potest esse nisi in naturis bonis, 101, n. Animis nonnisi dolores
+    extra Deum, 52, 53.
+
+                              E.
+
+Ecclesia figurata est per mundi creationem, 256. Parvuli in nido Ecclesiae
+    plumescunt et alas caritatis alimento sanae fidei nutriunt, 62.
+    Improbatio haereticorum facit eminere quid sentiat Ecclesia, 121.
+    Ecclesia Manichaeorum ex Auditoribus et Electis constabat, 41, n.
+
+Ecclesiam, bis in die, mane et vespere Monnica assidue veniebat, 73.
+
+Electi Manichaeorum, 41, et n. 40, n. 45, et n. 74, et n.
+
+Epicurus post mortem restare animae vitam, et tractus meritorum credere
+    noluit, 101.
+
+Epulae et synaxes ad Memorias Martyrum, 83.
+
+Equulei et ungulae, 8.
+
+Esau Aegyptio cibo vendidit primogenita, 114, et n.
+
+Est vere id quod incommutabiliter manet, 116. Omnia vera sunt, in quantum
+    sunt, 115. A Deo sunt omnia inquantumcunque sunt, 228.
+
+Evae reliquiarium, 72.
+
+Evangelici ministri debent esse forma fidelibus vivendo, 266.
+
+Eucharistia dicitur Communicatio Dominici corporis, 84. Victima sancta,
+    quae ex altari dispensatur, 167. Pretii nostri sacramentum, ib. Pretium
+    nostrum, quod, "_manduco et bibo et erogo_," ait Aug. 203. Ad Memorias
+    Martyrum celebrari solita, 84, 83, n.
+
+Evodius patria Thagastensis, 156. Agens in rebus militans convertitur ad
+    Deum, et ante Aug^m. baptizatur, ib. Aug^o. se socium in sancto
+    proposito adjungit, et cum eo redit in Africam,
+{315}
+157. Psalmum cantat in obitu Monnicae, 164.
+
+Evectio publica, 79, et n.
+
+Eversores, 29, et n. 71, 78.
+
+                              F.
+
+Facinorum causae appetitus et metus, 23.
+
+Falsitas non est quidquam, sed dicitur cum res putatur esse quod non est,
+    118.
+
+Faustus Manichaeorum episcopus eloquens imprimis, 64, et n. 68. sed parum
+    doctus, 69. Multis laqueus mortis, 70, 64. Aug^o. salutis occasio est,
+    70.
+
+Feminae ad virum subjectio, 277, et n.
+
+Feriae vindemiales, 146.
+
+Fidei medicamenta manibus Dei confecta, 87. Sine fide nihil omnino in hac
+    vita ageretur, 85. Ut nos per fidem passionis Christi praeteritae, ita
+    antiqui sancti per fidem ejusdem passionis futurae salvi facti sunt,
+    302.
+
+Fidei professio in conspectu Ecclesiae reddi solita, 128, et n.
+
+Fidelis in Ecclesia, 20, 134, n. 168, 147.
+
+Filius ille minor, 15, 129.
+
+Filios inter diei et filios noctis dividit solus Deus, 262. Filius Dei
+    dicitur Verbum, Principium, Sapientia, Veritas, Virtus Dei, 211. Lumen
+    verum, _Vide_, Christus et Verbum.
+
+Firminus vir liberaliter institutus, 109. quam narrat Mathematicorum
+    divinationem, ib.
+
+Flagitium a Facinore distinguitur, 37, n. 59.
+
+Flagitia, quae contra naturam sunt, ubique ac semper detestanda; quae
+    contra mores hominum, pro morum diversitate vitanda, 36.
+
+Fletus cur dulcis miseris, 50.
+
+Frater Augustini Navigius, 162.
+
+Furtum est contra naturae legem, 21. nullus enim fur furem aequo animo
+    patitur, ib.
+
+                              G.
+
+Gaudere ad Deum, de Deo, propter Deum, ipsa est beata vita et non est
+    altera, 184.
+
+Gaudium majus molestia majori praeceditur, 130. Est gaudium quod non datur
+    impiis, sed eis qui Deum gratis colunt, quorum gaudium Deus ipse est,
+    184. Beata vita est gaudium de veritate, 184.
+
+Geminorum constellatio discussa, 110.
+
+Genese[Greek: o]s initium explicatur in tribus postremis libris
+    "_Confessionum_," 205 sqq.
+
+Genethliacorum libris deditus Aug. monetur a Vindiciano ut eos abjiceret,
+    48.
+
+Gervasii et Protasii martyrum corpora deteguntur, 155.
+
+Gestus sunt tanquam verba naturalia omnium gentium, 7.
+
+Gloria ignominiosa honores saeculares, 11. Saepe homo de ipso vanae gloriae
+    contemtu vanius gloriatur, 200.
+
+Grammaticae leges studiose observantur, negliguntur praecepta Dei, 16.
+
+Grammaticarum scholarum liminibus appensa vela quid significent, 12.
+
+Gratiae deputandum quidquid mali non fecimus, 26. Gratia potens est omnis
+    infirmus, qui per ipsam fit conscius infirmitatis suae, 169.
+
+Gulae tentatio, 189.
+
+                              H.
+
+Haereses esse permittit Deus, ut emineat quid Ecclesia Dei sentiat, et quid
+    habeat sana doctrina, 121. Prosunt Ecclesiae, et quomodo, ib.
+
+Haeretici. Non cum iis disceptandum, sed pro iis orandum, 43.
+
+Haruspicem contemnit Aug^o. qui victoriam suis sacramentis in theatrici
+    carminis certamine promittebat, 46. Haruspices sacrificia daemoni
+    offerebant, ib.
+
+Helpidius apud Carthaginem contra Manichaeos disputat, 77.
+
+Hierius Romanae urbis orator doctus, 57. Huic nuncupati ab Aug^o. libri
+    "_de Pulcro et Apto_," ib.
+
+Homerus poeta dulcissime vanus: hujus lectio Aug^o. puero amora, 12. Multa
+    finxit, hominibus flagitiosis divina tribuendo, ne flagitia flagitia
+    putarentur, et ut quisquis ea fecisset, non homines perditos, sed
+    caelestes deos videretur imitatus, 14. Quid in ejus figmenta Tullius
+    animadvertit, 13.
+
+Hominem fecit Deus, non tamen in eo peccatum, 6.
+
+Hominis creatio allogorice exponitur, 268. Ad Dei imaginem est factus, ib.
+
+Homo spiritalis non judicat de sacra Scriptura, etiamsi aliquid ibi non
+    luceat, 269. De his judicare dicitur, in quibus habet potestatem
+    corrigendi, 270. Homo sine Deo nihil sibi est nisi Dux in praeceps, 46.
+    Homo grande profundum, cujus capilli magis numerabiles sunt quam
+    affectus, 57. Est aliquid hominis, quod nec ipse scit spiritus hominis,
+    qui in ipso est,
+{316}
+171. Debet reformari vivendo secundum voluntatem Dei, 268. Homo gerit in se
+    symbolum Trinitatis, scilicet esse, nosse, velle, 255, et n. Homines
+    unde amantur, 53, diligendi humaniter, 52.
+
+Hora fugitivis particulis agitatur, 216. Non est praesens tota, ib.
+
+Horatii Carm. laudat Aug. 51.
+
+Hortensius Ciceronis excitavit Augustinum ad ardorem philosophiae, 30, 136.
+
+Humiles corde domus Dei excelsi, 225, 119.
+
+Humilitas necessaria ut adscendamus ad Deum, 56, 65. Humilitatis signum in
+    statura pueritiae a Christo probatum, 16.
+
+Hymni et Psalmi, sub Ambrosio episcopo in ecclesia Mediolansi ut
+    canerentur, institutum, 156.
+
+Hippocrates, 48.
+
+                              I.
+
+Jacobi et Esavi constellationes, 110. Jacob filiis Joseph benedicens, 193.
+
+Illusiones nocturnae, involuntariae licet, nihilominus poenitendae, 188.
+    Perfecta illarum cessatio munus Dei, 189.
+
+Imitatio perversa Dei in peccatis, 23, 24.
+
+Inane, quid, 104. Qui differat a nihilo, ib.
+
+Incarnatio Verbi, qua infantiae nostrae lactescit Sapientia Dei, 119. Totum
+    hominem suscepit, 120. Apollinaristarum error, non esse in Christo
+    animam aut mentem hominis, 121.
+
+Incolumitatis suae cura homini innata, vestigium est secretissimae unitatis
+    ex qua est, 17.
+
+Ignorantia mater admirationis, 266.
+
+Infantia peccatis obnoxia, 6, 7.
+
+Infantilium membrorum imbecillitas innocens est non animus infantium, 6.
+
+Inimicitias hominum nec excitare nec augere, parum est homini humano, nisi
+    eas etiam exstinguere studuerit, 160. Horrendum malum inimicis iratis
+    inimicorum iratorum dicta prodere, ib.
+
+Iniqui apti sunt inferioribus creaturae partibus, quo dissimiliores Deo,
+    apti autem superioribus fiunt, quo ei similiores, 118.
+
+Iniquitas non est substantia, sed perversitas voluntatis detortae a summa
+    substantia in infimam, 118. Iniquitatis capita pullulant principandi et
+    sectandi et sentiendi libidine, 37.
+
+Inordinatus animus omnis, Dei jussu, sua sibi poena est, 11.
+
+Intelligendi celeritas et dispiciendi acumen est donum Dei, 61.
+
+Invitus nemo bene facit, etiam si bonum est quod facit, 10.
+
+Invocare Deum quid sit, 2. et n.
+
+Johannis Baptistae mirabilis abstinentia, 191.
+
+Josue voto sol stabat, sed tempus ibat, 220.
+
+Isaac filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit,
+    193.
+
+Isaiam legere jussus Augustinus quo sese ad baptismum praepararet, 153.
+
+Julianus Imperator lege data prohibet Christianos litteras docere, 132.
+
+Juno, 14.
+
+Jupiter tonans et adulterans cur a Poetis fictus, 14.
+
+Justina Valentiniani minoris mater ab Arianis seducta persequitur
+    Ambrosium, 155.
+
+Justitia vera interior non ex consuetudine judicat sed ex lege Dei, 35. Nec
+    varia nec mutabilis ipsa est, sed tempora quibus praesidet, 36.
+
+Juventutis erudiendae modus improbatur, 15.
+
+                              L.
+
+Latina lingua in Africa vulgaris aetate Augustini, 12.
+
+Laudat Deum universa creatura, 63, 209.
+
+Laudari qui vult ab hominibus vituperante Deo, non defendetur ab hominibus
+    Deo judicante, nec eripietur Deo damnante, 198. Laudibus hominum moveri
+    debemus non propter nos sed propter proximum, 199.
+
+Laudari etiam de Dei dono periculosum, 198. Laudatio comes bonae vitae, ib.
+    Non male vivendum est ne laudemur, ib. 147.
+
+Lex temporalis etiam a Deo data, 35. Legis factor homo debet esse non
+    judex, 269. Lex peccati est violentia consuetudinis, 133.
+
+Lex conscientiae, 21.
+
+Libera voluntas caussa peccati, 106, 59, n. 60, n. quod Manichaei negabant,
+    ib.
+
+Libido triplex, 187-201. Violatur societas quae cum Deo nobis esse debet,
+    cum natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate polluitur,
+    36. Libidine obcaecatur animus, 21. Ex voluntate perversa libido, ex
+    libidine consuetudo, ex consuetudine necessitas, 132.
+
+Lignum crucis, 13, et n.
+
+Litterarum primarum magistri, 11.
+
+Longe a Dei vultu, in affectu tenebroso, 16. In regione dissimilitudinis,
+    116.
+
+Loqui unde puer discat, 7. Pauca sunt quae proprie loquimur, 218.
+{317}
+
+Lucta spiritus cum carne, 141, 137.
+
+Ludi Circenses, 91, 135.
+
+Luminaria dividentia inter noctem et diem allegorice, 262, sq.
+
+Lux regina colorum, 193. Lux aeterna et incommutabilis, Deus, 260, 115.
+
+                              M.
+
+Madaura Africae urbs, Thagastae vicina. Aug. eo peregrinatur litteratura et
+    oratoriae percipiendae gratiae, 20.
+
+Magicae artes ex curiositatis vitio, 195, 202.
+
+Magister non est qui docet hominem scientiam, nisi Deus, 68.
+
+Magistri penulati, 13.
+
+Malum non est nisi privatio boni, 116, 35. Non est substantia, ib. 52.
+    Malum bifariam dictum culpa et poena, 106. Malum poena juste a Deo
+    infligitur, ib.
+
+Mandatorum observatio ex Dei dono, 187.
+
+Manichaeos plures Roma occultabat, 76.
+
+Manichaeus haeresiarcha errores suos litteris mandavit, 66. ejus libri
+    pleni fabulis, 69, 75. Multa de astris imperitissime continebant, 66,
+    67. Spiritum sanctum auctoritate plenaria personaliter in se esse
+    dicebat, 67, et n.
+
+Manichaeorum haeresis asserebat Deum esse corporum molem (quae maxima et
+    prope sola causa erroris fuit), 76, 62, 39, n. 34, 47, n. 78. Malum
+    quoque substantiam quandam, et molem tetram et deformem; sive crassam,
+    quam terram, sive tenuem atque subtilem, quam mentem malignam per
+    terram repentem, designabant, 76, 58, 74, n. 139. Has duas moles (Dei
+    sc. et mali) ex adverso sibi constuebant, utramque quidem infinitam,
+    sed malam angustius, bonam grandius, 76. Animas tam hominum quam
+    pecorum de Dei esse substantia aiebant, et omnino partes Dei, 59, et n.
+    139. Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed
+    substantiae malae naturae (carnis sc.) tribuebant, 59, n. 74, et n.
+    105, 106, 117, 151. duasque naturas inter se confligere in homine
+    dicebant quando caro in Spiritum concupiscit, 139, 140. A Deo caelos
+    fabricatos, non tamen de suo sed ex alibi et aliunde creatis, 276.
+    Carnes vero, et minutissima animalia, et quidquid radicibus terrae
+    inhaeret, a mala mente gigni et formari, 276, 69, n. Herbas omnes atque
+    arbores sentire, et laesas dolere dicebant, 39, et n. quippe quae
+    particulas Dei praelio captas a gente tenebrarum, 105. (mala sc.
+    natura) in se colligatas haberent, 40. quas quidem particulas
+    'Electorum sanctorum,' dente ac ventre liberari, 41. Christum porro
+    credebant tanquam de massa lucidissimae molis Dei porrectum ad nostram
+    salutem, 76. neque vere in carne natum de Maria virgine, 77, 72. sed
+    tantummodo in carnis phantasmate; in quo eum dicebant crucifixum, 72,
+    et n. 76. Laudatos in Vet. Test. Patriarchas vituperabant, 35, 36, et
+    n. Nov. Test. Scripturas falsatas esse dicebant, quum tamen ipsi
+    incorrupta exemplaria nulla proferrent, 77, et n. In hanc haeresin
+    prolapsus Aug. in ea per novennium volutatur, ab an. aet. xix usq. ad
+    xxviii. 45, 43, 31, n.
+
+Mare quid, 260. Mari comparatur genus humanum, vitio primi hominis profunde
+    curiosum, procellose tumidum, et instabiliter fluidum, 265. Altera
+    maris allegorica expositio, 260.
+
+Martyrum Memoriae, Oratoria, 71, et n. 83. in iis non Martyribus, sed Deo
+    Martyrum sacrificabant Christiani, vid. et 83, n.
+
+Materia informis non est omnino nihil, 227. sed medium quid inter formatum
+    et nihil, 228 sq. Conetur humana mens eam vel nosse ignorando, vel
+    ignorare noscendo, 227. facta est ex nihilo, et ex hac omnia, 228 sq.
+
+Mathematicorum divinationes, 47, 48, 109.
+
+Matrimonii in officio regendi, et suscipiendorum liberorum conjugale decus,
+    99. Tabulae matrimoniales, 159.
+
+Medea volans, 34.
+
+Mediator, oportebat ut haberet aliquid Deo simile, et aliquid simile
+    hominibus. Christus verax mediator, diabolus mediator fallax, 202.
+
+Melodiae utilitas in ecclesiastico cantu, 193. hac potius quam rebus allici
+    peccatum est, 192.
+
+Memoriae vis, 173, 180. Memoriam habent pecora et aves, ib.
+
+Memoriae martyrum, 83, 71. Ad eas Dominici corporis communicatio celebrari
+    solita, 84. Epulas illuc afferri vetat Ambrosius, 83.
+
+Memoria Cypriani martyris non procul a mari, 71.
+
+Mensura temporis, 223.
+
+Merita vera hominum non sunt nisi Dei munera, 166, et n. 249, 157.
+
+Metus et appetitus facinorum causae, 23.
+
+Minister Dei optimus quis, 186. Ministris Ecclesiae subsidia corporis
+    debentur, 272.
+
+Miracula facta in translatione corporum
+{318}
+SS. Gervasii et Protasii, 155. Deus tentatur cum miracula flagitantur non
+    ad salutem, sed ad experientiam, 195.
+
+Misericordia, 28, et n. qualis sit vera, ib.
+
+Misericordia Dei. Vae etiam laudabili vitae, si Deus remota misericordia
+    eam discutiat, 166. Magnae sunt voces ad misericordiam Dei, tacitae
+    contritiones animi, 111.
+
+Modestia. Pulchrior est temperantia animi inscitiam suam confitentis quam
+    scientia rerum, 70.
+
+Molestias vitae tolerare jubet Deus, non amare, 187, 28.
+
+Monasterium Mediolani plenum bonis fratribus, extra urbis moenia, sub
+    Ambrosio nutritore, 135. Monasteriorum greges in Aegypto, 134, et n.
+
+MONNICA.
+
+    Monnica Patricii conjux, mater Aug^i. 167. quem et carne ut in hanc
+    lucem temporalem, et corde ut in aeternam lucem nasceretur, parturivit,
+    157. educata fuit pudice ac sobrie, 159. in domo fideli, bono membro
+    Ecclesiae Christianae, ib. Non tam suae matris, quam decrepitae
+    cujusdam famulae cura ad honestatem instituebatur, ib. immo disciplina
+    et regimine Christi, eam in Dei timore jam tum erudientis, ib. Per
+    Christum subdita parentibus, potius quam per parentes subdita Christo
+    fuit, ib. Amore vini paulatim capta, sanatur insultatione ancillae cum
+    ea litigantis, 158, 83.
+
+    Patricio (cui soli nupta fuit, 167.) in matrimonium tradita, servivit
+    ei veluti Domino, 159, 10. satagens eum Deo lucrari, 159. Ut sese
+    gerebat in virum a fide ac moribus ipsius longe alienum, ib. In socrum
+    adversus se irritatam malarum ancillarum susurris, ib. Erga matronas de
+    maritis suis querelam moventes, ib. Erga dissidentes et discordes inter
+    se anima, 160. Erga servos Dei, ib. Erga parentes, domumque suam, ib.
+
+    Nutrivit filios, 162. toties eos parturiens, quoties a Deo deviare
+    cernebat, ib. Aug^m. spiritu parturivit majori sollicitudine, quam
+    carne pepererat, 73, 10. Hunc a primis annis in Catechumenorum gradu
+    constituit, 9, 31. Cumque adhuc puer in repentino mortis periculo
+    versaretur, curabat festinabunda ut sacramentis salutaribus initiaretur
+    et ablueretur, 10. Eo tamen recreato, baptismum differendum duxit, ib.
+
+    Aug^o. an. aet. xvi agente, Deus jam inchoaverat in ea templum suum et
+    exordium sanctae habitationis suae, 20. Ex quo in Christo regenerata
+    fuit, vitam fide et moribus praecipuam egit, 166. Aug^m. ut a
+    fornicatione maximeque ab adulterio abhorreret cum ingenti
+    sollicitudine admonebat; uxorem tamen dare nolebat, quo consilio, 21.
+    Virum suum sub ipsius vitae finem ad Christi fidem adducit, 160. Quo
+    viduata sumtus nihilominus (Romaniani ope, 100, n.) procurat Aug^o.
+    tunc apud Carthaginem Rhetoricae studenti, 30. Hunc interea in
+    Manichaeorum haeresin prolapsum luget, horis omnibus orationum suarum
+    de eo ad Deum indesinenter plangit, 43. ejusque convictum aversatur,
+    42. De futura ejus resipiscentia admonita per somnium, (ib.) perque
+    responsum episcopi (43.) cujusdam, fieri non posse asserentis, "_ut
+    filius istarum lachrymarum pereat_," (44.) mensa domoque rursus
+    excipit, 42.
+
+    Frequentabat eleemosynas, vidua casta et sobria, 73, 83. Obsequens et
+    serviens sanctis, nullum diem praetermittebat oblationem ad altare Dei,
+    ib. Bis in die, mane et vespere ad Ecclesiam venire solita, ut oraret
+    vel verbum Dei audiret, ib.
+
+    Aug^m. Romam ipsa invita et falsa navigantem lachrymis prosequitur, 72.
+    pro eo Deum rursus deprecatur, ib. Paulo post conscensa nave, per
+    marina discrimina nautas consolatur, de felici perventione divinitus
+    certior facta, 82. Mediolanum veniens Aug^m. audito Ambrosio jam
+    abalienatum a Manichaeis reperit, ib. De ejus futuro matrimonio
+    revelationem a Deo expetit, sed frustra, 100. Ambrosium diligit ut
+    Angelum Dei, 83. Ille in ejus laudem, viso Aug^o. saepe erumpebat,
+    gratulans ipsi quod talem matrem haberet, 84. Apud Mediolanum vetanti
+    Ambrosio, epulas ad Memorias Martyrum adferri, morem gerit
+    libentissime, ib. Excubante Mediolanensi plebe in Ecclesia, vigiliarum
+    primas tenet, 155. orationibus vivit, ib.
+
+    Gaudium ejus de Aug^i. conversione, 144. Secedit cum illo in agrum
+    Cassiciacum, 150. Aug^m. suscepto baptismate remeantem in Africam
+    comitatur, 157. quocum apud Ostia Tiberina paullo ante obitum suum
+    colloquitur de vita aeterna, 161. Rapiuntur ambo in aeternae sapientiae
+    contemplationem, ib. Nulla jam re se delectari in hac vita profitetur,
+    162. Unum fuisse propter quod hic aliquantum immorari cupiebat, ut
+    Aug^m. Christianum Catholicum videret ante obitum, ib. Post dies cir.
+    v. decumbit febribus, ib. de sepultura {319} corporis sui extra
+    patriam, tandem nihil curat; sed tantum ut ejus ad Domini altare
+    meminerint filii, ubi ubi fuerint, 163, 167. Alia ejus insignis
+    sententia, 163. die ix aegritudinis, an. lvi aet. suae, xxxiii aet.
+    Aug^i. migrat ex hac vita, ib. Ejus funus, 164 sq. Sacrificium pretii
+    nostri pro ea offertur, jam juxta sepulchrum posito cadavere, priusquam
+    deponatur, ut illic fieri solebat, 165. Ejus elogium, 159 sqq. 164 sq.
+
+Moris humani flumen vix superandum, 13, et n.
+
+Mores hominum. Quae contra mores hominum sunt flagitia pro morum
+    diversitate vitanda sunt, 37.
+
+Mors sibi ipse est qui male vivit, 230. Moritur qui Deum non videt, 3.
+    Mortalitas testimonium peccati, 1.
+
+Mortui, _vide_ Defuncti.
+
+Mulier quae perdiderat drachmam, 129, 181. Aenigma Salomonis de muliere
+    sedente super cellam in foribus, 34.
+
+Mutantur coelum et terrae. Coelum et terra clamant quod facta sint quia
+    mutantur, 208.
+
+                              N.
+
+Navigius Aug^i. frater morti Monnicae et ejus funeri interfuit, 162, et n.
+
+NEBRIDIUS patria Carthagini vicina, 96. Aug^o. carissimus, adolescens valde
+    bonus et valde castus, 48. mirabilis animae, 109. mitissimus, 133.
+    Aug^m. ab astrologis consulendis revocare nititur, 48, 109. Argumentum
+    ipsius clarum contra Manichaeos, 105. Mediolanum venit non ob aliud
+    nisi ut cum Aug. in sapientiae studio vivat, 96. Beatae vitae
+    inquisitor ardens, ib. Sub Verecundo Mediolanensi grammatico docet,
+    133. Errans aliquando circa Incarnationis mysterium, postea fit
+    Catholicus, 148. Deo servit in perfecta castitate apud suos in Africa,
+    ib. Tota domus ejus per eum fit Christiana, ib. Moritur haud multo post
+    Aug^i. baptismum, ib. vivit in sinu Abrahae, ib. Epistolae ad
+    Nebridium, 150.
+
+Necessitas consuetudine inducta, 132.
+
+Nobilium conversio majoris laetitiae caussa est Ecclesiae, 131. Nobilitatis
+    nomine superbos plus tenet diabolus, ib.
+
+Nomen dare ad Baptismum, 154, et n.
+
+Nubes praedicatores, coelum Scriptura, 260.
+
+Nugae majorum vocantur negotia, 8.
+
+                              O.
+
+Obedire regibus generale pactum est societatis humanae, 37.
+
+Oblatio altaris, 73.
+
+Oblivionis memoria est, 179.
+
+Oculi sensuum principes, 195. Oculorum voluptas, 193.
+
+Odium in proximum cor gravius vastat, 15.
+
+Opera Dei compendio narrantur, 277. Opera nostra bona ideo bona sunt quia
+    Deus ea nobis donat, 166, et n. 157, 249.
+
+Oratio pro mortuis ad altare, 163, 165, 167.
+
+Oratoria i. q. Memoriae, 71, n.
+
+Ordinare aliud, aliud creare, 9, n.
+
+Orestes et Pylades, 51.
+
+Otium malum, 20.
+
+Ovidius in Trist. innuitur, 61.
+
+                              P.
+
+_Paracletus_, 31.
+
+Pars turpis est, quae suo universo non congruit, 37.
+
+_Patres S._ Vet. Testam. a Manichaeorum cavillationibus vindicat Aug. 35,
+    36, 37, 39, et nn.
+
+Patricius Aug. pater, tenuis municeps Thagastensis, 20. Animosior quam
+    opulentior, ultra vires rei familiaris filio impendebat, quidquid etiam
+    longe peregrinanti studiorum caussa opus erat, 20. Quamvis ira
+    fervidus, nunquam cecidit Monnicam uxorem, 159. Fit Catechumenus Aug^o,
+    an. fere xvi agente, 20. annoq. post, (30.) moritur fidelis, 160. Ejus
+    mores, 159. Pro eo orari ad altare vult Augustinus, 167.
+
+PAULUS Apostolus unde dictus Paulus, 131, et n. Miles castrorum coelestium,
+    190. Ejus lingua volatilis, loquens mysteria, 273. Illum prae ceteris
+    legit Aug. 122.
+
+Paulus proconsul, per baptismum fit Regis Magni provincialis, 131.
+
+Peccata ante baptismum vulgo parvi pendebant, 10. post baptismum delictorum
+    reatus major et periculosior, ib.
+
+Peccatum nihil est, 25. Admittituendum immoderata in haec infima
+    inclinatione, summa bona deseruntur, 22, 230, et n. Dum non in Deo, sed
+    in seipso et aliis creaturis voluptates, sublimitates, veritates homo
+    quaerit, 17. Peccatum omne, perversa Dei imitatio, 23, 24.
+
+Peccati caussa Deus non est, 205. peccatorum ordinator, tantum non creator,
+    9, et n. Peccatum non committitur sine caussa, 22. Peccandi quaedam est
+    necessitas, 132. Quomodo in eam descendatur, ib.
+{320}
+Peccatum daemoni est sacrificium, 15.
+
+Peccati poenae: Obcaecatio, ib. Inquietudo animi, 63. Poena sua sibi est
+    omnis inordinatus animus, 11, 241, n. Peccator Deum fugere non potest:
+    sed invenit ubique Dei legem in poena sua, 53.
+
+    Animae peccatrices Dei imperii ordinem non perturbant, 118, 63, et n.
+    Peccatum Deo non nocet, 230, 63. nec nocere potest, 63, 38.
+
+Peccatorum apud Deum confessio, spem excitat, 171.
+
+Peccati lex est violentia consuetudinis, 133.
+
+Peccatorum duae origines, 3, n.
+
+Peccata alia contra naturam, alia contra mores, alia contra praecepta, 37,
+    et n. Peccata proficientium, 38.
+
+_Pelliceae tunicae_ mortalitatem significant, 120, et n. 259.
+
+Penulati magistri, 13.
+
+Perturbationes animi quatuor sunt, cupiditas, laetitia, metus et tristitia,
+    178.
+
+Petiliani malitia in Augustinum, 44, n.
+
+Phantasmata. Luctae animae cum phantasmatibus praeclara descriptio, 32.
+
+Philosophiae laus et defensio, in Hortensio Ciceronis, 30. Quomodo ad
+    philosophiam accensus fuit Augustinus, ib.
+
+Philosophi prae superbia Creatorem per creaturas non invenerunt, 66, 65.
+
+Photinus, ejus falsitas, 121, et n. 72, n.
+
+Picturae lascivae, 14.
+
+Piis idem probatur, quod Deo placet, 276.
+
+'Piscis de profundo levatus' manducatur in mensa parata in conspectu
+    credentium, 266, et n. 269. Quid per 'pisces et cetos' significatur,
+    274, 65, n.
+
+Plani Mathematici, pietatis expertes, 47. et veritatis, 48, 108.
+
+Platonicorum in libris quaedam Aug. legit consentanea doctrinae Christianae
+    de divinitate Verbi aeterni, nihil tamen de Incarnati humilitate, 112,
+    113. In iis etiam non invenit quod in sacris litteris reperit, nempe
+    viam salutis, et doctrinam humilitatis, ib.
+
+Poeseos vanitates noxiae, 13, 14.
+
+Pontitianus Afer, in palatio militans, Christianus et valde pius, 134.
+    Narrat Aug^o. Antonii Monachi vitam, 135, 143. et duorum Agentium in
+    rebus conversionem, 135.
+
+Praedicatores Evangelii nubes dicuntur, 260. Ipsis debentur necessaria, et
+    quomodo, 272. Quomodo possunt gaudere de datis sibi beneficiis, ib.
+    Transeunt ex hac vita in aliam vitam, scriptura vero sancta permanet,
+    260.
+
+Praesidatus, i. e. Praesidis munus, 98.
+
+Praetorianum pretium, 96, et n.
+
+"Preces pro mortuis" dogmati Eccl. Rom. de Purgatorio adversari quinam
+    ostenderint, 165, n.
+
+Principium. Quomodo intelligatur illud Geneseos, "_in principio Deus
+    creavit, &c._" 210 sqq.
+
+Prius aliquid dicitur aeternitate, tempore, electione, origine, 246.
+
+Psalmorum cantus toto Christiano orbe celebris, 150, 156. Quando inductus
+    Mediolani, 155. Cantantur Psalmi in funere defunctorum, 164. in
+    Ecclesia, 192. De hocce cantu quid Athanasius senserit, 192. quid
+    Augustinus, 193. Psalmi litterae de melle coeli melleae, 153.
+    Explicatio Psalmi iv '_Cum invocarem_,' 150-152. Psalmorum vis et
+    utilitas, 155, 150, 164, n.
+
+Psalterium decem chordarum, decalogus, 37.
+
+Puellae instituendae modus, 157 sq.
+
+Pueri in rebus non vanis instituendi, 13.
+
+Pueritiae vitia ad succedentes aetates transeunt, 6, 16.
+
+Pulchritudo quid, et in quo consistat, 56. Pulchritudines exteriores a Dei
+    pulchritudine veniunt, 194.
+
+Pulchrum definitur, 58. _De Pulchro et Apto_ duo aut tres libros scribit
+    Aug. 57.
+
+Pylades et Orestes, 51.
+
+                              Q.
+
+Quaerere. Veritatem qui non pie quaerunt, non inveniunt, 66.
+
+Quaestionum tria genera, an sit, quid sit, quale sit, 175.
+
+Quies frustra quaeritur in creaturis fugacibus, 53, 54, 55. In Deo solo
+    habetur, 1, 24. Ibi est locus quietis imperturbabilis, ubi non
+    deseritur amor, si ipse non deserat, 54. Fecit nos Deus ad se, et
+    inquietum est cor nostrum, donec in Deo requiescat, 1. Ostendit Deus
+    quam magnam creaturam rationalem fecerit, cui nullo modo sufficit ad
+    beatam requiem quidquid ipso minus est, 253. Ignavia quasi quietem
+    appetit, quae vero quies certa praeter Dominum? 24. Quies est apud Deum
+    valde, et vita imperturbabilis, 26. _Vid._ Requies.
+
+                              R.
+
+Rapere. Quomodo rapiat hominem Deus, 186, 118.
+
+Regeneratio per Baptismum, 128, 166, 148.
+
+Reliquiarium Evae, 72.
+{321}
+
+Reminiscentia quid, 181.
+
+Requies animae solus est Deus, 102. Quomodo Deus requiescet in nobis
+    sabbato aeternae vitae, 279. In iis requiescere dicitur Spiritus
+    Sanctus, quos in se requiescere facit, 251. _Vid._ Quies.
+
+Restituere pretium quo Christus nos emit, nemo valet, ut nos ei auferat,
+    167.
+
+Rex nova praecepta imponere potest subditis, 37.
+
+Rhetorica dicitur victoriosa loquacitas, 46. illam docet Aug. 46. Thagaste,
+    46, 52, 49. Carthagine, 52. Romae, 70, 78. Mediolani, 79. illius
+    professionem deserit, 149.
+
+Romana nobilitas idololatriae dedita, 127.
+
+Romani scholastici magistros fraudare soliti, 78.
+
+Romanianus Thagastensis. Alypii cognatus, Aug. ab ineunte aetate
+    familiarissimus, 100, n. cui ad peregrina studia pergenti sumtum
+    suppeditavit, ib. res ejus ampla, ib. Mediolanum ad Comitatum
+    Imperatoris ob negotia venire compulsus est, docente ibi Augustino, ib.
+    Vitae communi agendae multus instat, ib.
+
+Romae Manichaei plures secreto habitabant, 76. verbis conceptis,
+    retentisque memoriter, reddi solebat fidei confessio, ab iis qui
+    accessuri erant ad gratiam Baptismi, 128, 9. offerri solebat pro
+    mortuis sacrificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere,
+    165.
+
+                              S.
+
+Sacerdos Christus et sacrificium, victor et victima, 203.
+
+Sacramenta. Cur iis egeamus, 265. Sacramenta Christi per totum orbem
+    pervaserunt opera servorum Dei, 264. Deus in eorum ministris operatur,
+    266. Sacramenta initiorum, 274, 10, 9, n. Homo spiritalis judicat
+    desollemnitate Sacramentorum quibus initiamur et Eucharistiae, 269.
+    Sacramenta Novi Test. dant salutem, sacramenta Vet. Test. promiserunt
+    Salvatorem, 263, n. Vox "Sacramentum" per se positum, fere valet
+    mysterium, 89, 120, 128, 142, 150, 196, 201.
+
+Sacramentum salis, 9, et n.
+
+Sacramentum corporis Christi. Piscis de profundo levatus manducatur in
+    mensa parata in conspectu credentium, 266.
+
+Sacrificium pretii nostri, pro mortuis offerri solitum posito juxta
+    sepulchrum cadavere, 165. Sacrificium cogitationis et linguae, 206.
+
+Saeculo non oportet conformari, sed imitari imitatores Christi, 267.
+
+Sal in ecclesiis Occidentalibus Catechumenis gustandum, qua mente, datum,
+    91, n. Sale est conditus, Aug. ab utero matris suae, 9.
+
+Sallustius de Bell. Cat. 23.
+
+Salutis via in Christo et Scripturis sanctis, 119 sq.
+
+Sancti antiqui in Christum passurum crediderunt, 202. Vivunt in sinu
+    Abrahae nostri memores, 149. Eorum corda sunt thuribula Dei, 170.
+    Sanctorum Memoriae, 83, 71.
+
+'Sancti' Manichaeorum, 45.
+
+Sapientia est 'luminare majus firmamenti,' 262.
+
+Scholasticorum apud Carthaginem licentia, 71. Romani erant modestiores, 78.
+    qui magistrum tamen saepe fraudabant, ib.
+
+Scientia est 'luminare minus,' sapientia 'luminare majus,' 262.
+
+Scientia nostra scientiae Dei comparata ignorantia est, 208.
+
+Scire--Deum qui scit, etiamsi alia nesciat, beatus, 66. _Vid._ Cognitio.
+
+Scriptura Sacra est venerabilis stilus Spiritus Dei, 122. In ea Deus ipse
+    loquitur, 248. Ejus divina auctoritas, 236, 89, 265. mira profunditas,
+    232, 31. et simplicitas, 89, 31. quae magistra est humilitatis, ib.
+    Aug^i. sunt castae deliciae, 206. omnibus saeculi deliciis suaviores,
+    207. Scripturae summa est veritas, magnaque prae litteris profanis
+    excellentia, 243.
+
+    Variae ejus interpretationes simul possunt esse verae, 247, 248, 237.
+    nec obest aliter quam alii senserint, sentire, modo vera sint quae
+    existimamus, ib. 244. Dissensionum duo genera in Scripturis
+    interpretandis, 241, n. quis sensus habendus sit excellentior, 248.
+    regulae in ejus interpretatione adhibendae, 248, n.
+
+    De ea nemo judicare debet, 269. Laus ejus et dignitas, 89, 31.
+    Scrutanda est cum honore famulorum Dei qui eam dispensarunt, 247. In
+    Ecclesiis legebatur, 73.
+
+Securus nemo esse debet in hac vita, quae tota tentatio est, 192.
+
+Sensus externi dicuntur fores carnis, 172. januae, 176. sunt nuntii per
+    quos homo interior cognoscit, 172, 119. Sensuum delectatio, aeternae
+    vitae jucunditati comparata, ne commemoratione quidem digna est, 161.
+
+Serpentes boni, i. e. non perniciosi ad nocendum, sed astuti ad cavendum,
+    267.
+{322}
+
+Severus, Ianius Mediolanensis, cui cum caecitas incidisset, tacto feretro
+    Protasii et Gervasii martyrum, sudarioque inde oculis admoto, visum
+    recepit, 156, et n.
+
+Simplicianus, Mediolanensis ecclesiae presbyter, 125. tandem episcopus,
+    126, n. ubi pl. de eo. Pater spiritalis Ambrosii, 126. Consulitur ab
+    Augustino, ib. Victorinum, ut publice profiteatur fidem, instigat, 128.
+
+Societas justa est, quae Deo servit, 39. Sodales mali malum grassans, 25,
+    26, 21. Societatis humanae generale pactum est obedire regibus suis,
+    37.
+
+Solitudo poenitentiae aptissima, 203, 142.
+
+Soni discrimen a cantu, 246.
+
+Spectaculorum vanitas, 27, 91, 9. magno in honore, sub Aug^i. tempora, 9.
+
+SPIRITUS SANCTUS dicitur Dei Donum, Munus, Ignis, Amor, Caritas, Pax,
+    Gratia, Requies nostra, Locus noster, 254. Dicitur ea facere in nobis
+    quae per eum facimus, 276. Solus superferri super aquas, quare, 254.
+    Spiritus Sancti dona sideribus comparantur, 263.
+
+Spiritus beati, domus Dei, 231. Coelum coeli dicuntur, ib.
+
+Stellae solatia noctis sunt, 277.
+
+Superbia, quomodo ab illa tentemur, 197. Superbia receditur a Deo, 64, 65,
+    112, et n. 118, n.
+
+Superbus suam amat sententiam defendere, non quia vera est, sed quia sua
+    est, 242. Ejus casus unde, ib. a superbis Deus non invenitur, quamvis
+    peritis, 65.
+
+Superiores seu Praelati, quomodo gerere se debent, dum amantur, timentur,
+    laudantur, ne in superbiae vitium cadant, 197. Timeri velle ab
+    hominibus non propter Deum, foeda jactantia est, 197.
+
+Surditas cordis ex tumultu vanitatis, 54.
+
+Symbolum Apostolicum Catechumenis memoria tenendum tradebatur, 128, n. ab
+    iis publice coram fidelibus recitabatur, ib. Romae vero de loco
+    eminentiore, ib. literis id mandare prohibitum, ib.
+
+Symmachus Praefectus Romae, 79. Aug^m. Mediolanum mittit profitendae
+    rhetorices gratia, ib.
+
+Synaxes in Africa ad memorias Martyrum, 83. Quare vetat illas fieri
+    Ambrosius, ib. vid. 84, n.
+
+                              T.
+
+Temperantia animi suam inscitiam confitentis pulchrior est quam scientia
+    rerum, 70.
+
+Temporalium amor, nonnisi suavitate aeternorum expugnatur, 13, n. 145.
+
+Tempus quid sit, difficilis quaestio, 213. implicatissimum aenigma, 218.
+    Solis, lunae, et siderum motus non sunt tempora, 219.
+
+Tempus non est corporis motus, 220. Sed quo metimur motum corporum, 220.
+    Est distentio, ib. 221. sed cujus rei? num animi, ib. Temporis mensura,
+    223. Quomodo tempus liceat metiri, 218. Tempus praeteritum, praesens,
+    et futurum, 217. Tria proprie non sunt, ib. Differentiae temporis
+    quomodo nominandae, ib. Praeteritum tempus, et futurum quomodo sit
+    longum aut breve, 223. Nullum tempus sine creatura, 212, 225, et n.
+
+Tenebrae quid, 227. 'Tenebrae super abyssum,' ib. 237. Tenebrarum antra
+    quinque, 34. Tenebrarum gens ap. Manichaeos, 74, n. 105.
+
+Tentationum tria genera, 188, n. 198, 201. quomodo adversus ea pugnaverit
+    Aug. sc. voluptatem, (187-194.) curiositatem, (194-197.) superbiam,
+    (197-201.) Quibus tentationibus resistere valemus, quibusve non
+    valemus, nescimus, 171. maxime, donec tentemur, 192, et n. 198, et n.
+
+Terentius poeta. In ejus Eun. iii. 5. invehitur Aug. 14. Cit. et 185.
+
+Thagastense municipium Aug. patria, 20. ubi is docere coepit, 49.
+
+Tobias caecus filio suo caritatis pede praeibat, 193.
+
+Treveri, 135.
+
+Trinitatis mysterium in Genesi insinuatur, 252, 268. Symbola Trinitatis in
+    homine, 255, et n.
+
+_Tunicae pelliceae_ mortalitatem significant, 120, et n. 259.
+
+                              V.
+
+Vela grammaticarum scholarum liminibus appensa quid significent, 12.
+
+Ventos pascere, id est daemones, est, ferrando eis esse voluptati et
+    derisui, 47.
+
+Verbum Deus apud Deum, sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia,
+    210. Ipsum est principium et magister quo intus docemur omnem
+    veritatem, ib. Verbum Dei in se permanet sine vetustate et innovat
+    omnia, 161. fons est vitae aeternae, 267.
+
+Verecundus Mediolanensis civis et grammaticus, Aug^o. ejusque sociis
+    familiarissimus, 133. Nebridium adjutorem in docendi officio flagitat,
+    ib. Aug^o. de saeculo fugienti cum sociis concedit rus
+{323}
+suum Cassiciacum, 148. Fit Christianus in extrema aegritudine, ib. Moritur
+    agente Romae Aug^o. ib.
+
+Veritas. Mentes nostrae non de veritate, sed secundum ipsam de caeteris
+    judicant, 118. Veritas quae aeterna est et omnibus praeminet, ipse Deus
+    est, 243. Aeterna veritas grandium cibus, qui non mutatur in eum a quo
+    sumitur, sed e contra, 115. Beata vita nihil est aliud quam gaudium de
+    veritate, 184.
+
+Veritas communis est omnium, 242. Qui vult habere veritatem privatam,
+    timeat ne ea privetur, ib. Cur 'veritas odium parit,' 185.
+
+Veritatem homines amant lucentem, oderunt redarguentem, ib.
+
+Verum quando dicitur, inspirante Deo dicitur, 272. Deus solus est doctor
+    veri, 168, ib.
+
+Victorinus rhetor urbis Romae, Latine vertit libros quosdam Platonicorum,
+    127. Statuam in Romano foro meruit, ib. Legit S. Scripturam et libros
+    Christianorum, 128. ac publice, a Simpliciano instigatus, profitetur
+    fidem, 129. Scholam deserit ob legem Juliani, qua vetitum est
+    Christianis docere litteras et oratoriam, 131. judicium Hieronymi et
+    Gennadii de ejus scriptis, 127, n.
+
+Videre. Aliter Deus, aliter homo videt creata, 279.
+
+Vindemiales feriae, 146.
+
+Vindicianus senex medicus, 48, 109. proconsul coronam agonisticam Aug^o.
+    imposuerat, ib. quem ab Astrologorum naeniis frustra revocare satagit,
+    ib.
+
+Vindictae aviditas unde oriatur, 22.
+
+Virgilius poeta, 11, 12, 14.
+
+Visiones et responsa Monnicae data, 42, 43, 73, 82, 100.
+
+Vitae hujus miseria, 186.
+
+Ungulae et Equulei, 8.
+
+Unus. Nihil est esse, quam unum esse, 17, n. Unitas Dei omnium modus, 7,
+    250. Unitatem in quantum quinque adipiscitur intantum est, 17, n.
+    Universum ex partibus pulchris constans, pulchrius longe est quam ipsae
+    partes, 274. idque vi unitatis, 274, n.
+
+Voluntates duae contrariae nonnumquam in homine, 132.
+
+Voluntas vetus carnalis et nova spiritalis in Aug^o. ib. Voluntas fortis et
+    integra, voluntas semi-saucia, voluntas parte assurgens, et cum alia
+    parte cadente luctans, 138.
+
+Voluptas carnis. Ab ea continentiam Deus jubet et dat, 187. Aug^i. pugna ne
+    voluptatibus sensuum capiatur, ib. et sqq.
+
+Uti. Non prodest bona res non utenti bene, 61.
+
+Uxor prudens et Christiana describitur, 159 sqq. Uxor viro propter Deum
+    serviens, Deo servit, 10.
+
+FINIS.
+
+       *       *       *       *       *
+
+EXCUDEBAT W. BAXTER, OXONII.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{324}
+
+ERRATA.
+
+  P. 6. _pro_ Job 25, 4. _leg._ 14, 4. e vers. vet.
+
+  30. _pro_  librum quendam Ciceronis _leg._ quendam _cujusdam_ Cic.
+
+  106. lin. 9. _pro_ aut _leg._ ac
+      s. 5. antep. _pro_ infernum illum _leg._ illum infernum
+
+  109. antep. _pro_ adnuntiatum _leg._ nuntiatum
+
+  135. not. l. 1. _pro_ igna _leg._ signa
+
+  146. _pro_ Ps. 119. _leg._ Ps. 129.
+
+  156. not. f. l. 2. _pro_ sanctus _leg._ sanatus
+
+  178. s. 22. 4 ab inf. _pro_ e sensibus _leg._ a sensibus
+
+  204. not. col. 1. l. 7. ab inf. _pro_ damnari _leg._ damnavi
+
+  217. _pro_ Ps. 128. _leg._ Ps. 138.
+
+  231. s. 14. l. 2. _pro_ infirmarum _leg._ infimarum
+
+  234. lin. 8. _pro_ sine initio facta _leg._ sine initio; facta
+      s. 21. l. 2. _pro_ illum _leg._ illam
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+NOTES
+
+[1] De Haeresibus c. Comm. L. Danaei, 8vo. Oxon. 1631, et cum Vincentii
+Lirinensis Commonitorio, Cantabr. 1687, 12mo.
+
+[2] Vid. inf. p. 183.
+
+[3] Indicem rerum itidem ex Indice Benedictino excerpsit Clericus junior
+optimaeque spei J. A. Ashworth, A.B. Aedis Christi Capellanus, ita tamen ut
+sanum ubique judicium exercuerit, pauca quaedam, minus recte posita,
+correxerit, alia etiam de suo addiderit.
+
+[4] Gen. 1, 1.
+
+[5] Scripti anno circiter 400.
+
+[6] Tam magnum quippe bonum est natura rationalis ut nullum sit bonum quo
+beata sit nisi Deus. Aug. de Nat. boni, c. 7.
+
+[7] Invocas quidquid amas: invocas quidquid in te vocas: invocas quidquid
+vis ut veniat ad te. Aug. in Psal. 85.
+
+[8] c. Manichaeos, vid, l. vii. c. 1. s. 2. et c. 5.
+
+[9] Omnis homo qui spiritum suum sequitur superbus est, Aug. in Ps. 141, 4.
+cum anima seipsa delectatur superba est; quia se pro summo habet, cum
+superior sit Deus. Idem. ep. 55. s. 18. Versio vetus habet "montes" quos de
+superbis exponit Aug. ad Ps. 96, 5. 143, 5. cf. ad Ps. 45, 4. 35, 7. Tract.
+i. 3. in Joann. De Vers. vid. Sabatier. Bibl. Lat. ad loc.
+
+[10] Duae sunt enim origines peccatorum; una spontanea cogitatione, alia
+persuasione alterius; quo pertinere arbitror quod propheta dicit, Ab
+occultis meis munda me, Domine, et ab _alienis_ parce servo tuo. Aug. de
+Lib. Arb. l. iii. c. 10.
+
+[11] Sic intelligamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine qualitate
+bonum; sine quantitate magnum; sine indigentia creatorem; sine situ
+praesidentem; sine habitu omnia continentem; sine loco ubique totum; sine
+tempore sempiternum; sine ulla sui mutatione mutabilia facientem, nihilque
+patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire
+quid sit, pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de eo sentire quod non
+sit. Aug. de Trinit. l. v. c. 1.
+
+[12] Multi clamant in tribulatione, et non exaudiuntur; sed ad salutem,
+_non ad insipientiam_. Clamavit Paulus et auferretur ab eo stimulus carnis,
+et non est exauditus ut auferretur, et dictum est ei: _Sufficit tibi gratia
+mea, nam virtus in infirmitate perficitur_. Ergo non est exauditus; sed non
+ad insipientiam, sed ad sapientiam. Aug. ad. loc.
+
+[13] In Ps. 7. v. fin. Non dixit Fiant tenebrae et factae sunt tenebrae; et
+tamen ipsas ordinavit.--Aliud fecit et ordinavit; aliud autem non fecit,
+sed tamen etiam hoc ordinavit. Jam vero tenebris significari peccata &c. De
+Civ. Dei, l. ii. c 17. Deus sicut naturarum bonarum optimus Creator, ita
+malarum voluntatum justissimus ordinator. c. 20. sola lux placuit Creatori:
+tenebrae autem angelicae etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant
+approbandae. c. 21. nec mala voluntas, quia naturae ordinem servare noluit,
+ideo justi Dei leges omnia bene ordinantis effugit. De Praedestin. Sanctor.
+c. 16. Est in malorum potestate peccare. Ut autem peccando hoc vel hoc illa
+malitia faciant, non est in eorum potestate sed Dei dividentis tenebras, et
+ordinantis eas.
+
+[14] Ut enim causa omnium morborum curaretur, id est superbia, descendit et
+humilis factus est Filius Dei.... Superbia quippe facit voluntatem suam;
+humilitas facit voluntatem Dei. Aug. tractat. 24. in Joann.
+
+[15] In ecclesiis scilicet Occidentalibus sal Catechumenis gustandum
+dederunt, quo animum incorruptum, sincerum, et sapientem, declararent,
+qualis Christianorum esse deceret. vid. Liturgias Eccl. Occ. ap. Assem.
+Codex Liturg. t. i. Aug. de Catechizandis rudib. c. 26. Concil. Carthag. i.
+can. 5.
+
+[16] Subjugemus nobis hanc _foeminam_ si viri sumus:--sequamur Christum
+caput nostrum, ut et nos sequatur cui caput sumus. Aug. de vera relig. c.
+41. vid. inf. l. xiii. c. 32.
+
+[17] Recedere ab illo simplici et singulari bono, in istam multitudinem
+voluptatum, in amorem saeculi corruptionemque terrenam, fornicari est a
+Deo. Aug. Serm. 142. c. 2.
+
+[18] Aeneid. vi. 456.
+
+[19] Aeneid. ii.
+
+[20] Non enim expugnatur in nobis temporalium amor nisi aliqua suavitate
+aeternorum. Aug. de Musica, l. vi. c. 16.
+
+[21] Quare crucifixus est? Quia lignum tibi humilitatis ejus necessarium
+erat. Superbia enim tumueras, et longe ab illa patria projectus eras; et
+fluctibus hujus saeculi interrupta est via, et qua transeatur ad patriam
+non est, nisi ligno porteris. Ipse factus est via, et hoc per mare;--tu,
+qui quomodo ipse ambulare in mari non potes, navi portare, ligno portare:
+crede in crucifixum et poteris pervenire. Aug. in Joan. tract. ii. s. 4.
+
+[22] Cicero, Tuscul. i. c. 26.
+
+[23] In Eunucho, act. iii. scen. 5. cf. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 7 sqq.
+
+[24] Aeneid. i. 36-75.
+
+[25] Nihil est esse, quam unum esse. Itaque in quantum quidque unitatem
+adipiscitur, in tantum est. Unitatis est enim operatio convenientia et
+concordia, qua sunt, in quantum sunt. Nam simplicia per se sunt, quia una
+sunt; quae autem non sunt simplicia, concordia partium imitantur unitatem,
+et in tantum sunt, in quantum assequuntur. Aug. de moribus Manich. c. 6.
+
+[26] Ut enim in circulo quantumvis amplo unum est medium quo cuncta
+convergunt, quod centrum geometrae vocant, et quamvis totius ambitus partes
+innumerabiliter secari queant, nihil tamen est praeter illud unum, quo
+caetera pariliter dimetiantur, et quod omnibus quasi quodam aequalitatis
+jure dominetur. Hinc vero in quamlibet partem si egredi velis, eo
+amittuntur omnia, quo in plurima pergitur. Sic animus a seipso fusus,
+immensitate quadam diverberatur, et vera mendicitate conteritur, cum eum
+natura sua cogit, ubique unum quaerere, et multitudo non sinit. Aug. l. i.
+de Ordine, c. 2. vide inf. l. ix. c. 4. s. 10. et xii. c. 16. sub fin.
+
+[27] Fingis enim est, facis, formas, plasmas--Formas, inquit, dolorem in
+peccato, i.e. de dolore praeceptum nobis facis, ut ipse dolor praeceptum
+sit nobis. Quomodo nobis dolor est praeceptum? Quando te flagellat qui pro
+te mortuus est. Qui et istos filios sic voluisti exercere et erudire, sic
+voluisti eis praecepta dare, ut non essent sine timore, ne amarent aliquid
+aliud, et obliviscerentur te verum bonum suum. S. Aug. ad loc.
+
+[28] Animum enim peccati arguimus, cum eum convincimus superioribus
+desertis ad fruendum inferiora praeponere. Aug. de Lib. Arb. l. 3. c. 1.
+
+[29] Sallust. de Bell. Catil. c. 9.
+
+[30] Post hanc autem dispensationem justum veniet judicium; de quo ita
+dicit, ut intelligamus unicuique homini supplicium fieri de peccato suo, et
+ejus iniquitatem in poenam converti; ne putemus illam tranquillitatem et
+ineffabile lumen Dei de se proferre unde peccata puniantur, sed ipsa
+peccata sic ordinare, ut quae fuerunt delectamenta homini peccanti sint
+instrumenta Domino punienti. Aug. in Ps. 7, 15.
+
+[31] Nam et animae in ipsis peccatis suis nonnisi quamdam similitudinem
+Dei, superba et praepostera, et ut ita dicam servili libertate sectantur.
+Aug. de Trin. l. xi. c. 5. Ipsum etiam Deum Patrem peccantes imitantur
+impia superbia, justi pia liberalitate c. Secundin. Manich. c. 10.
+
+[32] Noli modicum diligere, quasi a quo tibi modicum dimissum est: sed
+potius multum dilige a quo tibi multum tributum est. Si enim diligit, cui
+donatum est ne redderet; quanto magis debet diligere, cui donatum est ut
+haberet? Nam et quisquis ab initio pudicus permanet, ab illo regitur; et
+quisquis ex impudico pudicus fit, ab illo corrigitur; et quisquis usque in
+finem impudicus est, ab illo deseritur. Aug. de Sancta Virginitat. c. 42.
+
+[33] Quippe ex eo misericordia dicitur quod _miserum_ faciat _cor_,
+dolentis alieno malo. Aug. de Morib. Eccles. c. 27.
+
+[34] Quid enim est detestabilius, et quod magis thesaurizet iram in die
+irae, et revelationis justi judicii Dei, quam de malo alterius mala diaboli
+similitudine laetari? Aug. de Catechiz. rud. c. 11. Et hoc fecit per infima
+ministeria, quibus id agere voluptatis est, quos exterminatores et angelos
+iracundiae, divinae Scripturae nominant, quamvis ipsi nesciant quid de se
+agatur boni. His similes sunt homines, qui gaudent miseriis alienis, et
+risus sibi ac ludicra spectacula exhibent, vel exhiberi volunt
+"eversionibus" et erroribus aliorum. De Vera Relig. c. 40. Quis "eversori"
+minari saltem audebat? [quo tempore Donatistae valuerunt] Ep. (ad Bonifac.)
+185. c. 4. vid. et inf. l. v. c. 12.
+
+[35] Nosti, Honorate, non aliam ob causam nos in tales homines incidisse,
+nisi quod se dicebant terribili auctoritate separata, mera et simplici
+ratione eos qui se audire vellent introductores ad Deum, et errore omni
+liberaturos. Quid enim me aliud cogebat, annos fere novem, spreta religione
+quae mihi puerulo a parentibus insita erat, homines illos sequi ac
+diligenter audire, nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante
+rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidem nisi prius
+discussa et enodata veritate? Quis non his pollicitationibus illiceretur,
+praesertim adolescentis animus, cupidus veri, etiam nonnullorum in schola
+doctorum hominum disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc
+invenerunt, spernentem scilicet quasi aniles fabulas, et ab eis promissum
+apertum et sincerum verum tenere atque haurire cupientem? Sed quae rursum
+ratio revocabat ne apud eos penitus haererem, ut me in illo gradu quem
+vocant _Auditorum_ tenerem, ut hujus mundi spem et negotia non dimitterem,
+nisi quod ipsos quoque animadvertebam plus in refellendis aliis disertos et
+copiosos esse, quam in suis probandis firmos et certos manere? Aug. de
+Utilitate Credendi. Prooem.
+
+[36] Pro exemplo sit salutatio, qua orditur "Epist. Fundamenti," etsi
+paullo post in alia omnia abeat. "Pax Dei invisibilis et veritatis notitia
+sit cum fratribus suis et carissimis, qui mandatis coelestibus credunt
+pariter ac deserviunt: sed et dextera luminis tueatur et eripiat vos ab
+omni incursione maligna et a laqueo mundi: pietas vero Sancti Spiritus
+intima vestri pectoris adaperiat, ut ipsis oculis videatis animas vestras."
+Aug. de Actis cum Fel. Manich. i. 16. Tum vero confessio Fausti famosissima
+ap. Aug. c. Faust. xx. 1. "Nos Patris quidem Dei omnipotentis et Christi
+Filii ejus, et Spiritus Sancti, unum idemque sub Triplici appellatione
+colimus numen, sed Patrem quidem ipsum lucem incolere summam ac
+principalem, quam Paulus alias inaccessibilem vocat: Filium vero in hac
+secunda ac visibili luce consistere, qui quoniam sit et ipse geminus, (ut
+eum Apostolus novit, Christum dicens esse Dei virtutem et Dei sapientiam)
+virtutem quidem ejus in sole habitare credimus, sapientiam vero in luna:
+nec non et Spiritus Sancti, qui est majestas tertia, aeris hunc omnem
+ambitum sedem fatemur ac diversorium, cujus ex viribus ac spiritali
+profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Jesum, qui est vita
+ac salus hominum, omni suspensus ex ligno." Similiter Secundinus (Ep. ad
+Aug.) "Habeo et ago gratias ineffabili ac Sacratissimae Majestati, ejusque
+primogenito omnium luminum regi Jesu Christo, habeo gratias et supplex
+sancto refero Spiritui." Denique Fortunatus, (Disp. i. s. 3.) allatis
+pluribus S. Scripturae locis "His rebus credimus, et haec est ratio fidei
+nostrae, et pro viribus animi nostri mandatis ejus obtemperare, unam fidem
+sectantes hujus Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti." "His
+obscoenissimis pannis," justa indignatione ait Aug. teterrimis quibusdam
+allatis, "conamini assuere ineffabilem Trinitatem, dicentes Patrem in
+secreto quodam lumine habitare, Filii autem in sole virtutem, in luna
+sapientiam; Spiritum vero sanctum in aere." c. Faust. l. xx. c. 7. Foede
+scilicet Manichaei, cum terrena omnia saperent, Nomina haec figmentis suis
+obtenderunt, forsan quia se Christianos esse sibi ipsis persuadere
+voluerunt, cum nihil eorum systemati inesset, quod his veritatibus, vel
+locis S. Scripturae, quos adduxerint vel e longinquo responderet. Spiritui
+Sancto praesertim, ne omnino praetereatur, sedes in aere assignatur; quare
+vero memoretur, nulla alia causa in promptu est, cum de muneribus ejus
+ullis omnino sileatur.
+
+[37] [Greek: Houtoi ton helion kai ten selenen theous onomazousi, pote men
+auton apokalountis Christon. pote de ploia legontes einai tas ton
+teleutonton psuchas apo tes hules metagonta pros to phos. houto gar phesi
+kata meros tes poneras apallattesthai kraseos. Kai ten selenen de menoeide
+kai dichotomon genesthai toi kenousthai. kai tas photoeideis psuchas apo
+men tes hules lambanein, apotithesthai de eis to phos. kai houto kata
+brachu tes poneras to phos apallattesthai kraseos]. Theodoret. Haer. Fab.
+i. 27. Vos si spiritalis atque intelligibilis boni caritate ac non
+corporalium phantasmatum cupiditate arderetis, ut cito dicam quod de vobis
+notissimum est, solem istum corporeum non pro divina substantia, et pro
+sapientiae luce coleretis. Aug. c. Faust. l. v. fin. Non norunt isti lucem
+nisi quem carneis oculis vident. Et ideo istum solem--isti sic colunt, ut
+particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. de Gen. c. Man. l.
+i. c. 3. Carnalis vestra cogitatio adeo a locis corporalibus non recedit,
+ut solem illum visibilem ac per hoc corporeum, qui contineri nisi corporali
+loco non potest, et Deum et partem Dei esse dicatis. c. Secundin. Manich.
+c. 20. Primo solem navim quandam esse dicitis; deinde cum omnium oculis
+rotundus effulgeat, vos eum triangulum esse perhibetis, i.e. per quandam
+triangulam coeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. Ita fit
+ut--nescio quam navim per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam
+confictam cogitatis, adoretis. c. Faust. l. xx. c. 6. Quidquid vero undique
+purgatur luminis, per quasdam naves, quas esse lunam et solem volunt, regno
+Dei, tamquam propriis sedibus, reddi. Quas itidem naves de substantia Dei
+pura perhibent fabricatas.--Naves autem illas, id est, duo coeli luminaria
+ita distinguunt, ut lunam dicant factam ex bona aqua, solem vero ex igne
+bono. c. Haeres. Repleri lunam dicunt, sicut repletur navis, ex fugitiva
+Dei parte, quam commixtam principibus tenebrarum et eorum sordibus
+inquinatam credere--non dubitant. Hinc ergo impleri lunam, cum eadem pars
+Dei magnis laboribus ab inquinamento purgata, de toto mundo atque omnibus
+cloacis fugiens redditur Deo lugenti dum redeat: repleri vero per mensem
+dimidium, et alio dimidio in solem refundi, velut in aliam navem. Ep. 55.
+c. 4. cf. etiam locum ex Aug. c. Faust. allatum p. 32. not. d.
+
+[38] Superstitio quaedam puerilis me ab ipsa (veri) inquisitione
+deterrebat, et ubi factus erectior illam caliginem dispuli, mihique
+persuasi docentibus potius quam jubentibus esse credendum, incidi in
+homines quibus lux ista quae oculis cernitur inter summa et divina colenda
+videretur. Non assentiebar, sed putabam eos magnum aliquid tegere illis
+involucris, quod essent aliquando aperturi. Aug. in proeloquio libri de
+Vita beata.
+
+[39] Juxta unam vero partem ac latus illustris illius ac sanctae terrae
+erat tenebrarum terra profunda et immensa magnitudine, in qua habitabant
+ignea corpora, genera scilicet pestifera. Hic infinitae tenebrae, ex eadem
+manantes natura inaestimabiles cum propriis fetibus, ultra quas erant aquae
+caenosae ac turbidae cum suis inhabitatoribus, quarum interius venti
+horribiles ac vehementes cum suo principe et genitoribus. Rursum regio
+ignea et corruptibilis cum suis ducibus et nationibus. Pari more introrsum
+gens caliginis ac fumi plena, in qua morabatur immanis princeps omnium et
+dux, habens circa se innumerabiles principes, quorum omnium ipse erat mens
+atque origo: haeque fuerunt naturae quinque terrae pestiferae. Manich. ap.
+Aug. c. Ep. Manichaei, c. 15. Quinque antra gentis tenebrarum cum suis
+habitatoribus in quibus Manichaei phantasmata veritatis sibi nomen ausa
+sunt usurpare (ib. c. 18.) novimus tenebras, aquas, ventos, ignem, fumum,
+novimus etiam animalia, serpentia, natantia, volantia quadrupedia, bipedia,
+(ib. c. 31.) Quinque elementa quae genuerunt principes proprios, genti
+tribuunt tenebrarum; eaque elementa his nominibus nuncupant, fumum,
+tenebras, ignem, aquam, ventum. In fumo nata animalia bipedia, unde homines
+ducere originem censent, in tenebris serpentia, in igne quadrupedia, in
+aquis natalia, in vento volatilia. de Haeres. c. 46.
+
+[40] Vid. L. vii. c. 10. L. x. c. 7.
+
+[41] EUOD. Dic mihi unde male faciamus? AUG. Eam quaestionem moves, quae me
+admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos
+impulit atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus
+acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam
+impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem
+respirare non possem. Aug. de Lib. Arbit. l. i. c. 2.
+
+[42] Vid. L. vii. c. 12 et 16.
+
+[43] In hoc enim sensibili mundo vehementer considerandum est, quid sit
+tempus et locus; ut quod delectat in parte, sive loci sive temporis,
+intelligatur tamen multo esse melius totum, cujus illa pars est: et rursus
+quod offendit in parte, perspicuum sit homini docto, non ob aliud
+offendere, nisi quia non videtur totum, cui pars illa mirabiliter congruit.
+Aug. de Ordine, b. ii. c. 19.
+
+[44] Qua in re hoc primum dico, illorum hominum non tantum linguam verum
+etiam vitam fuisse propheticam; totumque illud regnum gentis Hebraeorum
+magnum quemdam, quia et Magni Cujusdam, fuisse prophetam. Quocirca quod ad
+eos quidem adtinet, qui illic erant _eruditi corde in sapientia_ Dei, [Ps.
+89, 12. Vulg.] non solum in iis quae dicebant, sed etiam in iis quae
+faciebant; quod autem ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in
+iis quae in illis vel de illis divinitus fiebant, prophetia venturi Christi
+et Ecclesiae perscrutanda est. Omnia enim illa, sicut dicit Apostolus, (1
+Cor. 10. 6.) _figurae nostrae fuerunt_. S. Aug. c. Faust. l. xxii. c. 24.
+"Scimus autem, sicut vocibus, ita et rebus prophetarum, tam dictis quam et
+factis praedicatur resurrectio." Tertull. de Resurr. Carn. c. 28.
+
+[45] Quando enim mos erat, crimen non erat; et nunc propterea crimen est,
+quia mos non est: alia enim sunt peccata contra naturam, alia contra mores,
+alia contra praecepta. Aug. contra Faust. l. xxii. c. 47. Quae cum ita
+sint, haereticis quidem, sive Manichaeis, sive quicumque alii patribus
+veteris Testamenti de pluribus calumniantur uxoribus, satis superque
+responsum est; si tamen capiunt non esse peccatum quod neque contra naturam
+committitur, quia non lasciviendi sed gignendi causa illis foeminis
+utebantur, neque contra morem, quia illis temporibus ea factitabantur,
+neque contra praeceptum, quia nulla lege prohibebantur. August. de Bono
+Conjugali, c. 25.
+
+[46] Quod agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum, et corpus suum,
+Flagitium vocatur. Quod autem agit, ut alteri noceat, Facinus dicitur. Et
+haec duo sunt genera omnium peccatorum: sed flagitia priora sunt. Quae cum
+exinaniverint animum, et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora
+prosilitur, quo removeantur impedimenta flagitiorum, aut adjumenta
+quaerantur. Aug. de Doctr. Christian. L. iii. s. 16.
+
+[47] Haec enim tria genera vitiorum, id est, voluptas carnis et superbia et
+curiositas omnia peccata concludunt. Aug. in Ps. 8. vid. L. x. c. 30 sqq.
+
+[48] Decalogus enim legis decem praecepta habet, quae sic sunt distributa,
+ut tria pertineant ad Deum, septem pertineant ad homines.--Ad primum
+praeceptum tres chordae pertinent, quia Deus est Trinitas. Ad alterum vero
+praeceptum, id est, ad dilectionem proximi, septem chordae: quomodo vivatur
+inter homines.--Haec jungamus illis tribus ad dilectionem Dei
+pertinentibus, si in psalterio decem chordarum volumus cantare canticum
+novum.--Ut autem cantet canticum novum, sit novus homo.--Si dilectione
+facitis, canticum novum cantatis: si timore facitis, facitis tamen,
+portatis quidem psalterium, sed nondum cantatis: si autem nec hoc facitis,
+projicitis ipsum psalterium. Melius est vel portare, quam projicere: sed
+rursus, melius cum voluptate cantare, quam cum onere portare. Aug. Serm. 9.
+de x Chordis, c. 5, 6, 7.
+
+[49] Honor hominis verus est imago ac similitudo Dei, quae non custoditur
+nisi ad ipsum, a quo imprimitur. Tanto magis itaque inhaeretur Deo, quanto
+minus diligitur proprium. Aug. de Trin. xii. 11.
+
+[50] Cave putes quidquam potuisse verius dici quam id quod dictum est,
+_Radicem omnium malorum esse avaritiam_ (1 Tim. 6, 10.) h.e. plus velle
+quam sat est. Tantum autem sat est, quantum sibi exigit naturae in suo
+genere conservandae modus. Avaritia enim--non in solo argento vel in
+nummis--sed in omnibus rebus quae immoderate cupiuntur intelligenda est,
+ubicunque omnino plus vult quisque quam sat est. de Lib. Arb. l. iii. s.
+48. Hoc est quod persuasum est [Adamo et Evae] ut suam potestatem nimis
+amarent, et, cum Deo pares esse vellent, illa medietate, per quam Deo
+subjecti erant, et corpora subjecta habebant,--male uterentur, i.e. contra
+legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent; dum id quod non
+acceperant, usurpare voluerunt. Aug. de Gen. c. Man. l. ii. s. 22.
+
+[51] Tantum porro opportunitatis affert ad aliquid agendum seu non agendum
+temporum secreta distinctio, ut nunc melius faciat qui nec unam duxerit,
+nisi se continere non possit. Tunc autem, etiam plures inculpabiliter
+ducebant et qui facilius continere possent, nisi aliud pietas illo tempore
+postularet. August. de Bono Conjugali, c. 15.
+
+[52] c. Faust. l. xxii. c. 71. Quid ergo jam de exspoliatis Aegyptiis
+Faustus objicit, nesciens quid loquatur? Quod faciendo Moyses usque adeo
+non peccavit, ut non faciendo peccaret. Deus enim jusserat qui utique novit
+non solum secundum facta, verum etiam secundum cor hominis, quid
+unusquisque, vel per quem perpeti debeat.--Divinis imperiis cedendum
+obtemperando, non resistendum est disputando.--Nec licuit Moysen aliter
+quam Deus dixerat facere, ut penes Dominum esset consilium jubendi, penes
+famulum autem obsequium peragendi. de Civ. Dei, l. i. c. 26. Sicut de
+Samsone aliud nobis fas non est credere [sc. eum divinitus jussum mortem
+sibi intulisse]. Cum autem Deus jubet, seque jubere sine ullis ambagibus
+intimat, quis obedientiam in crimen vocet, quis obsequium pietatis accuset?
+
+[53] Vid. sup. ad s. 14. not. 44.
+
+[54] Quia ergo illi obscuritatem Scripturarum irriserunt, quae propterea
+clausae erant, ut pulsantes exercerentur, non ut parvulis negarentur,
+humiliati sunt usque ad terram, ut cogitare amplius non possent, quam quod
+per terram percipitur. Per terram quid dico? Per carnem. Ut incorporalem
+Deum sentire non possent, et quidquid de Deo cogitarent, nonnisi
+corporaliter cogitarent. Aug. in Ps. 146. s. 13.
+
+[55] [Greek: Panta nomizousin empsucha, kai to pur. kai to hudor kai ton
+aera, kai ta spermata. ou de charin hoi kaloumenoi teleioi par' autois,
+oute arton klosin oute lachanon temnousin, alla kai tois tauta drosin hos
+miaiphonois prophanos eparontai. esthiousi de homos ta temnomena kai ta
+klomena]. Theod. Haer. Fab. i. 26. [Greek: Kat' auton ten kallisten
+hairesin, ho nous kat' autous estin ta onta panta] Alex. Lyc. s. 24.
+[Greek: Echein de en toi kosmoi ton duo touton archon tas hupostaseis, kai
+ten men mian archen pepoiekenai to soma. ten de psuchen einai tes heteras.
+auten de einai ten psuchen ten en anthropois kai en panti zooi kai
+peteinoi, kai herpetoi, kai knodaloi ou monon alla kai en tois phutois ten
+tes zoes ikmada, kinesin einai psuches phaskon, hen kai en tois anthropois
+huparchousan legei]. Tyrbo de Manete ap. Epiph. Haer. 66. s. 8. Herbas enim
+atque arbores sic putant vivere, ut vitam quae illis inest, et sentire
+credant, et dolere cum laeduntur: nec aliquid inde sine cruciatu earum
+quemquam posse vellere aut carpere. Propter quod, agrum etiam spinis
+purgare, nefas habent. (Aug. de Haer.) Dicitis dolorem sentire fructum, cum
+de arbore carpitur, sentire cum conciditur, cum teritur, cum coquitur, cum
+manditur. c. Faust. vi. 4. Expedire dicunt homini foeneratorem esse quam
+agricolam. Qui enim in usuram, inquiunt, dat pecuniam, non laedit crucem
+luminis: qui autem agricola est, multum laedit crucem luminis. Quaeris quam
+crucem luminis? Membra, inquiunt, illa Dei, quae capta sunt in illo
+praelio, mixta sunt universo mundo, et sunt in arboribus, in herbis, in
+pomis, in fructibus. Dei membra vexat, qui terram sulco discindit: Dei
+membra vexat, qui herbam de terra vellit: Dei membra vexat qui pomum carpit
+de arbore. Aug. in Ps. 140. s. 12. Quid obsit arbori, non dico si pomum
+inde foliumve decerpas, (quod quidem apud vos, si quis non imprudentia, sed
+sciens fecerit, signaculi corruptor sine ulla dubitatione damnabitur,) sed
+omnino si eam radicitus eruas? Anima namque illa quam rationalem inesse
+arboribus arbitramini, arbore excisa vinculo solvitur; vos enim hoc
+dicitis. Revolutionem hominis in arborem, notum est vos, id est, auctorem
+ipsum vestrum pro ingenti poena, non tamen pro summa, solere
+minitari.--Illas perhibetis et audire voces nostras, verba intelligere, et
+corpora motusque corporum intueri, cogitationes denique ipsas perspicere.
+De Mor. Man. l. ii. s. 55. Impietas rusticana plane, magisque lignea quam
+sunt ipsae arbores quibus patrocinium praebet, quae dolere vitem quando uva
+decerpitur, et non solum sentire ista cum caeduntur, sed etiam videre atque
+audire credit. Aug. de Quant. Animae, s. 71.
+
+[56] [Greek: Hotan mellosin esthiein arton, proseuchontai proton houto
+legontes pros ton arton; oute se ego etherisa, oute elesa, oute ethlipsa
+se. oute eis klibanon ebalon, alla allos epoiese tauta, kai enenke moi, ego
+anaitios ephagon. kai hotan kath' heauton eipei tauta, legei toi
+katechoumenoi euzamen huper sou kai houtos aphistatai ekeinos]. Tyrbo ap.
+Epiph. Haer. 66. s. 28. Acta Archelai. s. 9. Unde agriculturam, quae omnium
+artium est innocentissima, tamquam plurium homicidiorum ream dementer
+accusant: itaque ipsi Electi, nihil in agris operantes, nec poma carpentes,
+nec saltem folia ulla vellentes, exspectant haec afferri usibus suis ab
+Auditoribus suis, viventes de tot ac tantis secundum suam vanitatem
+homicidiis alienis. (de Haer.) Vos cessantes expectatis quis Auditorum
+vestrorum propter vos pascendos cultello vel falcicula armatus in hortum
+prosiliat, homicida cucurbitarum, quarum vobis offerat, mirum dictu, viva
+cadavera.--Eas cum decerpsit vester Auditor, reus factus est, vestra
+indulgentia liberandus. c. Faust. vi. 4.
+
+[57] Ipsam partem naturae Dei dicunt ubique permixtam in caelis, in terris,
+sub terris, in omnibus corporibus, siccis et humidis, in omnibus carnibus,
+in omnibus seminibus arborum, herbarum, hominum, animalium: non potentia
+divinitatis sine ullo nexu incoinquinabiliter, inviolabiliter,
+incorruptibiliter omnibus rebus administrandis regendisque praesentem, quod
+nos de Deo dicimus; sed ligatam, oppressam, pollutam, quam solvi, liberari,
+purgarique dicunt, non solum per discursum solis et lunae, et virtutes
+lucis, verum etiam per Electos suos. Per Electos autem suos purgari dicunt
+eamdem ipsam commixtam partem ac naturam Dei, manducando scilicet et
+bibendo: quia eam in alimentis omnibus dicunt ligatam teneri; quae cum ab
+Electis, velut sanctis, in refectionem corporis manducando et bibendo
+assumuntur, per eorum sanctitatem solvi, signari et liberari. Aug. de Nat.
+boni c. Man. c. 44. Ipsam vero boni a malo purgationem ac liberationem, non
+solum per totum mundum et de omnibus ejus elementis virtutes Dei facere
+dicunt, verum etiam Electos suos per alimenta quae sumunt. Et eis quippe
+alimentis, sicut universo mundo, Dei substantiam perhibent esse commixtam:
+quam purgari putant in Electis suis eo genere vitae, quo vivunt Electi
+Manichaeorum, velut sanctius et excellentius Auditoribus suis. Nam his
+duabus professionibus, hoc est Electorum et Auditorum, ecclesiam suam
+constare voluerunt. In ceteris autem hominibus, etiam in ipsis Auditoribus
+suis, hanc partem bonae divinaeque substantiae quae mixta et colligata in
+escis et potibus detinetur, maximeque in eis qui generant filios, artius et
+inquinatius colligari putant. (de Haer.) Cibi qui de frugibus et pomis
+parantur, si ad sanctos, id est, ad Manichaeos veniant, per eorum
+castitatem et orationes et psalmos quidquid in eis est luculentum et
+divinum purgatur, id est, ex omni parte perficitur, ut ad regna propria
+sine ulla sordium difficultate referatur. de mor. Manich. ii. 15. Nos,
+inquiunt, quia fide Manichaei illuminati sumus, orationibus et psalmis
+nostris, qui Electi sumus, purgamus inde vitam quae est in illo pane, et
+mittimus illam ad thesauros caelorum. Tales sunt Electi, ut non sint
+salvandi a Deo, sed salvatores Dei. Et ipse est Christus, dicunt,
+crucifixus in toto mundo. Ego in Evangelio Salvatorem acceperam Christum,
+vos autem estis in libris vestris salvatores Christi. Aug. in Ps. l. c.
+
+[58] Quod ea, quae vobis quasi purganda offeruntur ad epulas, nefas
+putatis, si quis alius praeter Electos ad cibandum tetigerit, quantae
+turpitudinis et aliquando sceleris plenum est? Siquidem saepe tam multa
+dantur, ut consumi facile a paucis non possint. Et quoniam sacrilegium
+putatur, vel aliis dare, quod redundat, vel certe abjicere, in magnas
+contrudimini cruditates, totum, quod datum est, quasi purgare cupientes.
+Jam vero distenti, et prope crepantes, eos, qui sub vestra disciplina sunt,
+pueros ad devoranda reliqua crudeli dominatione compellitis, ita ut cuidam
+sit Romae objectum, quod miseros parvulos cogendo ad vescendum tali
+superstitione necaverit. Quod non crederem, nisi scirem, quantum nefas esse
+arbitremini, vel aliis haec dare, qui Electi non sunt, vel certe
+projicienda curare. Unde illa vescendi necessitas restat quae ad,
+turpissimam crudelitatem paene quotidie, aliquando tamen potest et usque ad
+homicidium pervenire. Aug. de mor. Manich. c. 15. cf. c. 13. Si autem
+occiduntur cum decerpuntur, quomodo eis inest vita, cui purgandae atque
+recreandae manducando atque ructando vos asseritis subvenire. c. Faust. vi.
+4. Ista sacrilega deliramenta vos cogunt, non solum in caelo atque in
+omnibus stellis, sed etiam in terra, atque in omnibus quae nascuntur in ea,
+confixum atque concretum Christum dicere non jam Salvatorem vestrum, sed a
+vobis salvandum, cum ea manducatis atque ructatis. ib. ii. 5. cf. v. 10.
+&c.
+
+[59] Nostis Fratres, quod non est praetermittendum, quasi justos,
+eminentiores, in se tenentes velut primum gradum justitiae, Electos vocari
+apud Manichaeos. Electi quidem Dei sunt omnes sancti, et habemus hoc in
+Scripturis: sed usurparunt sibi illud nomen, et quasi familiarius sibi
+applicaverunt, ut tamquam proprie jam Electi appellentur. Aug. in Ps. 140.
+s. 10. Auditores qui appellantur apud eos, et carnibus vescuntur, et agros
+colunt, et si voluerint, uxores habent, quorum nihil faciunt qui vocantur
+Electi. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Auditores vocantur, quod videlicet tanquam
+meliora et majora praecepta observare non possint, quae observantur ab eis
+quos Electorum nomine discernendos et honorandos putant. (Aug. c. litt.
+Petilian. iii. 17.) Auditoribus vestris, quos tanquam distinctos a genere
+sacerdotum dixisti, secundum veniam haec [carnes] edenda conceditis. (c.
+Faust. xxx. 5.) His duabus professionibus, hoc est, Electorum et Auditorum,
+ecclesiam suam constare voluerunt. de Haeres. [Greek: hoi kaloumenoi
+teleioi par' autois]. Theodoret l. c.
+
+[60] Hinc est, quod mendicanti homini, qui Manichaeus non sit, panem, vel
+aliquid frugum, vel aquam ipsam, quae omnibus vilis est, dari prohibetis,
+ne membrum Dei, quod his rebus admixtum est, suis peccatis sordidatum a
+reditu impediat. Aug. de Mor. Manich. c. 15. Quae cum ita sint, etiam panem
+mendicanti dare prohibetis; censetis tamen propter misericordiam vel potius
+propter invidiam nummos dari. Quid hic prius arguam, crudelitatem an
+vecordiam? Ib. c. 16. Panem mendicanti non porrigit: quaeris, quare? Ne
+vitam quae est in pane, quam dicunt membrum Dei, substantiam divinam,
+mendicus ille accipiat, et liget eam in carne. Ergo buccella ne detur
+mendico, et ploret in buccella membrum Dei, mendicus fame moriturus est?
+Falsa misericordia in buccellam, facit verum homicidium in hominem. Aug. in
+Ps. 140. s. 11. [Greek: Para Manichaiois eleos ouk estin, alla kai echthron
+esti, par' autois, to eleein peneta]. Athanasius Hist. de Arian. ad Monach.
+c. 61. [Greek: Ten de eis tous penetas ginomenen diaballousi
+philanthropian, tes hules einai legontes therapeian]. Theodoret. Haer. Fab.
+l. 26.
+
+[61] Sed me duo quaedam maxime, quae incautam illam aetatem facile capiunt,
+per admirabiles adtrivere circuitus, quorum est unum familiaritas, nescio
+quomodo repens quadam imagine bonitatis, tamquam sinuosum aliquod vinculum
+multipliciter collo involutum. Alterum quod quaedam noxia victoria pene
+mihi semper in disputationibus proveniebat disserenti cum Christianis
+imperitis, sed tamen fidem suam certatim, ut quisque posset, defendere
+molientibus. Quo successu creberrimo gliscebat adolescentis animositas, et
+impetu suo in pervicaciae magnum malum imprudenter vergebat. Quod
+altercandi genus quia post eorum auditionem aggressus eram, quidquid meo
+vel qualicumque ingenio vel aliis lectionibus poteram, solis illis
+libentissime tribuebam. Ita ex illorum sermonibus ardor in certamina, ex
+certaminum proventu amor in illos quotidie movebatur. Ex quo accidebat, at
+quidquid dicerent, miris quibusdam modis, non quia sciebam, sed quia
+optabam verum esse, pro vero approbarem. Ita factum est, ut quamvis
+pedetentim atque caute, tamen diu sequerer homines nitidam stipulam viventi
+animae praeferentes. [vid. sup. s. 18. not. 60.] Aug. de duab. anim. c.
+Manich. s. 11. "Visum est huc ascribere Augustini locum ex lib. 3. contra
+Litteras Petiliani Donatistae, c. 17: 'Me etiam presbyterum fuisse
+Manichaeorum, vel falsus vel fallens mirabili temeritate contendat. Verba
+tertii libri Confessionum mearum, quae per seipsa, et de multis ante et
+postea dictis, manifestissima sunt legentibus, sub quo ei videtur
+intellectu proponat atque arguat.' Quaenam vero sint verba illa, quae suo
+avulsa loco proterve interpretabatur Petilianus, nobis incompertum est;
+forte an ista capitis sexti: 'Nam versum et carmen etiam ad vera pulmenta
+transfero.' Quippe amatoria maleficia mulieri data exprobrabat Augustino,
+ut videre est in ejusdem libri contra Petiliani Litteras capite 16." [ed.
+Ben.] Atqui id nihil omnino fuisset ad rem, neque enim de his agitur, sed
+de presbyteratu, quo Aug. inter Manichaeos functum esse contendit. Verba
+porro e cap. 6. allata, calumniae in c. 16. e Petiliano excerptae apprime
+respondent; sunt enim "eulogiae panis simpliciter et hilariter datae"
+quales iste "ridiculo nomine venenosae turpitudinis ac furoris infamavit;"
+"pulmentum" enim "cibus delicatus et suavis dictus est a pulpa." J. de
+Janua ap. Du Cange. Calumniae vero de presbyteratu ab his omnino diversae
+sunt, et loco diverso allatae. Mihi vero nihil dubium est, quin verba ab
+initio Lib. 4ti. arripuerit Petilianus, "illac autem purgari nos ab istis
+sordibus expetentes cum eis qui appellarentur electi et sancti" et seorsim
+sumpta eo detorserit, ut Augustinum inter "electos" unde presbyteri selecti
+sunt, versatum fuisse contenderet. Forsan etiam "electos" et "presbyteros"
+inter se confudit. Quod vero hanc calumniam refutet ea ipsa sententia unde
+arrepta sit, nullam habet difficultatem, imo optime convenit cum iis, quae
+ait Aug. "verba quae _per se ipsa_ manifestissima sunt legentibus." Quippe
+cum eum inter "Electos" non annumeratum fuisse haec ipsa verba innuant, eo
+tamen, posteriore parte abscissa, detorqueri possint ut id ipsum affirmare
+videantur. Jam vero loco "Verba _tertii_ libri," in MSS. omnibus "_quarta_
+libri" legi, ex edit. Bened. ad loc. serius didici, quod rem extra
+controversiam ponit. Exstat tamen alius locus, qui eodem facilius
+detorqueri posset, L. v. s. 18.
+
+[62] Officinam aqualiculi vestri, ubi Deum vestrum illo praelio confractum,
+reformare possetis. c. Faust. vi. 4.
+
+[63] Suis Auditoribus ideo haec (homicidia vid. sup. l. iii. p. 39. not.
+55) arbitrantur ignosci, quia praebent inde alimenta Electis suis; ut
+divina illa substantia in eorum ventre purgata, impetret eis veniam, quorum
+traditur oblatione purganda. Animas Auditorum suorum in Electos revolvi
+arbitrantur, aut feliciore compendio in escas Electorum suorum, ut jam inde
+purgatae in nulla corpora revertantur. Ceteras autem animas et in pecora
+redire putant, et in omnia quae radicibus fixa sunt atque aluntur in terra.
+(de Haer.) Poma ipsi non decerpitis, herbamque non vellitis, sed tamen ab
+auditoribus vestris decerpi et evelli atque afferri vobis jubetis, non ut
+iis qui afferunt tantum, set ut iis etiam quae afferuntur, prodesse
+possitis. Aug. de mor. Manich. l. ii. s. 57. vid. sup. l. iii. c. 10. not.
+56. p. 40. Auditores, ante Electos genua figunt, ut eis manus supplicibus
+imponantur non a solis presbyteris vel episcopis aut diaconibus eorum, sed
+a quibuslibet Electis. Aug. Ep. 236. ad Deuter.
+
+[64] Nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus Deus potest. Aug.
+de Gen. c. Manich. ii. 15.
+
+[65] Ille est vere castus, qui Deum attendit, et ad ipsum solum se tenet.
+Aug. de vita beata, s. 18. Si Deum quaereret, castus esset, quia legitimum
+maritum anima Deum habet. Quisquis a Deo praeter Deum aliquid quaerit, non
+caste Deum quaerit. Si uxor amet maritum quia dives est, non est casta. Non
+enim maritum amat sed aurum mariti. Serm. 137. de verb. Ev. Joan. c. 10.
+Qui aliud praemium petit a Deo, et propterea vult servire Deo; carius facit
+quod vult accipere, quam ipsum a quo vult accipere. Quid ergo, nullum
+praemium Dei? Nullum, praeter ipsum. Praemium Dei, ipse Deus est. Hoc amat,
+hoc diligit: si aliud dilexerit, not erit castus amor. Recedis ab igne
+immortali, frigesces, corrumperis. Noli recedere, corruptio tua erit,
+fornicatio tua erit. Aug. in Ps. 72. s. 32. Timoris casti nomine ea
+voluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, et non
+sollicitudine infirmitatis, ne forte peccemus, sed tranquillitate caritatis
+cavere peccatum. De Civ. Dei, xiv. c. 9. s. 5.
+
+[66] Volentes intelligere Deum, usque ad lucis istius visibilis
+cogitationem venerunt, ultra ire non potuerunt: et tales campos lucis
+fecerunt in regno Dei, qualem videbant hunc solem, quasi fructum lucis
+illius. Aug. in Ps. 146. s. 13. Quia non distinguunt [Manichaei
+
+[67] Quis diligit quod ignorat? Et quid est Deum scire nisi eum conspicere
+firmeque percipere? Nimirum autem cavendum est, ne credens animus id quod
+non videt, fingat sibi aliquid quod non est, et speret diligatque quod
+falsum est. Quod si sit, non erit caritas de corde puro et conscientia bona
+et fide non ficta. De Trin. viii. s. 6.
+
+[68] Scilicet, Vindicianus ex nomine postea designatus lib. 7. cap. 6. et
+ab Augustino laudatus in Epist. 138. ad Marcellinum, n. 3. (Ben.)
+
+[69] Vid. sup. s. 3. not. 65.
+
+[70] Baptismum enim Manichaei, (qualis tunc temporis erat Aug.) pro nihilo
+habuerunt; et ideo forsan inter alia, hoc tum insigne miraculum edidit
+Deus, quo eum, cui munera tanta in Ecclesia sua destinabat, ad meliorem
+mentem revocaret. "Manichaei lavacrum regenerationis, id est, aquam ipsam,
+dicunt esse superfluam, nec prodesse aliquid, profano corde
+contendunt.--Manichaei visibile destruunt elementum, Pelagiani autem etiam
+invisibile Sacramentum." Aug. c. 2. Epp. Pelag. l. ii. c. 2. "Quid eis
+[Pelagianis] prodest, baptismum omnibus aetatibus necessarium confiteri,
+quod Manichaei dicunt in omni aetate superfluum." ib. iv. 4. "Non illic
+[apud Manichaeos] ita appellari catechumenos, tanquam Baptismus quandoque
+eis debeatur." c. litt. Petil. iii. 17. "Baptismum in aqua nihil cuiquam
+perhibent salutis afferre: nec quemquam eorum quos decipiunt, baptizandum
+putant." de Haeres. Num vero alium quendam ritum pro arbitrio suo
+excogitarint, qui Baptismi vices suppleret, nihil ad hanc rem pertinet:
+loca tamen quae ad eum adstruendum afferunt, nihil probant. Etenim loco de
+mor. Eccl. Cath. c. 35. de Catholicis haud dubie agitur; Felix autem (Actt.
+c. Fel. Manich. i. 19.) e ritu Catholico haeresin suam propugnare studet, e
+concessis argumentum ducens. Eodem argumento sed tantum "ad hominem"
+utuntur Faustus l. xxiv. c. 1. et ipse Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op.
+Imp. iii. 187.
+
+[71] Sup. L. iii. s. 10 et 12. inf. s. 12.
+
+[72] Si quis dixerit, Non esse, quam miserum me esse mallem: respondebo,
+Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita
+cum miser nolis esse, esse vis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es
+volens, ut quod invitus es auferatur. Volens enim es, et miser invitus es.
+Aug. de lib. Arb. iii. s. 18.
+
+[73] Horat. Carm. lib. i. od. 3.
+
+[74] Qui duo corporibus, mentibus unus erant. Ovid. Trist. l. iv. Eleg. iv.
+72.
+
+[75] Retract. lib. ii. c. 6. In quarto libro, cum de amici morte animi mei
+miseriam confiterer, dicens quod anima nostra una quodammodo facta fuerat
+ex duabus. "Et ideo," inquam, "forte mori metuebam, ne totus ille
+moreretur, quem multum amaveram:" (c. 6.) quae mihi quasi declamatio levis,
+quam gravis confessio videtur; quamvis utcumque temperata sit haec ineptia
+in eo quod additum est, "forte."
+
+[76] Vid. sup. s. 9.
+
+[77] Sup. L. i. c. 1. inf. c. 10 et 12. s. 18. et vi. 16.
+
+[78] Sup. i. 2 et 3.
+
+[79] Sup. s. 13.
+
+[80] In hac vita homines magnis laboribus requiem quaerunt et securitatem,
+sed pravis cupiditatibus non inveniunt. Volunt enim requiescere in rebus
+inquietis et non permanentibus: et quia illae tempore subtrahuntur et
+transeunt, timoribus et doloribus eos agitant, nec quietos esse permittunt.
+Aug. de Cat. Rud. s. 24.
+
+[81] Vid. inf. ad L. xiii. c. 28.
+
+[82] Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris sed de
+omnibus pulcher est. Aug. de Gen. c. Manich. i. 21.
+
+[83] Quoquo te verteris, vestigiis quibusdam quae operibus suis impressit
+loquitur tibi, et te in exteriora labentem ipsis exteriorum formis intro
+revocat.--Vae qui derelinquunt te ducem, et oberrant in vestigiis tuis; qui
+nutus tuos pro te amant, et obliviscuntur quid innuas, O suavissima lux
+purgatae mentis sapientia: non enim cessas innuere nobis quae et quanta
+sis, et nutus tui sunt omne creaturarum decus. Aug. de Lib. Arb. l. ii. c.
+16.
+
+[84] Hoc bonum non longe positum est ab unoquoque nostrum, in illo enim
+vivimus, movemur, et sumus. Sed dilectione standum est ad illud, et
+inhaerendum illi, ut praesente perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse
+possemus. Aug. de Trin. l. viii. s. 5, 6. Pudeat cum alia non amentur nisi
+quia bona sunt, eis inhaerendo non amare bonum ipsum unde bona sunt. Ib. c.
+3.
+
+[85] Quia homines appetentes ea quae foris sunt, etiam a se ipsis exsules
+facti sunt, data est etiam conscripta lex, non quia in cordibus scripta non
+erat; sed quia tu fugitivus eras cordis tui, ab illo qui ubique est
+comprehenderis, et ad te ipsum intro revocaris. Propterea scripta lex quid
+clamat eis qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis? _Redite,
+praevaricatores, ad cor._--Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri
+facere. Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit
+nosse lex intima in ipso tuo corde conscripta. Aug. in Ps. 57. s. 1.
+
+[86] Deficitur non ad mala, sed male; id est, non ad malas naturas, sed
+ideo male, quia contra ordinem naturarum, ab eo qui summe est, ad id quod
+minus est. Aug. de Civ. Dei, l. xii, c. 8.
+
+[87] Quid tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo
+fieri potest ut ita sit. Sed aliquando amissi superioris boni non sentitur
+malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. Sed divina justitia est,
+ut qui voluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amavit.
+Aug. de Gen. ad lit. l. viii. c. 14.
+
+[88] Perversa celsitudo est, deserto eo cui debet animus inhaerere
+principio, sibi quodam modo fieri atque esse principium--Est igitur aliquid
+humilitatis miro modo quod sursum faciat cor, et est aliquid elationis quod
+deorsum faciat cor--Pia humilitas facit subditum superiori; nihil est autem
+superius Deo: et ideo exaltat humilitas, quae facit subditum Deo. Elatio
+autem quae in vitio est, eo ipso quo respuit subjectionem, et cadit ab
+illo, quo non est quidquam superius, et ex hoc erit inferius. Aug. de Civ.
+Dei, xiv. 13.
+
+[89] Poenitendi humilitate altitudinem suam accipit anima. Aug. de Lib.
+Arb. l. iii. c. 5. Viam nobis fecit per humilitatem: quia per superbiam
+recesseramus a Deo, redire ad eum nisi per humilitatem non poteramus, et
+quem nobis praeponeremus ad imitandum, non habebamus. Omnis enim mortalitas
+hominum superbia tumuerat. Ne ergo dedignaretur homo imitari hominem
+humilem, Deus factus est humilis, ut vel sic superbia generis humani non
+dedignaretur sequi vestigia Dei. Aug. in Ps. xxxiii. Enarr. l. s. 4. cf. de
+Fide et Symbolo, s. 6.
+
+[90] Licet subtilissime disseratur, ipsam mentem hominis in qua factus est
+ad imaginem Dei, quamdam scilicet rationalem vitam, distribui in aeternae
+contemplationis veritatem, et in rerum temporalium administrationem, atque
+ita fieri quasi masculum et feminam, illa parte consulente, hac
+obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago Dei, nisi
+illud quod inhaeret contemplandae incommutabili veritati. Aug. de Gen. ad
+lit. l. iii. c. 22.
+
+[91] Haud scio an legendum sit "sensu."
+
+[92] Ex his suis fabulis vanis atque impiis coguntur dicere, animas bonas,
+quas censent ab animarum malarum, naturae scilicet contrariae, commixtione
+liberandas, ejus, cujus Deus est, esse naturae. de Haer. Manichaei dicunt,
+animam particulam Dei, naturae malae commixtione habere peccatum. c. 2.
+Epp. Pelag. l. ii. c. 2. Agnoscat anima conditionem suam: non est Deus. Cum
+se anima putat Deum, offendit Deum: non invenit salvatorem, sed invenit
+damnatorem. Quoniam Deus quando animas malas damnat, non se damnat: si
+autem anima hoc est quod Deus, se damnat.--Ideo pars Dei non sum, quia
+substantia Dei, natura Dei, errare non potest:--sicut tu ipse confiteris,
+erraveras. Erraverat ergo natura Dei? Ierat in immunditiam natura Dei?
+Adulteria committebat natura Dei? Stupra illicita faciebat natura Dei?
+Caeca nesciebat qua iret natura Dei? Facinoribus et flagitiis obruebatur
+natura Dei? Erubesce, da honorem Deo. Aug. Serm. 183. Ideo non est
+credendum animam nostram hoc esse quod Deus est: quia si hoc esset, nec sua
+voluntate, nec aliqua necessitate in deterius mutaretur. Aug. de agone
+Christiano, c. 10. Non in tantam blasphemiam caderent, putando se esse
+naturam et substantiam Dei. c. Faust. xii. 13. Animas non solum hominum sed
+etiam pecorum, de Dei esse substantia, et omnino partes Dei esse
+arbitrantur. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Illum quomodo video pauperem spiritu
+[quod jactitabant Manichaei] qui tam superbus est ut animam suam Deum
+credat nec captivum erubescat? c. Faust. vi. 7.
+
+[93] (Anima bona) quam Dei partem atque naturam universo mundo, et omnibus
+quae in eo sunt, opinatur esse permixtam; in homine autem per
+concupiscentiam decipi. Quam concupiscentiam, quod saepe inculcandum est,
+non vitium substantiae bonae, sed malam vult esse substantiam. Aug. Op.
+Imp. iii. 186. Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed
+substantiae tribuunt gentis adversae: quam dogmatizantes esse hominibus
+mixtam omnem carnem, non Dei, sed malae mentis perhibent esse opificium,
+quae a contrario principio Deo coaeterna est. adv. Haer.
+
+[94] Fel. Aut facta, aut missa, aut data ex Deo est [anima]. Ergo si ex Deo
+est, et polluta est, et venit Christus eam liberare de pollutione, quare
+culpas Manichaeum? Aug. Ego dico animam non naturam Dei, sed factam a Deo,
+per liberum arbitrium peccasse, et peccato esse pollutam, et per Dei
+misericordiam in poenitentia liberatam: tu autem ipsam naturam Dei, quod
+Deus est, Deum de Deo dicis in gente tenebrarum captum atque pollutum: et
+multum interest inter id quod de se Deus genuit, et quod fecit non de se,
+sed ex nihilo, id est, cum omnino non esset, a Deo accepit ut esset, id
+est, ut institueretur. Aug. Actt. c. Fel. Manich. ii. 18. Carnalem
+concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, non ex vitiata in
+primo homine natura nobis inesse infirmitatem, sed substantiam volunt esse
+contrariam, sic nobis adhaerentem, ut quando liberamur atque purgamur,
+separetur a nobis, et in sua natura etiam ipsa immortaliter vivat: easque
+duas animas, vel duas mentes, unam bonam, alteram malam, in uno homine
+inter se habere conflictum, quando caro concupiscat adversus spiritum, et
+spiritus adversus carnem. adv. Haer. Vid. inf. v. 10. s. 18. vii. 3. s. 4.
+ix. 4. s. 10.
+
+[95] In quem locum quisque ceciderit, ibi debet incumbere ut surgat. Ergo
+ipsis carnalibus formis, quibus detinemur, nitendum est ad eas
+cognoscendas, quas caro non nuntiat. Eas enim carnales voco, quae per
+carnem sentiri queunt, id est, per oculos, per aures, ceterosque corporis
+sensus. His ergo carnalibus vel corporalibus formis inhaerere amore pueros
+necesse est, adolescentes vero prope necesse est, hinc jam procedente
+aetate non est necesse. Aug. de vera Relig. c. 24.
+
+[96] Sicut pictura cum colore nigro, suo loco posito, ita universitas
+rerum, si quis possit intueri, etiam cum peccatoribus pulchra est, quamvis
+per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. Aug. de Civit. Dei, l. xi.
+c. 23.
+
+[97] Dicuntur in Scripturis inimici Dei, qui non natura, sed vitiis
+adversantur ejus imperio: nihil ei valentes nocere, sed sibi. Inimici enim
+sunt resistendi voluntate, non potestate laedendi. Ibid. xii. 3.
+
+[98] Non efficiunt malitia sua ut sub Dei administratoris imperio, virtute,
+sapientia, et decus et ordo universitatis aliqua ex parte turpetur; cum
+suis quibuscumque voluntatibus etiam malis tribuantur certi et congrui
+limites potestatum, et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis convenienter
+justeque ordinatis universitas pulchra sit. Aug. de Gen. ad lit. l. xi. c.
+21.
+
+[99] Faustus quidam fuit, gente Afer, civitate Milevitanus, eloquio suavis,
+ingenio callidus. Aug. c. Faust. l. i. init. Deliciarum affluentia non
+solum Mattarios [Manichaeos ita dictos quia in mattis dormierunt]
+fastidiebat, sed etiam domum patris sui hominis pauperis Milevitani. (ib.
+v. 5.) Delicias Fausti, notas omnibus Auditoribus Manichaeorum et eis
+maxime qui sunt Romae. (ib. 7.) Erat Fausto ingenium. (ib. xvi. 26.)
+
+[100] Vid. e. g. sup. L. iii. c. 6. not. 35
+
+[101] _Pecora campi_ congruentissime accipiuntur homines in carnis
+voluptate gaudentes, ubi nihil arduum, nihil laboriosum adscendunt.--Vide
+nunc etiam _volucres coeli_, superbos, de quibus dicitur, _posuerunt in
+coelum os suum_. Vide quam in altum vento portentur, qui dicunt, _linguam_
+&c. Ps. xi. 5.--Intuere etiam _pisces maris_, h.e. curiosos, _qui
+perambulant semitas maris_ i.e. inquirunt in profundo hujus saeculi
+temporalia, quae tanquam semitae in mari tam cito evanescunt et intereunt,
+quam rursus aqua confundatur, postquam transeuntibus locum dederit.--Non
+enim ait tantum "ambulant" sed "perambulant" dixit, ostendens
+pertinacissimum studium inania et praeterfluentia requirentium. Aug. in Ps.
+viii. s. 13. De hac autem triplici vitiorum distributione, vid. sup. L.
+iii. s. 16. et inf. x. c. 30 sqq.
+
+[102] Ipse patria quo imus, ipse via qua imus; per ipsum ad ipsum eamus, et
+non erramus. Aug. Ser. 92. Deus Christus patria est quo imus; homo Christus
+via est qua imus. Ib. 123. s. 3. (Christus) deducit (nos) tamquam dux, et
+in se ducit, tanquam via, et ad se perducit, tanquam patria. Aug. in Ps.
+lx. s. 4.
+
+[103] Laudabilior est animus, cui nota est vel infirmitas sua, quam qui ea
+non respecta, vias siderum scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cognitas
+tenet, ignorans ipse qua ingrediatur ad salutem ac firmitatem suam. Aug. de
+Trin. iv. prooem.
+
+[104] Promissionem Domini Jesu Christi de Paracleto Spiritu-sancto in suo
+haeresiarcha, Manichaeo dicunt esse completam. Unde se in suis litteris
+Jesu Christi apostolum dicit, eo quod Jesus Christus se missurum esse
+promiserit, atque in illo miserit Spiritum Sanctum. Propter quod etiam ipse
+Manichaeus duodecim discipulos habuit, ad instar apostolici numeri, quem
+numerum Manichaei hodieque custodiunt. Aug. de Haeres.
+
+[105] Ob has scilicet fabulas astronomicas Manichaeum Paracletum fuisse
+crediderunt sectatores ejus, teste Felice ap. Aug. Acta c. Fel. Man. i. 9.
+"Paulus enim dicit, 'ex parte scimus, et ex parte prophetamus: cum venerit
+autem quod perfectum est, abolebuntur ea quae ex parte dicta sunt.' Nos
+audientes Paulum hoc dicere venit Manichaeus cum praedicatione sua, et
+suscepimus eum secundum quod Christus dixit, 'Mitto vobis Spiritum
+sanctum:' et Paulus venit et dixit, quia et ipse venturus est, et postea
+nemo venit: ideo suscepimus Manichaeum. Et quia venit Manichaeus, et per
+suam praedicationem docuit nos initium, medium, et finem; docuit nos de
+fabrica mundi, quare facta est, et unde facta est, et quia fecerunt; docuit
+nos quare dies, et quare nox; docuit nos de cursu solis et lunae: quia hoc
+in Paulo non audivimus, nec in ceterorum Apostolorum scripturis: hoc
+credimus, quia ipse est Paracletus."
+
+[106] Vid. L. vii. s. 15. et not. ibid.
+
+[107] Vid. sup. ad L. iii. c. 6. s. 10
+
+[108] "MEMORIAE, Oratoria, in quibus reconduntur Sanctorum corpora. Aug. c.
+Faust. Manich. xx. 21. Populus Christianus Memorias Martyrum religiosa
+solennitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum
+consocietur atque orationibus adjuvetur: ita tamen ut nulli Martyrum, sed
+ipsi Deo Martyrum sacrificemus, quamvis in Memoriis Martyrum constituamus
+altaria. Du Cange, sub v.
+
+[109] Christum novissimis temporibus venisse ad animos, non ad corpora
+liberanda. Nec fuisse in carne vera, sed simulatam speciem carnis
+ludificandis humanis sensibus praebuisse, ubi non solum mortem, verum etiam
+resurrectionem similiter mentiretur. Aug. de Haeres. Vid. inf. c. 10. fin.
+l. ix. c. 3. s.6. [Greek: Haple phusis ouk apothneskei, kai skia sarkos ou
+stauroutai; mian oun echon emaine ten phusin kai energeian to phos meden
+pathousan toi episkiasmati tes sarkos ouk echonti phusin kratoumenen].
+(Manes Ep. ad Zeben. ap. Fabric. Bibl. Gr. t. v. p. 284.) Sic Manichaeus
+es, qui nec crucifixum credis, _quia_ nec natum credis. Aug. Serm. 116, s.
+4. Sunt hodie qui non credunt carnem habuisse Christum: quia et partum
+virginis destruunt, et nolunt eum natum ex femina credere. "Verbum caro
+factum est," prorsus alienant a sua fide, vel potius a sua infidelitate.
+Totam istam dispensationem salutis nostrae, quod factus est homo pro
+inveniendo homine, qui Deus fecerat hominem; totum hoc, quod Christus in
+remissionem peccatorem nostrorum verum, non falsum sanguinem fudit, et de
+vero suo sanguine chirographum peccatorum nostrorum delevit; hoc totum
+haeretici damnabiles evacuare conantur. Totum hoc, ut Manichaei credunt,
+quod apparuit oculis hominum, spiritus fuit, caro non fuit. Ib. Serm. 237.
+s. 1. Photiniani, homo tantum; Manichaei, Deus tantum. Illi nihil divinum
+in Domino confitentur; isti quasi totum divinum, et tamen tam falsum, ut
+nec saltem humanum. Si enim homo non erat, ergo mortuus non est, ergo
+crucifixus non est, ergo nec resurrexit. Qui ille resurgere potuit, qui
+mortuus non est? Ergo et dubitanti discipulo falsas cicatrices ostendit.
+Aug. Serm. 37.
+
+[110] Sup. l. i. s. 10.
+
+[111] Vid. sup. l. iv. s. 8.
+
+[112] Vid. sup. iii. c. 12. init.
+
+[113] Qui sunt isti Electi? Quibus si dixeris, Peccasti; statim illam
+defensionem impiam et pejorem ceteris magisque sacrilegam proferunt, Non
+ego peccavi, sed gens tenebrarum. Quae est ista gens tenebrarum? Quae
+bellum gessit cum Deo. Et ipsa peccat, cum tu peccas? Ipsa, inquit, quia
+commixtus sum illi. Deus enim qui te commiscuit, quid timuit? Hoc enim
+dicunt, quod illa gens tenebrarum rebellaverit adversus Deum, antequam
+mundus fieret; et ille cavens ne regna ejus loco adveniente hostili impetu
+vastarentur, misit huc membra sua, substantiam suam, hoc quod ipse est; si
+aurum, aurum; si lux, lucem; quidquid illud est, hoc misit, et miscuit
+visceribus gens tenebrarum, dicunt, et fabricavit inde mundum. Et nos
+animae, inquiunt, de ipsis membris Dei sumus: sed premimur hic visceribus
+gentis tenebrarum, et quidquid peccare dicimur, illa gens peccat. Se quidem
+videntur excusare a peccato: sed Deum suum non excusant a crimine timoris,
+nec ipsam substantiam Dei sui a crimine corruptibilitatis. Si enim
+incorruptibilis Deus, si incommutabilis, si incontaminabilis, si
+immaculabilis, si impenetrabilis, quid ei factura erat gens illa? Potuistis
+premi, potuistis captivari, potuistis inquinari, potuistis corrumpi: potuit
+ergo et ille. Frustum enim quodam modo, et portiuncula naturae ipsius
+convincit massam. Quale est illud quod huc misit, tale est et illud quod
+ibi remansit. Hoc ipsi dicunt: ipsi fatentur quia duae substantiae sunt;
+una illa, et una ista. Libri eorum hoc habent: et si negant, leguntur, et
+convincuntur.--Vis, o nefande, false Electe, defendere peccatum tuum, ut
+quando aliquid mali feceris, non tu fecisse videaris: quaeris in quem
+peccatum tuum refundas, et refundis in gentem tenebrarum. Aug. in Ps. loco
+proxime cit. Inviti peccamus et cogimur a contraria et inimica nobis
+substantia. Fortunat. Disp. 2. s. 20. Dicimus, quod a contraria natura
+anima cogatur delinquere. ib. s. 21. Sive bonum geramus, non est carnis;
+quia "manifesta sunt opera carnis" &c. sive malum geramus, non est animae,
+quia "fructus spiritus pax" &c. Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op. Imp. iii.
+177. Carnis enim commixtione ducitur, non propria voluntate. Secundinus Ep.
+ad Aug. s. 2.
+
+[114] Veros Academiae novae sensus alias aperit Aug., et quare in
+disputando aliis potius adversati sint, quam suam aliquam sententiam
+defenderint, unde pro Scepticis habiti sint; id vero pro istorum temporum
+ratione, vel utiliter factum esse contendit. "Sat est ad id quod volo,
+Platonem sensisse duos esse mundos, unum intelligibilem, in quo ipsa
+veritas habitaret, istum autem sensibilem, quem manifestum est nos visu
+tactuque sentire. Itaque illum verum, hunc verisimilem et ad illius
+imaginem factum. Et ideo de illo in ea quae se cognosceret anima, velut
+expoliri et quasi serenari veritatem; de hoc autem in stultorum animis non
+scientiam, sed opinionem posse generari. Quidquid tamen ageretur in hoc
+mundo per eas virtutes quas civiles vocabat, aliarum verarum virtutum
+similes, quae nisi paucis sapientibus ignotae essent, non posse nisi veri
+simile nominari. Haec et alia hujusmodi mihi videntur inter successores
+ejus, quantum poterant, esse servata, et pro mysteriis custodita. Non enim
+aut facile ista percipiuntur, nisi ab eis qui se ab omnibus vitiis
+mundantes, in aliam quamdam plus quam humanam consuetudinem vindicaverint,
+aut non graviter peccat quisquis ea sciens quoslibet homines docere
+voluerit. Quare cum in falsas opiniones ruere turba sit pronior, et
+consuetudine corporum omnia esse corporea facillime, sed noxie credatur,
+instituit vir acutissimus atque humanissimus dedocere potius quos
+patiebatur male doctos, quam docere quos dociles non arbitrabatur. Inde
+illa omnia nata sunt quae novae Academiae tribuuntur, quia eorum
+necessitatem veteres non habebant." c. Academ. l. iii. c. 17. "Tantum tunc
+variarum sectarum studia flagrabant, ut nihil metuendum esset nisi falsi
+approbatio. Pulsus autem quisque illis argumentis ab eo, quod se firmum et
+inconcussum tenere crediderat, tanto constantius atque cautius aliud
+quaerebat, quanto et in moribus major erat industria, et in natura rerum
+atque animorum altissima et implicitissima latere veritas sentiebatur.
+Tanta porro nunc fuga laboris et incuria bonarum artium, ut simul atque
+sonuerit, acutissimis philosophis esse visum nihil posse comprehendi,
+dimittant mentes et in aeternum obducant." Aug. Ep. i. ad Hermog. Eorum
+tamen "rationem, illi tempori congruam, simul cum ipso tempore sepultam
+esse" debuisse, idem contendit. (c. Acad. ii. 1.) "Omnino" enim "civitas
+Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens de rebus quas
+mente atque ratione comprehendit, etiamsi parvam. 'propter corpus
+corruptibile quod aggravat animam,' (quoniam, sicut dicit Apost. 'ex parte
+scimus') tamen certissimam scientiam." De Civ. Dei l. xix. c. 18.
+
+[115] Vid. sup. ad iii. ult.
+
+[116] Vid. sup. ad l. iv. s. 3. p. 47. not. 66.
+
+[117] Vid. sup. ad l. iii. s. 11. not. 64.
+
+[118] Quaero, utrum et ipsa terra tenebrarum unum latus habuerit, et cetera
+infinita sicut terra lucis? Non ita credunt, _timent enim ne Deo videatur
+aequalis_. Dicunt ergo illam per profundum immensam, et per longum; sursum
+versus autem supra illam spatia infinitae inanitatis affirmant. Et ne ipsa
+vel simplum, terra autem luminis duplum tenere videatur, angustant eam a
+duobus etiam lateribus, &c. Sed hoc nimis adtentis et studiose
+inquirentibus quasi secreto demonstrant. Aug. c. Ep. Manich. c. 21.
+
+[119] [Greek: Apostaleisan dunamin tou agathou, ouketi phos aistheton, all'
+hos an phaie, probolen tou Theou]. Tit. Bostr. i. 20.
+
+[120] Vid. sup. c. 9. not. [Greek: Ouk ousias hepsato sarkos (to phos
+[Christos] alla homoiomati kai schemati sarkos eskiasthe hina me kratethe
+dia tes ousias tes sarkos kai pathei kai phtharthei. tes skotias
+phtheirouses autou ten energeian ten photeinen] (Manes Ep. ad Zeben. ap.
+Fabric. B. G. v. 284.). Incoinquinabilis substantia non ideo non
+coinquinatur, quia nihil attingit, sed quia permanet in sua munditia,
+qualecunque sit, quid attigerit. Sicut corpus invulnerabile aut
+impenetrabile numquid illud dicimus, quod non percutitur ferro, sed potius,
+quod etiam, cum percutitur, non penetratur? Et ideo magis probatur filius
+Dei non posse de sanguine feminae coinquinari, quia per feminam natus est,
+quam si non per feminam nasceretur, et membra illa devitasset; videretur
+enim judicasse, posse se inde pollui, et minus a nobis incoinquinabilis
+diceretur. Euod. de fide c. 24.
+
+[121] Non decipiunt, nisi cum scientiam quam non exhibent pollicentur, et
+adversantes Legi et Prophetis, quaecumque de illis Apostolus sermoni suo
+inseruit, falsa et a corruptoribus immissa esse criminantur. Aug. de Div.
+Quaest. 83. qu. 68. Quoniam privilegio quodam vos tuemini, ut de Scripturis
+opprimi nequeatis, dicendo eas esse falsatas. De mor. Manich. l. ii. s. 55.
+cf. c. Faust. xiii. 5. xxii. 15. Manichaeus impiam te docuit perversitatem,
+ut ex evangelio quod haeresin tuam non impedit, accipias, quod autem
+impedit, non accipias. c. Faust. xviii. 7. Haec illi solent a corruptoribus
+Scripturarum immissa esse dicere; usque adeo nihil habent quod
+contradicant, ut haec miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat
+convictorum hominum aliam non esse potuisse ultimam vocem? Aug. de mor.
+Eccl. Cath. l. i. c. 9. De Testamento novo sola accipientes ea, quae in
+honorem et laudem filii majestatis vel ab ipso dicta comperimus, vel ab
+ejus Apostolis, sed jam perfectis ac fidelibus, dissimulavimus cetera, quae
+aut simpliciter tunc et ignoranter a rudibus dicta, aut oblique et maligne
+ab inimicis objecta, aut imprudenter a scriptoribus affirmata sunt, et
+posteris tradita; dico autem hoc ipsum; natum ex foemina &c. Faust. xxxii.
+7. cf. ib. c. 1, 2, 6. Videtis ergo (optime respondet Aug. c. 19.) id vos
+agere, ut omnis de medio Scripturarum auferatur auctoritas, et suus cuique
+animus auctor sit, quid in quaque Scriptura probet, quid improbet, id est,
+ut non auctoritati Scripturarum subjiciatur ad fidem, sed sibi Scripturas
+ipse subjiciat: non ut ideo illi placeat aliquid, quia hoc in sublimi
+auctoritate scriptum legitur; sed ideo recte scriptum videatur, quia hoc
+illi placuit.
+
+[122] Nec immerito nos ad hujusmodi scripturas, tam inconsonantes et
+varias, nunquam sane sine judicio ac ratione aures afferimus, sed
+contemplantes omnia, et cum aliis alia conferentes, perpendimus, utrum
+eorum quidque a Christo dici potuerit necne, multa enim a majoribus vestris
+eloquiis Domini nostri inserta verba sunt, quae nomine signata ipsius cum
+ejus fide non congruant; praesertim quia, ut jam saepe probatum a nobis
+est, nec ab ipso haec sunt, nec ab ejus Apostolis scripta, sed, multo post
+eorum assumptionem a nescio quibus, et ipsis inter se non concordantibus,
+semi-Judaeis, per famas opinionesque comperta sunt. Faustus l. xxxiii. c.
+3. Indeficientes ego praeceptori meo refero gratias, qui me similiter
+labentem retinuit, ut essem hodie Christianus. Nam ego quoque cum capitulum
+(Matt. 5, 17.) hoc imprudens legerem, quemadmodum tu, paene ieram in
+consilium Judaeus fieri. Nec immerito; etenim si Christus legem non venit
+solvere sed adimplere--vide, si quid impedire jam poterat, quin factus
+essem Judaeus. Sed huic periculo me Manichaei veneranda fides eripuit. Id.
+xix. 5. Et tamen me quidem jam adversus capituli hujus necessitudinem
+Manichaea fides reddidit tutum, quae principio mihi non cunctis, quae ex
+Salvatoris nomine scripta leguntur passim credere persuasit, sed probare si
+sint eadem vera, si sana, si incorrupta; esse enim permulta zizania, &c.
+Id. xviii. 3. Volunt nescio quos corruptores divinorum librorum ante ipsius
+Manichaei tempora fuisse; corrupisse autem illos, qui Judaeorum legem
+Evangelio miscere cupiebant. Aug. de Util. Credendi, c. 3.
+
+[123] Proferendus est namque tibi alius codex eadem continens, et tamen
+incorruptus et verior, ubi sola desint ea quae hic immissa esse criminaris.
+Non faciam, inquis, ne ipse corrupisse credar. Hoc enim soletis dicere.
+Aug. de mor. Eccl. Cath. c. 19. s. 61. Cum ex adverso audieris "proba," non
+confugias ad exempla veriora, vel plurium codicum, vel antiquorum, vel
+linguae praecedentis, unde hoc in aliam linguam interpretatum est, sed
+dicas "inde probo hoc illius esse, illud non esse, quia hoc pro me sonat,
+illud contra me." Tu es ergo regula veritatis? c. Faust. xi. 2. cf. xxxii.
+16. de Util. Credendi, c. 3. s. 7. Ep. 82. s. 6.
+
+[124] Vid. sup. ad l. iii. s. 6.
+
+[125] Evectio, quod aliis diploma, facultas erat utendi equis cursui
+publico destinatis, quod privato haud licuit. Unde lex ab Honorio data
+ferebat: "Ne quis sibi deinceps cursum publicum privatus usurpet, nisi cum
+aut a nobis evocatur, aut a clementiae nostrae veneratione discedit."
+Narrat Julius Capitolinus, in Pertinace, quod is "tunc praefectus cohortis,
+in Syriam profectus, T. Aurelio imperatore, a praeside Syriae, quia sine
+diplomatibus cursum usurpaverat, pedibus ad Antiochia ad legationem suam
+iter facere coactus est." Ed. Ben.
+
+[126] Vid. sup. ad l. iii. c. 7. p. 36. Irrisione foeda tanquam proprio
+quodam telo, contra Ecclesiam utebantur Manichaei. Vid. sup. s. 16. et l.
+iii. c. 10. et not. ibid. et alibi passim, quod reliquiae Faust. et
+Secundini miserabiliter confirmant. "Bene nosti, quod reprehendentes
+Manichaei catholicam fidem, et maxime V. T. discerpentes et dilaniantes,
+commovent imperitos." Aug. de Util. Credendi, c. 2. s. 4. "Exstitit quaedam
+perditissima secta Manichaeorum, acceptas Scripturas et lectas irrisit;
+reprehendere voluit quod non intelligebat, et exagitando et reprehendendo
+non intellecta, multos illaqueavit." Aug. in Ps. 146.
+
+[127] Vid. sup. ad s. 19.
+
+[128] Noli foras ire; in teipsum redi, in interiori homine habitat veritas.
+Aug. de Vera Relig. c. 39. Vide inf. l. vii. c. 7 et 10.
+
+[129] Nec tamen nos eisdem Martyribus templa, sacerdotia, sacra, et
+sacrificia constituimus: quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus.
+Honoramus sane Memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad
+mortem corporum suorum pro veritate certarunt, ut innotesceret vera
+religio, falsis fictisque convictis: quod etiam si qui antea sentiebant,
+timendo reprimebant. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem
+sacerdotem ad altare etiam super sanctum corpus Martyris ad Dei honorem
+cultumque constructum, dicere in precibus, offero tibi sacrificium Petre,
+vel Paule, vel Cypriane; cum apud eorum Memorias offeratur Deo, qui eos et
+homines et Martyres fecit, et sanctis suis Angelis caelesti honore
+sociavit; ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias
+agamus, et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum, eodem
+invocato in auxilium, ex illorum memoriae renovatione adhortemur?
+Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in Martyrum locis,
+ornamenta sunt Memoriarum, non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam
+deorum. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt, quod quidem a Christianis
+melioribus non fit, et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo;
+tamen quicumque id faciunt, (quas cum apposuerint, orant, et auferunt, ut
+vescantur, vel ex eis etiam indigentibus largiantur,) sanctificari sibi eas
+volunt per merita Martyrum in nomine Domini Martyrum. Non autem esse ista
+sacrificia Martyrum novit, qui novit unum, quod etiam illic offertur
+sacrificium Christianorum. De Civ. Dei, l. viii. c. 27.
+
+[130] Iisdem rationibus adductus Augustinus ipse, nondum Episcopus,
+Hipponensibus persuasit morem istum ultro abolere (vid. ejus Ep. 29.)
+Aurelium etiam, Episcopum Carthaginensem, obtestatur ut eundem e sede hac
+primaria pelleret, quam caeterae haud dubie imitarentur. Ep. 22.
+
+[131] Eucharistiam enim inter anniversariam Martyrum commemorationem apud
+ipsorum coemeteria celebrare ubique mos erat. Vid. Bingham xiii. 9. 6. xx.
+7. 7.
+
+[132] Immundum illud animal in lege positum est, eo quod non ruminet; non
+autem hoc ejus vitium, sed natura est. Sunt autem homines qui per hoc
+animal significantur, immundi proprio vitio, non natura; qui cum libenter
+audiant verba sapientiae, postea de his omnino non cogitant. Quod enim
+utile audieris, velut ab intestino memoriae ad os cogitationis recordandi
+dulcedine revocare, quid est aliud quam spiritaliter quodammodo ruminare?
+Quod qui non faciunt, illorum animalium genere figurantur: unde ipsa a
+talibus carnibus abstinentia tale vitium nos cavere praemonuit. Cum enim
+thesaurus desiderabilis sit ipsa sapientia, de hac munditia ruminandi, et
+immunditia non ruminandi alio loco scriptum est, _Thesaurus desiderabilis
+requiescit in ore sapientis, vir autem stultus glutit illum_. c. Faust. vi.
+7.
+
+[133] Vera religio, nisi credantur ea quae quisque postea, si se bene
+gesserit dignusque fuerit, assequatur atque percipiat, et omnino sine
+quodam gravi auctoritatis imperio, iniri recte nullo pacto potest. Aug. de
+util. credendi, c. 9. Neque quisquam inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea
+crediderit, quod est postea cogniturus de lib. arb. ii. 2. s. 6. Initium
+bonae vitae, cui vita etiam aeterna debetur, recta fides est. Est autem
+fides, credere quod nondum vides, cujus fidei merces est, videre quod
+credis. Aug. Serm. 43. init. Intellige, ut credas, verbum meum; crede, ut
+intelligas, verbum Dei. ib. fin. Nonne superbus inveniris, cum dicis, primo
+videam et sic credam?--Ipsa se lux ostendere vult. Cui? Caeco non potest,
+non videt. Unde non videt? Gravato oculo multis peccatis.--Removeantur ergo
+iniquitates, dimittantur peccata, levetur pondus ab oculo, sanetur quod
+saucium est, adhibeatur mordax praeceptum quasi collyrium. Prius effice
+quod tibi praecipitur, sana cor, munda cor.--"Beati mundo corde, quoniam
+ipsi Deum videbunt." Aug. in Ps. xxxix. 13. Proinde substantiam Dei, sine
+ulla sui commutatione mutabilia facientem, et sine ullo suo temporali motu
+temporalia creantem, intueri et plene nosse difficile est; et ideo est
+necessaria purgatio mentis nostrae, qua illud ineffabile ineffabiliter
+videri possit; qua nondum praediti, fide nutrimur, et per quaedam
+tolerabiliora, ut ad illud capiendum apti et habiles efficiamur, itinera
+ducimur. Aug. de Trin. l. i. s. 3. cf. etiam not. f. proxime seq.
+
+[134] Subintellig. _quod demonstraretur._ (N. E.)
+
+[135] Vos nostis, tamen credentibus quam vehementer insultare soleatis,
+praesertim cum ipse, qui jam coepit incerta narrare, plenam ac firmam
+scientiam paullo ante promiserit.--Quapropter, aut ea quae dicit proba mihi
+vera esse, ut ostendas quae non possum credere, aut eum qui dicit, proba
+mihi Spiritum Sanctum esse, ut credam quae non potes ostendere. Ego namque
+catholicam fidem profiteor, et per illam me ad certam scientiam perventurum
+esse praesumo; tu vero, qui fidem meam labefactare conaris, certam
+scientiam trade, si potes; ut id, quod credidi, temere me credidisse
+convincas. Duo sunt quae mihi profers; unum, cum dicis Spiritum Sanctum
+esse qui loquitur, et alterum, cum dicis manifesta esse quae loquitur. Sed
+tu nec hoc nec illud vales ostendere. Nihil aliud elegisti nisi laudare
+quae credis, et irridere quod credo. Cum igitur ego vicissim lauda vero
+quod credo, et quod credis irrisero, quid putas nobis esse judicandum,
+quidve faciendum, nisi ut eos relinquamus, qui nos invitant certa
+cognoscere, et postea imperant ut incerta credamus, et eos sequamur, qui
+nos invitant prius credere quod nondum valemus intueri, ut ipsa fide
+valentiores facti quod credimus intelligere mereamur, non jam hominibus,
+sed ipso Deo intrinsecus mentem nostram illuminante atque firmante? Et
+quoniam quaesivi unde mihi probet, nunc quaero unde ipse cognoverit. Si
+dicit sibi revelatum a Spiritu Sancto, suamque mentem divinitus
+illustratam, ut ea quae dicit certa et manifesta cognosceret, ipse
+significat quid intersit inter cognoscere et credere. Ipse enim cognoscit,
+cui apertissime ista monstrantur; eis autem quibus haec narrat, non
+cognitionem insinuat, sed credulitatem suadet. Cui quisquis temere
+consenserit, Manichaeus efficitur, non certa cognoscendo sed incerta
+credendo; quales nos imperitos adolescentulos aliquando decepit. Debuit
+ergo non nobis polliceri scientiam, neque manifestam cognitionem, neque ad
+id quod quaeritur sine ulla ambiguitate perventionem, sed dicere potius
+sibi ista esse monstrata, illos autem quibus narrantur credere sibi debere
+quae nesciunt. Sed si hoc diceret, quis non ei responderet, "Si ergo
+incognita crediturus sum, cur non ea potius credam, quae jam consensione
+doctorum indoctorumque celebrantur, et per omnes populos gravissima
+auctoritate firmata sunt"? Hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit
+nebulas imperitis, primo pollicens rerum certarum cognitionem, et postea
+incertarum imperans fidem. Cui tamen si hoc dicatur, ut saltem vel sibi
+haec doceat esse monstrata, similiter deficit, et hoc quoque ut credamus
+jubet. Aug. c. Ep. Manich. c. 14. Si ergo ad millia fabulosorum
+phantasmatum, te auctoritati ignotissimae et furiosissimae subdidisti, ut
+ideo haec omnia crederes, quia in illis conscripta sunt libris, quibus
+miserabili errore credendum esse censuisti, cum tibi nulla demonstrentur;
+cur non potius Evangelicae auctoritati, tam fundatae, tam stabilitae, tanta
+gloria diffamatae, atque ab Apostolorum temporibus usque ad nostra tempora
+per successiones certissimas commendatae, non te subdis, ut credas, ut
+videas, ut discas etiam omnia illa quae te offendunt, ex vana et perversa
+opinione te offendere? Aug. c. Faust. xxxii. 19.
+
+[136] Consequetur omnium librorum summa perversio, et omnium, qui memoriae
+mandati sunt, librorum abolitio, si quod tanta populorum religione
+roboratum est, tanta hominum et temporum consensione firmatum, in hanc
+dubitationem inducitur, ut ne historiae quidem vulgaris fidem possit
+gravitatemque obtinere. De mor. Eccl. Cath. c. 29. s. 60. cf. c. Faust.
+xxxii. 21. et pluribus xxxiii. c. 6. quod his claudit "quae cum ita sint,
+quis tandem tanto furore caecatur--qui dicat hoc mereri non potuisse
+Apostolorum Ecclesiam, tam fidam, tam numerosam fratrum concordiam, ut
+eorum scripta fideliter ad posteros trajicerent, cum eorum cathedras usque
+ad praesentes Episcopos certissima successione servaverint, cum hoc
+qualiumcunque hominum scriptis, sive extra Ecclesiam, sive in ipsa
+Ecclesia, tanta facilitate proveniat"?
+
+[137] Si auferatur haec fides de rebus humanis, quis non adtendat quanta
+earum perturbatio, et quam horrenda confusio subsequatur? Quis enim mutua
+caritate diligetur ab aliquo, cum sit invisibilis ipsa dilectio, si, quod
+non video, credere non debeo? Si ergo non credentibus nobis quae videre non
+possumus, ipsa humana societas, concordia pereunte, non stabit; quanto
+magis est fides, vis quae non videntur, rebus adhibenda divinis: quae si
+non adhibeatur, non amicitia quorumlibet hominum, sed ipsa summa religio
+violatur, ut summa miseria consequatur. Aug. de fide rerum quae non
+videntur, s. 4.
+
+[138] De quo libro certum erit cujus sit, si litterae, quas Apostolorum
+dicit et tenet Ecclesia ab ipsis Apostolis propagata et per omnes gentes
+tanta eminentia declarata, utrum Apostolorum sint, incertum est, et hoc
+erit certum scripsisse Apostolos, quod huic Ecclesiae contrarii haeretici
+proferunt, auctorum suorum nominibus appellati longe post Apostolos
+exsistentium? c. Faust. xxxiii. 6.
+
+[139] Fortean Valentiniano minori, quia ejus "comitatus apud Mediolanum,"
+ex Possidio, cap. 1, "tum erat constitutus," cum ibi rhetoricam
+profitebatur Augustinus; qui praeterea lib. 3 contra Petiliani Litt. cap.
+25. scribit se in eadem urbe "Bautoni consuli, calendis Januarii, laudem
+pro sua tunc rhetorica professione recitasse." Ed. Ben.
+
+[140] Accipis evangelium? Tu me interrogas, utrum accipiam, in quo id ipsum
+accipere apparet, quia, quae jubet, observo?--Ego patrem dimisi et matrem,
+uxorem, filios et cetera, quae evangelium jubet, et interrogas, utrum
+accipiam evangelium?--Ego argentum et aurum rejeci, et aes in zonis habere
+destiti, quotidiano contentus cibo, nec de crastino curans, nec unde venter
+impleatur aut corpus operiatur, solicitudinem gerens, et quaeris a me,
+utrum accipiam evangelium? Vides in me Christi beatitudines illas, quae
+evangelium faciunt, et interrogas, utrum illud accipiam? Vides pauperem,
+vides mitem, vides pacificum, puro corde lugentem, esurientem, sitientem,
+persecutiones et odia sustinentem propter justitiam, et dubitas, utrum
+accipiam evangelium? Faustus, l. v.
+
+[141] Alypius in nostra conjunctione mansit, ut exemplo sit fratribus curas
+mundi hujus vitare cupientibus. Aug. Ep. 22. Etsi in populis ac super
+populum agas, oves pascuae Domini regens sollicitis vigil pastor excubiis,
+tamen abdicatione saeculi, et repulsa carnis et sanguinis, desertum tibi
+ipsi fecisti, secretus a multis, vocatus in paucis. Paulinus Ep. ad eum Ep.
+24. s. 2. ap. Epp. Aug. Est cognatus venerabilis et vere beati Episcopi
+Alypii, quem toto pectore amplecteris et merito; nam quisquis de illo viro
+benigne cogitat, de magna Dei misericordia et de mirabilibus Dei muneribus
+cogitat.--Cito, si Dominus adjuverit, totum Alypium inseram praecordiis
+tuis; nam hoc sum maxime veritus, ne ille vereretur aperire omnia, quae in
+eum Dominus contulit, ne alicui minus intelligenti non divina munera
+concessa hominibus, sed ipsum praedicare videretur. Id. Ep. 27. ad Paulin.
+Sanctum et venerabilem fratrem nostrum Papam Alypium. Hieron. Ep. 39. ap.
+Epp. Aug.
+
+[142] Episcopus Thagastensis postea fuit, (Aug. de gestis c. Emerito s. 1
+et 5.) adeoque litium, si quae inter Christianos obortae essent, judex et
+diremtor.
+
+[143] COMITES ITALICIANI ET GALLICIANI, sunt Comites Largitionalium
+titulorum, reique tributariae et thesaurorum per Praefecturam Praetorianam
+Italiae et Galliarum. COMES SACRARUM LARGITIONUM. Qui thesauris sacris ac
+publicis praeerat et largitionibus Principis, quas ille Magistratibus,
+militibus, et subditis erogabat. Du Cange, s.v. COMITES SACRARUM
+LARGITIONUM. Viri illustres duo, alter in Oriente, alter in Occidente.
+Thesauros, vectigalia Imperii, er cudendam monetam curabant; dona,
+stipendia, et necessarias impensas erogabant. Orientalis ille sex sub ipso
+"comites largitionum inferiores" habuit per sex dioeceses subministrantes.
+Occidentalis item sex, et uterque plures alios ministros. Formula hujus
+muneris exstat apud Cassiodor. Varr. L. v. c. 40. Spelman Glossar. 5. v.
+
+[144] "PRETIUM REGIUM, est jus quod Regi vel Domino competit, res mercales
+comparandi certo et definito pretio." Du Cange s. v. Inde ergo colligendum
+erit, quae sint "pretia Praetoriana" etsi de iis, quod sciam, sileant
+auctores.
+
+[145] Nebridium amicum meum, qui cum esset rerum obscurarum ad doctrinam
+pietatis maxime pertinentium diligentissimus et acerrimus inquisitor, valde
+oderat de quaestione magna responsionem brevem. Aug. Ep. 98. s. 8.
+
+[146] Ipsa vos Ecclesia ore maternae dilectionis alloquitur, "Ego quam
+miramini per universum mundum fructificantem atque crescentem, qualem me
+conspicitis aliquando non fui." "Qui temporibus illis in Judaea terra
+fideles fuerunt, ex virgine nativitatem mirabilem, ac passionem,
+resurrectionem, adscensionem Christi, omnia divina dicta ejus et facta
+praesentes praesentia didicerunt. Haec vos non vidistis, propterea credere
+recusatis. Ergo haec adspicite, haec quae cernitis cogitate; quae vobis non
+praeterita narrantur, nec futura praenuntiantur, sed praesentia
+demonstrantur. An vobis inane vel leve videtur, et nullum vel parvum
+putatis esse miraculum divinum, quod in nomine unius crucifixi universum
+genus currat humanum?" Aug. de fide rer. quae non videntur, s. 4, 7.
+
+[147] Vitae hujus mundi eram implicatus, tenebrosam spem gerens, de
+pulcritudine uxoris, de pompa divitiarum, de inanitate honorum, ceterisque
+noxiis et perniciosis voluptatibus. Aug. de util. cred. s. 3.
+
+[148] Ubi discussos eos [Manichaeos] evasi, maxime trajecto isto mari, diu
+gubernacula mea repugnantia omnibus ventis, in mediis fluctibus Academici
+tenuerunt. Deinde veni in has terras, hic septentrionem cui me crederem,
+didici. Animadverti enim et saepe in sacerdotis nostri [Ambrosii] et
+aliquando in sermonibus tuis [Theodore] cum de Deo cogitaretur, nihil
+omnino corporis esse cogitandum, neque cum de anima; nam id est unum in
+rebus proximum Deo. Sed ne in philosophiae gremium celeriter advolarem,
+fateor uxoris honorisque illecebra detinebar; ut cum haec essem consecutus,
+tum demum me, quod paucis felicissimis licuit, totis velis omnibusque remis
+in illum sinum raperem, ibique conquiescerem, Aug. de vita beata, s. 4.
+
+[149] Romanianus cognatus fuit Alypii (Aug. Ep. 27 ad Paulin.) indole
+Augustino ipsi mirabili (c. Acad. i. 1. ii. 1.) "ab ineunte adolescentia
+divitiarum circumfluentia exceptus," (ib.) et rebus, "quae putantur
+adversis ex illecebrosis vitae gurgitibus ereptus." (ib.) Divitias ejus
+amplissimas plus semel memorat Aug. (c. Acad. l. c.) tum quoque lites,
+quibus exercitatus est, molestas, (c. Acad. l. c. ii. 1, 2.) et quibus
+obnubilatum est ejus ingenium ita ut paene omnes lateret (c. Acad. ii, 2.)
+tum vero maxima ejus erga Aug. ipsum beneficia, quem "adolescentulum
+pauperem ad peregrina studia pergentem, et domo et sumtu et (quod plus est)
+animo exceperit; patre orbatum amicitia consolatus sit, hortatione
+animarit, ope adjuverit; Carthaginem, illustrioris professionis gratia,
+remeantem necessariis omnibus sustentaverit;"--"postremo, quidquid de otio
+meo modo gaudeo, quod a superfluarum cupiditatum vinculis evolavi, quod
+depositis oneribus mortuarum curarum, respiro, resipisco, redeo ad me, quod
+quaero intentissimus veritatem [Anno ante baptismum ejus haec scripta sunt]
+quod invenire jam aggredior, quod me ad summum ipsum modum perventurum esse
+confido, tu animasti, tu impulisti, tu fecisti." (c. Acad. ii. 2.) Eum, in
+Manichaeorum haeresin "secum praecipitem dedit" Aug. (c. Acad. i. s. 3.)
+unde etiam eum pariter emersisse sperandum est, cum Aug. scripta
+diligentissime sibi comparaverit; (Ep. 27.) neque tamen diffitendum est,
+Aug. tum in libris contra Academicos eum timide admodum ad veram hanc
+philosophiam adhortasse, et Paulino commendasse, "qui ex omni, aut ex magna
+parte per linguam ejus sanaretur." (ib.)
+
+[150] Dolor, quod praecipue malum nonnulli arbitrantur, sive in animo sive
+in corpore sit, nec ipse potest esse nisi in naturis bonis. Hoc enim ipsum
+quod resistit ut doleat, quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum
+aliquod erat; sed cum ad melius cogitur, utilis dolor est; cum ad deterius,
+inutilis.--Sunt autem mala sine dolore pejora: pejus est enim gaudere de
+iniquitate, quam dolere de corruptione.--Item in corpore melius est vulnus
+cum dolore, quam putredo sine dolore, quae specialiter corruptio dicitur.
+Aug. de Nat. Boni c. Manich. c. 20.
+
+[151] Hinc enim maxime commendatur, quale bonum sit Deus, quod nemini eum
+deserenti bene est. Aug. de Gen. ad Lit. lib. xi. cap. 5. Vide sup. lib. i.
+cap. 1.
+
+[152] Quo intellectu Deum capit homo, qui ipsum intellectum suum quo eum
+vult capere nondum capit? Aug. de Trin. v. s. 2.
+
+[153] Hoc argumento contra Manichaeos saepenumero utitur Aug. (e.g. de
+Morib. Manich. c. 12. c. Secundin. M. c. 20. de fide c. Manich. c. 18 et
+35.) cui cum quid responderet haud in promptu habuerit Fortunatus,
+subjungit Aug. "Et ego novi non te habere quid dicas, et me cum vos audirem
+nunquam invenisse quod dicerem; et inde fuisse admonitum divinitus ut illum
+errorem relinquerem, et ad fidem Catholicam me converterem, vel potius
+revocarem, ipsius indulgentia, qui me huic fallaciae semper inhaerere non
+sivit." Disp. 2. c. Fort. Manich. fin.
+
+[154] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 92
+
+[155] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 93
+
+[156] Dupliciter appellatur malum, unum quod homo facit, alterum quod
+patitur; quod facit peccatum est, quod patitur poena. Divina providentia
+cuncta moderante et gubernante, ita homo male facit quod vult, ut male
+patiatur quod non vult. Aug. c. Adim. c. 26. Respondemus Manichaeis, non
+esse malum ex Deo, neque coaeternum Deo; sed malum ortum esse ex libera
+voluntate naturae rationalis, quae bene a bono condita est; sed bonitas
+ejus non est aequalis bonitati Conditoris ejus; quoniam non natura sed opus
+ejus est; ideoque habuit peccandi possibilitatem, non tamen necessitatem.
+Nec possibilitatem autem haberet, si Dei natura esset, qui peccare nec vult
+posse, nec potest velle.--Sed hoc audito Manichaeus adhuc pergit, 'si ex
+libera voluntate naturae rationalis est malum, unde sunt ista tot mala, cum
+quibus nasci videmus, qui nondum libertate voluntatis utuntur'?--Hic nos
+respondemus, etiam ista mala, ex voluntate humanae naturae originem ducere,
+qua granditer peccante, vitiata et cum stirpe damnata est. Unde naturae
+hujus tam multa naturalia bona veniunt de Dei opificio, mala de judicio;
+quae mala nullo modo esse naturas vel substantias non vident Manichaei;
+verum ideo dici naturalia, quia cum eis homines, vitiata originis tanquam
+radice, nascuntur. Op. Imp. c. Julian. vi. 5.
+
+[157] Se ipsam ergo cogitans anima, secundum naturam suam ordinari appetat;
+sub eo scilicet cui subdenda est, supra ea quibus praeponenda est: sub illo
+a quo regi debet, supra ea quae regere debet. Aug. de Trin. l. x. c. 5. Sic
+enim ordinata est, naturarum ordine non locorum, ut supra illam non sit
+nisi ille. Idem, ibid. l. xiv. c. 14. Expedit inferius subjici superiori,
+ut et ille qui sibi subjici vult quod est inferius se, subjiciatur
+superiori suo. Aug. in Ps. 143. Vid. sup. ad i. 13.
+
+[158] Superbia enim avertit a sapientia:--unde autem haec aversio, nisi dum
+ille cui bonum est Deus, sibi ipse vult esse bonum suum, sicuti sibi est
+Deus? Aug. de lib. Arb. l. iii. c. 24.
+
+[159] Lectis Platonis paucissimis libris, cujus te esse studiosissimum
+accepi, collataque cum eis, quantum potui, etiam illorum auctoritate, qui
+divina mysteria tradiderunt, sic exarsi, ut omnes illas vellem ancoras
+rumpere, nisi me nonnullorum hominum existimatio commoveret. Aug. de Vita
+Beata, s. 4.
+
+[160] Viderunt philosophi, suisque litteris multis modis copiosissime
+mandaverunt, hinc illos, unde et nos, fieri beatos, objecto quodam lumine
+intelligibili, quod Deus est illis, et aliud est quam illi, a quo
+illustrantur, ut clareant, atque ejus participatione perfecti beatique
+subsistant. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne
+illam quidem, quam credunt esse, universitatis animam, aliunde beatam esse
+quam nostram: idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est, et
+quo intelligibiliter illuminante intelligibiliter lucet.... Dicit ergo ille
+magnus Platonicus, animam rationalem, (sive potius intellectualis dicenda
+sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intelligit,
+quos in coelestibus sedibus habitare non dubitat,) non habere supra se
+naturam, nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est: nec
+aliunde illis supernis praeberi vitam beatam, et lumen intelligentiae
+veritatis, quam unde praebetur et nobis; consonans Evangelio, ubi legitur,
+Fuit homo, &c. In qua differentia satis ostenditur, animam rationalem vel
+intellectualem, qualis erat in Johanne, sibi lumen esse non posse, sed
+alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Johannes fatetur,
+ubi ei perhibens testimonium dicit, "Nos omnes de plenitudine ejus
+accepimus." De Civ. Dei, l. x. c. 2.
+
+[161] Ita legerunt, ut notum est, Irenaeus, l. iii. c. 18, 21. (3tio vero
+loco, l. v. c. 2. de fidelium regeneratione verba intelligit) Tertull. de
+Carne Christi, c. 19 et 24. Ambros. praef. in Ps. 37; sed lectio, hodie ab
+omnibus recepta, exstat apud August. alias, et Ambros. sicut et apud
+caeteros Patres. Vid. Sabat. ad loc.
+
+[162] Lenticulam invenimus cibum esse Aegyptiorum, nam ibi abundat in
+Aegypto; unde magnificatur lenticula Alexandrina, et venit usque ad terras
+nostras, quasi hic non nascatur lenticula. Ergo Esau desiderando cibum
+Aegyptium, perdidit primatum. Sic et populus Judaeorum de quo dictum est,
+_Conversi sunt corde in Aegyptum_, lenticulam quodammodo desideraverunt, et
+primatum perdiderunt. Aug. in Ps. 46. n. 6. [ed. Ben.]
+
+[163] Quisquis bonus verusque Christianus est, Domini sui esse intelligat,
+ubicumque invenerit, veritatem. Aug. de Doctr. Christ. I. ii. c. 18.
+Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostrae
+accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed
+ab eis etiam tamquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda.
+Sicut enim Aegyptii non solum idola habebant et onera gravia quae populus
+Israel detestaretur et fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et
+argento, et vestem, quae ille populus exiens de Aegypto, sibi potius
+tamquam ad usum meliorem clanculo vindicavit, non auctoritate propria, sed
+praecepto Dei, ipsis Aegyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene
+utebantur: sic doctrinae omnes gentilium non solum simulata et
+superstitiosa figmenta gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quae
+unusquisque nostrum, duce Christo de societate gentilium exiens, debet
+abominari atque devitare, sed etiam liberales disciplinas usui veritatis
+aptiores, et quaedam morum praecepta utilissima continent, deque ipso uno
+Deo colendo nonnulla vera inveniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et
+argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis
+divinae providentiae, quae ubique infusa est, eruerunt, et quo perverse
+atque injuriose ad obsequia daemonum abutuntur, cum ab eorum misera
+societate sese anima separat, debet ab eis auferre Christianus ad usum
+justum praedicandi Evangelii. . . . Nam quid aliud fecerunt multi boni
+fideles nostri? Nonne adspicimus quanto auro et argento et veste
+suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus doctor suavissimus et martyr
+beatissimus? quanto Lactantius; quanto Victorinus, Optatus, Hilarius, ut de
+vivis taceam; quanto innumerabiles Graeci? Quod prior ipse fidelissimus Dei
+famulus Moises fecerat, de quo scriptum est, quod "eruditus fuerit omni
+sapientia Aegyptiorum." Ib. c. 40.
+
+[164] Deus lux est, non quomodo oculi isti vident, sed quomodo videt cor
+cum audis, "Veritas est." Aug. de Trin. l. viii. c. 2. vid. sup. p. 47.
+not. 66. ad iv. s. 3.
+
+[165] Ad nostri sumus creatoris imaginem creati, cujus est vera aeternitas,
+aeterna veritas, aeterna et vera charitas; ESTQUE IPSE AETERNA ET VERA ET
+CHARA TRINITAS, neque confusa, neque separata. Aug. de Civ. Dei, i. 28.
+Omnino enim Dei essentia, qua est, nihil mutabile habet, nec in
+aeternitate, nec in veritate, nec in voluntate: quia aeterna ibi est
+veritas, aeterna caritas; et vera ibi est caritas, vera aeternitas; et cara
+ibi est aeternitas, cara veritas. Aug. de Trin. iv. prooem.
+
+[166] Dissimilis factus, longe recessisti; similis factus, proxime accedis.
+Aug. in Praeloq. Serm. ad Psal. 99.
+
+[167] Hoc enim maxime esse dicendum est quod semper eodem modo sese habet;
+quod omnimodo sui simile est; quod nulla ex parte corrumpi ac mutari
+potest; quod non subjacet tempori; quod aliter nunc se habere quam habebat
+antea non potest. Id enim est quod esse verissime dicitur. Aug. de Morib.
+Manich. c. 1. Magnifice igitur et divine Deus noster famulo suo dixit; Ego
+sum qui sum; et dices filiis Israel, QUI EST misit me ad vos; vere enim
+ipse est, quia incommutabilis est; omnis enim mutatio facit non esse quod
+erat. Vere ergo ille est qui incommutabilis est. Aug. de Nat. boni, c. 19.
+
+[168] Cum omnino natura nulla sit malum, nomenque hoc non sit nisi
+privationis boni: sed a terrenis usque ad coelestia, et ab invisibilibus
+usque ad visibilia, sunt aliis bonis alia meliora; ad hoc inaequalia, ut
+essent omnia. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 22.
+
+[169] Vid. sup. l. v. c. 1. et not. ibid.
+
+[170] Vid. inf. l. xi. c. 13 et 20.
+
+[171] Superbia intumescere, hoc illi est in extima progredi;--progredi
+autem in extima, quid est aliud quam intima projicere, id est, longe a se
+facere Deum, non locorum spatio, sed mentis affectu? Aug. l. vi. de Musica,
+c. 13.
+
+[172] Phantasmata nihil aliud sunt quam de specie corporis corporeo sensu
+adtracta figmenta; quae memoriae mandare ut accepta sunt, vel partiri,
+multiplicare, contrahere, distendere, ordinare, perturbare, vel quolibet
+modo figurare cogitando, facillimum est; sed cum verum quaeritur, cavere et
+vitare difficile. Aug. de vera Relig. c. 10.
+
+[173] Aliud [a se] est ipsum lumen quo illustratur anima, ut omnia, vel in
+se, vel in illo, veraciter intellecta conspiciat. Nam illud jam ipse Deus
+est; haec autem creatura, quamvis rationalis et intellectualis, ad ejus
+imaginem facta; quae cum conatur lumen illud intueri, palpitat infirmitate,
+et minus valet. Inde est tamen quidquid intelligit sicut valet. Cum ergo
+illuc rapitur, et a carnalibus subtracta sensibus, illi visioni expressius
+praesentatur, non spatiis localibus, sed modo quodam suo, etiam supra se
+videt illud, quo adjuta videt quidquid etiam in se intelligendo videt. Aug.
+de Gen. ad Lit. I. xii. c. 31.
+
+[174] Ipse exaltat humiliter sequentes, quem descendere non piguit ad
+jacentes. Aug. de Sancta Virginitate, c. 32.
+
+[175] Pellis mortalitatem significat; propterea et illi duo homines primi,
+parentes nostri, auctores peccati generis humani--facti mortales dimissi
+sunt de paradiso; ut autem significaretur ipsa mortalitas eorum, induti
+sunt tunicis pelliceis;--pelles autem detrahi non solent, nisi animalibus
+mortuis; ergo pellium nomine mortalitas illa figurata est. Aug. Enarrat. in
+Ps. 103. S. 1. s. 8. illos, qui sibi succinctoria fecerant, de sua nuditate
+confusi, etiam tunicis induit, propterea quidem pelliceis, aut
+corruptilibus jam corporibus mors signaretur adjuncta. Op. Imp. c. Jul. iv.
+37.
+
+[176] Verbum, rationalis anima, et caro, hoc totum Christus. Aug. Serm.
+253. c. 4.
+
+[177] Fuit quaedam haeresis, vel adhuc fortassis habentur reliquiae,
+quorundam, qui dicti sunt Apollinaristae. Aliqui ipsorum dixerunt hominem
+illum, quem suscepit Verbum, cum "Verbum caro factum est," non habuisse
+mentem humanam, (illud quod [Greek: logikon] Graeci dicunt, nos dicimus
+rationale, unde homo ratiocinatur, quod non habent caetera animalia) sed
+tantum animam sine intelligentia humana fuisse. Sed quid dicunt? Ipsum
+Verbum Dei hoc erat in illo homine pro mente. Exclusi sunt isti, respuit
+illos catholica fides, et haeresin fecerunt. Confirmatum est in catholica
+fide, hominem illum quem suscepit Sapientia Dei, nihil minus habuisse quam
+caeteri homines, quantum pertinet ad integritatem naturae: quantum autem ad
+excellentiam personae, aliud quam caeteri homines. Nam caeteri homines
+possunt dici participes Verbi Dei, habentes Verbum Dei: nullus autem eorum
+potest dici Verbum Dei, quod dictus est ille, cum dictum est, "Verbum caro
+factum est." (Aug. in Ps. 29. Enarr. 2. s. 2.) Sed cum secum ipsi
+cogitarent, fatendum esse, si ita est, ut unigenitus Dei Filius, Sapientia
+et Verbum Patris, per quod facta sunt omnia, belluam quamdam cum figura
+humani corporis suscepisse credatur, displicuerunt sibi, non tamen ad
+correctionem, ut redirent ad veritatis viam, totumque hominem a Sapientia
+Dei susceptum esse confiterentur, nulla diminutione naturae: sed ampliore
+usi audacia, ipsam etiam animam totumque utile hominis alienantes ab eo,
+solam carnem humanam eum suscepisse dixerunt. (De 83 div. quaest. qu. 80.)
+Et illos respuit Ecclesia Catholica, et expellit eos ex ovibus, et a
+simplici et vera fide; et confirmatum est hominem illum mediatorem habuisse
+omnia hominis praeter peccatum. Aug. in Ps. l. c.
+
+[178] Photiniani principium Filio Dei ex utero virginis tribuunt, nec
+volunt credere quod et antea fuerit. Aug. Ep. 147. c. 7.
+
+[179] Esse enim ad manendum refertur; itaque quod summe ac maxime esse
+dicitur, permanendo in se dicitur. Aug. de Mor. Manich. c. 6. Vid. sup. c.
+11.
+
+[180] Per hoc enim Mediator per quod et homo, per hoc et via. Quoniam si
+inter eum qui tendit, et illud quo tendit, via media est, spes est
+perveniendi; si autem desit, aut ignoretur qua eundum sit, quid prodest
+nosse quo eundum sit? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 2. Quid enim prodest
+superbienti, et ob hoc erubescenti lignum [crucis] conscendere, de
+longinquo prospicere patriam transmarinam? Aut quid obest humili de tanto
+intervallo non eam videre, in illo ligno ad eam venienti, quo dedignatur
+ille portari? Aug. de Trin. iv. 15.
+
+[181] Altissimo quippe ac saluberrimo sacramento, universa facies, atque,
+ut ita dixerim, vultus sanctarum Scripturarum, bene intuentes id admonere
+invenitur, ut qui gloriatur in Domino glorietur. Aug. Enchirid. c. 98.
+
+[182] Ad hanc vitae suae partem, ut videtur, respicit Aug. ad Romanianum
+scribens (c. Acad. ii. s. 5.) simul tamen conversionem subindicat, cui haec
+viam sensim muniebant, quaeque a lectione ejusdem Apostoli profecta est;
+quam tamen pro amici indole, adhuc Manichaeismi tenebris obvoluti,
+obscurius tangit. "Quoniam nondum aderat ea flamma, quae summa nos
+arreptura erat, illam qua lenta aestuabamus, arbitrabamur vel esse maximam.
+Cum ecce tibi libri quidam pleni--ubi illi flammulae instillarunt
+pretiosissimi unguenti guttas paucissimas, incredibile, Romaniane,
+incredibile, et ultra quam de me fortasse et tu credis, (quid amplius
+dicam?) etiam mihi ipsi de meipso incredibile incendium concitarunt. Quis
+me tunc honor, quae hominum pompa, quae inanis famae cupiditas, quod
+denique hujus mortalis vitae fomentum atque retinaculum commovebat? Prorsus
+totus in me cursim redibam. Respexi tantum, confiteor, quasi de itinere in
+illam religionem, quae pueris nobis insita est, et medullitus implicata:
+verum autem ipsa me ad se nescientem rapiebat. Itaque titubans, properans,
+haesitans, arripio apostolum Paulum: Neque enim vere isti, inquam, tanta
+potuissent, vixissentque ita ut eos vixisse manifestum est, si eorum
+litterae atque rationes huic tanto bono adversarentur. Perlegi totum
+intentissime atque cautissime. Tunc vero quantulocunque jam lumine asperso,
+tanta se mihi philosophiae facies aperuit, ut non dicam tibi, qui ejus
+incognitae fame semper arsisti, sed si ipsi adversario tuo--eam demonstrare
+potuissem--quicquid eum acriter commovet in quascunque delicias abjiciens
+et relinquens, ad hujus pulchritudinem--mirans, anhelans, aestuans
+advolaret."
+
+[183] Vid. sup. ad l. iv. s. 18. p. 55. not. 83.
+
+[184] Simplicianus postea "beatissimo successit Ambrosio, ecclesiae
+Mediolanensis antistes," (Retract. ii. 1.) ad eum scripsit Aug. "libros duo
+de diversis quaestionibus" (Opp. t. vi. p. 82 sqq.) eumque patrem appellat
+(ib.) et "affectum ejus paternum ex ejus benignissimo corde non repentinum
+et novum, sed expertum plane cognitumque" grate agnoscit, (Ep. 37.)
+"censuram" ejus in libros suos, "si qui in sanctas ejus manus forte
+pervenerint, corrigentis," expetit. (ib.) Ad ipsum etiam scribit Ambrosius,
+eum "fidei et adquirendae cognitionis divinae gratia totum orbem
+peragrasse, et quotidianae lectioni nocturnis ac diurnis vicibus omne vitae
+hujus tempus deputasse, acri praesertim ingenio etiam intelligibilia
+complectentem, utpote qui etiam philosophiae libros quam a vero sint devii
+demonstrare soleat." (Ep. 65. s. 5. p. 1052. ed. Ben.) vid. plur. ap.
+Tillemont. Hist. Eccl. t. x. p. 169, Art. S. Simplicien.
+
+[185] "Vale, et nos parentis affectu dilige, ut facis" (Ambr. Ep. 65. ad
+Simplic. fin.) "in eo et veteris affectum amicitiae, et, quod plus est,
+paternae gratiae amorem recognosco." (Id. Ep. 35.) Parentem vero eum ideo
+vocasse conjicitur quod eum ad baptismum suscipiendum praeparaverit; Aug^1.
+autem verba id potius innuunt Ambrosium eum ipso sacramento imbuisse.
+
+[186] Quod initium sancti Evangelii, cui nomen est secundum Joannem, quidam
+Platonicus, sicut a sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi
+Ecclesiae praesidebat Episcopus, solebamus audire, aureis literis
+conscribendum, et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum
+esse dicebat. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister, quia "Verbum
+caro factum est et habitavit in nobis." Aug. de Civ. Dei, x. c. 29.
+
+[187] "Victorinus, natione Afer, Romae sub Constantio principe rhetoricam
+docuit, et in extrema senectute, Christi se tradens fidei, scripsit
+adversus Arium libros more dialectico valde obscuros, qui nisi ab eruditis,
+non intelliguntur, et commentarios in Apostolum. Hieron. Virr. Ill. c. 101.
+De eo etiam, ut videtur, scribit Gennadius de Virr. Ill. c. lx. eum
+"commentatum fuisse Christiano quidem et pio sensu; sed utpote saeculari
+literatura occupatus homo, et nullius magisterio in divinis Scripturis
+exercitatus, levioris ponderis sententiam figuravit." cf. Hieron. Praef. in
+Comm. in Gal. vid. plur. ap. Tillemont. l. c. p. 170 sqq. Quaedam ejus
+opera adhuc exstant.
+
+[188] Aeneid. viii. 698-700.
+
+[189] Vid. Aug. Ep. 17.
+
+[190] Symbolum sc. Apostolicum, quod Catechumenis memoria tenendum
+tradebatur, ab iis autem reddebatur i.e. publice recitabatur antequam
+Sacramento Baptismi initiarentur: "Sacrosancti martyrii Symbolum, quod
+simul accepistis et singuli hodie reddidistis, verba sunt inquibus matris
+Ecclesiae fides supra fundamentum stabile, quod est Christus Dominus,
+solidata firmatur. 'Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id
+quod positum est, quod est Christus Jesus.' Accepistis ergo et reddidistis,
+quod animo et corde retinere debetis, quod in stratis vestris dicatis, quod
+in plateis cogitetis, et quod inter cibos non obliviscamini: in quo etiam
+dormientes corpore, corde vigiletis. Fides ergo haec et salutis est regula
+"credere nos in Deum Patrem omnipotentem, &c." (Aug. Serm. 215. in
+redditione symboli.) "Die sabbati quando vigilaturi sumus in Dei
+misericordia, reddituri estis non Orationem sed symbolum. (Id. Serm. 58. s.
+ult.) Ista quae breviter audistis, non solum credere, sed etiam totidem
+verbis memoriae commendare et ore proferre debetis. (Id. Serm. 214. in
+tradit. Symb. 3. s. 2.) Nec ut eadem verba Symboli teneatis, ullo modo
+debetis scribere, sed audiendo perdiscere nec cum didiceritis, scribere,
+sed memoria semper tenere atque recolere.--"Hoc est Testamentum quod
+ordinabo eis post dies illos," dicit Dominus, "dando legem meam in mente
+eorum, et in corde eorum scribam eam." Hujus rei significandae causa,
+audiendo Symbolum discitur; nec in tabulis vel in aliqua materia sed in
+corde scribitur. (Id. Serm. 212. s. 2.) Vid. et Liturg. Rom. (Assem. Cod.
+Liturg. t. i. p. 11 sqq. 16.) Goth. et Gallic. (p. 30 sqq. p. 38 sq. 40 sq.
+&c.)
+
+[191] Vid. inf. l. xii. s. 12. l. xiii. s. 11.
+
+[192] "Ut Scipio, subjecta Africa, Africani sibi nomen assumpsit--ita et
+Saulus ad praedicationem gentium missus, a primo Ecclesiae spolio,
+Proconsule Sergio Paulo, victoriae suae trophaea retulit erexitque vexillum
+ut Paulus diceretur e Saulo." Hieron. Comm. in Ep. ad Philem. init. Hanc
+opinionem memorat, neque omnino improbat Origenes, Apostolum tamen
+binominem potius fuisse censet; (Praef. in Comm. in Ep. ad Rom.) Chrys.
+nomen ejus Dei jussu immutatum fuisse ait, quod haud dubie verum est, neque
+tamen ei repugnat, quod hac occasione factum fuerit.
+
+[193] Contra ac statuerunt Manichaei, vid. sup. l. iv. s. 26. n. 93. p. 59.
+n. 94. p. 60. l. v. s. 18. n. 112. p. 74.
+
+[194] Illa est enim peccati poena justissima, ut amittat unusquisque quo
+bene uti noluit; id est, ut qui sciens recte non facit, amittat scire quid
+rectum sit; et qui recte facere cum possit noluit, amittat posse cum velit.
+Aug. de lib. arb. l. v. c. 18.
+
+[195] Militare, pro, aliquo officio defungi in curia Principis, usurpant
+Scriptores, quo sensu [Greek: politeuesthai] dixit Theophanes. Qui igitur
+Principi in quolibet officio, seu in qualibet dignitate palatina, civili,
+aut militari deserviebat, ei "militare" dicebatur, ejusque esse "miles." Du
+Cange (vid. inf. l. ix. c. 8. Aug. de Civ. Dei, v. 6.) unde dicitur "Miles
+utriusque militiae" qui armatam profitetur simul et literatam seu legalem.
+Carpent. Suppl.
+
+[196] Natus est A.D. 251. Vid. de eo Athanasii Vita S. Antonii Opp. t. i.
+p. 793 sqq. Tillemont Hist. Eccl. t. vii. p. 46 sqq. Repertor, Britann. t.
+ix. p. 41. 158. 277. Plura testimonia de hoc opere S. Athanasii, e caeteris
+patribus exhibent PP. Benedict. l. c. p. 785 sqq. unde colligi potest
+quanti Antonium Christiani veteres habuerint. Eum appellat Aug. "sanctum et
+perfectum virum, qui sine ulla scientia litterarum scripturas Divinas et
+memoriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse
+praedicatur." de Doctr. Christian. Prolog. s. 4.
+
+[197] Vid. Athanasii Vita S. Anton. s. 54. 56. sqq. Tillemont l. c. art. 7.
+Repert. Brit. l. c. p. 577 sqq.
+
+[198] Requirant, quam magnum illic [in Aegypto] gregem colligat, quantam
+numerositatem sanctorum atque sanctarum habeat contemnentium penitus
+mundum. Grex ille tantum crevit, ut etiam inde superstitiones expulerit.
+Aug. Serm. 138. s. 10. Florebat Aegyptus ea tempestate, non solum eruditis
+in Christiana philosophia viris, verum etiam his qui per vastum eremum
+commanentes, signa et prodigia Apostolica, simplicitate vitae et cordis
+sinceritate, faciebant--ut vere compleretur Apostoli dictum, "quia ubi
+abundavit peccatum, superabundavit et gratia." Ruff. H. E. l. ii. c. 8.
+
+[199] Difficilius est virtutem in multiplici hominum genere, et in ista
+vita turbulentiore servare.--Difficillimum est hic tenere optimum vitae
+modum, et animum pacatum atque tranquillum. Quippe, ut breviter explicem,
+hi, [Episcopi presbyteri, diaconi, et cujuscemodi ministri divinorum
+Sacramentorum] agunt ubi vivere discitur, illi [Monachi] ubi vivitur. Nec
+ideo tamen laudabile Christianorum genus contempserim, eorum scilicet qui
+in civitatibus degunt, a vulgari vita remotissimi. Vidi ego diversorium
+sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter praeerat
+vir optimus et doctissimus. De Morib. Eccl. Cath. c. 32, 33.
+
+[200] Vid. sup. p. 134. not. 195.
+
+[201] "Agentes in rebus" "qui Principis jussis obsecundabant, eorum mandata
+in provincias perferebant," Magisteriani "item appellati, quod sub Magistro
+officiorum militarent." Vid. Jac. Gotofred. ad tit. Cod. Theod. de Agent.
+in reb. [t. ii. p. 164 sqq.] Du Cange.
+
+[202] Cohibere, adquiescere. Cohibet, consentit. Conspiratio, conibentia,
+consensio. Gloss. Mss. ad Concil. Afr. ap. Du Cange. [Greek: epimuo]
+conhibeo. Gloss. Gr. Lat. ibid. ub. plur.
+
+[203] Qui se diligit stultum, non proficiet ad sapientiam, nec fiet
+quisquis qualis cupit esse, nisi se oderit qualis est. Aug. de vera Relig.
+c. 48.
+
+[204] Vid. sup. l. iii. c. 4.
+
+[205] Haec est enim poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei
+vicissim non obediatur nec a semetipso. Aug. c. Advers. Leg. et propt. l.
+i. c. 14.
+
+[206] Vid. sup. ad l. iv. s. 26. p. 59.
+
+[207] Vid. sup. ad l. vii. s. 5. p. 106. n. 156.
+
+[208] Antonius, quando huic monito obtemperavit, decimum octavum, vel, ut
+maximum, vicesimam agebat annum. Vid. Athanas. Vit. S. Antonii, s. 2, 3.
+
+[209] Quod cum ait Apostolus, ostendit non esse culpandum carnis
+providentiam, quando ea providentur quae ad necessitatem salutis corporalis
+valent. Si autem ad superfluas delectationes, atque luxurias, ut quisque in
+his gaudeat quae carne cupit, recte reprehenditur, quia providentiam carnis
+in concupiscentiis facit. Aug. in exp. quarumd. prop. ex Ep. ad Rom. c. 77.
+
+[210] Vid. sup. l. iii. c. 11.
+
+[211] Omni homini converso ad Deum mutatur delectatio, mutantur delicae;
+non enim subtrahuntur, sed mutantur. Aug. Praef. ad Psal. 74. Non enim amor
+temporalium rerum expugnaretur, nisi aliqua suavitate aeternorum. Aug. de
+Musica, 1. vi. c. 16.
+
+[212] E Vers. vet. "quid dabitur tibi--ad linguam dolosam," i.e. (inquit
+Aug. ad loc.) quod habeas adversus linguam dolosam, quo te munias adversus
+eam.--Respondet subjiciens sibi interroganti "sagittae acutae &c. sagittae
+potentis acutae, verba Dei sunt.--Novit Dominus sagittare ad amorem, et
+nemo pulcrius sagittat ad amorem, quam qui verbo sagittat.--Exempla sunt
+"carbones vastatores."--Ut puta, incipit enim tibi dicere Deus, "tu non
+potes? quare ille potest? quare alter potuit?--Foeminae potuerunt, viri non
+possunt? Delicati divites potuerunt, pauperes non possunt? Videte ergo,
+quare dicti sunt carbones? Quia qui se convertunt ad Dominum, de mortuis
+reviviscunt. Carbones autem quando accenduntur, antequam accenderentur,
+exstincti erant. Nam extincti carbones, mortui dicuntur; ardentes, vivi
+appellantur. Exempla ergo multorum iniquorum, qui conversi sunt ad Dominum,
+carbones dicti sunt.--Quid sequitur? Jam repellit "linguam subdolam et
+labia iniqua," jam adscendit gradum, incipit proficere.
+
+[213] Cum utrumque verum fuerit, Aug. pro eorum indole, cum quibus agebat,
+nunc hanc, nunc illam causam profert, cur a professione abscesserit, ita
+tamen ut planum sit, ei hunc pulmonis dolorem re vera profuisse. Ad
+Mediolanenses utrumque (inf. c. 5.) ad Romanianum pectoris dolorem tantum
+profert; "quae [mundi hujus dona] meipsum capere moliebantur quotidie ista
+cantantem [de vanitate rerum humanarum] nisi me pectoris dolor ventosam
+professionem abjicere, et in philosophiae gremium confugere coegisset." c.
+Acad. i. 3. et ad Theodorum de Beata vita, s. 4. "Quid ergo restabat aliud,
+nisi ut immoranti mihi superfluis, tempestas quae putabatur adversa,
+succurreret? Itaque tantus me arripuit pectoris dolor, ut illius
+professionis onus sustinere non valens, qua mihi velificabam fortasse ad
+Sirenas, abjicerem omnia, et optatae tranquillitati vel quassatam navem
+fissamque perducerem." Ad Zenobium autem apertius, (de Ordine. l. i. s. 5.)
+"Nam cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui jam, ut scis,
+etiam sine ulla tali necessitate in philosophiam confugere moliebar," alibi
+vero (in Epist.) se id magis alliciente desiderio vacandi Deo fecisse
+testator.
+
+[214] Conversio ergo Aug^i. plene effecta est circa fin. mensis Augusti vel
+initio Sept. A.D. 386.
+
+[215] "Quem montem intelligere debemus nisi eundem Dominum Christum, de quo
+et alius Propheta dicit: 'erit--manifestus mons Domini, paratus in cacumine
+montium?' Ipse est mons incaseatus, propter parvulos gratia tamquam lacte
+nutriendos; mons uber, ad roborandos atque ditandos donorum excellentia;
+nam et ipsum lac unde fit caseus, miro modo significat gratiam: manat
+quippe ex abundantia viscerum maternorum, et misericordia delectabili
+parvulis gratis infunditur." Aug. ad loc.
+
+[216] Vid. sup. l. v. c. 9. not. 109. p. 72.
+
+[217] Vid. sup. l. vi. s. 17. et not. ibid.
+
+[218] Quid sinu Abrahae significari crediderit Augustinus, aperuit ipse
+postea in lib. 4. de Anima et ejus Origine, c. 16. n. 24: "Sinum Abrahae
+intellige remotam sedem quietis atque secretam, ubi est Abraham; et ideo
+Abrahae dictum non quod ipsius tantum sit, sed quod ipse pater multarum
+gentium sit positus, quibus est ad imitandum fidei principatu propositus."
+[ed. Ben.] Neque tamen id in hoc loco voluisse videtur Aug. se omnino
+nescire, quid sit quod nomine "Abrahae sinus" designet Dominus, verum
+qualis sit ejus loci indoles, qualia gaudia; occulta enim esse, et nobis,
+qui adhuc in carne sumus, minus posse intelligi. Caeterum, ubique, de illo
+agens loco, sibi constat Aug. Eum "secretum" esse, "ubi erat
+Abraham;--sinus erat, quia secretum erat." Serm. 14. c. 3. "secretae
+cujusdam quietis habitatio." Ep. 164. s. 7. "Sinu ejus, h. e. in secreto
+quietis ejus." De Gen. ad litt. l. xii. s. 63. "Ejus sinum i. e. nescio
+cujus felicitatis magnum abditumque secretum." c. Faust. xxxiii. 5. quomodo
+etiam universe "justos defunctos in _occultis_ piorum sedibus quietos" esse
+ait (de Civ. Dei, i. 13.) et iisdem fere verbis ubique utitur, unde constat
+eum non de loco ambiguum haessisse, sed de gaudiis quibus "animae justorum
+ac piorum defunctorum, quas in requie vivere dubitare fas non sit," (de
+Civ. Dei. xiii. 19.) ibi fruantur, cum certum sit ipsos plenioribus gaudiis
+post resurrectionem esse potituros. Caeterum eandem dubitationem de "sinu
+Abraham" cernere licet ap. Greg. Naz. Orat. Funebr. in S. Caesar, med.
+[Greek: en kolpois Abraam, hoitines de houtoi eisin, anapausoio].
+
+[219] Id mihi amore inveniendi veri jam in consuetudinem verterat, (ait
+Aug. de Ordin. i. s. 6. de hac agens vitae ejus parte) ita ut aut primam si
+tales curae inerant, aut certe ultimam, dimidiam tamen fere noctis partem
+pervigil quodcunque cogitarem; nec me patiebar adolescentium
+lucubrationibus a meipso avocari." Testatur etiam se "poene quotidianis
+fletibus Deum rogare, ut sanentur vulnera" sua, "indigniorem tamen esse me,
+qui tam cito saner quam volo, saepe memetipse convinco." Ib. s. 29.
+
+[220] Sc. Disputt. iii. contra Academicos, "pauculis diebus transactis,
+posteaquam in agro vivere coepisset." c. Acad. i. s. 4. liber de beata
+vita, "idibus Novembris die ejus natali" (s. 6.) inceptus, disputationibus
+autem triduanis confectus, et libri 2 de ordine (Retract. l. i. c. 3.)
+
+[221] Soliloquiorum Libri duo, "secundum studium meum et amorem--ratione
+indagandae veritatis, de his rebus quas maxime scire cupiebam, me
+interrogans, mihique respondens, tanquam duo essemus, ratio et ego, cum
+solus essem--ita ut in 1mo. libro quaereretur et utcunque appareret, qualis
+esse debeat, qui vult percipere sapientiam--et quadam ratiocinatione in
+libri fine colligitur, ea quae vera sunt immortalia esse; in 2do. autem de
+immortalitate animae diu res agitur, et non peragitur." Retract. l. i. c.
+4. Hujus quasi supplementum, scripsit paullo post Mediolani, lib. de
+Immortal. Animae, (Opp. t. i. p. 387.) qui illo invito in manus hominum
+exiit, et de cujus obscuritate ipse conqueritur. (Retr. i. c. 5.)
+
+[222] Paucae quaedam ex iis adhuc exstant cum Epp. Nebridii. Epp. iii-xiv.
+ed. Ben.
+
+[223] Vid. sup. iv. s. 26. n. 93. p. 59. n. 94. p. 60.
+
+[224] Vid. sup. l. iii. c. 10. p. 32. n. 37.
+
+[225] Dum ordinem suum peragit pulchra mutabilitas temporum, deserit
+amantem species concupita. Aug. de Vera Relig. c. 20. Loca offerunt quod
+amemus, tempora surripiunt quod amamus; et relinquunt in anima turbas
+phantasmatum, quibus in aliud atque aliud cupiditas incitetur. Ita fit
+inquietus et aerumnosus animus, frustra tenere a quibus tenetur exoptans.
+Ib. c. 35.
+
+[226] Quorum vita est spectare, contendere, manducare, bibere, concumbere,
+dormire, et in cogitatione sua nihil aliud quam phantasmata quae de tali
+vita colligunt amplexari. Ibid. cap. 54.
+
+[227] Nam qui videntur sibi copiosi, cum sint famelici, et pleni, cum sint
+inanissimi, non convertuntur. Aug. in Psal. 67.
+
+[228] Temporalium enim specierum multiformitas ab unitate Dei hominem
+lapsum per carnales sensus diverberavit, et mutabili varietate
+multiplicavit ejus affectum: ita facta est abundantia laboriosa, et, si
+dici potest, copiosa egestas: dum aliud atque aliud sequitur, et nihil cum
+eo permanet. Sic "a tempore frumenti vini et olei sui, multiplicatus est,"
+ut non inveniat "Idipsum," id est naturam incommutabilem et singularem,
+quam secutus non erret et assecutus non doleat. Aug. de Vera Relig. cap.
+21. Non enim multiplicatio semper ubertatem significat, et non plerumque
+exiguitatem: cum dedita temporalibus voluptatibus anima semper exardescit
+cupiditate, nec satiari potest, et multiplici atque aerumnosa cogitatione
+distenta, simplex bonum videre non sinitur: qualis est illa de qua dicitur,
+"deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem." (Sap. 9.) Talis
+anima, temporalium bonorum decessione et successione, i. e. "a tempore
+frumenti, vini et olei sui," innumerabilibus completa phantasmatibus sic
+multiplicata est, ut non possit agere quod praeceptum est, "Sentite de
+Domino in bonite, et in simplicitate cordis quaerite illum." (Sap. 1, 1.)
+Ista enim multiplicitas illi simplicitati vehementer adversa
+est.--Singulares ergo et simplices, id est, secreti a multitudine ac turba
+nascentium rerum ac morientium, amatores aeternitatis et Unitatis esse
+debemus, si uni Deo et Domino nostro cupimus inhaerere. August. in Psal. 4.
+
+[229] Non dictum est, aut "Obdormivi, et somnum cepi" aut "Obdormio et
+somnum capio:" sed, "Obdormiam, et somnum capiam." Tunc "corruptibile hoc
+induetur incorruptione, et mortale hoc induetur immortalitate:" "tunc
+absorbebitur mors in victoriam," Id. Ib.
+
+[230] Dolorem corporis non ob aliud vehementer formido, nisi quia me
+impedit a quaerendo. Quamquam enim acerrimo his diebus dentium dolore
+torquerer, non quidem sinebar animo volvere, nisi ea quae jam forte
+didiceram, a discendo autem penitus impediebar, ad quod mihi tota
+intentione animi opus erat: tamen mihi videbatur, si se ille mentibus meis
+veritatis fulgor aperiret, aut me non sensurum fuisse illum dolorem, aut
+certe pro nihilo toleraturum. Soliloq. i. s. 21.
+
+[231] Isaias ergo inter illa quae arguit iniqua, et justa praecepit, et
+peccatori populo mala futura praedixit, etiam de Christo et Ecclesia, hoc
+est, de Rege et ea quam condidit Civitate, multo plura quam ceteri
+prophetavit: ita ut a quibusdam Evangelista quam Propheta potius diceretur.
+Aug. de Civ. Dei, xviii. 29.
+
+[232] Vid. sup. l. viii. s. 4. De hac nominum inscriptione vid. Bingham, l.
+x. c. 2. s. 6. "Quid autem aliud agit totum tempus, quo Catechumenorum
+locum et nomen tenent, nisi ut audiant quae fides et qualis vita debeat
+esse Christani; ut cum "se ipsos probaverint, tunc de mensa Domini
+manducent, et de calice bibant?"--Quod autem fit per omne tempus quo in
+Ecclesia salubriter constitutum est, ut ad nomen Christi accedentes
+Catechumenorum gradus excipiat, hoc fit multo diligentius et instantius his
+diebus, quibus Competentes vocantur, cum ad percipiendum baptismum sua
+nomina jam dederunt." Aug. de fid. et operib. s. 9. De seipso autem ait
+Aug. ib. "An usque adeo dissimulamus a sensibus nostris, ut vel nos ipsos
+non recordemur quam fuerimus attenti atque solliciti quid nobis
+praeceperint a quibus catechizabamur, cum fontis illius sacramenta
+peteremus, atque ob hoc Competentes vocaremur?
+
+[233] Ejus sententiola tunc temporis in lib. de beata vita conservatur
+"Ille est vere castus, qui Deum adtendit, et ad eum solum se tenet." s. 18.
+de eo scribit Aug. ibid. s. 6. "Erat etiam nobiscum aetate minimus omnium,
+sed cujus ingenium, si amore non fallor, magnum quiddam pollicetur,
+Adeodatus filius meus."
+
+[234] "In quo, disputatur, et quaeritur, et invenitur, magistrum non esse,
+qui docet hominem scientiam, nisi Deum, secundum illud etiam quod in
+Evangelio scriptum est, unus est magister vester Christus." Retract i. 12.
+Exstat ap. Opp. Aug. t. i.
+
+[235] Ab ipso baptizatus est Ambrosio, quod plus semel memorat. "Audi adhuc
+alium excellentem Dei dispensatorem; quem veneror ut patrem; in Christo
+enim Jesu per Evangelium ipse me genuit, et eo Christi ministro lavacrum
+regenerationis accepi. Beatum loquor Ambrosium, cujus pro Catholica fide
+gratiam, constantiam, labores, pericula, sive operibus sive sermonibus, et
+ipse sum expertus, et mecum non dubitat orbis praedicare Romanus." c.
+Julian. Pelagian. 1. s. 10. cf. de nuptiis et concupisc. s. ult et Ep. 147.
+c. 23. "neque enim et mihi propterea placet sancti viri Ambrosii sententia
+quia per illius os potissimum me Dominus ab errore liberavit, et per illius
+ministerium gratiam mihi baptismi salutaris indulsit, tanquam plantatori et
+rigatori meo nimium faveam."
+
+[236] Quo sc. "Baslicam Portianam, h. e. extramuranam." Arrianis traderet;
+postea vero "basilicam novam h. e. intramuranam quae major est," petivit.
+vid. Ambr. Epp. 20-22. Serm. c. Auxentium de Basilicis tradendis, pp.
+852-880. ed. Ben. cf. Tillemont. Hist. Eccl. S. Ambroise, Art. 44-48. pp.
+76-82. Eo tempore Mediolani erat Valentinianus vid. inf. not. 238.
+
+[237] Longe ante Ambrosii tempus passi sunt, quippe qui narret "Invenimus
+mirae magnitudinis viros duos, _ut prisca aetas ferebat_." Ep. 22. s. 2.
+Eosdem tamen "longe posterius passos esse quem beatiss. Stephanum" "probe
+sciri" ait Aug. (Serm. 318.) "Sub ignobili caespite latebant" (Ambr. l. c.)
+"in tantum ut supra ipsorum corpora ambularent omnes, qui vellent ad
+cancellos pervenire, quibus SS. Naboris et Felicis martyrum ab injuria
+sepulchra defendebantur." (Paullin. Vita S. Ambros. s. 14.) donec "Ambrosio
+per somnium revelata reperta sint." Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. s. 2.
+Postea vero "senes repetierunt, se aliquando horum martyrum nomina
+titulumque legisse." Ambr. l. c. s. 12. Plerique eos sub Nerone passos esse
+credunt. vid. Tillemont. II. E. t. ii. Art. S. Gervais et S. Protais et
+nott. ibid. Ense martyrium adepti sunt; "avulsum humeris caput." (Ambr. l.
+c.)
+
+[238] Ita factum esse haud negabant Arriani, sed narrabant "venerabilem
+virum Ambrosium pecunia comparasse homines qui se vexari ab immundis
+spiritibus mentirentur." Paull. l. c. s. 15.
+
+[239] Plura de eo habet Ambros. l. c. s. 2. "Dum transferimus, caecus
+sanatus est" et postea, s. 17. in sermone coram populo frequente habito,
+"Negant [Arriani] caecum illuminatum, sed ille non negat se sanatum. Ille
+dicit: Caecus esse desivi: et probat facto. Isti beneficium negant, qui
+factum negare non possunt. Notus homo est, publicis cum valeret mancipatus
+obsequiis, Severus nomine, lanius ministerio. Deposuerat officium, postquam
+inciderat impedimentum. Vocat ad testimonium homines quorum ante
+sustentabatur obsequiis: eos indices suae visitationis arcessit, quos
+habebat testes et arbitros caecitatis. Clamat quia ut contigit fimbriam de
+veste martyrum, qua sacrae reliquiae vestiuntur, redditum sibi lumen sit.
+Nonne simile istud est, atque illud quod in Evangelio
+legimus?--Detestabilior istorum quam Judaeorum pertinacia. Illi cum
+dubitarent, vel parentes interrogabant: isti occulte interrogant, palam
+negant, jam non operi increduli, sed auctori."--Idem miraculum citat Aug.
+de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. s. 2. inter ea, quae "ad multorum notitiam
+potuerunt pervenire, quia et grandis est civitas et ibi erat tunc
+Imperator, et _immenso_ populo teste res gesta est, concurrente ad corpora
+Martyrum Protasii et Gervasii;" ipse porro, ut ait, testis oculatus; (Serm.
+286. s. 4.) "cujus tunc tantae gloriae Martyrum etiam, ego testis fui. Ibi
+eram, Mediolani eram, facta miracula novi, adtestante Deo pretiosis
+mortibus sanctorum suorum: ut per illa miracula jam non solum: 'in
+conspectu Domini,' sed etiam in conspectu hominum esset 'mors illa
+pretiosa.' Caecus notissimus universae civitati illuminatus est, cucurrit,
+adduci se fecit, sine duce reversus est. Nondum audivimus quod obierit:
+forte adhuc vivit. In ipsa eorum basilica, ubi sunt eorum corpora, totam
+vitam suam serviturum se esse devovit. Nos illum gavisi sumus videntem,
+reliquimus servientem." Paullinus autem, notarius Ambrosii, qui eadem
+refert, ait hominem "_nunc usque_ in eadem basilica, quae dicitur
+Ambrosiana, in quam Martyrum corpora sunt translata, religiose vivere." l.
+c. s. 14.
+
+[240] Vid. sup. ad l. viii. c. 15.
+
+[241] Hoc temporis intervallo, antequam Africam remearet, scripsit Aug.
+Libb. ii. "de moribus Ecclesiae Catholicae" et "de moribus Manichaeorum,"
+quo horum reprimeret "jactantiam de falsa et fallaci continentia vel
+abstinentia, qua se ad imperitos decipiendos, veris Christianis, quibus
+comparandi non sunt, insuper praeferunt;" Retract. i. c. 7. et lib. "de
+animae quantitate," quo eam incorpoream esse ostenderet (ib. c. 8.) item
+primum e 3. libb. "de libero arbitrio" e quibus constat "malum non exortum
+nisi ex libero voluntatis arbitrio." Ib. c. 9.
+
+[242] Matris in se merita saepius grato animo confitetur Aug. "in primis
+nostra mater, cuius meriti credo esse omne quod vivo" de beata vita s. 6.
+"cujus precibus indubitanter credo atque confirmo, mihi istam mentem Deum
+dedisse, ut inveniendae veritati nihil omnino praeponam, nihil aliud velim,
+nihil cogitem, nihil amem. Nec desino credere nos hoc tantum bonum, quod,
+te promerente, concupivimus, eadem, te petente, adepturos." Similia habet
+de dono Persever. s. 53. "me fidelibus et quotidianis matris meae lacrymis
+ne perirem fuisse concessum."
+
+[243] Multa enim fiunt a malis quidem contra voluntatem Dei; sed tantae est
+ille sapientiae tantaeque virtutis, ut in eos exitus sive fines quos bonos
+et justos ipse praescivit, tendant omnia quae voluntati ejus videntur
+adversa. Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 2.
+
+[244] Mater nostra, cujus ingenium, atque in res divinas inflammatum
+animum, cum antea convictu diuturno, et diligenti consideratione
+perspexeram, tum vero in quadam disputatione non parvae rei, tanta mihi
+mens ejus apparuerat, ut nihil aptius verae philosophiae videretur. De Ord.
+l. ii. s. 1. Ibid. l. i. s. 32. eam "divinas scripturas vehementer" ait
+"amplecti" et eximium ejus profert responsum; "Si bona quae velit et
+habeat, beatus est; si autem mala velit, quamvis habeat, miser est." De
+beata vita, s. 10.
+
+[245] i.e. in id quod summe est. Alludit ad illud Prophetae, Ps. 4, 5. "In
+pace, in Idipsum dormiam et requiescam." [Dub.] Vid. sup. s. 11.
+
+[246] Quod enim sicuti est cogitare non possumus, utique nescimus; sed
+quidquid cogitanti occurrerit, abjicimus, respuimus, improbamus, non hoc
+esse quod quaerimus novimus, quamvis illud nondum quale sit, noverimus.
+Aug. Ep. 130. s. 27.
+
+[247] i.e. ipsi adhaesimus qua parte per primitias Spiritus innovati jam
+eramus. Vid. inf. l. xii. c. 16. et l. xiii. c. 13. [Dub.]
+
+[248] Nomine Navigium, Aug. de vita beat. s. 6.
+
+[249] Hunc numerum omnes ad unum codices, cum editi, tum scripti assignant;
+unde intelligitur locum minime corruptum esse, quod suspicatus est Caesar
+Baronius ad an. 388, n. 71, et in not. ad Mart. die 5 Maii. [ed. Ben.]
+
+[250] [Greek: Hai de ton Thearchikon epangelion odai kai anagnoseis
+ekphantorikai men eisi ton makariotaton lexeon. eis has hai theian
+eschekotes teleiosin, aionios katatachthesontai. tou de koimethentos hieros
+apodektikai, ton eti de zonton protreptikai pros ten homoian teleiosin].
+Dionys. Eccl. Hier. c. 7.
+
+[251] Effertur, imus, Ter. Andr. i. l. 90.
+
+[252] Preces pro mortuis dogmati Ecclesiae Romanae de Purgatorio haud
+favere, immo omnino adversari, vid. inter alios, Bull, Serm. 3. et
+"Corruptions of the Church of Rome." cf. Bingham, Antiq. l. xv. c. 3. s.
+16. l. xxiii. c. 3. s. 13. Collyer, "Eccl. Hist. of Great Britain," p. ii.
+b. iv. p. 257. Usher, Answer to a Jesuit. Field, on the Church, p. 750, 1.
+&c.
+
+[253] Vid. sup. s. 17. cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronat
+quam munera sua. Ep. 194. s. 19. ubi plur.
+
+[254] Quae est justitia qua victus est diabolus? Quae, nisi justitia Jesu
+Christi? Et quomodo victus est? Quia cum in eo nihil dignum morte
+inveniret, occidit eum tamen. Et utique justum est, ut debitores quos
+tenebat, liberi dimittantur, credentes in eum quem sine ullo debito
+occidit. Hoc est quod justificari dicimur in sanguine Christi: Sic quippe
+in remissionem peccatorum nostrorum innocens sanguis ille effusus est. Unde
+se dicit, in Psalmis, "in mortuis liberum." Solus enim a debito mortis
+liber est mortuus. Aug. de Trin. l. xiii. c. 14.
+
+[255] Imitari visum est vetustos codices, qui cum gemina littera _nn_
+praeferunt, _Monnicae_: quo pacto etiam scriptum reperitur in oratione,
+quam Willelmus abbas, piis Augustini votis obtemperandi studio, composuit
+sub his verbis: "Memento, Domine, animae famuli tui Patricii, et famulae
+tuae Monnicae; et si quid pro anima filii ipsorum domini mei Augustini,
+dilectissimi confessoris tui, mihi misero peccatori licet vel intimo cordis
+affectu desiderare, etc." Quae oratio integra habetur in Veterum
+Analectorum tomo primo. [ed. Ben.]
+
+[256] Vid. sup. l. vii. s. 5. p. 106. n. 156. et p. 132, n. 194. et p. 139.
+n. 205.
+
+[257] Vox quaedam est mutae terrae species terrae. Adtendis, et vides
+speciem ejus, vides et consideratione tua tamquam interrogas eam; et ipsa
+inquisitio interrogatio est. Aug. in Psal. 144. s. 13.
+
+[258] Nonne considerata universa pulchritudine mundi hujus, tamquam una
+voce tibi species ipsa respondet, Non me ego feci sed Deus? Id. ib.
+
+[259] Scio quid velis, beatitudinem quaeris: si ergo vis esse beatus, esto
+immaculatus. Illud enim omnes, hoc autem pauci volunt, sine quo non
+pervenitur ad illud quod omnes volunt. Aug. in Ps. 118. s. 1.
+
+[260] Quisquis enim fruitur eo quod amat, verumque et summum bonum amat,
+quis eum beatum nisi miserrimus neget? Aug. de Civit. Dei, l. viii. c. 9.
+
+[261] Vid. sup. l. viii. c. 8. sub fin.
+
+[262] Vid. sup. c. 20.
+
+[263] Nihil mirum est quod miseri homines non adipiscuntur quod volunt, id
+est, beatam vitam; illud enim, cui comes est, et sine quo ea nemo dignus
+est, nemoque assequitur, recte scilicet vivere, non itidem volunt. Aug. de
+Lib. Arb. l. i. c. 14.
+
+[264] Ter. Andr. i. 1, 40.
+
+[265] Sup. l. iv. c. 12. l. vii. c. 10.
+
+[266] Sup. c. 17.
+
+[267] Sup. l. vii. c. 10. p. 115. not. 166.
+
+[268] Sup. l. iv. s. 18. p. 55. not. 83.
+
+[269] Ib. not. 84. et vii. c. 14, 20.
+
+[270] Quae mea verba Pelagius Romae, cum a quodam fratre et coepiscopo meo
+fuissent eo praesente commemorata, ferre non potuit, et contradicens
+aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoverat litigavit. Aug. de
+dono Persev. s. 53.
+
+[271] Duo sunt, quae in hac vita veluti laboriosa nobis praecipiuntur,
+continere et sustinere. Jubemur enim continere ab his quae in hoc mundo
+dicuntur bona, et sustinere ea quae in hoc mundo abundant mala. Illa
+continentia, ista sustinentia vocatur. Duae virtutes quae mundant animam,
+et capacem faciunt divinitatis. In frenandis libidinibus et coercendis
+voluptatibus, ne seducat quod male blanditur, et enervet quod prosperum
+dicitur, continentia nobis opus est: non credere felicitati terrenae, et
+usque ad finem quaerere felicitatem, quae non habet finem. Ut autem est
+continentia, felicitati mundi non credere: ita sustinentiae est,
+infelicitati mundi non cedere. Aug. Serm. 38. init.
+
+[272] Non quo non sit amanda creatura; sed si ad Creatorem refertur ille
+amor, non jam cupiditas, sed caritas erit. Tunc enim est cupiditas, cum
+propter se amatur creatura. Aug. de Trin. ix. s. 13. Habet igitur vir
+temperans in hujuscemodi rebus mortalibus et fluentibus, vitae regulam
+utroque testamento firmatam; ut eorum nihil diligat, nihil per se
+appetendum putet, sed ad vitae hujus atque officiorum necessitatem quantum
+sat est usurpet, utentis modestia, non amantis affectu. Aug. de mor. Eccl.
+Cath. s. 39.
+
+[273] Haec autem tria genera vitiorum, id est voluptas carnis, et superbia,
+et curiositas, omnia peccata concludunt. Quae mihi videntur a Johanne
+Apostolo enumerata. Per oculos enim maxime curiositas praevalet. Reliqua
+vero quo pertineant, manifestum est. Et illa Dominici hominis tentatio
+tripartita est: per cibum, id est, per concupiscentiam carnis; ubi
+suggeritur, 'Dic lapidibus istis ut panes fiant:' per inanem jactantiam;
+ubi, in monte constituto, ostenduntur omnia regna hujus terrae, et
+promittuntur si adoraverit: per curiositatem; ubi de pinna templi admonetur
+ut se deorsum mittat, tentandi gratia utrum ab Angelis suscipiatur. Itaque
+posteaquam nullo istorum tentamento valere apud eum potuit inimicus, hoc de
+illo dicitur, 'Postquam complevit omnem tentationem diabolus.' Aug. in Ps.
+8. v. fin.
+
+[274] "Crapula, Nimia ciborum voluptas, apud S. Aug. Confess. x. 31. et
+Aelred. edit. P. Gibbon, p. 260, et 410. Vide Camusat. in Hist. crit. Diar.
+t. 2. Art. 4. p. 54." Carpent. Suppl. Citat etiam Martin S. Benedicti Reg.
+c. 39. "de mensura ciborum," ("de mensura potus" in c. 40. seorsim agitur)
+ubi "crapula" de cibo nimio capiendo usurpatur quod si labor forte factus
+fuerit major, in arbitrio et potestate Abbatis erit, si expediat, aliquid
+augere, remota prae omnibus _crapula_, ut nunquam subrepat monacho
+indigeries; quia nihil sic contrarium est omni Christiano quomodo crapula,
+sicut ait Dominus noster, "videte ne graventur corda vestra in crapula."
+Vers. Arab. quod notat idem, in Luc. 21, 34. reddit 'cibi satietas.'
+
+[275] Deus igitur impossibilia non jubet, sed jubendo monet et facere quod
+possis, et petere quod non possis. Aug. de Nat. et Grat. c. 43.
+
+[276] c. Manichaeos, qui carnibus vesci nefas putabant.
+
+[277] 'Imperfectum meum viderunt oculi tui; et in libro tuo omnes
+scribentur:' non solum perfecti, sed etiam imperfecti. Non timeant
+imperfecti, tantum proficiant. Nec quia dixi, Non timeant, ament
+imperfectionem, et ibi remaneant ubi inventi sunt. Tantum proficiant,
+quantum in ipsis est. Quotidie addant, quotidie accedant: tamen a corpore
+Domini non recedant; ut in uno corpore, et in his membris compaginati
+possint mereri de se dictam esse vocem istam, 'Imperfectum meum viderunt
+oculi tui; et in libro tuo omnes scribentur.' Aug. in Ps. 138. s. 21. Ipse
+Filius dicit, 'Imperfectum meum viderunt oculi tui. Imperfectum quod est in
+corpore meo, viderunt oculi tui. Et quid deinde? Habent spem qui imperfecti
+sunt? Habent plane. Audi quod sequitur: 'Et in libro tuo omnes scribentur.'
+Aug. Serm. 135. de verb. Ev. Joh. 9. c. 5.
+
+[278] Occulta scilicet Dei dona non nisi interrogatio tentationis, etiam in
+semetipso, unicuique declarat. Aug. de Sancta Virginit. c. 4. 4.
+
+[279] Carmen Ambrosii quod initio noctis cantare soliti sunt. Vid. sup. l.
+ix. s. 32.
+
+[280] Inf. l. xi. c. 5.
+
+[281] Vid. sup. ad c. 29. not. 270.
+
+[282] Tamquam enim dorsum ad te ponentes, in carnali opere velut in umbra
+sua defiguntur, et tamen etiam ibi quod eos delectat, adhuc habent de
+circumfulgentia lucis tuae. Sed umbra, dum amatur, languidiorem facit
+oculum animi, et invalidiorem ad perferendum conspectum tuum. Propterea
+magis magisque homo tenebratur, dum sectatur libentius, quidquid
+infirmiorem tolerabilius excipit. Ex quo incipit non posse videre quod
+summe est. Aug. de lib. arb. l. i. s. 43.
+
+[283] Si causae corporalium motionum noscendae nobis essent, nullas magis
+nosse quam nostrae valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis Medicos
+quaerimus, quis non videat quod de secretis coeli et terrae nos latet
+quanta patientia sit nesciendum? Aug. Enchir. cap. 16.
+
+[284] Jam vero ut perseverent in eo quod esse coeperunt, etiam pro se ipsis
+orant fideles. Utile est quippe omnibus vel pene omnibus propter
+humilitatem saluberrimam, ut quales futuri sint, scire non possint. Ad hoc
+dicitur, 'Qui videtur stare, videat ne cadat.' Propter hujus timoris
+utilitatem, ne regenerati et pie vivere incipientes, tamquam securi alta
+sapiamus, quidam non perseveraturi perseveraturis Dei permissione vel
+provisione ac dispositione miscentur; quibus cadentibus 'territi cum timore
+et tremore' gradiamur viam justam, donec ex hac 'vita, quae tentatio est
+super terram,' transeamus ad aliam, ubi jam non sit elatio comprimenda, nec
+contra ejus suggestiones tentationesque luctandum. Aug. Ep. 217. s. 14.
+
+[285] Homo qui prosperis rebus proficit, asperis quid profecerit discit.
+Cum enim mutabilium bonorum adest copia, non eis confidit: sed cum
+subtrahuntur, agnoscit utrum eum non ceperint. Quia plerumque cum adsunt
+nobis, putamus quod non ea diligamus: sed cum abesse coeperint, invenimus
+qui simus. Hoc enim sine amore nostro aderat, quod sine dolore discedit.
+Aug. de vera relig. c. 47.
+
+[286] Laus enim humana non appeti a recte faciente, sed subsequi debet
+recte facientem; ut illi proficiant qui etiam imitari possunt quod laudant,
+non ut hic putet aliquid sibi prodesse, quem laudant. Aug. de Serm. Dom. in
+monte, l. ii. c. 2. Ille autem novit, sub cujus oculis loquor, immo sub
+cujus oculis cogito, non me tam delectari laudibus popularibus, quam
+stimulari et angi quomodo vivant qui me laudant. Laudari autem a male
+viventibus nolo, abhorreo, detestor: dolori mihi est, non voluptati.
+Laudari autem a bene viventibus, si dicam nolo, mentior: si dicam volo,
+timeo ne sim inanitatis appetentior quam soliditatis. Ergo quid dicam? Nec
+plene volo, nec plene nolo. Non plene volo, ne in laude humana pericliter:
+non plene nolo, ne ingrati sint quibus praedico. Aug. Serm. 339. in die
+ordinat. suae, s. 1.
+
+[287] Qui autem vera pietate in Deum, quem diligit, credit et sperat, plus
+intendit in ea in quibus sibi displicet, quam in ea, si qua in illo sunt,
+quae non tam ipsi quam veritati placent. Neque id, unde jam potest placere,
+tribuit nisi ejus misericordiae cui timet displicere; de his sanatis
+gratias agens, de illis sanandis preces fundens. Aug. de Civ. Dei, l. v. c.
+20.
+
+[288] Jam diu occupata vixisti et desideriorum diversitate verberata portas
+plagas saucia, divisa per amores multos. Colligere ad teipsam: quidquid
+tibi foris placet, quaere quem habeat authorem. Aug. in Ps. 145. s. 5. Vide
+sup. l. ix. s. 10. et inf. l. xi. c. 29.
+
+[289] Vid. sup. iii. c. 8. v. fin. p. 38. not. 50.
+
+[290] Verus ille benignusque mediator, in ea se ostendit mortalitate
+mortalibus, quam maligni fallacesque mediatores non habendo, se superbius
+extulerunt; miserisque hominibus adjutorium deceptorium, velut immortales
+mortalibus, promiserunt. Aug. de Civ. Dei, l. x. c. 24.
+
+[291] Nec enim ob hoc mediator est quia Verbum; maxime quippe immortale, et
+maxime beatum. Verbum longe est a mortalibus miseris; sed mediator per quod
+homo. Aug. de Civ. Dei, l. iii. c. 15. Vide ad l. vii. c. 18. p. 119. not.
+x.
+
+[292] Qui de pulvere hominem fecit, et animavit, pro isto figmento Unicum
+ad mortem dedit, quantum nos amet quis potest explicare; quis potest saltem
+digne cogitare? Aug. Serm. 57. c. 13. Porro, persuadendum erat homini
+quantum nos dilexerit Deus, et quales dilexerit; quantum, ne desperaremus,
+quales, ne superbiremus. Id. de Trin. l. iv. c. 1.
+
+[293] In his verbis maxime persona Domini apparet. Quis enim alius "inter
+mortuos liber," nisi "in similitudine carnis peccati" inter peccatores
+solus "sine peccato?" Hic ergo "inter mortuos liber," qui "in potestate
+habebat ponere animam suam, et iterum sumere eam; a quo eam nemo tollebat,
+sed eam ipse voluntate ponebat;" qui etiam carnem suam, tanquam solutum ab
+eis templum, resuscitare poterat, cum volebat; quem &c. Aug. in Ps. 87. s.
+5. vid. sup. p. 167. not. 254. ad l. ix. s. 36.
+
+[294] Pauca quaedam de ordinatione, quam invitus accepit, habet Aug. Ep.
+21. ad Valerium et 126. ad Albinam, s. 7. de episcopatu Ep. 31. ad Paulinum
+et Therasiam; uberiora paullo de iis saltem quae eo vel ab eo facta sunt,
+in Serm. quem, ne "fama sua pollueretur," de vita et moribus clericorum
+suorum habuit. s. 355. s. 2. "Ego, quem Deo propitio videtis episcopum
+vestrum, juvenis veni ad istam civitatem, ut multi vestrum noverunt.
+Quaerebam ubi constituerem monasterium, et viverem cum fratribus meis. Spem
+quippe omnem saeculi reliqueram, et quod esse potui, esse nolui: nec tamen
+quaesivi esse quod sum. 'Elegi in domo Dei mei abjectus esse magis, quam
+habitare in tabernaculis peccatorum.' Ab eis qui diligunt saeculum,
+segregavi me: sed eis qui praesunt populis, non me coaequavi. Nec in
+convivio Domini mei superiorem locum elegi, sed inferiorem et abjectum: et
+placuit illi dicere mihi, 'Adscende sursum.' Usque adeo autem timebam
+episcopatum, ut quoniam coeperat esse jam alicujus momenti inter Dei servos
+fama mea, in quo loco sciebam non esse episcopum, non illo accederem.
+Cavebam hoc, et agebam quantum poteram, ut in loco humili salvarer, ne in
+alto periclitarer. Sed, ut dixi, domino servus contradicere non debet. Veni
+ad istam civitatem propter videndum amicum, quem putabam me lucrari posse
+Deo, ut nobiscum esset in monasterio; quasi securus, quia locus habebat
+episcopum. Apprehensus, presbyter factus sum, et per hunc gradum perveni ad
+episcopatum. Non adtuli aliquid, non veni ad hanc Ecclesiam, nisi cum iis
+indumentis quibus illo tempore vestiebar." Suam, quam vocat "tenuem
+paupertatulam (seu "paucos agellulos paternos" Ep. 126. s. 6.) vendiderat,
+et pauperibus erogaverat, ut de communi viveret; ("commune autem nobis
+esset magnum et uberrimum praedium ipse Deus," ib.) quum eam "perfectionem
+de qua Dominus locutus est Mat. 19, 21. vehementer adamaverit" (Ep. 157. s.
+39.) et "solo victu ad valetudinem corporis necessario contentus esse
+decreverit." (de util. cred. s. 3.)
+
+[295] Vid. sup. l. vi. s. 3. p. 85. c. 15. p. 95. et not. 142. et Actt.
+Eccles. S. Aug. Ep. 213. "ante meridiem et post meridiem occupationibus
+hominum implicor" ub. plur. et de op. Monach. s. 37. "Dominum Jesum, in
+cujus nomine securus haec dico, testem invoco super animam meam, quoniam
+quantum adtinet ad meum commodum, multo mallem per singulos dies certis
+horis, quantum in bene moderatis monasteriis constitutum est, aliquid
+manibus operari, et ceteras horas habere ad legendum et orandum, aut
+aliquid de divinis litteris agendum liberas, quam tumultuosissimas
+perplexitates caussarum alienarum pati de negotiis saecularibus, vel
+judicando dirimendis, vel interveniendo praecidendis: quibus nos molestiis
+idem affixit Apostolus, non utique suo, sed ejus, qui per eum loquebatur,
+arbitrio. Omitto alias innumerabiles ecclesiasticas curas, quas fortasse
+nemo credit nisi qui expertus est. Non ergo 'alligamus onera gravia, et
+humeris vestris imponimus quae nos digito non tangimus:' quandoquidem si
+officii nostri salva ratione possemus, (videt ille qui probat corda
+nostra,) mallemus haec agere, quae ut agatis hortamur, quam ea quae nos
+agere cogimur."
+
+[296] Porro mysteria sua in Scripturis Deus ideo nebulis texit, ut amor
+veri in hominibus ipsa inveniendi difficultate accendatur. Si enim ea
+tantum essent quae facillime intelliguntur, nec studiose quaereretur, nec
+suaviter inveniretur veritas. Aug. de vera relig. c. 17.
+
+[297] "Vox Domini perficientis, cervos." Vox enim Domini primo perfecit
+superatores et repulsores venenosarum linguarum. "Et revelabit silvas." Et
+tunc eis revelabit opacitates divinorum librorum et umbracula mysteriorum,
+ubi cum libertate pascantur. Aug. ad Ps. 28. 9.
+
+[298] Vid. ad l. vi. c. 3.
+
+[299] Vid. inf. l. vii. c. 11.
+
+[300] Vid. l. x. s. 53.
+
+[301] In aeterno enim, cum proprie dicitur, neque quicquam praeteritum,
+quasi transierit, neque quicquam futurum quasi nondum sit; sed quidquid est
+tantummodo est. Aug. lib. 83 quaest. qu. 19.
+
+[302] Principium, ait, quia et loquor vobis. Principium me credite, ne
+moriamini in peccatis vestris. Tamquam enim in eo quod dixerunt, 'Tu quis
+es,' nihil aliud dixerint, quam 'Quid te esse credimus:'
+respondit,'Principium,' id est,'Principium me credite.' Nam si principium
+sicuti est, ita maneret apud Patrem, ut non acciperet formam servi et homo
+loqueretur hominibus, quomodo ei crederent; cum infirma corda intelligibile
+Verbum sine voce sensibili audire non possent? 'Ergo,' inquit, 'credite me
+esse principium; quia, ut credatis, non solum sum, sed et loquor vobis.'
+Aug. ad loc.
+
+[303] Quo se autem convertat, ut fiat bonus animus, nisi ad bonum, cum hoc
+amat, et appetit, et adipiscitur? Unde se si rursus avertat, fiatque non
+bonus, hoc ipso quo se avertit a bono, nisi maneat in se illud bonum, unde
+se avertit, non est quo se iterum, si voluerit emendare, convertat. Aug. de
+Trin. l. viii. c. 3.
+
+[304] Vid. sup. l. vii. c. 15.
+
+[305] Ubi enim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini
+terminatur, semper hodiernus est. Aug. Enchir. 49.
+
+[306] Antequam perveniamus ad unum, multis indigemus. Unum nos extendat, ne
+multa distendant, et abrumpant ab uno. Aug. Serm. 255. c. 6.
+
+[307] Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus, quod tempus sine
+aliqua mobili mutabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est;
+quis non videat quod tempora non fuissent nisi creatura fieret, quae
+aliquid aliqua mutatione mutaret? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 6. Vide inf.
+l. xii. c. 29. sub fin.
+
+[308] Apud Deum quidem disposita et fixa sunt omnia; nec aliud facit, quasi
+consilio repentino, quod non ex aeternitate se facturum esse praescivit:
+sed in creaturae temporalibus motibus, quam gubernat mirabiliter, ipse, non
+temporaliter motus, quasi repentina voluntate facere dicitur, quod
+ordinatis rerum causis consilii sui secretissimi immutabilitate disposuit,
+qua suis quaeque temporibus agnita et praesentia facit, et futura jam
+fecit. Aug. in Ps. 105, 45. s. 35.
+
+[309] Manichaeis, vid. sup. ad l. iii. s. 11. p. 34. n. 39.
+
+[310] Vid. sup. l. ix. s. 11.
+
+[311] Vid. sup. l. iii. s. 10. p. 32. not. 37. et not. 94. p. 60. ad l. iv.
+s. 26.
+
+[312] Sc. Manichaeorum.
+
+[313] Nec frustra de illo dictum est, quod solus habeat immortalitatem: nam
+immortalitas ejus vere immortalitas est, in cujus natura nulla est
+commutatio. Ipsa est etiam vera aeternitas quae est immutabilis Deus, sine
+initio, sine fine; consequenter et incorruptibilis. Aug. de Trin. l. xv. s.
+7.
+
+[314] "Vos substantiam quamdam malum esse dicitis; nos vero non
+substantiam, sed inclinationem ab eo quod magis est, ad id quod minus est,
+malum esse dicimus. (Aug. c. Secundin. Man. c. 12.) Voluntas autem aversa
+ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad
+exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum suae
+potestatis vult esse: ad exterius, cum aliorum propria, vel quaecumque ad
+se non pertinent cognoscere studet: ad inferius, cum voluptatem corporis
+diligit; atque ita homo superbus, curiosus, et lascivus (vid. sup. ad l. x.
+s. 41. p. 188. n. 273.) effectus, excipitur ab alia vita, quae, in
+comparatione superioris vitae, mors est. Id. de lib. arb. l. ii. s. 53.
+vid. sup. l. vii. c. 16.
+
+[315] Vid. sup. l. v. c. 2. p. 63. et not. 96. 97. 98.
+
+[316] Vid. sup. ad l. iv. s. 3. p. 46. n. 65.
+
+[317] Vid. inf. s. 19. et ib. not.
+
+[318] Sup. l. xi. s. 38. inf. s. 18.
+
+[319] Inf. ad. l. xiii c. 35.
+
+[320] Vid. inf. c. 29. v. fin. et ib. not. 332. p. 247.
+
+[321] Manichaeos, qui V. T. respuerunt, ideoque eos forsan "gladio bis
+acuto" salubriter feriri cupit, utpote qui utrumque Testamentum designet.
+"Sermo Dei, gladius bis acutus. Unde bis acutus? Dicit de temporalibus,
+dicit de aeternis. In utroque probat quod dicit, et eum quem ferit, separat
+a mundo." Quidquid temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii
+pertinet; quidquid in sempiternum, ad alteram partem gladii pertinet. Venit
+ergo Dominus noster ferens gladium bis acutum, promittens aeterna, implens
+temporalia. Nam ideo et duo Testamenta dicuntur.--Duo Testamenta ad gladium
+bis acutum pertinent? Vetus Testamentum terrena promittit, Novum aeterna.
+In utroque sermo Dei verax inventus est, ut gladius bis acutus. Aug. in Ps.
+149, 6. cf. in Ps. 143, 17.
+
+[322] Fatendum est enim et Angelos natura esse mutabiles, si solus Deus est
+incommutabilis. Sed ea voluntate qua magis Deum quam se diligunt, firmi et
+stabiles manent in illo, et fruuntur majestate ipsius, ei uni libentissime
+subditi. Aug. de vera relig. c. 13.
+
+[323] Templo autem suo, quod sunt omnes sancti et Angeli et homines, sic
+impertitur habitationem suam Deus, ut illi ex ipso habeant tale bonum, quo
+beati esse possint, non ex eis ille talem domum, sine qua beatus esse non
+possit. Aug. c. Adv. Leg. et Proph. l. i. c. 2.
+
+[324] Cf. in Joh. Tract. xiv. s. 2. xxxv. s. 3. c. Ep. Parmenian. l. ii. c.
+14.
+
+[325] C. Manichaeos, vid. sup. l. iv. n. 26. n. 92. p. 59.
+
+[326] Vid. sup. l. ix. s. 24. v. fin. et inf. l. xiii. c. 13.
+
+[327] Vid. sup. l. ii. c. 1. et not. 26. p. 18. l. ix. s. 10. l. x. c. 29.
+et 40. et ib. n. 288. p. 201.
+
+[328] "Materiei" nomine designat Aug. quicquid, in "creaturis
+spiritualibus," incorporeum licet, non est Deus, sed Dei opificium, ut
+verbis Dub. utar, "Ipsamet creatura qualis esset si non aeterna luce
+perfunderetur, et Deo inhaereret casto illo et indeficiente amore quo
+naturalis illius mutabilitas cohibetur" (coll. s. 9. 12. 15. 21. 25 sub
+fin. 33 sub fin.) unde, ne corporeum quiddam sonet, id alibi appellat
+(monente Martin.) "quandam pro suo genere materiam," "spiritalis materies,
+si fuit ulla, unde anima fieret," "quasi materies," de Gen. ad Litt. 1.
+vii. s. 9. 10. "Sicut caro habuit materiem, id est terram, de qua fieret,
+ut omnino caro esset: sic fortasse potuit et anima, antequam ea ipsa natura
+fieret, quae anima dicitur, cujus vel pulcritudo virtus, vel deformitas
+vitium est, habere aliquam materiam pro suo genere spiritalem, quae nondum
+esset anima; sicut terra de qua caro facta est, jam erat aliquid, quamvis
+non erat caro.
+
+[329] Cum ista quaeruntur, et ea sicut potest quisque conjectat, non
+inutiliter excercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et
+absit error opinantium se scire quod nesciunt. Quid enim opus est, ut haec
+atque hujusmodi affirmentur vel negentur, vel definiantur cum discrimine,
+quando sine crimine nesciuntur! Aug. Enchir. c. 59.
+
+[330] In rebus obscuris, et a nostris oculis remotissimis, si qua inde
+scripta etiam divina legerimus, quae possint, salva fide qua imbuimur,
+alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti
+affirmatione ita projiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam
+labefactaverit, corruamus; non pro sententia divinarum scripturarum, sed
+pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus scripturarum esse quae nostra
+est, cum potius eam quae scripturarum est, nostram esse velle debeamus.
+Aug. de Gen. ad Lit. l. i. s. 37.
+
+[331] Nec putandus est Deus informem prius fecisse materiam, et, intervallo
+aliquo interposito temporis, formasse quod prius informe fecerat; sed sicut
+a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accepit
+formam, sed formata profertur: ita intelligendus est Deus de materia quidem
+informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse mundo. Non tamen
+inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia
+et si potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. Aug.
+contra Advers. Legis et Proph. l. i. c. 9. cf. de Gen. ad Lit. i. 14. v. 5.
+et sup. ad c. 20. p. 238. n. 328.
+
+[332] Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora; unde ante
+creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inveniri ante tempora
+tempora. Motus enim si nullus esset, vel spiritalis vel corporalis
+creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset
+tempus omnino: Moveri autem creatura non utique posset, si non esset.
+Potius ergo tempus a creatura, quam creatura coepit a tempore, utrumque
+autem ex Deo. Aug. de Gen. ad Lit. l. v. c. 5.
+
+[333] Cum divinos libros legimus, in tanta multitudine verorum
+intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur, et sanitate fidei Catholicae
+muniuntur, id potissimum eligamus, quod certum apparuerit eum sensisse quem
+legimus. Si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Scripturae non
+impedit, et cum sana fide concordat. Si autem et Scripturae circumstantia
+pertractari et discuti non potest, saltem id solum quod fides sana
+praescribit. Aliud est enim quid potissimum Scriptor senserit non
+dignoscere, aliud a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte
+se habet fructus legentis. Si vero utrumque vitari non potest, etiam si
+Scriptoris voluntas incerta sit, sacrae fidei congruam non inutile est
+eruisse sententiam. Aug. de Gen. ad Lit. l. i. fin.
+
+[334] a Vid. l. i. s. 2. et n. 7. p. 2.
+
+[335] Nec faciendis eguit, qui factis non eget. Aug. c. adv. Leg. et Proph.
+l. i. c. 4.
+
+[336] Ille quippe servitute nostra non indiget, nos vero dominatione ejus
+indigemus, ut operetur et custodiat nos; et ideo verus et solus est
+Dominus, quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque
+servimus. Aug. de Gen. ad Lit. l. viii. c. 11.
+
+[337] Creatura, quamquam spiritalis et intellectualis et rationalis, potest
+habere informem vitam.--Aversa enim a sapientia incommutabili, stulte ac
+misere vivit, quae informitas ejus est. Formatur autem conversa ad
+incommutabile lumen sapientiae, quod est verbum Dei. A quo enim existit ut
+sit, utque vivat, ad illum convertitur ut sapienter et beate vivat. Aug. de
+Gen. ad Lit. l. i. c. 5.
+
+[338] Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est,
+ut licet ipsa sit mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est,
+summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi
+utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus; profecto non
+illi adhaerere vitium est. Aug. de Civ. Dei, l. xii. c. 1.
+
+[339] Quid "montibus Dei" designetur, vid. Aug. in Joann. Tract. i. &c. et
+in Ps. 35, 7, ubi (s.10.) ita pergit; "Abyssum dicit profunditatem
+peccatorum, quo quisque pervenit contemnendo Deum. Sicut montes Dei
+justitia ejus, qui per gratiam ipsius fiunt magni: sic et per judicia
+ipsius fiunt in profundo, qui merguntur in ultima. Hac ergo delectent te
+montes, hac avertere ab abysso, et convertere ad id quod dicitur, 'Auxilium
+meum a Domino.' Sed unde? Quia 'levavi oculos meos in montes.' Quid est
+hoc? Latine dicam: In ecclesia Christi invenis abyssum, invenis et montes;
+invenis ibi pauciores bonos, quia montes pauci sunt, abyssus lata est, id
+est, multos male viventes ab ira Dei, quia sic egerunt ut traderentur in
+concupiscentias cordis sui, ut jam defendant peccata sua, et non
+confiteantur, sed dicant, Quare? Quid feci? Et ille illud fecit; et ille
+hoc fecit. Sed nondum es mons, nondum es abyssus: fuge abyssum, adtende in
+montes; sed nec remaneas in montibus. 'Auxilium enim tuum a Domino, qui
+fecit caelum et terram.'"
+
+[340] Inde est civitatis sanctae, quae in sanctis Angelis sursum est, et
+origo, et informatio, et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit, Deus eam
+condidit; si unde sit sapiens, a Deo illuminatur; si unde sit felix, Deo
+fruitur. Subsistens modificatur, contemplans illustratur, inhaerens
+jocundatur; est, videt; amat; in aeternitate Dei viget; in veritate Dei
+lucet; in bonitate Dei gaudet. Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 24.
+
+[341] Ille qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo ipse miser non
+potest esse, quia non se potest amittere. Id. l. xii. c. 1.
+
+[342] Intelligimus Filium in Principii nomine, qui non Patri, sed per
+seipsum creatae--creaturae principium est. Aug. de Gen. ad Lit. I. i. s.
+12.
+
+[343] Eadem iisdem fere verbis habet Aug. Ib. s. 13.
+
+[344] Nulla re fruitur anima cum libertate, nisi qua fruitur cum
+securitate. Nemo autem securus est in iis bonis, quae potest invitus
+amittere. Aug. de lib. Arb. l. ii. s. 37.
+
+[345] Quae est 'aqua sine substantia,' nisi aqua peccatorum sine
+substantia. Peccata enim non habent substantiam; inopiam habent, non
+substantiam; egestatem habent, non substantiam. Aug. ad loc. s. 9.
+
+[346] Quo etiam peccato suo teste convincitur, bonam conditam se esse
+naturam. Nisi enim magnum et ipsa, licet non aequale conditori, bonum
+esset, profecto desertio Dei, tanquam luminis sui, malum ejus esse non
+posset. Nam sicut caecitas oculi vitium est, et idem ipsum indicat ad lumen
+videndum oculum esse creatum, ac per hoc, etiam ipso vitio suo excellentius
+ostenditur coeteris membris membrum capax luminis;--ita natura quae
+fruebatur Deo, optimam se institutam docet etiam ipso suo vitio, quo ideo
+misera est quia non fruitur Deo. Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 1.
+
+[347] Qualis est locus iste? Non dixit, Abscondes eos in sinu Abrahae.
+Vilescat totum quidquid praeter Deum est. Qui nos tuetur in loco vitae
+hujus, ipse post istam vitam sit locus noster: quia et iste Psalmus, hoc ei
+ait superius, 'Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii.' Ergo
+erimus in vultu Dei absconditi. Quis sinus est in facie Dei, a me
+exspectatis audire? Purgate cor, ut ipse illuminet, et quem invocatis,
+intret. Esto domus ejus, et erit domus tua: habitet in te, et tu habitabis
+in eo. Si eum in hoc saeculo exceperis corde tuo, ille post hoc saeculum
+excipiet te vultu suo. Aug. ad Ps. 30, 21. Enarr. 4. s. 8.
+
+[348] Porro rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum
+Dei. Quod donum proprie quid nisi charitas intelligenda est, quae perducit
+ad Deum, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? Aug.
+de Trin. l. xv. c. 18.
+
+[349] Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur.
+Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 28.
+
+[350] "Et nos quidem in nobis, tametsi non aequalem, immo valde longeque
+distantem, neque coaeternam, et, quo brevius totum dicitur, non ejusdem
+substantiae, cujus est Deus, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis
+natura propinquius, imaginem Dei, hoc est summae illius Trinitatis,
+agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine
+proxima. Nam et sumus, et nos esse novimus, et id esse ac nosse diligimus.
+In his autem tribus quae dixi, nulla nos falsitas veri similis turbat."
+Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 26. "Sicut autem duo quaedam sunt, mens et amor
+ejus, cum se amat: ita quaedam duo sunt, mens et notitia ejus, cum se
+novit. Igitur ipsa mens et amor et notitia ejus, tria quaedam sunt, et haec
+tria unum sunt: et cum perfecta sunt, aequalia sunt. Si enim minus se amat
+quam est, ut, verbi gratia, tantum se amet hominis mens, quantum amandum
+est corpus hominis, cum plus sit ipsa quam corpus; peccat, et non est
+perfectus amor ejus. Item si amplius se amat quam est, velut si tantum se
+amet, quantum amandus est Deus, cum incomparabiliter minus sit ipsa quam
+Deus; etiam sic nimium peccat, et non perfectum habet amorem sui. Majore
+autem perversitate et iniquitate peccat, cum corpus tantum amat, quantum
+amandus est Deus. Item notitia si minor est, quam est illud quod noscitur,
+et plene nosci potest, perfecta non est. Mens vero cum se ipsam cognoscit,
+non se superat notitia sua; quia ipsa cognoscit, ipsa cognoscitur. Cum ergo
+se totam cognoscit, neque secum quidquam aliud, par illi est cognitio sua:
+quia neque ex alia natura est ejus cognitio, cum se ipsam cognoscit. Et cum
+se totam nihilque amplius percipit, nec minor nec major est. Recte igitur
+diximus, haec tria cum perfecta sunt, esse consequenter aequalia.--Simul
+etiam admonemur, si utcumque videre possumus, haec in anima exsistere, et
+tamquam involuta evolvi ut sentiantur et dinumerentur substantialiter, vel,
+ut ita dicam, essentialiter, non tamquam in subjecto, ut color aut figura
+in corporo, aut ulla alia qualitas aut quantitas. Quidquid enim tale est,
+non excedit subjectum in quo est. Non enim color iste aut figura hujus
+corporis potest esse, et alterius corporis. Mens autem amore quo se amat,
+potest amare et aliud praeter se. Item non se solam cognoscit mens, sed et
+alia multa. Quamobrem non amor et cognitio tamquam in subjecto insunt
+menti; sed substantialiter etiam ista sunt, sicut ipsa mens: quia etsi
+relative dicuntur ad invicem, in sua tamen sunt singula quaeque
+substantia.--At in illis tribus, cum se novit mens et amat se, manet
+trinitas, mens, amor, notitia; et nulla commixtione confunditur: quamvis et
+singula sint in semetipsis, et invicem tota in totis, sive singula in
+binis, sive bina in singulis. Itaque omnia in omnibus. Nam et mens est
+utique in se ipsa, quoniam ad se ipsam mens dicitur: quamvis noscens, vel
+nota, vel noscibilis, ad suam notitiam relative dicatur; amans quoque, et
+amata, vel amabilis, ad amorem referatur, quo se amat. Et notitia quamvis
+referatur ad mentem cognoscentem vel cognitam, tamen et ad se ipsam nota,
+et noscens dicitur: non enim sibi est incognita notitia, qua se mens ipsa
+cognoscit. Et amor, quamvis referatur ad mentem amantem, cujus amor est,
+tamen et ad se ipsum est amor, ut sit etiam in se ipso: quia et amor
+amatur, nec alio nisi amore amari potest, id est, se ipso. Ita sunt haec
+singula in se ipsis. In alternis autem ita sunt, quia et mens amans in
+amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente." Aug.
+de Trin. l. ix. c. 4, 5. ubi pluribus rem persequitur, non quo Sacrosanctae
+Trinitatis mysterium planum faciat, sed quo ostendat Deum "se non sine
+testimonio" in mente humana "reliquisse;" librum vero ita claudit; "Et est
+quaedam imago Trinitatis, ipsa mens, et notitia ejus, et amor tertius: et
+haec tria unum, atque una substantia. Nec minor proles, dum tantam se novit
+mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit quantum novit et
+quanta est."
+
+[351] Ut quoniam coeli et terrae nomine saepe in Ecclesia spiritales
+carnalesque significantur, coelos ostenderit pertinere ad serenam
+intelligentiam veritatis, dicens, 'Qui fecit coelos in intelligentia;'
+terram vero ad fidem simplicem parvulorum, sed prophetica et evangelica
+praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo
+subjecerit, dicens, 'Fundavit terram super aquam.' Aug. de Gen. ad Lit. l.
+ii. s. 4. cf. Serm. 56. in Mat. 6. s. 7. et 57. s. 6.
+
+[352] "Propter ipsum Christum, qui assidue in Scripturis mons appellatur."
+Aug. de div. Quaest. 83. s. 6. vid. sup. n. 215. p. 148. ad l. ix. s. 5.
+
+[353] Quae ergo abyssus, quam invocat abyssum? Si profunditas est abyssus,
+putamus non cor hominis abyssus est? Quid enim est profundius hac abysso?
+Loqui homines possunt, videre possunt per operationem membrorum, audiri in
+sermone: sed cujus cogitatio penetratur, cujus cor inspicitur? Quid intus
+gerat, quid intus possit, quid intus agat, quid intus disponat, quid intus
+velit, quid intus nolit, quis comprehendet? Puto non absurde intelligi
+abyssum hominum. Abyssus abyssum invocat, homo hominem. Abyssum invocant
+sancti praedicatores verbi Dei. Numquid et ipsi, non abyssus? Quanta
+profunditas infirmitatis latebat in Petro, quando quid in se ageretur intus
+nesciebat, et se moriturum cum Domino vel pro Domino temere promittebat!
+quanta abyssus erat! Quae tamen abyssus nuda erat oculis Dei. Ergo omnis
+homo licet sanctus, licet justus, licet in multis proficiens, abyssus est,
+et abyssum invocat, quando homini aliquid fidei, aliquid veritatis propter
+vitam aeternam praedicat. Sed tunc est utilis abyssus abysso invocatae,
+quando fit in voce cataractarum tuarum. Aug. ad Ps. 41, 8. s. 13.
+
+[354] Sentit se non videre quod cupit, et tamen sperare non desinit. Spes
+enim quae videtur, non est spes. Intelligit tamen quare non videat, quia
+nondum nox peracta est, id est, tenebrae quas peccata meruerunt. Non ille
+es, inquit, qui possis videri ab eis, quorum ab oculis nox peccatorum
+nondum recessit: peracta ergo erroris mei nocte, et discedentibus tenebris,
+quas mihi peccatis meis feci, exaudies vocem meam. Aug. in Ps. 5, 4.
+
+[355] Vid. sup. n. z. ad l. vii. s. 24.
+
+[356] Extat enim authoritas divinarum Scripturarum, unde mens nostra
+deviare non debet; nec relicto Solidamento divini eloquii, per suspicionum
+suarum abrupta praecipitari, ubi nec sensus corporis regit, nec perspicua
+ratio veritatis elucet. Aug. de Trin. 1. iii. c. 10. Hanc auctoritatem
+primo posuit Deus in Ecclesia sua, inde caepit exsequi caetera; posuit enim
+coelum, et extendit sicut pellem. Id. in Ps. 103, s. 8.
+
+[357] "Mortuorum dicta, quia non eorum, sed per eos illius erant, qui
+extendit caelum sicut pellem, manent usque ad posteritatem nostram. Nam
+post mortem plus innotuerunt Prophetae et Apostoli, non erant tam noti cum
+viverent: Prophetas vivos sola Judaea habuit, mortuos omnes gentes. Cum
+enim viverent, nondum erat extenta pellis, nondum erat extentum caelum, ut
+tegeret orbem terrarum." Aug. ad Ps. 103. s. 8. Caeterum "typum" hunc, quo
+"coeli" ministros Dei designant, varie illustrat ad hunc loc. et ad Ps. 8,
+4. s.7. Ps. 18, 1. Ps. 32, 6. s. 4-7. Ps. 146, 8. s. 15.
+
+[358] Imprimis Manichaeos. vid. sup. l. iv. s. 26. et nott. 92. 93. 94.
+
+[359] Propterea enim legitur lex, quia nondum venimus ad illam sapientiam,
+quae implet corda et mentes intuentium; et non opus erit ut aliquid ibi
+nobis legatur. Quia in eo quod nobis legitur, syllabae sonant et transeunt;
+illa lux veritatis non praeterit, sed fixa permanens inebriat corda
+videntium. Aug. in Ps. 93. s. 6.
+
+[360] "'Spes omnium finium terrae et in mari longe:' et quia 'in mari,'
+ideo 'longe.' Mare enim in figura dicitur saeculum hoc, salsitate amarum,
+procellis turbulentum; ubi homines cupiditatibus perversis et pravis, facti
+sunt velut pisces invicem se devorantes. Ille si non esset spes, et in mari
+longe, non diceret discipulis suis, 'Faciam vos piscatores hominum.' Jam in
+mari capti per retia fidei, gaudeamus nos ibi natare adhuc intra retia;
+quia adhuc mare hoc saevit procellis, sed retia quae nos ceperunt,
+perducentur ad littus. Littus est finis maris; ergo perventio in finem
+saeculi. Interim intra ipsa retia, Fratres, bene vivamus; non retia
+rumpentes foras exeamus." Aug. in Ps. 64, 6. s. 9.
+
+[361] Deus itaque super omnia, qui condidit omnia, et regit omnia, omnes
+naturas bonus creat; omnes voluntates justus ordinat. Aug. de Gen. ad Lit.
+l. viii. c. 9. vid. sup. l. i. c. 10. p. 9. n. 13. l. v. c. 2. p. 63. n.
+98.
+
+[362] "'Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes,
+terra dedit fructum suum.' Quem 'fructum?' 'Confiteantur tibi populi
+omnes.' Terra erat, spinis plena erat: accessit eradicantis manus, accessit
+vocatio majestatis ejus et misericordiae, coepit terra 'confiteri,' jam
+'dat terra fructum suum.' Daret fructum suum, nisi ante compluerentur?
+Daret terra fructum suum, nisi misericordia Dei veniret desuper?--Ergo hoc
+factum est, ibi pluente Domino per os suum, facta sunt quae legimus in
+Evangelio; quo pluente per nubes suas, missis Apostolis, et praedicantibus
+veritatem, terra amplius dedit fructum suum, et ista seges jam implevit
+orbem terrarum." Aug. ad Ps. 66, 6. s. 8.
+
+[363] Distat tamen ab aeternorum contemplatione actio qua bene utimur
+temporalibus rebus, et illa sapientiae, haec scientiae deputatur. Quamvis
+enim et illa quae sapientia est, possit scientia nuncupari, sicut et
+Apostolus loquitur, ubi dicit, "Nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam
+sicut et cognitus sum;" quam scientiam profecto contemplationis Dei vult
+intelligi, quod sanctorum erit praemium summum: tamen ubi dicit, "Alii
+quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum
+eundem Spiritum;" haec utique duo sine dubitatione distinguit, licet non
+ibi explicet quid intersit, et unde possit utrumque dignosci. Verum
+scripturarum sanctarum multiplicem copiam scrutatus, invenio scriptum esse
+in libro Job, eodem sancto viro loquente, "Ecce pietas est sapientia,
+abstinere autem a malis est scientia." In hac differentia intelligendum
+est, ad contemplationem sapitentiam, ad actionem scientiam pertinere.
+Pietatem quippe hoc loco posuit Dei cultum, quae Graece dicitur [Greek:
+Theosebeia]. Nam hoc verbum habet ista sententia in codicibus Graecis. Et
+quid est in aeternis excellentius quam Deus, cujus solius immutabilis est
+natura? Et quis cultus ejus, nisi amor ejus, quo nunc desideramus eum
+videre, credimusque et speramus nos esse visuros; et quantum proficimus
+'videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem in manifestatione?'
+Aug. de Trin. l. xii. s. 22. add. s. 25. l. xiii. s. 1. de div. quaest. ad
+Simplic. l. ii. s. 3. et in Ps. 135. s. 8.
+
+[364] Si discernimus duo Testamenta, Vetus et Novum, non sunt eadem
+sacramenta, nec eadem promissa, eadem tamen pleraque praecepta. Sacramenta
+non eadem, quia alia sunt sacramenta dantia salutem, alia promittentia
+Salvatorem. Sacramenta novi Testamenti dant salutem, sacramenta veteris
+Testamenti promiserunt Salvatorem. Cum ergo jam teneas promissa, quid
+quaeris promittentia, habens jam Salvatorem? Mutata sunt sacramenta, facta
+sunt faciliora, pauciora, salubriora, felicioria. Aug. in Ps. 73. s. 2.
+
+[365] Nihil enim horum est, quod in hujus saeculi nocte non sit
+necessarium; quae cum transierit, necessaria ista non erunt, ideo 'in
+potestatem noctis.' Aug. in Ps. 135. s. 8.
+
+[366] Quia a deliciis ad delicias migrare cupiebat, et has quibus
+delectabatur relinquere formidabat, abscessit tristis ad thesauros suos
+terrenos. Aug. Serm. 38. c. 5.
+
+[367] Dominus Deus noster fidem in qua vivimus, et ex qua vivimus, per
+libros sanctos, Scripturas sanctas multipliciter nobis varieque diffudit,
+sacramenta quidem verborum varians, fidem tamen unam commendans. Una enim
+eademque res ideo multis modis dicitur, ut modo ipso dicendi propter
+fastidium varietur, sed propter concordiam una teneatur. Aug. in Ps. 46.
+init.
+
+[368] Et quia in Baptismo, quem acceperunt, inconcussa credulitate
+consistunt, ideo dictum est, "Firmavit terram super aquas." Aug. in Ps.
+135. s. 8.
+
+[369] Tertull. de Bapt. c. 1. Nos Pisciculi secundum [Greek: ICHTHYN]
+nostrum Jesum Christum in aqua nascimur; nec aliter quam in aqua permanendo
+salvi sumus. Optat. cont. Parmen. l. iii. p. 62. Hic est Piscis qui in
+Baptismate per invocationem Frontalibus undis inseritur, ut quae aqua
+fuerat, a Pisce etiam Piscina vocitetur. Cujus Piscis nomen, secundum
+Appellationem Graecam in uno nomine per singulas Literas turbam sanctorum
+nominum continet, [Greek: ICHTHYS] quod est Latine, Jesus Christus Dei
+Filius Salvator.
+
+[370] Nulla vita est, quae non sit ex Deo, quia Deus utique summa vita est,
+et ipse fons vitae.--Vita ergo voluntario defectu deficiens ab eo, qui eam
+fecit, et cujus essentia fruebatur, et volens contra Dei legem frui
+corporibus, quibus eam Deus praefecit, vergit ad nihilum. Nam si ea quae
+moriuntur, penitus morerentur, ad nihilum sine dubio pervenirent: sed
+tantum moriuntur, quantum minus essentiae participant. Aug. de vera Rel. c.
+11.
+
+[371] Et quod eis dictum est, Habete potestatem, &c.: salvo quidem
+intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione
+dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritaliter; ut omnes affectiones
+et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus,
+et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur
+isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per
+diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni
+generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt,
+et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi
+nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et
+vitae aeternae, tamquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis
+viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus
+ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti,
+et casti, et boni. Si autem non consentiunt, nihilo minus dum negligenter
+geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et
+vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus
+jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in
+nobis, 'donec absorbeatur mors in victoriam.' Dicit enim Apostolus: 'qui
+autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et
+concupiscentiis.' Aug. de Gen. c. Manich. l. i. c. 20.
+
+[372] Illa est igitur plena satietas animorum, haec est beata vita, pie
+perfecteque cognoscere a quo inducaris in veritatem, qua veritate
+perfruaris, per quid connectaris summo modo. Quae tria unum Deum
+intelligentibus unamque substantiam, exclusis vanitatibus variae
+superstitiones, ostendunt. de Vita Beata, s. 35.
+
+[373] Vid. sup. s. 29. not. 369
+
+[374] Penuriam quippe pati quorumcumque hominum est; sed scire penuriam
+pati magnorum est. Sic et abundare quis non potest? Sed scire et abundare
+non nisi eorum est quos abundantia non corrumpit. Aug. de Bonae conjug. c.
+21.
+
+[375] Sane non est negligenter praetereundum quod dictum est, 'Et vidit
+Deus omnia quaecumque fecit, esse bona valde.' Cum enim de singulis ageret,
+dicebat tantum, 'Vidit Deus quia bonum est;' cum autem de omnibus
+diceretur, parum fuit dicere 'bona,' nisi adderetur et 'valde.' Si enim
+singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere
+laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta,
+quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in
+unum collectis, impletur! Omnis enim pulcritudo quae partibus constat,
+multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si
+laudamus oculos solos, et cetera si pulcra singula et sola laudamus; quanto
+magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulcra sunt, conferunt
+pulcritudinem suam: ita ut manus pulcra, quae etiam sola laudabatur in
+corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et cetera
+sine illa inhonesta sint: tanta est vis et potentia integritatis et
+unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in universum
+aliquid conveniunt et concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit.
+Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et
+conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in
+parte offendit, redigerent ad universi pulcritudinem, et viderent
+quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Aug.
+de Gen. c. Man. 1. i. c. 21.
+
+[376] Manichaei. "Offensi enim quibusdam rebus, et rursus quibusdam
+delectati, non earum quibus offenduntur, sed earum quibus delectantur
+volunt esse authorem Deum." Aug. de Vera Relig. c. 9. vide sup. l. vii. c.
+14 et 16.
+
+[377] Manichaeus duas dicit esse naturas, unam bonam et alteram malam;
+bonam, quae fecit mundum, malam, de qua factus est mundus. Euod. de fide c.
+49.
+
+[378] Dicunt isti vaniloqui et mentis seductores in illa pugna, [vid. sup.
+vii. s. 3. et nott.] quando primus eorum homo tenebrarum gentem elementis
+fallacibus irritavit, utriusque sexus principibus ibidem captis, cum ex eis
+mundus construeretur, plerosque eorum in coelestibus fabricis colligatos.
+Aug. c. Faust. vi. 8. Non erubescitis, cum vos commentitium Christum
+vestrum, filium commentitii primi hominis vestri, non sub stellae
+testificatione ponatis, sed in stellis omnibus colligatum esse dicatis,
+quia videlicet principibus tenebrarum commixtum esse creditis in illo
+bello, quo ipse primus homo vester cum tenebrarum gente pugnavit, ut de
+ipsis principibus tenebrarum tali commixtione captis mundus fabricaretur.
+ib. 11. 5.
+
+[379] Et videmus haec, et si est in nobis Spiritus ipsius, sic nobis
+placent ut artifex laudetur; non ut ad opera conversi, ab artifice
+avertamur; et faciem quodammodo ponentes ad ea quae fecit, dorsum ponamus
+ad eum qui fecit. Aug. Tract. in Joann. s. 1. Vid. sup. l. iv. s. 18. p.
+55. n. 83. et l. x. s. 53. p. 194. n. 282.
+
+[380] "Non satis considerate dictum est; res enim in abdito est valde."
+Aug. Retr. ii. 6.
+
+[381] Cf. de Gen. c. Manich. l. ii. c. 15.
+
+[382] Seu forsan "concupiscendam," quem admodum fere Gen. 3, 16.
+interpretatur Aug. de Gen. c. Manich. l. ii. s. 15. Ad hujus rei exemplum
+femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro: ut quod in duobus
+hominibus evidentius apparet, id est, in masculo et femina, etiam in uno
+homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris
+corporis operamur, habeat mens interior tamquam virilis ratio subjugatum.
+
+[383] Pro, Ministris; ut servitia pro servis. Vocem hanc eodem sensu
+usurpat Aug. de vera Relig. s. 110. [Dub.]
+
+[384] Coelestem pacem, quae vere ita pax est, ut rationalis duntaxat
+creaturae sola pax habenda et dicenda sit, ordinatissima scilicet et
+concordissima societas fruendi Deo, et invicem in Deo; quo cum ventum
+fuerit, non erit vita mortalis, sed plane certeque vitalis; nec corpus
+animale, quod, dum corrumpitur. aggravat animam, sed spiritale, sine ulla
+indigentia, ex omni parte subditum voluntari. Aug. de Civ. Dei, l. ix. c.
+17.
+
+[385] Sicut enim recte dicitur Deus facere, quidquid ipso in nobis operante
+fecerimus: ita recte Deus dicitur requiescere, cum ejus munere
+requiescimus. Aug. de Gen. ad lit. l. 4. c. 9.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+***** This file should be named 33849.txt or 33849.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/3/8/4/33849/
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/33849.zip b/33849.zip
new file mode 100644
index 0000000..d6937dd
--- /dev/null
+++ b/33849.zip
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..26b2087
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #33849 (https://www.gutenberg.org/ebooks/33849)